32 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9bfab288f31e30229fd9a1c895c1b306.pdf eb9a450bd3416558760a4c52e2c73c93 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1269 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1171 Title A name given to the resource Tabu, zakaz magiczny, nieczystość / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1, s.19-42 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. X X X I : PL ISSN 0071-1861 1987, z. 1 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI (Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Warszawa) TABU, ZAKAZ MAGICZNY, Część ZROZUMIEĆ NIECZYSTOŚĆ I TABU Ponad 25 lat temu ukazał się w „Etnografii Polskiej" artykuł J. Klima­ szewskiej (1960) poświęcony zakazom magicznym w tradycyjnej kulturze lu­ dowej. Wystarczająco to długi odstęp czasu, aby warto było ponownie spoj­ rzeć na ten tekst i sprawdzić, które z jego tez przetrwały, które z obie­ cujących wówczas perspektyw nadal wydają się obiecujące, oraz generalnie zastanowić się, czy posunęliśmy się w tym czasie naprzód w rozumieniu pod­ stawowego zjawiska kultury, jakim jest zakaz magiczny lub religijny: tabu. Autorka nie podejmuje dyskusji na temat genezy tabu — tłumaczy się na wstępie brakiem kontaktu z aktualną literaturą obcą. Dziś, gdy jesteśmy w stanie nadrobić ten brak, okazuje się, że bieżąca literatura nie zawsze ułatwia rozwiązanie problemu. Nowe kierunki nie odpowiadają bowiem na stare pytania — zostawiają je po prostu, jakby zmęczone ich powtarzaniem, a za to odkrywają nowe pola badań i stawiają nowe kwestie. Próżno ocze­ kiwać, że kognitywizm albo ethnoscience rozstrzygną problem genezy czy pierwotnego sensu tabu — one co najwyżej wtrącą swoje trzy grosze, tzn. dodadzą nowy wymiar do i tak złożonego zagadnienia. Czy w takim razie jedyny postęp możliwy w humanistyce to tylko zmia­ na, zwłaszcza zmiana paradygmatu? Czy nowe metody nie mogłyby jednak odpowiadać na odwieczne pytania, weryfikować stare odpowiedzi? Na szczę­ ście nowe podejścia umożliwiają co najmniej jedno: dostrzeżenie i skorygo­ wanie ograniczeń starych paradygmatów. Pokazują, że często zanim na py­ tanie udzielono (fałszywej) odpowiedzi, to przedtem źle je postawiono, ba­ zując na fałszywych założeniach, wynikających ze słabości całego systemu dawnych eksplanansów. Te słabe punkty starych paradygmatów to: — naiwna koncepcja człowieka: deklarowane lub ukryte, milcząco przyj­ mowane założenia na temat natury ludzkiej i m o t o r ó w działania symbo- �20 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI licznego, np. strach przed duchami, obawa o duszę itp.; jest to wynik gabinetowości XIX-wiecznej nauki o „dzikich"; — monomania interpretacyjna zamiast widzenia wielostronnego związku wytworów kultury; wąski paradygmat — kilka wszechobecnych eksplanansów: magia, animizm. moc, widziany jednopłaszczyznowo mit itp.; — brak przemyślanego całościowego ujęcia różnych sfer kultury ducho­ wej — mitu, obrzędu, tekstów folkloru; na to miejsce „retoryka asocjacji" — wyliczanie skojarzeń; — ta sama żywiołowość w sferze metodologii: mnożenie hipotez ad hoc bez poddawania ich stopniowej eliminacji — niechęć do stosowania „brzytwy Ockhama"; nieuwzględnianie faktu, że wprowadzenie jednego pojęcia czy hipotezy ma implikacje dla pojęć pozostałych, wymaga ich modyfikacji; — niedostatki refleksji nad kulturą jako tekstem, nad pojęciami znaczenia, rozumienia, wyjaśniania, nieporadność w traktowaniu wieloznaczeniowości symbolu; utożsamianie pierwotnego sensu z genezą itp. Błąd nieudolnego formułowania założeń badawczych oraz niekonsekwen­ cja w budowie i weryfikacji paradygmatu mszczą się do dziś na badaczach podejmujących jakiekolwiek problemy szczegółowe w obrębie antropologii symbolicznej. Stąd konieczność podjęcia prac nad zwartym zespołem myślo­ wych założeń, leżących u podstaw wszelkich interpretacji sensów, znaczeń, symboliki. Streśćmy nasze zamiary: Przedmiotem pracy będą tzw. zakazy magiczne — pojęcie utożsamiane na razie dla uproszczenia z terminem tabu. Spróbuję udowodnić, że można i trzeba rozumieć je jako sposób — mówiąc metaforycznie — odczyniania nie­ doskonałości świata; tu zarysuje się związek tabu z ideą nieczystości — ele­ mentarnym składnikiem owej niedoskonałości. Pierwszym krokiem do takiego sformułowania będzie krótki przegląd dotychczasowych koncepcji tabu. W oba­ wie, że krytyka teoretyczna byłaby tu jałowa, szybko obieram inną drogę: konkretny wątek pewnej toczącej się od dawna debaty, aby na jego przy­ kładzie przedstawić najważniejsze konkurencyjne interpretacje. Tym polem doświadczalnym będzie obszar biblijnych zakazów wraz z odwieczną kwestią p o w o d ó w nieczystości świni u Semitów. Zagadnienie to obfituje w litera­ turę, i to tę szczegółową, dokonującą ustaleń, a nie tylko ogólną, postulu­ jącą metody. M o ż n a więc mieć nadzieję, że wnioski z takiej merytorycznej debaty będą mogły posłużyć za myślowy punkt podparcia, od którego można wyjść przy analizie innych zakazów. Będzie ona przeprowadzona dwustopniowo: najpierw z zastosowaniem procedury dedukcyjnej, na niewielkiej próbie materiałowej, zostanie sformu­ łowana hipoteza na temat zasadniczego sensu zakazów magicznych, po czym na próbie większej, na podstawie wnioskowania indukcyjnego, będzie prze­ prowadzona jej weryfikacja. W dalszym ciągu zostaje naszkicowany taki szer­ szy kontekst pojęciowy, w którym należycie rozumiane tabu znajdzie swoje miejsce; nie tylko umożliwi on zrozumienie wielowymiarowości tego zjawiska, �T A B U . Z A K A Z MAGICZNY. NIECZYSTOŚĆ 21 ale też będzie mógł posłużyć do konsekwentnych interpretacji innych wytwo­ rów kultury symbolicznej. Jestem przekonany, że zanim paradygmat taki zostanie sformułowany (by m o ż n a go było poddawać krytyce) wszelka dzia­ łalność interpretacyjna na poszczególnych polach — mit, rytuał — będzie mia­ ła tylko doraźny, prowizoryczny charakter. Twierdzę też, że nie da się zro­ zumieć szczegółu nie posiadając przybliżonej wizji ogółu — jak nie da się naprawdę zrozumieć, „dlaczego to właśnie ś w i n i a jest zakazana", bez od­ powiedzi na pytanie, „co to znaczy, że jest ona z a k a z a n a " — dlaczego w ogóle funkcjonuje zakaz, czym jest i jak się ma do innych działań sym­ bolicznych. Finalnym celem jest więc szeroki paradygmat, wykluczający cząstkowe, doraźne, ad hoc sporządzane interpretacje. Myślenie potoczne ma nieuleczalną predylekcję do takich kawałkowych etiologii i na tej fali amatorskie wyjaśnie­ nia poszczególnych, z osobna branych zakazów przedostają się do studiów i monografii etnograficznych, rażąc mentalnym rodowodem z drobnomieszczańskiego kręgu Tuwimowskich „ludzi, co widzą wszystko oddzielnie: że koń, że Stasiek, że pies, że drzewo". i Plaga doraźności trapiła wiele wcześniejszych interpretacji tabu. Pomijając w tej chwili pierwsze poważniejsze wystąpienia J . G . Frazera i W. Robertsona Smitha wystarczy wymienić prace H . Schurtza i H . Webstera. Obie one równie żałośnie, nieprzekonująco i eklektycznie wyliczają racje, dla których istniało tabu. „Wszystkie te przesądy odzwierciedlają ignorancję człowieka wobec jego otoczenia [...] wywodzą się one ze strachu wobec nieznanego i niepoznawalnego" (Webster, 1942, s. 378; por. też Webster, 1916, s. 60) — tyle tylko zrozumiał widocznie autor dwóch bogatych repertoriów zakazów, albowiem tylko taki wspólny mianownik dostrzegł po wyliczeniu wszystkich okazji, w których obowiązują tabu: seks i kwestia rozdziału płci, śmierć i lęk przed zmarłymi, obcy i dziwne zjawiska, święte osoby i rzeczy, grzech i zmaza rytualna, a wreszcie ekonomiczne aspekty tabu (zakaz zjadania przydatnych zwierząt). Podobnie ogólnikowo łączy — z totemizmem — zakazy żywnościowe H . Schurtz, dostrzegając co najwyżej halucynogenną funkcję p o s t ó w (osłabienie organizmu sprzyja zaistnieniu wizji — Schurtz, 1893, s. 4041) oraz stwierdzając zakazy jedzenia tego. co należy do zmarłych. Rozumie on przynajmniej ó w pozautylitarny, konwencjonalny i zrelatywizowany do kultury sens zakazu: „niewinna mucha w zupie lub piwie, ślimak w sałacie, dżdżownica w warzywach" — ileż obrzydzenia wywołują one we współczesnym konsumencie, a przecież w innych kulturach stanowią pożywienie i nawet ludzkie mięso zjadane przez kanibalów nie okazuje się szkodliwe (tamże, s. 16). W podobnym duchu przemawia E . Crawley (1927, I wyd. 1902); spro­ wadza on znów tabu do idei unikania rzeczy groźnych, ale próbuje oprzeć cały wywód na niebezpieczeństwie kontaktu płci i mistycznych skażeń stąd �22 JERZY SŁAWOMIR WASILEWSKI wynikających. Znacznie ciekawszy jest tam, gdzie pisze o przeciwieństwie za­ kazów — o idei karnawałowego rozpasania. Dzieła ówczesnych psychoanalityków, choć również wydają się należeć do archiwum koncepcji zwietrzałych, prezentują się oryginalniej. Wymienię dwóch tylko autorów, których tezy dadzą się później wykorzystać — pod warunkiem, że potraktuje się je nie jako ustalenia merytoryczne, ale jako metafory, i że dokona się ich przekładu na pojęcia bliższe rzeczywistości. Pierwszy to oczywiście Z. Freud (1913), traktujący tabu jako trwające do dziś stłumienie pragnień, które nurtowały niegdyś pierwotną hordę. Miały one doprowadzić do zabójstwa pierwszego ojca-tyrana przez jego synów, zjedzenia go i podziału praw do kobiet w hordzie. Dzisiejsze tabu tote­ miczne to nic innego jak wyrzuty sumienia przeniesione na totemiczne zwie­ rzę, którego odtąd nie wolno zabijać ani jeść. Również egzogamia — a więc tabuizowanie kobiet z własnej grupy — jest podobną reakcją sumienia na to samo prawydarzenie. Mniej spekulatywny jest Geza Roheim (1945), psychoanalityk posługujący się w odróżnieniu od Freuda szczegółowym materiałem etnograficznym. Wi­ dzi on tabu jako środek symbolicznego zachowania jednej z najbardziej pożądanych wartości, a mianowicie mającej swe biologiczne korzenie dwu­ stronnej jedności dziecka (płodu) i matki. Roheim traktuje najróżniejsze za­ chowania kulturowe — nawet takie, jak witanie się uściskiem dłoni i poca­ łunkiem — jako symboliczny wyraz „powrotu do lona". Także tabu ma za­ pewniać osiągnięcie owej dwujedni, nakładając ograniczenia na wszelkie dzia­ łania o charakterze symbolicznie separującym, wydzielającym. Autor wybiera dla ilustracji tabu eskimoskie: zakaz zdrapywania szronu z okien, usuwa­ nia osadu z lamp, cięcia brył śniegu i surowców do obróbki, wyprawiania skór, czesania się itp. Obowiązują one w sytuacji śmierci człowieka lub zwierzęcia, a więc — jak to interpretuje — wtedy, gdy osamotniona dusza powinna być jak dziecko przygarnięta przez żywych członków plemienia dla osiągnięcia owej dwujedni. Przeciwko tak wybiórczemu traktowaniu tabu zaprotestować musi każdy, kto choć trochę zna materiał eskimoski, np. ze studium M . Maussa (1973), dającego znacznie bardziej całościową jego interpretację. Zakaz separacji (od matki) to przecież tylko jeden z aspektów tabu, podobnie jak oddzielenie duszy, śmierć, to tylko jedna z wielu okoliczności, gdy ono obowiązuje. Chociaż widzę dużo racji w ujmowaniu tabu jako prowadzącego do osiągnię­ cia sytuacji płodowej (sam Roheim miał raczej na myśli sytuację dzieciństwa w ogóle) to jego wyjaśnienie okoliczności ogłaszania zakazów — kiedy owe „bezradne dusze" powinny być potraktowane jak dzieci — trzeba odrzucić jako nadzwyczaj naiwne. Oczywiście w nurcie psychoanalitycznym i poza nim znaleźć można wię­ cej zwolenników tezy przeciwnej, wedle której tabu miałoby zapobiegać nie­ dojrzałym chęciom powrotu do matki, więzom edypalnym czy tzw. fiksacji macierzyńskiej. To właśnie odcięcie od matki ma być celem różnych zabiegów �TABU. Z A K A Z MAGICZNY. NIECZYSTOŚĆ 23 i zakazów nakładanych w momentach inicjacji, w okresach poporodowych itp. Liczne analizy powstające w obrębie amerykańskich cross-cultural studies (F. Young, Y . Cohen), jak i prace wielu inaczej, bo symbolicznie, zoriento­ wanych badaczy europejskich (Luc de Heusch), idą właśnie w tym kierunku. Na koniec wspomnijmy o zupełnie innym sposobie widzenia tabu — o traktowaniu go jako operatora tubylczych klasyfikacji. Tak rozumieli tę instytucję Durkheim i Mauss, tak też ujmował ją w swoim czasie C . LéviStrauss (1966, oryg. 1962). Jego tezę można w uproszczeniu podsumować następująco: zakazy, zwłaszcza dotyczące pożywienia, są związane z regułami zawierania małżeństw, są metaforycznym odpowiednikiem zakazów określa­ jących wymianę kobiet, są więc przetworzeniem reguł rządzących podstawo­ wą instytucją kultury. W ramach totemizmu jako uniwersalnego systemu klasyfikacyjnego zostaje ustanowiony metaforyczny związek między odpowied­ nimi lub nieodpowiednimi rodzajami zwierząt i roślin a grupami ludzkimi kwalifikującymi się lub nie do małżeńskich związków. Tabu (pokarmowe) to tylko projekcja reguł klasyfikacji matrymonialnej. Francuski eseista Georges Bataille również ujmował tabu w ścisłym związ­ ku z kwestią płci, aczkolwiek raczej w jej erotycznym aspekcie; traktował je jako zakaz nałożony przez praczłowieka na wszelki gwałt przeszkadzający w pracy, która go uczłowiecza i daje mu przyszłość: na niekontrolowany seks, mord, krew menstruacyjną. Zalecające całościowe badanie tabu zamiast izolowanych wyjaśnień słowa Bataille (1962. s. 51) „najwyższy już czas byśmy zwrócili uwagę na wszystkie tabu religijne we wszystkich epokach i wszyst­ kich klimatach" powinny być odczytywane przy dźwięku fanfar. Ale czy wobec różności postaw uczonych badających tabu i wobec różnorodności samego materiału da się odnaleźć w nim wspólny mianownik? Czy warto go zresztą szukać, skoro — jak konkluduje swą pracę o tabu Steiner (1956, s. 141) — nie jest ono jedną instytucją ani jednym problemem socjologicz­ nym. N a Polinezji, z której przyszło do nas słowo tapu (dosł. „silnie zazna­ czone", złożenie ta — zaznaczać, pu — przysłówek intensywności), jest insty­ tucją specyficzną, nie spotykaną w tym kształcie na innych obszarach. Spró­ bujmy więc raczej spojrzeć na jeden zwarty blok zakazów — zakazy biblijne, na temat których wypowiadały się pokolenia uczonych i egzegetów. Ponieważ interesuje nas tylko pewien wymiar tej kwestii, rozpocznę referowanie de­ baty dopiero od chwili, kiedy włącza się do niej nowoczesna antropologia — o k o ł o ćwierć wieku temu: „ N a początku była Mary Douglas". II Oryginalność tej autorki polegała na spostrzeżeniu, że nieczystość nie jest zjawiskiem motywowanym biologicznie, lecz logicznie. Nic nie jest — po­ wiada ona — brudne samo w sobie; nieczyste jest to, co ma niejasny status w obrębie pewnej siatki pojęciowej, co wyłamuje się z danego porządku logicznego. Dotyczy to nawet „naturalnego" brudu; aby właściwie zrozumieć �24 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI stosunek d o ń , jaki panował w kulturach tradycyjnych, musimy zapomnieć całą tę wiedzę, którą posiedliśmy dopiero w X I X w. — zapomnieć o idei patogeniczności brudu, o odkryciu bakteryjnej transmisji chorób, o prawidłach nowożytnej higieny. Jeśli abstrahujemy od tych nowoczesnych poglądów i pojęć, to pozostajemy — mówi autorka — ze starą definicją Lorda Chesterfielda: „brud to rzecz nie na miejscu" — w znaczeniu: nie na swoim miejscu (Douglas, 1966, s. 35). Tezę, że u źródeł nieczystości leżą nieład i niepo­ rządek, m o ż e ilustrować wzmiankowane j u ż zdanie Schurtza na temat „nie­ winnej muchy w zupie", ale podajmy inny, bardziej brytyjski przykład: ziemia wniesiona na butach z ogródka. Tak długo, jak ziemia ta pozosta­ wała „na swoim miejscu", na grządkach — brudem wcale nie była. Staje się nim dopiero wtedy, gdy zostaje przeniesiona w miejsce dla niej nie­ właściwe. Brud — można więc uogólnić — nie jest nigdy izolowany, jest produktem pochodnym pewnego systemu porządkowania i klasyfikacji rzeczy. Ten sam mechanizm psychologiczny — potrzeba przestrzegania porządkującego syste­ mu pojęciowego — rządzi postępowaniem członków plemion prymitywnych, gdzie zakazane jest mieszanie rzeczy z wyłączających się logicznie klas: wody słodkiej i słonej, mleka i mięsa itp., jak i postępowaniem człowieka współ­ czesnego, który nie chce i nie lubi trzymać garnków w sypialni, a butów w łazience. N a cokolwiek osobistą nutę autorka opowiada, jak to właśnie wizyta w łazience znajomych, która zrobiła na niej wrażenie nieporządnej — przez stojący tam rząd gumowych butów i innych nieprzynależnych do tego miejsca rzeczy — przywiodła j ą do takich sformułowań na temat nieczystości. Powrócimy jeszcze do tego spostrzeżenia. Systematyczny materiał etnologiczny, który autorka interpretuje w świetle tych założeń, pochodzi z Biblii, z Pięciokskigu Mojżesza (hebr. Tora — Prawo). Jego analiza wykazuje, że u podstaw religijnego pojęcia nieczystości w Pięcioksiągu leżą logiczne kryteria rozlączności i integralności. Są one wy­ mogiem religijnym, sformułowanym na samym początku biblijnej Księgi ro­ dzaju jako zasada Stworzenia: to przez rozdzielenie tworzy B ó g świat — czyniąc rozdział między światłem i ciemnością, oddzielając niebo od ziemi, suchy ląd od morza {Rdz 1, 4-18) . Dopowiedzmy tu za E . Leachem (1962), że podjęte przez ludzi próby — budowa wieży Babel jako zamiar połączenia nieba i ziemi — są karane. Jeśli pod tym kątem spojrzymy na sformułowane nieco dalej, w Księdze kapłańskiej i w Księdze powtórzonego prawa, zakazy religijne, to zauważymy, że wiele z nich bazuje na tym samym 'ogjcznym kryterium rozłączności. Przepisy Księgi kapłańskiej — „Praw moich strzeżcie. Bydlęcia twego nie 1 1 Cytaty biblijne - wszędzie gdzie nie podano inaczej — pochodzą rego Testamentu w przekładzie O. Jakuba Wujka, Warszawa 1956. W ze względu na pożądaną ścisłość przekładu wobec Biblii hebrajskiej i Septuaginty) sięgam do nowszych przekładów - Biblii K U L i Biblii z Pisma śniętego Sta­ niektórych przypadkach (a nie tylko Wulgaty poznańskiej. �T A B U . Z A K A Z M A G I C Z N Y . NIECZYSTOŚĆ 25 spuszczaj z bydlętami rodzaju innego. Roli twojej nie osiewaj rozmaitym na­ sieniem. Szaty, która z dwu rzeczy jest utkana, nie obleczesz" (Kpi 19, 19) — ponawia Księga powtórzonego prawa: „Nie będziesz zasiewał winnicy twej różnym nasieniem, by siew, któryś posiał, i to co się rodzi z winnicy, ra­ zem się nie poświęciło. Nie będziesz orał wołem i osłem razem. Nie oble­ czesz się w szatę, która z wełny i z lnu jest utkana" (Pwt 21, 9-11). Różni komentatorzy usiłują odnaleźć w tych zakazach tzw. racjonalne jądro, co sprowadza się do pseudopraktycznych wtórnych racjonalizacji, które same w sobie nie zawsze są logiczne, jak ten oto komentarz do Pwt 22, 9: „ D o ś ­ wiadczenie rolników uczy, że wykorzystywanie miejsca między winnymi szcze­ pami na inną roślinę obniża zbiór z winnicy i praktycznie się nie opłaca. Prawodawca walczy tu zapewne z uczuciem chciwości u rodaków" (Biblia poznańska, 1973, s. 333). A przecież zakazy te są tylko w tym sensie racjo­ nalne, że realizują podstawowy w y m ó g logiczny — niemieszania kategorii pojęciowych. Kolejny w y m ó g logiczny, integralności, to postulat domagający się, by wszystkie obiekty występowały w swej morfologicznie pełnej, skończonej po­ staci. W takiej nieuszkodzonej, nieumniejszonej postaci, w jakiej został stwo­ rzony, ma występować człowiek, zwłaszcza gdy pełni obowiązki kapłana: „[...] który by miał jaką wadę, nie będzie ofiarował chleba Bogu swemu, ani nie przystąpi do służby jego, jeśli będzie chromy, jeśli małego nosa albo wielkiego, albo krzywego, jeśli złamanej nogi albo ręki" (Kpi 21, 17-19). Pełne powinno być też zwierzę ofiarne: „Wołu też albo owcę zbytnich albo niezupełnych c z ł o n k ó w za dobrowolny dar ofiarować je możesz, ale ślub z nich przyjemny nie będzie" (Kpi 22, 23 — wyjątkowo cytuję w przekładzie Brytyjskiego i Zagranicznego Towarzystwa Biblijnego). Podobnie wyeliminowane są osoby, które w danym momencie znajdują się w niedkończonym, niezamkniętym stanie czy etapie swego życia: „[...] czło­ wiek, co zbudował dom nowy, a jeszcze go nie poświęcił [...], zasadził winnicę, a jeszcze jej nie oddał na zwykły użytek [...], co się zaręczył z kobietą, a nie pojął jej | . . . ] " — wyłączeni zostają z walki i mają odejść z obozu (Pwt 20, 6-7). Przypomnijmy tu również nowotestamentową przy­ powieść (Łk 14, 16-21) o gościach, którzy wymawiali się od zaproszenia na wieczerzę takimi okolicznościami, jak świeżo dokonane kupno wsi, wołów, zawarcie małżeństwa; w świetle przepisów starotestamentowych mieli oni świę­ te prawo tak postąpić. Przerywanie nowych przedsięwzięć było bowiem uwa­ żane za niepomyślne, zarówno w kontekście wojskowym, jak cywilnym — powtarza za wcześniejszymi komentatorami autorka, by później uogólnić to rozwijając myśl A . van Gennepa na temat obrzędów przejścia. Badacz ten „widział społeczeństwo jako dom z pokojami i korytarzami, w którym przejście od jednego do drugiego jest niebezpieczne [jest to pierwsze zdanie III rozdziału Rites de passage — J.S.W.]. Niebezpieczeństwo leży w samych stanach przejścia, jako że przejście nie jest ani jednym sta­ nem, ani drugim, nie daje się ono określić. Osoba, która musi go dokonać, jest sama w niebezpieczeństwie i emanuje je na innych" (Douglas, 1966, s. 96). �26 JERZY SŁAWOMIR WASILEWSKI C h o ć autorka wypowiada to zdanie z pozycji durkheimowsko-pansocjologicznych (stan przejścia jest niebezpieczny, bo jest to wyjście poza struk­ turę społeczną), to przecież rozpoznajemy tu myśl analogiczną do tej. na której będą budować swe konstrukcje autorzy o wyraźnie strukturalnej albo symbolicznej orientacji: V. Turner (1964), E . Leach (1964), a u nas jako pierwszy L . Stomma (1975). III Sam już tytuł wczesnego artykułu Turnera (1964; tekst włączony potem do Turner, 1967) dobrze charakteryzuje ambiwalencję m o m e n t ó w przejścia — idiomatyczne Betwixt and Between znaczy „ani tu, ani tam, ni to, ni owo" (to samo określenie odnalazłem w znacznie wcześniejszej pracy innego angiel­ skiego pioniera analizy symboli — A. Hocarta, 1927, s. 213; w jego analizie mitu indyjskiego pojawia się ono użyte dla scharakteryzowania piany, której Indra użył z tą ukrytą myślą, by zastosowanie owej „ani suchej, ani mok­ rej" substancji umożliwiało uznanie jego akcji za niebyłą). Turner zwraca uwagę, że osoby znajdujące się w fazie liminalnej (co najzupełniej odpowiada fazie marginalnej u van Gennepa) już nie są zakla­ syfikowane, a zarazem jeszcze nie są klasyfikowane. Jest to więc moment destrukturyzacji i restrukturyzacji, stąd symboliczne modelowanie go w obrzę­ dzie za p o m o c ą biologicznych procesów śmierci i pobytu w łonie, porodu. Zasada ekonomii symbolu {parsimony of symbolic reference; Turner, 1964, s. 8) sprawia, że logicznie sprzeczne zjawiska — śmierć i narodziny — mo­ gą być wyrażone tym samym znakiem: inicjacyjny szałas jest zarazem gro­ bem i łonem (womb and tomb), nagość jest nagością trupa i noworodka jednocześnie, itp. E . Leach (1964, 1976) traktuje ambiwalencję jako myślowe podłoże insty­ tucji tabu. Z właściwą sobie umiejętnością radykalnego upraszczania buduje taki oto wywód: świat wokół nas ma charakter continuum — czas i prze­ strzeń są ciągle, rzeczy — przemieszane i splątane. To ludzki umysł doko­ nuje w nim cięć, podziałów, pojęciowych rozgraniczeń. Operatorem tych binarnych klasyfikacji jest tabu, które służy do oddzielenia ego od świata zewnętrznego i do ustanowienia dalszych przedziałów między obiektami i kla­ sami. Aby móc jednoznacznie klasyfikować, trzeba zignorować albo wręcz stłumić wszystko to, co w ciągłym świecie naturalnym znajdzie się na gra­ nicy sztucznie wydzielonych klas. A więc np. wydzieliny ludzkiego ciała; substancje te są tabuizowane, bo intrygują i wprowadzają zamieszanie. Przez swoją zasadniczą dwuznaczność — należą one do ciała, ale już nim nie są — utrudniają odpowiedź na zasadnicze pytanie o własną fizyczną tożsamość. Bo przecież wątpliwości „czym jestem j a w odróżnieniu od reszty świata" i „gdzie są moje granice" to pierwsze pytania i sfera pierwszych ekspery­ mentów dziecka. Stąd też wszelkie obiekty graniczne stają się przedmiotem najsilniejszych tabu. Aby logika dychotomicznej klasyfikacji mogła działać �TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 27 skutecznie, muszą zostać usunięte — stłumione lub zapomniane, czyli pokryte świadomym lub nieświadomym zakazem — wszystkie niewygodne obiekty, które należą do dwóch klas jednocześnie. Diagram Eulera — dwa przenika­ jące się koła z zaszrafowaną powierzchnią wspólną (zakazaną) i formuła, że tabu jest „zarówno A jak i ~ A", powtarzać się będą odtąd często w pracach Leacha. Część materiałowa artykułu O klasyfikowaniu zwierząt i brzydkich wyra­ zach (Leach, 1964) budzi zdumienie. Oto pies zostaje wybrany jako przykład zwierzęcia tabuizowanego w naszej kulturze, czego przejawem ma być to, że wszelka myśl o jedzeniu go byłaby złamaniem podstawowej normy kul­ turowej. Dowodem tabuizacji ma być też fakt, że wzmiankowanie go (w sło­ wach „ty psie" itp.) stanowi wyzwisko, a wszelkie przekleństwa polegają przecież na celowym naruszeniu tabu. Wyjaśnieniem owej tabuizacji psa ma być jakoby okoliczność, że to najściślej domowe zwierzę zajmuje miejsce po­ średnie — a więc ambiwalentne — między człowiekiem a zwierzętami gospo­ darczymi. Obiekty pośrednie są zresztą tabuizowane na różnych planach: nie tylko werbalnie i konsumpcyjnie, lecz także w planie seksu i związków małżeńskich. Bierze się to stąd, że każda kultura ma całościowy system szeregowania oparty na odległości od Ego. Wedle Leacha sposób, w jaki w danej kulturze klasyfikuje się zwierzęta na jadalne i niejadalne, odpo­ wiada sposobowi, w jaki klasyfikuje się kobiety, z którymi wolno i nie wolno się żenić. Zwierzęta domowe są więc tabuizowane, tak jak niedostępne są kuzynki pierwszego stopnia (Anglia); im dalej od domu, tym bardziej zwierzęta nadają się do jedzenia, a kobiety do związków małżeńskich. Halverson (1976) wykazał, że literalnie ani jeden z podawanych przez Leacha przykładów nie był rzetelny. Wplątał się on też w fatalne utożsamia­ nie tabu i świętości (sacrum jako obszar pośredni między człowiekiem a świa­ tem pozaludzkim da się opisać tą samą co tabu formułą „A i ~ A " ) . A przecież — komentuje Halverson — choć świnia była dla Semitów zaka­ zana, to wcale nie m o ż n a powiedzieć, że była święta. Zasygnalizujmy tu kwestię, która wymagać będzie dalej szerszego przed­ stawienia: paradoksalność tabu. Gnębiła ona tych XIX-wiecznych badaczy, którzy chcieli „racjonalnie" wyjaśnić nie mieszczący się w ich głowach fakt, że jeden termin obejmuje rzeczy święte na równi z nieczystymi. Z obser­ wacji, że zakazane i izolowane są zarówno plemienne świętości, jak i ko­ biety w czasie porodu i menstruacji, nie umiano wyciągnąć innego wniosku, jak tylko ten o zasadniczej tożsamości idei sacrum i nieczystości w pierwot­ nym umyśle. Wedle W. Robertsona Smitha i J . G . Frazera dziki nie od­ różniał świętości od nieczystości — w obu wypadkach występowały groźne duchy i niebezpieczne moce wymagające tabuizacji. Nic więc dziwnego, że gdy pierwszy z tych badaczy chciał rozumieć powody tabuizacji świni, to musiał ryzykować tezę, że — wbrew materiałowi faktycznemu i Haiversonowi — nieczysta świnia była niegdyś dla Semitów święta (Smith, 1894, s. 153. 290, 448). �28 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI Skoro jesteśmy przy świni to znak, że pora powrócić do prac Mary Douglas. Jej bowiem należy przypisać zasługę zbadania statusu klasyfika­ cyjnego tego zwierzęcia, co sprowokowało później powstanie licznych prac pokazujących, jak zwierzęta m o g ą b y ć nie tylko dobre do jedzenia oraz do myślenia (zwrot Lévi-Straussa), ale też ze względu na swój status będą dobre do zakazywania (patrz tytuły prac: Bulmer, 1967; Tambiah 1969; Sperber 1975). W swym pionierskim studium kultu pangolina (mrówkojada łusko­ wego) Douglas (1957) pokazuje, jak u podłoża szczególnej roli tego zwie­ rzęcia w wierzeniach południowoafrykańskich Lele leży postrzeganie go jako „istoty zmieszanych kategorii". M a on łuski jak ryba, ale chodzi po drze­ wach. Wygląda jak wielka jaszczurka, ale karmi młode jak ssak; zamiast uciekać przed myśliwym — zwija się w kłębek i niejako sam oddaje w je­ go ręce. Obserwacje te zaowocowały później w postaci niebanalnych spostrzeżeń w kwestii nieczystości świni. iv Oryginalność Mary Douglas polega na zerwaniu z liczącą zapewne około dwóch tysiącleci tradycją debatowania nad poszczególnymi racjami, dla któ­ rych świnia mogła b y ć uznana za nieczystą. D o tej pory czyniono bowiem temu zwierzęciu zarzuty, że przenosi pasożyty, że mięso ma zbyt tłuste — zwłaszcza jak na klimat Południa — że żeruje na odpadkach albo posiada inne odrażające cechy, które słusznie powodują, iż ucieleśnia ono sobą brak wartości moralnych. Tradycyjne interpretacje religijne, w których zwierzę to figuruje jako alegoryczne upostaciowanie różnych wad, nie są wyjaśnieniami, ale pobożnymi komentarzami. Wszystkie one „nie są ani konsekwentne, ani całościowe — dla każdego rodzaju zwierząt musi zostać wymyślone odmienne tłumaczenie i nie ma końca jeśli chodzi o ilość możliwych wyjaśnień" (Douglas, 1966, s. 49). Autorka, która j u ż na pierwszej stronie książki wyznaje głęboką awersję do wszelkich kawałkowych interpretacji, jest świadoma, że właściwe wytłu­ maczenie musi objąć całość biblijnego tekstu dotyczącego zakazów, a przede wszystkim uwzględniać długą listę zwierząt nieczystych (podaną w Kpi 11, 1-46, i powtórzoną w Pwt 14, 3-21); obok świni znajdują się na niej wielbłąd i zając, krokodyl i konik polny na równi z wieloma gatunkami płazów, ptaków i owadów. Dlaczego wyróżniać właśnie świnię? trzeba raczej zbadać, jaka jest logika całego wyliczenia. Tak oto przystępuje autorka do dowodu, że za nieczyste zostają uznane te zwierzęta, które jako istoty „mieszanych kategorii" nie realizują zasady logicznego uporządkowania świata — takie, które są niedoskonałymi człon­ kami swojej klasy, lub te, których klasa sama w sobie psuje ó w uniwer­ salny porządek. Od czasów Stworzenia istnieje — opisany w Księdze rodzaju (1, 20-26) — zadekretowany przez Stwórcę trójdzielny ł a d ; wszystkie istoty �TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 29 zostały stworzone w postaci odpowiedniej do środowisk, w których przyszło im zamieszkiwać. Zwierzęta lądowe chodzą, biegają, skaczą, wodne pływają, powietrzne latają. Naturalnie mają właściwe narządy — nogi, skrzydła, skrzela i łuski. Oczywiste jest więc, że istoty, które wyłamują się z tego po­ działu, którym brak np. organów ruchu stosownych do zamieszkiwanego środowiska albo mają je w nadmiarze — są nieczyste. Stąd też ,.[...] cokolwiek skrzeli i łuski nie ma z łych, które się w wodzie ruszają i żyją, obmierzle warn i obrzydłe będzie; mięsa ich jeść nie będziecie, a zdechlin wystrzegać się będziecie. Wszystko, co nie ma skrzeli i łuski w wodach nieczyste będzie [...] Wszystko latające, które chodzi na czterech nogach, obrzydłe wam będzie [...] Cokolwiek na piersiach łazi o czterech nogach albo nóg nie ma, albo pełza po ziemi, jeść nie będziecie bo brzydkie jest" (Kpi I I , 11-12. 20, 42). Zasada logicznego uporządkowania świata według kryteriów integralności i rozłączności — tu odniesiona do środowisk naturalnych i właściwych na­ rządów — okazuje się więc z n ó w stać u podstaw idei czystości. Tyle że nie jest ona sformułowana expressis verbis i w niektórych miejscach pojawiają się kłopoty. Oto wymienione jako nieczyste ptaki nie poddają się tak łatwo interpretacji. „Z ptactwa te są, których jeść nie macie i strzec się ich macie: orła i gryfa, i orła morskiego i kaní i sępa według rodzaju jego" etc. — w sumie 20 gatunków, aż po finalne „dudka też i nietoperza" (Kpi 11, 13-19). Autorka przyznaje się tu do niewiedzy, co będzie ją sporo kosztować w późniejszej krytyce: „O ptakach nie mogę powiedzieć nic, jako że są one wymienione, a nie opisane, zaś przekład tych nazw jest wątpliwy". Dalej sugeruje, że mogą to być takie ptaki, które np. latają, a zarazem nurkują albo też ptaki-nieloty. „Gdyby pingwiny żyły na Bliskim Wschodzie, sądzę że byłyby uznane za nieczyste jako ptaki bez skrzydeł" (Douglas, 1966, s. 56). I wreszcie dochodzimy do listy nieczystych zwierząt lądowych, w tym i świni, budzącej obrzydzenie Semitów. Ale Kpi w najmniejszym stopniu nie wyróżnia jej spośród kilku innych zakazanych gatunków. T y m razem formułuje najprzód zasadę ogólną określania nieczystości: „Wszystko, co ma rozdzielone kopyto, a przeżuwa [...] jeść będziecie. Lecz cokolwiek przeżuwa wprawdzie i ma kopyto, ale nie dzieli go, jak wielbłąd i inne, tego jeść nie bę­ dziecie i między nieczyste policzycie. Jeż [...] i zając też, bo i ten przeżuwa, ale kopyta nie dzieli: i świnia, która dzieli wprawdzie kopyto, ale nie przeżuwa (...] wam są nieczyste" (Kpi ! I. 3-8). Świnia zostaje więc uznana za nieczystą z tego samego powodu, dla którego zakazanych jest kilka gatunków; wszelkie wyrywkowe interpreta­ cje — od klimatologicznych po alegoryczne — idą więc brew duchowi i literze tekstu biblijnego „prawa czystości". Kryteria klasyfikacji — przeżuwanie i parzystokopytność — zostają podane verbatim. Nie wiemy tylko, dlaczego są one właśnie takie, a nie inne; sama Biblia takiego wyjaśnienia nie zawiera. Propozycja M . Douglas jest prosta, przekonująca, aczkolwiek — jak zo­ baczymy dalej - niekompletna. Autorka przypomina, że dawni Izraelici byli pasterzami owiec, którzy zapewne nie gustowali w zwierzynie łownej: nie �30 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI jest to zresztą kwestia gustów kulinarnych, lecz raczej pasterskiego etosu — być zmuszonym do jedzenia dziczyzny to znak, że. jest się złym pasterzem. Wzorem właściwego pożywienia była dla nich najlepiej znana owca; ona też stanowiła model zwierzęcia czystego i jeśli już Izraelici jedli mięso dzikich zwierząt — np. antylopy nie są objęte zakazem — to musiały one mieć zasad­ nicze cechy charakterystyczne owcy. T a zaś jest oczywiście parzystokopytnym przeżuwaczem. Świnia wraz z wielbłądem i paroma innymi zakłóca więc za­ sady taksonomiczne, wyznaczone przez zwierzę modelowe; posiadanie tylko jednej z dwóch cech charakterystycznych — przeżuwalność bez parzystokopytności albo odwrotnie — to naruszenie porządku klasyfikacyjnego, a więc nieczystość. Zagadkę świni uznaje autorka za rozwiązaną — tabuizacja służy tu, jak wszędzie, utrzymaniu jasności podziałów, a więc podtrzymaniu sakral­ nego, opartego na Bożym błogosławieństwie porządku świata. Związek idei świętości i wydzielenia, oddzielenia, zapisany jest też w głę­ bokich pokładach języka hebrajskiego. • Słowa kadosz — święty, kadasz — uświęcać wywodzą się z rdzenia qds denotującego separację, oddzielenie (Smith, 1894, s. 150; Steiner, 1956, s. 69). W socjologicznej interpretacji naszej autorki chęć Izraelitów bycia narodem wybranym pociąga za sobą do­ konywanie rygorystycznych wydzieleń, podziałów i dyskryminacji — nie tylko oddzielenie sacrum od profanum, ale też utrzymanie rozdziału między kla­ sami rzeczy, zwłaszcza kategoriami stworzenia. Konkludujące jedenasty roz­ dział Kpi zdanie — admonicja Pana: „Świętymi będziecie, b o j a święty jestem" (11, 45) — może być więc tłumaczona (choć z oczywistym zubożeniem sensu) „Bądźcie wydzieleni, bo j a jestem wydzielony" (Douglas, 1966, s. 8, 56). v Zamykając prezentację ustaleń M . Douglas w kwestii biblijnych zakazów żywnościowych trzeba odnotować, że w jej myśleniu przewijają się co naj­ mniej trzy wątki. Pierwszy można chyba określić jako Durkheimowski. Do­ minuje on zdecydowanie w pozostałych, tu nie referowanych partiach jej studium, w tym też kierunku poszła autorka w swych późniejszych pracach i obstaje przy nim do dziś. Akcent pada tu na związek między kategoriami myślowymi a społecznymi, przy czym pierwsze są pochodną drugich, ostrość zaś podziałów logicznych widziana jest przede wszystkim jako środek wyrazu socjologicznych zasad i realizacji społecznych celów, takich jak utrzymanie odrębności etnicznej, kastowej itp. Wątek drugi, najsłabiej przez autorkę akcentowany, jest najściślej symbo­ liczny. T o wątek mitologiczny, widoczny, gdy zakazy biblijne okazują się być wyrazem dążenia do utrzymania rzeczy w takich samych ramach, w ta­ kim samym ładzie taksonomicznym, w jakim powstały w czasach Stworzenia. Ten kierunek rozumowania najmniej pociąga autorkę, a przecież wart on będzie, jak zobaczymy, kontynuowania. Trzeci wreszcie nurt nazwałbym umownie ..mentalistycznym"; ma on dwie �TABU. Z A K A Z MAGICZNY. NIECZYSTOŚĆ 31 odnogi — strukturalistyczną i taksonomiczną. O pierwszej z nich mówić moż­ na tam, gdzie autorka uwydatnia ważność idei myślowego rozdzielania, do­ konywania intelektualnych operacji cięcia, rozróżniania, dyskryminacji oraz tam, gdzie podkreśla, iż „nieczystość" ma swe miejsce w całym systemie takich operacji raczej aniżeli w biologii. „Cięcie leży u źródeł dyferencjacji, a dyferencjacja jest warunkiem wstępnym sygnifikacji [procesu tworzenia zna­ czenia]" (Soler, 1973, s. 946). Jeśli chodzi o ujęcie taksonomiczne, to w rzeczy samej m o ż n a chyba uznać M . Douglas za jedną z inicjatorek tego podejścia, które zaowoco­ wało później wieloma szczegółowymi studiami tubylczych taksonomii roślin i zwierząt. (Wiele studiów B. Berlina, H . Conklina; Bulmer, 1967; Ellen, Reason. 1970; Tambiah 1969). Ta kierunkowa rozległość nie całkiem jest zresztą poddana w tekście Purity and Danger należnej stratyfikacji. Konieczność dokonania takich wy­ odrębnień w niniejszym artykule z pewnością wpłynęła niekorzystnie na tryb przedstawiania oryginału, zmuszając do komplikującego meandrowania, które niestety nie kończy się na tym miejscu. To właśnie owa rozległość sprawiła, że książka ta. a zwłaszcza jej część traktująca o ..obrzydliwościach" w Księ­ dze kapłańskiej, stała się inspiracją i punktem odniesienia tak różnych prac współczesnej humanistyki, podchwytujących wedle upodobania którąś z na­ czelnych tez brytyjskiej autorki. Jako najświeższy znany mi przykład podam pracę Julii Kristevej, traktującej w specyficznie freudowsko-semiotyczny spo­ sób o zjawisku odrazy, obrzydzenia (Kristeva, 1980). Była też i krytyka. Z najostrzejszym jej rodzajem, w najbardziej zjadliwej formie wystąpił Marvin Harris, słynny — by nie rzec osławiony — antropolog amerykański. Autor ten, bardzo popularny wśród studentów (zwłaszcza młod­ szych, undergraduates), reprezentuje tzw. „materializm kulturowy" — bez że­ nady identyfikując się z XIX-wiecznym wulgarnym materializmem, uzupeł­ nionym jedynie o ekologię. Odsłaniając w swych książkach pozaintelektualne i pozasymboliczne uwarunkowania kultury i religii, Harris świadomie szar­ żuje i prowokująco lekceważy wszelkie elementy intelektualnego dyskursu. A że czyni to w sposób zjadliwie dowcipny, z dużą ilością ujmująco pro­ stej demagogii w swych tezach — stąd jego popularność w zawsze pragma­ tycznie myślącej Ameryce. Jego ekologiczno-ekonomiczne tłumaczenie tabu świni jest krótkie i proste: w warunkach naturalnych Palestyny jest to zwierzę na dłuższą metę zbyt kosztowne w utrzymaniu, tym niemniej kuszące przez obfitość mięsa. „Dla­ tego Jahwe, jak słyszano, powiedział, że świnie są nieczyste" (Harris, 1985, s. 49). Religijne tabu jest najskuteczniejszym środkiem na przecięcie tej wątpli­ wości, eliminując nieracjonalną tzn. nieekonomiczną pokusę; tę tezę rozszerza autor na inne zakazy żywnościowe, które według niego mają na celu prze­ cięcie ambiwalencji rachunków zysku i strat (Harris, 1979, s. 192-193). Prymitywizm i pobieżność Harrisowskiego ujęcia odbierają ochotę do wszelkiej polemiki. Zresztą w przewidywaniu argumentu krytycznego, iż wy- �32 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI rywa świnię z kontekstu zwierząt zakazanych, przygotował autor taką od­ powiedź: pozostałe zakazy jedzenia ptaków i skorupiaków też nie są nie­ racjonalne, „nie ma przecież niczego irracjonalnego w tym, że ktoś nie spę­ dza czasu polując na sępy na obiad lub wędrując trzydzieści kilometrów przez pustynię po danie z mięczaków na połówce muszli" (Harris, 1985, s. 40-50). Jeśli dla kogoś wystarczającym wyjaśnieniem logiki złożonego systemu jest zapewnienie, że nie był on irracjonalny (a to słowo u Harrisa znaczy „powodujący śmierć głodową"), niech przyjmuje stanowisko tego autora. Po­ lemikę z klasyfikacjonistycznymi ujęciami M . Douglas prowadzi on w po­ staci uwag, że ich podstawą powinno b y ć c o ś więcej niż tylko jedna wy­ prawa do czyjejś łazienki i sarkastycznych stwierdzeń, że autorka „zrezygno­ wałaby z tezy o nieporządku jako głównym składniku brudu, gdyby musiała posprzątać trawnik upstrzony złotymi zegarkami i brylantowymi pierścion­ kami" (Harris, 1979, s. 197). Pomijając wszystkie te fajerwerki, jest u Harrisa jedno pytanie, które wymaga odpowiedzi: „dlaczego [biblijny] system taksonomiczny został tak zbudowany, że świnia ma w nim status anomalii, aczkolwiek nie ma prze­ cież oczywistego, uniwersalnego powodu, dla którego nie miałaby być ona równie dobra do myślenia, jak do jedzenia" (tamże, s. 192). N a pytanie to m o ż n a udzielić dwóch odpowiedzi. Jedna z nich będzie reprezentować nurt klasyfikacjonistyczny i będzie operować akceptowanym przez Harrisa „nau­ kowym" językiem obiektywnych taksonomii, zestawionych z klasyfikacjami tubylczymi. Odpowiada ona bezpośrednio na pytanie Harrisa, tym niemniej ukażę jej słabości, które moim zdaniem podważają jej finalny charakter. Okaże się wtedy, że ostateczne, doprowadzające do pełnego zrozumienia uzupełnienie przynosi dopiero wprowadzenie paradygmatu mitologicznego. Odpowiedź pierwszą trzeba rozpocząć od stwierdzenia, że w swym pocią­ gu do zdroworozsądkowego patrzenia Harris przeoczył fakt, że świnia, choć na pozór zupełnie normalna, jest anomalią klasyfikacyjną także ze ściśle naukowego punktu widzenia — ulubione Harrisowskie etk, przeciwstawione emic. Oto spośród 91 znanych na Bliskim Wschodzie gatunków zwierząt, które nie przeżuwają, świnia jest jedynym parzystokopytnym; odpowiednio spośród 1! parzystokopytnych — jedynym nieprzeżuwająeym (Hunn, 1970, s. 113). Tak brzmi argument scjentystycznego klasyfikacjonisty, który zwra­ ca do tego uwagę, że również grupa 10 zwierząt czystych, wymienionych w Pwt 14, 4-6 (wół, owca. koza i inne parzystokopytne przeżuwające) tworzy — wedle kryteriów naukowej systematyki gatunków odrębny takson, w którym mieszczą się wszystkie znane na Bliskim Wschodzie gatunki na­ leżące do podrzędu Ruminantia rzędu Artiodactyla. A zatem klasyfikacja ludowa daje ten sam efekt, co taksonomia naukowa; obie one bazując na tych samych kryteriach wyróżniają identyczny takson, przy czym ta ostatnia przyjmuje jego ważność filogenetyczną, tj. wspólnotę pochodzeniową jego c z ł o n k ó w (tamże, s. 108). �TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 33 Ale to, co cieszy taksonoma — martwi antropologa symbolicznego; spró­ bujmy znaleźć lukę w tym rozumowaniu. Po pierwsze, spostrzeżenie, że kry­ teria biblijne odpowiadają kryteriom współczesnej systematyki gatunków wy­ daje się podejrzane; to alibi jest zbyt dobre, by było prawdziwe. Biblijne określenia: „dzielenie kopyta" i „przeżuwanie", tylko na pozór odpowiadają zoologicznym terminom parzystokopytności i ruminacji. Przyjrzyjmy się trójce zwierząt uznanych za nieczyste, jako że przeżuwają, ale nie dzielą kopyta: wielbłąd, zając i jeż (Kpi 11, 4-6). Wielbłąd, któremu odmawia się tu rozdwojonych kopyt, należy przecież do parzystokopytnych, tyle że jego racice są okryte od spodu poduszką ułatwiającą bieganie i mają pazurokształtne zakończenia. Zając, któremu Kpi i Pwt każą przeżuwać, czyni to tylko pozornie (zjawisko zwane mastykacją). J e ż . . . nie jest wcale jeżem. T u mała dygresja: ten błędny przekład ks. Wuj­ ka — za Septuagintą — starały się skorygować Biblia poznańska („świstak") i Biblia K U L („borsuk"). Jeśli wierzyć specjalistom od identyfikacji zwierząt biblijnych, to chodzi tu o gatunek Procavia capensis, po polsku „góralek". Jest to pospolity w Palestynie ssak wielkości królika o pazurzastych kopytach, podobny do kapibary. Zresztą trudny do opisania (patrz W E P albo Mały słownik zoologiczny), bo „jedyny w swoim rodzaju"; w systematyce zwierząt stanowi oddzielny rząd, a jego najbliżsi krewni w królestwie zwierząt to . . . słonie. „Góralek" jest więc nie tylko anomalią klasyfikacyjną, ale wręcz unikatem. Wracajmy do zasadniczej kwestii przeżuwania i kopyta. C h o ć — jak mówi­ liśmy — nowożytny takson parzystokopytnych przeżuwaczy został w Biblii wyróżniony prawidłowo, to jednak nie znajdziemy tu innych pogrupowań, które odpowiadałyby taksonom systematyki gatunków. Mówiąc o zwierzę­ tach, które „kopyta nie dzielą", nie ma przecież Biblia na myśli rzędu nieparzystokopytnych Perissodactyla: ani wielbłąd, ani zając, ani jeż (lub świ­ stak, borsuk czy „góralek") nie należą przecież do nieparzystokopytnych — są to wszystko zwierzęta różnych rzędów. Jeśli więc biblijny podział tylko częściowo odpowiada współczesnej syste­ matyce, to w gruncie rzeczy pytanie M . Harrisa nadal pozostaje w mocy. Nie wiemy, dlaczego Hebrajczycy klasyfikowali zwierzęta tak, że świnia była tam anomalią, aczkolwiek wiemy, że kryteriami tej klasyfikacji były rozdwo­ jone kopyta (racice) i przeżuwanie. Przyjrzyjmy się obu tym cechom. vi Racice wykluczają pazury. Jak widzieliśmy, Biblia mówiąc o zwierzętach nieczystych, które nie dwoją kopyta, miała na myśli takie, których łapy (a nawet racice, jak u wielbłąda i „góralka") zakończone są pazurami. D o czego służą pazury — oczywiście do chwytania i rozrywania zdobyczy; do czego są dobre kopyta — raczej do chodzenia i biegu. A teraz przeżuwanie: jest to charakterystyczna forma dokładnego żucia pokarmu polegająca na 3 - Etnografia Polska t. 31. z. 1 �34 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI powtarzającym się „odłykaniu", dostosowana do konieczności rozdrobnienia pokarmu roślinnego, bogatego w celulozę, nietrawioną przez zwierzęce en­ zymy. Zbieżny charakter obu tych cech jest oczywisty — ich wspólnym mianow­ nikiem jest roślinożerność, a więc „nie-mięsożerność". Starożytni Hebrajczy­ cy zwracali uwagę na budowę n ó g zwierzęcych, dostrzegali bowiem związek pomiędzy anatomią a sposobem odżywiania. Rozumowali tu — powtórzmy za Jean Solerem — jak twórca zasady korelacji w zoologii, Georges Cuvier, wedle słów którego „wszystkie zwierzęta kopytne muszą b y ć roślinożerne, jako że brak im narządów do chwytania zdobyczy" (cyt. za Soler, 1973, s. 938). Zanim wyciągniemy wnioski z tego ustalenia rozszerzmy naszą analizę na listę ptaków nieczystych. Lista ta (Kpi 11, 13-19) powtórzona prawie bez zmian w Pwt (14, 12-18) sprawiała zawsze tłumaczom Biblii wiele kłopotów. Oto próbka komentarzy naukowych z polskich przekładów: ..nazwy niektó­ rych ptaków występują jedynie w tym miejscu, stąd ich odpowiedniki polskie nie mogą uchodzić za naukowo pewne" (Biblia poznańska, 1973, s. 180). Czy jednak upoważniało to rzeczywiście tłumaczy do zastąpienia Wujkowego „gryfa", w wierszu trzynastym, południowoamerykańskim kondorem? Inny komentarz: „niepewne jest znaczenie wyrazu tahmas [...]. Według niektórych uczonych jest to odmiana strusia, a według innych — odmiana jaskółki" (Biblia K U L , Ks. Kapl., 1970, s. 186). Jeszcze raz na temat gryfa: „nie wolno było spożywać również gryfa [...] jest to legendarne zwierzę czworo­ nożne, uskrzydlone, należące do wielkich p t a k ó w żarłocznych, które rzucają się na ofiarę" (tamże, s. 185-186). Czyżby więc Biblia formułowała zakaz polowania na zwierzęta legendarne? Tłumacze ulegli tu tradycji rodem ze średniowiecznych bestiariuszy. Istnieją jednak sporządzone przez biblistów w konsultacji z ornitologami, a więc zweryfikowane merytorycznie i językowo przekłady nazw ptaków biblijnych (Parmalee, 1959, wykorzystując specjali­ styczne prace znanego ornitologa Dawida Lacka i biblisty G . Drivera), z których wynika, że gryf to w rzeczy samej orłosęp brodaty, a struś z naszych i obcych wydań Biblii to potężny palestyński puchacz, nazywany tam „córką ciemności". Skądinąd struś wywoływał już zdziwienie komenta­ torów jako roślinożerny w tym raczej mięsożernym gronie (Biblia K U L , Ks. Kapl., 1970, s. 186). Po prawidłowym przełożeniu jako puchacz zajmie on właściwe miejsce. Okaże się wtedy również, że spośród 20 wymienionych jako nieczyste zwierząt powietrznych — 18 to ptaki mięsożerne, w tym 15 to drapieżniki — praktycznie wszystkie warte wzmianki ptaki drapieżne daw­ nej Palestyny. Dziewiętnasty jest dudek, ptak wszystkożerny, na dodatek słynny z tego, że swym gruczołem kuprowym „własne gniazdo kala" — patrz N K P P , s.v. „dudek" znane już przez Reja przysłowia „śmierdzi jak dudek", „dudek i sam śmierdzi, i gniazdo swe zawżdy zaplugawi", itp. Dwudziesty jest nietoperz — jedyna anomalia na całej liście: „ptak, bo lata, ale nieupierzony i nie składający jaj". Komentatorzy tylko niepewnie wyrażali dotąd przypuszczenie, że skoro „wiele [z ptaków nieczystych] należy do gatunków drapieżnych [to] m o ż e �35 T A B U . Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ zatem aspekt zagrożenia życiu drugiej istoty każe wykluczyć te ptaki z użyt­ ku kultowego?" (Biblia poznańska, 1973, s. 180). Przeważało widzenie Biblii w kategoriach dietetyki: „Mięso zwierząt przeżuwających uchodzi za zdrow­ sze od mięsa drapieżników; te drugie — jako nie przeżuwające — są nieczyste" (tamże, s. 179). Takie wyjaśnienie ignoruje zupełnie to, co Biblia mówi wcześniej na temat zwierząt. A przecież mówi o nich od samego początku, od pierwszej opo­ wieści o stworzeniu świata w ciągu sześciu dni, tzw. hexaemeronu: „A wszyst­ kim dzikim zwierzętom i ptactwu wszelkiemu nieba, i wszystkiemu, co się na ziemi porusza i ma w sobie życie, przeznaczam wszelką trawę zieloną na pożywienie. I stało się tak" (Rdz 1, 30, Biblia poznańska). A zatem, wedle tego samego, nie bez pewnego zaskoczenia sformułowanego komen­ tarza, autor hexaemeronu „także dzikim zwierzętom każe się żywić pokar­ mem roślinnym!" I dalej najzupełniej słusznie: „Zapewne obrazuje to pier­ wotną harmonię, jaka według myśli Autora istniała po stworzeniu świata między wszelkimi istotami" (tamże, s. 7). Tak więc zwierzęta mięsożerne i ptaki drapieżne nie figurują w ogóle w pierwotnym planie stworzenia; „raj jest wegetariański" (Soler, 1973, s. 944). Idylla Edenu kończy się jednak, rzec można, równie tragicznie dla człowieka, jak i dla zwierzęcia. Po wygnaniu z raju zwierzęce skóry stają się okryciem człowieka (Rdz 3, 21). Rozszerzmy w tym miejscu nasz wywód 0 celne słowa św. Augustyna, De Genesi contra Manichaeos, I I . który do­ strzegał związek symboliczny między odzieniem ze skór a zapoczątkowaną właśnie śmiertelnością pierwszych ludzi: „Oni tak długo przebywali w raju, dopóki nie otrzymali odzienia ze skór, czyli śmiertelności życia doczesnego [...] Jakimż bowiem lepszym znakiem można było zapowiedzieć śmierć, którą czujemy w ciele niż przez skóry, które zwykle zdziera się z martwych zwierząt" (św. Augustyn, 1980, s. 73). Zdanie to przypomnimy później, ana­ lizując tradycyjne ludowe zakazy związane ze skórami, kożuchem itp. Wyrażone expressis verbis przyzwolenie Boże na uśmiercanie zwierząt po­ jawi się jednak później, dopiero po potopie. Wtedy to Jahwe pogodzi się z ludzką niedoskonałością (Rdz 8, 21) i niejako koncesjonując skłonność człowieka do niegodziwości i przemocy zezwoli na zabijanie i zjadanie zwie­ rząt. „A strach wasz i drżenie niechaj będzie nad wszelkim zwierzęciem zie­ mi i nad wszystkim ptactwem powietrznym ze wszystkim, co się rusza na ziemi; wszystkie ryby morskie ręce waszej podane są. A wszystko co się rusza i żyje, będzie wam na pokarm" (Rdz 9, 2-3). Zezwolenie na spoży­ wanie mięsa zostało więc niejako wymuszone na Jahwe, w każdym bądź razie zostało ono dane ludziom dopiero w fazie upadku . Nic więc dziw2 2 Por. Piolr Skarga. Żywoty <więtych, t. I. Kraków 1933. s. 529: ..Za Noego Pan Bóg [...] dozwoli) im tego. aby już od onego czasu zwierzęta i ryby, i ptaki zabijać i pożywać mięso ich mogli. Bo Adamowi i potomkom jego nie kazał Pan Bóg jeść, jedno owoce a zioła. 1 żaden człowiek na świecie aż do potopu nie jadł mięsa, bo mieli mocne a gorące natury i długowieczni byli. Ale potopem Pan Bóg już napsował powietrza i zdrowia ludziom skrócił i wiek odjął". �36 JERZY SŁAWOMIR WASILEWSKI nego, że przez prawodawców — autorów czy redaktorów Tory — zostaje ono zaakceptowane jedynie jako zło konieczne: nie m o ż n a wszak odżywiać się wyłącznie manną, choć było to pożywienie najdoskonalsze (Wj 16, 4-35). Autorzy ci, jak wszyscy prawodawcy religijni, dążą przecież do tego, by tworzony przez nich system religijny oparty był na niewzruszonych podsta­ wach ufundowanych przez Stwórcę w pierwszym okresie stworzenia, by jego reguły naśladowały intencje, wedle których stworzony został wzorcowy świat — raj. Ponieważ nie było w nim miejsca dla zwierząt i ptaków mięsożernych, to właśnie one zostają uznane za szczególnie niestosowne. Jedzenie mięsa przez człowieka jest złem koniecznym; karmienie się mięsem takich zwierząt, które zabijają inne, byłoby złem do potęgi. Tabu powstrzymuje przed jego popełnianiem. VII Przedstawione tu wyjaśnienie zwieńcza więc wywód o przyczynach nie­ czystości świni w judaizmie, odnajdując rację wystarczającą jej tabuizacji w fakcie odbiegania od rajskiego wzoru. Tłumaczenie nasze wychodzi poza paradygmat klasyfikacjonistyczny i w istotny sposób go uzupełnia; jak poka­ załem, u podłoża zakazu nie zawsze leży fakt odbiegania od rajskiej wzor­ cowej taksonomii (jak w przypadku anomalii, hybryd itp.), ale fakt złama­ nia rajskiej zasady harmonii i nienaruszania życia. Zanim sformułujemy ostateczne konkluzje, musimy jeszcze rozważyć parę kwestii szczegółowych. M o ż n a spytać dlaczego w takim razie wprowadza Kpi koniunkcję dwóch kryteriów jako warunek czystości, skoro wystarczyło­ by jedno — przeżuwanie albo kopyta, i to niekoniecznie rozdwojone — wszak nieparzystokopytne są również nieszkodliwe. Z a Solerem (1973) przyjmuję, że wskazanie samego tylko przeżuwania byłoby zwodnicze, czego przykład daje zresztą sama Biblia. Jako przeżuwacz figuruje w niej np. zając — z da­ leka łatwo jest wziąć za przeżuwanie ciągłe ruchy mastykacyjne pyska. Wnio­ skowanie z budowy anatomicznej jest mniej zawodne: oglądając nogę zwie­ rzęcia łatwiej przekonać się, czy ma ono pazury drapieżnika czy nie. A żt nie zawsze pazury idą w parze z drapieżnością (znowu przykład zająca) to już Hebrajczycy najwidoczniej przezornie zignorowali. Porządkując swą wie­ dzę i ustanawiając normatywy bazowali — powtórzę raz jeszcze znaną tezę — na budowie nogi najlepiej sobie znanych parzystokopytnych zwierząt do­ mowych, z całą pewnością nie-mięsożernych; dlatego traktowali kopyto jakc organ stąpania po ziemi, pazury zaś — chwytania zdobyczy. W traktowaniu bydła jako wzorca mogła ich zresztą utwierdzać Księga rodzaju, wedle której zwierzęta domowe zostały stworzone w ostatecznej postaci już w szóstym dniu stworzenia: „I uczynił B ó g zwierzęta ziemi według rodzajów ich i bydło i wszelkie ziemiopłazy [...]" (Rdz 1, 24-25); nie ma dalej mowy w Biblii o ich udomowieniu. Wzorowanie się na bydle sprawiło też, że wybrano kryterium rozdwojonego kopyta, a nie kopyta w ogóle, co dodatkowo wyeli­ minowało wszystkie, skądinąd nieszkodliwe koniowate (osła itd.). �TABU. Z A K A Z MAGICZNY. NIECZYSTOŚĆ 37 A tak na marginesie, to trudno oprzeć się oczywistej uwadze, że właściwa znajomość odnośnych danych empirycznych odgrywa kluczową rolę przy bu­ dowie teorii. Gdyby Mary Douglas znała właściwie przetłumaczoną listę ptaków nieczystych (Parmalee, 1959) to nie mogłaby pocieszać się nadzieją, że po poprawnym przetłumaczeniu okażą się one palestyńskimi pingwinami. I zapewne nie popełniłaby kolejnego błędu, który pojawił się w jej później­ szym studium, mającym korygować nieuniknione uproszczenia pierwszej pra­ cy. Cytuje w nim zdanie z Miszny: „Cechy ptaków [zakazanych przez Torę] nie są podane, ale Mędrcy powiadają, że każdy ptak drapieżny (który używa pazurów do wyswobodzenia się lub do ataku) jest nieczysty"; komentuje je w taki s p o s ó b : drapieżniki są nieczyste, bowiem nie spuszczają krwi z mięsa, a to jest podstawowy nakaz religii żydowskiej — krew należy do Boga (Douglas, 1972, s. 77). Autorka, chcąc pozostać w swych interpretacjach możliwie blisko tesktu biblijnego i odwołując się do naczelnej zasady rytualnej, nie zauważa tu okoliczności, że kilka ptaków z listy nieczystych odżywia się tylko rybą i owadami, tak więc kwestia spuszczania krwi ich nie dotyczy — i nie tłu­ maczy ich obecności na liście. Oczywiście szukanie wyjaśnień w samym tekście jest intencją chwalebną — jeśli reguły są w nim wyrażone explicite, to znalezienie ich tam zapobiega zbędnym spekulacjom, a do tego wyjaśnia różne postanowienia szczegółowe. Tak więc zakaz spożywania krwi oznajmiony przez Jahwe (Rdz 9. 4; Kpi 17, 10-14) i biorąca się stąd praktyka rytualnego spuszczania krwi generują ko­ lejne zakazy, aż po tabu pomidora u chasydów — ze względu na skojarze­ nia go z pęcherzem krwi. Tym niemniej, jak widzieliśmy, żeby dotrzeć do podłoża zakazu trzeba wziąć pod uwagę cały „tekst kultury", nie zaś tylko czubek góry lodowej — wyjaśnienia paragrafów Kpi i Pwt. Okaże się wtedy, że bazują one na wspólnej zasadzie ogólnej — są zaw­ sze zakazami naruszania sytuacji wzorcowej, rajskiej, sakralnej. Są nimi na dwóch planach: jeden to plan klasyfikacji, kategoryzacji — tu działa tabu anomalii. Drugi to plan tych akcji, które w inny sposób łamią zasadę przedustanowionej harmonii — np. zabijanie i zjadanie. M o ż n a przypuszczać, że taka zasada ogólna jest tylko jednym z elementów „rajsko-sakralnego kompleksu" malowanego przez różne mitologie: obrazu świata alternatyw­ nego, w którym nie istniały (nie istnieją) koniunkcja seksu i śmierci, cho­ roby, konieczność odżywiania się, fizjologia, nieczystości biologicznego roz­ kładu, tak samo jak nie istniały klasyfikacyjne anomalie i hybrydy. Oczy­ wiście mogą istnieć również inne, wręcz przeciwne modele owego kompleksu rajsko-sakralnego, na razie uznam jednak za wiodący ten, wedle którego świat sacrum jest jednolity, statyczny i transcendentny — nie podlegając czasowości, biologii, zmianie. Trzeba przy tym pamiętać, by nie popełnić błędu jednostronnego widzenia: oczywiście nie było tak, że kultury najpierw usta­ liły sobie wizję raju, a później dostosowywały do niej rytuały i wierzenia. D o tej ważnej sprawy będę chciał jeszcze wrócić. �38 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI Zwróćmy uwagę, że naszkicowana zasada ogólna nie jest nigdzie w tekście sformułowana expressis verbis. Tym niemniej jeśli nie zaryzykujemy jej przy­ jęcia, to pozostaniemy na manowcach czczego klasyfikacjonizmu albo prędzej czy później znajdziemy się w ślepych uliczkach doraźnych interpretacji. Moż­ na oczywiście zapytać, dlaczego ta ogólna zasada nie jest w tekście jedno­ znacznie wyrażona. Byłoby to w gruncie rzeczy pytanie o naturę symbolu. Tekst mityczny polega z samej definicji na tym, że nie objaśnia sam siebie w niesymbolicznym języku dyskursywnym, że nie ma on zamiaru dokonywać na końcu samoeksplikacji. Być może zresztą jest to gwarancją jego trwa­ nia — gdyby poddawał się racjonalizacji albo ujawniał swe założenia to pod­ dawałby się też krytyce, a wtedy szybko przestałby być tekstem świętym czy mitem. Zwróćmy uwagę, że nawet współczesne, niesymboliczne teksty normatywne nie tłumaczą przyczyn swych postanowień. Kodeks karny usta­ nawia zakazy zabijania, kradzieży itp. (ściśle: określa karę za ich naruszanie), ale nie wdaje się w podawanie racji. Te są do odczytania tylko w „tekście kultury". Tak więc według proponowanego tu rozumienia tabu, zakaz religijny two­ rzy warunki do zaistnienia sytuacji wzorcowej, świętej. Przede wszystkim wyłącza biologię i zmianę — dwa przejawy czasowości, która nie godzi się z transcendencją — by ustanowić c h o ć chwilową replikę rzeczywistości sakral­ nej. Tylko przyjąwszy powyższą charakterystykę zakazu i świętości można zrozumieć te biblijne zakazy, które odnoszą się do szeroko rozumianej bio­ logii. Aby pojąć dlaczego tak często mówi się w Kpi i Pwt o wszelkich wydzielinach jako „niemiłych Jahwe", nie trzeba chyba wskrzeszać tezy Leacha o ich ambiwalencji. Podobnie gdy chodzi o śmierć i seks: kapłan nie powinien mieć styczności ze zwłokami {Kpi 21, 3); arcykapłan nie może przystąpić nawet do zmarłego członka swej najbliższej rodziny; m o ż e się on żenić wyłącznie z dziewicą. Seks małżeński powoduje nieczystość — aczkol­ wiek legalną. „Pieniądze zarobione przez nierządnicę ani też «zarobek p s a » nie mogą być ofiarowane w świątyni" (komentarz do: Pwt 23, 19); lepsze wyjaśnienie tego przepisu aniżeli współczesny komentator („nie jest pewne czy «zarobek p s a » pozostaje w związku z rozwiązłością psów, czy ich wier­ nością do swych panów" — Biblia K U L , Pwt s. 228) daje Józef Flawiusz pisząc w Starożytnościach żydowskich, że chodzi tu o „zapłatę za wypożycze­ nie psa do rozpłodu, czy to psa łownego, czy też pasterskiego" Flawiusz, s. 241). Wiele biblijnych zakazów nie tłumaczy się tak łatwo przez proste odnie­ sienie do pojęcia wykluczającego skalanie świętości. Zakaz umieszczania że­ laza na ołtarzu (Wj 20, 25) jest potraktowany prawie na równi z przyka­ zaniami Dekalogu; często wymieniane są zakazy pracy w szabat z wyszcze­ gólnieniem takich zajęć, jak przenoszenie ciężarów, rozpalanie ognia, piecze­ nie, gotowanie, prace polowe (Wj 20, 8-10; 31. 14-17; 34, 21; 35, 2-3, 16-23; Kpi 23, 3); zakaz odbierania długu w dzień i rok szabatowy (Jer 17, 21), kiedy to również kupcy nie sprzedają i nie oszukują na wadze (Ne 10, 31; 13, 15-22; Am 8. 5): zakaz używania małżeństwa w dzień szabatu według �T A B U . Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ apokryficznej Księgi jubileuszy spotyka się w Biblii (50. 9. 17 — Paściak, 39 1984, s. 166). Często wzmiankę o dniu nowiu księżycowego jako identycznie tabuizowanym co dzień szabatu (2 Kri 4, 23; Iz 1, 13; Am 8, 5). W tych przypadkach o g ó l n i k o w e odwołanie się do idei świętości nie jest wytłumaczeniem wystarczającym. Skądinąd zakazy te przypominają w naszej kulturze ludowej zakazy magiczne, m. in. te znane analizowane przez Klimaszewską (1960). Warto będzie zobaczyć, czy także one dadzą się wyjaś­ nić na podstawie ustaleń dotyczących podstawowych nieczystości biblijnych. B y ć m o ż e ich analiza rzuci z kolei światło na właściwy sens ostatnio wymie­ nionej grupy zakazów. LITERATURA Augustyn, Św. 1985 Pisma egzegetyczne przeciw Manichejczykom, w serii: Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy, t. 25, Warszawa. Bataille, G. 1962 Death and Sensuality. A study of eroticism and the taboo, New York 1962. Biblia K U L 1970 Pismo Święte Starego Testamentu. Księga kapłańska, Wstęp — przekład z oryginału — komentarz — ekskursy, opracował ks. dr S. Łach, Poznań —Warszawa. Biblia poznańska 1973 Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, opracował zespół pod redakcją ks. Mi­ chała Petera, Stary Testament, t. 1, Poznań. Bulmer, R. 1967 Why iv the cassowary not a bird? A problem of zoological taxonomy among the Karam of the New Guinea Highlands, "Man", n.s. vol. 2, nr 1, s. 5-25. Crawley, E. 1927 The Mystic Rose, New York 1927. Douglas, M. 1957 Animals in Lele religious symbolism, "Africa", t. 27, s. 46-57. 1966 Purity and Danger. An analysis of concepts of pollution and taboo, London 1966. 1972 Deciphering a meal, "Daedalus", nr 4, s. 61-81. Ellen, R„ Reason, D. (ed.) 1970 Classifications in their social context, London —New York 1970. Flawiusz, Józef 1979 Dawne dzieje Izraela, Poznań. Halverson, J. 1976 Animal categories and terms of abuse, "Man", vol. I I , s. 505-516. Harris, M. 1979 Cultural materialism. New York 1979. 1985 Krowy, świnie, wojny i czarownice, Warszawa 1985. Hockart, A. 1927 Kingship, Oxford. Hun п. E. 1970 Abominations of Leviticus revisited, [w:] Ellen, Reason 1970. K l i m a s z e w s k a . J. 1960 Zakazy magiczne związane z rokiem obrzędowym w Polsce, ..Etnografia Polska", t. 4. Kristeva, J. 1980 Pouvoirs de Thorreur, Paris 1980. �40 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI Lévi-Strauss, С. 1966 Myśl nieswojona, Warszawa. Leach, E . 1962 Genesis as myth, "Discovery", vol. 23, nr 5, s. 30-35. 1964 Anthropological aspects of abuse, [w:] E . Lenneberg (ed.) New directions in the study of language, Cambridge (Mass.). 1976 Culture and communication. The logic by which symbols are connected, Cambridge. NKPP 1969 Nowa księga przysłów polskich, red. J. Krzyżanowski, t. I. Parmalee, A. 1959 All the birds of the Bible. Their stories, identifications and meaning. New York. Paściak, J. 1984 Dziesięć slow Boga, [w:] D. von Hildebrand, Wobec wartości, Poznań. Roheim, G. 1945 War, crime and the covenant, Montello, N. Y . Schurtz, H. 1893 Die Speiseverbote. Ein Problem der Vólkerkunde, Hamburg. Smith, W. R. 1894 Lectures on the Religion of the Semites, London. Soler, J. 1973 Sémiotique de la nourriture dans la Bible, „Annales ESC", vol. 28, s. 943-955. Sperber. D. 1975 Pourqoui les animaux parfaits, les hybrides et les monstres sont-ils bons a penser symboliquement? „L'Homme", vol. 15, s. 5-34. Steiner, F . 1956 Taboo, New York. Stomma, L . 1976 Mit Alkmeny, „Etnografia Polska", t. 20, z. 1, s. 99-110. Tambiah, S. J. 1969 Animals are good to think and good to prohibit, "Ethnology", vol. 8, s. 423-459. Turner, V. 1964 Betwixt and between: the liminal period in riles de passage, Proceedings of the American Ethnological Society, Symposium on new approaches to the study of religion, Seattle, s. 4-20. 1967 Forest of symbols, London 1967. Webster, H. 1916 Rest days. A study in early law and morality, New York. 1942 Taboo. A sociological study, Stanford. Jerzy S. Wasilewski TABOO, M A G I C PROHIBITION, I M P U R I T Y Part I TO U N D E R S T A N D TABOO Summary The presented paper is an introductory part of a larger study on taboo and ritual impurity in traditional symbolic systems. I begin with presenting some previous approaches to these issues, then I discuss in a more detailed way one particular clue - the debate on the Biblical �41 TABU, Z A K A Z M A G I C Z N Y , NIECZYSTOŚĆ prohibitions in Leviticus. The debate was initiated in anthropology by Mary Douglas in the 60-ties and her way of thinking seemed then to be a very promising one, pointing to the notions of "ambiguity" and "ambivalence". Taboo has been conceived as the means for excluding anomalies, the way of ensuring an univocal and logical perception of the universe. In the next part of my study I show, that the alimentary taboos in Leviticus eliminate not only the abnormal and the ambivalent. For example birds and animals recognized as impure are birds of prey and the animals being carnivorous in fact or bearing some of the features of carnivorous beasts (they have no cloven hoofs, they may have claws and/or aren't ruminants). They are prohibited for they don't go with the model of the World of Paradise. According to Genesis the Paradise was vegetarian and the religious prohibitions tend to re-establish that situation by eliminating all the manifestations of biology and mortality. The foundations of all the religious taboos is the idea of suspending and eliminating any change and temporality which are not in accordance with the order of the transcendent sacrum. This ascertainment will make my point of departure in the analysis in view concerning Polish folk taboos in order to understand their symbolism. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1074931827a083f3f8aae464595216a3.pdf b237b51eae070aca06b53287a7f1746b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1270 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1172 Title A name given to the resource Kulturowe kwalifikacje pozaruchowych elementów znaczących tańca / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1, s.43-72 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I : 1987, z. 1 PL ISSN 0071-1861 JOLANTA K O W A L S K A (IHKM PAN, Warszawa) KULTUROWE KWALIFIKACJE P O Z A R U C H O W Y C H ELEMENTÓW ZNACZĄCYCH TAŃCA* I. K W A L I F I K A C J E C E C H E M I T O R A R U C H U (CIAŁA T A N C E R Z A ) W moich wcześniejszych rozważaniach wielokrotnie wypływały kwestie poprawności funkcjonowania ciała jako emitora ruchu oraz ocen i znaczenia wariantywności posługiwania się ciałem. Z pierwszą z nich łączy się zagadnie­ nie symulowanych uszkodzeń ciała, sygnalizowane przeze mnie przy okazji występowania w tańcach ruchów: nieprawidłowego, „uszkodzonego", a nade wszystko „kulawego". Związki symboliczne decydujące o semantyce tego wy­ rażenia ruchowego zostały przedstawione wcześniej . W zaprezentowanych i analizowanych tam przykładach tancerze kwalifikowani jako istoty pocho­ dzące spoza kręgu ludzkiego (tj. przyjmujący status i pełniący ich role w działaniu obrzędowym) posiadający cechy korespondujące z kulawością poruszali się w sposób nieprawidłowy, kuleli, pełzali itp., ponieważ stano­ wiło to ich cechę gatunkową. Ludzie-tancerze zaś, przyjmujący kwalifikację tych istot, posługiwali się owym ruchem jako sygnałem wykonywanej roli bądź też — dotyczy to głównych bohaterów obrzędów przejścia — zmienio­ nego lub zmienianego statusu społecznego. Istnieje także możliwość wyobrażenia kulawości środkami pozaruchowymi. 1 * Rozważania, które tu przedstawiam, stanowią kontynuację zawartych w dwóch poprzed­ nich moich artykułach opublikowanych w „Etnografii Polskiej", poświęconych analizie zagad­ nienia, jak w symbolice ruchu tanecznego odzwierciedlane być mogą elementarne składniki kulturowych koncepcji rzeczywistości ( K o w a l s k a 1986a, 1986b). Trzy te artykuły składać się mają w moim zamierzeniu na całość skoncentrowaną na problematyce kulturowych kwalifika­ cji elementów znaczących tańca i ich wpływu na symbolikę tańca. Wśród poruszanych tu dalej zagadnień pomijam symbolikę kontekstu sytuacyjnego, ponieważ omówienie kulturowych kwalifikacji miejsca i okoliczności wykonania tańca zawarłam w drugim z wymienionych wyżej artykułów. Uważałam, że taki układ tekstu umożliwi mi bardziej harmonijne przechodzenie z jednego etapu prowadzonej analizy na drugi, zgodny jest bowiem z kolejnością, w jakiej nasuwały się problemy i pytania badawcze. Pisałem o tym w obydwu ww. artykułach (Kowalska, 1986a, 1986b). Kulawość stanowi cechę miediantów asocjowanych ze sferą chtoniczną (Lévi-Strauss. 1970, s. 295-296). 1 �44 JOLANTA KOWALSKA Jakkolwiek nieliczne, udokumentowane zostały jednak fakty narzucania tan­ cerzowi okulawienia poprzez rzeczywiste ograniczenie jego możliwości rucho­ wych: przywiązywanie do n ó g ciężarów bądź wprowadzanie rekwizytów, a na­ wet części kostiumu uniemożliwiających swobodną i naturalną emisję ruchu. Rozwiązanie pierwszego rodzaju znalazło zastosowanie w tzw. „tańcu z klocem" należącym w Polsce do obrzędowego zespołu zapustów. W ostat­ nim ich dniu niezamężna młodzież (dotyczy to przede wszystkim dziewcząt) zmuszana była do tańca z przywiązanym do nogi kawałem drewna. W źród­ łach rejestrowana jest zgodna interpretacja tego działania jako represji — „kary za bezżenność". Początkowo skłaniałam się ku interpretowaniu go jako formy spętania, a tym samym unieszkodliwienia przedmałżeńskiej niedookreśloności tej grupy tancerzy w rolach społecznych właściwych każdej płci, rzutującej na przypisywane im konotacje kulturowe. Obecnie uważam za bardziej uzasadnioną interpretację, zgodnie z którą narzucany tancerzowi ruch kulawy, wyrażający cechę „kulawość" i jej denotanty, jest magicznym czynnikiem stymulującym obrzędową transformację wykonawcy tańca. Inaczej mówiąc, w moim przekonaniu, okulawienie jest w tym przypadku magicz­ nym sposobem wywołania pożądanego faktu z przyszłości: przemiany dziew­ cząt i młodzieńców w ludzi w pełni dojrzałych ustabilizowanych w swych rolach kobiety i m ę ż c z y z n y . Interpretacja ta znajduje uzasadnienie w trans­ formacyjnym charakterze innych „kar za bezżenność" stosowanych równo­ cześnie z opisaną. R ó w n o w a ż n y m działaniem stosowanym tego dnia wobec młodzieży było zaprzęganie do jarzma sochy lub pnia, co tłumaczono jako nakłanianie ich do poddania się jarzmu małżeńskiemu. Ważnej możliwości odczytu jego zna­ czenia dostarczają dane spoza polskiej kultury ludowej. W niektórych obsza­ rach Słowiańszczyzny (Bułgaria) działanie takie stanowiło element obrzędu weselnego. Zaprzęgano tam do jarzma państwa młodych przed wejściem do domu pana młodego (Vakarelski, 1965, s. 273) . C o więcej, zabieg zaprzęga­ nia do sochy stosowany był w Bułgarii także wobec umierającego, który nie mógł skonać. Jak wierzono, miało mu to ułatwić śmierć i przejście do świata zmarłych (Vakarelski, 1965, s 278) . Przytoczone tu dane wyraźnie wskazują na analogiczną funkcję zabiegu polegającego na zaprzęganiu do 2 3 4 2 Z uwagi,na czasowe przesunięcie zabiegów inicjacyjnych stosowanych wobec kobiet i mężczyzn (te ostatnie na terenie Słowiańszczyzny z reguły wyprzedzają wesele), „taniec z klocem" jest „karą" stosowaną wobec dziewcząt, które nie wyszły za mąż i nie mają na­ rzeczonego. Natomiast ciągnienie kloca dokonywane było przez młodzież obojga płci. Wejście do domu pana młodego stanowiło przekroczenie progu: faktyczne przekroczenie progu domu oraz symboliczne przekroczenie progu nowego życia, które rozpoczynali młodzi małżonkowie. Działaniu temu towarzyszyło przekonanie, że umierający cierpi, ponieważ obraził woły lub konie. Informacja ta zawiera uzasadnienie zablokowania „drogi" ponieważ koń i wół są zwierzętami-mediantami ( M o s z y ń s k i , 1967, t. 2, cz. 1, s. 25-26, 43-44). Z koniem i wołem identyfikowane są gwiazdy Wielkiego Wozu. Mówi się, że Gwiazda Polarna jest słupem, wokół którego chodzą koń i wół. J 4 �KULTUROWE K W A L I F I K A C J E POZARUCHOWYCH ELEMENTÓW ZNACZĄCYCH TAŃCA 45 jarzma sochy w tych trzech działaniach obrzędowych, przy czym dwa pierw­ sze z nich występują w obrzędach przejścia (wesele i zabiegi związane ze śmiercią), a więc skoncentrowanych na transformacji bohaterów obrzędu. Zarazem — biorąc pod uwagę czas i miejsce akcji — w obydwu tych przy­ padkach rozgrywały się one przed przekroczeniem progu życia o nowej j a ­ kości (tj. przed początkiem wspólnej egzystencji państwa młodych jako pary małżeńskiej i przed śmiercią). Fakty te pozwalają na wyprowadzenie przy­ puszczenia, że także trzecie działanie — interesujące mnie zaprzęganie mło­ dzieży do jarzma sochy w ostatnim dniu zapustów — odnosi się do obrzędo­ wej transformacji osób będących przedmiotem działań. Ustalenie to traktuję jako wskazówkę co do możliwości interpretacji znaczenia tego zabiegu na terenie całej Słowiańszczyzny, także Polski. Przemawia za tym jednolita na wyżej określonym obszarze semantyka terminu „socha" (Moszyński, 1967, t. 1, s. 490; t. 2, cz. 1, s. 25), jak również fakt wymienialności rekwizytów w postaci sochy i pnia drzewa w opisanym kontekście obrzędowym. Prze­ mawia za tym także sytuacja osób poddawanych owym zabiegom, którą określiłam wyżej jako „przed przekroczeniem progu życia o nowej jakości". Innym zabiegiem stosowanym wobec młodzieży w „ostatni zapust" było przyczepianie skorupek jaj do odzieży. Identyfikowano go jako sankcję ośmieszającą. Biorąc wszakże pod uwagę fakt, że puste skorupki jaj stanowią zdestrukturyzowany symbol ż y c i a , także w tym działaniu widoczne jest na­ wiązanie do treści „śmierć", przy czym jednakże ze względu na kanon myśle­ nia oddany stwierdzeniem, ż e : „Chrystus wstał z grobu jak z jaja kurczę" (Krček, 1898, s. 218) i w tym symbolu śmierci dostrzegalny jest jej transfor­ macyjny sens. Ostatnią sankcją stosowaną tego dnia wobec niezamężnej młodzieży było bicie dokonywane przez maski „baby" i „dziada" przy użyciu konopnego sznura. Działanie to nawiązuje do symboliki uderzenia jako zabiegu oczy­ szczającego i transformującego (van der Leeuw, 1978, s. 396) oraz do hybrydycznej natury konopi kojarzonych zarówno z płodnością, jak i śmier­ cią (Benetowa. 1936, s. 21-33), mieszcząc się tym samym w rozważanym tu kontekście znaczeniowym. 5 ft Inną szczególną odmianą „okulawienia" wykonawcy tańca przez użycie rekwizytów utrudniających ruch zawiera jedna z wersji tarantystycznego ,.tań5 Por. uwagi Frazera na lemat skorupek jaj przyczepianych do odzieży symbolizujących śmierć noszącej je osoby. Działania te związane były także z okresem świąt wiosennych i sym­ boliką zmartwychwstania (Frazer. 1962, s. 481). Na lemat bicia por. informację o uderzeniach zadawanych państwu młodym łopatą do chleba przez jedną z korowoąjnic, podczas wypieku ciasta obrzędowego, w weselach z pogra­ nicza polsko-białoruskiego ( M o s z y ń s k i , 1928, s. 196, 202), oraz informacje dotyczące bicia panien i kawalerów' rózgą weselną dokonywanego przez starszą swachę przed wyjazdem do kościoła w weselach z Podlasia, czemu towarzyszyło zalecenie: „A zeńta sie! A wychodźta za mąż!" (Dekowski, 1935, s. 75). Por. także informację podaną przez Krzyżanowskiego, iż uderzenie „na odlew" pozbawia syna diabła (Lutra) właściwości diabelskich ( K r z y ż a n o w ­ ski. 1947, t. 2. s. 88). h �46 JOLANTA KOWALSKA ca małego pajączka". W XIV-wiecznym źródle przytaczanym przez Ernesta de Martino opisany został wypadek tańca wykonywanego z przywiązaną do stopy szpadą (de Martino, 1971, s. 169). De Martino przypisuje tu szpadzie funkcję dodatkowej broni wspomagającej rytmiczne ruchy stóp tancerza ści­ gającego w tańcu tarantulę. Interpretacja ta, w zestawieniu z faktem, że uży­ cie szpady w seansach tarantystycznych łączyło się z autoagresją — okalecza­ niem się tańczącego, przy czym pchnięcia zadawane były w stopy i dłonie, doskonale oddaje cel stymulacji nieprawidłowego funkcjonowania ciała. I w tym przypadku współwystępowały one z sytuacją kryzysu i zabiegami, które miały doprowadzić do transformacji (uzdrowienia) tancerza. Zgodnie z przypuszczeniami Sachsa z symboliką kulawości wiąże się ogra­ niczanie możliwości ruchowych wykonawcy tańca polegające na tańczeniu na jednej nodze. Sachs powołuje się na przykład japońskiego tańca towa­ rzyszącego bliżej przezeń nie określonym obrzędom kultu wegetacyjnego oraz — przytaczanego na Granetem — tańca chińskiego wykonywanego w pa­ rze przez współzawodniczących ze sobą młodzieńców (starających się nawza­ jem przeciągnąć drugiego tancerza na swoją stronę), przy akompaniamencie pieśni mówiącej o ptaku Szang-jang (Sachs, 1965, s. 31, 130). N a temat pierwszego tańca brak jest danych poza odautorską interpretacją Sachsa, który — biorąc za kryterium sposób wykonania — kojarzył go z symboliką lunarną w znaczeniu zamierania i odradzania s i ę . Jeżeli chodzi o drugi taniec, był on związany z okresem równonocy wiosennej, wykonywany w celu „obudzenia" grzmotu i wywołania opadów. Cel i sposób jego tańczenia znajdują uzasadnienie w dwóch wątkach mito­ logicznych. Po pierwsze, w tańcu tym powtarzano ruchy jednonogiego boskie­ go ptaka Szang-jang, bażanta-tancerza, który objawił się na świętej górze Jüszan, poprzedzając poczęcie Wielkiego Jü z ziarna babki. Wykonawcy tań­ ca musieli przez cały czas jego trwania utrzymywać się na jednej nodze, poruszając przy tym ramionami, jak uderzające skrzydłami o boki bażanty, które — zgodnie z wierzeniami mieszkańców starożytnych Chin — sprowadza­ ły w ten sposób grzmoty, w konsekwencji zaś deszcze. Po wtóre, legen­ darnym pierwowzorem tego tańca miał być taniec jego prawykonawcy — Wielkiego Jii, twórcy państwa chińskiego i założyciela pierwszej legendarnej dynastii chińskiej Hia (Granet, 1973, s. 28-35) — „wysuszonego" w połowie, jak istoty posiadające C n o t ę , i kulejącego, jak jednonogi boski ptak Szang7 8 7 Co jedynie częściowo koresponduje z kwalifikacjami istot kulawych; zob. przyp. 1. „Cnota" jest tożsama z ładem naturalnym „tao". Ci, którzy ją posiadali, mieli także „moc" (w takim rozumieniu jak u van der Leeuwa) (Granet, 1973, s. 29). Zgodnie z tradycją chińską istotami posiadającymi moc, potężnymi, bo zdobyły „Cnotę", były czarownice, mające ciała wychudzone i całkiem zasuszone. „Wysuszeni w połowie" byli także założyciele dwóch pierwszych legendarnych dynastii chińskich; Wielki Jü (dynastia Hia) i T'ang Zwycięzca (dynastia In). Złożyli się oni w ofierze, by odeprzeć niebezpieczeństwo — pierwszy powodzi, drugi suszy. W Chinach starożytnych do obowiązków władcy należało utrzymywanie harmonii istnienia świata, nawet kosztem składania siebie w ofierze. Uważano, że władca, który nie był 8 �KULTUROWE K W A L I F I K A C J E P O Z A R U C H O W Y C H ELEMENTÓW ZNACZĄCYCH TAŃCA -jang. Posługując się tym tańcem Wielki Jii d o k o n a ł dzieła 47 uporządkowania ziemi: wyznaczył kierunki świata, nadał stały bieg rzekom wyznaczając ich koryta, zagospodarował „święte obszary i dostojne góry". — ,.«jego głos był wzorcem dźwięków, jego ciało wzorcem miar d ł u g o ś c i » . M ó g ł więc określić liczby, które umożliwiają kierowanie czasem i przestrzenią oraz muzykę, któ­ ra stwarza powszechną harmonię" (Garnet, 1973, s. 9 30) . Granet kojarzy ten taniec i s p o s ó b jego wykonania z ofiarą i transfor­ macją Wielkiego Jii. który — by zapobiec powodziom i d o k o n a ć opisanych prac — złożył się bóstwu w ofierze (symbolizowało ją złożenie obciętych w ł o s ó w i paznokci), a w rezultacie stał się istotą „wysuszoną" w połowie Wskazuje także na o d p o w i e d n i o ś ć „jednonogiego" tańca par l 0 . młodzieńców z erotycznymi tańcami wykonywanymi podczas wiejskich świąt okresu równonocy wiosennej, w których brali udział współzawodniczący ze s o b ą przed­ stawiciele obydwu płci. Zgodnie z tradycją tańce te również miały za obudzenie piorunu i sprowadzenie deszczy (Granet, 1973, s. cel 190). Eliade z kolei akcentuje związek „kulawego kroku" tanecznego Wielkiego Jii z tanecznymi technikami indukcji transu w szamanizmie chińskim, czym także nawiązuje do kwestii transformacji (Eliade, 1974, s. 449, 458)". Na­ tomiast Sachs i w tym przypadku pozostaje przy interpretacji, zgodnie z któ­ 12 rą podstawowe znaczenie miałaby symbolika astralna, precyzując: l u n a r n a . w stanie zapewnić owej harmonii, stracił „Cnotę", winien zatem być uśmiercony (Granet, 1973, s. 192-193). * Bardziej obszerne dane na temat tego tańca zawarte są w: Granet, 1926. Wielki .lii dokonując swego dzieła stracił żonę. która skamieniała ujrzawszy jego ta­ niec (Jii tańczył w postaci niedźwiedzia). Skamieniała była także partnerka bażanta-tancerza. Granet wskazuje na pierwotną pełnię ofiar. Ważna była jedynie taka, która pochłaniała ży­ cie pary małżeńskiej. W okresie późniejszym miano ją zastąpić „zaślubinami" ofiarowywanych kobiet z bóstwem bądź składaniem w ofierze obciętych włosów i paznokci obydwojga mał­ żonków. Garnet zakłada, że ofiara Wielkiego Jii była ofiarą złożoną z żeńskiej połowy istoty pełnej (Garnet, 1973, s. 188-193). Por. także prezentowane przez Eliadego dane, które jego zdaniem wskazują, że transfor­ macja Jii przebiegała także wstecz, ponieważ tańczył on w postaci niedźwiedzia, a więc ta­ kiej, jaką przyjął jego ojciec Kun, zanim spłodził go na świętej górze z Jüszan (Eliade, 1974, s. 449, w przypisie). Energicznie przy tym protestuje przeciw „erotycznej" interpretacji Graneta. jakkolwiek ten aspekt omawianego tańca ma dla tego ostatniego znaczenie ze względu na symbolikę pełni zawartą w zjednoczeniu przedstawicieli dwóch pici. Co więcej, tak ujęty erotyzm nie kłóci się ze stwierdzeniem samego Sachsa, że dwaj „jednonodzy" tancerze reprezentują „dwa sierpy księżyca, które w nieustającej walce usiłują nie tyle odepchnąć przeciwnika, co przyciągnąć go ku sobie, wchłonąć" (the two sickles of the moon which in eternal battle endavour not to push an oponent away but to bring him close, to absorb him — Sachs, 1965, s. 130). Koresponduje z tym także sytuacyjna kulawość-lunarność Wielkiego Jii — pośrednika i wdow­ ca — który zarazem jako władca kojarzony był ze słońcem. Jak się zdaje, Sachs w tym wy­ padku (podobnie jak w szeregu innych) interpretuje symbolikę takich ruchów tanecznych, jak kulenie, pełzanie, ruch w pozycji kucznej czy ruch przebiegający po obwodzie koła, ulegając wpływom szkoły astralistycznej, która na przełomie X I X / X X w. rozwinęła tezy astralistyki XVTII-wiecznej. 1(1 11 1 2 �48 JOLANTA KOWALSKA U Sachsa znajduje się jeszcze jedna ciekawa wzmianka co do możliwości stymulowania ruchu „kulawego". Zwraca on uwagę na związek tańców wy­ konywanych na jednej nodze z tańcami na szczudłach (Sachs, 1965, s. 31). Obydwa te sposoby przemieszczania się występują we wspomnianym tańcu japońskim, jako przykład zaś drugiego wariantu przytacza pogrzebowy ta­ niec z Kamerunu, którego uczestnicy poruszać się mieli właśnie na szczudłach (Sachs, 1965, s. 105). Wskazuje przy tym, że elementem znaczącym jest ograniczenie „podstawy", na której wspiera się tańczący w pierwszym, i zer­ wanie kontaktu z ziemią w drugim wariancie. Idąc dalej tym tropem, tj. biorąc pod uwagę zakłócenia naturalnego sposobu poruszania się tancerza, należałoby dodać jeszcze — pominięte przez Sachsa — tak zwane clog dances wykonywane w specjalnym obuwiu na wysokich drewnianych koturnach. Wszystkie wymienione formy tańca zawierające elementy blokady bądź utrudnienia swobodnej emisji ruchu przez częściowe lub całkowite oderwanie tancerza od ziemi są rzadkie, a informacje na ich temat nieliczne. Poza obszerniejszą relacją V . Elvina na temat tańców na szczudłach (wykonywa­ nych przed świętem zbiorów, związanych z zabiegami zabezpieczającymi) praktykowanych przez Muriów z Indii Centralnych (Elvin, 1944) i przedsta­ wionymi wyżej, dane — które udało mi się zgromadzić — były wyrywkowe . Nie podejmuję zatem próby ich interpretacji poprzestając na zasygnalizowa­ niu sugestii Sachsa, które — przynajmniej jeśli chodzi o kojarzenie ruchu „jednonogiego" z symboliką „kulawości" — wydają się słuszne, mimo że Sachs uwzględnia tylko jeden jej aspekt. Nieprawidłowości w budowie ciała, pozostające bez wpływu na poprawność emisji ruchu i funkcjonowania ciała, nie mają dla omawianej kwestii znacze­ nia, pełniąc rolę swoistej charakteryzacji, jak np. komediowy sztafaż „brzu­ chaczy" i „garbusów" — w y k o n a w c ó w starogreckiego kordaxu. Koresponduje on z obscenicznym charakterem tego tańca jako element wyspecjalizowanegi spektaklu tanecznego, a przede wszystkim z erotyzmem (postaci te są poz wszystkim innym postaciami fallicznymi) wynikającym ze związku korda.\ z kultem Artemidy jako bogini płodności (Lawler, 1964, s. 87-88; Grave 1967, s. 86-89, 398, 400-402). 1? * Druga z wymienionych na początku kwestii dotyczy wariantywności sp s o b ó w posługiwania się ciałem jako emitorem ruchu oraz wartościujący! I ? Sachs wspomina m. in. o tańcach kobiet w Meksyku prekolumbijskim, wykonywany na szczudłach dookoła pól uprawnych. W chwili obecnej uzyskałam pewne wskazówki o nośnie do źródeł, w których mogą być zawarte informacje na temat tych tańców. Sar źródła nie są mi jednak znane. Wzmiankę o tańcach na szczudłach wykonywanych na t renie Europy (Niemcy) zamieszcza P. Santarcangeli w Księdze labiryntu. Mowa jest ta o wiosennym tańcu wykonywanym przez młodzieńców poruszających się na szczudłach wok „potwora", który następnie zmienia się w piękną dziewczynę. O ile mi wiadomo, tańce szczudłach występują także w ceremonii ..Sigi"" Dogonów. �KULTUROWE K W A L I F I K A C J E POZARUCHOWYCH ELEMENTÓW ZNACZĄCYCH TAŃCA 49 go ocen. Znakomitą ilustracją jest tu przytaczany przez Moszyńskiego (za Maksimovem) opis reakcji podróżującego z tym ostatnim mieszkańca Wielko­ rusi na tańce wotiackie (Moszyński, 1967, t. 2, cz. 2, s. 340-341). Towarzysz Maksimova uznal je za przejaw nieumiejętności tańczenia, zaimprowizował więc pokaz j a k n a l e ż y t a ń c z y ć , wykonując trepaka. Brak danych jak na tę demonstrację zareagowali Wotiacy, czytamy natomiast, że zdaniem Maksimova tańczący uśmiechał się „dziwnie głupio", a z całego opisu prze­ bija pewna ironia wobec poczynań owego samozwańczego nauczyciela. Ryc. 1. Piotr Breugel, Taniec chłopski wg Ttmz in der Kunst. Lipsk (976 W osobach uczestników tego zdarzenia spotkały się trzy różne, zdetermi­ nowane kulturowo kanony ruchu tanecznego. Ich znaczenie dla ostatecznego kształtu, czy — jak częściej jest to ujmowane — wyrazu tańca, staje się szcze­ gólnie przejrzyste, gdy istnieje możliwość porównania wykonania tego samego tańca (w sensie formy ruchu) przez przedstawicieli różnych narodowości. Zagadnienie to znajduje dobrą egzemplifikację w interpretacji botólo — tańca występującego na terenie Węgier i Albanii (Martin, 1963). N a Węgrzech tańczony jest zarówno przez ludność węgierską, jak i przez Cyganów. Jest rodzajem utanecznionej walki rozgrywanej przez dwóch, nie­ kiedy trzech mężczyzn. W węgierskiej wersji botólo nie biorą udziału kobiety. W cygańskiej tak, tańcząc pomiędzy dwoma „przeciwnikami" w ten sposób, by uniemożliwić im wzajemne zadawanie sobie ciosów, bądź jako jedyne partnerki uzbrojonego tancerza, starając się uniknąć uderzenia. Węgrzy tań­ czą utrzymując, jak w innych tańcach, sztywny korpus, nadając ruchowi 4 — Etnografia Polska t. 31, z. 1 �50 JOLANTA KOWALSKA Ryc. 2. Ilia E . Riepin, Wieczornica (na obrazie przedstawiony jest kozak ukraiński) wg Tanz in der Kunsl. op. ci! ekspresję zróżnicowaniem, komplikacją i tempem kroków wykonywanych na prawie sztywnych nogach. Ruch ich przypomina nieco poruszenia wytraw­ nego szermierza, walczącego „na dystans" z dużo słabszym od siebie prze­ ciwnikiem. Cyganie natomiast balansują całym ciałem, tańczą na „miękkich nogach", wirują wokół własnej osi, krążą d o o k o ł a partnera, przyklękają, przysiadają — co czyni wrażenie skradania się, a w partiach „ataku" swobod­ nej z a m a s z y s t o ś c i . Kulturowy kanon ruchu, jako cecha charakterystyczna tancerza określa­ jąca jego przynależność ze względu na opozycję swój —obcy, znajduje za­ stosowanie w praktyce tanecznej jako swojego rodzaju kostium sygnalizują­ cy jego podobieństwo lub odmienność wobec pozostałych uczestników tańca lub widzów, a także określający jego konotację w sposób bardziej szcze­ gółowy. W polskiej kulturze ludowej istnieje grupa tańców, które — w in­ tencji — stanowią naśladownictwo, a częściej parafrazę sposobu poruszania się „obcych", przy czym dotyczy to przede wszystkim reprezentantów mniej­ szości narodowych. Najczęstsze są tańce o nazwach: „Żyd" i „Cygan" („cygański"), zalicza­ ne do kategorii tańców zabawowych. W przypadku pierwszego wyraźne są ośmieszające skarykaturowania maniery ruchu, w obydwu zaś zaznaczony jest 14 1 4 Charakterystyka zaprezentowana na podstawie materiałów archiwum filmowego zakładu badań tańca przy Instytucie Muzykologii Węgierskiej Akademii Nauk w Budapeszcie. �KULTUROWE KWALIFIKACJE POZARUCHOWYCH ELEMENTÓW ZNACZĄCYCH TAŃCA 51 15 ich komediowy charakter . Zarazem tańce te poza funkcją rozrywkową mają do spełnienia określone role obrzędowe. Lubelski „Cygan" np. wyko­ nywany był podczas wesela po oczepinach (Bryk, Leszczyński, 1970). Po­ dobnie zlokalizowane były w tym obrzędzie tańce kobiet przebranych za Żydówki i Cyganki. Tańce te, jak również wspomniany wyżej „Cygan", były jednym z szeregu symboli treści „obcość" adekwatnej z oczepinami, które stanowiły fazę liminalną obrzędu weselnego . Analogiczne było także znaczenie maniery ruchu masek „Żyda" i „Cygana" wprowadzanej do in­ nych obrzędów, przede wszystkim do zapustów. W polskiej kulturze ludowej kanon ruchu asocjowany z obsadą wyko­ nawczą tańca pełnił również rolę charakterystycznego komentarza do wyda­ rzeń spektaklu jasełkowego. W pierwszej części, obok występujących tu lalek pasterzy adorujących Dzieciątko i trzech króli, tańczyły kukiełki reprezentan­ tów „swojskości": Krakowiaka, Górala itp., wykonujących tańce właściwe danej grupie etnicznej. Po ich występie następowało ścięcie Heroda. Fakt ten był rodzajem cezury. Od tego momentu następowały tańce „obcych": Cygana z Cyganką, Żyda z Żydówką, czarownicy, diabła, a niekiedy także „dziada" (Matuszewski, 1903; Matyas, 1887). Podobna zasada następstwa postaci wykonujących tańce, które stanowiły swoistą charakterystykę wyko­ nawcy, rządziła obsadą tzw. „herodów" (były to ludowe spektakle wysta­ wiane w okresie B o ż e g o Narodzenia przez rodzaj „wędrownych trup" aktor­ skich wyłanianych spośród mieszkańców w s i ) . Rola kulturowego kanonu ruchu jako cechy decydującej o kwalifikacji tancerza widoczna jest nie tylko na poziomie grupy etnicznej, lecz także narodu, a nawet rasy, jakkolwiek te wypadki z natury rzeczy są rzadsze. Wymienić tu jednak można np. motyw „Maurów — obcych" w noworocz­ nych tańcach meksykańskich (Olivera, 1974) czy komediowy motyw „białych" w nowo powstających (w momencie rejestracji, tj. około 1939 r.) tańcach grupy Banda z terenu Ubangi-Szari (Cannig, 1939, s. 183). Zasadę koja­ rzenia ruchu odmiennego, kwalifikowanego jako „komiczny" lub „gorszy", 16 17 18 1 5 W „Żydzie", który nazywany jest także „kiwoniem" (Krakowskie), występuje figura polegająca na uderzaniu się przez tancerzy przy ukfonie na wzajem pośladkami, niby przez niezręcznych tancerzy — Żydów. „Cygan", najczęściej „cygański", tańczony jest „byle jak", co oznacza, że uczestnicy tańca nie są skrępowani sztywnymi regułami rozmieszczenia w grupie, związków z partnerami, kolejnością figur itp. Dotyczy to wersji pohidniowo-zachodnich. „Cy­ gan" lubelski tańczony jest zgodnie z ustalonym schematem (sądzę, że decydujące znaczenie ma tu lokalizacja w obrzędzie weselnym) zawierającym przede wszystkim elementy ruchu symbolizujące opozycję ¡ układy o charakterze „mostu". Tańce te wykonywano z towarzy­ szeniem odpowiednich pieśni, których teksty zawierają pejoratywne bądź ośmieszające wypo­ wiedzi na temat Żyda i Cygana (w wersji lubelskiej bardzo złagodzone). 16 Wyrażenie treści „obcość" przez odpowiednie symbole podczas oczepin lub bezpośrednio po nich wynika z ówczesnej kwalifikacji inicjowanego, w tym wypadku panny młodej. Sam spektakl, podobnie jak szopka, przejął motyw walki dobra ze ziem, stąd dycho­ tomia obsady. Obecnie Republika Środkowoafrykańska. 1 7 1 8 �52 JOLANTA KOWALSKA z wykonawcą „obcym" dobrze też ilustruje przytaczany przez Zwolskiego fakt dotyczący historii chorei . W schyłkowym jej okresie, gdy tracąc wagę elementu misteriów stała się spektaklem tanecznym, obywatele odmawiali udziału w tańcach komediowych argumentując, że role „garbusów", „brzu­ chaczy" oraz fallicznych wykonawców kordaxu i podobnych tańców nie li­ cują z ich godnością, winny być zatem powierzane cudzoziemcom lub nie­ wolnikom (Zwolski, 1978, s. 223). O tym, jak istotnym czynnikiem identyfikacji „swoich" jest obowiązujący kanon ruchu, świadczy istnienie w wielu społecznościach przedinicjacyjnych szkół tańca. Szkołą taką, w równej mierze, jest trzystopniowa edukacja taneczna dziewczyny z grupy Venda, będąca odpowiednikiem szkoły życia przygotowującej ją do roli matki, którą przyjdzie jej pełnić w dojrzałym życiu , jak i wieloletni nieraz „trening" przyuczający do opanowania ruchu zgodnego z obowiązującym konwenansem towarzyskim, któremu poddawana była młodzież w Europie wielu epok, jakkolwiek cele pierwszej przekraczały utylitarną edukację drugich . Fakty, o których tu mowa, łączą się z kwestią umiejętności tańczenia, co sprowadza się do tańca zgodnego z obowiązującym kanonem ruchu. Charakterystyczny jest tu przypadek, o którym pisze Bystroń w pracy poświę­ conej zwyczajom żniwiarskim (Bystroń, 1916). Podczas zabawy dożynkowej zorganizowanej przez dwór jedna z córek rodziny miała duże powodzenie, podczas gdy druga nieomal całą zabawę przesiedziała na miejscu. Stało się tak, ponieważ — jak to określili wieśniacy — panna „tańczyła po niemiecku", co nie znaczy, że rzeczywiście miałaby tańczyć tak, jak to robią Niemcy, ale obco, z cudzoziemska. W tej konwencji kwalifikacji ruchu tańca jako „swojego" i „obcego", kojarzonego odpowiednio z „prawidłowym" i „nieprawidłowym", mieści się reakcja wspomnianego na początku tych rozważań Wielkorusa uczącego Wotiaków jak należy tańczyć. Analogiczny rodzaj reakcji na obcy kanon ruchu dokumentują wypowiedzi szeregu badaczy, którzy mówiąc o tańcach innych społeczeństw czy tańcach warstw ludowych przypisywali ich członkom nieudolność wykonawczą bądź w ogóle brak umiejętności tańczenia. Sięgając po przykłady z polskiej literatury etnograficznej szczególnie ostro formuło­ wała swe wypowiedzi Stefania Ulanowska. W odniesieniu do górali z okolic Rabki tańczących polkę (była to tzw. „wściekła polka") uznała ona arbi19 20 21 1 4 Zgodnie z greckim źródłosłowem „chorea" oznacza taniec zjednoczony z ekspresją dźwiękową (muzyka, śpiew, melorecytacja, recytacja). Trzy kolejne tańce: vhusha, tahikanda i domba, stanowią etapy wtajemniczenia, przy czym dwa pierwsze są właściwym, indywidualnym przygotowaniem do nowych funkcji, jakie niesie z sobą dojrzałość płciowa, trzeci zaś jest symbolicznym wyobrażeniem zawarcia mał­ żeństwa i poczęcia dziecka. Jak sądzę, daleką i przetworzoną reminiscencją roli szkół tańca jest w kulturach sło­ wiańskich baśniowy wątek tańca jako jednej z prób, którym poddawano kandydatki do ręki księcia czy kandydatów do ręki księżniczki. 2 0 �KULTUROWE K W A L I F I K A C J E POZARUCHOWYCH ELEMENTÓW ZNACZĄCYCH TAŃCA 53 tralnie interpretację owego tańca za „małpiarstwo" tańca, którego nauczyli się od gości kąpielowych, a który „jak każde małpiarstwo wygląda nie tylko śmiesznie, gorzej jeszcze, bo obrzydliwie" (Ulanowska, 1888, s. 116). Także w artykule poświęconym Łotyszom Inflant Wschodnich Ulanowska wykpiła sposób, w jaki Łotysze tańczyli podczas wesela „lawonichę". W jej przekonaniu rozwiązanie akcji tanecznej polegające na kolejnej wymianie partnerów: dziewcząt i młodzieńców, przeprowadzanej w taki sposób, że cały czas tańczą tylko dwie pary, dowodziło wyłącznie braku pomysłowości Ło­ tyszy — „nie przyjdzie im bowiem do głowy, że więcej niż dwie pary mogły­ by tańczyć jednocześnie" (Ulanowska, 1891, s. 217/218). Podobnie negatywnie ocenił miejscowe wykonanie „góralskiego" Walery Radzikowski. Stwierdził: „Chodzi im [góralom] wyraźnie o wybebnienie nogami najrozmaitszych łamańców na jednym miejscu [...] Trzeba dopiero osób wykształconych do tego tańca i posiadających poczucie piękna, aby mógł się wydać tym, czym b y ć powinien [podkr. J. K.]". A dalej: „Uprosili przewodnicy jedną z naszych towarzyszek, aby przebrała się za góralkę i z nimi zatańczyła, bo żadnej Podhalanki ku temu mieć nie mogli. Teraz dopiero nabrałem lepszego wyobrażenia o tańcu góralskim. Panna E . K . tańczyła go z takim wdziękiem i pojęciem du­ cha tego tańca, do czego i tanecznicy usiłowali się zastosować, że się nawet p i ę k n o ś c i m o g ł e m w nim d o p a t r z y ć [podkr. J.K.]" (Moszyński, t. 2, cz. 2, s. 347) . 22 Zaprezentowane reakcje trudno byłoby nazwać tolerancyjnymi, jakkolwiek opiniodawców nie dzielił nazbyt wielki dystans kulturowy od wykonawców ocenianego tańca. W wypowiedziach tych i podobnych do nich badacze często — obok zasadniczej treści — wyrażali po prostu swoją reakcję na od­ mienność. Rzecz znamienna, że jest to reakcja czysto estetyczna właśnie na kanon ruchu czy styl tańca. Nawet wówczas, gdy taniec obserwowany jest niejako in situ, wyłączany jest w całości kontekstu i oceniany jedynie jako estetyczna forma. Akceptacja tańca zaś bądź jej brak są w takich przypad­ kach pochodną odpowiednio: paralelizmu albo sprzeczności kanonów estety­ ki jego wykonawcy i obserwatora. II. K W A L I F I K A C J E C E C H W Y K O N A W C Y TAŃCA Przywilej wykonywania szeregu tańców opisywanych we wcześniejszych moich rozważaniach przysługiwał wyłącznie kobietom lub mężczyznom. W nie­ których ważny był także wzajemny układ przestrzenny tańczących lub ko­ lejność udziału w tańcu, przy czym i tu czynnikiem decydującym o miejscu i roli była płeć tancerzy. Wspominałam także o tańcach stanowiących „włas­ ność" młodzieży, kojarzonych z miejscem i sytuacją o kwalifikacjach obcości, dezorganizacji i chaosu (Kowalska, 1986a, 1986b). Fakty te znajdują uzasad­ nienie w archetypie, zgodnie z którym pierwiastki męski i kobiecy składają się na kategorię pełni; zawarte w niej zarazem wyobrażają dualizm rzeczy2 2 Zwraca uwagę wysuwane na plan pierwszy kryterium oceny tańca — piękno zgodne z odczuciem obserwatora. �54 JOLANTA KOWALSKA wistości, a reprezentantem tej idei jest każda para ludzka: kobieta i męż­ czyzna. Z kolei młodzież, ze względu na charakteryzujące ją niedookreślenie w rolach życiowych właściwych każdej płci, jest reprezentantem liminalności. Wreszcie — uprzedzając niejako dalsze etapy analizy — należy dodać, że dziecko, kwalifikowane jako istota bezpłciowa (precyzując: nieokreślone ze względu na płeć) dość często odgrywa rolę reprezentanta pełni. Ina­ czej mówiąc, tańczący, ze względu na pleć, może uosabiać pewne ściśle określone treści. W przypadku tańczącej kobiety będzie to przede wszystkim treść „żeń­ ski element pełni", a dalej treści szczegółowe, takie j a k : „kobiecość" — przykładem taniec patoe'doe (Simatupang, brw., s. 140-141); „matka", „ma­ cierzyństwo" — sygnalizowane m. in. w trzeciej fazie tanecznej edukacji dziew- Ryc. 3. Klasyczny taniec hinduski, szkoła Orissi. Poza wyobrażająca zdobienie głowy przed lustrem wg F.. B h a v n a m . The Dance in Inilia, Bombay 1970 �KULTUROWE KWALIFIKACJE POZARUCHOWYCH ELEMENTÓW ZNACZĄCYCH TAŃCA 55 cząt Venda, tańcu domba (Blacking, 1977, s. 45-48); „płodność", „ta, która daje życie" — wysuwanej na plan pierwszy w kobiecych tańcach związanych z kultami wegetacji; „istota, która posiada « m o c » " — przykładem czego udział kobiety w tańcach ceremonii O-kee-pa M a n d a n ó w (Hoebel, Frost, 1976, s. 341-342; Alexander, 1964, s. 105-106), czy wreszcie kobieca domi­ nacja w tańcach bachicznych. Odpowiednio, mężczyzna będący reprezentantem męskiego pierwiastka w pełni uosabia treści: „męskość" — jak w patoé'doe i w popisowym tańcu węgierskim legenyé (Martin. 1974, s. 25-38; 1963, s. 486), „zdolność zapładniania", „ten, który daje życie" — symbolizowanej męskimi tańcami związa­ nymi z kultami wegetacji i płodności. Nie spotkałam natomiast danych, które świadczyłyby, że wyłącznie męska obsada wykonawcza m o ż e być sym­ bolem treści „ojcostwo". Bywa ona jednak sygnalizowana we wspólnych tańcach obojga rodziców *. 2 Ryc. 4. Dwie figury węgierskiego męskiego tańca popisowego verbuňk wg M a r t i n . 1974 Waga kulturowej charakterystyki wykonawcy tańca zamączyła się szcze­ gólnie dobitnie w moich rozważaniach dotyczących ruchu wprowadzanego w rzeczywistość o określonej waloryzacji, w części poświęconej analogii uży­ tych wyrażeń symbolicznych (Kowalska, 1986b). Zgodność ich była w głów­ nej mierze pochodną odpowiedni ości miejsca (okoliczności) i kulturowych kwalifikacji cech tancerza, decydujących o semantyce emitowanego przezeń ruchu. Ruch był w tych przypadkach znaczący ze względu na wykonawcę. Kulturowa charakterystyka wykonawcy stanowiła także ważny czynnik pełPor. na temat „silniejszej" mocy kobiecej: van der Lee u w, 1978, s. 277, 130-139. �56 JOLANTA KOWALSKA Ryc. 5. Macedonia. Męskie kolo otwarte wg R. Lange. The Nature of Dance. An Anthropological Perspective. London Í975 niejszej dekodyfikacji ruchów symbolizujących penetrację i porządkowanie rzeczywistości (Kowalska, 1986a). Zgodnie z tą zasadą np. wiele kojarzeń: „kobieta—ziemia—płodność", determinowało kobiecą obsadę polskich tań­ c ó w zapustnych „na len", „na konopie", jak również kobiecego tańca dzięk­ czynnego kobiet Irokezów, który kierowany był od ziemi (zwanej „Naszą Matką" — Eithinoha) i jej córki („Ducha Kukurydzy" — Onatah) (Alexander, 1964, s. 27). Zasada ta decydowała też, że kolo na kolu z Bułgarii, zwa­ ne chambaria (stodoły), wykonywane w celu zapewnienia dobrych urodzajów, tańczone było przez kobiety. Ten sam związek i występująca w nim asocjacja mężczyzny z Tęczo­ wym Wężem zadecydowała najprawdopodobniej w społeczności A l a w ó w z północnej Australii o odsunięciu kobiet od kunapipi na korzyść mężczyzn pełniących rolę celebrantów i wzywających kobiety jedynie do udziału w koń­ cowym akcie rytualnej hierogamii (Werner, 1937; Lockwood, 1969). Z kolei w starożytnych Chinach, gdzie wierzono, że współdziałanie pierwiastków męskiego i kobiecego (Jang oraz in) stanowi warunek powodzenia wszelkich doniosłych działań, tańce okresu równonocy wiosennej, udział w których ograniczony był pierwotnie do ekskluzywnej grupy kobiet, dopuszczających mężczyzn jedynie w charakterze chierofantów-prokreatorów, z czasem wy­ konywane były przez obydwie płci, zanim kreacyjne starcie i współdziałanie �KULTUROWE K W A L I F I K A C J E POZARUCHOWYCH ELEMENTÓW ZNACZĄCYCH TAŃCA 57 kobiety z mężczyzną nie zostało zastąpione symboliką opozycji fratrii, z któ­ rych jedna reprezentowała in, druga jang, same tańce zaś stały się domeną mężczyzn (Granet, 1973, s. 189-190). Generalizując, ograniczenie grupy tancerzy do przedstawicieli jednej płci jest z reguły sygnałem, że działanie dokonywane za pośrednictwem tańca jest skoncentrowane na tym aspekcie rzeczywistości, który przez osoby swych członków reprezentuje zespół tancerzy. Wspólny udział kobiet i mężczyzn zawiera natomiast odwołania do idei pełni. Szczególnym przypadkiem personifikacji w osobie tancerza pełni człowie­ czeństwa (ze względu na płeć) jest taniec postaci biseksualnych oraz taniec dzieci występujących w roli celebrantów. Jeżeli chodzi o pierwszy z nich, reprezentatywna jest kwalifikacja szamanów, którym w wielu społecznościach przypisywany jest status istot dwupłciowych. Eliade wspomina o szamanach, którzy „są jak kobiety" (Eliade, 1974, s. 257-258). Przyjmują sposób bycia i strój kobiet, a nawet zawierają małżeństwa z innymi mężczyznami, przy czym nie pociąga to za sobą konieczności zerwania związku z żoną. Informa­ cja ta dotyczy Czukczów. Analogiczne fakty rejestrowane są w odniesieniu do szamanów w Indonezji oraz plemion Ameryki Południowej (Araukanie. Patagończycy) i Ameryki Północnej (Arapaho, Czejennowie, Ute). W tymże sensie o feminizacji mężczyzn pełniących funkcje kapłańskie mówi także van der Leeuw (van der Leeuw, 1978, s. 261-267). Poza owymi profesjonalnymi „pośrednikami", zadaniem których jest me­ diacja pomiędzy różnymi kategoriami istnienia (przy czym zadanie to uzasad­ nia przedstawioną tu charakterystykę ich osób), biseksualny status w odnie­ sieniu do tancerzy rekrutujących się spośród zwykłych c z ł o n k ó w społeczeń­ stwa jest zjawiskiem rzadkim. Jeżeli ma miejsce, łączy się zwykle ze szcze­ gólną rolą, jaka powierzana jest tym tancerzom w obrzędzie. Do takich przypadków należą okazjonalny biseksualizm kobiet, które podczas tańca sta­ nowiącego element obrzędu weselnego w jednym z rejonów Indii markują konsumpcję małżeństwa (Selwyn, 1979, s. 684-698), oraz transwestytyzm mężczyzn przyjmujących status kobiet na czas wykonania weselnego tańca jawajskiego gandrung (Simatupang, brw., s. 19). Podobna zamiana ról do­ konywana przez młodzież nie posiada już przedstawionej tu konotacji z uwa­ gi na charakterystykę kulturową tej grupy. Pozycji dziecka jako tancerza właściwa jest szczególna dychotomia. W wie­ lu społeczeństwach, a należą do nich wszystkie z terenu Europy, taniec dziecka nie posiada żadnego specjalnego znaczenia ze względu na o s o b ę swego wykonawcy. Jakkolwiek przy tym taniec ten rozgrywa się nawet nie na marginesie, ale poza wszelkim liczącym się działaniem, nie m o ż n a po­ wiedzieć, że jest on kulturowo obojętny. Jest właśnie nijaki. Inaczej rzecz się przedstawia, gdy w grę wchodzi przekonanie, że — jak to stwierdza van der Leeuw: „dziecko ma swoją własną moc. Jego czystość, to jest jeszcze nie zużyta, trzymana w ry­ zach siła, przedstawia wartość religijną, którą kult potrafi wykorzystać. Stąd bierze sie funkcja, �58 JOLANTA KOWALSKA Ryc. 6. Bali. Indonezja. Dziecko w roli tancerza we Lange. op. cii. jaką pełnią dzieci-kapłani lub chłopcy z chórów kościelnych, «pais amphitales», w kulcie i ludowych zwyczajach Grecji, dzieci wykonujące sakralne tańce z Bali, Kambodży itp." (van der Leeuw. 1978, s. 254). Dziecko pełni w takich sytuacjach rolę naturalnego hierofanta. Do obję­ cia jej predystynowane jest ze względu na fakt swej aseksualności. Z chwilą zaś, gdy pojawiają się pierwsze symptomy dojrzewania, traci uprawnienia do pełnienia tej roli. Balijskie tancerki пр., wykonawczynie świątynnych tańców sang hyang dedari, sang hyang deling i legong, w których uosabiają bóstwa, oraz tańców z narratywnego gatunku lelamphan, w których obejmują role ludzi i bóstw lub ludzi i zwierząt (a więc istot reprezentujących wzajemnie przeciwstawne kategorie istnienia), zaprzestają wykonywania ich z.chwilą wy­ stąpienia pierwszej menstruacji (Simatupang, brw., s. 75-84). Jeśli idzie o semantykę tańca określaną przez osobę wykonawcy istotne znaczenie ma także przyjmowanie bezpłciowego statusu dziecka przez inicju­ jących w niektórych rytach inicjacyjnych. M a to miejsce m. in. w „tańcu słońca" wchodzącym w skład ceremonii O-kee-pa Mandanów. Deseksualizacja rytualna dotyczyła tam nie tylko „rodzących się powtórnie" w wyniku inicjacji (tzn. „przychodzących" na świat jako ludzie dojrzali) młodzieńców, ale także mężczyzn biorących bezpośredni udział w tym tańcu. Uzasadnienie tego zabiegu stosowanego wobec dojrzałych uczestników obrzędu zawarte �KULTUROWE K W A L I F I K A C J E POZARUCHOWYCH ELEMENTÓW ZNACZĄCYCH TAŃCA 59 jest w micie odnoszącym się do początków istnienia świata (Alexander, 1964, s. 105-106; Hoebel, Frost, 1976, s. 341-342). Powiedziane tam jest, że drogę prowadzącą do poznania zasady prawidłowego funkcjonowania świata prze­ była para ludzi. W jednej wersji jest to szaman, a więc pośrednik z profesji, obdarzony „mocą", któremu towarzyszyła żona wodza plemienia, czyli ko­ bieta posiadająca „moc" i „rangę". W drugiej drogę tę przebył szaman wraz z młodzieńcem. Działanie mityczne prowadzone było więc przez parę repre­ zentującą pełnię ze względu na wiek- . Z tym pierwowzorem kompetencji koresponduje obsada ról w działaniach symbolicznych wypełniających obrzęd. 4 Wiek i wynikająca stąd pozycja społeczna wykonawcy tańca dają o so­ bie znać przede wszystkim jako element kompozycyjny większych całości tanecznych, w których biorą udział wszyscy członkowie społeczności. Wów­ czas, jak w południowosłowiańskim kolo, najstarsi zajmują pierwsze miejsca (Mladenovič, 1973, s. X X X ; 1980, s. 59, 62, 66), bądź - jak w „tańcu słońca" — obejmują główne role: celebrantów lub starszyzny towarzyszącej celebrantowi. Wyjąwszy te przypadki, bardziej zaawansowany wiek predystynuje przede wszystkim do przyjęcia roli obserwatora i swojego rodzaju stróża poprawności tańca, którego wykonanie spoczywa na dojrzałych członkach grupy i młodzieży. Zależność pomiędzy aktywnym udziałem w życiu a aktyw­ nym udziałem w tańcu nasuwa się tu nieodparcie. To samo stwierdzimy w przypadku rangi związanej z pozycją w grupie. Rola przywódcy łączy się niejednokrotnie z rolą celebranta , którego przy­ wilejem jest wykonanie pewnych tańców, przy czym bywa to przywilej nie­ bezpieczny. Uwidacznia się to przede wszystkim w społeczeństwach zhierar­ chizowanych. Przykładem takiego tańca jest opisany przez Frazera taniec panującego przed poddanymi, którym władca Dahomeju dokumentował swo­ ją zdolność do sprawowania władzy (Frazer, 1890. cz. 2, s. 123). Pomimo braku bliższych danych na jego temat, czas i okoliczności wykonania (święto zbiorów), fakt, że było to obowiązkiem króla oraz grożąca mu w razie niesprawdzenia się kara, pozwalają wysunąć przypuszczenie, że podobnie jak w Chinach panujący tańcząc tworzył harmonię kosmosu, w tym przypadku król restytuował zużyte zasoby energii witalnej, „ m o c y " . Innymi przykłada­ mi związku wysokiej rangi w grupie z rolą celebranta, uprawnionego do wykonania tańca o szczególnym znaczeniu dla życia całej grupy ludzkiej lub jednostek, są jawajskie tańce bedadża i serimpi wykonywane wyłącznie przez dzieci miejscowej arystokracji (Simatupang, brw., s. 51-57). Ranga decydować może także o przełamaniu tabu wykonawczego. Mali­ nowski odnotował, że jakkolwiek kobiety na Trobriandach zasadniczo nie brały udziału w tańcach okresu milamala (uroczystości żniwne poświęcone zarazem duchom przodków), to jednak miał możność obserwować przypadek 25 26 2 4 : ? :<I Por. uwagi dotyczące znaczenia takiej „pełni": L é v i - S t r a u s s , 1970, s. 318. Szersze omówienie tej kwestii: van der Leeuw. 1978, s. 153-170, 260-261. Tym więcej, że przekonanie o szczególnym wypełnieniu nią panującego jest powszechne. �60 JOLANTA KOWALSKA odejścia od tej zasady. Tańcząca była jednak kobietą pochodzącą z rodziny wysoko stojącej w hierarchii Omarakany (Malinowski, 1980, t. 2, s. 178). Z kolei niska pozycja w grupie decyduje często o niedopuszczaniu do udziału w tańcu. Przykładem reguła rządząca obsadą wykonawczą tańca „White Deerskin" Indian z grupy Hupa, zamieszkujących północno-zachod­ nią Kalifornię (Goldschmidt, Driver, 1940, s. 107-108). Taniec ten organizo­ wany był przez osoby o wysokim prestiżu, w posiadaniu których znajdo­ wały się rekwizyty konieczne do jego wykonania, stanowiące najbardziej cenną własność grupy. W tańcu tym pod groźbą choroby i nieszczęścia winni byli brać udział wszyscy, którzy mieli do tego prawo, to jest wszyscy dobrze urodzeni. Oznaczało to wszystkich członków grupy z wyjątkiem bastardów. W innych tańcach, np. w kolu, im niższa ranga tańczącego, tym dalsze jego miejsce w szeregu tancerzy, bądź tym mniej istotne przypadające mu role, jak ma to miejsce w podziale zadań tanecznych w weselu polskim. Najdonioślejsze funkcje obrzędowe łączone z tańcem spełniali tam ludzie doj­ rzali cieszący się autorytetem (Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczowa, 1929). Natomiast młodzież była tam niekiedy od tańca obrzędowego wręcz odsuwa­ na (Dworakowski, 1935, s. 65), jakkolwiek wiele tańców występujących w czę­ ści wstępnej i niektóre z części centralnej wesela stanowiło swoistą własność członków tej grupy. Oni też przede wszystkim brali udział w weselnych tańcach zabawowych. Związek podziału ról w tańcu z kwalifikacjami kulturowymi wykonawcy syntetycznie ilustruje jedna z faz „Buffalo-head-Dance" Indian Fox (Michelson, 1928, s. 25). Podstawowy zespół tancerzy składał się w nim z czterech grup, których członkowie mieli za zadanie uosabiać odpowiadającą im ka­ tegorię zwierząt w stadzie bizonów i ich cechy. Pierwsze miejsce zajmował mężczyzna pełniący rolę przewodnika stada „ponieważ stary bizon przewodzi stadu". Rola ta należała do jednego z dostojników plemienia. Tańczył on poruszając się po obwodzie niewielkiego koła, w pobliżu centrum domu obrzędowego, gdzie też złożona była głowa bizona. Za nim uplasowana była grupa kobiet, „starych krów", poruszających się za przewodnikiem w dwóch szeregach, jedna przy drugiej, bo tak — bok przy boku — idą bizonie matki ze swym potomstwem. Kolejne miejsce zajmowała grupa chłop­ ców przemieszczających się w zwartej grupie kolistej, jak czyniły to repre­ zentowane przez nich roczne bizony, tworzące wewnątrz stada odrębny zespół równolatków. Na końcu wreszcie usytuowany był szereg młodych kobiet występujących w roli „młodych krów" nie posiadających jeszcze potomstwa. Jak widać płeć, wiek oraz pełnione w grupie role decydowały o miejscu i roli w tańcu . 27 2 7 Pomijam bardziej szczegółowe dane na temat tego rytuału tanecznego. Pełny opis, po­ łączony z analizą funkcji poszczególnych „aktorów", byłby tematem na osobną rozprawę. Podobnie rzecz się ma w przypadku szeregu innych rytuałów tanecznych społeczeństw po­ zaeuropejskich. Danymi na ich temat posługuję się z całą świadomością, że wiedza o nich jest cząstkowa, a interpretacje uwzględniają z reguły jedynie pewien aspekt. �K U L T U R O W E K W A L I F I K A C J E P O Z A R U C H O W Y C H ELEMENTÓW ZNACZĄCYCH TAŃCA 61 III. R O L A K O S T I U M U I R E K W I Z Y T U Pierwszym zadaniem stroju w procesie przekazu tanecznego jest uzupeł­ nienie i podkreślenie właściwej danej kulturze „naturalnej" charakterystyki tancerza, a więc strój stosowny do płci, wieku i rangi oraz sytuacji. Naj­ częściej jest to strój odświętny, noszony przez tancerzy w innych uroczy­ stych sytuacjach, wydobywający cenione walory urody i podkreślający uzna­ wany kanon piękna, jakkolwiek może to być zwykły strój codzienny. W obyd­ wu przypadkach jest on zharmonizowany z przyjętymi normami określają­ cymi co i jak winni nosić: kobieta, mężczyzna, dziecko, starzec lub dostoj­ nik, korespondując z przyjmowaną przez nich rolą . Z reguły przy tym, poza społecznościami, w których strój nie ulega zmianom zależnie od okoliczności (np. Buszmeni nie znają zabiegu polega­ jącego na przebraniu się do tańca w strój bardziej uroczysty; przebranie oznacza tam przyjęcie wraz z nie swoim kostiumem obcej osobowości — jest to osobna kwestia, o której obszerniej mówię dalej), „idąc na tańce" w znaczeniu tańców towarzyskich czy zabawowych bądź też biorąc udział w rytuale tanecznym czy obrzędzie, któremu towarzyszy taniec, uczestnicy ich przyodziewają się stosownie do chwili: pięknie, a precyzując: piękniej niż na co dzień, przystosowując się do świąteczności sytuacji tanecznej . Na Trobriandach np. tańce obrzędowe poprzedzały długotrwałe zabiegi ma­ giczne, których celem było zapewnienie tancerzowi urody, a więc doskona­ łości ciała, gładkości i pożądanego odcienia skóry, bujności włosów, a także świetności stroju i ozdób, przewyższającej tę, na którą mogli zdobyć się ich partnerzy. Magii piękności towarzyszyła magia gwarantująca sławę dobre­ go tancerza i zabezpieczająca przed zazdrością mniej zręcznych czy mniej obdarzonych urodą tancerzy. Co więcej, Malinowski odnotował przekonanie, że zazdrość wywołana posiadaniem przez nielicznych szczęśliwców owych niematerialnych dóbr może spowodować śmierć ich posiadacza, gdy zazdrosny rywal odwoła się do pomocy czarnej magii. Wyróżniano nawet klasę oznak na ciele zmarłego, przypominających ornament podobny do tego, którym zdobiono ciało do tańca, uznawanych za świadectwo, że „człowiek ten zo­ stał uśmiercony za to, że tak dobrze tańczył" (Malinowski, 1980, t. 2, s. 435). Kostium zarazem podkreśla walory kanonu ruchu tanecznego, przy czym jest to jego funkcja wtórna, w przeciwieństwie do kostiumu komponowa­ nego dla potrzeb określonego tańca. Wielopiętrowe wełniaki łowickie na przykład „trzymają" tancerkę przy ziemi, stabilizując ją w momencie emisji ruchu, i ułatwiają ceniony sposób tańczenia określany jako „niesienie się" . 28 29 30 2 8 Por. pracę P. Bogatyrieva (1979, s. 163-232) na temat funkcji stroju ludowego na obrzasze morawskosłowackim. Bardzo interesujące jest spostrzeżenie B. Malinowskiego na temat międzykulturowych różnic odnośnie do piękna i poprawności stroju noszonego przy uroczystych okazjach. Miesz­ kańców Trobriandów raził zaobserwowany u Białych zwyczaj redukowania stroju w takich sytuacjach, miejscową normą bylo bowiem wzbogacanie go (Malinowski, 1980, t. 2, s. 513-514). Jest to maniera ruchu popularna w wielu obszarach Polski. 2 4 3 0 �62 JOLANTA KOWALSKA Ryc. 7. Węgry, okolice Szebeny. Dziewczęcy strój odświętny wg M a n i n , 1974 Polega ona na przemieszczaniu się połączonym z obrotami tak równym, by nie rozlała się woda z przysłowiowej szklanki postawionej na głowie tan­ cerki. Natomiast owinięte wokół ciała hinduskie sari czy przyjęty w Indo­ nezji sposób noszenia spódnic składających się — podobnie jak sari — z jed­ nej sztuki tkaniny zamotanej wokół bioder, podkreślają bogactwo ruchów korpusu w kobiecych tańcach z tych rejonów świata. Z kolei obfite, splisowane „w harmonijkę" spódnice kobiet z okolic Pesztu i Szebeny (Węgry) harmonizują z bogactwem obrotów i skrętów wykonywanych przy jedno­ czesnej sztywności korpusu, co szczególnie widoczne jest w szybkiej części czardasza. Również kanon wolnego, spokojnego ruchu tańców kobiecych przeciwstawianych szybkim, energicznym tańcom męskim, właściwy wielu społecznościom! Europy i Azji, często znajduje dodatkowy akcent w stroju, który w odniesieniu do kobiet — bardziej, mężczyzn — mniej krępuje swo­ bodną emisję ruchu. Drugie zadanie kostiumu stoi w opozycji do przedstawionego. Polega na niwelacji naturalnej charakterystyki tancerza i przekształceniu go w „ko­ goś innego". T u , obok stroju, ważną rolę pełni maska i „maska ruchowa" �KULTUROWE K W A L I F I K A C J E POŻARUCHOWYCH ELEMENTÓW ZNACZĄCYCH TAŃCA 63 \ Ryc. 8. Kralwe - uczestniczki magicznego tańca kobiecego z Serbii. W kostiumie widoczne jest połączenie świątecznego stroju kobiecego z elementami zdobienia (zio)a) i rekwizytami charakterystycznymi dla tego tańca na Mladc-riovič. 1ЧХ0 konstruowana na podstawie istnienia kulturowych i gatunkowych k a n o n ó w ruchu. W omawianym znaczeniu i funkcji kostiumem jest przede wszystkim nagość, będąca odwróceniem sytuacji z w y k ł e j , w znaczeniu odczlowieczenia wykonawcy tańca bądź cofnięcia go w czasie. Pierwszy wariant reprezentuje vrzino kolo tańczone przez nagich mężczyzn i stanowiące rytuał, w którym owi nadzy tancerze przyjmowali na siebie rolę istot nadludzkich. Wariant drugi znalazł zastosowanie w ceremonii O-kee-pa, w której przeniesienie ini­ cjowanych i celebrantów w kontekst czasu mitycznego łączone było z ich aseksualną nagością. Innym przykładem transformacji tancerza symbolizowanej kostiumem i maską jest przejęcie stroju (lub tylko jego elementów) innych postaci ludzkich wzbogacane niekiedy stylizacją twarzy (np. kobiecy makijaż, wąsy i broda, domalowywane zmarszczki itp.). A więc może to być kostium „Kra­ kowiaka", „Negra", „panny młodej", „kobiety", „starca" i inny noszony nie przez swego prawowitego właściciela, lecz przez tych, którzy stają się nim w pewnych okolicznościach i ze względu na nie, choć nie zgadza się to 31 3 1 Przy uwzględnieniu kulturowo warunkowanej niejednorodności pojęcia „nagość" czło­ wiek jest zawsze ubrany, nawet jeżeli jego strój składa się z przysłowiowego „figowego listka". �64 JOLANTA KOWALSKA Ryc. 9. Afryka Południowa, grupa Venda. Nagość jako kostium w inicjacyjnym tańcu kobiecym wg B l a c k i n g . 1977 32 z właściwą im kwalifikacją w życiu codziennym . Przyjęcie kostiumu ko­ biety lub mężczyzny przez przedstawicieli płci przeciwnej jest przykładem ty­ powym dla tej formy transformacji dokonywanej za pośrednictwem prze­ brania. Kostium nieco bardziej już skomplikowany, w którego symbolice podsta­ wową rolę pełni skrót metaforyczny i synteza cech innych istot ludzkich, zwierząt i form istnienia nieludzkiego, umożliwia tancerzowi „przywdzianie" 5 2 Zróżnicowanie to dobrze oddaje postać Murzyna Filomeno, jednego z bohaterów Kon­ certu barokowego A. Carpentiera. — Bawiąc podczas karnawału w Wenecji, wbrew panującym obyczajom nie nosił maski, wychodził bowiem z założenia, że jego własna twarz wystarczy za maskę. �K U L T U R O W E K W A L I F I K A C J E POZARUCHOWYCH ELEMENTÓW ZNACZĄCYCH TAŃCA 65 ich ciała. Odpowiednia maska zwierzęca i prześcieradło, przewrócony włosem do góry kożuch, słomiany warkocz oplatający korpus i kończyny czy ele­ menty uprzęży czynią z tancerzy biorących udział w obchodach noworocz­ nych i zapustnych — w zależności od potrzeby — bociana, kozę, turonia, niedźwiedzia czy k o n i a . Zarazem, czynią z niego reprezentanta cech tych zwierząt i przypisywanej im symboliki, w tym wspólnej cechy „zwierzęcości" i łączących się z nią kojarzeń symbolicznych. Podobnie, maska o bazylisz­ kowej fizjonomii i odzież obwieszona futrzanymi ogonkami lub postrzępio­ nymi frędzlami nadaje noszącemu je tancerzowi ze Słowacji, występującemu w okresie zapustów, kwalifikację Żyda (Masopustní..., 1979). Z kolei kostium składający się z żółtego centkowanego kombinezonu i hełmowej maski wy­ obrażającej wielkiego drapieżnego kota „zmieniają" wykonawcę „Danza de los Negritos" z Meksyku w tygrysa (Olivera, 1974, s. 77, 102) , słomiany zaś ogon „fryca" (parobka wyzwalanego na kosiarza) czyni zeń, zgodnie z konwencją obrzędu, istotę niedoskonałą, nie w pełni ludzką. „Fryc" prze­ staje nią być w chwili dopełnienia wyzwolin, a wówczas ogon jest urywany lub podpalany (Kolberg, brw., t. 9, 24). W przedstawionych przykładach do komponowania kostiumu wykorzysty­ wane są elementy realnie istniejącej rzeczywistości. Natomiast w przypadku tworzenia symbolicznych wyobrażeń „ciał" istot nadprzyrodzonych i nieludz­ kich, wprowadzane są symbole funkcjonujące w wyobraźni społeczeństw jako imaginacyjne personifikacje tego rodzaju istot oraz ich cech, a także idei i zjawisk, które uosabiają. Wymieńmy reprezentatywne dla tej kategorii kostiu­ my katcin — tańczących b o g ó w — Indian Zuni i Hopi, maski Ludożercy z Północy i istot xwě-xwé Kwakiutlów, kostiumy diabła i śmierci (znane nam z naszej własnej kultury), taneczne maski lamajskie wyobrażające po­ staci skomplikowanego panteonu tej religii czy skonwencjonalizowaną charak­ teryzację i kostium w y k o n a w c ó w tańca kathakali z Indii, odtwarzających bohaterów „Ramajamy" i „Mahabharaty". W tym ostatnim przypadku maską jest obfity makijaż pozbawiający tancerza jego własnej twarzy. Podobnie, jednym i właściwym kostiumem Australijczyka biorącego udział w jednym z corroboree i wchodzącego w role mitycznych istot może b y ć pierze przy­ lepione do skóry krwią i tworzące na niej ustalone tradycją ornamenty, czyniące jego ciało ciałem owych istot. W kontekście transformacyjnym mieści się także zabezpieczająca funkcja stroju. Spełniają ją zarówno konwencjonalny kostium i maska, jak i ich wersja zredukowana do pokrywającego ciało ornamentu czy zmienionego ko­ loru skóry. Przykładem strój bułgarskiej panny młodej szczelnie okrywający ją całą, łącznie z twarzą ukrytą za zasłoną, chroniący ją przed .wszelkimi niekorzystnymi wpływami. Przytoczyć tu m o ż n a także zabezpieczającą funk33 34 3 3 Przedstawione dane dotyczą Polski. Zgodnie z podanymi tu informacjami, jakkolwiek tygrys jest postacią mityczną, sam taniec powstał w okresie kolonialnym. Dane te dotyczą grupy Zinancateków. 3 4 5 - Etnografia Polska t. 3!, z. 1 �66 JOLANTA KOWALSKA Ryc. 10. Północna Australia. Wykonawcy tańca obrzędowego w strojach „przekształcających" ich w istoty mityczne ng Lange. <y». cif. cję czepca w zastosowaniu do niewłaściwych uczestników kobiecego tańca zapustnego „na len", „na konopie". Panna, młodzieniec czy też dojrzały mężczyzna, którzy dostali się w krąg tańczących kobiet, zmuszeni byli do przywdziania czepca i wykonania w tym przebraniu tańca wspólnie z kobie­ tami. W moim przekonaniu zabieg ten miał na celu nie tylko niwelację obcości owego odmiennego tancerza, ale także zabezpieczenie go przed bliżej nie określonym nieszczęściem (Kowalska, 1985, s. 74-75). Funkcjonalnym odpowiednikiem tego elementu kostiumu kobiecego jest barwnik, którym żałobnicy z plemienia Tiwi pokrywają ciała przed przystąpieniem do wy­ konania „tańca dla zmarłego" zabezpieczając się w ten sposób przed zagro­ żeniem wynikającym z udziału w tym tańcu. Na pograniczu obydwu o m ó w i o n y c h tu s p o s o b ó w posługiwania się ko­ stiumem można umieścić funkcję stroju szamańskiego. Był on jednocześnie przebraniem i strojem właściwym tej postaci, co koresponduje ze statusem szamana w grupie ludzkiej jako istoty uprzywilejowanej (w sensie kontaktów �67 K U L T U R O W E K W A L I F I K A C J E POZARUCHOWYCH ELEMENTÓW ZNACZĄCYCH TAŃCA Ryc. I I . Brazylia. Wykonawcy tańca w strojach „przekształcających" ich w ptaki (zarazem w istoty mityczne) wg tange. t)/>. cif. z zaświatami), a zarazem żyjącej na marginesie społeczności, jak również zgadza się z pośrednią pozycją szamana pomiędzy światem ludzi a światem istot nieludzkich. Rekwizyt jest tym elementem kontekstu wykonawczego, któremu przypa­ da rola środka wyrazu określającego sytuację, w jakiej występuje taniec, bądź narzędzia działania symbolicznego dokonywanego w tańcu. Pełniąc pierwszą z nich reprezentuje przede wszystkim uniwersalia kulturowe. M a to miejsce przede wszystkim w przypadku różnych wyobrażeń drzewa życia: od Człowieka-Cedru Kwakiutlów i Pinii wyrosłej z ciała jednego ze „straco­ nych dzieci" Indian Seneka (szerzej na ten temat pisałam w artykułach po­ przednich; zob. Kowalska, 1986a, 1986b), przez pale pogrzebowe Tiwi, po tyrs menad i laskę kalusarów, „gaik" obnoszony wiosną w polskich wsiach czy gałęzie trzymane przez bałkańską dodolę i jej towarzyszki (Vakarelski, 1965, s. 301-302). W tymże sensie rekwizyt jest: 1) niejako zastępcą postaci — bohaterów obrzędu (rózga weselna symbolizująca pannę młodą, przekazywana z rąk do rąk w porządku zgodnym z kolejnością „brania w taniec" panny młodej przez uczestników wesela — Kolberg, D W O K , t. 16); 2) symbolem stojących �68 JOLANTA K O W A L S K A przed nimi zadań (np. wór napełniony ziemią dźwigany przez króla Dahomeju w jego dorocznym tańcu przed poddanymi); 3) sygnałem mających nastąpić zdarzeń (czepek, z którym przed oczepinami w niektórych rejonach Polski tańczyła swacha); 4) środkiem umożliwiającym pełniejszą identyfikację dziejących się zdarzeń (ikona trzymana podczas tańca przez nestinara umoż­ liwiająca mu — jak wierzy — taniec na ogniu — Angelova, 1955) czy wreszcie 5) sygnałem celu, ze względu na który podejmowane są pewne działania obrzędowe (kloc „wymuszający" kulawość przywiązywany do nogi w tańcu wyobrażającym i antycypującym przyszłą transformację tancerzy, tj. młodzieży w ludzi dojrzałych, ustabilizowanych w rolach życiowych odpowiadających każdej płci). W pierwszym z wymienionych wyżej zadań rekwizytu mieści się także uzupełnienie symboliki kostiumu. Rekwizyty występujące jako narzędzia działań symbolicznych wprowadza­ nych na miejsce działań instrumentalnych to przede wszystkim narzędzia pracy wspomagające i czyniące prawdopodobnymi wersje tanecznych relacji o pracy, jakkolwiek najczęściej są one wypierane przez gest (Kowalska, 1985, s. 67-68). Z kolei są to różne rodzaje broni, autentyczne i zastępo­ wane przez jej namiastki, używane w tańcach wyobrażających walkę i po­ lowanie, które zgodnie z wierzeniami zapewnić miały zwycięstwo w pierw­ szym i powodzenie w drugim przypadku. N a koniec, wspomnieć jeszcze należy o stosowanych w podróżach mi­ stycznych rek wizy tach-pojazdach. D o nich należy bęben szamana z Azji Cen­ tralnej nazywany jego koniem („koniem" była tu także skóra końska spre­ parowana w specjalny sposób), huśtawki ułatwiające mediom z grupy Muriów indukcję tanecznego transu, używane także w stanie possession, jak również — opisany wcześniej — wehikuł występujący w inicjacjach szamańskich Karibów z Wenezueli. Rekwizyty te stanowiły szczególnego rodzaju uzupełnienie ruchu tancerza powtarzając jego symbolikę w ściśle określonym przedmiocie (do tej kategorii należy bęben szamański) bądź wzbogacając naturalne możliwości ruchowe człowieka mechanicznym ruchem rekwizytu (w tej roli występuje huśtawka M u r i ó w i „wehikuł" Karibów). LITERATURA Alexander, H. B. 1964 North American Indians, [w:] The Mythology of all Races, New York, t. 10. Angelova, R. 1955 Igra po ogni. Nestinarstvo, Sofia. Baudouin de C o u r t e n a y - J ę d r z e j e w i c z o w a , С. 1929 Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu polskiego, cz. 1: Forma dramatyczna obrzędowości weselnej, Rozprawy i Materiały Wydziału I TPN w Wilnie, t. 2, z. 3. Wilno. Beattie J . H. M. 1962 Twin Ceremonies in Bunyoro, "Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland", t. 92, cz. 1, s. 1-12. Benetowa, S. 1936 Konopie w wierzeniach i zwyczajach ludowych. Prace Etnologiczne, nr 2, Warszawa. �KULTUROWE K W A L I F I K A C J E POZARUCHOWYCH ELEMENTÓW ZNACZĄCYCH TAŃCA 69 Blacking, J. 1977 An Introduction to Venda traditional Dances, „Dance Studies", t. 2, s. 34-56. Bogatyriev, P. 1979 Semiotyka kultury. Warszawa. Bryk, A., L e s z c z y ń s k i , S. 1970 Pieśni i tańce lubelskie, Lublin. Bys troń, J. S. 1916 Zwyczaje żniwiarskie w Polsce, Kraków. 1980 Tematy, które mi odradzano, Warszawa. Cannig, S. 1939 The Birth of Folk-Dance in French Equitorial, Africa, "Man", vol. 39, s. 183. Dekowski, J. P. 1948/49 Zwyczaje weselne w powiecie opoczyńskim, Prace i Materiały Etnograficzne, t. 7, Łódź. D w o r a k o w s k i , S. 1935 Zwyczaje rodzinne w powiecie wysoko-mazowieckim, Prace Etnologiczne, t. 3, War­ szawa. Eliade, M. 1974 Shamanism. Archaic techniques of Ecstasy, Princeton. E l v i n , V. 1944 Stilt-walking among Murias of Bastar State, "Man", vol. 44, part B, s. 38-41. Frazer, J. G. 1890 The Golden Bough. A Study in Magic and Religion, New York-London. 1962 Zlota gałąź, Warszawa. Goldschmidt, W. R., Driver, H. E . 1940 The Hupa white deerskin Dance, University of California Publications in American Archeology and Ethnology, Berkeley. Gonet, Sz. 1904 Widowiska w czasie świąt Bożego Narodzenia, „Lud", t. 10, z. 1, s. 23-30. Granet, M. 1926 Danses et legendes de la Chine Ancienne, Paris, t. 1-2. 1973 Cywilizacja chińska, Warszawa. Graves, R. 1967 Mity greckie, Warszawa. Hoebel, E . A., Frost, E . L . 1976 Cultural and Social Anthropology, New Delhi. Kolberg, O. 1961 Dzieła wszystkie Oskara Kolberga, (DWOK), t. 9 — Wielkie Księstwo Poznańskie, t. 16 — Lubelskie, t. 24 — Mazowsze, Wrocław—Poznań. K o w a l s k a , J. 1985 Środki i mechanizm przekazu tanecznego, „Etnografia Polska", t. 29, z. 2, s. 63-82. 1986a Elementarne składniki kulturowych koncepcji rzeczywistości w symbolice ruchu tanecz­ nego. Część I : Kulturowe kwalifikacje ruchu a symbolika ruchu tanecznego, „Etno­ grafia Polska", t. 30, z. 1, s. 83-138. 1986b Elementarne składniki kulturowych koncepcji rzeczywistości w symbolice ruchu tanecz­ nego. Część I I : Współzależność symboliki ruchu tanecznego i rzeczywistości o określo­ nej waloryzacji, „Etnografia Polska", t. 30, z. 2. Krček, F. 1898 Pisanki w Galicji, „Lud", t. 4, s. 186-231. K r z y ż a n o w s k i , J. 1947 Polska bajka ludowa w układzie systematycznym. Warszawa, t. 1-2. Lawler, L . B. 1964 77?e Dance in Ancient Greece, Washington. �70 JOLANTA KOWALSKA van der Leeuw, G. 1978 Fenomenologia religii. Warszawa. Levi-Strauss, С. 1970 Antropologia strukturalna, Warszawa. I.ockwood. D. 1969 Ja, Australijczyk, Warszawa. Malinowski, B. 1980 Dzieła, Warszawa, t. 1-3. Martin, G . 1963 East-European Relations of Hungarian Dance Types, [w:] Europa et Hungaria Congrexsus Ethnographicus in Hungaria. Budapest 16-20. 10. 1963, Budapest, s. 469-515. 1974 Hungarian Folk Dances, Budapest, de M art i no, E. 1971 Ziemia zgryzoty. Przyczynek do historii życia religijnego południowych Wioch, War­ szawa. Masopustní... I 979 Masopustní tradice, Brno. Matuszewski, I. 1903 Bohaterowie jasełek, [w:] Swoi i obcy. Warszawa. Matyas, K . 1887 Dramat gminny polski (kolęda). „Wisła", t. 1. Michelson, T. 1928 Notes on the Buffalo-head Dance of the Thunder Gens of Fox Indians, [w.| Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology, bull. 87, Washington. MladenoviC. O. 1973 Kolo u jużnich Slovena. Beograd. 1980 Forms and Types of Serbian Folk Dances, "Dance Studies", vol. 4, s. 53-83. M o s z y ń s k i . К. 1928 Polesie Wschodnie. Materiały etnograficzne z wschodniej części byłego powiatu mozyrskiego oraz powiatu rzeczyckiego. Warszawa. 1967 Kuliura ludowa Słowian, Warszawa, t. 1-2. Olivera, M. 1974 Las Danzas y Fiestas de Chiapas, [w:] Catalogo Nacional de Danzas, t. 1, Mexico. Sachs, C. 1965 World History of the Dance, New York. Selwyn, Т. 1979 Images of Reproduction: An Analysis of Hindu Marriage Ceremony, "Man", vol. 14, nr 4, s. 684-698. Simatupang, R. O. brw. Dances of Indonesia. Djakarta. Ulanowska, S. 1888 Boże Narodzenie u górali zwanych Zagórzanami, „Wisia", t. 2, s. 98-119. 1891 Łotysze Inflant Polskich a w szczególności gminy Wielońskiej, powiatu Rzeczyckiego. Obraz etnograficzny. Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, t. 15, s. 181-282. V a k a r e l s k i , Ch. 1965 Etnografia Bułgarii, Warszawa. Werner, W. L . 1937 A Black Civilization, New York—London. Z wolski, E. 1978 Chorea. Muza i bóstwo w religii greckiej, Warszawa. �KULTUROWE KWALIFIKACJE POZARUCHOWYCH ELEMENTÓW ZNACZĄCYCH TAŃCA 71 Jolanta Kowalska T H E C U L T U R A L Q U A L I F I C A T I O N S O F T H E NON-MOVEMENT MEANING ELEMENTS OF T H E DANCE Summary The reflexions presented here are the continuation of the two previous papers published in "Etnografia Polska" concerning the problem how the primary components of the conception of reality can be reflected in the symbolism of. the dance movements (Kowalska. 1986a. 1986b). All the three papers together are intended to make a whole study concerning the cultural qualifications of the meaning elements of the dance and their influence on the symbolism of the dance itself. The issue discussed in this paper comprises three subjects. The first one concerns the cultural qualifications of the emitor .of the movement' i.e. the body of the dancer. Special attention has been paid to the problems: I. The meaning of incorrectness in the functioning of the body — the emitor 2. The estimation and meaning of the culturally conditioned variants of the use of body (so-called "mannerism of the movement"). The second one is connected with the meaning of the social role of the dancer: sex, age and social status. The third group of problems concerns the function of costumes and other material requisites. The symbolism of the situational context has been set aside here since the analysis of cultural qualifications of the place and situation of the dance performance had been discussed in the second of my above mentioned papers. I think that such an order of the discussed problems gave me a harmonious way of passing them in sequence for it stays in accordance with the order in which the questions arose. Translated by Anna Kuizyńsku-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a181e153e1a2e8b182971dcb6968ef7f.pdf 5e2c2ca388994027055c1ad5238a8d58 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1272 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1174 Title A name given to the resource Wprowadzenie do antropologii barw / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1, s.83-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I : 1987. z. 1 PL ISSN 0071-1861 WOJCIECH M I C H E R A (Katedra Etnologu i Antropologii Kulturowej L'W) WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW Część I Z kolorami jest jak z chorobami — każdy ich doświadcza, każdy uważa się za ich znawcę, ale tak naprawdę to niewiele pewnego można o nich powiedzieć. Przeciętnie wykształcony Europejczyk nie ma zwykle większego kłopotu z określeniem liczby barw tęczy. Opierając się na autorytecie New­ tona bez cienia wątpliwości stwierdzi, że kolorów tych jest siedem. Czy ma jednak rację? Zjawisko barwy towarzyszy kulturze ludzkiej od samego jej początku. Ślady używania barwników spotyka się j u ż na stanowiskach dol­ nego paleolitu. Mimo to do dzisiaj trwają spory o podstawowe wręcz kwestie dotyczące natury kolorów. Zagadnienia te wkraczają na filozoficzny teren teorii poznania, mają też jednak ważny aspekt antropologiczny. Niniejsze przedsięwzięcie jest w zamierzeniu bardzo skromne, tak skromne, że tytułowe „Wprowadzenie" powinno być poprzedzone słowem „krótkie". Temat — antropologiczna problematyka barw — nawet w granicach zakreślo­ nych poniżej jest tak ogromny, że należałoby mu poświęcić nie artykuł, a wielotomowe dzieło. Wyczerpanie go przekracza też, sądzę, możliwości jednego autora, szczególnie jeśli działa on na zupełnie dziewiczym terenie. Ale właśnie z tego powodu, że antropologia barw w Polsce jeszcze się nie narodziła, uważam za potrzebne przedstawienie choćby najważniejszych pro­ blemów, koncepcji i nurtów tego złożonego zagadnienia. Barwy towarzysza człowiekowi nie tylko od chwili powstania kultury, ale wiążą się ze wszyst­ kimi jej dziedzinami; ich zrozumienie może ułatwić zrozumienie ludzkich „sposobów dotykania rzeczywistości". Zjawisko kolorów doskonale pokazuje komplementarność natury (biologii) i kultury człowieka. W najskromniej nawet zamierzonym „wprowadzeniu" nie może więc zabraknąć któregoś z tych działów antropologii. Dominującą perspektywą niniejszej pracy jest jednak problematyka kulturowa, z tego też powodu biologia będzie przedstawiona jedynie w tym zakresie, w jakim wpły­ wa na rzeczywistość kulturową barw. W pierwszej części „Wprowadzenia" przedstawione zostaną, poza rudymentarni fizjologii, podstawowe nurty hi- �84 WOJCIECH MICHERA storii antropologicznych badań nad kolorami oraz główne problemy psychoi socjolingwistyczne. Część druga poświęcona będzie przede wszystkim fizjo­ logicznej eksplikacji tych zagadnień. W dalszej kolejności będą o m ó w i o n e kwestie symbolizmu barw. I. CO TO JEST K O L O R ? A. M ó w i ą c o barwach m ó w i m y o człowieku. Należy sobie zdać sprawę, że barwa nie jest właściwością energii promienistej w widmie widzialnym (jak twierdził Newton), a jedynie wrażeniem, wytworem czynności układu nerwowego (Wyburn, Pickford, 1970, s. 114). T o specyfika naszego układu wzrokowego powoduje, że pewne długości fal elektromagnetycznych widzimy w formie kolorów. Kwiat maku jest czerwony dlatego, że na jego promie­ niowanie reagujemy wrażeniem czerwieni, tak jak na promieniowanie trawy wrażeniem zieleni; samo promieniowanie nie jest jednak ani czerwone, ani zielone. Jeśli organ rozpoznawania barw nie funkcjonuje sprawnie, jak w przy­ padku daltonizmu, rozróżnienie to przestaje mieć sens. Nie można jednak powiedzieć, że widziana wówczas barwa jest fałszywa — tak jak nie jest fał­ szywy kolor maku widziany przez motyla, c h o ć przecież widzi on go zupeł­ nie inaczej niż człowiek, i tak, jak nie myli się krowa czy nawet hiszpański byk, dla którego ten sam kwiat maku albo płachta torreadora jest tylko od­ cieniem szarości. Wrażenie barwy m o ż n a zresztą wywołać poprzez ucisk gałki ocznej, bez udziału promieniowania świetlnego. Dwie podstawowe koncepcje widzenia barw powstały w X I X w. Pierwsza, stworzona przez Younga i rozwinięta przez Helmholtza, opiera się na za­ łożeniu, że wystarczą jedynie trzy kolory widma, by poprzez odpowiednie ich mieszanie uzyskać d o w o l n ą barwę. Mechanizm trójbarwny byłby wystar­ czający, aby przekazać odpowiednią informację analizatorowi wzrokowemu. Według tej koncepcji biel byłaby sumą poszczególnych kolorów chroma­ tycznych. Inną hipotezę wysunął E . Hering. Sugerował on istnienie trzech światło­ czułych substancji, podlegających trzem parom antagonistycznych procesów: rozkładu i regeneracji. Dzięki temu mechanizmowi miały powstawać wrażenia В i C , C w i 2 oraz Żł i N » . Obie teorie zostały potwierdzone i w dużym stopniu wytłumaczone przez współczesne badania neurofizjologiczne (będzie o nich mowa dokładniej w I I części „Wprowadzenia"). Percepcja trójchromatyczna odnosi się do funkcjo­ nowania siatkówki oka. Lecz impuls wytworzony przez siatkówkę jest tylko 1 W artykule zastosowano następujące skróty: P N K — podstawowe nazwy kolorów (basie color terms); D N K — drugorzędne nazwy kolorów (secondary color terms); P K K — podsta­ wowe kategorie kolorów (basic color categories). Kolory: В — biały, С — czarny, Cw — czer­ wony, Żł — żółty, Z — zielony, N — niebieski, Br — brązowy, Pom — pomarańczowy, Róż — różowy, Pur — purpurowy (oraz fioletowy). �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 85 bodźcem. Informacja zostaje poddana analizie na drodze między okiem a mózgiem — w ciałkach kolankowatych bocznych. Znajdują się w nich dwa rodzaje kanałów przekazujących sygnały barwne do kory m ó z g o w e j : pierwszy przenosi bodźce odbierane jako jasność oraz barwy achromatyczne (B i C ) , drugi bodźce barw chromatycznych — C w lub Z , Źł lub N . Oba kanały różnią się charakterem. W pierwszym neurony odpowiedzialne za wrażenie В oraz С mogą być wzbudzane jednocześnie (widziana jest wówczas barwa szara). Inaczej funkcjonuje drugi kanał — zawiera komórki „przeciwstawne" (opponent cells). Wyróżniono cztery ich typy: 1) 2) 3) 4) pobudzane przez bodziec czerwony, a hamowane przez zielony ( + C w , - Z ) , pobudzane przez bodziec żółty, a hamowane przez niebieski (+Źi, — N), pobudzane przez bodziec zielony, a hamowane przez czerwony ( + Z , — Cw), pobudzane przez bodziec niebieski, a hamowane przez żółty ( + N , — Żł). Upraszczając dla naszych potrzeb sprawę można powiedzieć, że człowiek doznaje wrażeń barwnych za p o m o c ą komórek trzech typów: a) nieantagonistycznych В — С ; b) antagonistycznych C w — Z oraz c) antagonistycznych Żł — N . Tak więc kolory różnych regionów widma (kolory chromatyczne) odpo­ wiadają nie punktom szczytowej absorpcji fotopigmentów siatkówki, lecz punktom maksymalnej czułości komórek antagonistycznych. Światło białe pobudza silnie komórki nieantagonistyczne, bardzo słabo natomiast komórki antagonistyczne (w tych ostatnich zostają wówczas po­ budzone jednocześnie składniki aktywizujące i hamujące). Światło o określo­ nej długości fali (monochromatyczne) pobudza przede wszystkim odpowied­ nie komórki antagonistyczne, a także, choć słabiej niż światło białe, działa na komórki pierwszego kanału (możliwa jest dzięki temu ocena jasności ko­ lorów chromatycznych). Wrażenie barwne powstaje wtedy, gdy pobudzony zostaje albo jeden typ komórek, albo możliwa ich kombinacja (czyli z wy­ łączeniem par C w — Z i Żł — N). Przyjmuje się, że na pełny opis barwy wystarczą w zasadzie trzy jej cechy: jasność, ton (odcień chromatyczny) i nasycenie. Pierwsza z nich oceniana jest za p o m o c ą komórek pierwszego rodzaju, druga za p o m o c ą komórek ro­ dzaju drugiego. Trzecia cecha to dla danego światła stosunek między stop­ niem pobudzenia komórek nieantagonistycznych a stopniem pobudzenia ko­ mórek antagonistycznych, czyli określenie, w jakim stopniu percepujemy dane światło jako kolor chromatyczny, a w jakim jako achromatyczny (bardzo zwięzły opis fizjologii widzenia barw zawarty jest w: De Valois, Jacobs, 1968). В. Od dawna już próbuje się, dla różnych celów praktycznych, uporząd­ kować wszystkie możliwe do zobaczenia okiem ludzkim kolory i ich odcienie. Wymyślona została tzw. przestrzeń barwna, bazująca na opisanych tu trzech kryteriach oceny barw. Omówię ją krótko, gdyż ułatwi nam to zrozumienie wielu spraw poruszanych w dalszej części artykułu. �86 WOJCIECH MICHERA Najlepszym modelem przestrzeni barwnej jest kula z zaznaczonymi (jak na globusie) dwoma biegunami, południkami i równikiem. Bieguny tego glo­ busa zajęte są przez skrajne kolory achromatyczne, przyjmijmy: północny przez B, południowy przez C . Oś je łącząca to różne stopnie szarości. Kolo­ ry chromatyczne zajmują powierzchnię kuli; trzy charakteryzujące je cechy określić można za pomocą następujących „współrzędnych": ton jest „dłu­ gością geograficzną" (jeśli C w jest na południku 0, to Z na 180°, Żł na 90° a N na 270°), jasność natomiast odpowiada „szerokości geograficznej" (ku pófnocy kolory rozjaśniają się, ku południu ściemniają, ulegają tzw. zbrudzeniu). Nie znaczy to. że na równiku wszystkie barwy mają tę samą jasność. Odcienie odpowiadające falom ze środka widma widzialnego są w naturalny sposób jaśniejsze od odcieni z krańców widma. Dzieje się to dlatego, że komórki antagonistyczne przy tych długościach fal przechodzą ze stanu po­ budzenia do stanu hamowania i wiele z nich nie reaguje wcale; ponieważ jest to jednocześnie rejon podwyższonej czułości komórek nieantagonistycz­ nych, zwiększa się proporcjonalny udział światła białego w tworzeniu wraże­ nia barwnego (De Valois, Jacobs, 1968). Tak więc stosunkowo najjaśniejszy jest kolor żółty, ciemniejszy zielony, jeszcze ciemniejszy czerwony, a następ­ nie niebieski. Wynika z tego, że linia łącząca punkty o jednakowej jasności będzie w rejonie Żł nieco przesunięta na południe, a w rejonie N na północ. Stopień nasycenia wyznaczony jest wzdłuż prostopadłego do osi kuli pro­ mienia łączącego tę oś z powierzchnią. Największe oddalenie od osi, czyli największe nasycenie i największy stopień chromatyczności, osiągają barwy na równiku. Przesunięcie po powierzchni kuli w stronę jednego z biegunów to także, prócz zmiany jasności, zmniejszenie nasycenia. Tak zbudowana (wyobrażona) przestrzeń barwna nie uwzględnia kilku innych kryteriów opisu koloru, np. stopnia zmatowienia, fluorescencji itp. II. Z A G A D K A NAZW KOLORÓW A. Jeżeli chcielibyśmy o m ó w i ć początki świadomych rozważań na temat barw, należałoby — oczywiście — powrócić do Platona. Poprzestaniemy jed­ nak na przedstawieniu poglądów kilku uczonych m ę ż ó w z ubiegłego stulecia, gdyż oni właśnie dostrzegli istnienie zagadki, której próby rozwiązania stano­ wią do dzisiaj dość silny prąd w antropologii. Pierwszym z nich jest sir William E . Gladstone, dostojnik angielski z czasów królowej Wiktorii. Uważany jest za prekursora w dziedzinie antro­ pologii barw; mógłby być uznany też za prekursora ruchów pacyfistycz­ nych, bo główne swe dzieło napisał po ustąpieniu w 1855 r. z rządu na znak protestu wobec Wojny Krymskiej. Nim po 5 latach powrócił na stano­ wisko kanclerza skarbu państwa (w 1868 r. został premierem) wydal w 1858 r. pracę Studies in Homer and the Homeric Age — w trzech tomach i na 1696 stronach (Hickerson 1983, s. 289). W I I I tomie Gladstone zajmuje się umysłowością Greków epoki heroicznej. Opiera się na analizie Homerowego slow- �87 WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 2 nictwa dotyczącego trzech pojęć: piękna, liczby i koloru . W tej ostatniej dziedzinie dochodzi do wniosku, że starogreckie nazewnictwo barw jest zu­ pełnie niezgodne z naszym dzisiejszym, europejskim, tzn. jest dużo uboższe. Według Gladstones dotyczy ono głównie określeń achromatycznych; nazwy barw chromatycznych są słabo rozwinięte, szczególnie w odniesieniu do od­ cieni zimnych: N -- Z. Podejmowane do dziś próby wyjaśnienia tego problemu m o ż n a zaliczyć do dwóch grup, zgodnie zresztą z dwoma tendencjami istniejącymi w całej antropologii kulturowej. Z jednej strony jest to postawa uniwersalistyczna (ewolucjonistyczna, zarówno w znaczeniu determinizmu biologicznego, jak i kulturowego), z drugiej — relatywistyczna. Co ciekawe, oba obozy dopatry­ wały się w Gladstonie swego prekursora (np. autorzy dwóch klasycznych już prac; kulturaliści Segall, Campbell i Herskovitz, 1966 oraz neoewolucjoniści Berlin i K a y , 1969). Spór ten, jak wykazała N . Hickerson (1983). jest w dużym stopniu bezzasadny, zważywszy że dzieło tego brytyjskiego męża stanu ukazało się na rok przed Origin of Species Darwina. Nie istniał więc dla niego problem rozgraniczenia tego, co dziedziczone genetycznie, od tego, co przyswajane kulturowo. Gladstone zgadzał się z jednej strony, że na barwną wizję świata Homera miały wpływ warunki zewnętrzne: jedno­ litość pigmentacji skóry i włosów całego społeczeństwa, monotonia klimatu, prostota technologiczna (słaby rozwój malarstwa czy farbiarstwa). Pisał on: „Oko może potrzebować zaznajomienia się z uporządkowanym systemem ko­ lorów, jeśli warunki bytowania pozwalają na ścisłą ocenę któregokolwiek z nich". Z drugiej strony przyjmował możliwość dziedziczenia nabytych cech; nie brał więc pod uwagę dynamiki samej kultury jako środka postępu. Wed­ ług niego: „organ widzenia koloru i jego wrażenia były wśród Greków epoki heroicznej rozwinięte jedynie częściowo" (Gladstone, 1858, t. 3, s. 488, za: Hickerson, 1983, s. 35). Nie chodziło mu jednak raczej o ewolucję w dzie­ dzinie fizjologii. Trzeba pamiętać, że horyzont czasowy ludzkości był dla Gladstona zgodny z wyliczonym przez biskupa Ushera rokiem stworzenia świata — 4004 przed Chrystusem. Epokę Homera uważał więc za dzieciństwo ludzkości, bardzo wczesny etap historii. Tym, czego brakowało Grekom, jest doświadczenie — nabierane i dziedziczone przez pokolenia. Po prawie 20 latach Gladstone powrócił do sprawy greckich nazw ko­ lorów. W 1877 r. (lata 1874-1880 — przerwa w sprawowaniu urzędu premie­ ra) wydał artykuł The Colour Sense, w którym precyzuje swe poglądy. Mają one już charakter d u ż o wyraźniej ewolucjonistyczny (w znaczeniu ewolucji biologicznej), na co wpływ miało uwzględnienie opublikowanych tymczasem prac innych autorów, pobudzonych odkryciem Gladstones (zob. Hickerson, 1983, s. 38; Wallace, 1927, s. 4-5). Przede wszystkim Gladstone przyjął po­ glądy Hugo Magnusa. Ten niemiecki okulista z Wrocławia badając literatury Wschodu stwier: Rozdział: "Homer's Perception and use of colours", s. 458-499. �88 WOJCIECH MICHERA dził, że zmysł barwny od czasów Homera rozwinął się, przy czym rozwój ten dokonał się w następującej sekwencji: pierwotne było rozróżnienie В — С, po nim pojawia się widzenie barw chromatycznych w kolejności zgodnej z długością fal (Cw — Żł — Z — N) (Magnus, 1877). Należy również dodać, że Magnus, który badał też terminologię ludów prymitywnych (Magnus, 1880), dokonał ważnego rozróżnienia metodologicznego: stwierdził, że język nie musi koniecznie odbijać w prosty sposób zdolności percepcyjnych. Wynuca z tego, że możliwe są dwie niezależne linie ewolucyjne: 1) językowa — dająca się obserwować i dzisiaj oraz 2) fizjologiczna — jedynie hipotetyczna, bo wszystkie dziś żyjące ludy pierwotne widzą barwy w sposób porówny­ walny z cywilizowanymi (zob. Tornay, 1978a, s. X I ) . Do podobnych biologiczno-ewolucyjnych wniosków doszedł — na podsta­ wie greckich, wedyjskich i awestyjskich danych leksykalnych L . Geiger (1878, 1880), a także wielu innych prowadzących na fali zainteresowania tematem badania psychologów, b i o l o g ó w i literaturoznawców. Obiektem badań stały się też ludy pierwotne. T u wymienić trzeba obok Magnusa takie nazwiska, jak: Gatschett (1879), Kirschoff (1879), a przede wszystkim W. H . R . Rivers (1901, 1903, 1905). Ten ostatni jest autorem badań terenowych przeprowa­ dzonych w czasie słynnej wyprawy z lat 1898-1900 do Cieśniny Torresa. Zainaugurował on w ten sposób powszechne dzisiaj eksperymenty polegające na eksponowaniu wzorców barwnych. Interpretacja Riversa jest oczywiście ewolucjonistyczna, w znaczeniu ewolucji kulturowej. C h o ć — rzecz ciekawa — szczególnie silne trudności, jakie mieli krajowcy z nazywaniem zimnych ko­ lorów chromatycznych (N — Z ) , wiąże on z niższą czułością ich aparatu wzrokowego w odniesieniu do krótkich fal spektrum, spowodowaną — wed­ ług niego — zwiększoną pigmentacją siatkówki oka (Tornay, 1978a, s. X V X V I ) . Interpretacja ta odżyje po 70 latach w koncepcji Marca Bornsteina, ale o niej będzie jeszcze mowa. Dodajmy, że metoda wzorców barwnych była zawsze bardzo kontrowersyjna i spotykała się z krytyką; doczekał się jej i Rivers: p o d w a ż o n o jego badania i wnioski dotyczące widzenia przez krajowców koloru N i Z ze względu na nieodpowiednie oświetlenie wzor­ c ó w w czasie eksperymentu (Titchner, 1916; zob. Tornay, 1978a, s. X V I ) . Wśród głosów w dyskusji, których skromny tylko wybór tu przedstawia­ my, obecne były obok ewolucjonistycznych również kulturalistyczne. D o cie­ kawszych przedstawicieli początków tego nurtu należał Grant Allen (1878, 1879). Był on — to nie pomyłka — protegowanym Darwina i zajmował się psychologią porównawczą (Hickerson, 1983, s. 38). W 1879 r. wydał książkę The Colour Sense, w której przedstawił ewolucję widzenia barw u owadów, ryb, ptaków i ssaków jako wynik naturalnej selekcji. Zróżnicowanie termi­ nologii barw człowieka umieścił jednak na innym poziomie i uzależnił od takich czynników, jak historia lub tradycja kulturowa. Warto też przypom­ nieć Belga, A . de Keersmaeckera; ponieważ jest on postacią rzadko wspomi­ naną, zacytuję (za Wallace, 1927, s. 5-6) jego zdanie z książki L e sens des couleurs chez Homere (1883): �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 89 „Jeżeli na niektórych stronach Homera istnieje pozorne lub rzeczywiste pomieszanie słow­ nych określeń kolorów, to musimy widzieć tego przyczynę w niejasnych znaczeniach samych tych określeń — znaczeniach odpowiadających przede wszystkim niedoskonałej wiedzy technicz­ nej dużo bardziej niż w zarodkowym stanie fizjologii widzenia". Prawdziwy przełom relatywistyczny można wiązać jednak dopiero z naz­ wiskiem znanego psychologa amerykańskiego R. S. Woodwortha, który wy­ niki swych badań opublikował w artykule z 1910 r. pod tytułem The Puzzle of Color Vocabularies. Przyjmuje on pozycję zdecydowanie i świadomie rela­ tywistyczną mówiąc, że nowe nazwy kolorów są wynajdywane wtedy, gdy są potrzebne (Hickerson, 1983, s. 26). D l a historyka antropologii ważne też jest to, że Woodworth kontaktował się z F . Boasem (Woodworth, 1910, s. 327; zob. Hickerson, 1983, s. 39 przyp. 2), co musiało mieć wpływ na sformu­ łowanie lub co najmniej umocnienie jego poglądów. B. Znaleźliśmy się w ten s p o s ó b w punkcie, gdzie zaczyna się kilku­ dziesięcioletnia historia dominacji relatywizmu kulturowego w antropologii, a szczególnie w jej działach związanych z językiem. Popularność szkoły Boasa, teorii Sapira i Whorfa spowodowała, że pogląd Woodwortha na wiele lat pozostał „jedynie słusznym". Zresztą zainteresowanie sprawą kolorów zma­ lało i, nie licząc pojedynczych' uwag np. w tekstach Whorfa, na serię no­ wych badań antropologicznych (lingwistyczno-etnograficznych) trzeba było czekać do połowy wieku (np. Beaglehole, 1939; White, 1943; Geddes, 1946). Duże znaczenie metodologiczne miały prace V. F . Raya. Twierdził on, że nie istnieje naturalny podział spektrum barwnego i że każda kultura dzieli je w sposób arbitralny, przy czym czynniki podziału mają charakter nie psy­ chologiczny, anatomiczny lub fizjologiczny, a jedynie pragmatyczny (Ray, 1952, s. 43; 1953, s. 102; zob. Bornstein, 1975, s. 780, 783). Odrzuca więc też Ray możliwość wiązania złożoności terminologii barwnej ze złożonością kul­ tury. Prace Raya są interesujące także ze względu na stanowcze opowie­ dzenie się za metodą testów barwnych jako jedyną, która zapewnia naukową standaryzację eksperymentu. Sprzeciwił się temu Harold C . Conclin w krótkim, lecz świetnym i bar­ dzo do dzisiaj cenionym artykule poświęconym kategoriom barwnym Hanunóo z Filipin (Conclin, 1955; krótko omawia ten tekst C . Lévi-Strauss w Myśli nieoswojonej, 1969, s. 86-87). Conclin podkreśla konieczność wyjścia poza trzy sensoryczne „wymiary" barwy (jasność, ton, nasycenie) uwzględniane we wzorcach barwnych np. Munsella, gdyż nie wystarczają one na wyczerpujące określenie jej w skomplikowanych różnorodnych relacjach właściwych danej kulturze. D o tematu tego Conclin wracał jeszcze później (Conclin, 1973). Założenie Raya przejął natomiast Erie Lenneberg i jego współpracownicy. Jak zauważa Tornay (1978a, s. X X I V ) w atmosferze behawioryzmu i kultu realności, a nie ;,miało wartościowej naukowo" introspekcji, postanowił on poszukać w eksperymentach potwierdzenia tezy Whorfa o związku języka z niewerbalną aktywnością poznawczą człowieka (zob. Lenneberg, 1953). Tezę wysuniętą w 1954 r. (Brown i Lenneberg, 1954) próbował potwierdzić w cza- �90 WOJCIECH MICHERA sie badań terenowych wśród Zuni (Lenneberg i Roberts, 1956) i ostatecznie sformułował w 1961 r. (Lenneberg, 1961; za: Landar, 1966, s. 220-221). Uznał, że najlepszym przedmiotem badań będzie ta część języka, która od­ nosi się do podstawowych doświadczeń zmysłowych — the language of exper­ ience, a jeszcze dokładniej — domena koloru. Rezultaty badań Lenneberga można najkrócej streścić w ten sposób: istnieje powiązanie między dokład­ nością językowego kodowania barw oraz pozajęzykową zdolnością ich deko­ dowania. Pewne kolory są łatwiejsze do zapamiętania niż inne. Większa dokładność w przekazywaniu doświadczeń zmysłowych o s o b n i k ó w danej kul­ tury to większa kodowalność tego doświadczenia (zob. Landar, 1966. s. 220). Specjalnie łatwo rozpoznawalne kolory leżą w środku odcinka widma za­ kreślonego przez daną kategorię barwną, są więc funkcją granic kategorii ustalonych arbitralnie dzięki językowi danej kultury (Lenneberg. 1961). Po tej linii szły też badania innych etnolingwistów, пр. H . Landara (Landar. Ervin i Horowitz. I960). Prace Lenneberga są wydarzeniem bardzo ważnym dla dalszego rozwoju antropologii barw. Na zmianę ustalonych poglądów miały one większy wpływ, niż dość sporadyczne, pojawiające się jednak próby o zabarwieniu ewolucjonistycznym (np. Van Wijk, 1959). Jak to podkreśla N . Hickerson (1983, s. 27: zob. też Brown. 1976; Tornay. 1978a. s. X X I V - X X V I ) zastosowanie metod i koncepcji rozwijanych na bazie psychologii eksperymentalnej, od­ wołujących się do procesu poznawczego i dziedziny barw oraz pobudzania nowego rodzaju badań etnolingwistycznych, prowadziło — choć nie wprost — do odżycia zainteresowania regularnościami w terminologii kolorów oraz uniwersalnymi tendencjami cechującymi jej rozwój. Szczegółowe rozwiązania Lenneberga nie zawsze znajdowały potwierdzenie już w badaniach z lat 50 (zob. np. Burnham i Clark, 1955) nie mówiąc o badaniach E . Rosch z lat 70 (omówimy je dalej). Charakterystyczna jest zresztą ewolucja poglądów samego Lenneberga: od prac określanych przez relatywizm Whorfa i behawioryzm łączący się z nazwiskiem Skinnera, do książki Biological Foundation of Language, której appendix napisał Noam Chomsky. Z gruntu antyskinnerowskie i antyrelatywistyczne językoznawstwo Chomsky'ego miało zasadni­ czy udział w zrobieniu wyłomu otwartego dla poglądów uniwersalistycznych (co do ostatecznego poglądu Lenneberga na temat Whorfa zob. w jego pracy z 1967, s. 363-365). Dla skrupulatności historycznej odnotujmy jeszcze pracę P. W. Robertsona (1967), będącą którymś z kolei wcieleniem myśli Gladstones — na podsta­ wie literatury starożytnej rozważa on, które kolory były rozpoznawane wcześ­ niej, a które później, umieszczając się w ten sposób w tradycji ewolucjonizmu biologicznego (zob. Bornstein, 1975, s. 781). HI. REWOLUCJA B E R L I N A I K A Y A W wyłomie dokonanym przez Lenneberga i Chomsky'ego pojawiła się w 1969 r. praca Brenta Berlina i Paula K a y a : Basic Color Terms. Zadzia­ łała ona jak dynamit — nic, co na temat barw ukazało się po 1969 г., nie �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 91 m o g ł o się nie ustosunkować do teorii tych dwóch autorów, bez względu na jej szczegółową ocenę. Zapoczątkowała trzecią już, największą falę różno­ rodnych badań. Podstawowe jej twierdzenia były przez jednych odrzucane en bloc, przez innych przyjmowane z entuzjazmem. Sami autorzy kilkakrotnie ulepszali ją zmieniając niektóre istotne nawet szczegóły. Omawianie tego eta­ pu rozwoju antropologii barw — będącego już współczesnością — rozpocznę jednak od dość dokładnego przedstawienia tez z 1969 г.. mimo odrzucenia niektórych z nich dlatego, że do dzisiaj bardzo często autorzy różnych prac odwołują się właśnie do tego źródła. A. Podstawowym zabiegiem Berlina i Kaya było rozdzielenie wszystkich funkcjonujących w danym języku terminów barwnych na dwie grupy: nazw „podstawowych" ( P N K ) i „drugorzędnych" ( D N K ) . Mimo że spotkał się on z dużą krytyką uważam, że — przy zachowaniu założenia pewnej idealności statusu P N K — umożliwia ominięcie wielu problemów pozornych, wynikają­ cych wyłącznie z mieszania pojęć należących do różnych poziomów. Berlin i K a y zaproponowali następujące kryteria (o charakterze językowym i pozajęzykowym) wyróżniania P N K : 1) P N K są utworzone z pojedynczych jednostek znaczeniowych (nie są więc nimi takie terminy, jak lilaróż, ciemny błękit lub mocna czerwień): 2) zakresy przestrzeni barwnej, do których odnoszą się P N K , muszą być rozłączne (nonoverlapping): 3) P N K nie mogą wiązać się wyłącznie z określoną klasą obiektów, jak np. blond, gniady lub nazwy śniegu Eskimosów; 4) P N K muszą być psychologicznie wyróżnione (muszą być obecne w świa­ domości wszystkich członków danego społeczeństwa; ich odniesienia i okazje użycia muszą być stabilne; znajdować się muszą też na początku listy nazw kolorów podawanych przez informatorów). Drugorzędne nazwy kolorów ( D N K ) są podrzędne w stosunku do P N K (np. granat jest rodzajem N). Nazwy kolorów mają często status trudny do określenia. Berlin i K a y tak opisują cechy tej grupy kolorów, twierdząc, że ich przynależność do P N K jest niepewna, a nawet raczej negatywna; 5) forma wątpliwa m o ż e być potencjalnie tak samo rozpowszechniona, jak określone wyżej P N K ; 6) mogą to być nazwy kolorów będące jednocześnie nazwami obiektów charakterystycznych ze względu właśnie na barwę, np. złoto, srebro, popiół (kolor popielaty — ang. ash); 7) podejrzane i wątpliwe m o g ą być nazwy współcześnie zapożyczone; 8) możliwy jest przypadek, w którym trudne jest do określenia kryterium 1 (stosunek całości nazwy do składających się na nią części). Wówczas wtór­ nym kryterium staje się złożoność morfologiczna (wyróżnione są wyrazy prostsze). Podstawowych danych, które wykorzystane zostały w omawianej pracy, dostarczyły badania nad 20 językami. W 19 wypadkach informatorzy byli mieszkańcami San Francisco, przy czym niektóre języki reprezentowane były �92 WOJCIECH MICHERA zaledwie przez jedną osobę (co często później Berlinowi i Kayowi wypomi­ nano). Jedynie meksykański tzeltal poddany był systematycznym badaniom B. Berlina (zob. Berlin, Kimball Romney, 1968). Pozostałych 19 języków, to: europejskie — bułgarski, kataloński, angielski, węgierski, hiszpański; azjatyc­ kie — arabski, hebrajski, kantoński, mandaryński, indonezyjski, japoński, ko­ reański, tagalog, thai, urolu, wietnamski; afrykańskie — ibibio, swahili; pół­ nocnoamerykański — pomo, oraz dwudziesty, wspomniany tzeltal. Badania te, prowadzone przez (i wśród) studentów Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley, polegały na eksponowaniu wzorów barwnych z tablic kolorów Munsella. Badani musieli nazywać kolory oraz wskazywać najlepsze przy­ kłady poszczególnych kategorii. Uzupełniające dane porównawcze zaczerpnięte zostały z różnych źródeł — słowników, ogólnych opisów języków, wyciągów z prac etnograficznych — dotyczących 78 języków. Łącznie więc badaniami objęto zestaw 98 języków. Rezultatem były następujące wnioski: a) żaden język nie dzieli trójwymiarowego kontinuum barw (czyli prze­ strzeni barwnej) arbitralnie i niezależnie od innych języków; b) każdą z istniejących na świecie P N K m o ż n a zaklasyfikować do jednej z 11 kategorii. W danym języku m o g ą istnieć wszystkie 11 kategorii lub mniej; c) tych 11 podstawowych kategorii barwnych ( P K K ) to: B, C , C w , Żł, Z, N , Br, Pom, R ó ż , Pur, szarość; d) w przypadku, gdy język koduje mniej niż 11 P K K , istnieją ścisłe ograniczenia w tworzeniu zestawu tych kategorii; e) choć możliwych jest aż 2048 kombinacji 11 P K K , rzeczywiście stoso­ wane są tylko 22 połączenia; 0 22 istniejące kombinacje nie są od siebie niezależne. Są tworzone wed­ ług prostej zasady, reprezentującej czasowo ewolucyjny porządek (przedsta­ wiony na ryc. la); g) brak dowodu, że międzyjęzykowe różnice w złożoności słownictwa podstawowych barw odbijają różnice możliwości percepcyjnych przedstawi­ cieli tych języków; h) różnice w lokalizowaniu p u n k t ó w fokalnych barw (czyli ich najlepszych przykładów) nie są większe między osobnikami różnych języków, niż osobni­ kami posługującymi się tym samym językiem; i) możliwe, że w odniesieniu do wartości fizycznej danej kategorii barwnej działanie percepcyjne mózgu skupia się zasadniczo na punktach spektrum barwnego (lub bardzo małych odcinkach), a nie na szerokich zasięgach; j) można sądzić, że kolor, a zapewne również inne domeny semantyczne, takie jak węch, smak, słuch, mają specjalne właściwości leksykalne; k) nie istnieją dane, które świadczyłyby o zaginięciu w którejkolwiek z kultur dowolnego P N K ; 1) dany język, w danym momencie m o ż e znajdować się na jednym i tylko jednym z siedmiu etapów rozwoju P N K , a także, język znajdujący się obec- �93 WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW В Zł — \ Cw ' \ С II Róż. Br Pur. / Zł- Etap 1 Pom. III b IV Szary V V VII VI a в makrobiel / ~B makroczerwień makro-czerń makroczerń \ makroczerwień grue С ~B \ ~B в Cw Zł Cw grue Zł z N С С p • Br Róż. + Pom. Pur. VI VII -1 Cw Zł makroczerrS •szary- Etapl II III ь IV V Ryc. 1. Schemat ewolucji P N K : a - wg Berlin i Kay. 1969; h - wg wersji z 1975 r. nie na danym etapie musiał historycznie przejść przez wszystkie poprzedza­ jące go fazy w przedstawionym na rys. l a porządku; m)nie istnieje system, który zawierałby wyłącznie В lub wyłącznie C ; n) istnieje pozytywna korelacja miedzy złożonością kultury i/lub pozio­ mem rozwoju technologicznego a złożonością słownictwa barw; o) na wczesnych etapach rozwoju kategoryzowania kolorów istnieje paralelność z teorią rozwoju fonologieznego Jakobsona i Halle'a (zob. Jakobson, Halle, 1964); p) nie ma dostępnego materiału dowodowego mogącego wyjaśnić przed­ stawiony wyżej szczególny porządek rozwoju P N K ; r) odkrycia te sugerują, że dziedzina semantyki opiera się na specyficz­ nościach gatunkowych struktur bio-morfologicznych. Szczególne struktury bio­ logiczne określają to, co lingwiści ogólnie nazywają semantyką (por. Durbin, 1972). �94 WOJCIECH MICHERA В. Dyskusja wywołana przez Basic Color Terms toczyła się na kilku poziomach ogólności. Zapoznajmy się najpierw z tym jej nurtem, który nie kwestionując samych podstaw teorii krytykował pewne jej szczegółowe roz­ wiązania. Największe wątpliwości wzbudzały trzy sprawy: 1) treść P N K w językach I etapu; 2) fragment schematu ewolucyjnego dotyczący zimnych barw chroma­ tycznych (N — Z ) ; 3) miejsce szarości w tym schemacie. Co do pierwszego punktu przypomnę, że Berlin i Kay w pracy z 1969 r. przypisywali językowi I etapu dwie P N K - odpowiadające В i C . Wszystkie zatem odcienie, także chromatyczne, cała przestrzeń barwna, miały być roz­ dzielone według kryterium jasności na dwie części — jasną i ciemną (zob. ryc. 2a). Przykładem, który przedstawili Berlin i Kay, było nowogwinejskie plemię Dugum Dani. Istniejące w jego języku dwie P N K miały oznaczać: mola — biel (jasność) i mili — czerń (ciemność). Sprawa okazała się, jak to zwykle bywa, bardziej skomplikowana niż sądzono. E . Rosch (występująca też jako Rosch Heider) w trakcie swych badań terenowych spostrzegła, że plemię to łączy np. stosunkowo ciemną C w z kategorią mola („biel"), a sto­ sunkowo jasną Z z kategorią mili („czerń") (Heider, 1972b). Model, który wyjaśnia stosowany przez Dugum Dani s p o s ó b dzielenia przestrzeni barwnej, uwzględniać zatem musi nie tylko kryterium jasności (co sugerowali Berlin i K a y ) , lecz także kryterium „ciepłoty" odcieni chromatycznych (co na po­ ziomie neurofizjologicznym odpowiada wzbudzeniu lub hamowaniu komórek antagonistycznych). Tak więc kategoria mola zawiera barwy nie tylko jasne, ale i ciepłe (B, C w . Żł). a mili ciemne i zimne (C, N , Z — zob. ryc. 2b). a b Ryc. 2. Kategoryzacja przestrzeni barwnej na etapie II w dwóch ujęciach: a-z 1969 г.: h - 1975 r. (wg Kay. 1975. s. 259. lab. 2-3) �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 95 Punkt fokalny mili znajduje się między najciemniejszymi odcieniami N i Z ; mola posiada dwa takie punkty — w ciemnej czerwieni (dla większości osób) i. rzadziej, w odcieniu bladoróżowym. Z interpretacją E . Heider nie zgodził się M . Sahlins (1976), który wyniki jej badań wiąże ze zróżnicowanym odbijaniem światła przez tablice barwne Munsella. S p o w o d o w a ć miało to przypisanie wzorcom C w większej jasności {brightness) niż Z i N . Pogląd Sahlinsa nie znalazł jednak większego uznania. Drugim błędem autorów omawianej książki była sekwencja zimnych ko­ lorów chromatycznych (zob. Hickerson, 1971, s. 269-270; Broch, 1974, s. 193-196). Schemat przedstawiony w Basic Color Terms (zob. rye. 1) jedno­ znacznie określa, że najpierw pojawia się nazwa dotycząca Z , a dopiero później N . Wynika z tego, że jeśli język posiada określenie na N , to musi też posiadać nazwę Z , choć nie odwrotnie. Tymczasem wiele faktów wska­ zuje, że w językach I V , a nawet I I I etapu (gdy więc, według wersji z 1969 г., wyodrębnia się dopiero Z) można spotkać N . Przykładem jest opisany przez Brocha język Indian Hare, posiadający 5 P N K : B, C , C w , Żł i właśnie N . Także w innych językach indiańskich trudno byłoby określić, posługując się pojęciami Berlina i K a y a z 1969 г., czy nazwa dotyczy Z czy N (tak jak np. w języku Navajo — zob. Landar, 1966, s. 49). Aby zrozumieć to pomieszanie należy przyjąć, że autorzy omawianej książ­ ki popełnili błąd nie techniczny — związany z niedokładnością zbierania ma­ teriałów — lecz teoretyczny. W Basic Color Terms przedstawili oni proces ewolucji jako przyłączania kolejnych kolorów, rozumianych oczywiście jako punkty fokalne. Różnicę między tym ujęciem a nowym, lepszym, wytłuma­ czyć można posługując się opisanym wcześniej modelem przestrzeni barwnej wraz z jej szczególnym podobieństwem do globusa. Stosowane bowiem w nau­ ce sposoby określania poszczególnych kategorii kolorów przypominają spo­ soby określania państw — jednostek kulturowego podziału kuli ziemskiej. Każde państwo posiada, poza nazwą, znak — flagę, godło, pozwalający na jednoznaczną jego identyfikację. N a identyfikację taką pozwalają wszelako także jego granice — określone współrzędnymi geograficznymi lub układające się w charakterystyczny kształt „własnego kraju" lub np. włoskiego „buta" czy skandynawskiego „psa". Także przy opisie kategorii koloru można zwra­ cać szczególną uwagę albo na jej zasięg — granice, albo na jej najbardziej charakterystyczny odcień. Przed 1969 г., a więc w okresie dominowania relatywizmu, podkreślano w szczególny sposób znaczenie granic. Wychodzo­ no z założenia, że jednolite spektrum barwne dzielone jest za pomocą ję­ zyka danego społeczeństwa na dowolne odcinki. Wzorcowe punkty danej kategorii miały być pochodną jej granic — tzw. kolory o większej kodowalności, czyli precyzyjniej określane i lepiej zapamiętywane, miały leżeć w sa­ mym środku wyznaczonego odcinka widma. Zupełnie odmiennie podeszli do tej sprawy Berlin i K a y . Szukając po­ dobieństw w systemach barwnych różnych kultur, a nie różnic, podstawowe znaczenie przypisali nie granicom, lecz „najlepszym przykładom" danej ka- �96 WOJCIECH MICHERA tegorii — punktom fokalnym. Ich pogląd został potwierdzony przez psycholingwistyczne badania E . Rosch. Poddała ona testowi nie tylko plemię Dugum Dani z Nowej Gwinei, ale także przedstawicieli dzisiejszego społeczeństwa U S A . Stwierdziła, że P K K nie powstają w dowolny sposób, lecz zawsze sku­ piają się wokół tych samych na całym świecie odcieni. Te właśnie punkty przestrzeni barwnej są łatwiejsze do zapamiętania i odczytania, są chętniej nazywane i precyzyjniej przypominane — tak przez współczesnych Ameryka­ nów, jak i znajdujących się na poziomie epoki kamienia krajowców z No­ wej Gwinei (mimo że ci ostatni nie mieli przecież odrębnych nazw barw chromatycznych) (Heider, 1972a,b). Także 3-4-letnie dzieci amerykańskie pre­ ferowały wybór tych kolorów, określając je dokładniej niż inne (Heider, 1971). E . Rosch badała również porównawczo znaczenie tych p u n k t ó w i cen­ tralnych p u n k t ó w danej kategorii. Okazało się, że kolory fokalne były roz­ poznawane z mniejszą liczbą błędów oraz szybciej, a także szybciej się ich uczono, bez względu na ich położenie — centralne lub peryferyczne. In­ formatorom Danii łatwiej było również nauczyć się zbioru kategorii barw organizowanych wokół naturalnego (jednego z czterech) prototypu niż wokół jakiegokolwiek innego obszaru przestrzeni barwnej (Rosch, 1973, s. 121-123). Wszystkie przedstawione tu wnioski dotyczyły percepcji wzrokowej. Inne doświadczenia tej samej badaczki wykazały jednak, że odpowiedzi są także ułatwione w stosunku do kolorów fokalnych prezentowanych nie za p o m o c ą b o d ź c ó w wzrokowych, lecz jako wypowiedziana nazwa. Wynika z tego, że i dla nazwy kategorii tworzona jest reprezentacja poznawcza, specyficzna raczej dla określonego koloru niż (reprezentatywna) dla wszystkich barw, które m o g ą być określone za p o m o c ą tej nazwy (Rosch, 1975, s. 319). Wnio­ ski dotyczące kategorii barwnej E . Rosch próbuje rozszerzyć na pojęcie ka­ tegorii semantycznej w ogóle (por. Kielar, 1983). Owymi kolorami, wokół których organizuje się cała przestrzeń barwna, są oczywiście: B, C , Cw, Żł, Z , N . Ich właściwości wynikają z neuro­ fizjologicznej budowy aparatu wzrokowego. Wyjątkowe znaczenie czterech kolorów chromatycznych — Cw, Żł, Z , N — zostało potwierdzone przez licz­ ne badania psychologiczne. Bornstein (i in., 1976) wykazał пр., że 4-miesięczne dzieci (nie posługujące się jeszcze językiem) dzielą wszystkie barwy chromatyczne na te cztery kategorie (zob. też Fagan, 1974; Malrieu, 1957). Również chorzy na afazję, z utrudnioną percepcją barw, najmniej błędów popełniali przy nazywaniu tych właśnie kolorów (zob. Zollinger, 1979; a także Sternheim i Boynton, 1966; von Wattenwyl, Zollinger, 1979). Po tej dłuższej dygresji psycholingwistycznej wróćmy do krytyki książki Berlina i Kaya. Jeśli bowiem słusznie podkreślali oni znaczenie punktów fokalnych a nie granic, na czym polegał błąd, który niewątpliwie popełnili? Było nim popadniecie w drugą skrajność — kolory fokalne odgrywają zasad­ niczą rolę jako punkty organizujące podział przestrzeni barwnej, jednak po­ dział ten ostatecznie polega na określeniu granic. Proces ewolucji systemów P K K nie polegał na przyłączaniu kolejnych kategorii rozumianych jako �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 97 punkty fokalne, ale na coraz precyzyjniejszym podziale przestrzeni barwnej na podstawie stałych, uniwersalnych punktów. T y m więc, co powstaje na kolejnym etapie ewolucyjnym, nie jest tylko nowa nazwa bądź nowa perceptualna substancja, lecz nowa perceptualna r e l a c j a (Sahlins, 1976, s. 13). W 1975 r. ukazały się nowe prace Berlina i K a y a , w których przedsta­ wili zmienioną wersję swej teorii (Berlin, Berlin, 1975; K a y , 1975). Pozostała koncepcja siedmioetapowego rozwoju ewolucyjnego. W znacznym stopniu zmieniła się jednak jej treść, szczególnie jeśli chodzi o cztery pierwsze eta­ py. Odrzucono pogląd, że kategorie tych etapów ściśle odpowiadają określa­ nym tą samą nazwą kategoriom z etapów późniejszych. Europejczyk (czyli człowiek posługujący się językiem z etapu V I I ) m o ż e je zdefiniować poprzez wyliczanie znanych mu kategorii wchodzących w ich skład. Pierwszy etap wprowadza podział przestrzeni barwnej na dwie części. Jedna obejmuje następujące odcienie chromatyczne i achromatyczne: B , bar­ dzo jasne odcienie wszystkich kolorów, C w i Żł wraz ze wszystkimi ich odcieniami, czyli barwy ciepłe. Punkt fokalny tej kategorii m o ż e być umiesz­ czony w Cw, В lub ewentualnie w R ó ż . Kategoria ta nazywana jest bielą I etapu lub — nieprecyzyjnie, acz praktycznie — makrobielą (terminy tego typu zaproponowali Witkowski i Brown, 1977). W skład drugiej części (makroczerni) wchodzi: C , bardzo ciemne Br i Pur, wszystkie, z wyjątkiem najjaśniejszych, Z i N (Kay. 1975. s. 261). Przykładem społeczeństwa I eta­ pu są Dugum Danii z Nowej Gwinei. Etap I I polega na rozdzieleniu kategorii makrobieli, utworzonej na pod­ stawie kryterium jasności i ciepłoty, na barwy chromatyczne i achromatyczne (por. ryc. 3). Język tego etapu wyróżnia łącznie trzy P K K : В (odpowiada­ jącą naszemu pojmowaniu tej kategorii, co najwyżej z pewną domieszką najjaśniejszych odcieni barw chromatycznych), makroczerń (bez zmian w sto- Ryc. 3. Kategoryzacja przestrzeni barwnej na etapie II wg Witkowski. Brown. 1977, s. 51. ryc. 2 Rys. W. Michera 7 - Etnografia Polska t. 31, z. I �98 WOJCIECH MICHERA sunku do etapu I) oraz kategorię łącząca w sobie wszystkie chromatyczr barwy ciepłe (czyli dwa spośród uniwersalnych punktów organizującyc przestrzeń barwną — C w i Żł). Kategoria ta bywa nazywana makroczerwi nią, co jest o tyle uzasadnione, że jej punkt fokalny zawsze jest lokowan w C w (choć teoretycznie mógłby nim być też Żł). Języki etapu I i spotykar są najczęściej w Afryce środkowej, ale także np. na polinezyjskiej wyśpi Bellona (zob. Kuschel, Monberg, 1974). Dwie drogi doprowadzić mogą do zawierającego 4 P K K etapu I I I . Częścit spotykany sposób określany jest jako I I I b. Polega on na rozdzieleni makroczerwieni na elementarne już składniki, czyli C w i Żł. Pełen zesta\ P K K etapu I I I b to: B, C w , Żł i makroczerń. Wersja I I I a przynosi na tomiast rozdzielenie makroczerni — od achromatycznej С oddzielają się chrc matyczne kolory zimne. Teoria Berlina i K a y a w swej wersji z 1969 r. przedstawiała ten pro ces jako dodanie kolejnego podstawowego koloru, ale tylko jednego. Jeżel rozumiało się go jako punkt fokalny, było niemożliwe połączenie Z i Iv w jedną kategorię, konieczny był wybór. Względy statystyczne przemówiły za Z ; jest to jeszcze jeden przykład niebezpieczeństwa wiążącego się z użyciem tej metody matematycznej. Dlaczego jednak błąd teorii nie ujawnił się przy — także przecież niewłaściwej — interpretacji kategorii makroczerwień (Cw — Żł)? Odpowiedź jest prosta: czerwień jest kolorem silniejszym od innych pod względem oddziaływania psychofizjologicznego i we wszystkich połącze­ niach jest elementem dominującym. M o ż n a powiedzieć, że na kuli barwnej czerwień gwałtem podporządkowuje sobie wszystkie odmienne odcienie. W ka­ tegorii C w — Żł punkt fokalny leży więc zawsze w C w ; przy rozumieniu kategorii jako tylko punktu wzorcowego kolorem, który pojawiał się na II etapie, była zatem C w . Żadna natomiast z zimnych barw chromatycznych nie przeważa psychofizjologicznie nad drugą. Punkt fokalny umieszczany jest w jednym, w drugim lub w obu kolorach jednocześnie (lecz nie pomiędzy nimi); w wyjątkowych wypadkach kategoria ta zawiera tylko jeden z tych kolorów — drugi pozostaje wówczas w ramach okrojonej w ten sposób makro­ czerni. Z tego też powodu nie można, nawet przy założeniu umowności terminu — jak w przypadku makrobieli lub makroczerwieni — nazwać tej kategorii makrozieloną lub makroniebieską; w literaturze amerykańskiej roz­ powszechnił się wprowadzony przez Kaya i Berlina termin grue (green +blue). Językiem etapu I I I a posługują się Aguaruna z północno-centralnego Peru (Berlin, Berlin, 1975). Etap I V jest wzajemnym uzupełnieniem form III a i I l l b , zawiera więc: В, C , C w , Żł, i ostatnią jeszcze kategorię zło­ żoną — grue. W fazie przechodzenia z etapu I I I b na etap I V uchwycony został język ludu Binumarien z Nowej Gwinei (Hage, Hawkes, 1975). N a IV etapie znajduje się większość języków Nowego Świata. Przykładem może być prawdopodobnie także starożytna Grecja i Rzym. Języki etapów I - I V posiadają co najmniej jedną kategorię będącą połą­ czeniem dwóch lub trzech uniwersalnych punktów fokalnych. Powiększanie �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 99 zestawu P K K polega na rozdzielaniu takich kategorii. Jako ostatnia rozło­ żeniu ulega grue, stąd spotyka się ją najczęściej. Po tej ostatniej redukcji, prowadzącej do etapu V , język rozróżnia 6 P K K , odpowiadających sześciu uniwersalnym organizatorom przestrzeni barwnej. Przykładem V etapu jest język arabski (Durbin 1972, s. 273). Dalszy rozwój systemu P K K polega na wydzielaniu tych obszarów prze­ strzeni barwnej, które leżą między głównymi punktami fokalnymi i 'gdzie wpływy tych punktów krzyżują się. Etap V I to wyodrębnienie się Br jako odcieni leżących między С a Żł. Warto zauważyć, że specyfikę koloru brązowego podkreśla zjawisko BezoldaBrücke'a — barwa ta, choć z neurofizjologicznego punktu widzenia jest po­ łączeniem С i Żł (lub C w ) , zachowuje się pod jednym względem jak kolor podstawowy, tzn. pozostaje niezmienna pod względem tonu mimo zmiany jasności; pozostałe kolory przesuwają się w stronę jednego ze składających się na nie elementów. N a etapie V I I dochodzi jedna, dwie, trzy lub cztery kategorie, w do­ wolnej kombinacji, spośród: Pom (miejsce nachodzenia na siebie C w i Żł), R ó ż (między C w a B), Pur (między C w a N) oraz budzący wiele wątpli­ wości kolor szary (między В a C ) . Ten ostatni został w pracy K a y a z 1975 r. pozostawiony na etapie V I I , aczkolwiek przyznano mu specjalną pozycję (wild card). Kolor ten, złożony z barw achromatycznych, powstawać może niezależnie od ewolucji barw chromatycznych już na etapie wykrystalizowania się В i С (etap I I I a lub I V ) (Kay, 1975, s. 251; zob. też Witkowski, Brown, 1977; Hill, Hill, 1970; Le Querrec, 1978, s. 317). W pracach etnograficznych można spotkać informacje (np. Jacobson-Widding, 1979), że kolor szary pojawia się nawet na etapie I I (oczywiście nie jako P N K lecz D N K ) , choć jeden z wchodzących w jego skład kolorów achromatycznych — С — nie został jeszcze wyodrębniony z kategorii złożo­ nej. Wydaje mi się, że jest to możliwe wtedy, gdy punkt fokalny makroczerni umieszczony jest w С (zob. ryc. Ib). C . Krytyka teorii Berlina i K a y a dotyczyła również pewnych kwestii metodologicznych. Zastrzeżenia budził np. fakt dwujęzyczności ich informa­ torów (Hickerson, 1971; Newcomer, Faris, 1971). O wpływie dwujęzyczności na wyniki badań pisała w 1961 r. Susan M . Ervin: „Kategorie barwne stosowane przez osoby dwujęzyczne systematycznie się różnią od norm jednojęzycznych" (zob. też Lenneberg, Roberts' 1956). Sami autorzy Basic Color Terms nie uważali, by znajomość drugiego języka mogła wpłynąć w istotny sposób na lokalizację punktów fokalnych kategorii barwnych. Sprzeczność tych p o g l ą d ó w wynika z nieporozumienia i jest właściwie pozorna. O ile bowiem poprzednicy Berlina i K a y a , a także niektórzy krytycy ich książki, kładli nacisk na granice kategorii, to oni sami brali pod uwagę przede wszystkim foci (była j u ż o tym mowa). Ten nurt dyskusji stał się impulsem do badań Leigh A . Caskey-Sirmonds i Nancy P. Hickerson (1977). Precy­ zyjnym badaniom poddano informatorów reprezentujących 5 języków azja- �100 WOJCIECH MICHERA tyckich — jedno- i dwujęzycznych (ci ostatni posługiwali się jako drugim ję­ zykiem angielskim). Zastosowane zostały testy — wzorce barwne — podobne do tych, których używali Berlin i K a y . Stwierdzono, że u osób znających dwa języki granice kategorii barw i punkty fokalne były bardziej zmienne, lecz różnice między grupami informatorów jedno- i dwujęzycznych nie wy­ dają się być na tyle duże, by mogły zafałszować proponowany przez Berlina i K a y a schemat — taki wniosek nasuwa się po przeanalizowaniu wykresów zamieszczonych w omawianym artykule (Caskey-Sirmonds, Hickerson, 1977, s. 359-365). Podnoszono również sprawę akulturacji informatorów (Hickerson, 1971, s. 261-263), a także zwrócono uwagę na fakt, że Berlin i K a y stosowali wzory barwne o kilku poziomach jasności i różnych tonach, lecz zawsze o maksymalnym nasyceniu. Tymczasem maksymalne nasycenie różnych od­ cieni nie oznacza tego samego poziomu nasycenia (w przypadku Żł będzie np. niższe niż przy Cw) (Collier, 1973). Badania kontrolne wykazały jednak, że ten czynnik nie wpływa istotnie na jakość w y n i k ó w i m o ż e zostać po­ minięty (Colier i in., 1976). W dyskusji podnoszono również problemy dla teorii Berlina i K a y a zu­ pełnie zasadnicze. Po pierwsze, pojawiały się nadal głosy ortodoksyjnie re­ latywistyczne. Przykładem jest tekst Nabuko B. McNeil (1972), która c h o ć zgadza się z istnieniem pewnych specyficzności aparatu wzrokowego czło­ wieka, podkreśla, że logika funkcjonalnego relatywizmu zapobiega możliwości istnienia uniwersalnego, ewolucyjnego porządku; pewne podobieństwa między­ kulturowe wynikają wyłącznie z podobieństwa otaczającego człowieka środo­ wiska barwnego — wpływającego na percepcję barw i arbitralny z natury ich podział. Najważniejsze jednak były dwie powiązane ze sobą sprawy: stosowanie w badaniach metody wzorców barwnych oraz możliwość wyróżniania grupy P N K . Jak już wspominaliśmy, kontrowersyjną sprawę metody wzorców barw­ nych podniósł Conclin w 1955 г., a potem w 1973. W tym drugim artykule (który zresztą podejmuje zagadnienie barw w bardzo szerokim zakresie kul­ turowym, znacznie przekraczającym horyzont zakreślony przez Basic Color Terms) stwierdził, że stosowanie jednolitych wzorców dystrybucji energii barw­ nej wprowadza sztuczne, nie istniejące w rzeczywistości granice. D o m a g a ł się uwzględnienia innych, poza jasnością, tonem i nasyceniem, cech kolorów, jak np. faktura powierzchni, połyskliwość czy zróżnicowanie na kolory wid­ mowe i przedmiotowe, a także kontekstu kulturowego, w jakim dana barwa się pojawia. Ostrą krytykę metody przeprowadził Jacques Dournes (1978, s. 391-393). Postawił pytanie o cel eksperymentu Berlina i K a y a twierdząc, że nie moż­ na przeprowadzać badań za p o m o c ą wzorców barwnych (związanych z po­ ziomem percepcyjno-kognitywnym) oczekując odpowiedzi werbalnej (poziom językowy). Oba te poziomy należy rozdzielić. Wzorce barwne mogą dostar­ czyć danych na temat percepcji — jeśli się je porównuje, grupuje itp. Jeżeli �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 101 natomiast chodzi o język i nazwy, trzeba ustalić: „kto co mówi, do kogo, na jaki temat; uwzględnienie kontekstu jest warunkiem koniecznym dla otrzy­ mania reprezentatywnej listy nazw słownika barwnego w badanej kulturze". Jeżeli bowiem badany podaje tylko pewne nazwy, to nie znaczy, że nie zna innych, ale że nie jest sprowokowany do ich użycia, że ich „tu" nie widzi (Dournes, 1978, s. 391, 393). Innych zestawów nazw informatorzy mogą uży­ wać między sobą, innych z obcymi, różnice słownictwa mogą wiązać się z podziałem społecznym — płci albo zawodu. Wiele z uwag Dournesa ma swoją wagę. Tym niemniej w żadnym wy­ padku nie rozbijają w puch koncepcji Berlina i Kaya. Po pierwsze są zna­ ne badania prowadzone inną metodą, które dowodzenia tych autorów potwier­ dzają (zob. np. Bolton, 1978). Po drugie natomiast, jak pisał Tornay (1978b, s. 643), wobec kolorowych kartek z atlasu Munsella — które dla człowieka zachodu różnią się jedynie odcieniem — informator m o ż e teoretycznie przy­ jąć różne postawy: 1) m o ż e odrzucić kryterium chromatyczne stwierdzając, że widzi tylko kartki papieru; 2) może stwierdzić, że widzi pewne między nimi różnice, ale źe są tego samego rodzaju — będzie to przewaga kryteriów dotyku i formy nad chro­ matycznym; 3) może wreszcie nazwać wzory zupełnie przypadkowo lub według swej fantazji, co pociągnie za sobą istnienie różnic między odpowiedziami infor­ matorów. Lecz okazuje się zawsze, że wyniki tego typu badań są bardzo zgodne, co więcej — duże nasycenie chromatyczne ułatwia nazywanie i zwięk­ sza zgodność odpowiedzi; dotyczy to również tych społeczeństw, które nie przyjęły jeszcze zachodniego stylu myślenia. Tak więc istnieje na poziomie percepcyjno-kognitywnym pewna „strukturyzacja" rzeczywistości barwnej. Jest ona wyrażana przez informatora za pomo­ cą wypowiedzi; te części tej wypowiedzi, które ściśle wiążą się z ową strukturyzacją barw, czyli części zmieniające się, będące funkcją przedstawianych wzorów, mogą być określone jako „nazwy kolorów" (Tornay 1978b, s. 643). Pozostaje jednak kwestia statusu owych nazw i możliwości wydzielenia spośród nich grupy „podstawowych". Z pewnością ważna jest uwaga Dournesa na temat konieczności uwzględniania kontekstu, w jakim barwy (i ich nazwy) występują. Otwarte zostaje w ten sposób ogromne pole dla różnorodnych badań (na szersze omówienie tego zagadnienia będzie miejsce w części poświęconej symbolizmowi barw). Czy jednak nie może istnieć pewien ogól­ ny schemat, któremu są podporządkowane wszystkie, najprzeróżniejsze ter­ miny barwne danej kultury? Przykładem niech będzie społeczeństwo Bellony, wyspy na Pacyfiku, nie znające słowa „kolor" i w którym „niewiele o ko­ lorach się mówi" (Kuschel, Monberg, 1974). Istnieją tam liczne nazwy wią­ żące się z kolorami, które wykraczają poza nasze rozumienie tego zjawiska. Określają one np. barwę skóry zmieniającej się pod wpływem Słońca lub choroby. C o jest jednak ważne, dają się one sprowadzić do trzech głów- �102 WOJCIECH MICHERA nych kategorii (zgodnych z II etapem Berlina i Kaya). Tornay (1978b, s. 643) twierdzi, że nazwy kolorów danego społeczeństwa mogą mieć zróż­ nicowany status językowy: syntaktyczny i semantyczny. Sprzeciwia się też próbom generalizacji i tworzenia lingwistycznych kryteriów wydzielania nazw podstawowych w opozycji do drugorzędnych. Listy nazw otrzymywanych za pomocą testów nie są — według niego — ..naturalnym nazewnictwem", a jedynie wyborem jednostek leksykalnych określonym przez pewne szcze­ gólne działanie kognitywne. I ma w zasadzie Tornay rację, bo trudno utrzy­ mać całą koncepcję P N K i ich ewolucji na płaszczyźnie wyłącznie językowej. Rzecz w tym jednak, że Berlin i K a y oraz ich współpracownicy nie próbują tego uczynić. Wśród zaproponowanych przez nich 4 kryteriów wydzielania P N K tylko 2 mają charakter lingwistyczny (1 i 3). Ich koncepcja dotyczy także poziomu percepcyjno-kognitywnego. Przedmiotem ich zainteresowania jest nie tylko czy nawet nie tyle nazwa koloru jako taka, ale raczej „pod­ stawowa kategoria", której pochodną dopiero jest nazwa. N a tym właśnie poziomie — pośredniczącym między percepcją a językiem — leży uniwersalizm omawianego zjawiska i rozgrywa się opisywana przez Berlina i K a y a ewo­ lucja. Zostało to dobitnie podkreślone w pracach omawiających związek terminologii barw z neurofizjologią widzenia (zob. np. K a y , McDaniel, 1978). Tematyka ta będzie szczegółowo omówiona w I I części „Wprowadzenia". IV. EWOLUCJA Zajmijmy się na koniec właśnie problemem ewolucji. Trzeba przyznać, że jest on niezwykle kontrowersyjny i wzbudza duże emocje. Należy jednak wznieść się ponad nie i rozważyć konkretne argumenty przemawiające za interpretacją ewolucjonistyczną omawianych zjawisk lub przeciw niej. A. Przypomnijmy, że według Basic Color Terms z 1969 r. schemat, w j a ­ ki można uszeregować wszystkie zestawy P N K , odbija rozwój ewolucyjny tej terminologii. Według Berlina i K a y a : 1) jako pierwsze pojawiają się w każdym języku nazwy dotyczące jasności; 2) nowe P N K są dodawane w poszczególnych językach wtedy, gdy społe­ czeństwo posługujące się nimi osiąga wyższy stopień złożoności techno­ logicznej i kulturowej; 3) można stwierdzić empirycznie, że nieproporcjonalnie duża liczba stosun­ kowo prostych kultur znajduje się w tropikach, a nieproporcjonalnie du­ ża liczba stosunkowo złożonych kultur znajduje się w klimacie umiarko­ wanym („z jakiegobądź powodu"). Poglądy te spotkały się oczywiście ze sprzeciwem kulturalistów (zob. np. McNeil, 1972, s. 21, 31). N . Hickerson (1971, s. 270) stwierdziła, że stopnia złożoności społecznej nie można wiązać z rozwojem terminologii barw, a „co najwyżej z teorią Berlina i Kaya". Ciekawego spostrzeżenia dokonał wspominany już M . Durbin (1972, s. 274-277). Ma ono charakter antyewolucjonistyczny, gdyż tłumaczy zróżni- �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 103 cowanie terminologii barw nie poprzez nierównomierny rozwój, lecz istnienie centrów dyfuzji [!]. Rzeczywiście, powiązanie różnych systemów P K K (eta­ p ó w rozwoju, według Berlina i Kaya) z pewnymi regionami ich występowa­ nia jest bardzo silne: etap 1 — 7 przypadków na 9 to Nowa Gwinea, etap II — 17 przypadków na 21 to Czarna Afryka, etap I I I — 12 przypadków na 16 to Czarna Afryka lub Pacyfik (bez Nowej Gwinei), etap I V — 13 przypadków na 18 to Nowy Świat, etap V — 5 przypadków na 8 to Afryka, tylko V I i V I I etap są rozpowszechnione na całym świecie (dane Durbina uszczegółowione przez Hayes i in., 1972, s. 1108). Tę dyfuzjonistyczną koncepcję odrzucił jednak sam Durbin formułując w tej samej pracy hipotezę o uniwersalności pewnych fonologicznych cech nazw kolorów achromatycznych — В i C . Gruntowną krytykę samej idei neoewolucjonizmu Berlina i K a y a przepro­ wadził znów Tornay (1978a,b): „Nie istnieje w rzeczywistości przedmiot ewo­ lucji i dostrzeganie jej w sekwencji Berlina i K a y a jest błędną interpre­ tacją" (Tornay 1978b, s. X X X - X X X I ) . O co chodzi w tym stwierdzeniu francuskiego badacza? Tornay posługuje się argumentami podobnymi do tych, których użył w sprawie wzorców barwnych i możliwości wydzielenia grupy P N K . Odrzuca możliwość istnienia determinizmu językowego. Twier­ dzi, że uniwersalizm dotyczy nie semantyki, lecz percepcji. Z drugiej strony uważa, że to co jest interpretowane jako przymus ewolucyjny jest jedynie przymusem historycznym, narzuconym przez popularyzowanie się modelu za­ chodniego. W zależności poziomu technologicznego społeczeństwa i nazew­ nictwa kolorów nie widzi żadnego związku uprawniającego do interpretacji ewolucjonistycznej. Porządek, w jakim nabywane są w danym języku nowe nazwy, odbija porządek ważności technologicznej, psychologicznej i ideolo­ gicznej tych samych nazw w języku, z którego są przejmowane. Propono­ wane zasadnicze rozróżnienie między historią a ewolucją ma uchronić antro­ pologa przed wpadnięciem w niezwykle groźny etnocentryzm. Nie we wszystkim można się z Tornayem zgodzić. Po pierwsze, nie jest prawdą, że Berlin i Kay wiążą ewolucję systemów P N K wyłącznie z po­ ziomem lingwistycznym. Jak mówiliśmy już wcześniej, bardzo silnie podkreś­ lali oni znaczenie zasad percepcji barw, o czym m. in. pisali w prywatnych listach do Tornaya, przez tego ostatniego cytowanych (Tornay. I978a, s. Х Х Г Х - Х Х Х ) . Ich teoria w wersji z 1975 г., a szczególnie z 1978 (Kay, McDaniel, 1978), uwzględniająca znaczenie fizjologii i psychologii widzenia i nazywania barw, mówi o P N K jako o pochodnej podstawowych kategorii barw. Przypominam też, że koncepcja „dodawania nowych P N K " musiała być przeformułowana na „szczegółowszy podział przestrzeni barwnej". Nie istnieje sprzeczność między semantyką a percepcją, możliwy jest między nimi stosunek zależności (Berlin i K a y pisali już o tym zresztą w 1969 г.). �104 WOJCIECH MICHERA Trudno również zgodzić się z Tornayem, że przymus historyczny — wpływ cywilizacji europejskiej — wystarczy, by wyjaśnić zjawisko przechodzenia ję­ zyka z etapu na etap. Przeczą temu np. badania Katherine B. Branstetter (1977) polegające na rekonstrukcji protopolinezyjskiej terminologii kolorów. Zróżnicowane dzisiaj języki polinezyjskie pochodzą z jednego pnia, rozdzie­ lającego się w kolejnych okresach na coraz mniejsze odgałęzienia. Badania polegały więc na ustaleniu stopnia rozpowszechnienia poszczególnych nazw kolorów. Wyniki nie mogły zaskoczyć zwolenników koncepcji ewolucjonistycznej: В, С i C w wykazują wśród języków polinezyjskich bardzo małe zmienności; nazwa Żł występuje również we wszystkich językach, lecz z ter­ minem tym wiążą się pewne pomieszania semantyczne. Zdecydowanie mniej powszechne jest pojęcie grue — wystąpiło w 12 na 24 języki, a tylko w 3 miało wyraźnie określone nazwy. Forma ta przekształca się teraz w nazwę N . Ten kolor z kolei jako oryginalna P N K pojawił się tylko w 2 językach. M o ż n a dodać, że w językach polinezyjskich proces przemian systemu P K K (od I I I do maksymalnie V, V I etapu) był bardzo powolny i trwał o k o ł o 3,5 tysiąca lat (Branstetter, 1977, s. 22). Co do przemian ostatnich etapów ewolucji P N K po przykłady nie trzeba zresztą sięgać na antypody. Ciekawych informacji mogą dostarczyć historycz­ ne źródła dotyczące języków europejskich. Jak już wiemy, starożytna Grecja i Rzym słabo rozróżniały zimne barwy chromatyczne; staroangielski poemat poświęcony bitwie Brunanbruh, zamieszczony w Kronice Anglo-Saksońskięj, wymienia nazwę szarości (groege); nazwa purple przyszła według Old English Dictionary jako określenie pewnego specjalnego rodzaju ubrania, by następ­ nie stać się P N K : orange to jeszcze w X V I I w. wyłącznie nazwa owocu przejęta z Hiszpanii (status P N K osiągnęła później); pink w O E D jest ciągle jeszcze jedynie nazwą kwiatu (informacje staroangielskie, wg Mills, 1984, s. 96-97). Argument innego rodzaju przedstawił Marshall Durbin (1972). Oparł się on na językoznawczym prawie mówiącym o skracaniu się długości wyrazów wraz ze wzrostem względnej częstotliwości ich użycia. Z prawa tego wyni­ kają dla naszego problemu następujące wnioski: a) jeśli wszystkie języki przeszły co najmniej przez I etap rozwoju P K K , to В i С były na pewnym etapie hitorycznym używane najczęściej; b) wraz z wprowadzeniem nowych P N K względna częstotliwość używania każdej z nich malała. Powinien więc być zauważalny wzrost średniej długości nazw dodawanych na kolejnych etapach. Zestawienie średniej liczby fonemów tych nazw, obli­ czonej łącznie dla wszystkich 7 etapów, w zasadzie przypuszczenie to po­ twierdza : С В - 4,7 4,9 Z Żł 5.0 5.1 Br Pur - 5,8 6,1 Pom -- 6.4 szary — 5,5 Cw - 4,7 N 4,9 Róż - 6,1 średnia: 5,3 �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 105 (Durbin, 1972, s. 271, wg tabeli I V — zawiera ona też bardziej szczegółowe dane). Zestawienie to uwidacznia bardzo silnie, co podkreśla Durbin, zna­ czenie cezury oddzielającej sześć pierwszych P N K od pozostałych. Warto dodać, że rozwój dziecięcej terminologii barw również jest zgodny ze znanym nam schematem -- łącznie ze śladami obecności kategorii makro(B. C . C w . gnie) (Mills, 1984). Nie m o ż n a wreszcie pominąć faktu, że wpływ jeżyków europejskich, choć niezwykle przyspiesza proces przemian, nie ma w zasadzie charakteru j a ­ kościowego — nie wywołuje zarzucenia oryginalnych schematów i przejęcia wprost pojęć właściwych językowi V I I etapu. Jest natomiast katalizatorem wywołującym podporządkowany właściwym regułom proces przemian: języki wcześniejszych etapów w wyniku kontaktów z językiem angielskim, hiszpań­ skim czy francuskim przechodzą, choć bardzo szybko, przez wszystkie etapy przewidziane przez Berlina i K a y a . Pewne odstępstwa od schematu, wywo­ łane wpływem kulturowym, nie są zbyt duże (zob. Berlin, Berlin, 1975, s. 83). Należy dodać, że większość badaczy podejmujących omawianą problema­ tykę zgadza się z podstawowymi założeniami Berlina i Kaya. Myślę, że argumenty przemawiające za interpretacją ewolucjonistyczną są wystarczająco silne, by rozważyć konsekwencje jej przyjęcia. B. Uznaje się powszechnie, że bezpośrednią przyczyną diachronicznych zmian językowych społeczeństwa i przejścia na następny etap rozwoju P N K są synchroniczne różnice między przedstawicielami tego społeczeństwa (Kay, 1975; zob. też: Berlin, Berlin, 1975; Hage, Hawkes, 1975; Polnac, 1975). Przyjęcie tego poglądu implikuje bezpośrednio konieczność uzupełnienia teorii lingwistycznych przemian P N K o następujące elementy: 1) jeżeli zmienia się system nazw kolorów, to istnieją różnice międzyosobnicze; 2) jeżeli nie wszystkie aspekty języka zmieniają się w tym samym czasie, można spodziewać się, że istnieją zarówno języki o dużym, jak i też o ma­ łym zróżnicowaniu międzyosobniczym (Kay, 1975, s. 263). Sam proces osobni­ czych i społecznych przemian w zakresie nazw kolorów podlegałby następu­ jącym zasadom: a) jeżeli wszyscy mówiący danym językiem znajdują się pod względem rozwoju P N K na etapie n, to najbardziej wyróżnionymi {salient) D N K są kolory n + 1 , n + 2, n + 3 itd.; b) porządek, w jakim są relatywnie wyróżniane w danej kulturze D N K zapowiada kolejność w sekwencji rozwojowej; c) w społeczeństwie podlegającym zmianom w zakresie P N K nie wszyscy osobnicy znajdują się na tym samym etapie, lecz każdy z nich może być zaklasyfikowany do określonego etapu; d) w społeczeństwie takim wszystkie z reprezentowanych etapów są eta­ pami kolejnymi w sekwencji; e) w społeczeństwie takim trudności z zaklasyfikowaniem poszczególnych osobników mogą dotyczyć jedynie etapów sąsiednich; �106 WOJCIECH MICHERA 0 w społeczeństwie takim P N K dodane na ostatnim etapie są obecne w słowniku osobników z wcześniejszego etapu jako D N K ; g) w społeczeństwie takim etap rozwoju danego osobnika można korelo­ wać z różnymi miejscowymi czynnikami społecznymi. Szczególnie silna ko­ relacja dotyczy wieku — bardziej zaawansowani są osobnicy młodsi (Kay, 1975. s. 266-269). Koncepcję tę chcę zilustrować trzema przykładami. Pierwszy dotyczy przechodzenia z etapu I na I I i zaczerpnięty został z kultury Dugum Dani. Jak już wiemy, społeczność ta stosowała dwie P K K : mola ( — makrobiel) i mili ( = makroczerń). Znane jej były również inne nazwy, nie spełniające jednak kryteriów P N K . Oto one: C w — słowa: boksu (częściej używane) i pimu (rzadziej); jedno lub drugie używane przez ok. 50% informatorów. Żł — s ł o w o : bodli; używane przez ok. 45% informatorów. N — s ł o w o : junaiegeir. używane przez ok. 28% informatorów. Autorka badań, E . Rosch, nie zanotowała nazwy dla Z , również słowo junaiegen nie obejmowało tych odcieni chromatycznych. Wszystkie trzy wy­ mienione nazwy były znane jednocześnie 9 osobom, co stanowiło 23% ogółu informatorów. Terminy te były nazwami zarówno kolorów, jak i określonych obiektów. Odnosiły się tylko do barw nasyconych (Heider, 1972b, s. 451, 456). Istnieje pewne zróżnicowanie w używaniu tych nazw, związane z płcią i wiekiem ludności. Mężczyźni używali ich częściej niż kobiety, zarówno jako określeń kolorów, jak i obiektów. Dorośli w stosunku do dzieci częściej używali tych nazw w znaczeniu obiektów, ale nie częściej w znaczeniu ko­ lorów (Heider, 1972b, s. 455-456). W związku z D N K u Dani E . Rosch wysunęła hipotezę, że społeczeń­ stwo to znajduje się na etapie wyodrębniania z kategorii makrobiol (mola) kategorii makroczerwień. Wskazywać na to mogą następujące dane. Infor­ matorzy plemienia Dani nie byli zgodni co do lokalizacji punktu fokalnego mola. Część (przeważająca) wskazywała ciemną czerwień, pozostali ko­ lor jasnoróżowy. Ciekawa jest korelacja tych dwu grup ze znajomością D N K oznaczających C w : w przypadku osobników grupy „ciemnoczerwonej" ko­ relacji takiej nie było, lecz spośród grupy „jasnoróżowej" prawie wszyscy nazwy te znali. M o ż n a przypuszczać, że oryginalny focus mola znajdował się w ciemnej czerwieni. W chwili, gdy dostępny stawał się osobny termin na barwy ciepłe, podstawowe znaczenie mola przesunęło się ku kolorom jasnym (Heider, 1972b, s. 464). D u ż o gwałtowniejszy proces został zaobserwowany w polinezyjskim spo­ łeczeństwie z wyspy Bellona. D o niedawna znajdowało się ono na etapie I I i rozróżniało 3 P N K : ungi — C , Z , N , ciemne Br, ciemne Pur; unga — Cw, odcienie C w — Żł, odcienie С w — Pur, niektóre odcienie Żł — Z ; susungu — B, barwy o najwyższej jasności, pewne jasne Z i Żł — Z (wpływ kulturowy — uprawa żółtej rośliny — turmeryka) (Kuschel, Monberg, 1974). Obecne młode pokolenie Bellony posługuje się P N K właściwymi etapowi V, a nawet V I . �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 107 Wśród D N K języka tradycyjnego najważniejszą rolę odgrywało słowo hengohengo — nazwa odnosząca się pierwotnie wyłącznie do koloru żółtej, waż­ nej gospodarczo rośliny, wspomnianego turmeryka. W tradycyjnym systemie nazw kolorów hengohengo należała do szerszej kategorii — unga. Obecnie nabiera ona charakteru P N K . Inny termin — usiusi — określał pierwotnie wegetację roślin i ocean. Jako kolor łączony był z kategorią ungi; nie roz­ dzielano go na N i Z . Pewne specyficzne obiekty, ogólnie określane jako usiusi, nazywane były sinusinu. Taki system pojęciowy właściwy był starszym osobom z Bellony, dla młodych usiusi nabiera cech P N K dla N , sinusinu dla Z . Aby zapoznać się z trzecim przykładem powrócić musimy na N o w ą Gwineę, gdzie wśród licznych plemion austronezyjskich i papuaskich żyje lud należący do odrębnej grupy językowej. Są to Binumarienowie. Badania przeprowadzone wśród nich (zob. Hage, Hawkes, 1975) ujawniły obecność wielu nazw kolorów, dających się jednak sprowadzić do kilku kategorii — dla części społeczeństwa do 4, dla pozostałych do 5. System P K K pierwszej grupy składał się więc z: B, C w , Żł, makr oczerni (III b); system drugiej z: B, C w , Żł, C , i grue (IV). Autorzy badań zaobser­ wowali również szczegółowsze zróżnicowanie wewnątrzgrupowe. Wydaje się, że odpowiada ono kolejnym podetapom przechodzenia z etapu I I I b na etap I V . Spośród dorosłych informatorów 5 osób posiadało wprawdzie usta­ lony punkt fokalny dla grue, lecz nie potrafiło określić jego granic włącza­ jąc N i Z do makroczerni (jedna osoba nie wyróżniała nawet punktu fokalnego). Następna grupa 11 o s ó b określała także granice grue, zaliczając jednak nadal tę kategorię do makroczerni. Wreszcie pozostałych 6 osób wydzielało grue w opozycji do C . Hage i Hawkes sugerują więc, że w pro­ cesie tworzenia nowej kategorii najpierw zostaje rozpoznany jej punkt fokal­ ny, a następnie wyznaczone granice. C . Pozostaje jeszcze omówienie poglądów na temat przyczyn nierówno­ miernego rozwoju w świecie terminologii barw. Najwcześniej, bo już w X I X w. (H. Magnus), dostrzeżono korelację mię­ dzy stopniem złożoności społecznej a wielkością słownictwa. Pisali o tym w 1969 r. Berlin i K a y , a silnych argumentów dostarczyły badania między­ kulturowe (cross-cultural) (Ember, 1978; Hayes i in., 1972; Naroll, 1970). Drugim czynnikiem jest szerokość geograficzna: najkrócej można powiedzieć, że tropiki nie sprzyjają rozwojowi systemu nazw kolorów. Nie należy też — zgodnie z wynikami badań Melvina Embera — obu wspomnianych czynni­ k ó w łączyć ze sobą; są one niezależne i nie wynikają z siebie nawzajem. Opóźnienie rozwoju małych szerokości geograficznych próbowała wytłu­ maczyć w 1959 r. teoria H . A . C . W. van Wijk, wiążąca tereny o dużej intensywności światła (czyli tropiki) ze szczególnym rozwojem nazw odno­ szących się do jasności i mniejszym znaczeniem kolorów chromatycznych. Wraz ze zmniejszaniem się intensywności światła miałaby wzrastać pro­ porcjonalnie rola nazw kolorów chromatycznych. Hipoteza jest bardzo po- �108 WOJCIECH MICHERA myślowa i, wydawałoby się, przez swą prostotę prawdopodobna — lecz na­ leży ją odrzucić: jak wielokrotnie powtarzaliśmy, nawet najprostsze sposoby dzielenia przestrzeni barw uwzględniają jednakowo jasność, jak i „ciepłotę" chromatyczną kolorów. W inny zupełnie sposób próbuje wytłumaczyć specyfikę strefy ekwatoriałnej Marc Bornstein. Tytuł jednej z licznych jego prac poświęconych temu zagadnieniu — Wpływ percepcji wzrokowej na kulturę (1975) — dobrze określa myśl autora; dodajmy, że jest to odwrócenie tytułu znanej książki Segalla, Campbella i Herskovitza Wpływ kultury na percepcję wzrokową, z r. 1966. Pomysł Bornsteina nie jest oryginalny, powtarza w gruncie rzeczy tezy wysunięte na przełomie wieków przez W. H . R . Riversa i dotyczy powiąza­ nia pigmentacji oka z widzeniem barw. Należy w związku z tym podkreślić, że sposób widzenia kolorów jest wspólny całemu gatunkowi ludzkiemu. Jak już mówiliśmy, różnice między kulturami lub rasami są nie większe niż między przedstawicielami tej samej grupy. Jeżeli będziemy mówić o istnieją­ cej jednak pewnej specyfice aparatu wzrokowego niektórych ludów, to należy pamiętać, że nie ma ona charakteru jakościowego (np. w lokalizowaniu punktów fokalnych). Zjawisko zwiększonej pigmentacji oka może mieć charakter genetyczny (w przypadku pigmentów wewnątrzocznych) lub być efektem stosowanej diety (pigment plamkowy). Jego efekt przejawia się w zmniejszeniu czułości na światło krótkofalowe, czyli to, które widzimy jako kolor niebieski i fioletowy. Podobieństwo do choroby — ślepoty na barwy — jest pozorne, gdyż la polega na zaburzeniu działania jakiegoś typu komórek i jest bez porównania mniej w danym społeczeństwie rozpowszechniona — o ile np. choroby widzenia barw w populacji kaukaskiej obejmują jedynie ok. 4,3%, to efekt zwięk­ szonej pigmentacji jest u niektórych ludów w zasadzie jednolity. Dlaczego jednak natura wyposażyła w ten sposób niektóre społeczeństwa? Nie po­ pełniła oczywiście błędu, zjawisko to ma charakter adaptacyjny. Żółty pig­ ment przez selektywną absorpcję fal bliskich ultrafioletowi i krótkich fal widzialnych chroni komórki wzrokowe w oku przed rakotwórczymi promie­ niami aktynicznymi. Ponadto absorpcja taka redukuje produkowane przez soczewkową aberację chromatyczną pozafokalne niebieskie światło zwiększa­ jąc w ten sposób ostrość wzroku. Rozprzestrzenienie zwiększonej pigmentacji oczu zgodne jest z rozprze­ strzenieniem zwiększonej pigmentacji skóry — cechy te są właściwe ludom ze strefy równikowej, której światło dzienne zawiera większy komponent ultrafioletu. Wniosek Bornsteina jest już prosty: biologiczne właściwości aparatu wzrokowego ludzi tego obszaru, a charakteryzujące się zmniejsze­ niem czułości w zakresie krótkich fal, powodują zahamowanie rozwoju szcze­ gółowych kategorii barwnych. Teoria Bornsteina spotykała się z różnymi ocenami. Obok głosów przy­ chylnych (np. Witkowski, Brown, 1982, s. 411) pojawiły się opinie negatywne. Dournes (1978, s. 393) ostro ją skrytykował z pozycji lingwistycznych, za- �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 109 rzucając dowodzenie izomorfizmu między językiem i percepcją. James Cairo (1978, s. 40-41) zgodził się wprawdzie, że w specyficznych warunkach zdol­ ność rozróżniania C — N — Z odpowiada podziałowi na populacje, ale że „w żadnym wypadku same różnice pigmentacji nie wyjaśnią pomieszania terminologicznego". Przeciw Bornsteinowi świadczy fakt, że punkty fokalne grue są lokalizowane nie przypadkowo, ale w bliskości N i Z (por. Berlin, Berlin, 1975). Postawić m o ż n a też zarzut, że teoria Bornsteina dotyczy wy­ łącznie zimnych kolorów chromatycznych (kategorie makroczerń lub grue), a przecież wiele społeczeństw strefy tropikalnej znajduje się na etapie I I lub nawet I, czyli należałoby wytłumaczyć też wolniejsze tempo rozkładu jasnociepłej połówki przestrzeni barwnej. Nie m o ż n a jednak wykluczyć, że zja­ wisko opisane przez Riversa i Bornsteina jest jednym z czynników zwolnie­ nia procesu coraz precyzyjniejszej kategoryzacji barw. Zagadnienie nierównomiernego rozwoju terminologii barw nie ma wiec zadowalającego wyjaśnienia. Wydaje się jednak, że — jeśli w ogóle słuszna jest interpretacja ewolucjonistyczna, a nie po prostu historyczna — rozwią­ zanie leży w sferze neurofizjologicznej. Będzie ona głównym przedmiotem rozważań w II części „Wprowadzenia". LITERATURA Allen. G. 1878 Development of the Sense of Colour, "Mind", vol. 3, s. 129-132. 1879 The Colour Sense: Its Origin and Development. London, Trubner and Co. Beaglehole, E. 1939 Tongan Colour-Vision, "Man", vol. 39, s. 170-172. Berlin, В., Berlin. E . A. 1975 Aguaruna Color Categories. "American Ethnologist", vol. 2, s. 61-87. Berlin, В., K a y , P. 1969 Basic Color Terms: Their Universality and Evolution, Berkeley, University of Cali­ fornia Press. Berlin, В., K i m b a l l Romney, A. 1968 Tzeltal Numeral Classifiers: A Study in Ethnographic Semantics, The Hague, Mouton. Bolton, R. 1978 Black, White aid Red All Over: The Riddle of Color Terms Salience, "Ethnology", vol. 17, s. 287-312. Bornstein. M. H. 1973a Color Naming and Color Vision: A Psychophysiological Hypothesis of Cultural Difference, "Psychological Bulletin", vol. 80, s. 257-285. 1973b The Psychophisiological Component of Cultural Difference in Color Naming and Illusion Susceptibility, "Behaviour Science Notes", vol. 8, s. 41-101. 1975 The Influence of Visual Perception on Culture, "American Anthropologist", vol. 77, s. 774-798. 1978 Considerations sur Vorganisation des tonalités chromátiques, [w:] Voir et Nommer les couleurs, Tornay S. (ed), Nanterre, Laboratoire d'Ethnologie et de Sociologie Comp­ arative, s. 71-82. Bornstein, M. H., Kessen, W., Weiskopf, S. 1976 The Categories of flue in Infancy. "Science", vol. 191, s. 201-202. �но WOJCIECH MICHERA Branstetter, К. В. ) 977 A Reconstruction of Proto-Polynesian Color Terminology, "Anthropological Linguistics", vol. 19, s. 1-25. Broch, H. B. 1974 A Note on the Hare Indian Color Termes Based on Brent Berlin and Paul Kay: Basic Color Terms, Their Universality and Evolution, "Anthropological Linguistics", vol. 16, s. 192-196. Brown, R. W. 1976 In Memorial Tribute to Eric Lenneberg, "Cognition", vol. 4, s. 125-153. Brown. R. W\, Lenneberg, E . H. 1954 A Study in Language and Cognition, "Journal of Abnormal and Social Psychology", vol. 49. s. 454-462. Burnham, R. W., C l a r k , J . R. 1955 A Test of Hue Memory, "Journal of Applied Psychology", vol. 39, s. 164-172. C a i r o . J. 1979 Denomination des couleurs spectrales. Une théorie phisiologique, [w:] Voir et Nommer les couleurs. Tornay S. (ed). Nanterre. Laboratoire d"Ethnologie et de Sociologie Comparative, s. 39-70. Caskey-Sirmonds, L. A., Hickerson, N. P. 1977 Semantic Shift and Bilingualism: Variation in the Color Terms of Five Languages, "Anthropological Linguistics", vol. 19, s. 358-367. Collier, G . A. 1973 [bez tytułu: recenzja z Berlin i Kay. 1969]. "Language", vol. 49. s. 245-248. 1976 Further Evidence for Universal Color Categories, "Language", vol. 52. s. 884-890. C o n c l i n , H. C. 1955 Hanunóo Color Categories, "Southwestern Journal of Anthropology", vol. I I , s. 339-344. 1973 Color Categorization, "American Anthropologist", vol. 75, s. 931-942. De Valois, R. L . . Jacobs, G . H. 1968 Primate Color Vision, "Science", vol. 162, s. 533-540. Dournes, J. 1978 Les races de couleurs. Une optique jorai (Viet-Nam), |w:] Voir et Nommer les couleurs, Tornay S. (ed), Nanterre Laboratoire d'Ethnologie et de Sociologie Comp­ arative, s. 369-399. Durbin. M. 1972 Basic Terms - Off Color?, "Semiótica", vol. 6. s. 257-278. Ember, M. 1978 Size of Color Lexicon: Interaciotn of Cultural and Biological Factors, "American Anthropologist", vol. 80. s. 364-367. Ervin. S. M. 1961 Semantic Shift in Bilingualism, "American Journal of Psychology", vol. 74, s. 227243. Fagan, J. F. 1974 Infant Color Perception, ..Science", vol. 183, s. 973-975. Gatschett, A. S. 1879 Adjectives of Color in Indian Languages, "American Naturalist", vol. 13. s. 475-485. Geddes, W. R. 1946 The Colour Sense of Fijian Natives, "British Journal of Psychology", vol. 37, s. 30-36. Geiger. L. 1878 Der Ursprung der Sprache, Stuttgart, Vortrage. 1880 Contribution to the History of the Development of the Human Race, London, Trubner and Co. �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 111 Gladstone, W. E . 1858 Studies in Homer and the Homeric Age, Oxford, Oxford University Press. 1877 The Colour Sense, "Nineteenth Century", vol. 2, s. 366-388. Hage, P., Hawkes, K. 1975 Binumarien Color Categories, "Ethnology", vol. 14, s. 287-300. Hayes. D. G., Margolis, E . , Narrol, R., Perkins, D. R. 1972 Color Term Salience, "American Anthropologist", vol. 74, s. 1107-1121. Heider, E. R. 1971 'Focal' Color Areas and Development of Color Names, "Developmental Psychology", vol. 4, s. 447-455. 1972a Universals in Color Naming and Memory, "Journal of Experimental Psychology", vol. 93, s. 10-20. 1972b Probabilities. Sampling and Ethnographic Method: The Case of Dani Colour Names, "Man" (ns). vol. 7. s. 448-466. Hickerson, N. P. 1971 fbez tytułu:] recenzja z Berlin i Kay, 1969]. "International Journal of American Linguistics", vol. 37. s. 257-270. 1983 Gladstone's Ethnolinguistics: The Language of Experience in the Nineteenth Century, "Journal of Anthropological Research", vol. 39. s. 26-41. H i l l . J. H.. H i l l , K . C. I¿)70 A Note on Vto-Aztecan Color Terminologies, "Anthropological Linguistics", vol. 12, s. 231-238. Jacobson-Wtdding. A. Red — White — Black as a Mode of Thought. A Study of Tradic Classification by Colours in the Ritual Symbolism and Cognitive Thought of the People of the Lower Congo, Uppsala, Almquist and Wikasell International. Jacobson, R., Halle, M. 1964 Podstawy języka, Wrocław. K a y , P. 1975 Synchronic Variability and Diachronic Change in Basic Color Terms, "Language in Society", vol. 4, s. 257-270. K a y , P., M c D a n i e l , C. K. 1978 The Linguistic Significance of the Meanings of Basic Color Terms, "Language", vol. 54, s. 610-646. Kersmaecker. A. de. 1883 Le sens des couleurs chez Homěre, b.m.w. K i e l a r . M. 1983 Eleonory Rosch koncepcja kategorii semantycznych: badania własne, [w:] Studia z psycholingwistyki ogólnej i rozwojowej, I. Kurcz (red.), Wrocław, s. 145-162. K i r s c h off, A. 1879 Uber Farbensinn und Farbenbezeichnung der Nubier, „Zeitschrift für Ethnologie", vol. 11, s. 379-402. Kuschel, R., Monberg, T. 1974 'We don't talk much about colour here': A Study of Colour Semantics on Bellona Island, "Man" (ns), vol. 9, s. 213-242. Landar. H. 1966 Language and Culture, New York, Oxford University Press. Landar, H., E r v i n , S. M.. Horowitz. A. E. 1960 Navaho Color Categories, "Language", vol. 36, s. 368-382. Lenneberg, E . H. 1953 Cognition in Ethnolinguistics, "Language", vol. 29, s. 463-471. 1961 Color Naming, Color Recognition, Color Discrimination: A Re-Appraisal, "Perceptual and Motor Skills", vol. 12, s. 375-382. �112 WOJCIECH MICHERA 1967 Biological Foundation of Language, New York, John Wiley. Lenneberg, E . H., Roberts. J . M. 1956 The Language of Experience, A Study in Methodology, "International Journal of American Linguistics", vol. 22 (suplement — memoir 13). Le Qucrrec. J. 1978 Bilinguisme et spécificité culturelle. La denomination des couleurs chez les Bretons du Trégor. |w:] Voir et Nommer les couleurs, S. Tornay (ed). Nanterre, Laboratoire d'EthnoIogie et de Sociologie Comparative, s. 313-327. Lévi-Strauss. С, 1969 Myśl nieoswojona. Warszawa. Magnus, H. 1877 Die Geschichtliche Entwicklung des Farbensimies. Leipzig. Veit. 1880 Untersuchungen über den Farbensinn der Naturvolker, Jena, Sischer. Malrieu, Ph. 1957 Développement de la perception des couleurs chezГ enfant, [w:] Problěmes de la couleur, I. Meyerson (ed), Paris, s. 115-130. M c N e i l , N. В. 1972 Colour and Co/our Terminology, "Journal of Linguistics", vol. 8, s. 21-33. Mills, C . 1984 English Color Terms, "Semiótica", vol. 51, s. 95-109. N a r r o l l , R. 1970 What have we learned from cross-cultural surveys? "American Anthropologist", vol. 72, s. 1227-1288. Newcomber, P., Faris, J. 1971 [bez tytułu: recenzja z Berlin i Kay, 1979], "International Journal of American Linguistics", vol. 37, s. 270-275. Polnac. R. B. 1975 Intracultural Variability in the Structure of the Subiective Color Lexicon of Buganda, "American Ethnologist", vol. 2, s. 89-109. Ray, V. F. 1952 Techniques and Problems in the Study of Human Color Perception, "Southwestern Journal of Anthropology", vol. 8, s. 251-259. 1953 Human Color Perception and Behavioural Response, "Transactions of the New York Academy of Science", vol. 16, s. 98-104. Rivers. W. H. R. 1901 Primitive Colour Vision. "Popular Science Monthly", vol. 59. s. 44-58 1903 Observations on the Vision of the Uralis and Sholagas, "Bulletin of the Madras Government Museum", vol. 5, s. 3-18. 1905 Observations on the Senses of the Todas, "British Journal of Psychology", vol. 1, s. 321-396. Robertson, P. W. 1967 Colour Words and Colour Vision, "Biology and Human Affairs", vol. 33, s. 28-33. Rosch, E . H. 1973 On the Internal Structure of Perceptual and Semantic Categories, [w:] Cognitive Development and the Acquisition of Language, T. E . Moor (ed). New York, Academic Press, s. 111-144. 1975 The Nature of Menthal Codes for Color Categories, "Journal of Experimental Psychology: Human, Perception and Performance", vol. 1, s. 303-322. Sahlins, M. 1976 Colors and Cultures, "Semiótica", vol. 16, s. 1-22. Segall, M. H., Campbell, D. Т., Herskovitz, M . J . 1966 The Influence of Culture on Visual Perception, New York. Bobbs-Merrill. �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 113 Sternheim, C . D., Boynton, R. M. 1966 Uniqueness of Perceives Hues Investigated with a Continuous Judgmental Technique, "Journal of Experimental Psychology", vol. 72, s. 770-776. Titchner, E . B. 1916 On Ethnological Test of Sensation and Perception with Special Reference to Tests of Color Vision and Vactile Discrimination in the Reports of the Cambridge Anthropo­ logical Expedition to the Torres Straits, "Proceedings of the American Philosophical Society", vol. 55, s. 204-236. Tornay, S. 1978a Introduction, [w:] Voir et Nommer les couleurs, S. Tornay (ed), Nanterre, Laboratoire d'Ethnologie et de Sociologie Comparative, s. IX-LJ. 1978b L'étude de la denomination des couleurs. Reflexion méthodologique, Annexe, [w:] Voir et Nommer les couleurs, S. Tornay (ed), Nanterre, Laboratoire d'Ethnologie et de Sociologie Comparative, s. 639-668. Van Wijk. H. A. C . W. 1959 A Cross-Cultural Theory of Colour and Brightness Nomenclature, "Bijdragen tot de Taal-, Land-, en Volkenkunde", vol. 15, s. 113-137. Voir et Nommer... 1978 Voir et Nommer les couleurs, S. Tornay (ed), Nanterre, Laboratoire d'Ethnologie et de Sociologie Comparative. Von Wattenwyl, A., Zollinger, H. 1979 Color-Term Salience and Neuropsychology of Color Vision, "American Anthropologist", vol. 81, s. 279-288. Wallace, F. E. 1927 Color in Homer and in Ancient Art, Northampton, Massachusetts. White, L. A. 1943 Keresan Color Terms, "Papers of the Michigan Academy of Science. Arts, and Letters", vol. 28, s. 559-563. Witkowski. S. R., Brown, C . H. 1977 An Explanation of Color Nomenclature Universals, "American Anthropologist", vol. 79, s. 50-57. 1982 Whorf and Universals of Color Nomenclature, "Journal of Anthropological Research", vol. 38, s. 411-420. Woodworth, R. S. 1910 The Puzzle of Color Vocabularies, "Psychological Bulletin", vol. 7, s. 325-334. Wyburn, G . M., Pickford, R. W. 1970 Zmysły i odbiór wrażeń przez człowieka. Warszawa. Zollinger, H . 1979 Correlation Between the Neurobiology of Colour Vision and Psycholinguistics of Colour Naming, "Experientia". vol. 35, s. 1-8. Wojciech Michera AN I N T R O D U C T I O N TO T H E A N T H R O P O L O G Y O F C O L O U R S Part I Summary This paper is the first of the three parts in view of the "Introduction to the anthropology of colours". The second part will concern some attempts of a more particular, mainly physiological explanations of the issues presented in the part I and in the third part the 8 - Etnografia Polska t. 31. z. 1 �114 WOJCIECH MICHERA author is going to discuss various theoretical approaches to the symbolism of colours. In the first chapter of the "Introduction..." ("What is colour?") the physiological processes underlying the perception of colours are presented shortly. The author points out, that colour is not an attribute of the radiant energy in the visible spectrum but the product of the activity of the primates' nerve system. The basic colours are: white, black, red, yellow, green and blue. All the remaining mood tones are the combinations of stimulations of the cells giving the impressions of the basic colours (excluding the joint impression of the antagonistic pairs: red-green and yellow-blue). The second chapter ("The riddle of the names of colours") presents the history of studies on the intercultural variations in the naming of colours. The studies were started by W. Gladstone, the author of "The Studies in Homer and the Homeric Age" in 1858. The Gladstone's conclusion that the ancient Greek vocabulary concerning the colour terms was much more limited than contemporary European languages found a strong support at the end of X I X century in the numerous studies of non-European societies. There were two different approaches to the explanation of that phenomenon: the evolutionary one (Magnus, Geiger, Gatschett, KirschofT, Rivers) and the relativistic (Grant, Allen, Keerschaecker, Woodworth). Another series of studies, much later inthe 50-ties and 60-ties of X X century (Ray, Conclin, Landar, Lenneberg and others) tried to confirm the relativistic interpretation. The next chapter of the paper (The Revolution of Berlin and Kay) presents the book Basic Color Terms by the two mentioned authors, the debates following it and and the next tide of studies, the third one already. The conception of the two scholars makes the basic turning point in the anthropology of colours. Its initial assumption is the distinction of the group of basic colour terms (BCT) determined by the linguistic and non-linguistic criteria. The main purpose of Berlin and Kay is to present the intercultural diversity of the BCT sets as the results of an evolutionary process. Unlike the culturalists defining colour categories as derived from the boundaries of these categories, Berlin and Kay recognized, that a category is produced basing on one focal point. That assumption verified by psychological research (Heider, Rosch) allowed for defining of colour categorization. Berlin and Kay made however a mistake presenting the evolution as an adding of succesive colour categories-focal points. Actually colour categories being derived from the focal points are all the same finally limited by their boundaries. So, the evolution lies upon the more and more detailed partition of the entire colour space into categories, the partition based on the 6 universal points. Thus, in the languages of the earlier stages there are the categories embracing several basic colours in one (i.e. on the first stage there are two categories only: white-red-yellow and black-green-blue). The criticism of the Berlin and Kay's theory concerned some methodological issues as well, the most important of them is the field research method based on demonstrating the samples of colours and the validity of the BCT group. The last chapter of the "Introduction..." concerns the problem of the evolution of the BCT. The arguments supporting the possibility of evolution as well as the statements of its opponents have been presented. Then the author writes about the theoretical principles of a social phenomenon, namely the passing of a language into a higher stage of the development of the BCT. The theory is illustrated with some ethnographic instances. That chapter and the entire first part of the "Introduction... is closed with the presentation of some scholars' opinions concerning the causes of the unequal evolutionary development of the BCT in different societies. Translated by Anna Kuc:yńska-Skr:ypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e0eb2f34c949046ed1e4493e076ebcd7.pdf 7b74f3ef42d044235b6f336f2b45e280 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5232 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4856 Title A name given to the resource Dialog i interpretacja we współczesnej antropologii / ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.17-32 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kaniowska, Katarzyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. L: 2006, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 KATARZYNA K A N I O W S K A Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UŁ, Łódź DIALOG I INTERPRETACJA WE WSPÓŁCZESNEJ ANTROPOLOGII W dyskusjach wokół problemu interpretacji w antropologii trzeba, w moim przekonaniu, uwzględnić dwa niezwykle istotne obszary, których analiza pozwoli ujawnić zależności pomiędzy przyjmowanymi w naszej dyscyplinie sposobami interpretacji a przekonaniami, z jakich sposoby te się wywodzą. Chcę tu zwrócić uwagę na dwie ważne relacje, które rzutują na nasze postrzeganie roli i wagi interpretacji antropologicznej. Jedną z nich jest relacja: interpretacja a poznanie, drugą - interpretacja a narracja. Oczywiście, żadnej z nich nie da się wyczerpu¬ jąco omówić w krótkim tekście. Jednakże w rozważaniach nad interpretacją warto choć zasygnalizować złożone problemy, jakie tu przywołuję. We współczesnych dyskusjach metodologicznych powtarza się często Cliffordowską konstatację, iż to antropolog pisze antropologię, ale też wyraża się powszechnie przekonanie, że antropolog interpretuje badaną rzeczywistość. Zatem pytania o wspomniane wyżej problemy z interpretacją w antropologii można by - w kontekście interesujących mnie relacji - sprowadzić do pytania o to, czy interpretację antropologiczną można uznać za metodę oraz o to, w jakim sensie narracje antropologiczne są interpretacjami? Myślenie o interpretacji jako o metodzie, którą dysponuje antropolog (a nie np. historyk czy literaturoznawca), wymaga zwrócenia się ku problematyce poznania swoistej dla naszej dyscypliny. Pogłębiona refleksja o poznaniu w antro­ pologii dokonała się pod wpływem krytycznego przepracowania dokonań tej nauki, skutkującym pojawieniem się nowego paradygmatu. Przebieg i owoce tegoż przepracowania są powszechnie znane. Mniej natomiast mówi się o szcze¬ gółowych kwestiach, zwłaszcza zaś o metodach poznania. W etnologii rozwa¬ żania nad interpretacją jako metodą wywodzą się głównie z zainteresowania antropologów hermeneutyką. Spośród rozmaitych koncepcji hermeneutycznych, największe znaczenie mają dla antropologii teorie W. Diltheya, H-G. Gadamera i P. Ricoeura. Nie wdając się tu w szczegółowe analizy należy przypomnieć, które z podstawowych pojęć i założeń tych trzech teorii hermeneutycznych zna¬ lazły w antropologii zastosowanie. U Diltheya antropolog odnajduje przekonanie, że hermeneutyka jest episte¬ mologią interpretacji a rozumienie pojmuje się bardzo szeroko. Rozumienie ma �18 KATARZYNA KANIOWSKA u podstaw zarówno wiedzę o procesach psychicznych rządzących działaniem podmiotów ale też wtórne ich przeżywanie. Zmienia to wcześniejsze postrze­ ganie relacji podmiot badany-podmiot badający i wymaga nowego podejścia do poznawania. Staje się ono rozumieniem, do którego dojść możemy poprzez empatię, współodczuwanie świata drugiego człowieka i poprzez interpretację utrwalonych przejawów życia. Dilteyowska metodologia rozumienia dała antro¬ pologii nową perspektywę widzenia badanego człowieka, jego życia i wszelkiej ekspresji ducha. Interpretacja oznacza tu jedyną drogę do rozumienia wszelkich wytworów kulturowych. Z filozofii Gadamera antropologia przejęła ideę o uniwersalności procesu rozu­ mienia (o jednakowości jego struktury), jak również przekonanie o językowym i historycznym charakterze rozumienia. Pozwoliło to na pogłębienie refleksji nad wzajemnym poznawczym stosunkiem badacza i badanego. Spowodowało także konieczność innego spojrzenia na zagadnienie sensu i znaczenia oraz uznania doświadczenia za istotną daną potrzebną do poznania, do zrozumienia ludzkiego świata, Ludzkie doświadczenie językowe (a wszystko co daje się zrozumieć jest historycznie zdeterminowanym językiem) dzięki któremu świat człowieka nie¬ ustannie „się staje" jest podstawowym przedmiotem poznania. Poznanie to zaś dokonuje się w procesie rozmowy, komunikacji pomiędzy podmiotami i daje jedy¬ ną szansę na osiąganie rozumienia, stanowiąc zarazem sens ludzkiej egzystencji. Hermeneutyka Ricoeura, wiążąca struktury znaczeniowe z potrzebą inter¬ pretacji i rozumiejąca samą siebie jako refleksję krytyczną i historyczną przy¬ dała się antropologii przede wszystkim do poszerzenia znaczenia interpreta¬ cji. Przyczyniło się do tego ricoeurowskie pojęcie doświadczenia hermeneutycznego; doświadczenia współtworzonego przez tekst (struktury znaczeniowe), interpretację (wysiłek wspólnoty na rzecz odkrycia sensu) i tradycję (warunku¬ jącą proces rozumienia). W perspektywie antropologii inspirowanej hermeneutyką interpretacja staje się podstawowym zabiegiem, jakim dysponuje badacz stając wobec zadania zro¬ zumienia człowieka (siebie lub innego) i jego świata (tekstu, znaczeń, życia). Można, w moim przekonaniu, założyć, że zabieg/proces interpretacji pełni w an¬ tropologii nowego paradygmatu rolę metody. Skoro w ramach owego paradygma¬ tu widać wyraźnie, że zamiast kategorii prawdy mamy prawdy konwencjonalne, zamiast analizy genezy tekstu mamy analizę jego sensu oraz znaczeniowego i historycznego kontekstu, zamiast krytyki zaś dekonstrukcję - to ten nowy status interpretacji w antropologii jest zrozumiały. Oczywiście, trzeba sobie zdawać sprawę z tego, że wpływ hermeneutyki na antropologię stracił już swój impet i że o interpretacji jako metodzie myślimy dziś także i w kontekście doświadczeń różnych nurtów antropologii postmodernistycznej. Dzisiejsza, obec¬ na w antropologii świadomość złożoności problemu interpretacji powoduje, że myślimy o nim jeszcze inaczej niż hermeneuci. Dziś wiadomo, że interpretacji nie można ograniczyć do egzegezy tekstu. Nie można także zadowolić się tym, że metaforą tekstu zastąpimy wszelki przedmiot badań antropologii. Interpreta¬ cja, jak najsłuszniej zauważa J. Topolski, to „powiązanie logiki, gramatyki, reto- �DIALOG I INTERPRETACJA WE WSPÓŁCZESNEJ ANTROPOLOGII 19 ryki, wyobraźni, emocji, etyki, wiodące do uzyskania mniej lub bardziej kon¬ kretnych narracji" (Topolski 1998, s. 9-10). Takie postawienie sprawy oznacza bez wątpienia „detronizację tekstu" (Rozwadowski 1998, s. 51) i koniec pew¬ nego sposobu rozumienia interpretacji, przez długi czas bliskiego antropologom i humanistom z innych dyscyplin. Pojawia się tu jednakże istotny problem, który rodzi się z faktu, iż antropo¬ logia chce nadal, mimo paradygmatycznych przemian, pozostawać nauką em¬ piryczną. Ważne stają się dwa pytania: jak hermeneutyczna interpretacja służyć może rozumieniu świata empirycznie doświadczanego oraz jak postrzegać kwe¬ stię prawdziwości poznania (kwestię wciąż przecież podstawową w nauce), gdy do rozumienia poznawanego wiedzie interpretacja? Pierwsze z tych pytań zosta¬ wiam na boku. Wymaga ono szerokiego rozważenia kategorii doświadczenia i namysłu nad tym, co mianowicie rozumiemy dziś w antropologii pod nazwą „badana rzeczywistość" czy „świat empiryczny". Drugiemu zaś trzeba poświę¬ cić choć trochę uwagi, jeśli interpretację przyjmuję tu za metodę. Antropolog interpretując poznawane ma - co oczywiste - do czynienia ze skomplikowaną, złożoną materią. W jednym i tym samym zabiegu interpretacji spotykają się różne treści, które dla uproszczenia nazwę prawdami, zdając sobie sprawę z ryzyka, jakie niesie wybór takiego określenia. W interpretacji współ¬ uczestniczą zatem: prawda/interpretacja porozumiewających się podmiotów, „prawda" przedmiotów, „prawda" kontekstów, uzależniona od przyznanego rzeczywistości statusu (znaczenie, przedstawienie czy inne możliwe sposoby rozumienia tego, co badamy)i „prawda" języka ujawniająca się spoza metafor, metonimii, ironii i wszystkich innych figur retorycznych oraz zastanych i ustana¬ wianych znaczeń. Rozumienie musi w jakimś możliwym zakresie i wymiarze objąć wszystkie te pola dokonywanej interpretacji. Interpretacja jest więc rze¬ czywiście procesem, wysiłkiem nieskończonym w tym sensie, że nie przynoszą¬ cym jedynego, ostatecznego owocu. W świetle wszystkich tych uwarunkowań wydaje się więc, że postawione na samym wstępie kwestie relacji miedzy interpretacją-metodą a poznaniem i narra¬ cją muszą być, w antropologii, analizowane łącznie. Tego, czy interpretacja jest czy nie jest metodą antropologii, nie można rozpatrywać w oderwaniu od założe¬ nia, że antropologia jest nauką narracyjną i empiryczną zarazem, co wyznacza jej określone sposoby poznania. Problem interpretacji jako problem epistemologii i metodologii naszej dyscy¬ pliny pojawił się niemal wraz z upowszechnieniem się użycia metafory tekstu w antropologii. Jednakże to empiryczny charakter poznania jest tym, co zdaje się określać osobliwość i specyfikę antropologii. Metoda i rodzaj materiału poznaw¬ czego bywają najczęściej przywoływanymi argumentami w wypowiedziach antro¬ pologów pytanych o określenie tożsamości ich dyscypliny. Wydaje się więc, że nie tyle paradygmat naszej dyscypliny, ale jej narzędzia różnią j ą od innych. Tak rozumie tożsamość antropologii współczesnej C. Geertz, w szkicu „Stan antro¬ pologicznej sztuki", poświęconym refleksji o nauce/sztuce antropologii, stwier¬ dza, że chroniczną dolegliwością antropologii jest jej bezparadygmatyczność �20 KATARZYNA KANIOWSKA (Geertz 2003, s. 120). Twierdzi on jednocześnie, że istota sprawy tkwi nie w sposobie myślenia o świecie, nie w kategoriach tego, co badamy, ale w okreś¬ leniu „konkretnego stylu badań"; w uznaniu, że „metoda" etnograficznych badań terenowych decyduje o tożsamości naszej dyscypliny (Geertz 2003, s. 119). Geertz stosując cudzysłów (pisze on konsekwentnie - „metoda" etnograficz¬ nych badań) chce zapewne podkreślić, że metodę w antropologii rozumiemy zwykle (zawsze?) w odniesieniu do tego fundamentu - źródła wiedzy antropolo¬ gicznej, którym jest badanie etnograficzne tj. empiryczne doświadczenie badanego świata i próba opisania go. Metoda nie jest więc jedynie - jak to przyjmujemy w nauce - ogółem reguł stosowanych do badania określonego przedmiotu. Metodą jest dla antropologa nie tylko zbiór reguł, ale sposób odniesienia ich do faktu empirycznego, do rzeczywistego obcowania z badanym przedmiotem. Ten rodzaj kontaktu z poznawanym wydaje się tu być elementem niejako nadrzędnym, bo¬ wiem poznanie w antropologii jest jednocześnie doświadczeniem. Poznanie i rozu¬ mienie badanego wynika, bierze się z doświadczenia badanego. Reguły poznania zazębiają się z „regułami"/sposobami doświadczenia. Ten związek decyduje o spe­ cyfice antropologii jako nauki. Jednocześnie, taka konstatacja każe być wyczulo¬ nym na sposób rozumienia empirii przez tę naukę, bowiem ulegał on zmianie. Od zawierzania poznaniu za pośrednictwem zmysłów przeszliśmy do pojmowania doświadczenia jako kategorii złożonej, mającej u swych postaw nie tylko świa¬ dectwo zmysłów ale i świadectwo myśli i emocji. Dodajmy do tego jeszcze świa¬ domość kulturowego jego uwarunkowania. Empiryzm antropologii współczesnej nie może być charakteryzowany poprzez przeciwstawienie go racjonalizmowi czy też poprzez poszukiwanie jego źródeł w aposterioryzmie. Tego rodzaju skala odniesienia nie wytłumaczy źródeł tej szczególnej postawy poznawczej, którą widać w przekonaniu antropologów o poznawczej wartości doświadczenia, a tym samym o wartości etnograficznego badania interesującej ich rzeczywistości. Załóżmy więc, że doświadczenie jest koniecznym warunkiem powodzenia poznania realizowanego poprzez stosowanie „metody" etnograficznych badań terenowych (pozostawmy tu tę nazwę w Geertzowskim brzmieniu). Sądzę, że właśnie w tym splocie doświadczenia (dla którego nie ma reguł; które jest zara¬ zem subiektywne jak i kulturowo naznaczone) z metodą (oznaczającą zawsze obecność jakiś reguł, które są zobiektywizowane w obszarze danej teorii lub da¬ nej nauki) należy upatrywać zasadniczego pola dyskusji o empirii antropologii. Dyskusje tegoż właśnie dotyczące pokazać mogą zmieniającą się postawę wobec empirycznego poznania i zmieniające się oczekiwanie co do celów i owoców takiego poznania. Pozwoli to także szukać sensownych odpowiedzi na pytania postawione przeze mnie na wstępie niniejszych rozważań, to znaczy, do pytań 0 antropologiczną interpretacje i związane z nią problemy. Kwestii poznania 1 interpretacji nie da się, jak to wcześniej zaznaczyłam, rozpatrywać oddzielnie z prostego powodu - interpretacja jest zabiegiem poznawczym. W miarę rozwoju samoświadomości etnologii, doświadczenie stawało się coraz bardziej znaczącą kategorią. We współczesnej antropologii, zdobywanie do¬ świadczenia badawczego przekształciło się w wysiłek na rzecz doświadczenia �DIALOG I INTERPRETACJA WE WSPÓŁCZESNEJ ANTROPOLOGII 21 badanej rzeczywistości. Badanie rzeczywistości zaczęło oznaczać uczestnicze­ nie w badanym świecie ze wszystkimi tego konsekwencjami - intelektualnym przepracowaniem, ironicznym dystansem, ale też emocjonalnym czy empatycznym zaangażowaniem. Obserwację uczestniczącą zastąpił współudział antropo­ loga w życiu badanych. Postawę obserwatora, koniecznie nie angażującego się w obserwowane zdarzenia, zastąpiła postawa obserwatora współżyjącego z ba¬ danymi. Jednocześnie więc zaczęto inaczej rozumieć kategorię dystansu poznaw¬ czego. Dystans pozostał wciąż istotnym elementem poznania, ale dobrze wiemy, że wcześniej oznaczał warunek zachowania obiektywności, później - stał się postulatem formułowanym pod adresem procedur poznania. Dystans nie jest już postawą wobec badanej rzeczywistości, ale narzędziem służącym pomocą w trud¬ nym zabiegu przedstawienia badanego, doświadczonego świata. We współczesnej metodologii antropologii, zmiany w myśleniu o empirii i jej roli w poznaniu idą, w moim przekonaniu, jeszcze dalej. Przy próbie charaktery¬ styki sposobu postrzegania empirycznego wymiaru antropologii szczególnie po¬ mocna może być kategoria dialogu. Zarówno hermeneutyczna orientacja w antro¬ pologii, jak i późniejsze nurty spowodowały, że dialog badanego z badanym; dialog dwu poznających (się) podmiotów, uznany został za podstawowe źródło antropo¬ logicznej wiedzy. Dialog dobrze pełni tę rolę, bowiem poza wszystkim, jest także rodzajem doświadczenia. Sądzę, że dzięki temu właśnie dialog wydaje się być dzisiaj w antropologii substytutem obserwacji uczestniczącej. To on, dialog żywy lub zapisany (każda z tych form niesie ze sobą inne problemy metodologiczne i epistemologiczne), stanowi centralne pole poznawcze antropologii. Doświadcze¬ nie badanej rzeczywistości dokonuje się głównie poprzez dialog o niej. Doświad¬ czenie ma za swą podstawę kontakt poznających podmiotów i jest wzajemne. Przekonaniu, ze dialog umożliwi dostęp do badanej rzeczywistości i pozwoli tę rzeczywistość poznać, musi towarzyszyć świadomość tego, jakiego rodzaju trudności teoretyczne, metodologiczne i etyczne trzeba przezwyciężyć, by prze¬ konanie to dało się utrzymać. Steven Webster twierdzi, że dialog z pewnością zapewnia autentyczność etnografii (Webster 1982). W tym sensie więc dialog zastąpił obserwację uczestniczącą. Prawdziwość etnograficznej relacji oparta jest na szczególnym kontakcie z badanym. Zakłada się, że rozmowa jest czymś więcej niż obserwacja. Żeby wiedzieć nie wystarczy zobaczyć. Trzeba się do¬ wiedzieć. A to zarazem znaczy, że interpretacja badacza musi być uprawomoc¬ niona poprzez interpretację badanego. Jednakże powstaje pytanie, czy autentycz¬ ność etnograficznego materiału powinna być traktowana jako warunek czy też rękojmia jego rozumienia? Krótko mówiąc, jakim źródłem wiedzy jest dialog; czy wiedza, jaka z dialogu wywodzimy, pozwala zrozumieć światy tych, którzy dialog ten prowadza? Te pytania są istotne, bowiem antropolodzy wiedzą do¬ brze, że idealny model empatycznego dialogu otwartych na siebie podmiotów, w praktyce etnograficznej prawie się nie zdarza. Zanim pojawiła się w antro¬ pologii pogłębiona refleksja etyczna, już wcześniej, najpierw u M . Maussa a za­ raz później u M . Griaulle'a w rozważaniach o metodach pracy etnograficz¬ nej, dostrzeżony został problem kontroli i nierówności w relacji badacz-badany. �22 KATARZYNA KANIOWSKA Kontrola i nierównowaga w etnograficznym dialogu sprawiają, że trudno utrzy­ mać wiarę w rozumienie oparte na rozmowie. Jak pisze J. Clifford „Griaule za­ kładał, że sprzeczne interesy etnografa i tubylca nigdy nie mogą zostać całkowi­ cie zharmonizowane. Relacje, czasem uromantycznione, terminem porozumienie [rapport], były w istocie negocjowanymi ugodami, wynikiem ciągłych nacisków i przetargów określających to, co może lub nie może być poznane w badanym społeczeństwie. Przybysz z zewnątrz był zawsze narażony na utratę inicjatywy, przystanie na powierzchowny modus vivendi. Nie można poznać tego, co jest systematycznie ukrywane w danej kulturze, przez prosty fakt stania się czasowo członkiem powszechnej społeczności duchowej. Może się to ujawnić jedynie przez rodzaj gwałtu: etnograf musi stale wywierać nacisk" (Clifford 2000, s. 78). Dialog nie przynosi więc porozumienia skoro naznaczony jest przemocą podob¬ nie jak obecność, czasowa przynależność nie oznacza uczestnictwa we wspólno¬ cie. Porozumienia nie buduje się rozmową. Ma ono być, jak je nazywa Griaule, wynikiem duchowej wspólnoty. Hermeneuci zakładają, że dialog może taką wspólnotę wytworzyć; etnografowie zakładają, że dialog i duchowa bliskość nie¬ koniecznie są ze sobą związane. Istotnym pytaniem, jakie samo się tu narzuca, jest pytanie o to, co dialog przy¬ nosi poznaniu? Jakim jest źródłem wiedzy dla antropologa? Griaule, zgodnie ze swym przekonaniem o nierówności i o kontroli/nacisku w dialogu etnograficznym, twierdził, iż rozmówca badacza musi być przez tego ostatniego skrupulatnie do¬ brany. „Trzeba oszacować jego czy jej ^właściwości duchowo-moralne», uczci­ wość, szczerość, pamięć oraz przywiązanie do tradycji (Griaule 1957; za: Clifford 2000, s. 84-85). Choć nie bardzo wiadomo jak ten szacunek przeprowadzić, już samo postawienie tegoż warunku potwierdza, że dialog jest narzędziem kontroli a nie środkiem służącym równouprawnionej pozycji porozumiewających się ze sobą badacza i badanego. Ale Griaule tę przemoc obecną w terenowym badaniu etnograficznym usprawiedliwia. Najpierw zakłada, że „każdy informator [... ] wy¬ raża odmienny rodzaj prawdy i etnograf musi stale zdawać sobie sprawę z jego ograniczeń, siły i słabości" (Griaule 1957; za: Clifford 2000, s. 84-85). Stwierdza zatem istnienie oczywistych, naturalnych niejako przeszkód pojawiających się w dialogu i kładących się cieniem na wiedzy, którą ma on etnografowi przynieść. Uszczegóławia też przyczyny słabości dialogu jako źródła poznania. Zdaniem Griaule'a, każdy kontakt etnografa z tubylcem (takiego słownika używa Griaule) naznaczony jest kłamstwem. Interesujące i znamienne, że pojęciem tym określa Griaule strategie stosowane przez obie strony etnograficznego dialogu. Kłam¬ stwo nie oznacza nieprawdy. Kłamstwo oznacza tu uciekanie się do mylenia roz¬ mówcy, ukrywanie czegoś, niechęć do bycia szczerym z różnych powodów. „Każdy informator - pisze Griaule - nawet ten najszczerszy, doświadcza instynk¬ townej potrzeby ukrywania szczególnie delikatnych kwestii. Z chęcią korzysta z najdrobniejszej okazji do ucieczki od tematu i przeskoczenia na inny [...]. Tu­ bylczy informatorzy «kłamią» żartem lub ze względu na sprzedajność, z prag­ nienia przypodobania się czy też z lęku przed sąsiadami lub bogami [...]. Infor¬ matorzy zapominalscy lub zeuropeizowani są szczególnym typem «kłamców». �DIALOG I INTERPRETACJA WE WSPÓŁCZESNEJ ANTROPOLOGII 23 W etnograficznej «operacji strategicznej^ [...] badający musi przedrzeć się przez początkowe reakcje obronne i postawę udawania" (Griaule 1957; za: Clifford 2000, s. 84-85). Griaule wierzy w „metodę" etnograficzną a zatem w to, że ba¬ dacz ma środki, aby „przedrzeć się" przez stawiany mu opór i zafałszowane in¬ formacje. Jednocześnie jednak ma zapewne świadomość tego, że tak rozumiana przemoc w kontakcie badacz-badany - nazwijmy j ą „przemocą metodologiczną" - nie pozwoli wyeliminować „kłamstwa" z etnograficznego dialogu. Dostarczy ona jedynie środków do przepracowania skłamanych danych. „Kłamstwo" pozo¬ staje oczywistym składnikiem dialogu. Uświadomienie sobie jego koniecznej obecności nie powinno być jedynie bodźcem do poszukiwań sposobów prowa¬ dzenia rozmowy z badanym czy poszukiwania środków niwelowania nierówno¬ wagi pomiędzy dialogującymi podmiotami. Chodzi o coś znacznie ważniejszego, jak sądzę, a mianowicie o to, że dialog, rozmowa - ten najbardziej bezpośredni z możliwych sposobów porozumiewania się badacza z badanym, nie może być doskonałym źródłem wiedzy gwarantującym rozumienie. Dialog nie zapewnia prawdy. Przynosi jakąś wiedzę, ale i jakąś ukrywa. Rozważania Griaule'a są świadectwem pojawienia się w antropologii refleksji o dialogicznym charakterze wiedzy etnograficznej. Wkrótce potem antropologia uznana zostanie za naukę narracyjną. Dostrzeżenie istoty i znaczenia tych dwóch własności antropologii spowodowało zainteresowanie problematyką wcześniej nieobecną w naszej dys¬ cyplinie, tj. problematyką interpretacji. Także we współczesnej debacie metodologicznej w antropologii, dialog naj¬ częściej postrzegany jest jako podstawowy rodzaj relacji pomiędzy badaczem a badanym a zarazem jako podstawowe źródło antropologicznej wiedzy. Meto¬ dologiczne kłopoty płyną stąd, że dialog z jednej strony traktowany jest jako dowód bliskiego, empirycznego kontaktu z badanym światem, z drugiej - rozu¬ miany jako konfrontacja dwóch sposobów interpretacji tegoż świata. To, że w dialogu zawarte są: doświadczona rzeczywistość, jej przedstawienie i jej rozu¬ mienie powoduje, że dla antropologa dialog jest i narzędziem poznania i źródłem wiedzy. Jeśli weźmiemy pod uwagę wspomnianą wcześniej skłonność współczes¬ nych badaczy do zawierzania dialogowi, jako temu rodzajowi poznania, który poświadcza prawdziwość zdobytej wiedzy, to warto spytać, z jakim źródłem wie¬ dzy mamy tu do czynienia. Pytanie to jest istotne, bowiem wymaga ono refleksji nad tym, jakie są przesłanki tej wiary, a także - jaka jest wartość wiedzy zdoby¬ wanej nie samą obecnością w badanej rzeczywistości ale rozmową o niej. Sądzę, że te kwestie wymagają odpowiedniego spojrzenia na dialog, tj. takiego, które pozwoliłoby dostrzec przede wszystkim to, w jakim stopniu dialog jest jednocześ¬ nie interpretacją, w jakim służy ustaleniu sensów i znaczeń. Wracam więc tutaj do wspomnianej na wstępie hermeneutycznej perspektywy, bez przyjęcia której antropologia nie byłaby gotowa do refleksji o specyfice interpretacji tego, co rodzi się z dialogu i co w dialogu zawarte. Dialogu jako źródła wiedzy nie można rozpatrywać w oderwaniu od interpre¬ tacji. Dialog jest interpretacją, zatem musi być traktowany jako taki rodzaj po¬ znania, które odkrywa znaczenia i sensy powierzchniowe i ukryte. Staje się więc �24 KATARZYNA KANIOWSKA dialog źródłem wiedzy, do której on sam wiedzie. Jednakże, aby zależność tę dobrze zrozumieć, trzeba ustalić, z jakiego rodzaju interpretacją mamy w tym przypadku do czynienia. Interpretacja dokonuje się w dialogu (podczas jego trwa­ nia) i poprzez dialog, za jego przyczyną (gdy staje się on tekstem poddanym zabiegom odkrywania jego znaczeń). Założywszy to, nie można postrzegać jej inaczej jak tylko w sposób zaproponowany przez J. Topolskiego. Ten sposób szczególnie trafnie oddaje specyfikę uwarunkowań antropologicznego dialogu. Topolski - przypomnijmy to - jest przekonany, że „interpretacji nie można [...] ograniczyć do egzegezy tekstu. Interpretacja to powiązanie logiki, gramatyki, retoryki, wyobraźni, emocji, etyki [ja dodałabym tu jeszcze pamięć - K.K.] wio¬ dące do uzyskania mniej czy bardziej koherentnych narracji. Jest nieodłączna od teorii (a więc pojęć ogólnych, struktur idealizacyjnych). Odbywa się na różnych płaszczyznach. Jest zarazem argumentacją" (Topolski 1998, s. 9-10). Właśnie takie pojęcie interpretacji przezwycięża ograniczenia, jakie stwarza utożsamie¬ nie zabiegu interpretacji z egzegezą tekstu. Pozwala ono także - co w moim przekonaniu jest najbardziej istotne - postrzegać interpretację jako złożony proces rozszyfrowywania rozmaitego rodzaju kodów, środków wyrazu i treści pochodzących z różnych poziomów sensów. Jest to proces, którego celem poznawczym jest rozumienie, ale też i proces, który zarazem uświadamia nam jak złożony jest to cel i jak skomplikowanych wymaga procedur poznawczych. We współczesnej antropologii, jak się wydaje, zmiany paradygmatyczne, które dokonały się pod wpływem hermeneutyki i pod wpływem wewnętrznej krytyki własnych dokonań dyscypliny, dały podstawy do takiego myślenia o interpreta¬ cji, jakie przyjmuje Topolski. Narrację antropologiczną, którą „wytwarza" dia¬ log traktujemy w antropologii jak skomplikowaną strukturę tekstową i zarazem skomplikowany układ wzajemnych powiązań podmiotów prowadzących dialog; powiązań, które ujawniają się na różnych poziomach: od doświadczenia i jego przedstawienia po ukryte intencje, sensy, emocje i ich znaczenia. Wielowarstwowość i wielogłosowość dialogu/interpretacji sprawiają, że traktując go jako źródło wiedzy nie możemy mówić o prawdziwości tegoż źródła w dawnym sen¬ sie. Dialog/interpretacja gwarantują wiedzę prawdziwą ale w znaczeniu, które opiera się na przyjętym w nowym paradygmacie statusie prawdy. W toczących się współcześnie w antropologii dyskusjach dotyczących intere¬ sującej mnie tutaj problematyki pojawiają się jeszcze dwa ważne wątki. W jednym z nich porusza się kwestie związku dialogu z rzeczywistością, o której i w której ów dialog się toczy. Drugi - koncentruje się na „prawdziwości" dialogu. Pierw¬ szy jest więc jakąś próbą połączenia hermeneutycznej koncepcji dialogu i inter¬ pretacji z empiryzmem antropologicznego poznania. Drugi prezentuje w jakiejś mierze stanowisko antropologii wobec problemu przedstawienia. Oba te wątki przenikają się i splatają w dyskusji, ale z pewnością są świadectwem poszerzania się epistemologicznej refleksji w antropologii. Wydaje się, że chęć zachowania tej szczególnej cechy naszej dyscypliny, jaką jest badanie rzeczywistości meto¬ dą etnograficznych badań terenowych, odciska się też w znacznym stopniu na sposobach widzenia dialogu/interpretacji jako procedurze poznania. Wydaje się �DIALOG I INTERPRETACJA WE WSPÓŁCZESNEJ ANTROPOLOGII 25 również, że rozmowę z badanym traktuje się tu jako podstawowy element etno­ graficznych badań i w tym sensie Steven Webster ma rację, gdy mówi - jak to już wcześniej cytowałam - iż dialog zapewnia autentyczność etnografii i że w większym stopniu chodzi o tę autentyczność właśnie, o upewnienie się i ba¬ dacza i czytelnika jego prac, że rozmowa z badanym uwiarygodnia rezultaty tej rozmowy. To, czy dialog przyniósł wzajemne zrozumienie - pozostaje kwe­ stią metodologicznych rozwiązań. O „prawdziwości", wartości wiedzy decyduje w takim przypadku to przede wszystkim, że dialog rzeczywiście miał miejsce i - tak jak kiedyś obserwacja uczestnicząca - ma być świadectwem bliskiego obcowania z badaną kulturą, z badanym człowiekiem. Jednakże, w moim przekonaniu, przyrównanie świadectwa obserwacji do świadectwa rozmowy nie jest uprawnione. Choć w obu wypadkach odwołujemy się do empirycznego doświadczenia, jest ono odmienne. Choć również w obu istnieje niebezpieczeństwo nadinterpretacji, to jednak jej przyczyny są różne. Etnograficzny dialog pozostaje doświadczeniem szczególnym przez to, że kreuje rzeczywistość, której dotyczy. Badania empiryczne w antropologii opartej na dialogu oznaczają właściwie nie tyle konfrontację z rzeczywistością, ile kon¬ frontację ze sposobami odbioru tej rzeczywistości; sposobami jej postrzegania, przeżywania, uczestniczenia w niej, a przede wszystkim, ze sposobami artykuło¬ wania jej i wyrażania. Antropolog de facto zbiera interpretacje, a dokładniej - zbiera zinterpretowane obrazy świata, przedstawienia. I dysponuje nimi, to zna¬ czy poddaje je interpretacji powtórnej dysponując własnymi obrazami badanej przestrzeni i własnymi jej doświadczeniami, własną o niej wiedzą. Świadomość tych uwarunkowań musi, moim zdaniem, zaowocować jakąś nową definicją empirycznego poznania, w której poszerzona zostałaby kategoria doświadcze¬ nia. Tym zaś, co już się dokonało, jest nowa, krytyczna ocena badań terenowych. Z jednej strony, upatrujemy w nich podstawową, niejako konstytutywną cechę naszej dyscypliny, z drugiej zaś widzimy konieczność zrewidowania dotychcza¬ sowej, bezgranicznej niemal wiary w ich poznawczą wartość. Z jednej strony C. Geertz postrzega bezparadygmatyczność antropologii jako jej zaletę (nie zobo¬ wiązuje ona do wierności określonemu światopoglądowi naukowemu i tym samym nie ogranicza horyzontów poznawczych) bowiem tym, co określa swo¬ istość antropologii jest, jego zdaniem „metoda etnograficznych badań tereno¬ wych" (Geertz 2003, s. 114-123). Z drugiej strony pojawiają się wątpiący, jak na przykład J. Clifford, który powiada tak: intensywne badania terenowe nie przynoszą uprzywilejowanego czy pełnego zrozumienia. Nie przynosi go też znajomość kultury uzyskana od rodzimych autorytetów, „osób wtajemniczonych". Mieszkańcy i podróżnicy [czyt: tubylcy i badacze - K.K.] są odmiennie usytuowani, każdy na własnym wyczyszczonym z obcej wiedzy „terenie". Czy ta różnorodność lokalizacji jest jedy¬ nie innym przejawem ponowoczesnej fragmentaryzacji? Czy można wspólnym wysiłkiem nadać jej bardziej konkretny kształt? Czy można antropologię wynaleźć na nowo jako forum dla różnie wytyczonych badań terenowych, jako miejsce, gdzie odmienne kontekstualnie zasoby wiedzy angażują się w krytyczny dialog i pełną szacunku wzajemnego polemikę? Czy antropologia mo¬ że wspierać krytykę kulturowej dominacji, która obejmuje jej własne raporty z badań? (Clifford 1997, s. 91). �26 KATARZYNA KANIOWSKA Warto dostrzec, że pytania te są w jakimś sensie ciągiem dalszym wątpliwości i refleksji M . Griaule'a o naturze dialogu etnograficznego i jego poznawczej war¬ tości. Geertz i Clifford, choć dysponują późniejszą wiedzą metodologiczną niźli wiedza Griaule'a, wyrażają ten sam niepokój o wiedzę ufundowaną na dialogu i o możliwość osiągnięcia zrozumienia. Geertz, tak jak wcześniej Griaule, zdaje sobie sprawę z tego, że kontrolę i przemoc, towarzyszące kontaktowi badaczbadany, można jedynie niwelować ale nie da się ich pozbyć. Antropolog osta¬ tecznie zawsze, choćby w najdyskretniejszy sposób, „wie lepiej". „Powiedzieć o formach życia Hawajczyków (czy kogokolwiek innego) coś, czego nie powie¬ dzieli sami Hawajczycy naraża na zarzut, że sporządza się dokumentację świa¬ domości innych ludzi układając za nich ich duchowy scenariusz" (Geertz 2003, s. 130). Griaule natomiast dodałby zapewne, że sami Hawajczycy podają nam taką „dokumentację świadomości", jaką chcą lub potrafią podać. Prowadzony dialog ma więc to do siebie, że kreuje rzeczywistość, bo się o niej w nim mówi (wyraża w języku), przedstawia się j ą (interpretuje) i opisuje (arbitralnie wybiera się jakiś jej obraz). Jednakże, kreowanie rzeczywistości nie oznacza stwarzania fikcji. Dialog etnograficzny „mówi prawdę", bo przynosi wiedzę o tym, jak uczestniczący w nim badacz i badany mówią o świecie, przedstawiają go i opisują. Pozwala więc rozmawiającym zrozumieć ich „wersje" świata ale także - na co zwraca uwagę Dennis Tedlock - zrozumieć różnice pomiędzy przedstawianymi sobie a różnymi światami (Tedlock 1983, s. 321-338). Skoro przedmiotem dialogu jest rzeczywistość zinterpretowana, w oczywisty sposób narzuca się problem rozumienia. W rozważaniach o istocie i roli dia¬ logu najczęściej odnosimy się we współczesnej antropologii do hermeneutyki H.G. Gadamera i - rzadziej - do P. Ricoeura. Dwie tezy Gadamera mają dla antropologicznych analiz największe, jak się zdaje, znaczenie. Pierwszą z nich jest uznanie języka za medium rozmowy, dialogu i zarazem za medium rozumie¬ nia; druga - wyraża przekonanie, że rozumienie tekstu jest dalece podobne rozu¬ mieniu osiąganemu drogą żywej konwersacji, rozmową. Warto dodać, iż w tym ujęciu hermeneutycznym, konwersacja jest też rodzajem pamięci, bowiem prze¬ chowuje, niesie w sobie oryginalne pierwotne znaczenia; jest komunikacją tych znaczeń [Gadamer 2004]. Rozumienie Innego realizując się poprzez dialog, to rozumienie dokonujące się w trzech możliwych planach: 1. próbując zrozumieć Innego próbujemy zrozumieć ludzką naturę; 2. próbujemy zrozumieć Innego jako osobę ale jednocześnie rozpoznajemy swą własną inność; 3. próbujemy osiągnąć rozumienie nastawione na autentyczne, całkowite otwarcie się na przekonania i racje rozmówcy. Historyczne sytuacje rozmów¬ ców, ich przedsądy i przekonania nie tworzą dystansu pomiędzy rozmów¬ cami. Dialog oznacza tu ową komunikację znaczeń i sensów, a rozumienie - możliwość ich uchwycenia i gotowość na ich akceptację. W antropologicznym dialogu realizuje się to drugie. Tylko tak pojęty dialog - jako droga do zrozumienia drugiego człowieka i do zrozumienia siebie - może być potraktowany jako pewien sposób interpretacji i sposób budowania wiedzy �DIALOG I INTERPRETACJA WE WSPÓŁCZESNEJ ANTROPOLOGII 27 w antropologii. Dodajmy, że mowa tu o interpretacji, na którą może wyrazić zgodę antropologia uznająca samą siebie za naukę empiryczną. Pierwszy i ostatni z trzech możliwych planów rozumienia, wydają się być w antropologii nieosią­ galne, a każdy z różnych przyczyn. Założenie, że dialog z Innym jest drogą do zrozumienia ludzkiej natury wydaje się nie do przyjęcia w opartej o etnografię antropologii. Tradycja myślenia o naturze ludzkiej w antropologii powoduje, że tego rodzaju celu poznawczego nie łączy się z tego rodzaju procedurą poznawczą. Również oczekiwanie, że w praktyce antropologicznych badań zaistnieją warunki pozwalające na całkowite zaniknięcie dystansu pomiędzy prowadzącymi dialog i ujawnienie się autentycznych sensów przekazu, jest oczekiwaniem nie do speł¬ nienia. Doświadczeniem każdego antropologa jest poczucie dystansu obecnego mimo rozmaitych zabiegów przeciw temu oraz poczucie, że zawsze czegoś 0 naszym rozmówcy nie wiemy; że zawsze w jakimś sensie nie rozumiemy jego świata. To poczucie potęguje się wtedy, gdy rozmowa się kończy i nie ma możli¬ wości negocjacji sensów, empatycznego odbioru wypowiedzi i uczestniczenia w sytuacji porozumiewania się. Ta świadomość utraty czegoś, czego dialog w efek¬ cie nie przynosi, choć w trakcie jego trwania wydawało się bliskie, powoduje, że uprawnione staje się przekonanie, że dialog nie tylko kreuje świat rozmówców ale i kreuje sposób rozumienia różnic pomiędzy nimi. Paradoksalnie, to co wy¬ dawać by się mogło brakiem, staje się dodatkową wartością, wymagającą pogłę¬ bionej refleksji epistemologicznej i metodologicznej. W antropologii świadomość tej podwójnej roli dialogu (dialog tworzy świat/ dialog tworzy jego rozumienie)skłania do poszukiwania procedur, które uprawdo¬ podobnią wiedzę, jaką on przynosi. Antropologia-nauka empiryczna traktuje więc dialog jako świadectwo autentyczności wiedzy, ale także - poddaje to świadec¬ two swoistej weryfikacji. Weryfikacja nie oznacza tu jednak stosowania jakiś określonych metod postępowania. Oznacza ona raczej świadomość konieczności uwzględnienia kontekstu dialogu. Poznanie kontekstu uprawdopodobnia dialog 1 nie tylko poświadcza jego autentyzm. ale przyczynia się do jego rozumienia. Antropolog postępuje w tym przypadku jak (de)konstruujący tekst historyk czy krytyk literatury. Dzięki temu do dialogu przenika w jakiejś mierze ten świat, 0 którym w dialogu mówią rozmówcy i który jest poprzez rozmowę kreowany. Etnograficzny dialog pozwala na obecność społecznego i kulturowego jego usy¬ tuowania. Przestrzeń i czas (M. Bachtin zakłada, że w etnografii przestrzenny wymiar badanego świata dominuje nad wymiarem historycznym), choć w dia¬ logu „zatrzymane", pozbawione swej dynamiki, wpływają na to, co tkwi w treści 1 sposobie wyrazu wykreowanego w dialogu świata. Uprawdopodobnienie dia¬ logu wymaga także innej procedury. Otóż każdy dialog posiada przynajmniej dwa interpretacyjne konteksty przynależne uczestniczącym w dialogu podmio¬ tom. Wprawdzie podczas rozmowy podmioty negocjują sensy swych wypowie¬ dzi a zatem poprzez to dialog ma minimalizować różnice kontekstowe, jednak¬ że różnice te nie zanikają całkowicie. Rozumienie nie oznacza ujednolicenia obrazu świata podmiotów, ale raczej postawę otwartą na poznanie racji Innego i racji własnych. Rozumienie powstaje z napięcia, jakie rodzi się z dokonującej �28 KATARZYNA KANIOWSKA się w dialogu konfrontacji sposobów interpretowania rzeczywistości. Przenika¬ nie się kontekstów interpretacyjnych, jakie dostrzegają antropolodzy bliskie jest temu, co Gadamer nazywa fuzją horyzontów. Próby rozwiązywania problemu uprawdopodobnienia dialogu antropologicznego odnieść można do rozważań Gadamera o dialogu jako źródle wiedzy. Kwestię dla Gadamera ważną stanowi relacja pomiędzy określonym kontekstem a ciągłą jego zmianą, którą rozpatruje m.in. w rozważaniach o rozumieniu historycznym (Gadamer 2004, s. 400-421). Trzeba pamiętać, że antropolog posługuje się metaforą tekstu i sam ten fakt powoduje, że musi być świadom różnicy procedur badania tekstu i czegoś jak tekst traktowanego. Dosłowna aplikacja hermeneutycznych reguł analizy nie jest możliwa na gruncie antropologii-nauki empirycznej. W antropologii opartej na dialogu i świadomej wszystkich szans i ograniczeń poznawczych, jakie dialog niesie, kwestia kontekstu jest bardzo skomplikowana. Kiedy antropolog podej¬ muje dialog z badanym lub jest świadkiem (to także jakaś forma uczestnictwa w dialogu) rozmowy badanych, wtedy pojawia się inny jeszcze kontekst. Można by powiedzieć, iż równolegle toczą się dwa dialogi. Pierwszy, pomiędzy antro¬ pologiem a informatorem, określony jest poprzez konteksty właściwe każdemu z rozmówców. Drugi - będący antropologicznym opisem, interpretacją pierw¬ szego staje się „dialogiem z dialogiem". Dodajmy, iż żaden z kontekstów nie jest neutralny, każdy pełni imperatywną funkcję: wymaga określonego sposobu od¬ czytywania (raz przez pryzmat uczestnika rozmowy, drugi przez pryzmat metaoglądu). Na interpretacje i kontekst żywego, toczącego się dialogu nakładają się interpretacje i konstektualizacje dialogu, dokonywane po jego wygaśnięciu. W pierwszym dialogu to badacz i badany określają jego kontekst. Drugi jest dialogiem antropologa z tym, w czym właśnie uczestniczył a zatem wymaga pojawienia się nowego kontekstu, który umiejscawia, określa, charakteryzuje zaszły dialog. Mamy do czynienia ze specyficznym poznaniem - rozumienie dokonuje się na drodze kontekstualizacji dialogicznej w połączeniu z kontekstualizacją antropologiczną (Crapanzano 1990, s. 286-287). Rozumienie zależy więc zarazem od dwu interpretacji: tej, która dokonuje się w dialogu i tej, która doko¬ nuje się w dialogu z dialogiem. Przy rozpatrywaniu dialogu i interpretacji nie może być pominięty problem przedstawienia. Nie sposób tu, oczywiście, zmierzyć się z tym problemem. Jed¬ nakże należy wspomnieć o nim, by zasygnalizować jeszcze jeden, ważny aspekt poznania poprzez dialog. W odniesieniu do antropologii kwestię tę rozpatrywać trzeba w dwu przynajmniej planach: języka i szerszej, epistemologicznej per¬ spektywie zarysowanej przez niektóre nurty współczesnej filozofii a podjętej przez literaturoznawstwo, historię czy właśnie antropologię. W pierwszym przy¬ padku dyskusja musiałaby się koncentrować na analizie języka etnograficznego dialogu i na tym, przede wszystkim, w jakim stopniu ów język odpowiada wymogom stawianym językowi nauki. Problem przedstawienia oznaczałby tu problem np. relacji desygnatu i definicji, ostrości pojęć, jakości aparatury poję¬ ciowej, językowego „przekładu" empirycznej i pozaempirycznej rzeczywistości na język umożliwiający dyskurs naukowy. Antropolodzy stają tu przed niezwykle �DIALOG I INTERPRETACJA WE WSPÓŁCZESNEJ ANTROPOLOGII 29 trudnym i wciąż budzącym spory zadaniem przedstawienia badanego przez nich świata w języku przyjętym i wytworzonym w ich własnej dyscyplinie. Mamy świadomość koniecznej obecności języka nauki w antropologii, a jednocześnie - mamy też przekonanie czy poczucie, że to co najważniejsze w antropologicz¬ nym dialogu nie da się wyrazić w takim języku. Język antropologii-nauki skłonni jesteśmy rozumieć podobnie jak St. Ossowski, który twierdził, że „język nauki służy do przekazywania treści pojęciowych. W doskonałej postaci musi to być język o jednoznacznej i ostrej aparaturze pojęciowej, z której się korzysta w sposób operatywny tj. w taki sposób, gdzie każda definicja daje możliwość decyzji czy określony przedmiot jest desygnatem definiowanego terminu, a każ¬ de zdanie posiada sens empiryczny tzn. pozwala ustalić na czym polegałoby stwierdzenie, że jest prawdziwe albo stwierdzenie, że jest fałszywe" (Ossowski 1962). Jednocześnie jednak wiemy dobrze, że antropologia z wielu względów (czego dziś jesteśmy coraz bardziej świadomi)nie może wyznaczyć sobie „jedno¬ znacznej i ostrej aparatury pojęciowej" i nie może też definiować przedmiotu swego poznania w powyższym sensie. Wiemy również, że nie każde zdanie w antropologicznej narracji posiada sens empiryczny. To ostatnie wydaje mi się szczególnie cenną wiedzą współczesnej antropologii-nauki empirycznej. Problem przedstawienia w antropologii wykracza przecież poza plan języka. Pozostaje jeszcze rozległy obszar rozważań nad przedstawieniem, w którym to obszarze dyskusje koncentrują się na kwestii stosunku narracji i obrazu opisy¬ wanego czy charakteryzowanego przedmiotu narracji. Przedstawianie oznacza tu związek pomiędzy myślą - rzeczą - tekstem; pomiędzy narracją/myślą - świa¬ tem - narracją/wypowiedzią. Przypatrując się tym związkom pamiętać trzeba koniecznie o tym, że narracja jest już interpretacją. Przedstawienie, z którym obcujemy poprzez narrację, podlega powtórnej interpretacji. Rozumienie doko¬ nuje się na drodze podwójnego zreferowania rzeczywistości. Antropolog - podob¬ nie jak historyk czy literaturoznawca - ma do czynienie z obrazem świata; obra¬ zem, który jest „konstrukcją wyobraźni rozpostartą między punktami, o których wiemy ze świadectw" (Rosner 2003, s. 60). Narracja/interpretacja łączyć musi wyobraźnię ze świadectwem. Odkrycie tej zależności dało podstawę do dyskusji 0 podobieństwie narracji historycznej i fikcji literackiej, zapoczątkowanej na gruncie historii przez R.G. Collingwooda, zaś na gruncie antropologii przez J. Clifforda. Zdaniem Collingwooda istnieje „podobieństwo między historykiem 1 powieściopisarzem [...]. Obydwaj zmierzają do skonstruowania obrazu, który jest częściowo narracją o zdarzeniach, częściowo opisem sytuacji, ukazaniem motywów, analizą charakterów. Obydwaj zmierzają do nadania swemu obrazowi charakteru spójnej całości, gdzie każda postać i każda sytuacja jest tak związana z pozostałymi, że dane działania określonej postaci w tej konkretnej sytuacji uważamy za jedyną możliwość i nie możemy sobie wyobrazić, by postąpiła ona inaczej. Zarówno powieść jak i historia muszą mieć sens: tylko to, co konieczne, jest tu dopuszczalne, a osąd w tej kwestii wydaje w obu przypadkach wyobraźnia. Zarówno powieść jak praca historyczna same się wyjaśniają i uzasadniają, są wy¬ tworami autonomicznej i samoautoryzującej się aktywności; i w obu przypadkach �30 KATARZYNA KANIOWSKA tą aktywnością jest wyobraźnia" (Collingwood 1948, s. 245-246). Niemal to samo powiedzieć można o antropologii. Daje temu wyraz Clifford w wielu miejs­ cach The Predicament of Culture, gdy charakteryzuje antropologię interpretatywną i gdy komentuje rozmaite sposoby pisania etnografii. Wydaje się, ze tym co w najwyższym stopniu decyduje o podobieństwie narracji historycznej, antro­ pologicznej i literackiej jest fakt, że mają one za swój przedmiot doświadczenia i przeżycia ludzi a nie przedmioty tych doświadczeń i przeżyć. Ponieważ więc w narracjach tych nie chodzi o opis owych przedmiotów, ale o wyrażenie spo¬ sobów ich doświadczania czy przeżywania, narracje te są zawsze także zależne od przedstawień, zobrazowań, wyobrażeń owszem popartych „świadectwami", jednak świadectwami zinterpretowanymi. Problem przedstawienia jest w przypadku dialogu jeszcze bardziej złożony. Dzieje się tak dlatego, że dialog nie kończy się wraz z czasem, w którym się toczy. Dialog w antropologii trwa i po zakończeniu badań terenowych. Toczy się dalej. Jak powiada D. Tedlock „jest gabinetowym sequelem terenowego doświadcze­ nia" (Tedlock 1983, s. 324). Trwa więc nadal ale tak jak sequel, nie jest już taki sam. Dialog z terenu zastąpiony jest i przechodzi w dialog antropologa z dialo¬ giem, w którym on sam uczestniczył, gdy rozmawiał z badanymi. V Crapanzano nazywa ów powtórny dialog, a shadow dialogue, co w moim przekonaniu oddaje istotę tej procedury. Pierwotny terenowy dyskurs przechodzi we wtórny, w którym teraz badacz rozmawia nie z badanym (ta żywa rozmowa już się skończyła) ale z rozmową, której był uczestnikiem, którą kierował, a do której teraz odnosi się, sytuując się w innym poziomie negocjacji. Shadow dialogue tak jak cień odbija pierwowzór, „przedłuża" go i wiernie mu towarzyszy. Ale też pozwala na inne widzenie rzeczy. Ten dalszy ciąg dialogu przedłuża interpretację przedmiotu i na¬ daje jej inny sens poznawczy. Dialog tak złożony pociąga za sobą konieczność stosowania określonych, odpowiednich dla obu swoich poziomów, strategii inter¬ pretacyjnych oraz bycia świadomym tego, że etnografia dialogiczna nie jest jedy¬ nie nową nazwą antropolgii-nauki opartej na badaniach terenowych. Etnografia dialogiczna pozwala antropologii zachować status nauki empirycznej, ale zarazem wskazuje, jakiego rodzaju wiedzę może przynieść antropologia, gdy z dialogu i interpretacji uczyni podstawowe kategorie i procedury poznania. W świetle powyższego można zakładać, iż przedstawienia rzeczywistości w takiej antropo¬ logii pojawiają się na dwu poziomach poznania i oba są równie ważne poznaw¬ czo, konieczne do rozumienia badanego świata. Crapanzano dostrzega jeszcze inną cechę antropologii opierającej poznanie na dialogu. Otóż stwierdza on, że dialogiczna etnografia reprezentuje dialogi. Etnograficzne badania koncentrujące się na rozmowie badacza z badanym stwa¬ rzają iluzję bezpośredniego dostępu do badanego świata, bezpośredniego jego doświadczenia. De facto jednak, dialogi podlegają wszelkiego rodzaju przedsta¬ wieniowym ograniczeniom, z których za najważniejsze uznaje Crapanzano prag¬ matyczną redukcję i reorientację. Mówiąc najkrócej - pierwsza umożliwia uznanie dialogu za źródło wiedzy, druga - dotyczy sekundarnego dialogu, trwającego po zakończeniu rozmowy mającej miejsce w trakcie badań terenowych. Obydwa te �DIALOG I INTERPRETACJA WE WSPÓŁCZESNEJ ANTROPOLOGII 31 ograniczenia każą raz jeszcze powrócić do sprawy kontekstu dialogu. Umożliwia¬ jąca rozumienie kontekstualizacja jest także, tak jak przedstawienie, wielowarstwo¬ wa i ograniczająca. Owa złożoność i ograniczenia sprawiają, że kontekstualizacja nie jest nigdy neutralna. Kontekstualizacja stoi zawsze w konflikcie z rzeczywi¬ stością, która jest przedstawiana. Gdy antropolog uczestniczy w dialogu, gdy jest świadkiem rozmowy (a nie bierze w niej udziału)i gdy interpretuje dialog już zakończony - to zawsze on decyduje o sposobie opisu i przedstawienia rozmowy; zawsze to on, w dużej mierze, decyduje o konwencji opisu i przedstawienia zmie¬ niającego się, dynamicznego kontekstu poszczególnych etapów dialogu. Dialog zawsze rozgrywa się i jest uzależniony od napięcia rodzącego się ze wzajemnego oddziaływania stron. W żywym, pierwotnym dialogu etnograficznym antropo¬ log i informator ustanawiają też kontekst swej rozmowy. We wtórnym shadow dialogue - antropologiczny opis dialogu żywego negocjowany jest z zewnętrz¬ nym wobec niego autorytetem wiedzy antropologicznej, co stwarza kontekst nowy. Dodać trzeba, iż oba te poziomy kontekstualizacji dialogu są dynamiczne. Jeśli przyjąć wszystkie charakteryzowane powyżej cechy i uwarunkowania dialogu, warto wrócić teraz do pytania o poznawczą wartość dialogu. Wartość tę zaś łatwiej „ocenić", gdy uświadamiamy sobie co i jak poznajemy; gdy drogą do poznania jest dialog. W świetle wszystkich wymienionych uwarunkowań dialogu etnograficznego w odniesieniu do pierwszej kwestii można by powiedzieć tak: poznajemy rzeczywistość „podwójnie" przedstawioną, ale też zarazem rzeczy¬ wistość wynegocjowaną i będącą efektem sposobów jej ekspresji; ekspresji, które ujawniają się poprzez dialog. Pojęcie shadow dialogue oznacza tu to właśnie, że w dialogu poznajemy przetworzoną rzeczywistość - poznajemy j ą poprzez jej odbicie, jej ślad w naszych - uczestników dialogu - sposobach jej wyrażania. Rozumienie rzeczywistości zatem jest rozumieniem jej poprzez jej wyrażenie. Biorąc pod uwagę te same uwarunkowania, o tym jak poznajemy zaś można powiedzieć tyle: etnograficzny dialog nie jest dialogiem równoprawnych pod¬ miotów. Jak słusznie podkreśla Crapanzano, „to etnograf jest tym [uczestnikiem dialogu - K.K.] kto zawłaszcza słowem zarówno poprzez reprezentację jak i kontekstualizację i wie ponad wszelką wątpliwość, że kto zawłaszcza słowem ten ma nad nim władzę" (Crapanzano 1990, s. 287). Antropolog decyduje o wyborze przedstawień i ich znaczeń zawartych w dialogu, dokonuje ich ostatecznej kontekstualizacji nawet wtedy, gdy jedynie proponuje określoną interpretację dialogu. Kontroluje zatem sytuację dialogu i kontroluje także przebieg owego powtórnego dialogu, który zachodzi pomiędzy dialogiem żywym a tekstem go przedstawiają¬ cym. Shadow-dialogue jest tu wspomnianym wcześniej przedłużeniem i zreinterpretowaniem żywego dialogu z badanym. Dialog etnograficzny nie jest - bo być nie może z powyższych powodów - realizacją Gadamerowskiego modelu dialogu. Dialog etnograficzny nie jest rozmową, w której wyzwala się jakiś nad¬ rzędny sens, duch, obecny w rozmowie niezależnie od woli i oczekiwań uczest¬ niczących w niej partnerów. W koncepcji shadow-dialogue Crapanzano można dostrzec, w moim przeko¬ naniu, zarówno inspiracje hermeneutycznymi teoriami jak i próbę rozwiązania �32 KATARZYNA KANIOWSKA dylematów antropologii interpretatywnej. Crapanzano dokonuje tym samym rekonstrukcji sposobu poznania, jakim posługuje się współczesna antropologia zachowująca status nauki empirycznej ale jednocześnie interpretatywnej i samoreflektującej. Wprowadzając kategorię shadow-dialogue Crapanzano wyraźnie pokazuje specyfikę i złożoność poznania, gdy podstawą tego poznania jest dia¬ log - elementarne narzędzie pracy antropologa. Za pomocą tej kategorii możemy uchwycić szczególny wymiar dialogu etnograficznego, to znaczy to wszystko, co towarzyszy dialogowi zawsze ale jest niewyrażalne, objęte milczeniem i co obecne jedynie w świadomości lub nawet po części jest nieświadome. W dialogu pomiędzy antropologiem i jego rozmówcą nie wszystko zostaje wyartykułowane, podobnie jak w procesie interpretacji tejże rozmowy. Shadow-dialogue rozgrywa się w dwóch planach, a każdy zawiera również powyższe, „ukryte" cechy dialogu. Crapanzano powiada nawet o dwu typach shadow-dialogue (Crapanzano 1990, s. 289). W pierwszym z nich, tym obecnym w żywej rozmowie (może lepiej byłoby traktować go jako konieczne „przedłużenie" rozmowy), pojawia się metadyskursywny wymiar dialogu. Powoduje to konieczną, w jakiejś mierze, obecność dystansu poznawczego, bez którego zrozumienie istoty przebiegłej rozmowy nie byłoby możliwe. W owym „przedłużeniu" dialogu realni uczestnicy rozmowy stają się „figurami", podmiotami uczestniczącymi w procesie porozumiewania się, co wespół z dokonującą się równocześnie metarefleksją radykalnie rekontekstualizuje dany dialog. Można by więc ten pierwszy rodzaj dialogu-cienia (pierwszy - bo zawarty w żywej rozmowie)postrzegać jako nierozerwalnie zwią¬ zane ze sobą procesy: ustalanie sensów (trwające w czasie rozmowy)i ich rekontekstualizację. Drugi rodzaj shadow-dialoge'u to zabieg interpretacyjny, jakiemu poddany jest dialog pierwszy. W tym przypadku mamy do czynienia z kry¬ tycznym, dokonywanym w innej sytuacji (z „pozycji fotela" badacza), po fakcie i z pomocą innego języka, poszukiwaniem i odczytywaniem sensów rozmowy. Podmiotami uczestniczącymi w tego rodzaju dialogu stają się (za pośrednictwem antropologa oczywiście)„tradycja", kontekst społeczny, przesądy itp., to jest to wszystko, co stwarza inny jeszcze metapoziom, niezbędny już nie tyle do zrozu¬ mienia żywego dialogu, ile do zrozumienia procedury rozumienia poprzez dialog. Rozważania Crapanzano wydają mi się niezwykle interesujące i warte uwagi, bowiem ukazują skomplikowane i specyficzne aspekty antropologicznego po¬ znania, niedostrzegane przez większość antropologów zajmujących się proble¬ matyką poznania. Rozważania te, w moim przekonaniu, ustanawiają nową per¬ spektywę widzenia problemów interpretacji w antropologii, która nadal chce widzieć siebie jako naukę empiryczną. Wprowadzając kategorię shadow-dialogue Crapanzano pokazuje możliwość twórczego poznawczo połączenia etnograficz¬ nych badań, etnograficznego żywego dialogu z hermeneutyczną perspektywą określającą metodę interpretacji jako strategię służącą antropologowi pomocą w rozumieniu świata innych. Etnograficzny dialog postrzegany jako dialog niekończący się wraz z końcem rozmowy badacza z badanym przedstawia się, w świetle powyżej charakteryzowa¬ nych uwarunkowań, jako skomplikowane ale niezwykle inspirujące źródło wiedzy �DIALOG I INTERPRETACJA WE WSPÓŁCZESNEJ ANTROPOLOGII 33 antropologicznej - wiedzy o innym i wiedzy o sobie. Dialog pozostaje zatem, jak sądzę, zasadniczą wartością antropologii; wartością, która pozwala naszej dyscy¬ plinie zachować swoją tożsamość przy całej swej - wedle opinii Geertza - bezparadygmatyczności, metodologicznej miękkości, niespójności wewnętrznej i poli¬ tycznej hipokryzji (Geertz 2003, s. 120-123). „Prawda" wiedzy antropologicznej płynie z dialogu, w którym słychać głosy rozmawiających i pogłosy rozmowy. LITERATURA B u c h o w s k i M i c h a ł 2004, Zrozumieć Innego. Antropologia racjonalności, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. C o l l i n g w o o d R o b i n G e o r g e 1948, The Idea of History, University Press, Oxford. C l i f f o r d J a m e s 1997, Routes: Travel and Translation in the last Late Twentieth Century, Harvard University Press, Cambridge. - 2000, Kłopoty z kulturą, Wydawnictwo KR, Warszawa. C r a p a n z a n o V i n c e n t 1990, On Dialogue, [w:] Tullio Maranhao, The Interpretation of Dialogue, University of Chicago Press, Chicago-London, s. 269-291. G a d a m e r H a n s G e o r g 2004, Prawda i metoda, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. G e e r t z C l i f f o r d 2003, Zastane światło. Antropologiczne refleksje na tematy filozoficzne, Universitas, Kraków. G r i a u l e M a r c e l 1957, Methode de l'ethnographie, Presses Universitaires de France, Paris. M a r a n h a o T u l l i o 1990, The Interpretation of Dialogue, University of Chicago Press, Chicago-London. O s s o w s k i S t a n i s ł a w 1962, Język nauk społecznych na tle zagadnień teorii kultury, [w:] tegoż, O osobliwościach nauk społecznych, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, s. 277-288. R o s n e r K a t a r z y n a 2003, Narracja, tożsamość i czas, Universitas, Kraków. R o z w a d o w s k i A n d r z e j 1998, Tekst, sztuka, skała: dylematy czytania sztuki naskalnej, [w:] Jerzy Topolski (red.), Interpretacja jako konstrukcja, Instytut Historii U A M , Poznań, s. 39-63. T e d l o c k D e n n i s 1983a, The analogical tradition and the emergence of a dialogical anthro­ pology, [w:] The spoken word and the work of interpretation, University of Pennsylvania Press, Philadelphia, s. 321-338. - 1983b, The story of how a story was made, [w:] The spoken word and the work of inter­ pretation, University of Pennsylvania Press, Philadelphia, s. 301-311. T o p o l s k i J e r z y 1998, Zamiast przedmowy: interpretacja jako konstrukcja, [w:] Jerzy Topolski (red.), Interpretacja jako konstrukcja, Instytut Historii U A M , Poznań, s. 7-14. W e b s t e r S t e v e n 1982, Dialogue and fiction i n ethnography, Dialectical Anthropology, vol. 7, s. 91-114. KATARZYNA KANIOWSKA DIALOGUE A N D INTERPRETATION I N CONTEMPORARY ANTHROPOLOGY Summary Interpretation can be seen as a method of anthropology based on the new paradigm. It is something more than the hermeneutic exegesis of texts. The main problem with anthropological interpretation arises from the fact that contemporary anthropology, which accepted the new �34 KATARZYNA KANIOWSKA paradigm, is still an empirical discipline. Because of the empirical dimension of anthropological knowledge, the category of experience should be the main one in the methodological discourse in our discipline. According to all the changes, which had rebuilt anthropological thinking, we can assume that dialogue is an experience and an interpretation at the same time. Anthropo¬ logical dialogue, as well as anthropological experience, has always its specific context. Dialogue/ experience becomes the object of interpretation. There are, in fact, two levels of anthropological dialogue - the first appears from contact and context of researcher-informant meeting; the second comes from an anthropological description and narration appearing after the first one and has also its own context. Anthropological knowledge is than the result of the processes of interpre¬ tation and dialogical contextualization appropriate to the level of the dialogue - the vivid one, connecting two interlocutors, and the second, shadow-dialogue, as Crapanzano called it. Anthropological dialogue therefore, is not simply Gadamer's model of dialogue. Dialogue in in anthropology is rather a specific, double interpretation which link up experience with represen¬ tation and reflection. K.K. Adres Autorki: Prof. dr hab. Katarzyna Kaniowska Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UŁ ul. Jaracza 78, 90-243 Łódź e-mail: kaniowsk@mnc.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e4ea44b1a3c65c1396c84feef92228b9.pdf 1e6406f740a161e3613542d9210f6c83 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4070 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3802 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.6; s.322 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 POLSKA SZTUKA LUDOWA NB 6 ROK 1955 T R E Ś Ć : R o z p r a w y Str. Ryszard Wojciechowski Elementy ludowe w Panu Tadeuszu . . Tadeusz Seweryn. Arcydzieła żelazoirytu ludowego Zbigniew Bocheński. Ornamentyka ludowa na zbrojach husarskich . 323 335 . 362 S p r a w o z d a n i a Wanda Gentil-Tippenhauer Andrzej Opaciam Kubin 376 Y' ' A P A Ń S T W O W Y I N S T Y T U T liMM^, S Z T U K I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2f2c0cea5184ecc27434e4602abfda66.pdf 0131be1adaf0c7eadd2f89cd55f593cc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5226 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Dzięgiel, Leszek (1931-2005) Dąbrowska, Franciszka (1916-2005) Wieruszewska, Zofia (1931-2005) Peszar-Królikowska, Barbara (1924-2005) Aleksandrowicz, Stefan (1946-2004) Illukiewicz, Olga (91922-2004) Rogulska, Józefa (1919-2005) Parnowska, Magdalena (1930-2004) Tylkowa,Danuta(1922-2004) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4851 Title A name given to the resource In Memoriam / LUD 2005 t.89 Description An account of the resource LUD 2005 t.89, s.383-401 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud t. 89, 2005 ! VI. IN MEMORIAM STEFAN ALEKSANDROWICZ (1946-2004) Urodził się 10 września 1946 roku, Z wykształcenia polonista. Przez ostatnie 30 lat praco­ wał w Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie, zajmując się głównie pisarstwem chłopskim oraz obrzędami dorocznymi. Był autorem kilku antologii literatury ludowej, członkiem redakcji serii wydawniczej „Dziedzictwo” w ramach Biblioteki Stowarzyszenia Twórców Ludowych oraz członkiem Rady Naukowej STL. Był członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Z innych, pozaludowych, realizacji wydawniczych Stefana Aleksandrowicza należy wymienić jego utwory sceniczne, słuchowiska radiowe, tomiki poezji oraz liczne artykuły naukowe i popularnonaukowe, publikowane w różnych czasopismach. Zmarł 7 stycznia 2004 roku, Alfred Gauda FRANCISZKA DĄBROW SKA (1916-2005) Franciszka Dąbrowska urodziła się 24 marca 1916 roku we wsi Dzielna, zamieszkała w Bielowicach. Ukończyła 4 klasy szkoły podstawowej. Pracowała na własnym gospodar­ stwie rolnym i dodatkowo trudniła się tkactwem i innymi dziedzinami rękodzieła ludowego. Była krawcową strojów ludowych, hafciarką, wycinankarką, wykonywała pająki ze słomy i wełny, bukiety kwiatowe, wieńce dożynkowe, malowała pisanki. Jej twórczość wyróżniała się biegłością techniczną i dużymi walorami plastycznymi. Należała do starszego pokolenia twórczyń ludowych, potrafiących zachowywać najpiękniejsze tradycje sztuki i folkloru re­ gionu opoczyńskiego. Umiejętności hafciarsko-tkackie wyniosła z domu. Najpierw nauczyła się haftować, potem zaczęła tkać, wykonując wszystkie czynności związane z tkactwem. Znała wiele tradycyjnych technik tkackich, pozwalających jej na wykonywanie różnorodnych tka­ nin. Była jedną z pierwszych tkaczek współpracujących ze Spółdzielnią CPLiA „Opocznianka”. Swoje umiejętności przekazywała córkom i bliskim współpracownikom. Była jedną z pierwszych twórczyń ludowych biorących udział w pierwszym konkursie i wystawie na terenie powiatów rawskiego i opoczyńskiego mających na celu uaktywnienie ludowej twórczości. Demonstrowała na licznych spotkaniach nie tylko swoje wyroby, ale udzielając też instruktażu młodszym kobietom. W następnych latach uczestniczyła w kilkuna­ stu różnych konkursach i wystawach sztuki ludowej, zdobywając pierwsze nagrody (w Kielcach, Piotrkowie Trybunalskim, Łodzi, Szydłowcu, Warszawie). Była członkiem Od­ działu PTL w Opocznie. W 1985 roku została laureatką nagrody im. „Oskara Kolberga”. Zmarła 21 maja 2005 roku. Jan Łuczkowski �In memoriam 384 L E S Z E K D Z IĘ G IEL (1931-2005) Niebanalna biografia i droga do kariery akademickiej prof. zw, dr. hab, Leszka Dzięgla są ze sobą splątane w węzeł tylu zależności, że rozsupłanie ich wszystkich teraz, kiedy Profe­ sor odszedł przedwcześnie, wydaje się nie tylko bardzo trud­ ne, ale i ryzykowne. Przyszło Mu bowiem dojrzewać i żyć w czasach, w których normy uczciwości i otwartości grały o lepsze z lękiem o własne życie i los najbliższych, z obawą o przyszłość kraju i narodu. Dla wielu ówczesnych inteligentów granice konformizmu ocierały się o zdradę, poczucie przyzwoitości nakazywało relegować kłamstwo, choć dopuszczało przemilczenie, a bezkompromisowość gro­ ziła tragicznymi następstwami. Szukanie złotego środka mię­ dzy wiernością sobie i wyniesionym z domu zasadom a koFot. Elżbieta Dzięgiel niecznością dostosowania się do nie akceptowanych wa­ runków wojennego i powojennego życia znalazło wyraźne odbicie w wyborach życiowych i intelektualnej biografii Profesora. Niejednokrotnie zmu­ szany do podejmowania działań niegodnych swoich możliwości i niezgodnych z dążeniami czy aspiracjami, nigdy nie zapominał o normach moralnych, w oparciu o które snuł własne plany i zamierzenia, wytyczał cele, szukając sposobności, by je, choćby częściowo, zreali­ zować. Jedno z najpoważniejszych chyba życiowych rozczarowań przeżył, gdy w roku 1950, mimo bardzo dobrych wyników na egzaminie wstępnym, nie został przyjęty w poczet studentów historii Uniwersytetu Jagiellońskiego. Nigdy nie zaakceptował reguł obowiązujących w ówczesnym życiu akademickim, a skierowanie na trzyletnie Studium Historii i Kultury Ma­ terialnej zawsze odbierał jako wynik nieuzasadnionych represji. Wychowany w przedwo­ jennej rodzime nauczycielskiej, syn Władysława Dzięgla, doktora nauk historycznych, przed­ wojennego dyrektora gimnazjum w Pszczynie i wizytatora szkół dla mniejszości niemieckiej w katowickim kuratorium oświaty, nie wyobrażał sobie, że wymarzone studia mogłyby być dla niego niedostępne z przyczyn pozamerytorycznych. W roku 1955 został magistrem etnogra­ fii. Uzyskany niejako wbrew osobistym upodobaniom zawód przysporzył Mu później wielu intelektualnych satysfakcji, ale Profesor niemal zawsze traktował go z emocjonalnym dy­ stansem. Trudne lekcje przymusowej adaptacji, pobierane w okupowanym Lwowie, wykształciły w Nim umiejętność zachowania dumy i godności w najtrudniejszych nawet warunkach, a jednocześnie wyrobiły i ugruntowały zdolność do myślenia alternatywnego. Pomogło Mu to zapewne w późniejszej realizacji celów naukowych i poznawczych, orientując jednocze­ śnie na metodologiczny prymat pragmatyzmu i funkcjonalizmu. Był realistą, niejednokrot­ nie ciężko doświadczanym i umiejącym to doświadczenie wykorzystywać, ale także wrażli­ wym idealistą, skłonnym do poszukiwania w nawet najgorszych czasach Piękna i Prawdy. Wykształcona w warunkach wojennych i świadomie rozwijana pod wpływem wuja, Jana Warszawskiego, umiejętność „czytania między wierszami”, instynkt wydobywania informacji spod przesyconych propagandą sformułowań, wreszcie żywotna potrzeba wartościowania i nazywania rzeczy po imieniu, nie zawsze przysparzały Mu przyjaciół, nie zawsze też poma­ �In memoriam 385 gały w standardowej karierze. Po ukończeniu etnografii ówczesny mgr Leszek Dzięgiel nie został przyjęty na studia doktoranckie w Uniwersytecie Jagiellońskim. Przez kilkanaście lat pracował w rozmaitych instytucjach kulturalnych i kulturalno-oświatowych Krakowa i Ka­ towic, nie rezygnując jednak z badań i obserwacji, oraz publikując pokaźną ilość prac popu­ larnonaukowych. Dopiero w roku 1969 za pośrednictwem prof. Andrzeja Waligórskiego, którego uważał za jednego ze swoich mistrzów i przyjaciół, otrzymał etat naukowy w kra­ kowskiej Wyższej Szkole Rolniczej, w nowo utworzonym Instytucie Rolnictwa i Leśnictwa Krajów Tropikalnych i Subtropikalnych. Ten pierwszy, poważny krok w karierze akademic­ kiej zaowocował wkrótce obroną pracy doktorskiej na temat Rolnictwo chłopskie w Afryce wschodniej — studium z dziedziny antropologii ekonomicznej. Leszek Dzięgiel przygoto­ wał ją pod kierunkiem Andrzeja Waligórskiego i obronił na Wydziale Filozoficzno-Historycznym Uniwersytetu Jagiellońskiego w roku 1972. Od tego czasu antropologia ekono­ miczna i polityczna oraz agroantropologia wyznaczały na wiele lat zasadniczy kierunek jego pracy badawczej. Zamiłowanie do historii, wynikające zapewne z osobistych predyspozycji i lojalności wobec pamięci ojca, ciekawość świata, wzmocniona rzetelnym poznawaniem geografii, a także pielęgnowane przez brata matki, politologa, zainteresowania bieżącymi problemami społeczno-politycznymi, w połączeniu z wiedzą etnograficzną uzyskaną w cza­ sie studiów, stworzyły podstawę, na której Profesor kształtował swój warsztat naukowy. Pracowity i wytrwały, po doktoracie rokrocznie publikował artykuły z zakresu etnografii powszechnej, stając się powoli cenionym znawcą problematyki afrykańskiej i bliskowschod­ niej. Jego rozprawy na temat rolnictwa w Sudanie, Kenii czy Afganistanie, ekspertyzy doty­ czące stanu systemów irygacyjnych, rozważania o sytuacji kobiet w afrykańskich społecz­ nościach plemiennych znacząco wzbogaciły dorobek polskiej etnografii powszechnej. W roku 1974 przebywał na stypendium w uniwersytecie w Kabulu. Po powrocie opubli­ kował szereg prac na temat współczesnych problemów społecznych i kulturowych w afgańskim społeczeństwie polietnicznym. U schyłku lat siedemdziesiątych trzykrotnie przebywał w Iraku jako członek interdyscyplinarnej grupy ekspertów Instytutu Rolnictwa i Leśnictwa Krajów Tropikalnych i Subtropikalnych AR, która przygotowywała program rolniczego zagospodarowania irackiego Kurdystanu. Zebrał i opracował materiały do oceny stanu lo­ kalnego rolnictwa i hodowli. Prócz tego przeprowadził w osiemdziesięciu wsiach badania nad tradycyjną i współczesną kulturą Kurdów. Stały się one podstawą Jego dalszych, teo­ retycznych i praktycznych studiów kurdologicznych. W roku 1981 w wydawnictwie krakowskiej Akademii Rolniczej ukazała się Jego mono­ grafia Rural Community o f Contemporary Iraqi Kurdistan Facing M odemization, na podstawie której w rok później uzyskał w Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu stopień doktora habilitowanego. Pozwoliło Mu to na stałe związać się z Katedrą Etnografii Słowian w Uniwersytecie Jagiellońskim i już bez przeszkód pokonywać kolejne szczeble kariery akademickiej. W roku 1983 uzyskał pełny etat docenta, w roku 1987 objął kierownic­ two Katedry, a po jej przekształceniu w Instytut Etnologii pełnił funkcję dyrektora. Jedno­ cześnie kierował Zakładem Etnologii Europy i Bliskiego Wschodu. Zadbał o wyremontowa­ nie siedziby Instytutu, o zmodernizowanie archiwum, o poszerzenie i uzupełnienie zbiorów bibliotecznych, o rozwój badań naukowych. W roku 1995 otrzymał tytuł naukowy profeso­ ra, między innymi w uznaniu wartości książki Węzeł kurdyjski. Kultura. Dzieje. Walka o przetrwanie. Praca ta po części wiązała Jego wcześniejsze rozważania nad tradycyjną i współczesną kulturą kurdyjską. Aspirując do swego rodzaju syntezy, Autor niejednokrotnie zastrzegał, że dzisiejszy warsztat etnologiczny, budowany w oparciu o wielość metod oraz rzadko kom­ patybilne profile badawcze, w praktyce nie gwarantuje pełnego naukowego obiektywizmu. �386 In memoriam Prezentując więc polskiemu odbiorcy obraz kultury egzotycznej, posłużył się czytelną dla specjalisty systematyką, a jednocześnie zachował jednorodny charakter opisu oraz inter­ pretacji poszczególnych zagadnień. Zrezygnował z wielu szczegółów, ale dzięki temu uzy­ skał w miarę homogeniczne, monograficzne ujęcie całości kulturowej — na tyle ważne, by zaskarbić Mu nie tylko dozgonną przyjaźń i wdzięczność wielu przedstawicieli kurdyjskiej diaspory w Polsce i Europie, ale także samej książce zapewnić światowy rozgłos i pozycję podręcznika akademickiego w kurdyjskich uniwersytetach. W roku 1981, po krótkim poby­ cie w Libii, opracował studium porównawcze o sposobach modernizowania postplemiennych społeczności Iraku i Libii. W połowie lat osiemdziesiątych odbył dwukrotne staże miesięczne w Oxfordzie. Bezpośrednie kontakty z przedstawicielami angielskiej antropolo­ gii społecznej utwierdziły Go w słuszności dotychczasowych wyborów metodologicznych i zainteresowaniu polityczną odmianą antropologii. W początkach lat dziewięćdziesiątych rozpoczął badania nad życiem codziennym w PRL, wykorzystując w tym celu przede wszystkim wieloletnie obserwacje, osobiste notatki i ma­ teriały. Prowadził z tego zakresu wykłady tematyczne, publikował artykuły naukowe i popu­ larnonaukowe, wreszcie zainspirował badania międzynarodowe poświęcone problematyce życia codziennego w krajach „demokracji ludowej”. Opublikowana w roku 1998 praca Para­ dise in a Concrete Cage. D aily Life in Communist Poland. An Ethnologists View skłoniła prof. Klausa Rotha z uniwersytetu monachijskiego do uruchomienia FOROST, wieloletnie­ go międzynarodowego programu badawczego poświęconego temu zagadnieniu. Prof. Le­ szek Dzięgiel odpowiadał za jego realizację ze strony polskiej, włączając się w badania oso­ biście i koordynując pracę swoich współpracowników. Jego zaangażowanie miało wielorakie źródła. Z jednej strony była to niewątpliwie potrze­ ba opisu i analizy skutków wielkiego społecznego eksperymentu, w którego sens Profesor wątpił od najmłodszych lat, ale który stając się faktem kulturowym, wymagał antropologicz­ nej interpretacji. Z drugiej, niewątpliwie kierowała Nim chęć zarejestrowania przyspieszonej zmiany społecznej, która zniszczyła poważną część polskiego dziedzictwa, multiplikując straty poniesione w czasie działań wojennych, a jednocześnie dokonywała się wbrew intencjom większości środowisk inteligenckich, związanych silnym poczuciem odpowiedzialności za dotychczasowy dorobek narodowy. Z trzeciej wreszcie — istotną rolę w podjęciu tej pro­ blematyki odgrywały przeżycia osobiste. Inklinacje do obiektywizowania własnych doświadczeń antropologicznych bardzo wy­ raźnie dały o sobie znać ju ż w pierwszej książce autobiograficznej Profesora, Lwów nie każdemu zdrów, wydanej przez PTL w roku 1991. Lata wojny spędzone w lwowskim domu dziadków, w towarzystwie siostry, pod opieką matki, ciotki i wuja nie były sielanką. Koniecz­ ność opanowania podstawowej wiedzy na temat obcego miasta i zasad rządzących tamtej­ szymi społecznościami, kontakty z rówieśnikami wychowywanymi w zupełnie odmiennych warunkach, doświadczenie pogłębiającego się ubóstwa, nędzy i głodu; codzienność stra­ chu i oczywistość niedostatku, nieustanny trening w walce o przeżycie i jednoczesna bata­ lia o zachowanie godności, o utrzymanie tożsamości, zdobywanie wiedzy — wszystko to mogłoby złożyć się na rzewną i nostalgiczną opowieść o trudach wojennego losu wywie­ zionego z rodzinnego domu ośmiolatka. Tymczasem lwowskie wspomnienia Leszka Dzię­ gla, będąc sw oistą kroniką przetrwania, są jednocześnie dokumentacją ówczesnego, ale i po części teraźniejszego stanu popularnej wiedzy ze wszystkich niemal dziedzin życia. Warunki panujące w mieście okupowanym przez bolszewików i hitlerowców, zniszczona infrastruktura, wielopoziomowe wewnętrzne konflikty, a zwłaszcza permanentny niedosta­ tek — paradoksalnie wyzwoliły ogromne zasoby społecznej pamięci o najprostszych, prak­ tycznych rozwiązaniach, jakie stosowano w europejskiej kulturze okresu przedindustrialne- �In memoriam 387 go. Ta pamięć, uruchomiona w ekstremalnych warunkach, okazała się prawdziwą skarbnicą kulturowych alternatyw, ujawniając przy okazji fakt, że oczywiste z pozoru udogodnienia cywilizacyjne mają w połowie XX wieku stosunkowo świeżą metrykę. Sposoby, jakie w okupowanym Lwowie, ale przecież nie tylko tam, stosowano celem zdobywania i obróbki żywności, podczas wyrobu, farbowania i przerabiania ubrań, reperacji obuwia, produkcji mydła i środków czystości; popularna wiedza medyczna i ziołolecznicza; rozbudowany system substytutów — wszystko wskazywało na bardzo bogaty repertuar rodzimych roz­ wiązań, o których pamięć w okresie poprzedzającym drugą wojnę światową była zaledwie przytłumiona, bo — dzięki coraz szerszej obecności produkowanych przemysłowo artyku­ łów — wiedzy na ten temat nie wykorzystywano już na co dzień. Chociaż w optyce Autora imperatyw jej uruchomienia traktowany był jako sygnał ewidentnego regresu cywilizacyj­ nego, to z wprawą rasowego etnografa i niemałą satysfakcją notował On po latach rozmaite receptury i procedury, których znajomość pozwalała dorosłym — zwłaszcza babce — wykarmić i ubrać rodzinę, uchronić ją od chorób, a nawet zapewnić domownikom niewyszuka­ ne rozrywki. Lwów... jest ponadto skarbnicą informacji o samym mieście, jego topografii, architekturze, o rozwiązaniach urbanistycznych, traktach komunikacyjnych, ówczesnych środkach transportu, o rozmaitych urządzeniach komunalnych, o inicjatywach i rozwiąza­ niach administracyjnych, wreszcie o ludziach, którzy zamieszkując to miasto w czasach hi­ storycznych zawirowań, wypracowywali znośne warunki koegzystencji. Przyjęta w książce zasada snucia opowieści z perspektywy doświadczeń młodego chłopca pozwoliła Autoro­ wi na rekonstrukcję wielu elementów ówczesnej kultury dziecięcej i młodzieżowej. We wspo­ mnieniach tych, pisanych z pasją i zaangażowaniem oraz niewątpliwym talentem literackim nie brak dowcipu, gorzkiej niekiedy ironii, a jednocześnie dystansu, który osobistym do­ świadczeniom i obserwacjom nadaje wymiar ponadczasowy. To fascynujący dokument, re­ jestrujący odchodzącą w niepamięć wiedzę o szeroko rozumianej kulturze materialnej i spo­ łecznej, pisany z perspektywy człowieka dbającego o zachowanie ciągłości polskiej kultury duchowej. Nieco podobny charakter ma wydana w roku 1996 Swoboda na smyczy. Wspomnienia 1946-56, chociaż w warstwie dokumentacyjnej dotyczy ona nieco późniejszego okresu. Swoboda..., napisana już po doświadczeniach Lwowa..., jest dowodem na pełną akceptację metody zastosowanej w pierwszej książce autobiograficznej. Leszek Dzięgiel dokonał tu próby rekonstrukcji codziennego życia zwyczajnej, niezaangażowanej politycznie młodzie­ ży ■— studentów i absolwentów — mocno akcentując granice pozornej wolności, jaka była ich udziałem. Przyjmując tym razem odnarratorską perspektywę młodego, chociaż dorosłe­ go już człowieka, rekonstruował historyczne dziś doznania, przeżycia i trudności, z reguły opatrując je komentarzem, nie pozbawionym troski o właściwe wyważenie proporcji między w łasną ówczesną i obecną wiedzą. Doskonała pamięć, którą dysponował Profesor, Jego umiejętność wnikliwej obserwacji i profesjonalny warsztat dokumentacyjny sprawiają, że z pozoru „lekkie” książki autobiograficzne mają wartość źródła, trudnego do pominięcia przy badaniu dwudziestowiecznej kultury polskiej. Na Jego indywidualność i osobisty światopogląd złożyły się pamięć o dokonaniach tra­ gicznie zmarłego Ojca, atmosfera domu rodzinnego, model otrzymanego wychowania i wykształcenia, typ studiów, ale także przemiany w powojennej rzeczywistości polskiej oraz wyjazdy zagraniczne, które od połowy lat sześćdziesiątych pozwalały mu na kontakt z kul­ turami Zachodu, a później także Azji, Afryki i Bliskiego Wschodu. W połączeniu z podsta­ wową metodą etnografii — obserwacją i wywiadem kwestionariuszowym, a więc sposoba­ mi poznawania teraźniejszości — wspomniane doświadczenia siłą rzeczy ukierunkowały Go na badanie współczesności ludzkiej kultury. Pozwoliły Mu też szybko włączyć się w proces �In memoriam 388 obserwacji i dokumentowania przemian, jaki rozpoczął się w Europie Środkowej w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych. Był otwarty na zachodnioeuropejskie dążenia do poznawania zakresu zmian, jakie zachodziły po drugiej wojnie światowej w Europie Środko­ wej, podejmował więc studia nad współczesnością, angażując w nie pracowników Katedry, a później Instytutu Etnologii. Nawiązując współpracę z uniwersytetami w Monachium, Pra­ dze, Zagrzebiu, Sofii i Budapeszcie nadawał tej problematyce rangę profesjonalnych docie­ kań naukowych. W latach 2000-2005, w okresie wyczerpującej choroby, korzystając z wie­ dzy empirycznej o współczesnej rzeczywistości kulturowej rejonu Małopolski i Śląska kon­ tynuował do ostatniej chwili prace nad problematyką współczesności, publikując artykuły i szkice, zwłaszcza w krakowskich „Arcanach”, z którymi był związany do końca. Budując podstawy polskiej kurdologii i nie tracąc z pola widzenia potrzeby dokumento­ wania zmian, jakie dokonały się w kulturze Europy Środkowej na przestrzeni dwudziestego wieku, Profesor Leszek Dzięgiel udowodnił sobie i innym, że siła woli i dążenie do prawdy są w stanie pokonać wiele trudności i granic, a wytrwałe i konsekwentne obstawanie przy pryn­ cypiach, które w najtrudniejszych momentach życiowych zawsze wskazywały mu granice kompromisu, pozwoliło na zachowanie wierności sobie, rodzinie i nauce. Profesor Leszek Dzięgiel odszedł przedwcześnie, po długiej, wyczerpującej chorobie, ale w pełni sił twórczych. Niemal do końca pisał, konsultował prace naukowe swoich wycho­ wanków, snuł plany na przyszłość. Był członkiem wielu towarzystw naukowych, w tym Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, Komisji Etnograficznej Oddziału Krakowskiego PAN, Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Pozostanie w naszej pamięci jako Autor w ielu znakomitych prac naukowych, mądry, szlachetny i dobry człowiek. Eugeniusz Jaworski, Ewa Kosowska Prof. dr hab. Leszek Dzięgiel Kalendarz życia i twórczości (1931-2005) 193! — urodził się 15 września w Mysłowicach. Ojciec W ładysław ukończył studia humanistyczne w Uniwersytecie Jagiellońskim i obronił doktorat z historii nowożytnej. Był dyrektorem gimna­ zjum w Pszczynie, więźniem obozów hitlerowskich; zginął w kwietniu 1945 w Hamburg-Neuengamme. Syn widzi go po raz ostatni we wrześniu 1939 r. 1939 — wyjeżdża z matką, Marią z d. Warszawską i siostrą Bożeną do Lwowa. Spędzone tam lata wojny były ważnym doświadczeniem, opisanym później w książce Lwów nie każdemu zdrów (1991). 1945 — powraca do Katowic. Kontynuuje naukę szkolną w Gimnazjum im. A. Mickiewicza. 1950 — matura i rozpoczęcie studiów w Uniwersytecie Jagiellońskim. Kontakty z profesorami K. Mo­ szyńskim, R. Reinfussem, K. Dobrowolskim, A. Waligórskim, Zainteresowania turystyczne. Przynależność do sekcji taternictwa jaskiniowego przy Klubie Wysokogórskim. 1953 — prowadzi badania terenowe tradycyjnego polskiego rzemiosła i kultury ludowej w wojewódz­ twach: krakowskim, rzeszowskim, kieleckim, lubelskim, warszawskim, olsztyńskim, łódzkim, białostockim i zielonogórskim dla ówczesnego Zakładu Badania Plastyki i Architektury Ludo­ wej Państwowego Instytutu Sztuki (kierowanego przez prof. Romana Reinfussa). Malowane kafle z Leżajska, „Polska Sztuka Ludowa”, nr 1, s. 33-37. 1954 — Malowane kafle z Rybnej, „Polska Sztuka Ludowa”, nr 2, s. 109-1 ¡8. 1954 — Socha żelazna na Podlasiu. Odkrycie nowego narzędzia do orki, „Lud” t. XLI, s. 2-10. Artykuł napisany wespół z Przemysławem Burchardem. 1955 — otrzymuje dyplom m agistra etnografii. 1955-59 — jest sekretarzem redakcji miesięcznika „Ziemia” w Krakowie (PTTK). Zamieszcza tam arty­ kuły popularyzatorskie: 1957 — nr 10, 11; 1958 — nr 1, 2, 4, 7. Okresowo współpracuje �In memoriam 389 z katowickim Niższym Seminarium Duchownym, prowadząc zajęcia dydaktyczne z języka pol­ skiego i historii. 1959 — podejmuje pracę jako instruktor pedagogiczny w Pracowni Turystyczno-Krajoznawczej kato­ wickiego Pałacu Młodzieży. 1960 — poślubia Elżbietę Kieniewicz i przenosi się do Katowic. 1961 — Etnograficzne antologie (Rec.), „Etnografia Polska” t. IV, s. 424-425. 1963 — Nieopublikowany skrypt profesora Kazim ierza M oszyńskiego (Rec.), „Etnografia Polska” t. VII, s. 548-550; K. W ittfogel, Oriental Despotism, New Haven 1957 (Rec,), „Etnografia Polska” t. VII, s. 534-539. 1964 — przychodzi na świat jego syn Maciej. K. Birket-Smith, Primitive Man and His Ways, London 1960 (Rec.), „Etnografia Polska” t.VIII, s. 394-396; L. Mair, Primitive Government, Harmondsworth 1962 (Rec.), „Etnografia Polska" t. VIII, s. 394-396. 1963-1965 — pracuje jako kierownik budowy skansenu w Chorzowie. Publikuje w czasopismach popu­ larnych i popularno-naukowych: „Ziemia” (rocznik), „Poznaj Świat”, „Wiedza i Życie”, „Mó­ wią Wieki”, „Poglądy”, „Panorama Śląska”. 1966 — otrzymuje stypendium rządu norweskiego w celu poznania muzeów skansenowych. Gromadzi materiały do przewodnika po Norwegii. 1967 — przeniesienie służbowe do Krakowa. Praca na stanowisku instruktora pedagogicznego w Mło­ dzieżowym Domu Kultury. Starożytne ryty skalne w górach Norwegii, „Acta Archeologica Carpathica” t. IX, z. 2, s.l 13-122; Problemy afrykanistyki. Wybór materiałów z I Kongersu Afrykanistów w Akrze, Warszawa 1963 (Rec.), „Etnografia Polska” t, XII, s. 607-610. 1968 — Z. Marsh, G.W. Kingsnorth, An Introduction to the History o f East Africa, Cambridge 1961 (Rec.), „Etnografia Polska” t. XII, s. 575-579. 1969 — otrzymuje etat naukowo-badawczy w nowopowstałym Instytucie Rolnictwa i Leśnictwa Krajów Tropikalnych i Subtropikalnych w Wyższej Szkole Rolniczej (obecnie Akademia Rolnicza) w Krakowie. Publikuje: Norweskie muzea skansenowskie, „Polska Sztuka Ludowa”, nr 1, s, 224­ -228; współudział w redakcji książki: Andrzej Waligórski, Społeczność afrykańska w procesie prze­ mian ¡890-1943 r„ Warszawa, Uniwersytet Warszawski, Studium Afrykanistyczne, s. 207. 1970 — J. Beaujeu-G am ier, Geography o f Population, Aberdeen 1966 (Rec.), „Etnografia Polska” t. XIV, z. 1, s. 307-309; T. Kerstiens, The New Elite in Asia and Africa, New York 1966 (Rec.), „Etnografia Polska” t. XIV, z .l, s. 309-311; G.K. Lewis, The Growth o f the Modem West Indies, London 1968 (Rec.), „Etnografia Polska” t. XVI, z, 1, s. 326-333; J. Spencer Trimingham, The influence o f Islam upon Africa, London 1968 (Rec.), „Lud” t. 54, s. 210-212; Refugee pro­ blems in Africa, ed. by S. Hamrell, Uppsala 1967 (Rec.), „Lud” t. 54, s. 215-217; Women in Tropical Africa, ed. by D. Paulme, Berkeley-Los Angeles 1963 (Rec.), „Etnografia Polska” t. XIV, z. 2, s. 227-230; M. Blundell, So Rough a Wind — the Kenya Memoires, London 1964 (Rec.), „Etnografia Polska” t. XIV, z. 2, s. 230-234; 1971 — Centralizm czy federacja?, „Etnografia Polska” t. XIV, z. 2 s. 223-227; K.A. Busia, Africa in Search o f Democracy, London 1967 (Rec.), „Etnografia Polska” t. XV, z. 1, s. 325-329; A.F. E w ing, Industry in Africa, London 1968 (R ec.), „E tnografia Polska” t. XV, z. 1, s. 321-325. 1972 — uzyskuje tytuł doktora nauk humanistycznych na Wydziale Filozoficzno-Historycznym Uni­ wersytetu Jagiellońskiego na podstawie rozprawy Rolnictwo chłopskie w Afryce Wschodniej — studium z dziedziny antropologii ekonomicznej. Promotor — prof. Andrzej Waligórski. Pu­ blikuje: Sudan — konflikt nierównych partnerów, „Etnografia Polska” t. XVI, z. 1, s. 43-174; Norwegia. Przewodnik, Wiedza Powszechna, Warszawa 1972 (wyd, II popr. 1978; wyd. III popr. i uzup. 1990). 1973 — Konfrontacja Afryki niepodległej z białą supremacją, „Przegląd Socjologiczny” t. XXV, s. 27-52; Rolnictwo chłopskie Ajryki Wschodniej u progu niepodległości, „Etnografia Polska” t. XVII, z. 2, s. 225-248; Language Use and Social Change, ed. by W.H. Whitley, London 1971 (Rec.), „Etnografia Polska” t. XVII, z. 1, s. 204-206; J.C. de Wilde, Experiences with Agricultural Development in Tropical Africa, Baltimore 1967 (Rec.), „Etnografia Polska” t. XVII, z. 1, s. 207-210; współudział w redakcji książki: Andrzej Waligórski, Antropologiczna koncepcja człowieka. Warszawa, PWN, s. 397. Rozpoczyna współpracę z czasopismem „Aura”, publikuje drobne artykuły: 1973 — nr 2, 3; 1974 — nr 5; 1975 — nr 1, 7. �390 In memoriam 1974 — pobyt stypendialny w Uniwersytecie w Kabulu. Zainteresowanie kulturami Bliskiego i Środko­ wego Wschodu. W latach siedemdziesiątych zlecone wykłady dla Katedry Etnografii Słowian. Roczny cykl produkcyjny chłopskiej zagrody zachodniokenijskich Luo, „Lud” t, 58, s. 41-72. Praca napisana wespół z Andrzejem Waligórskim; Chłop wschodnioafrykański i jego sytuacja po uzyskaniu niepodległości, „Etnografia Polska” t. XVIII, z, 1, s. 161-190; Chłopstwo Afryki Wschodniej p o d presją modernizacji, „Etnografia Polska” t. XVIII, z. 2, s. 87-128; Problemy skansenu małomiasteczkowego, „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku”, nr 13, s. 13-20; Kolonializm w Czarnej Afryce, „Etnografia Polska” t. XVIII z. 1, s. 249-252. 1975 — Tradycyjna rodzina chłopa wschodnioafrykańskiego jako zespół produkcyjny, „Przegląd Socjo­ logiczny” t. XXVII, s. 159-178; Z problematyki współczesnego Afganistanu, „Etnografia Pol­ ska” t. XIX, z. 1, s. 206-208; Burzliwe dzieje górskiego narodu, „Etnografia Polska" t. XIX, z. 2, s. 235-240; 1976 — Tradycyjne budownictwo w Afganistanie jako przykład harmonii między środowiskiem przyrod­ niczym i kulturowym, „Etnografia Polska” t. XX, z. 1, s. 127-146; Nowy księgozbiór naukowy. (Komunikat), „Etnografia Polska” t. XX, z. 1, s. 241-242. W Belgradzie ten komunikat opu­ blikowany po serbsku, „Etnoloski Pregled” t. 20-21, 1984-1985, s. 83-84; Afrykanistyczna kolekcja Rogera de la Burdę. (Komunikat), „Etnografia Polska” t, XX, z. 1, s. 241-242. 1977 — Afganistan — wyspa izolacji czy kraj przemian kulturowych?, „Etnografia Polska” t. XXI, z. 2, s. 13-22; Kabul współczesny — przykład przemian dzisiejszego Afganistanu, „Etnografia Pol­ ska” t. XXI, z. 2, s. 23-62; Afgańskie pożywienie codzienne i potrawy tradycyjne, „Etnografia Polska" t. XXI, z. 2, s. 175-210; The Situation o f Women in Traditional Afghan Communities (Położenie kobiet w tradycyjnych społecznościach afgańskich), „Ethnologia Polona” t. 3, s. 67-81; Przygotowanie do druku po śmierci autora i opatrzenie posłowiem: Kazimierz Mo­ szyński, Zaiys etnografii górali Assamu, Kraków, Uniwersytet Jagielloński, seria: Skrypty uczel­ niane, s. 171. 1977-80 — jako członek grupy ekspertów agroekonomicznych prowadzi badania w 80 wsiach i mia­ steczkach irackiego Kurdystanu. Jest współautorem 7 wstępnych rolniczych projektów szacun­ kowych przygotowanych przez tę grupę ekspertów dla irackiego ministerstwa nawodnień rol­ nych w Bagdadzie. Kopie tych tekstów znajdować się powinny w archiwum polskich biur pro­ jektowych „Bipromel” i „Hydroprojekt” w Warszawie, a oryginały w Bagdadzie. Wkład autorski L. D. obejmował w każdym z siedmiu aneksów następujące rozdziały: stan rolnictwa tradycyj­ nego na obszarze projektowym, rola lokalnej służby rolnej, sytuacja w dziedzinie oświaty ogól­ nej i zawodowej, rola spółdzielczości. Ponadto L. D. był w części projektowej autorem rozdzia­ łów postulujących podział na subregiony gospodarcze, reorganizację struktury usług, szkolnic­ twa i rekreacji. Projekty obejmowały terytoria w prowincjach Dohuk, Arbil i Sulaimania w Iraku Północnym w latach 1977-1980. W maszynopisie pozostają więc: 1. Zakho Irrigation Project—Feasibility Report, Annex 7, Warszawa, May 1979; 2. Balanda Irrig. Project-Feasibility Rep., Annex 7, Warszawa, May 1979; 3. Sarsian Irrig. Project-Feasibility Rep., Annex 7, Warszawa, May 1979; 4. Panjwin Irrig. Project-Feasibility Rep. Annex 7, Warszawa, May 1979; 5. Shemamok Irrig. Project-Feasibility Rep. Annex 7, Warszawa, May 1979. Ponadto w uzu­ pełnieniach: 6. Shahraroor Irrig, Proj.-Feasibility Rep. Annex 7, Warszawa 1981; 7. Raniya Irrig. Project-Feasibility Rep., Annex 7, Warszawa 1981, 1978 — Problem higieny w tradycyjnych społecznościach afgańskich, „Prace Etnograficzne” ZNUJ, z. 11, 1978, s. 127-136; Miejsce i rola koczowniczych pasterzy we współczesnym Afganistanie, w: Tradycja i współczesność w Azji, Afryce i Ameryce Łacińskiej, pod red. Edwarda Szymańskiego, Warszawa, s.77-96; The Human Factor Research in the Zakho, Balanda and Sersyan Projects — the Example o f the Role o f Social Anthropologist in the Irrigation Projects (Badania czynnika ludzkiego w Zakho, Bulandzie i Sersyanie — przykład roli antropologa społecznego w projektach nawodnieniowych), w: Proceedings o f the Symposium: Scientific and Consulting Services as Development Factor in Agriculture o f the Third World, Sept. 18-22, ¡978, Kraków, s. 78-87. 1980 — Roła etnologa w stosunkach Polski z krajami rozwijającymi się, w: Funkcje społeczne etnolo­ gii, pod red. Z. Jasiewicza, Poznań 1979, s. 261-268; Problem nowoczesnej oświaty szkolnej w dzisiejszym Kurdystanie irackim, ,A fryka, Azja, Ameryka Łacińska”, nr 1-2, s. 49-67. 1981 — w grupie ekspertów jedzie do Libii i bada tamtejsze rolnictwo. Rural Community o f Contempo­ rary Iraqi Kurdistan Facing Modernization. (Społeczności wiejskie współczesnego Kurdystanu �In memoriam 1982 — 1983 — 1984 — 1985 — 391 irackiego u progu m odernizacji), Kraków, wyd. Agricultural Academ y in Cracow, „Studia i Materiały” nr 7, s, 208 (podstawa przewodu habilitacyjnego); Budownictwo wiejskie współcze­ snego Kurdystanu irackiego, „Etnografia Polska” t, XXV, z, 1, s. 189-217; Uprawa roślin w rolnictwie chłopskim dzisiejszego Kurdystanu irackiego, „Lud” t, LXV, s. 121-143, 1981; Rola etnografa w międzydyscyplinarnej ekipie realizującej usługi naukowo-techniczne dla Ira­ ku w Kurdyjskim Okręgu Autonomicznym, w: Polskie badania obcych kultur ludowych, pod red. E. Pietraszka, Wrocław, s. 103-109; Traditional Pood and Daily Meals in Iraqi Kurdistan Today (Tradycyjne pożywienie i posiłki w dzisiejszym Kurdystanie irackim), „Ethnologia Polona" t. 7, s. 99-113; Kurdowie — klęski i nadzieje, „Znak” nr 328, s. 1096-1110; Aktualne problemy etnograficznych badań za granicą, (Komunikat), w: Polskie badania obcych kultur ludowych, red. E. Pietraszek, Wrocław, s. 171-173. broni rozprawy habilitacyjnej w Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu. Rozpoczyna pracę w wymiarze połowy etatu docenta w Katedrze Etnografii Słowian. Publikuje: Chów zwie­ rząt w tradycyjnej gospodarce chłopskiej dzisiejszego Kurdystanu irackiego, „Prace Etnogra­ ficzne” ZNUJ, z. 16, s. 97-109; Wnętrza zagród chłopskich we współczesnym Kurdystanie irac­ kim, „Etnografia Polska” t. XXVI, z. 1, s. 223-244; Hygiene and Attention to Personal Appea­ rance among the Iraqi Kurds (Higiena i zabiegi upiększające pośród Kurdów irackich), „Archiv orientalni” vol. 1/50, Praha, s. 43-50; Life Cycle Within the Iraqi Kurd Family, (Cykl życiowy w rodzinie Kurdów irackich), „Ethnologia Polona” t. 8, s. 247-260; Zakończenie polskich badań w Kurdystanie irackim. Komunikat, „Etnografia Polska” t, XXVI, z. 1, s, 297-299. Technology in its ecological and cultural contexts: traditional farm ing tools in North Africa and Middle East (Technologia w kontekście ekologicznym i kulturowym: tradycyjne narzędzia rolnicze w Afryce Północnej i na Bliskim Wschodzie), „Studia i Materiały”, Agricultural Acade­ my in Kraków, nr 9, s. 23-36. Napisane wespół z Markiem Traczem; O starożytnym kościele nestorian i jeg o spadkobiercach, „Znak” nr 338, s. 36-60; Żydzi i Arabowie w Palestynie — garść dat i faktów, „Znak” nr 2-3 (339-340), s. 463—489; Tradycyjny strój współczesnych Kur­ dów irackich i jeg o przemiany, „Etnografia Polska” t. XXVII, z. 1, s. 339-361. Ten artykuł po angielsku jako Kurdish Costumes and their Europeanization ukazał się w „Acta Ethnographica” , Budapeszt, 1984-1985, 33/1-4, s. 89-108; O tradycyjnym budownictwie Kurdów irac­ kich, „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury” t. XVII, s. 219-229; M. Gawęcki, Wieś środ­ kowego i północnego Afganistanu. Tradycje i próby modernizacji, Wrocław 1983 (Rec.), „He­ mispheres” , no. 2, s. 241-243. uzyskuje pełny etat docenta w Katedrze Etnografii Słowian. Libya and Iraq: Making and Mo­ dernizing the Indigenous Peasantry. (Libia i Irak: tworzenie i modernizacja miejscowego chłop­ stwa), „Der Tropenlandwirt” (Witzenhausen), nr 23, s. 16-44; artykuł ten wydrukowała także „Ethnologia Polona” t. 9, s. 113-133. Przebyw a na krótkich stażach w RFN i A nglii. W latach 1984-1993 bywał w uniwersytetach w Oxfordzie, Cambridge, Durham, Sztokholmie, Uppsali, Bazylei, Monachium, Kolonii, Gandawie, Bergen, Oslo i Lipsku, wygłaszając w czasie tych pobytów wykłady na temat własnych zainteresowań badawczych i kierunków badań w re­ prezentowanym przez siebie ośrodku naukowym. Polish anthropological contribution to the field-studies on sociocultural problems o f the pea­ santry in the Developing Countries. (Polski udział w antropologicznych badaniach terenowych nad chłopstwem w krajach rozwijających się), „Studia i M ateriały” AR w Krakowie, nr 11, s. 30-44. Artykuł ten przeredagowany ukazał się pod tytułem Post-War Polish Anthropologists in the Developing Countries w „Journal o f the Anthropological Society o f Oxford” vol. 17, no. 2, 1986, s. 126-134; Polska resenarer i 1800-talets Kurdistan, (Dziewiętnastowieczni pol­ scy podróżnicy po Kurdystanie), „Svensk-Kurdisk Journal”, nr 3, 1985, s. 22-23; Centrum i peryferie: dyskusja o kształtowaniu antropologii narodowych, „Etnografia Polska” t. XXIX, z. 2, 1985, s. 271-283; Kultura i życie społeczne Azji Środkowej. Z polskich badań dawnych i współczesnych, red. Zb. Jasiewicz, Poznań 1983 (Rec.), „Hemispheres” no. 2, 1985, s. 236­ -238; Schyłek feudałizm u na wsi europejskiej w oczach amerykańskiego historyka, „Lud” t. 69, s. 163-174; T. Geerholm, Market, Mosque and Mafraj. Social inequality in a Yemeni town, Stockholm 1977 (Rec.), „Etnografia Polska” t. XXIX, z. 2, 1985, s. 271-283; Ethnos — medunarodni etnoloski casopis, „Etnoloski Pregled” t. 20-21, Beograd 1984-1985, s. 81­ -82; Dve poljske knige o kultury i narodima srednje Azije (Dwie polskie książki o kulturze �392 1986 — 1987 — 1988 — 1989 — 1990 — 1991 — 1992 — In memoriam i narodach Azji Środkowej), „Etnoloski Pregled” t. 20-21, Beograd 1984-1985, s. 85-87; In­ stytut Rolnictwa i Leśnictwa K rajów Tropikalnych i Subtropikalnych Akademii Rolniczej w Krakowie jako ośrodek badań etnograficznych. Komunikat, „Etnografia Polska” t. XXIX, z. 1, s. 222-225; Jacek Kolbuszewski, Wiersze z cmentarza. O współczesnej epigrafice wierszo­ wanej, Wrocław, PTL, Seria Biblioteka Popularna, stron 256, ilustracje. Redakcja naukowa. Współcześni Asyryjczycy: nowy obszar badań etnografa?, „Lud” t. 70, s. 213-217; Skandynaw­ scy antropolodzy o tradycyjnej gospodarce pasterskiej i j e j aspekcie ekologicznym, „Lud” t. 70, s. 260-269; Próba syntezy kultur Afryki Północnej i Bliskiego Wschodu, „Etnografia Polska” t. XXX, z. 1, s. 269-279; R. Peters, Islam and Colonialism. The Doctrine o f Jihad in Mo­ dern H istory, The H ague 1979 (R ec.), „E tnografia Polska” t. XXX, z. 1, s. 263-269; A.M. Menteszaszwili, Kurdy, Moskwa 1984 (Rec.), „Etnografia Polska t. XXX, z. 2, s. 204­ -207; J.M. Halpem, D.A. Kideckel, Anthropology o f Eastern Europe, Annual Review o f Anth­ ropology, 1983, N o .12 (Rec.), „Hemispheres”, no. 3, s. 227-240. obejmuje kierownictwo Katedry Etnografii Słowian. Publikacje: Problematika savremenog Blikog i Srednjeg lstoka i Severne i Afrike kao predmet interesovanja poljskog etnologa. (Problema­ tyka współczesnego Bliskiego i Środkowego Wschodu jako przedmiot zainteresowań polskiego etnologa), „Etnoantropoloski Probierni”, Knjiga 2, Beograd, s. 158-170; Andrzej Waligórski — etnograf szybko zapomniany, w: Na egzotycznych szlakach. O polskich badaniach etnograficz­ nych w Afryce, Ameryce i Azji w dobie powojennej, red. i posłowie L. Dzięgiel, Wrocław, PTL, s. 11-22; tamże: Obserwacje etnograficzne w sytuacjach nietypowych', B. Betts, Christians in the Arab East (Rec.), „Lud” t. 71, s. 288-290; Na egzotycznych szlakach. O polskich badaniach et­ nograficznych w Afryce, Ameryce i Azji w dobie powojennej, Wrocław, PTL, Seria Archiwum Etno­ graficzne. Praca zbiorowa pod red. L. Dzięgla, z jego przedmową, posłowiem i jednym z rozdziałów; H. Zimoń, Wilhelma Schmidta teoria monoteizmu pierwotnego i je j krytyka w wiedeńskiej szkole etnologicznej, (Rec.), „Etnografia Polska” t. XXXI, z. 1, s. 236-238. Norwegowie popularyzują prace polskich etnografów, „Lud” t. 72, s. 209-215; Archaeology and Martyrology: sources o f the Integration o f Assyrian Christian Communities in the Contem­ porary World (Archeologia i martyrologia: źródła integracji asyryjskich społeczności chrześci­ jańskich we współczesnym świecie), „Hemispheres” t. V, s. 29-43. Artykuł ten zmodyfikowany i przeredagowany ukazał się pod tytułem Asyria zmartwychwstała — etnograf wobec mitów i faktów w „Pracach Etnograficznych” ZNUJ, z. 28, 1991 s. 101-125; Villages et petites villes kurdes dans l'Irak actuel. (Miasteczka i wsie współczesnego Kurdystanu irackiego), „Studia Kurdica” no. 1-5, Paryż, s. 127-156. Wcześniej w tym samym czasopiśmie ten artykuł ukazał się w perskiej wersji językowej, „Studia Kurdica” nr 4, 1986, s. 52-77; T. Löfwander, Die sozialoekonomischen Verthältnisse... (Rec.), „Lud” t. 72, s. 276-277; Narkotyk czy katalizator sto­ sunków społecznych?, „Lud” t. 72, s. 272-277. D. Chatty, From Camel to Truck (Rec.), „Etnografia Polska” t. XXXIII, z. 1, s. 288-291; A. Rabo, Change on the Euphrates (Rec.), „Etnografia Polska” t. XXXIII, z. 1, s. 291-297. Tam. gdzie Zachód spotkał się z Orientem, „Literatura Ludowa” nr 2, s. 61-64; Tradycyjne rolnictwo Szkocji w oczach etnografa, „Literatura Ludowa” nr 3, s. 71-74; Problemy metodo­ logiczne etnografii. Praca zbiorowa etnografów polskich i zagranicznych pod redakcją nauko­ w ą L. Dzięgla i A. Zambrzyckiej-Kunachowicz, Kraków, Polska Akademia Nauk, s. 220; Ry­ szard Vorbrich, Daba — górale północnego Kamerunu, Wrocław, PTL — Seria Prace Etnolo­ giczne, s. 277. Redakcja naukowa L.D. Publikuje w czasopismach „Tygodnik Powszechny”, „Czas Krakowski”, „Arcana”. M .M . van B ruinessen, Agha, Scheich und Staat (R ec.), „E thnos” , Stockholm , nr 1-2, s. 121-122. Lwów nie każdemu zdrów. W rocław, PTL, s. 367, ilustracje; Etnografia i archeologia. W poszukiwaniu wspólnych p ó l badań i interpretacji, „Prace Etnograficzne” ZNUJ, z. 28, s. 73-79; Lwowska dziecięca piosenka uliczna czasów wojny, „Literatura Ludowa” nr 1-6, s. 75-78; S.G. Pelletiere, The Kurds. An Unstable Element in the Gulf, Boulder-London 1984 (Rec.), „Lud” t. 74, s. 284-286; Sana Al-K hayyat, Shame and Honour. Women in Modern Iraq, London 1990, (w:) „Lud” t. 74, s. 286-290. 23 kwietnia otrzymuje stanowisko profesora nadzwyczajnego UJ. Publikuje: Węzeł kurdyjski. Kultura. Dzieje. Walka o przetrwanie, Kraków, Universitas, s. 446, 33 fotografie, 3 mapy, streszcz. �In memoriam 1993 — 1994 — 1995 — 1996 — 1997 — 1998 — 393 angielskie, bibliografia; Changes o f the Contemporary Ullages in the Near East from the Per­ spective o f a Polish Ethnologist. Questions and Doubts. (Zmiany współczesnej wsi na Bliskim Wschodzie z perspektywy polskiego etnologa; pytania i wątpliwości), „Ethnologia Polona” t. 17, s. 63-69; Kurdistan as a Subject o f Research. (Kurdystan jako przedmiot badań), w; In Search o f Paradigm pod red. Anny Zambrzyckiej-Kunachowicz, Kraków, s. 235-253; Dari czy Pasztu? „Literatura Ludowa” , nr 6, s. 74-76. 27 grudnia otrzymuje tytuł profesora. Nominacją wręcza prezydent Lech Wałęsa. Publikacje; L. Yalcin-Heckmann, Tribe and Kinship among the Kurds, Frankfurt am Main 1991 (Rec.), „Lud” t. 75 za rok 1992; Bardziej straszne niż śmieszne, „Arcana” nr 48, s. 64-77; T.F. Aristova, Materialna kultura Kurdów X IX — do pierwoj połowiny XX w. Moskwa 1990. (Rec.) „Lud” t. 75 za rok 1992. Przymus i przemoc. Władza i społeczeństwo krajów muzułmańskich w opiniach polskich etno­ logów. Praca zbiorowa pod red. L. Dzięgla, w serii Prace Etnograficzne ZNUJ MCXL, z. 33, 1994 Kraków, s. 107. Opatrzone wstępem redaktora tomu; Egzotyczny tor przeszkód. Etnolo­ giczne badania w okresie PRL, w; Patologia i terapia życia naukowego, pod red. J. Goćkowskiego i P. Kisiela, Kraków, s. 129-142; Kwestia kurdyjska p o wojnie o Kuwejt, w: Przymus i przemoc. Władza i społeczeństwo krajów muzułmańskich w opiniach polskich etnologów, pod red. L. Dzięgla, Prace Etnograficzne ZNUJ, z. 33, Kraków, s. 73-107; Skok z wybuchem, czyli środki pozoracji, „Kultura” (paryska), nr 5, s. 41-59; Wolność reglamentowana. „Universitas” nr 12/4, Kraków, s. 48-55; Mesta v Kurdistanu — tradice a soucasnost, „Studia Ethnograpnicae” VIII. Acta Universitatis Carolinae. Philosophica et Historica, Praha, s. 127-142; The Kurds Today: between local, regional and national identity, „Studia Ethnologica Croatica” vol. 6, Zagreb s. 105-117. bierze udział w pracach Zespołu Nauk Humanistycznych Komitetu Badań Naukowych (Sekcja Nauk Historycznych; 1995-96). Rozpoczyna współpracę naukowo-dydaktyczną z Zakładem Teorii i Historii Kultury Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Publikuje: „Na cudaka". Moda epoki stalinowskiej, „Arcana” nr 3, s. 117-129; Polskie badania etnologiczne na Bliskim Wscho­ dzie i w Afryce Północnej, „Lud” t. 78, s. 246-254; Ta jo j ja k si Lwów lubił śmiać. O lwowskiej piosence ulicznej, „Literatura Ludowa” nr 6, s. 60-65; Swoboda na smyczy. Wspomnienia 1946-1956, Kraków, Wyd. Arcana, s. 283, fotografie; Po­ land's Closests Neighbours. Official Communist stereotypes and popular myths, w: Border­ lands. Cultura. Identity, pod red. R. Kantora, Kraków, s. 161-172; Życie codzienne i historia najnowsza — nowe pole badań etnologa, „Etnografia Polska” z. 1-2, s. 11-18: Hiking Tou­ rism, Mountaineering and Speleology — Subculture o f Escapism in Communist Poland, „Stu­ dia Ethnographicae”, Acta Universitatis Carolinae, Philosophica et Historica, Praha t. X, s. 9­ -24; Ryszard Vorbrich, Górale Atlasu Marokańskiego. Peryferyjność i przejawy marginalności. Wrocław 1996, PTL, s. 401, red. naukowa. rozpoczyna trzyletnią pracę w wymiarze połowy etatu w Zakładzie Teorii i Historii Kultury w Uniwersytecie Śląskim w Katowicach. Publikuje: An Ethnologist’s Experience: Indoctrina­ tion o f Secondary School Students in Poland in the 1940s, w: Etnoloska tribina, nr. 20, Zagreb, s. 133-144; „Czesi są namiętni na polskie kobiety", O urzędowym stereotypie i popularnej mitologii najbliższego sąsiada, „Literatura Ludowa” nr 3, s. 25-32; Profession and Propagan­ da: University Education in the Grip o f Ideology and Poverty, „The Anthropology o f East Europe Review” vol. 15, No, 2, Autumn, Chicago, s. 65-75; Futbol guzikowy. Nieznana gra dziecięca sprzed p ół wieku, „Zabawy i zabawki”, Kwartalnik Muzeum Zabawkarstwa w Kiel­ cach, nr 4, 1997, s. 105-106; Political Protest and Snobbery. Fashion among Cracow Stu­ dents in the Early 1950s, w: „Ethnologia Europea”, Copenhagen, vol. 27:1, s. 63-77. Paradise in a Concrete Cage. Daily Life in Communist Poland. An Ethnologist's View. Kraków, Wyd. Arcana, s. 306. Nawiązanie kontaktów z ośrodkiem monachijskim — prof. Klaus Roth uruchamia międzynarodowy program badawczy FOROST. Ze strony polskiej koordynuje go L.D.; W cieniu kurtyny. Polityka indoktrynacji młodzieży szkół średnich na Górnym Śląsku w latach czterdziestych, w: Wszystek krąg ziemski. Antropologia, historia, literatura, red. P. Kowalski, Wro­ cław, wyd. Uniw. Wrocławski, s. 431-449; Eskapizm polityczny i biurokratyczne koncesje, w: Rozważnia o tradycji i etosie, red. J. Bartodziej i J. Goćkowski, Kraków, s. 366-382; Mecha­ niczny fetysz. Wokół prywatnej motoryzacji w PRL, .Arcana”, nr 21(3), s. 163-178. �In memoriam 394 2000 — 1 lipca otrzymuje stanowisko profesora zwyczajnego w Uniwersytecie Jagiellońskim. Publikuje Popular culture o f central Europę in the process o f change. 2001 — przechodzi na emeryturę z końcem roku akademickiego. Nie rezygnuje z pracy naukowej. Pisze i publikuje: Political protest and snobbery: fashion among Cracow students in the earty 1950s (2000); Miasta w filozofii władzy PRL-u i społecznej praktyce: wyzwanie dla badacza kultury (2001). Zamieszcza recenzje w „Ludzie” i „Literaturze Ludowej” . Pisze artykuły i szkice dla „Arcanów": Tradycja, nostalgia i strach', Chałupy welcome to: W pierścieniu pozorów. Prowadzi wykłady w prywatnych szkołach wyższych w Rzeszowie, Katowicach-Piotrowicach, i w Instytu­ cie Filologii Orientalnej UJ. 2005 — 19 kwietnia po ciężkiej chorobie umiera w Krakowie. Artykuł W pierścieniu pozorów ukazuje się w „Arcanach” w lipcu 2005, wraz ze Wspomnieniem o profesorze Leszku Dzięglu pióra Krzysz­ tofa Lalika. Na podstawie publikacji Profesora i materiałów z Jego prywatnego archiwum, udostęp­ nionych dzięki uprzejmości Pani Elżbiety Dzięgiel, opracowali Ewa Kosowska, Eugeniusz Jaworski O LG A ILLUKIEW ICZ (1922-2004) Olga Iłłukiewicz z domu Bojarczuk urodziła się w Mszanie Dolnej 25 października 1922 roku. Po ukończeniu tutejszej szkoły podstawowej uczęszczała do Prywatnego Gimnazjum Żeńskiego im. M. Konopnickiej w Nowym Sączu. Naukę w tej szkole przerwała jej wojna, do roku 1939 Olga ukończyła tylko trzy klasy. Podczas okupacji zdobywała wiedzę w tajnych kompletach, pracując równocześnie w miejscowym tartaku, bowiem zatrudnienie pozwalało uniknąć wywózki na roboty do Niemiec, Lata te tak wspomina w jednym z artykułów opubli­ kowanym w kwartalniku „Almanach Ziemi Limanowskiej”: „Podczas tajnego nauczania ze­ tknęłam się z wielką ofiarnością swoich profesorów. Było tak podczas przerabiania czwartej klasy gimnazjum oraz dwóch lat licealnych, jak i w trakcie egzaminowania. Uczyli mnie prof. Dominik Ciemnoczołowski, prof. Janina Tokarska, prof. Marian Panczakiewicz, prof. Gądek, a egzaminowały siostry niepokałanki w Nowym Sączu. Chciałabym swym nauczycielom tą drogą złożyć wyrazy wdzęczności i głębokiego szacunku dła ich wielkiej ofiarności i właści­ wie pojętej roli zawodu nauczycielskiego”. W latach 1945-1950 studiowała historię na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Jagiellońskiego i uzyskała stopień magistra filozofii. Dymplom ukończenia studiów został wystawiony 29 grudnia 1950 roku. ’ Pracę w zawodzie nauczycielskim rozpoczęła jednak wcześniej: od 1 września 1949 roku uczyła w Liceum Administracyjno-Handlowym w Szczecinie, skąd przeniosła się do Liceum Ogólnokształcącego w rodzinnej Mszanie Dolnej. Tu jako nauczycielka historii pracowała od 1 lipca 1952 roku. Potem z powodu zlikwidowania Liceum w Mszanie Dolnej przeniosła się do pracy w Liceum Ogólnokształcącym w Limanowej. Tej szkole i uczącej się w niej mło­ dzieży poświęciła resztę aktywnego, zawodowego życia. Stąd odeszła na emeiyturę 31 sierp­ nia 1978 roku. Jej zamiłowanie do pracy pedagogicznej ukształtowane zostało w rodzinie; jej matka, Elżbieta Bojarczuk, była wieloletnią nauczycielką w Mszanie Dolnej, a o swojej dzia­ �In memoriam 395 łalności zawodowej, której poświęciła się niemal bez reszty, Ołga Iłłukiewicz tak pisała w jednym z listów do redakcji „Almanachu Ziemi Limanowskiej”: „Stwierdzić muszę, że bez względu na ocenę mojej pracy pedagogicznej, ja ten zawód kocham i nie zamieniłabym go na żaden inny. Praca z młodzieżą w wieku szkoły średniej była moją pasją, a lata przepraco­ wane — zwłaszcza w Liceum Ogólnokształcącym w Limanowej — to okres bardzo szczęśli­ wy, który dawał mi wiele zadowolenia i radości”. Praca nauczycielska Olgi Illukiewicz zosta­ ła doceniona: w roku 1975 została odznaczona Złotym Krzyżem Zasługi, w roku 1978 otrzy­ mała nagrodę I stopnia przyznaną przez Ministra Oświaty, a w roku 1986 wręczono jej Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski. Olga Illukiewicz była bardzo mocno związana z regionem zagórzańskim, z którego po­ chodziła, a okolice Mszany Dolnej były krainą Jej dzieciństwa. Od 1950 roku należała do Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Mszanie Dolnej, założonego przez dr Sebastiana Flizaka w 1947 roku. Była jego zasłużonym członkiem, wyróżniającym się du­ żym dorobkiem piśmienniczym. Dziełem Jej życia jest „Kronika Mszany Dolnej”, praca liczą­ ca 450 stron, obejmująca okres od czasów prehistorycznych do najnowszych, to jest do roku 1990. Autorka pisząc „Kronikę Mszany Dolnej”, studiowała obszerną literaturę doty­ czącą regionu, a także przeprowadziła liczne wywiady z mieszkańcami rodzinnego miasta. Dzieło to ofiarowała jako wotum Matce Boskiej Dobrej Rady, której obraz znajduje się w kościele parafialnym w Mszanie Dolnej. 25 października 1997 roku na 73 walnym zgromadzeniu PTL, w czasie obchodów jubile­ uszowych z okazji 50-lecia tamtejszego oddziału, wygłosiła odczyt pt. „Kronika Mszany Dolnej”. W „Kronice Pamiątkowej 200-lecia Konstytucji 3 Maja” znajdziemy Jej artykuł pt. „Duch niepodległości a Legiony Piłsudskiego w rejonie limanowskim” . Na początku 2001 roku Olga Illukiewicz podjęła współpracę z redakcją kwartalnika „Al­ manach Ziemi Limanowskiej”. Opublikowała w nim następujące artykuły: — „parafia” (O kościele w Mszanie Dolnej) nr 5, lato 2001; — „Legiony w Mszanie Dolnej” nr 6, jesień 2001; — „Życie kulturalne i towarzyskie w Mszanie Dolnej na przełomie XIX i XX wieku, nr 7, zimia2001/2002; — „Zbójnicy” nr 8, wiosna 2002; — „Stanisław Ciężadlik” nr 9, lato 2002; — „Tajne nauczanie w Mszanie Dolnej” nr 10, jesień 2002; — „Z dziejów pasierbieckiego sanktuarium” nr 13, lato 2003. Ostatni tekst, jaki nadesłała do redakcji .Almanachu”, dotyczy sanktuarium na Pawierbcu, powstał z potrzeby serca i wiązał się z Jej głęboką religijnością. Podczas spotkania z redaktorem naczelnym „ A l m a n a c h u ” , Józefem Bogaczem, prosiła go o przyspieszenie dru­ ku tego artykułu, by „zdążył ukazać się za jej życia”. Miała obmyślone projekty wielu arty­ kułów, ale wątpiła, czy zdąży je jeszcze napisać, gdyż przeczuwała zbliżającą się granicę swo­ jego czasu. Olga Illukiewicz zmarła 10 stycznia 2004 roku. Ks. Proboszcz Zdzisław Balon, żegnając Ją w kościele parafialnym w Mszanie Dolnej, przypomniał, że życiem swym służyła przeszłości — miłując Ojczyste dzieje, oraz przyszłości — kształtując umysły, charaktery i uczucia mło­ dych ludzi. Zofia Illukiewicz — córka �In memoriam 396 DANUTA TYŁKOWA (1932-2004) Doc. dr hab. Danuta Tyłkowa, urodzona 9 stycznia 1932 roku w Przemyślu, byia córką Anny z Gerlickich i Józefa Brodów — dyrektora młyna w Przemyślu. Okres II wojny światowej i oku­ pacji spędziła w Łucku. Czas ten szczególnie głęboko utkwił w pamięci dziecka, wrażliwego na ówczesne tragedie mieszkań­ ców wielonarodowego Łucka. Wielokrotnie wracała pamięcią w późniejszych latach do tych przeżyć. W roku 1945 wraz z ro­ dzicami, bratem i przyrodnią siostrą znalazła się w Krakowie, a następnie we Wrocławiu, z którego okresowo powróciła do Krakowa, uczęszczając do XI Gimnazjum i Liceum im. J. Joteyki. Nawiązane w szkole serdeczne koleżeńskie kontakty utrzymy­ wała do końca życia. Maturę zdała w 1951 roku we Wrocławiu w Liceum TPD nr 1. W tym też roku podjęła studia na Wydziale Filozoficzno-Historycznym Uniwersytetu Jagiellońskiego, kie­ runek Historii Kultury Materialnej, które ukończyła w 1955 roku uzyskawszy stopień magistra etnografii na podstawie pracy pt. „Konstrukcja drewnianych ścian chaty w Polsce” napisanej pod kierunkiem prof. dr. K. Moszyńskiego. W roku 1952 wyszła za mąż za Władysława Tylka (docenta dr. inż. Akademii Rolniczej w Krakowie), z którym miała córkę Dorotę (ur. 1954) — dr nauk biologicznych Collegium Medicum UJ w Krakowie. Po ukończeniu studiów podejmowała prace zlecone w Katedrze Etnografii Słowian UJ (badania terenowe, prace bibliograficzne), m.in. uczestnicząc w pracach związanych z re­ dakcją przygotowywanego do druku przez prof. dr. K. Moszyńskiego dzieła Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii (Wrocław 1958). W 1956 roku brała udział w akcji odczytowej popularyzującej etnografię, kierowanej przez krakowski Oddział Polskiego To­ warzystwa Ludoznawczego. Od 1 sierpnia 1958 roku związana była z Zakładem Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN w Krakowie, początkowo na umowach sezono­ wych jako pomocniczy pracownik naukowy, a od 1 marca 1964 roku w stopniu konsultanta. 1 marca 1967 roku podjęła studia doktoranckie, z których zrezygnowała w 1969 roku, podej­ mując 1 listopada tegoż roku pracę w Zakładzie Etnografii IHKM PAN w Krakowie w cha­ rakterze stałego pracownika etatowego — do 30 kwietnia 1976 roku na stanowisku starsze­ go asystenta, a następnie w stopniu adiunkta. W dniu 15 marca 1976 roku na Wydziale Fi­ lo zo ficzn o -H isto ry czn y m UJ obroniła pracę doktorską pt. Sposoby zdobywania i użytkowania wody we wsiach Beskidu Śląskiego (Wrocław 1978, Komisja Etnograficzna, PAN Oddział w Krakowie), której promotorem był prof. dr Mieczysław Gładysz, a recenzen­ tami prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa oraz doc. dr hab. inż. Hanna Gładki. Rada Wydziału Filozoficzno-Historycznego uznała pracę za wybitną i postawiła wniosek o wyróżnienie jej nagrodą. Stopień doktora habilitowanego otrzymała 21 marca 1991 roku na podstawie pra­ cy pt. Medycyna ludowa w kulturze wsi Karpat Polskich (Biblioteka Etnografii Polskiej nr 42, Ossolineum, Wrocław 1989), zaś 1 stycznia 1992 roku została powołana na stanowi­ sko docenta w Instytucie Archeologii i Etnologii PAN (dawny Instytut Historii Kultury Ma­ terialnej). 1 marca 1987 roku objęła stanowisko kierownika Pracowni Etnologii IHKM PAN w Krakowie, pełniąc tę funkcję do przejścia na emeryturę w 2002 roku. �In memoriam 397 Brała czynny udział w pracach Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach (MKKK; założonej w 1959 roku), w której działały cztery sekcje: pasterska, folkloru, rzemiosła i wytwórczości domowej oraz budownictwa. D. Tyłkowa była członkiem międzynarodowego zespołu redakcyjnego opracowania architektury ludowej Karpat i Bał­ kanów, przygotowując z doc. dr hab. M arią Gładyszową w pierwszym etapie bibliografię wydaną w Brnie w 1981 roku, a następnie syntezę budownictwa ludowego na obszarze Karpat Polskich. Obszerne opracowanie wraz z mapami, rysunkami i bogatą dokumentacją fotograficzną zostało złożone na ręce redaktora PhDr. V. Frołca CSc., którego niespodziewa­ na śmierć w 1992 roku przerwała prace nad edycjątego wydawnictwa. W Komisji tej od 1976 roku przez wiele lat pełniła funkcję sekretarza, a od 1999 roku oficjalnie powołana została przez Komitet Nauk Etnologicznych PAN na przewodniczącą sekcji polskiej. Brała czynny udział w licznych konferencjach i spotkaniach w kraju i za granicą związanych z organizacją prac MKKK i opracowaniem budownictwa mieszkalnego w Karpatach Polskich. W 1993 roku, w zaistniałych nowych warunkach politycznych, zintensyfikowana została działalność MKKK, do czego w znacznym stopniu przyczyniła się D. Tyłkowa. Dzięki jej dużemu osobi­ stemu zaangażowaniu doszło do wydania w ramach Komisji syntezy folkloru zbójnickiego Karpat zatytułowanej Heroes or Bandiits: Outlaw Traditions in the Carpathian Region (Europejski Instytut Folkloru, Budapeszt 2002). Publikacja ta ukazała się w języku rosyj­ skim. Podejmowała także energiczne działania zmierzające do ukończenia i wydania opraco­ wania budownictwa mieszkalnego tego regionu. W ostatnich latach uczestniczyła w korek­ cie słownika czesko-słowaeko-polskiego terminów związanych z budownictwem, opraco­ wanym przez PhDr. J. Langera CSc. ze Słowacji — redaktora powyższego wydawnictwa. Publikacja ta oczekuje na wydanie. W łatach 70. XX wieku uczestniczyła w przygotowaniu zbiorowego, trzytomowego mię­ dzynarodowego wydawnictwa pt. Kultura ludowa narodów słowiańskich, tom II, Polacy, pod redakcją M. Gładyszowej, opracowując zagadnienie wnętrza mieszkalnego. Praca ta została ukończona, ale dotychczas nie została wydana. Zainteresowania naukowe D. Tyłkowej koncentrowały się przede wszystkim na zagad­ nieniach związanych z architekturą ludową (Drewniane spichrze beczkowato sklepione w południowej Sądecczyżnie, „Etnografia Polska” t. 6:1962, s. 338-347, Drewniane budow­ nictwo ludowe wsi opolskiej, „Etnografia Polska” t. 33:1989, z. 2, s. 83-92, il.), wnętrzem mieszkalnym (Wyposażenie mieszkań, w: Etnografia Polski, Przemiany kultury ludowej, 1.1, Wrocław 1976, s. 329-352); pasterstwem, zdobywaniem i użytkowaniem wody (Tradi­ tionelle Formen des Wassertransportes in den Polnischen Karpaten, w: Traditionelle Trans­ portmethoden, Budapest 1981, s. 37—41, il. 9; Rola wody w wierzeniach i praktykach ma­ gicznych, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie”, t. 8:1983, s. 83-89). Podczas licznych badań empirycznych zgromadziła wiele bardzo interesującego materiału, związane­ go z zagadnieniami dotyczącymi wody, sposobami jej poszukiwania, rodzajami ujęć, trans­ portem i jej konsumpcją oraz znaczeniem w wierzeniach, zwyczajach, obrzędach, jak i wyko­ rzystaniem w medycynie. Zagadnienie medycyny ludowej, którym zresztą pasjonowała się od lat (np. Lecznictwo ludowe, w: Tradycja a współczesne przeobrażenia wsi Beskidu Ślą­ skiego, „Etnografia Polska” t. 28: 1984, z. 1, s. 201-222; D ie Volkspharmakologie in den polnischen Karpaten, „Ethnobotanik” ! 3:1985, s. 61-64), D. Tyłkowa ujmowała wieloaspek­ towo, przedstawiając m.in. etiologię i diagnostykę ludową, samoleczenie i leczenie w kręgu rodzinno-sąsiedzkim, środki terapeutyczne, ludowych specjalistów, korzystanie z lekarzy profesjonalnych itp. Myśleniu i działaniu magicznemu w medycynie ludowej poświęciła nadto uwagę w artykule „Bez uroku". Elementy reiigijno—magiczne w karpackim lecz­ nictwie ludowym, w: Czas zmiany, czas trwania. Studia etnologiczne, Warszawa 2003, �398 In memoriam s. 203-212). Ukazały się także jej opracowania poświęcone zagadnieniom wiedzy ludowej (Chłopskie umiejętności techniczne a modernizacja wsi, w: Funkcje społeczne etnologii, Poznań, 1979, s. 76-79; Wiedza ludowa, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, Wrocław 1981, s. 71-88). Była autorką wspomnianych wyżej dwóch rozdziałów doty­ czących wnętrza i wiedzy ludowej w przygotowanej przez Polską Akademię Nauk syntezie pt. Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1 i 2, op. cit,, wyróżnionej w 1981 na­ grodą sekretarza PAN. Przez wiele lat pracowała pod kierunkiem prof. dr. M. Gładysza, który szczególny nacisk kładł na umiejętność prowadzenia dogłębnych badań terenowych oraz wykorzystania ma­ teriałów archiwalnych i bibliograficznych. W latach 1959-1963, w ramach współpracy z In­ stytutem Śląskim w Opolu, brała udział w badaniach etnograficznych prowadzonych na te­ renie Opolszczyzny, gromadząc materiały do monografii wsi Dąbrówka Dolna. Materiały dotyczące architektury ludowej, pożywienia, hodowli, zwyczajów dorocznych i obrzędów rodzinnych oraz medycyny ludowej znajdują się w archiwum Instytutu Śląskiego w Opolu. Kierownikiem naukowym tych prac był prof. M. Gładysz. Podstawową problematykę badawczą krakowskiej Pracowni Etnologii stanowiły prze­ miany kultury ludowej wsi wybranych regionów Karpat Polskich, takich jak Beskid Śląski, Sądecki, Żywiecki i Podhale. W przygotowanych monografiach tych regionów D. Tyłkowa była współautorką charakterystyki Beskidu Śląskiego i Podhala (współautorstwo Z. Szromba-Rysowa, Ogólna charakterystyka regionu, w: Tradycja a współczesne przeobrażenia wsi Beskidu Śląskiego, „Etnografia Polska” t. 28: 1984, z. 1, s. 17-33; Wiadomości o regionie, współautorstwo U. Lehr, w: Podhale. Tradycja we współczesnej kulturze wsi. Biblioteka Etnografii Polskiej nr 55, Kraków 2000, s. 11-78) oraz opracowała zagadnienia związane z medycyną ludową tych regionów (Lecznictwo ludowe, w: Tradycja a współcze­ sne przeobrażenia wsi Beskidu Śląskiego, op. cit.; Medycyna ludowa, w: Studia z kultury ludowej Beskidu Sądeckiego, Wrocław 1985, s. 33-52; Ludowe zabiegi terapeutyczne, w: Górale Beskidu Żywieckiego. Wybrane dziedziny kultury ludowej, Biblioteka Etnogra­ fii Polskiej nr 47, Kraków 1992, s. 115-135; Lecznictwo ludowe, w: Podhale... op.cit., s. 385-419). Była redaktorem dwóch ostatnich opracowań, przekazując Ojcu Świętemu Ja­ nowi Pawłowi II monografię Podhala. Należy wymienić jeszcze opracowanie Czarnego Du­ najca, w którym opublikowała obszerny rozdział poświęcony kulturze ludowej (Czarny Du­ najec i okolice. Zarys dziejów do roku 1945, red. F. Kiryk, wyd. Secesja, Kraków 1997, s. 491-548). Swoje publikacje umieściła także w opracowaniach jubileuszowych poświęco­ nych prof. dr hab. Dorocie Simonides (Za Kubalonką. Z zagadnień wiedzy ludowej miesz­ kańców wsi Beskidu Śląskiego, w: Folklorystyczne i antropologiczne opisanie świata, Opole 1999, s. 269-276) oraz prof. dr hab. Wandzie Paprockiej („ Bez uroku ". Elementy re­ ligijno—magiczne w karpackim lecznictwie ludowym (op. cit.). D. Tyłkowa uczestniczyła nadto w zespołowych pracach nad bibliografią kultury ludowej Karpat (Bibliografia histo­ rii kultury ludowej Karpat, cz. 1, M ateriały do bibliografii Polskiej, Warszawa 1960; Bibliographia Ethnographica Carpatobalcanica, t. 1, Lidova architektura, Brno 1981). W latach 1966-1970 w ramach współpracy z Katedrą Etnografii Słowian UJ prowadziła terenowe praktyki studenckie, opracowując kwestionariusze, instruktaż oraz prowadząc kontrolę zebranych materiałów. Brała udział w prowadzeniu seminariów magisterskich oraz konsultowała w roku akademickim 1970/71 prace magisterskie. Była promotorem pracy dok­ torskiej wysoko ocenionej przez Komisję Rady Naukowej Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie, a obronionej już po śmierci D. Tyłkowej w maju 2005 roku. Będąc wytrawnym badaczem terenowym, umiejętnie wykorzystywała w swych pracach naukowych zebrany przez siebie materiał empiryczny, zawsze poparty bogatą literaturą przed­ �In memoriam 399 miotu. Beskid Śląski był regionem, z którym D. Tyłkowa była szczególnie związana, ceniąc sobie możliwość prowadzenia — na tym niezwykle interesującym terenie, co zawsze pod­ kreślała — dogłębnych badań i nawiązywania żywych i serdecznych kontaktów z jego miesz­ kańcami. Ich inteligencji i życzliwości oraz zrozumieniu potrzeby utrwalania własnego dzie­ dzictwa kulturowego zawdzięczała bogaty materiał, który wykorzystała w swych licznych publikacjach. Łatwość w nawiązywaniu kontaktów z badaną społecznością owocowała licz­ nymi, długoletnimi przyjaźniami. Wykazywała duże zdolności organizacyjne i umiejętność pracy zespołowej. Była koleżeńska i życzliwa ludziom, spiesząc im zawsze z bezinteresowną pomocą i radą. Przebywała na stypendiach naukowych w Bułgarii, Czechosłowacji, Związ­ ku Radzieckim i na Węgrzech. Wyniki swoich badań referowała na licznych konferencjach w kraju i za granicą. Ostatnim Jej wystąpieniem było przedstawienie historii działalności Mię­ dzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach, na odbywającej się w październiku 2004 roku Międzynarodowej Konferencji Naukowej „Góry i góralszczyzna...” (Kraków - Nowy Targ - Bukowina Tatrzańska). W 1993 roku odznaczona została Srebrnym Krzyżem Zasługi, a w 2004 roku wyróżniona pamiątkowym medalem z okazji 50-lecia Instytutu Archeologii i Etnologii PAN za wybitne osiągnięcia naukowe i współtworzenie historii Instytutu. Od 1958 roku była członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, a od 1977 roku Komisji Etnograficznej przy Oddziale PAN w Krakowie, pełniąc w latach 1999-2003 funkcję zastępcy przewodniczącego tej Komisji. W roku 1993 wybrana została na członka Komitetu Nauk Etnologicznych PAN (kadencja 1993-1995). Należała również do Krakowskiego To­ warzystwa Lekarskiego. Zmarła 11 grudnia 2004 roku w Krakowie; pochowana została na tamtejszym Cmentarzu Rakowieckim. Krystyna Hermanowicz—Nowak Zofia Szromba-Rysowa MAGDALENA PARNOWSKA (1930-2004) Maria Magdalena Parnowska z domu Piłat, urodzona 12 listopada 1930 roku w Nowym Dworze Mazowieckim, zmarła w październiku 2004 roku w Warszawie. Mgr etnografii, ukoń­ czyła Studium Historii Kultury Materialnej Uniwersytetu Warszawskiego. W Państwowym Muzeum Etnograficznym pracowała od 1956 do 1989 roku, prowadziła Archiwum PME. Odznaki: Zasłużony Działacz Kultury, Złota Odznaka, Zasłużony Działacz Związków Zawodowych. Pani Magda dała się poznać jako dobry organizator ważnej komórki naukowej groma­ dzącej dane źródłowe, dokumenty ikonograficzne oraz dane informacyjne na temat muzeum, jak i problematyki kultury ludowej. Była zaangażowana w działalność społeczną na polu związkowym. Przez wiele lat była w Zarządzie Głównym Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego. Małgorzata Orlewicz �In memoriam 400 BA RBA RA PE8ZAT-KRÓLIKOW SKA (1924-2005) Barbara Peszat-Królikowska urodziła się 9 grudnia 1924 roku. Długoletnia dziennikarka redakcji muzycznej Polskiego Radia (od 1953 r.), absolwentka muzykologii na UJ, już pod­ czas studiów zajmowała się dokumentacją folkloru i muzyki ludowej. Przez wiele lat zajmo­ wała się rejestrowaniem na taśmie muzyki i śpiewu, obrzędów i zwyczajów ludowych na terenie woj. Małopolskiego. Dokumentowała pierwsze Jesienie Tatrzańskie, a później robiła nagrania w czasie Międzynarodowego Festiwalu Ziem Górskich w Zakopanem. Nagrywała również inne festiwale, np. górali polskich w Żywcu, Sabałowe Bajania, Karnawał Góralski w Bukowinie Tatrzańskiej itp. W międzynarodowym konkursie w 1974 roku za jedno z na­ grań otrzymała nagrodę „Prix Bratysława”. Będąc na emeryturze, realizowała wspólnie z Ire­ ną Wollen cykl programów telewizyjnych pt. „Obrzędy i zwyczaje”. Barbara Peszat-Królikowska była honorowym członkiem Związku Podhalan oraz człon­ kiem Towarzystwa Przyjaciół Orawy. Na zebraniach Krakowskiego Oddziału PTL często były wyświetlane filmy, które realizowała dla Telewizji Polskiej. Do PTL należała od 1999 roku. Zmarła 27 lutego 2005 roku. Krystyna Reinfuss-Janusz JÓZEFA R O G U LSKA (1919-2005) Józefa Rogulska urodziła się 19 maja 1919 roku w Strzeszkowicach. Twórczością ludową zajmowała się od swoich najmłodszych lat. Zajmowała się haftem oraz wyrobem tkanin, wycinanek i pająków. Ze szczególnym zamiłowaniem oddawała się plastyce papierowej. Jej wycinanki w kształcie kolistym, kwadratowym, rózg i szlaczków są najczęściej jednobarw­ ne, rzadziej wielokolorowe. Pająki wykonywała ze słomy, bibuły, jak również z pierza. Była jedną z lepszych gawędziarek i śpiewaczek powiatu opoczyńskiego. Od 1960 roku brała udział w licznych konkursach etnograficznych i przeglądach wokal­ nych, zdobywając za swoje prace i występy nagrody i wyróżnienia. Jej prace znajdują się w zbiorach Muzeum Regionalnego w Opocznie, w muzeach etnograficznych w Toruniu, Lu­ blinie Łodzi i Warszawie. Była członkinią Stowarzyszenia Twórców Ludowych w Lublinie, i Oddziału PTL w Opocznie. Zmarła 5 marca 2005 roku. Jan Łuczkowski �In memoriam 401 ZO FIA W IERU SZEW SKA (1931-2005) Zofia Wieruszewska urodziła się 14 marca 1931 roku w Woli Załężnej. Twórczością ludo­ wą zajmowała się od 1966 roku. Oprócz wycinanek, w których wykonywaniu wykazywała ogromne mistrzostwo, tworzyła tkaniny, hafty i koronki. W hafcie stosowała ścieg płaski i krzyżykowy. Jej motywy i kompozycje hafciarskie nawiązywały do wzorów regionalnych. Wycinanki, najczęściej kwadratowe lub okrągłe, wyróżniały się starannością wykonania i ciekawym łączeniem dawnych motywów z własną inwencją. Brała udział w licznych konkursach etnograficznych, gdzie zdobywała wiele prestiżo­ wych nagród na wystawach i kiermaszach. Zawsze chętnie uczestniczyła w pokazach twór­ czości ludowej mających na celu propagowanie rodzinnego folkloru wśród młodzieży szkol­ nej. Jej prace znajdują się w zbiorach Muzeum Regionalnego w Opocznie oraz innych pla­ cówkach muzealnych na terenie całego kraju, m.in. w Łodzi, Lublinie, Toruniu. Należała do Oddziału PTL w Opocznie. Zmarła 25 lutego 2005 roku. Jan Łuczkowski �„BIBLIOTEKA ZESŁAŃCA” seria wydawnicza poświęcona dziejom Polaków na Wschodzie „B iblioteka Z esłańca” je st n o w ą serią w ydaw niczą Polskiego Towarzystwa Ludo­ znaw czego realizow aną w e w spółpracy z W rocław ską D rukarnią N aukow ą. Jej pro­ gram edytorski zapow iada ukazyw anie się publikacji pośw ięconych dziejom Polaków na Syberii, D alekim W schodzie, w K azachstanie i innych rejonach byłego Związku Radzieckiego. O prócz tzw. literatury łagrowej obejmuje ona także reprintowe wydania pam iętników syberyjskich z XIX stulecia, monografie poświęcone dziejom Polaków za Uralem, antologie pośw ięcone łagrom Karagandy, Kołymy, Norylska, Workuty, książki na tem at ucieczek z zesłania oraz inne opracowania przedstawiające wkład wybitnych polskich badaczy Syberii — Benedykta Dybowskiego, Bronisława Piłsudskiego, Wa­ cław a Sieroszewskiego i innych. „B iblioteka Z esłańca” je st je d y n ą w Polsce oficyną w ydaw niczą specj alizuj ącą się w w ydaw aniu tego rodzaju literatury. Z a szczególne zasługi w tym zakresie wyróż­ n io n a zo stała po dw akroć (1991 i 1992) nag ro d ą Instytutu Józefa Piłsudskiego w A m eryce. O soby zainteresow ane publikow aniem prac leżących w profilu „Biblio­ teki Z esłańca” proszone są o kontakt z w ydaw nictw em . Zainteresow ani jesteśm y także grom adzeniem zbiorów archiw alnych zw iązanych z dziejami zesłań i deportacji Polaków na Syberię. Redaktor: Antoni K uczyński; A dres redakcji: 50-382 Wrocław, ul. Szczytnicka 11. „LITERATURA LUDOWA” Dwumiesięcznik naukowo-literacki C zasopism o ukazuje się od 1957 roku i je s t w ydaw ane przez Polskie Towa­ rzystw o Ludoznaw cze. Z godnie z now oczesnym pojm ow aniem folkloru pism o dąży do ogarnięcia roż­ n ych zakresów żyw ej, popularnej tw órczości ludow ej, podejm ując tym sam ym badania w rejonach zaniedbanych przez hum anistykę. „L iteratura L udow a” ogłasza artykuły i m ateriały zw iązane z folklorem różnych środow isk zaw odow ych. Tem atyka badaw cza obejm uje złożony folklor m iasta prze­ kazyw any przez tradycję ustną, ja k też w form ie druków m iejskich (ballada ulicz­ na, pow ieść brukow a, sennik itp.). S taw iając szczególny n acisk na badania w rejonach zaniedbanych i na badania wokół pytań dnia dzisiejszego: o los tradycji folklorystycznych i folklorystyczne źródła przem ian literatury, o zw iązki m iędzy pojęciam i folkloru, literatury popularnej, kul­ tury m asow ej — „L iteratura L udow a” pragnie rów nież utrzym ać szerokie spojrze­ nie na całość procesu kulturow ego od średniow iecza po w spółczesność. R edaktor: Jolanta Ł ugow ska, sekretarz: M aria B ożena K uczyńska. A dres redakcji: 50-382 W rocław, ul. Szczytnicka 11, tel. (0-71) 321 1610; 321 16 14. �Seria: Prace Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk Nr 1. Teresa Kulesza-Zakrzewska, Bibliografia etnograficznych prac magisterskich, dok­ torskich i habilitacyjnych wykonanych na uniwersytetach polskich w latach 1945-1975, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa - Łódź 1979, ss.168. Nr 2. Grażyna Ewa Karpińska, Bibliografia etnografa polskiej za lata 1970-1975, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław - Warszawa 1980, ss. 430. Nr 3. Maria Niewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1961-1969, cz. 1, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław - Warszawa 1982, ss. 237. Nr 4. M aria Niewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1961-1969, cz. 2, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław - Warszawa 1983, ss. 233. Nr 5. M aria Niewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1976-1985, Zakład Narodowy Ossolińskich, Wrocław 1989, ss. 500. Nr 6. Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, pod red. Aleksandra Posem-Zielińskiego, Wydawnictwo Drawa, Poznań 1995, ss. 199. N r 7. Oblicza zmiany. Etnologia a współczesne transformacje społeczno-kulturowe, pod red. Michała Buchowskiego, Wydawnictwo ECO, Międzychód 1996, ss. 172. Nr 8. The Task o f Ethnology/Cultural Anthropology in Unifying Europe, pod red. A le­ ksandra Posem-Zielińskiego, Wydawnictwo Drawa, Poznań 1998, ss. 165. Nr 9. Ethnology and Anthropology at the Time o f Transformation. Poland at the 14 th Congress o f the International Union ofAnthropological and Ethnological Scien­ ces, pod red. Katarzyny Kaniowskiej i Danuty Markowskiej, Studio Bilboart, Łódź 1998, ss. 140. Nr 10. Przeszłość etnologii polskiej w j e j teraźniejszości, pod red. Zbigniewa Jasiewicza i Teresy Karwickiej, Dalet Sp. z o.o., Poznań 2001, ss. 185. Nr 11. Between Tradition and Postmodernity. Polish Ethnography at the Turn o f the Mil­ lenium, pod red. Lecha M roza i Zofii Sokolewicz, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego i Wydawnictwo DIG, Warszawa 2003. Nr 12. Wschód w polskich badaniach etnologicznych i antropologicznych. Problematy­ ka - badacze—znaczenie, pod red. Zbigniewa Jasiewicza, Biblioteka Telgte, Poznań 2004. �INFORMACJE DLA AUTORÓW PUBLIKACJI W „LUDZIE” Publikacje w „Ludzie” są zamieszczane w następujących działach: „Studia i materia­ ły”, „Poglądy i opinie”, „Sylwetki”, „Rozmowy i wspomnienia”, „Recenzje i noty recenzyjne”, „Kronika” oraz „In memoriam”. Artykuły („Studia i materiały”) są przed przyję­ ciem do druku opiniowane przez recenzentów „zewnętrznych”. Objętość przesyłanych do redakcji artykułów nie powinna przekraczać 1,5 a.a. (60 tys. znaków ze spacjami) łącznie z materiałami ilustracyjnymi, a recenzji i innych opra­ cowań 0,3 a.a. (12 tys. znaków). Teksty należy przekazywać do bieżącego tomu nie póź­ niej niż do 30 czerwca, w dwóch egzemplarzach wraz z dyskietką z ich zapisem elektro­ nicznym (preferowany format Microsoft Word for Windows). Do artykułów należy dołączyć streszczenie (w języku polskim lub angielskim 0 objętości ok. 2 tys. znaków). Informacja o autorze tekstu winna zawierać imię i nazwi­ sko, stopień naukowy oraz miejsce pracy (dla ewentualnej korespondencji prosimy tak­ że o adres domowy, e-mail). Odniesienie w tekście do źródła winno zawierać nazwisko autora, rok publikacji i numer strony, np.: (Burszta, 1974, s.14). W bibliografii należy uwzględnić nazwisko i imię autora, rok publikacji, pełen tytuł, wydawnictwo, miejsce wydania, np.: Burszta Józef 1974 Kultura ludowa - kultura narodowa. Szkice i rozprawy, Ludowa Spół­ dzielnia Wydawnicza, Warszawa. 1987 Etnografia, w: Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, red. Z. Staszczak, PWN, Warszawa-Poznań. Publikacje w „Ludzie” nie są płatne. Redakcja zastrzega sobie prawo do skracania 1opracowywania tekstów. Materiałów nieprzyjętych do druku redakcja nie odsyła. Mate­ riały do druku i korespondencję prosimy przesyłać na adres redakcji: Redakcja „Ludu”, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U AM, 61-809 Poznań, ul. św. Marcin 78. REDAKCJA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/562b64a6fd97f8e039dbcae672bf7301.pdf 06ac2691db098cdf5c4c2c1c4ef7ffa7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3692 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3469 Title A name given to the resource Natura: kultura / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.141-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Natura: kultura Ludwik Stomma Pod latarnią najciemniej. Przez dziesięć lat byłem zafas­ cynowany strukturalizmem, przez następnych dziesięć roz­ liczałem się ze strukturalizmem i w najskomplikowańszych analizach szukałem błędu. Aż nagle błąd sam podszedł, uchylił kapelusza i powiedział grzecznie: - Mam nadzieję, że już nie przeszkadzam, ale czekałem na pana od lat; tutaj pod latarnią właśnie... Stało się to podczas czytania Stu dwudziestu dni Sodomy, czyli szkoły libertynizmu markiza Donatien Alphonse François de Sadc'a. Lektura to dosyć monotonna: bohaterowie wciąż kopulują na najbardziej nieprawdopodobne sposoby, torturują partnerów, wdychają ich wyziewy i zjadają ekskrementa. Pośród setek sposobów obcowania nie ma tylko jednego: stosunku kobiety i mężczyzny, w którym (figura obojętna) zespolenie ich organów płciowych mogłoby prowadzić do najbanalniejszego w świecie zapłodnienia. Jest to kwestia zasadnicza. Libcrtynizm jest otóż, w rozumieniu jego wyzna­ wców, sublimacją seksu, relacji międzyludzkich i rozkoszy. Niezbędnym zaś warunkiem sublimacji jest zastąpienie nor­ malności przez konstrukcję intelektualną, instynktownego przez wymyślone, natury przez kulturę. Jean Jacques Rousseau miał może inne odpowiedzi od markiza de Sade'aczy Mirabeau. U podstaw jego rozumowa­ nia stała jednak ta sama opozycja: natura - kultura. To nie ważne, że chodząc po parku w Ermenonville, który był dla filozofa uosobieniem natury, śmiech nas bierze na widok romantycznych mostków, kaskad i starannie przystrzyżonych platanów. To tutaj, a nie w brzydkim buszu żyły szczęśliwe podług myśliciela dzieci natury. Ale - powtórzmy - to nie ważne. Zasadniczy jest sam podział: natura na lewo, kultura na prawo. Claude Lévi-Strauss jest, jak pamiętamy, wielbicielem Jean Jacquesa Rousseau i w kolejnych publikacjach kreował go na patrona francuskiej i omalże światowej etnologii. Przerwijmy na chwilę. Las posadzony w rządki, równe linijki sosenka za sosenką. Jest to kultura, czy natura? Kompozycyjnie, ogrodniczo albo leśniczo kultura na pewno. Ale skądinąd drzewo jest samo w sobie uosobieniem natury, A potem las zaczyna zarastać. Krzewy, jeżyny, maliny... już nawet wejść się nie da. Tymczasem jedne sosny uschły, inne rozsiały dookoła botaniczne potomstwo. Nic nie zostało z pierwotnej geometrii. Więc już natura zwyciężyła kulturę? A jeśli tak, to w którym momencie. Czy wtedy, kiedy uschło pierwsze drzewko, czy kiedy drugie, lub trzecie. A co mają na to do powiedzenia sikorki bogatki, które znalazły dziuplę w pniu najzupełniej kulturowo posadzonego drzewa? A wstyd nagości na przykład. Owszem nasi przodkowie skakali ongiś po gałęziach niczym się nie krępując, a jeszcze wcześniej byli pratchawcami lub pantofelkami. Czy oznacza to, że naturyzm - tak jak się z nazwy reklamuje - jest rzeczywiście powrotem do natury, czy wręcz odwrotnie, kontestacją spetryfikowanych norm społecznych i obalaniem instynktowanych ograniczeń, Jacek Olędzki opisuje kurpiowskich chłopców, dla których ten pejzaż jest piękny, który płaski. Góry, nawet na najbar­ dziej malowniczych pocztówkach, zdają się im obrzydliwe. To kultura - bo im na równinie orać łatwiej, czy natura właśnie - gatunek nizinny, wtopił się w swój ekosystem i tylko w nim może egzystować? Są w końcu zwierzęta nizinne i tylko w górach mogące żyć. Kto widział kozice na Helu? Więc jak to w końcu jest? Tak oto dochodzimy do węzłowego problemu befsztyka tatarskiego. Jest to kawał surowego ale (uwaga!) mielonego lub subtelnie pokrojonego na wąskie paseczki wołowego mięsa wzbogaconego surowym żółtkiem i ewentualnie in­ nymi dodatkami po części surowymi, ale nie koniecznie - żeby wspomnieć tylko solony lub kiszony ogórek lub wędzoną rybkę... Jak zaszeregować tatara w strukturach kulinarnych z Le cru et le cuit Lévi-Straussa? - W pierwszej chwili odczuwamy pokusę odpowiedzi, iż zaszeregować się go po prostu nic da. Ale nie jest to prawda. W rzeczywistości da się go zaszeregować dowolnie - albo w szeregu natury, bo surowy; albo kultury, bo mielony, a co więcej stosowany jako przystawka lub dodatek do przetworzonego trunku. Miejsce w strukturze zależy więc od uprzedniego zdefiniowania tatara. Wniosek z jego w tejże strukturze miejsca będzie więc nieuchronnie tautologią. Dotyczy to oczywiście nie tylko tatara. Kiedy na przykład uznaje Lévi-Strauss jaguara za „wywąchiwacza ptaków" i z tego tytułu umieszcza go w karkołomnej interpretacji mitu przekładającego się na zapis reguł stosunków pokrewieństwa, może mieć rację. Ale właśnie tylko może. Jaguar może być bowiem i jest postrzegany w tychże mitach na szereg innych sposobów. Założenie staje się wyjaśnieniem, czyli wracamy do tatara. To już nudne. Fascynująca jest jednak w tym wszystkim niezachwiana wiara Lévi-Straussa w organizującą nasz świat wyobrażeń potęgę opozycji kultura-natura. Kiedy Zbigniew Benedyktowicz oparł swoje prace na opozycji: swój-obcy, ukazywał, że nasz (swój) porządek jest w oczach naszych (swojaków) naturalny i jedynie prawidłowy. Powtórzę: w naszych oczach. Otóż nic z tego u Lévi-Straussa. Lévi-Strauss wierzy w or­ ganiczne i obiektywne rozgraniczanie między naturą i kulturą. Jest w tym nieodrodnym synem swoich: ziemi i czasów, Deklaracja praw człowieka i obywatela z 26.08.1789, najpiękniejsze dziedzictwo Rewolucji Francuskiej, prokla­ muje: „Reprezentanci ludu francuskiego uznają (...) natural­ ne, niezbywalne i święte prawo człowieka..." I dalej: „Ludzie rodzą się i pozostają wolni i równi..." Tak Żyrondyści, jak i Danton, Marat, Robespierre odwołują się co chwilę do pojęcia dobrej natury, naturalnego porządku wolności i rów­ ności spaczonego przez tyranię. Kpi z nich niemiłosiernie J. M. Bocheński: „Ludzie są oczywiście nierówni: jedni są młodzi, inni starzy, jedni silni, inni słabi, mądrzy i głupi, szlachetni, zbrodniczy i tak dalej. Mało jest więc zabobonów tak idiotycznych jak wiara, że ludzie są równi..." I rzeczywiś­ cie - mitu równości, podobnie zresztą jak i wolności ludzkiej 141 �r nie da się utrzymać bez podbudowania mitem innym: natury ludzkiej, prawa naturalnego... Stąd wchodzą: natura i nadająca jej tożsamość opozycja natura-kultura do republikańskiego katechizmu. Będą też odmieniane przez wszelkie możliwe przypadki. Osobiście lubię najbardziej ten cytat z mowy Clemenceau: „Alzacja i Lotaryngia są z natury francuskie; tylko zdcgenerowana cywilizacja germańska może podtrzymywać tezy przeciwne, sztucznie ukute przez płatnych szarlatanów i skorumpowa­ nych historyków." I drugi jeszcze, z. przemówienia parlamen­ tarnego Jean Malin: „Domy tolerancji (burdele - przyp. L.S.) wynikają z konieczności zaspokojenia naturalnych potrzeb ludzkich, żądanie ich zamknięcia to abstrakcyjne wymysły pseudomoralistów i eunuchów." Raz po tej stronie, raz po tamtej (jak libertyni i Jean Jacques Rousseau) ale sama opozycja jest niepodważalna. Czy rację ma francuski parlamentarzysta uważający, że zaspokojenie byle z kim potrzeby seksualnej jest rzeczą naturalną, zaś ograniczanie warunków owegoż zaspokojenia poprzez normy moralno-rodzinnc, wydzielenie miejsca lub czasu - dyktatem kultury? Instynktownie chcielibyśmy się z nim zgodzić. Tymczasem zoologowie wykazują, że szereg gatunków ssaków, a przede wszystkim ptaków zachowuje w stadle daleko idącą, jeśli wręcz nie absolutną wierność... Kościół katolicki uważa z kolei, że naturalne jest poszanowa­ nie dla własnego płodu. Tymczasem w świecie zwierzęcym zabijanie lub opuszczanie nadwyżek potomstwa jest na po­ rządku dziennym... Tyle tylko, że argumenty biologów, czy zoologów i tak żadnej ze stron nie interesują. Dla Kościoła objawienie jest naturą samą, dla Lévi-Straussa wszelki feno­ men odczuwany religijnie stanowi w sposób oczywisty dzie­ dzictwo kultury... W obu przypadkach pojęcie „natura" nie opiera się na żadnej spójnej koncepcji naukowej, a jest tylko konstrukcją intelektualną, która ma być stroną w opozycji. Lévi-Strauss pisze także (Rasa i kultura), że primo: nie ma ras; secundo: wszystkie kultury są równe - nie ma wyższych i niższych; tertio: samo już postrzeganie różnic jest rasizmem. Są to trzy założenia w sposób oczywisty niezgodne z naszym 142 doświadczeniem i z badaniami naukowymi antropologów (w przypadku pierwszym), historyków i socjologów (w przypad­ ku drugim), wreszcie ze zdrowym rozsądkiem (w przypadku trzecim). Pozostają natomiast w zgodzie z polityczno-filozo­ ficzną doktryną republikańską. W ramach jej porządku to, że zauważanie inności ras byłoby powszechnym omamem jako że rasy nie istnieją, nie stanowi contradictio in adiecto. Rasa funkcjonuje tu bowiem jako narzucony przez kulturę fał­ szywy dyktat, który musimy pokonać, aby dojść do natural­ nego stanu rzeczy samego w sobie. Innymi słowy jest świat areną zmagania się wymyślonych ideologii, a wymyślić można wszystko - przecież: nie tytko równość i braterstwo, ale także wolność; spośród których słuszną jest jedynie ta nasza... Tutaj dochodzimy wreszcie do fundamentalnej różnicy między strukturaIizmem i funkcjonalizmem. Bronisław Mali­ nowski uważa, iż człowiek w potrzebie przypomina sobie co tam ostatnio czytał w technicznych książkach na dany konkretny temat, patrzy jakie ma narzędzie i ilu specjalistów pod ręką, zakłada przedsiębiorstwo i (jeśli na giełdzie nie ma krachu, czyli jeśli nie zajdą okoliczności szczególne) za­ spokaja potrzebę. Nic to innego, niż ideologia liberalizmu w najczystszej jej postaci z Adama Smitha rodem. LéviStrauss uważa, że jest to wizja prostacka. Toż stosunki społeczne nie są wolnym rynkiem. Miotają nimi religie, ideologie, wszelkie intelektualne konstrukcje. Praktyka życia ludzkiego przenosi nad mamonę inne wartości. Jakie? Najróż­ niejsze. Ale zgodne z naturą są tylko: wolność - równość - braterstwo. I lak wróciliśmy do punktu wyjścia. Nie jestem już być może strukturalistą. Nieco śmieszy mnie przekładanie naszych paryskich sporów na miły Bororo. Ale trzech rzeczy nie mogę Lévi-Straussowi odmówić: że był moim mistrzem, że wstrząsnął podstawami etnologii i, że jest z najczystszej jakobińskiej tradycji republikaninem. A skądinąd bardzo mnie zadziwia, że ci, co piszą o sfał­ szowanej przez marksizm wizji nauki, nic widzą fałszu l i ­ beralnego, republikańskiego etc. To nie jest postmodernizm. To tylko dyscyplina w powijakach. Jedna z wielu w tej sytuacji. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/53ebc638763db07829c7757813ac3e7e.pdf ddf097159d745ef1352c65e32ed2b6b6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5229 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4853 Title A name given to the resource Wstęp / ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.5-6 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. L: 2006, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 WSTĘP W 2003 roku świętowaliśmy jubileusz pięćdziesięciolecia Zakładu Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii (wcześniej Instytut Historii Kultury Materialnej) Polskiej Akademii Nauk . Rok 2006 pozwala nam natomiast cieszyć się z wyda­ nia pięćdziesiątego tomu „Etnografii Polskiej", pisma od początku związanego z tą placówką badawczą. „Złoty jubileusz" może być powodem do dumy i radości, skłania też do wspomnień, refleksji, podsumowań, do zastanowienia się nad osiąg­ nięciami i możliwościami zmian. Ocenę czasopisma pozostawiamy Czytelnikom - tym, którzy czytają „Etnografię Polską" od lat i tym, którzy dopiero rozpoczy¬ nają z nią spotkania. Historii czasopisma poświęcony jest, opublikowany w tym tomie, artykuł Wandy Paprockiej i niżej podpisanej. Nie jest on analizą kolejnych zeszytów i zamieszczonych w nich tekstów, lecz jedynie próbą podsumowania długoletniego dorobku, wskazania najważniejszych problemów, o jakich pisano na łamach „Etnografii Polskiej", prześledzenia zachodzących tu zmian. Motywem łączącym artykuły prezentowane w tomie jubileuszowym są narra¬ cje. I nie jest to przypadek, że właśnie o nich mówimy w tak ważnym momencie. Narracje są nie tylko opowieściami o życiu (własnym i/lub innych osób) albo też o wybranych z tego życia, a zarazem składających się na nie, wydarzeniach. Są one sposobami rozumienia świata, strukturami ludzkiego poznania, wyrazem poszukiwań sensu życia i tego, co się w nim wydarzyło w określonym czasie, nadawania znaczenia egzystencji narratora i zdarzeniom, których dotyczy nar¬ racja. Człowiek jest „zwierzęciem opowiadającym" (homo narrator), a jego wiedza o świecie ma strukturę narracyjną. Narracje odwołują się do pamięci i zarejestrowanych w niej wspomnień, skła¬ niają do refleksji nad tym, co minione, wyciągnięcia wniosków z przeszłości i do zastanowienia się nad przyszłością. Pamięć, wspomnienia, refleksja, opowieści, odniesienie do różnych perspektyw czasowych, to także element jubileuszy. Różne mogą być jedynie sposoby ich celebrowania. Dokonawszy, w redakcyjnym gronie, wyboru tematu, który byłby wiodącym motywem pięćdziesiątego tomu „Etnografii Polskiej", zwróciliśmy się do kilkuna¬ stu osób z prośbą o przygotowanie tekstów. Nie precyzowaliśmy naszych oczeki¬ wań, nie chcąc niczego narzucać, ani sugerować. 'Narracje' były jedynie hasłem wywoławczym, inspiracją. Pozostawiliśmy Autorom wolną rękę w wyborze szczegółowej problematyki związanej z narracjami i sposobu jej przedstawienia. 1 1 Dorobek Zakładu został przedstawiony przez prof. dr hab. Wandę Paprocką w artykule za­ tytułowanym „50 lat Zakładu Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk" (Etnografia Polska, t. X L V I I : 2003, z. 1-2, s. 5-30). �6 WSTĘP Autorzy poszczególnych artykułów ukazują zjawisko narracji z różnych per­ spektyw. Lektura tych tekstów wskazuje na ogromny potencjał etnologii/antro¬ pologii kulturowej i możliwość jej wykorzystania w badaniach tego fenomenu. Widać też wyraźnie, jak wiele można powiedzieć o człowieku i jego kulturze, a więc o podstawowym „przedmiocie" etnologii/antropologii kulturowej, na pod¬ stawie analizy różnego typu narracji. W imieniu Redakcji najserdeczniej dziękuję tym wszystkim, którzy odpowie­ dzieli na naszą prośbę i których teksty uświetniły jubileusz „Etnografii Polskiej". Pięćdziesiąt lat to długi okres, zarówno w życiu człowieka, jak i w historii czasopisma. Mam nadzieję, że „Etnografia Polska" będzie służyć następnym pokoleniom Czytelników, zyskując ich uznanie i sympatię. Twórcom kolejnych numerów życzę sukcesów, radości i jeszcze wspanialszych jubileuszy. Iwona Kabzińska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e47a74c26955d2d3c712b6b0f6cf9fa.pdf 2367ad915cb6d0a4f0a227e9084caf4c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1364 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1260 Title A name given to the resource Społeczność wiejska w Bieszczadach po II wojnie światowej / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2, s.137-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ..Etnografia Polska", t. X X X I I I : 1989, z. 2 P L I S S N 0071-1861 MARIA BIERNACKA (Warszawa) SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W BIESZCZADACH PO I I W O J N I E Ś W I A T O W E J Bieszczady j a k o górski region p o ł o ż o n y w p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j części Polski stanowią fragment Karpat Polskich p o m i ę d z y Przełęczą Ł u p k o w s k ą na zachodzie i Przełęczą U ż o c k ą na wschodzie — oddzielającą równocześnie Bieszczady Zachodnie od Bieszczadów Ś r o d k o w y c h i Wschodnich, znajdujących się obecnie w granicach Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. G r a n i c ę p o ł u d n i o w ą geograficznego zasięgu Bieszczadów stanowi grzbiet Karpat, a p ó ł n o c n ą dolina rzeki San.. Po ostatniej wojnie, w związku z ponownym zasiedleniem i zagospodarowywaniem górskich ziem p o ł u d n i o w o -wschodniej części Polski, terminu Bieszczady zaczęto używać nie dość precyzyjnie, obejmując nim niekiedy nawet Beskid N i s k i . W wyniku licznych reorganizacji administracyjnych, nie zawsze korzystnych dla rozwoju tego regionu, Bieszczady znajdowały się kolejno w granicach byłych p o w i a t ó w : leskiego, ustrzyckiego oraz częściowo sanockiego. W 1972 r. utworzony został jeden duży powiat leski, k t ó r y w czasie reformy administracyjnej w 1975 r. p r z y ł ą c z o n o z woj. rzeszowskiego do nowo powstałego woj. krośnieńskiego. Region bieszczadzki cieszy się wśród ludności całego kraju d u ż ą atrakcyjnością wynikającą głównie z jego krajobrazowego p i ę k n a , uni­ kalnej przyrody oraz uzdrowiskowo-wypoczynkowych i turystycznych walorów. Zainteresowania naukowo-badawcze Bieszczadami sięgają czasów znacznie wcześniejszych i mają swoje ź r ó d ł o przede wszystkim w oryginalności i złożoności kultury dawniejszych m i e s z k a ń c ó w tej ziemi. Wiąże się to zresztą z ogólnymi zainteresowaniami przedstawicieli różnych dyscyplin wiedzy (w tym szczególnie h i s t o r y k ó w , etnografów, geografów, j ę z y k o z n a w c ó w ) historią i k u l t u r ą m i e s z k a ń c ó w całych Polskich Karpat. Rezultatem tych zainteresowań i b a d a ń karpackich z okresu międzywojennego były również liczne opracowania etnograficzne, z a r ó w n o m a t e r i a ł o w e , jak i teoretyczne, w k t ó r y c h szczególną pozycję zajmowały studia wybitnego teoretyka kultury ludowej K . Dobrowolskiego (1938, 1964). Po ostatniej wojnie badania etnografów na terenie Karpat Polskich prowadzone były przez różne o ś r o d k i naukowe, m. in. przez katedry uniwer- �138 MARIA B I E R N A C K A syteckie w K r a k o w i e i Łodzi oraz Muzeum T a t r z a ń s k i e w Zakopanem. W latach sześćdziesiątych problematyka kultury ludowej Karpat znalazła się w centrum uwagi e t n o g r a f ó w krajów pozostających w zasięgu Karpat (Polski, Czechosłowacji, Węgier, Rumunii, ZSRR, Bułgarii), którzy podjęli p r ó b ę koordynacji prac naukowo-badawczych prowadzonych na tym obszarze przez różne o ś r o d k i etnograficzne (Gładysz 1962a). W ramach realizacji tej m i ę d z y n a r o d o w e j inicjatywy w 1960 r. do b a d a ń karpackich włączyły się również placówki etnograficzne Instytutu Historii Kultury Materialnej P A N w Krakowie, Łodzi i Warszawie. G ł ó w n y m tematem b a d a ń była organizacja pasterstwa wysokogórskiego oraz kultura materialna i duchowa pasterzy ( K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a 1969; M i s i ń s k a 1971; Jostowa 1972; Biblio­ grafia... 1960/1963; Nizińska 1966; G ł a d y s z o w a 1967; Biernacka 1962, 1974; Kowalska-Lewicka 1980; Tradycja a współczesna... 1983). Terenem b a d a ń ówczesnego Z a k ł a d u Etnografii Polski I H K M P A N w Warszawie stały się Bieszczady, gdzie j u ż od 1949 r. rozwijało się pasterstwo sezonowe, prowadzone przez górali przybywających na te tereny z okolic Tatr i Podtatrza. W 1963 r. tematyka b a d a ń bieszczadzkich została przesunięta na problemy dotyczące kształtowania się nowej społeczności wiejskiej i jej kultury. Region bieszczadzki wyróżniał się j u ż przed I I wojną światową specy­ ficznymi cechami społeczno-kulturowymi, uwarunkowanymi z a r ó w n o geogra­ ficznym położeniem i górskim typem gospodarki, j a k też z r ó ż n i c o w a n ą s t r u k t u r ą etniczną i w y z n a n i o w ą ludności. Wsie bieszczadzkie przeważnie typu ł a ń c u c h o w e g o p o ł o ż o n e były w śródgórskich, szerokich i nasłonecznio­ nych dolinach. N a ogól był to teren ubogi, zamieszkany przez l u d n o ś ć pochodzenia polskiego, u k r a i ń s k i e g o (grupy etnograficzne Bojków, Ł e m k ó w , Dolinian) oraz żydowskiego i częściowo niemieckiego. L u d n o ś ć bieszczadzką cechował przy tym duży tradycjonalizm oraz znaczne zapóźnienie ogółnocywilizacyjne w stosunku do innych o b s z a r ó w kraju (Reinfuss 1948/49, s. 17-210; 1939; Falkowski. Pasznycki 1935; Czajkowski 1969). Po I I wojnie światowej, na skutek tragicznych wydarzeń spowodowanych działalnością na tym terenie skrajnie nacjonalistycznej Ukraińskiej A r m i i Powstańczej, Bieszczady uległy znacznemu wyludnieniu i dewastacji. W latach 1945-1946 część o s ó b pochodzenia u k r a i ń s k i e g o repatriowano do ZSRR, a w 1947 r. przesiedlono na tereny zachodniej i północnej Polski większość pozostałej tam ludności. O d tej pory Bieszczady stały się obiektem usilnych zabiegów władz p a ń s t w o w y c h zmierzających od ich ponownego zasiedlenia i zagospo­ darowania (Biernacka 1974). W wyniku p o c z ą t k o w e g o osadnictwa żywiołowego, a n a s t ę p n i e systematycz­ nie prowadzonej latami akcji osiedleńczej — na miejsce dawnego u k ł a d u etnicznego i wyznaniowego u k s z t a ł t o w a ł o się stosunkowo jednolite społeczeń­ stwo polskie, z m a ł ą d o m i e s z k ą ludności pochodzenia u k r a i ń s k i e g o oraz mieszanej p o l s k o - u k r a i ń s k i e j . Obecnie podstawowy trzon m i e s z k a ń c ó w Biesz­ c z a d ó w stanowi: a) l u d n o ś ć pochodzenia miejscowego, k t ó r a nadal w Bieszcza- �SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W BIESZCZADACH 139 dach p o z o s t a ł a lub z czasem tam p o w r ó c i ł a ; b) rodziny r e p a t r i a n t ó w polskich przybyłych z Z S R R ; c) osadnicy r o l n i oraz robotnicy leśni i p a ń s t w o w y c h gospodarstw rolnych, wywodzący się z r ó ż n y c h okolic kraju, przede wszystkim jednak z przeludnionych i ubogich wsi woj. krakowskiego i rzeszowskiego; d) tzw. l u d n o ś ć „lubelska", z okolic Sokala i Hrubieszowa, p r z y b y ł a w Bieszczady w 1951 r. na skutek wymiany granicznej p o m i ę d z y Polską i Z S R R ; e) uchodźcy greccy, należący do emigracji politycznej, k t ó r a po 1950 r. zmuszona była opuścić Grecję i s z u k a ć schronienia w krajach tzw. demokracji ludowej; f) pracownicy służby leśnej, zdrowia, oświaty oraz wszelkich innych placówek usługowych, a ponadto; g) tatrzańscy i p o d t a t r z a ń s c y pasterze, przybywający w Bieszczady corocznie, w okresie sezonu letniego ze swymi stadami owiec i bydła. Tak więc obecni mieszkańcy Bieszczadów stanowią z b i o r o w o ś ć złożoną, w y w o d z ą c ą się z różnych środowisk regionalnych i społeczno-kulturowych. W związku z t y m , głównym celem podjętych b a d a ń etnograficznych było uchwycenie procesu k s z t a ł t o w a n i a się nowych s t o s u n k ó w demograficznych, gospodarczo-społecznych i kulturowych w regionie, który p o w s t a w a ł nieomal od nowa na obszarze zaistniałej tam po I I wojnie światowej swoistej „pustki kulturowej". P e ł n a realizacja p l a n ó w zmierzających do odbudowy i właściwego zagospo­ darowania ziemi bieszczadzkiej była zależna z a r ó w n o od o ś r o d k ó w centralnego planowania i finansowania podstawowych u r z ą d z e ń dla tego regionu, jak również od najściślejszej współpracy i z a a n g a ż o w a n i a się w tę działalność miejscowego społeczeństwa. Aktywizacja sił społecznych wsi i osad stanowiła podstawowy warunek właściwej realizacji p l a n ó w , zarządzeń i uchwał, k t ó r e nakreślały przyszły kształt tego górskiego i od nowa zagospodaro­ wanego regionu. P o c z ą t k o w e p r ó b y zagospodarowania Bieszczadów ś r o d k a m i i siłami lokalnymi nie mogły przynieść p o ż ą d a n y c h rezultatów, były one nie wystarcza­ j ą c e do wyprowadzenia tego regionu z impasu, w j a k i m się znalazł po 1947 r. Dopiero uchwała Komitetu Ekonomicznego Rady M i n i s t r ó w ( K E R M ) z 1959 г., na podstawie której nastąpiło włączenie Bieszczadów do centralnego planu p a ń s t w o w e g o , pozwoliła zrealizować najbardziej żywotne dla tego regionu inwestycje. Podstawowe znaczenie dla aktywizacji gospo­ darczej i społecznej Bieszczadów miała rozbudowa i modernizacja d r ó g oraz przeprowadzenia sieci elektrycznej. Dalszymi czynnikami aktywizującymi region bieszczadzki były: budowa hydroelektrowni na Sanie, uruchomienie z a k ł a d ó w zatrudnienia pozarolniczego, a także r o z w ó j sieci p u n k t ó w usługo­ wych, tak nieodzownych do normalnego funkcjonowania życia jego miesz­ k a ń c ó w . Nie trzeba d o d a w a ć , j a k istotną rolę w aktywizacji gospodarczej o d g r y w a ł a pomoc świadczona przez p a ń s t w o gospodarstwom chłopskim, a zwłaszcza nowo osiedlonym osadnikom rolnym. Narastające stale potrzeby w zakresie aktywizacji gospodarczej i społecz­ nej regionu bieszczadzkiego zrodziły pod koniec lat sześćdziesiątych nowy, �140 MARIA B I E R N A C K A perspektywiczny plan zagospodarowania całego górskiego regionu p o ł u d n i o w e j Rzeszowszczyzny. Podstawowym założeniem tego planu, k t ó r e g o realizację przewidziano do roku 1985 (uchwalonego przez R a d ę M i n i s t r ó w w 1969 г.), było uczynienie z tych o b s z a r ó w tzw. „rejonu odnowy sił człowieka". Zaprojektowano, aby te najpiękniejsze górskie tereny zostały przeznaczone przede wszystkim do wypoczynku, turystyki, przyrodo lecznictwa i sportu. Z p l a n ó w tych wykluczono b u d o w ę z a k ł a d ó w przemysłowych m o g ą c y c h naruszyć r ó w n o w a g ę przyrodniczą omawianego regionu i s p o w o d o w a ć skażenie ziemi, wody i powietrza. W związku z o c h r o n ą ś r o d o w i s k a przyrodniczo-geograficznego, tak ważnego przy rekreacji oraz regeneracji sił człowieka, przewidziano również utworzenie Bieszczadzkiego Parku Narodowego, Wschodniobieszczadzkiego Obszaru Chronionego Krajobrazu oraz innych r e z e r w a t ó w przyrody. W zakresie rolnictwa plan przewidywał, że głównym kierunkiem rozwoju tych ziem powinna być gospodarka hodowlano-wypasowa, k t ó r a w warunkach górskich jest jedynie słuszna i opłacalna. Produkcja roślinna powinna pełnić wyłącznie funkcje usługowe wobec hodowli. W związku z t y m na terenie Bieszczadów wydzielone zostały dwa mikroregiony rolnicze: hodowlano-uprawowy i hodowlano-wypasowy (w rejonach p o ł u d n i o w y c h ) . W zagospo­ darowaniu rolniczym tego rejonu p o w a ż n e zadanie postawiono przed wszyst­ k i m i sektorami własnościowymi, a więc p a ń s t w o w y m , spółdzielczym i indywi­ dualnym. W indywidualnym osadnictwie rolnym zaznaczyła się przy t y m wyraź­ na tendencja powiększania gospodarstw do 20 ha oraz udzielania osadnikom zwiększonych k r e d y t ó w na ich pełne zagospodarowanie. W celu zapewnienia możliwie najbardziej harmonijnego rozwoju gospo­ darczo-społecznego i kulturalnego tych ziem przewidziano dalszy rozwój sieci wszelkich placówek usługowych. Przede wszystkim jednak zaprojektowano b u d o w ę wielu o d c i n k ó w d r ó g bocznych, znoszących bariery nadal jeszcze istniejącej izolacji, stwarzających podstawy do lepszego zaopatrzenia ludności oraz swobodniejszego kontaktowania się z o ś r o d k a m i miejskimi i innymi centrami gospodarczo-kulturalnymi. Z a k ł a d a n o przy t y m , że realizacja tych p l a n ó w przyczyni się w najbliższych latach do pełniejszej konsolidacji społeczeństwa bieszczadzkiego i w przyszłości zwiąże go na stałe z regionem, k t ó r y — nie tracąc nic ze swej górskiej odrębności — zbliży się równocześnie pod względem techniczno-cywilizacyjnym do pozostałych o b s z a r ó w naszego kraju. Badaniami terenowymi w Bieszczadach na temat powojennych p r z e o b r a ż e ń społeczno-kulturowych objęto w latach 1963-1972 ok. 70 miejscowości rozmieszczonych na całym obszarze regionu, ale o największym zagęszczeniu w jego części ś r o d k o w e j , biegnącej r ó w n o l e ż n i k o w o wzdłuż linii Baligród, Hoczew, Wołkowyja, Lutowiska. W wyborze p u n k t ó w b a d a ń kierowano się zasadą dotarcia do wszystkich o ś r o d k ó w osadniczych, reprezentujących ten tak bardzo charakterystyczny i złożony obraz bieszczadzkiej rzeczywistości kulturowej. U w z g l ę d n i o n o więc przede wszystkim badanie ludności miejscowego �SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W BIESZCZADACH 141 pochodzenia, k t ó r a nie została objęta w y m i a n ą repatriacyjną z Z S R R w r o k u 1945 oraz nie była przesiedlona na nasze Ziemie Zachodnie w 1947 r. lub k t ó r a p o w r a c a ł a sporadycznie po 1956 r. z a r ó w n o z ZSRR, jak i z Ziem Zachodnich na zamieszkiwaną przez siebie dawniej ziemię bieszczadzką. Jest to ludność pochodzenia u k r a i ń s k i e g o z grupy etnograficznej Ł e m k ó w , Bojków i Dolinian, jak również polska, a bardzo często mieszana polsko-ukraińska. W większości wymienionych wsi zetknięto się r ó w n i e ż z osadnikami przybyłymi na te tereny bezpośrednio po roku 1947 i 1948. Osadnicy ci zajmowali opuszczone gospodarstwa rolne oraz zagrody. W y w o d z i l i się przeważnie z bardzo przeludnionych i biednych wsi woj. rzeszowskiego i krakowskiego. Osiedlali się najczęściej w miejscowościach dostępnych pod względem komunikacyjnym i stanowili element n a p ł y w o w y najbardziej stabilny głównie z tego względu, że p o c h o d z ą c z bardzo ubogich i przelud­ nionych t e r e n ó w Polski nie mieli w zasadzie sprzyjających w a r u n k ó w do powrotu. Wielu z nich zresztą nie tylko się tam z a a k l i m a t y z o w a ł o , ale prawdziwie przywiązało do nowej ziemi bieszczadzkiej. D o tej samej mniej więcej kategorii ludnościowej, pod względem pochodzenia i przynależności społecznej, należeli osadnicy angażujący się w latach 1950-1956 do prac w licznych na tym obszarze P.GR-ach i spółdzielniach produkcyjnych. Z czasem większość z nich przechodziła do prac drogowych, leśnych — niekiedy zaś p r z e j m o w a ł a nie zajęte jeszcze gospodarstwa rolne. Oddzielną grupę badanej społeczności wiejskiej w Bieszczadach stanowiła wspomniana j u ż l u d n o ś ć „lubelska", k t ó r a w roku 1951 zasiedliła kilkanaście wsi we wschodnich częściach dawnego pow. ustrzyckiego. Pod względem s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y m była to l u d n o ś ć zwarta, gdyż wywodziła się z k i l k u sąsiadujących z sobą wsi oraz rolniczych miasteczek. Dalszym interesującym obiektem b a d a ń były wsie indywidualne o s a d n i k ó w rolnych powstałe po roku 1959, w wyniku wspomnianej j u ż uchwały Komitetu Ekonomicznego Rady Ministrów, k t ó r y wprowadził region bieszcza­ dzki do centralnych p l a n ó w p a ń s t w o w y c h . Pochodzenie tej ludności jest mocno zróżnicowane. Byli to osadnicy przeważnie wiejskiego pochodzenia, ale nie b r a k o w a ł o także wśród nich jednostek wywodzących się ze środowisk miejskich, w tym t a k ż e robotniczych. Wielu z nich miało j u ż za sobą drogi życiowe pełne przygód i na tej „ n o w e j " ziemi szukało swego miejsca i stabilizacji. Szczególnie interesującą grupę badanej ludności, c h o ć m o ż e nie reprezenta­ tywną dla tego regionu, stanowiły rodziny u c h o d ź c ó w politycznych z Grecji, zamieszkałe w okolicy Ustrzyk Dolnych — zrzeszone w spółdzielniach produkcyjnych w K r o ś c i e n k u i Trzciańcu. Liczba tej ludności, p o c z ą t k o w o dość wysoka, stale m a l a ł a ze względu na to, że wielu z nich przenosiło się do miast, a niektórzy emigrowali bliżej swojej ojczyzny — do Rumunii, Bułgarii oraz Jugosławii. D l a uzyskania pełnego obrazu przemian wsi bieszczadzkiej badaniami �142 MARIA BIERNACKA objeto również wsie pozostające w b e z p o ś r e d n i m zasięgu o ś r o d k ó w dodatko­ wego, pozarolniczego zatrudnienia, jak np. budowa zapory wodnej w Myczkowcach i Solinie, kombinat drzewny w Rzepedzi oraz stare o ś r o d k i przemysłu naftowego. Ponadto badano również osiedla sezonowych i stałych r o b o t n i k ó w drogowych i leśnych, szukając także wśród tej grupy ludności odpowiedzi na problemy związane z kształtowaniem się nowego życia w bieszczadzkim regionie. Badaniami tymi objęto głównie ośrodki robotnicze p o ł o ż o n e w po­ łudniowej, najbardziej górzystej i zalesionej części Bieszczadów. Podkreślić należy, że szczególną wagę p r z y w i ą z y w a n o do wypowiedzi nauczycieli, p r a c o w n i k ó w s a m o r z ą d o w y c h , działaczy społecznych oraz tych o s ó b , k t ó r e zamieszkały w Bieszczadach na stałe — niejako z własnego wyboru. W stosunku do tych wydzielonych grup ludności zastosowano m e t o d ę . b a d a ń stacjonarnych, obejmując n i m i w wybranych i najbardziej reprezen­ tatywnych wsiach z reguły 50%, a niekiedy nawet 100% rodzin. W pozo­ stałych punktach przeprowadzono badania m e t o d ą penetracyjną, g r o m a d z ą c m a t e r i a ł p o r ó w n a w c z y do stacjonarnych p u n k t ó w b a d a ń . P o d s t a w ę do b a d a ń terenowych stanowiły kwestionariusze i ankiety. Zgromadzony na ich podstawie materiał u z u p e ł n i a n o bezpośrednimi obserwacjami, informacjami zawartymi w terenowych archiwach oraz literaturą przedmiotu. Punktem odniesienia do obserwowanych współcześnie zjawisk i p r o c e s ó w kulturowych był model kultury tradycyjnej. Najwyraźniej zarysował się on wśród ludności miejscowego pochodzenia z a r ó w n o polskiej, j a k ukraińskiej, a także mieszanej polsko-ukraińskiej. Bardzo wyraźnie zaznaczał się również model kultury tradycyjnej wśród zwartej ludności „lubelskiej", Stosunkowo jednolicie pod względem swego pochodzenia i tradycyjnej kultury przedstawiały się grupy ludności góralskiej oraz ludności z przeludnionych p o w i a t ó w woj. rzeszowskiego i krakowskiego, k t ó r a osiedlała się na terenie Bieszczadów w większych zespołach. Inni pozostali osadnicy to przeważnie jednostki czy nawet rodziny wywodzące się z różnych środowisk społecznych i z różnych okolic kraju, k t ó r e najczęściej nie p o d t r z y m y w a ł y tradycji swego pochodzenia. Swoistą enklawę k u l t u r o w ą stanowiła w Bieszczadach grupa ludności greckiej. K u l t u r a tradycyjna o s a d n i k ó w bieszczadzkich to jeden z ważniejszych e l e m e n t ó w p o d ł o ż a historycznego, k t ó r y zwłaszcza w pierwszym okresie osadnictwa określał niekiedy bardzo wyraźnie kierunek i tempo dokonujących się tam przemian. Dalszym etapem naukowych b a d a ń i obserwacji było odkrywanie mechanizmu zmian, ustalanie systemu wzajemnych uzależnień i określanie głównych d r ó g rozwoju wsi tego obszaru. Było to możliwe dzięki wydzieleniu wspomnianych poprzednio kategorii ludności, określeniu ich p o d ł o ż a historycznego i s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e g o , prześledzeniu p r o c e s ó w adaptacji do nowych w a r u n k ó w oraz ustaleniu współczesnej sytuacji gospo­ darczej i społecznej. G ł ó w n y m obiektem analizy byla rodzina na tle społeczności wiejskiej, w związku z czym szukano odpowiedzi na podstawowe pytania dotyczące �SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W BIESZCZADACH 143 jej struktury i funkcji oraz podstaw więzi społecznych łączących j ą z własną społecznością lokalną oraz szerszymi w s p ó l n o t a m i ponadlokalnymi. P r ó b o w a n o zatem określić, w jakich warunkach bytowych żyją mieszkańcy tego re­ gionu, j a k i reprezentują poziom umysłowy, w j a k i s p o s ó b uczestniczą w życiu społecznym pozarodzinnym oraz j a k funkcjonuje system więzi społecznych formalnych i nieformalnych w nowych społecznościach wiejskich Bieszczadów. Ustalenie odpowiedzi na tak s f o r m u ł o w a n e pytania pozwoliło u s t o s u n k o w a ć się do podstawowego problemu badawczego — jak przebiega proces adaptacji oraz integracji społecznej i kulturowej w wiejskich społecz­ nościach bieszczadzkich. N a podstawie uzyskanych m a t e r i a ł ó w m o ż n a było wysunąć pewne ogólne stwierdzenia o d n o s z ą c e się do całokształtu zaistniałych w Bieszczadach przemian demograficznych, gospodarczo-społecznych i kulturowych, a także zarysowujących się na przyszłość tendencji rozwojowych (por. Biernacka 1974). Stwierdzić należy, że w wyniku wojennych i powojennych wydarzeń i przesunięć demograficznych zmienił się gruntownie charakter etniczno- n a r o d o w o ś c i o w y i wyznaniowy omawianego regionu. N a miejsce dawnego u k ł a d u etnicznego ( Ł e m k ó w , Bojków, Dolinian i P o g ó r z a n ) oraz grup n a r o d o w o ś c i o w y c h (polskiej, ukraińskiej, żydowskiej i niemieckiej), zróżnico­ wanych również wyznaniowo, u k s z t a ł t o w a ł o się jednolite społeczeństwo polskie z bardzo m a ł ą d o m i e s z k ą ludności ukraińskiej i mieszanej polsko-ukraińskiej określającej się z reguły j a k o l u d n o ś ć polska. Pod względem wyznaniowym przeważają zdecydowanie wyznawcy kościoła rzymskokatolickiego, a wśród ludności miejscowego pochodzenia wyznawcy cerkwi greckokatolickiej i prawo­ sławnej. Występują także sporadycznie członkowie kościoła b a p t y s t ó w oraz wyznawcy sekt religijnych r ó ż n y c h odcieni. W ś r ó d tej r ó ż n o r o d n e j ludności napływowej, pracującej najczęściej w zawodach pozarolniczych, zdarzają się jednostki nie uprawiające praktyk religijnych. W związku z d o k o n u j ą c y m i się przemianami prawie c a ł k o w i t e m u zatarciu uległy zewnętrzne cechy wyróżniające dawne grupy e t n o g r a f i c z n o - n a r o d o w o ś ciowe nadające im wyraźnie o d r ę b n y charakter. Dotyczy to przede wszystkim zmian w przestrzennym rozplanowaniu wsi, w architekturze i elementach dekoracyjnych poszczególnych zagród oraz o b i e k t ó w kultu religijnego, w zaniku strojów ludowych — a tym samym w pewnej jednostajności zewnętrznej wsi, zwłaszcza podczas obchodzonych uroczystości rodzinnych czy o g ó l n o wioskowych, k t ó r e w przeszłości odznaczały się oryginalnością i b a r w n o ś c i ą . Dzisiejszy zewnętrzny wygląd wsi regionu bieszczadzkiego zbliżony jest do wyglądu wsi r e g i o n ó w przyległych, a nawet znacznie oddalonych. Z a r ó w n o w budownictwie, jak w wyposażeniu wnętrz mieszkalnych oraz w sposobie ubierania się obecnych m i e s z k a ń c ó w wsi bieszczadzkich uderza w y r a ź n a tendencja do przyjmowania w z o r ó w miejskich. W y s t ę p o w a n i e tego zjawiska, nawet w bardzo odległych od szlaków komunikacyjnych miejscowościach biesz­ czadzkich, jest wyrazem ogólnych tendencji zaznaczających się we współ­ czesnej kulturze większości m i e s z k a ń c ó w polskiej wsi. �144 MARIA B I E R N A C K A Przesunięcia demograficzne, dewastacja osiedli, powstawanie w t ó r n y c h pustek kulturowych, rozwój żywiołowego osadnictwa, a następnie działalność władz p a ń s t w o w y c h zmierzająca do zasiedlenia zdewastowanego obszaru na zupełnie nowych podstawach — s p o w o d o w a ł y zasadnicze i stałe zmiany w krajobrazie przestrzennym regionu bieszczadzkiego. Zwiększyły się zdecydo­ wanie, zwłaszcza w trudniej dostępnych partiach Bieszczadów, obszary zalesione kosztem dawnych uprawnych pól i pastwisk. Powstały na terenie regionu nowe obiekty inwestycyjne: zapory wodne w Myczkowcach i Solinie, kombinat drzewny w Rzepedzi, fabryka p r e f a b r y k a t ó w w Uhercach, kamienio­ łomy oraz różne inne zakłady. Kontynuowane jest nadal, c h o ć w niewielkim zakresie, kopalnictwo ropy naftowej. Teren został pokryty siecią głównych dróg, tzw. obwodnic, co stworzyło warunki do rozwoju komunikacji. Prze­ prowadzona została w regionie sieć urządzeń elektryfikacyjnych. Z roku na rok poszerzały i u d o s k o n a l a ł y swą działalność r ó ż n o r o d n e placówki usługowe. Dodatni wpływ tych wszystkich u r z ą d z e ń zaznaczył się nie tylko w stosunkach społecznych, w podnoszeniu się kultury materialnej mieszkańców, ale przede wszystkim w zewnętrznym obrazie regionu. Zmieniła się na całym obszarze struktura indywidualnej własności rolnej, a szczególnie na terenach zasiedlonych od nowa lub dosiedlanych. Dawne, rozdrobnione gospodarstwa chłopskie zostały uzupełnione ziemią folwarczną i parafialną oraz n i e w y k o r z y s t a n ą ziemią gospodarstw p o u k r a i ń s k i c h . Prefero­ waną wielkością osadniczych gospodarstw indywidualnych stały się areały od 10 do 20 ha. Obok gospodarstw indywidualnych istnieje również w rolnictwie sektor gospodarki państwowej (państwowe gospodarstwa rolne) i uspołecznionej (spółdzielnie produkcyjne), k t ó r e zmieniły nie tylko s t r u k t u r ę własności rolnej, ale także s t r u k t u r ę z a w o d o w ą ludności pracującej w r o l ­ nictwie. Współżyją więc obok siebie rolnicy indywidualni i robotnicy p a ń s t w o ­ wych gospodarstw rolnych oraz członkowie rolniczych spółdzielni produkcyj­ nych, którzy z tytułu swego zatrudnienia w instytucjach posiadających duże areały ziemi uzyskują r ó ż n o r o d n ą specjalizację z a w o d o w ą . Innym rysem współczesnej struktury społecznej ludności bieszczadzkiej stała się jej d w u z a w o d o w o ś ć . W miejsce dawnej, stosunkowo jednolitej pod względem zawodowym ludności rolniczej kształtuje się typ dwuzawodowych c h ł o p o - r o b o t n i k ó w . P o n i e w a ż proces ten wzbierał na sile budził więc n i e p o k ó j , zwłaszcza w odniesieniu do m i e s z k a ń c ó w wsi nowo osadniczych o strukturze rolnej sięgającej 20 ha. Ta kategoria ludności uzupełniała bowiem swe budżety rodzinne dodatkowymi dochodami z zajęć pozarolniczych, kosztem z a n i e d b a ń we własnych gospodarstwach rolniczo-budowlanych. N a zmiany w kształtującej się obecnie strukturze zawodowej m i e s z k a ń c ó w wsi bieszczadz­ kich wpływa t a k ż e d o p ł y w inteligencji: nauczycieli, p r a c o w n i k ó w służby leśnej, służby zdrowia, p r a c o w n i k ó w p l a c ó w e k zaopatrzenia i zbytu oraz innych p u n k t ó w usługowych. Znaczna część inteligencji spośród ludności miejscowego pochodzenia kształciła się j u ż w Polsce Ludowej. Wszystkie p r z e o b r a ż e n i a demograficzne, gospodarczo-społeczne i polityczne, �SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W BIESZCZADACH 145 zmieniające w s p o s ó b zasadniczy s t r u k t u r ę s p o ł e c z n o - z a w o d o w ą ludności bieszczadzkiej, pociągały za sobą łańcuch przemian z a r ó w n o w warunkach bytowych, j a k również w zakresie życia rodzinnego i ogólnospołecznego. Wzrósł poziom umysłowy ludności, a więc zmienił się t y m samym jej stosunek do spraw bliższego i dalszego świata. L u d n o ś ć miejscowego pocho­ dzenia, zwłaszcza młodsze pokolenie, nawiązuje kontakty z r ó ż n y m i pozawiejskimi i pozabieszczadzkimi ś r o d o w i s k a m i . Osiedlanie się na terenach bieszczadzkich ludności z innych części kraju oraz innych środowisk kulturo­ wych zachwiało dawnym u k ł a d e m gospodarczo-społecznym i kulturowym tradycyjnej wsi. W i e l k ą rolę w tych p r z e o b r a ż e n i a c h spełniały również szkoły oraz instytucje i organizacje, k t ó r y c h działalność wciągała stopniowo m i e s z k a ń c ó w wsi bieszczadzkich w nurt szerszych, regionalnych, ogólno­ narodowych czy też światowych p r o b l e m ó w . L u d n o ś ć wiejska wzory p o s t ę p o ­ wania czerpie obecnie z r ó ż n o r o d n y c h źródeł. Odnosi się to w szczególności do młodzieży, ale dotyczy r ó w n i e ż pokolenia ludzi starszych, którzy poprzez różne koleje swego powojennego losu wyszli poza bariery tradycyjnych n o r m , regulujących ściśle ich dawne p o s t ę p o w a n i e . Analiza m a t e r i a ł ó w zebranych w terenie nasuwa stwierdzenie, że stopień z a a n g a ż o w a n i a ludności w sprawy ogólnospołeczne był p o c z ą t k o w o na t y m obszarze niewielki. Z a z n a c z a ł się on jednak różnie i najczęściej w zależności od charakteru danego środowiska. Wiadomo na przykład, że wsie z ludnością miejscowego pochodzenia c h a r a k t e r y z o w a ł o w przeszłości bardzo silne poczucie związków rodzinnych, sąsiedzkich i o g ó l n o wioskowych. D o m i n u j ą c ą rolę w tych u k ł a d a c h odgrywały autorytety rodzinne, kościelne i administracyjne, podbudowane często stanem posiadania m a j ą t k o w e g o , stanowiskiem społecz­ nym, r e p r e z e n t o w a n ą wiedzą oraz indywidualnymi zaletami charakteru. W społecznościach tych funkcjonowało wiele tradycyjnych form współ­ życia i współpracy. Z r ó ż n i c o w a n i e etniczne i wyznaniowe, jakie charaktery­ zowało te wsie do czasu I I wojny światowej, nie stanowiło ź r ó d ł a wzajemnych konfliktów oraz niechęci. W nowej sytuacji powojennej, trudnej i wyjątkowo skomplikowanej w warunkach bieszczadzkich, zaznaczyły się pewne charakterystyczne cechy w postawie tamtejszej ludności. Polegały one często na skierowywaniu zainte­ resowań indywidualnych na sprawy dotyczące głównie własnych rodzin lub najbliższych swoich przyjaciół i sąsiadów. Tendencja ta c h a r a k t e r y z o w a ł a różne ś r o d o w i s k a wiejskie, ale najwyraźniej zaznaczyła się w ś r ó d wsi nowoosadniczych, zwłaszcza w pierwszym okresie ich powstania. Osadnicy koncentrowali bowiem cały swój wysiłek na „zapuszczenie korzeni" w nowym miejscu życia. Postawa ta nie była r ó w n i e ż obca ludności miejscowego pochodzenia, c h o ć inna była motywacja ich p o s t ę p o w a n i a . L u d n o ś ć miejscowa, k t ó r a w przeszłości żyła na ogół w bardzo trudnych warunkach, starała się wykorzystać k a ż d ą n a d a r z a j ą c ą się szansę do wydźwignięcia się z dawnej, na ogół bardzo trudnej sytuacji życiowej. „ O d c h o d z e n i e " od dawnych n o r m społeczno-obyczajowych i dawnego systemu wartości zaznaczało się szczegól10 - Etnografia Polska t. XXXIII/2 �146 MARIA B I E R N A C K A nie w tych wsiach, k t ó r e znalazfy się w zasięgu o ś r o d k ó w pozarolniczego zarobkowania. P o c z ą t k o w y brak zainteresowań dla spraw ogólnych wśród ludności „lubelskiej" uzasadniony był znowu ich przejściem z o b s z a r ó w urodzajnych na ziemie liche, górskie, psychicznie i m obce. W miarę upływu czasu l u d n o ś ć „ l u b e l s k a " swój pobyt w Bieszczadach zaczęła u z n a w a ć za fakt dokonany. Przyszłość dzieci chciałaby jednak widzieć w zawodach poza­ rolniczych, przede wszystkim na terenie miast. Gruntowne przemieszanie tubylców z ludnością n a p ł y w o w ą z różnych stron kraju, zmiany w strukturze gospodarczej i zawodowej tej ludności, w poziomie jej wykształcenia, w warunkach bytowych itp. wpłynęły również decydująco na układy w e w n ą t r z r o d z i n n e , systemy wartości, autorytety wiejskie, głównie zaś na postawy, dążenia i ambicje dorastającej młodzieży. W kształtowaniu się współczesnej społeczności wiejskiej w Bieszczadach p o d s t a w o w ą rolę odgrywają procesy adaptacji i integracji kulturowej. Stopień zaawansowania procesu integracyjnego w zróżnicowanej społeczności biesz­ czadzkiej uzależniony jest nie tylko od p r z e ł a m y w a n i a wzajemnych różnic, ale przede wszystkim od przystosowania i stabilizacji ludności osadniczej w nowych warunkach geograficzno-gospodarczych i kulturowych. Proces ten dokonuje się w wielu dziedzinach. Niezwykle ważną rolę odgrywa w n i m właściwa organizacja życia gospodarczego, społecznego i kultural­ nego. W badaniach stwierdzono, że tam, gdzie następuje stabilizacja osadnicza i zaznacza się uczestnictwo jednostek w życiu o g ó l n o w i o s k o w y m , p r z e ł a m y w a ­ nie postaw nieufności oraz obojętności w stosunku do otoczenia dokonuje się szybciej. Wydaje się nawet, że w obecnym stadium m o ż n a j u ż m ó w i ć 0 integracji społecznej w obrębie sąsiedztwa oraz całych społeczności wioskowych. O ile bowiem w początkowej fazie osadnictwa troska o własną stabilizację d o m i n o w a ł a w p o s t ę p o w a n i u większości rodzin osadniczych, to z u p ł y w e m lat coraz większego znaczenia nabiera więź sąsiedzka i o g ó l n o wioskowa. Z narastaniem tych więzi zanika izolacja poszczególnych rodzin, przełamują się wzajemne opory, co doprowadza coraz częściej do licznych p o w i ą z a ń , między innymi także do m a ł ż e ń s t w mieszanych zawieranych przez c z ł o n k ó w różnych, do niedawna niechętnych wobec siebie grup ludności. M a ł ż e ń s t w a te, łączące l u d n o ś ć miejscowego pochodzenia i n a p ł y w o w ą , p o l s k ą i u k r a i ń s k ą , polską i grecką — świadczą niewątpliwie o postępują­ cym procesie integracyjnym (Biernacka 1974; Jadam 1975). Narastanie więzi sąsiedzkich i o g ó l n o w i o s k o w y c h szczególnie d o d a t n i ą rolę spełnia we wsiach nowoosadniczych i dosiedlanych. Wyrazem jej były 1 są r ó ż n e formy pomocy sąsiedzkiej, czyny społeczne podejmowane dla dobra całej wsi, a także wspólne, wioskowe uroczystości. Przebieg tych p r o c e s ó w był różny, zależny od splotu wielu r ó ż n o r o d n y c h c z y n n i k ó w . Inaczej przebiegał w tradycyjnych, najbardziej ustabilizowanych społecz­ nościach miejscowego pochodzenia, inaczej we wsiach pozostających w bezpo­ średnim zasięgu o ś r o d k ó w zarobkowania (przemysłu drzewnego, naftowego, �147 SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W BIESZCZADACH budowy z a p ó r wodnych, k a m i e n i o ł o m ó w itp.), jeszcze inaczej we wsiach indywidualnych o s a d n i k ó w rolnych, dających p o c z ą t e k nowym osadom. Okazuje się п р . , że we wsiach, gdzie istnieje możliwość z a r o b k ó w poza­ rolniczych w skali szerszej, problem realizacji pomocy sąsiedzkiej i c z y n ó w społecznych jest tak samo trudny, c h o ć zaistniały z innych przyczyn aniżeli w nowo p o w s t a ł y c h wsiach rolniczych. Nie mniej trudna wydaje się np. pod tym względem sytuacja w górskich osadach leśnych, za­ mieszkanych do niedawna prawie wyłącznie przez r o b o t n i k ó w stałych lub sezonowych. W osadach tych przewijało się sporo jednostek z tzw. marginesu społecznego, k t ó r y c h p o s t ę p o w a n i e r z u t o w a ł o w s p o s ó b ujemny na stosunki panujące wewnątrz tych społeczności. N a p o d ł o ż u działalności zmierzającej do aktywizacji jednostek i społecz­ ności wioskowych rodziła się również więź regionalna bieszczadzka. P o t r z e b ę więzi regionalnej odczuwali w Bieszczadach zwłaszcza ci osadnicy, k t ó r z y na tej ziemi znaleźli swą p r z y s t a ń i stabilizację życiową. Podniesienie na wyższy poziom regionu, k t ó r y głównie na skutek wyjątkowo skomplikowanej przeszłości historycznej wykazuje zapóźnienie w stosunku do innych r e g i o n ó w kraju, stało się dla wielu ludzi sensem ich życia. N a podstawie prowadzonych b a d a ń , a t a k ż e wypowiedzi p a m i ę t n i k a r z y (Pionierzy... 1975) m o ż n a sądzić, że mieszkańcy wsi bieszczadzkich mają j u ż poza s o b ą najtrudniejszy okres pionierstwa nacechowanego walką o własną stabilizację. Powoli dokonuje się również proces integracji społeczno-kulturowej tej tak bardzo zróżnico­ wanej ludności. D o jego utrwalania przyczynia się stałe podnoszenie poziomu wiedzy i kultury, a także stabilizacja życiowa o s a d n i k ó w . Istnieją przesłanki świadczące, że społeczeństwo bieszczadzkie staje się coraz bardziej otwarte nie tylko na sprawy własnego regionu, ale t a k ż e na pełne uczestnictwo w życiu o g ó l n o n a r o d o w y m i o g ó l n o p a ń s t w o w y m . LITERATURA Bibliografia... 1960/1963 Bibliografia Historii Kultury Ludowej Karpat, Warszawa, cz. 1-2. B i e r n a c k a M. 1962 Dawne i współczesne formy organizacji pasterstwa w Bieszczadach, „Etnografia Polska", t. 6. 1974 Kształtowanie sie nowej społeczności wiejskiej w Bieszczadach, Wrocław. C z a j k o w s k i J. 1969 Historyczne i etniczne podstawy kształtowania się grup etnograficznych wej woj. Muzeum części rzeszowskiego, Materiały w Budownictwa południo­ Ludowego w Sanoku, nr 9, Sanok. Dobrowolski K. 1938 Dwa studia nad powstaniem kultury ludowej w Karpatach 1961 Studia nad pasterskich kulturą pasterską w Karpatach Północnych. Zachodnich, Kraków. Typologia wędrówek od XIV do XX w., „Wierchy", R . 29. F a l k o w s k i J . , P a s z y c k i B. 1935 Na pograniczu lemkowsko-bojkowskim. Zarys etnograficzny, Lwów. �148 MARIA B I E R N A C K A G ł a d y s z o w a M. 1967 O budownictwie ludowym w Karpatach Polskich, „Etnografia Polska", t. 11. Jadam H. 1975 Małżeństwa mieszane jako jedna z płaszczyzn integracji osadników bieszczadzkich, „Kultura i Społeczeństwo", nr 4. J o s t o w a W. 1972 Pasterstwo na Orawie, K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a B. Wrocław. 1969 Tradycyjna gospodarka sezonowa w Karpatach Polskich, Wroclaw. K o w a l s k a - L e w i c k a A. 1980 Hodowla i pasterstwo w Beskidzie Sądeckim, Wrocław. M i s i ń s k a M. 1971 Podhale dawne i współczesne, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Seria Etnograficzna, nr 15, Ł ó d ź N i z i r i s k a I. 1966 Budownictwo Pionierzy... 1975 Pionierzy, R e i n f u s s R. 1939 1948/1949 wiejskie Pamiętniki we wsi Ciche, pow. Nowy Targ, Warszawa. osadników bieszczadzkich, Rzeszów. Ze studiów nad kulturą materialną Bojków, „ R o c z n i k Ziem Górskich", t. 2. Łemkowie jako grupa etnograficzna, Prace i Materiały Etnograficzne, nr 7, Lublin. Tradycje... 1983 Tradycje a współczesne przeobrażenia Polska", t. 28 (oprać, zbiorowe). kulturowe wsi Beskidu Śląskiego, „Etnografia Maria Biernacka DIE D O R F G E S E L L S C H A F T IN D E R BIESZCZADY-REGION N A C H D E M 2. WELTKRIEG Zusammenfassung Die Region von Bieszczady ist ein im siidóstlichen Teil polnischer Karpaten gelegener Gebirgsland im Grenzegebiet Polens mit der Tschechoslowakei und mit der Bis zum 2. Merkmale, Weltkrieg unterschied die sowohl auch durch eine diese Region durch ihre geographische diflferenzierte wurden. Die in Bergtálern polnischer, sich ethnische Lage und religiose gelegenen Dórfer ukrainischer (ethnographische durch und spezifische den Sovjetunion. sozial-kulturelle Bergwirtschaftstyp, Struktur der B e v ó l k e r u n g in Bieszczady waren durch die Gruppen der ais bedingt Bevólkerung Bojken, Lemken und Dolinaner) sowie judischer und teilweise deutscher Herkunft bewohnt. Infolge tragischer durch den letzten Weltkrieg verursachten Ereignisse, wurde die Region fast vollstandig entvólkert und in groBem AusmaB devastiert. ukrainischer Herkunft wurde in die Sovjetunion repatrien iibrigen wurde in -die Gebiete West- und Nordpolens E i n Teil der (die umgesiedelt. Ukraine), Bevólkerung ein Teil Seit jener Zeit der (1947) wurde die Region von Bieszczady Gegenstand intensiver Bemiihungen polnischer Behorde, deren Ziel ihre Neubesiedlung und -bewirtschaftung war. Infolge jahrelanger Siedlungs- und Wirtschaftsaktivitát, anstelle das alten, difierenzierten Systems ethnischer und religióser Verhaltnisse, hat sich die neue polnische Gesellschaft mit kleiner Beimischung der Bevol­ kerung ukrainischer Herkunft oder des gemischten polnisch-ukrainischen Elements gestaltet. �149 SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W BIESZCZADACH Die aktuellen verschiedenen Bewohner Regionen von Bieszczady Polens und bilden eine unterschiedlichen komplexe Gemeinschaft, sozial-kulturellen Kreisen Hauptziel der von der Autorin des vorgelegten Artikels unternommenen (im Rahmen der Abteilung Ethnographie des Instituís der Geschichte Adaptation und Integration aufzufassen. Die Buchform veróffentlicht: M . Biernacka, Kształtwanie dach (Gestaltung einer neuen Dorfsgesellschaft Materiellen wirtschaft- Beriicksichtigung des Prozesses der Ergebnisse dieser Forschungen się nowej społeczności in der aus Forschungen der Kultur der P A d W ) war deswegen den ProzeB der Gestaltung demographischer, licher und sozial-kultureller Verhaltnisse mit besonderer die stammen. Region von wurden in wiejskiej w Bieszcza­ Bieszczady), Wroclaw 1974. Übersetzl von Barbara Kocowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5706f31297e2e70077dfa50e546c66aa.pdf fa889a9605b529e40ef462f8c858ef46 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1365 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1261 Title A name given to the resource Badania karpackie w Pracowni Etnografii ZE IHKM PAN w Krakowie. Kontynuacja kierunku zainicjowanego przez prof. Mieczysława Gładysza / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2, s.151-156 Creator An entity primarily responsible for making the resource Hermanowicz-Nowak, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ..Etnografia Polska", t. X X X I I I : 1989. z. 2 P L I S S N 0071-1861 KRYSTYNA HERMANOWICZ-NOWAK (Pracownia Etnografii I H K M P A N , Kraków) BADANIA KARPACKIE W PRACOWNI ETNOGRAFII ZE I H K M P A N W K R A K O W I E . KONTYNUACJA K I E R U N K U ZAINICJOWANEGO PRZEZ PROF. M I E C Z Y S Ł A W A G Ł A D Y S Z A Obecna Pracownia Etnografii Zakladu Etnografii Instytutu Historii K u l t u r y Materialnej Polskiej Akademii Nauk w Krakowie od momentu swego powstania w 1954 r. — kiedy to stanowiła samodzielny Z a k ł a d Etnografii I H K M P A N — do roku 1971 kierowana była przez prof. dr. Mieczysława Gładysza. Zainteresowania Profesora k u l t u r ą k a r p a c k ą , a następnie Jego z a a n g a ż o w a n i e w ogranizację oraz w działaność M i ę d z y n a r o d o w e j Komisji do Badania K u l t u r y Ludowej w Karpatach i na B a ł k a n a c h i , nie pozostały bez wpływu na kierunek działalności naukowej podjętej przez kierowaną przez Niego p l a c ó w k ę . W związku z tym do p l a n ó w badawczych włączone zostały m . in. zadania wytyczone przez Komisję. Specjalną troską otoczono badania terenowe na temat szeroko pojętego pasterstwa wysokogórskiego (z uwzględnieniem nie tylko zagadnień związanych z wypasem, ale również architekturą, m a g i ą i innymi) oraz architektury ludowej. Badania te były realizowane w dwu etapach: 1) zebranie materiału ź r ó d ł o w e g o j a k o rejestrację określonych zjawisk lub w y t w o r ó w kulturowych. 2) opracowywanie pozyska­ nych m a t e r i a ł ó w pod k ą t e m planowanych monografii. Podjęte zagadnienia analizowano w kontekście kulturowym i historyczno-społecznym oraz ekono­ micznym, nie pomijając w a r u n k ó w ekologicznych badanych terenów. R ó w n o l e g l e pod kierunkiem Mieczysława G ł a d y s z a pracownicy omawianej 1 Komisja utworzona została w 1959 r. i nosiła p o c z ą t k o w o Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach, a od nazwę 1976 r. stała się Międzynarodowej Międzynarodową Komisją do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach. Członkami-założycielami Komisji była Polska i Czechosłowacja. W skład jej weszły następnie: Rumunia. Bulgaria, Węgry, Z S R R i Jugosławia. W 1976 r. Komitet Nauk Etnologicznych oficjalnie zalegalizował działalność Polskiej Komisji. Funkcję p r z e w o d n i c z ą c e g o powierzono prof. dr. M . Gładyszowi, który pełnił ją do 1984 r. �152 K R Y S T Y N A HERMANOWICZ-NOWAK placówki podjęli pracę nad zestawieniem bibliografii kultury ludowej Karpat, k t ó r a u k a z a ł a się w 1960 r. pod redakcją Profesora. W s p ó ł a u t o r a m i opracowania b y l i : M . G ł a d y s z o w a , A . Zambrzycka-Kunachowicz, A . K o ­ walska-Lewicka, I . Nizińska, Z. Szromba, D . Tylkowa. W tym czasie — wspólnie z K a t e d r ą Etnografii Słowian U J — prowadzone były również badania terenowe w Beskidzie Śląskim (połączone z praktykami studenckimi). W wyniku szeroko zakrojonych b a d a ń powstały prace magister­ skie, nad k t ó r y m i pieczę roztaczali poszczególni pracownicy Z a k ł a d u Etno­ grafii I H K M P A N w Krakowie. Pod naukowym kierunkiem prof. M . G ł a d y s z a prowadzone były także prace doktorskie, m . in. z t e r e n ó w karpackich (Zambrzycka-Kunachowicz 1974; Szromba-Rysowa 1978; Tylkowa 1978). Równocześnie trwały prace terenowe w innych regionach górskich (Beskid Sądecki, Podhale). N a podstawie zebranych m a t e r i a ł ó w powstały opracowania monograficzne i artykuły, k t ó r y c h r ó ż n ą t e m a t y k ę łączył wspólny teren karpacki (np. Tylkowa 1962; G ł a d y s z o w a 1972). W 1971 r. na skutek zmian organizacyjnych i odejścia z Z a k ł a d u Etnografii prof. Gładysza, k t ó r y pozostał nadal kierownikiem Katedry Etnografii Słowian UJ, p l a c ó w k ę tę przemianowano na G r u p ę R o b o c z ą Z a k ł a d u Etnografii I H K M P A N (po włączeniu Zespołu do B a d a ń nad K u l t u r ą R o b o t n i c z ą kierowanego do tej pory przez prof. dr. K . D o b r o w o l ­ skiego), a następnie na P r a c o w n i ę Etnografii w Krakowie Z a k ł a d u Etno­ grafii I H K M P A N . Kierownictwo placówki obejmują kolejno: dr A . Kowalska-Lewicka, doc. dr hab. M . G ł a d y s z o w a , dr Z . Szromba-Rysowa, dr D . Tylkowa. Z p o c z ą t k i e m lat siedemdziesiątych „ k a r p a c k a " działalność Pracowni zostaje w pewnym sensie zawieszona na skutek włączenia pracow­ n i k ó w do prac związanych z przygotowaniem poszczególnych t e m a t ó w rea­ lizowanych w ramach problemu „ K u l t u r a ludowa źródłem świadomości narodu". W wyniku współpracy koordynowanej przez Z a k ł a d Etnografii I H K M P A N w Warszawie u k a z a ł o się dwutomowe wydawnictwo pt. Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej (1976-1981)-- W tym czasie nie ustają jednak kontakty z M i ę d z y n a r o d o w ą Komisją K a r p a c k ą . K o n t y n u a c j ą innej inicjatywy Mieczysława G ł a d y s z a był udział poszczegól­ nych p r a c o w n i k ó w omawianej placówki w opracowaniu zbiorowym Etno­ grafia n a r o d ó w słowiańskich, t. I I : Słowianie zachodni, rozdział „Polacy". Redaktorem tego opracowania byla M . G ł a d y s z o w a , k t ó r a również przygo­ t o w a ł a rozdział poświęcony budownictwu. D . Tylkowa o p r a c o w a ł a wnętrze mieszkalne, K . Hermanowicz-Nowak — regionalizację stroju ludowego, a U . Lehr g o s p o d a r k ę przyswajającą i jej rolę we współczesnej produkcji wsi. Opracowanie zostało p r z e t ł u m a c z o n e na język rosyjski i przedstawione przez głównego redaktora na Konferencji Komitetu Redakcyjnego wydawnictwa Etnografii N a r o d ó w Słowiańskich w Moskwie w 1977 r. 2 W pierwszym tomie pracownicy omawianej placówki przygotowali siedem artykułów, w drugim zaś — trzy. �BADANIA K A R P A C K I E W PRACOWNI E T N O G R A F I I I H K M PAN, KRAKÓW 153 W ramach realizacji z a d a ń M K K i B M a r i a G ł a d y s z o w a i Danuta Tylkowa przygotowały monograficzne opracowanie dotyczące tradycyjnego budownictwa mieszkalnego z terenu Karpat Polskich, k t ó r e zamieszczono w syntetycznym opracowaniu Architektura ludowa w Karpatach i na Bałkanach. Ukazała się j u ż opracowana przez wspomniane autorki bibliografia tego zagadnienia (jako część s k ł a d o w a problemowej bibliografii z terenu Karpat i B a ł k a n ó w ) . W planowanych dalszych opracowaniach syntetycznych z tego terenu uczest­ niczą: M . Kopacz — gospodarka c h ł o p s k a , K . Jagieła — transport i komuni­ kacja, a wraz z D . Tylkową — budownictwo gospodarcze. Z k o ń c e m lat siedemdziesiątych w ramach problemu „Tradycja i nowa­ torstwo w kształtowaniu się współczesnej kultury wsi karpackiej" podjęte zostały prace nad wybranymi zagadnieniami z kultury m i e s z k a ń c ó w wsi Karpat Polskich. W wyniku prac badawczych prowadzonych w Beskidzie Sądeckim i Śląskim powstały dwie pozycje zbiorowe, k t ó r e u k a z a ł y się drukiem {Tradycje... 1984; Studia... 1985). Opracowania oparte na badaniach terenowych s t a n o w i ą rodzaj monografii problemowych w kontekście tradycji i współczesności. N a podstawie analizy obiektywnych c z y n n i k ó w wywołujących określone p r z e o b r a ż e n i a starano się wskazać, w jakich dziedzinach i do jakiego stopnia lokalne dziedzictwo kulturowe oddziaływało na współczesne procesy zmian oraz j a k i m i drogami przebiegała selekcja e l e m e n t ó w tradycyj­ nych. Podjęte tematy o d p o w i a d a ł y o k r e ś l o n y m działom kultury ludowej. Większość t e m a t ó w jest kontynuowana w poszczególnych regionach K a r p a t : K . Hermanowicz-Nowak — strój ludowy, Z . Szromba-Rysowa — pożywienie, D . Tylkowa — medycyna ludowa, K . Kwaśniewicz — zwyczaje i obrzędy doroczne, U . Lehr — demonologia l u d o w a . Zamiarem badaczy jest prześledze­ nie p r o c e s ó w p r z e o b r a ż e ń na podstawie analizy zmian p o d ł o ż a i innych c z y n n i k ó w sprawczych. 3 W r o k u 1978 u k a z a ł o się drukiem monograficzne opracowanie M . G ł a dyszowej, Górnośląskie budownictwo ludowe, za k t ó r e w 1981 r. autorka o t r z y m a ł a n a g r o d ę Sekretarza Naukowego P A N . W latach osiemdziesiątych ukazały się inne opracowania związane z terenem K a r p a t : A . Kowalskiej-Lewickiej, Hodowla i pasterstwo w Beskidzie Sądeckim (1980), Z . Szromby-Rysowej. Przy wspólnym stole. Z obyczajowości współczesnej wsi kaprackiej (1988). U . Lehr w 1983 r. o b r o n i ł a pracę d o k t o r s k ą z a t y t u ł o w a n ą Wierzenia w istoty ponadzmyslowe a postawy i za­ chowania ludności w wybranych wsiach karpackich w Polsce. Z ł o ż o n a została do d r u k u praca D . Tylkowej, Medycyna ludowa w kulturze wsi Karpat Polskich. Tradycja i współczesność, a K . Hermanowicz-Nowak p r z y g o t o w a ł a r o z p r a w ę d o k t o r s k ą pt. Społeczno-kulturowe funkcje stroju ludowego w wy­ branych wsiach Beskidu Śląskiego od początku XX wieku do współczesności. 3 Poszczególne zagadnienia omawiane byly w obu tomach przez tych samych badaczy. W tomie p o ś w i ę c o n y m Beskidowi Sądeckiemu brak jest rozdziału d o t y c z ą c e g o budownictwa otaz form współpracy. W Beskidzie Śląskim nie ma opracowania d o t y c z ą c e g o wierzeń i zwy­ czajów związanych ze śmiercią. �154 K R Y S T Y N A HERMANOWICZ-NOWAK Pracownicy omawianej placówki brali udział w licznych krajowych i między­ narodowych konferencjach naukowych i popularnonaukowych, związanych z badaniami kultury karpackiej, na których wygłaszali referaty i komunikaty. Wiele z nich u k a z a ł o się drukiem (np. Kwaśniewicz 1979, 1983; Lehr 1982. 1984; G ł a d y s z o w a 1981; Tylkowa 1981, 1985) . Należy także w s p o m n i e ć 0 uczestnictwie K . Kwaśniewiczowej w pracach s ą d ó w konkursowych i pro­ wadzonych przez nią konsultacjach z zakresu obrzędowości o b s z a r ó w ziem górskich . Od czasu powstania M i ę d z y n a r o d o w e j Komisji do Badania K u l t u r y Ludowej w Karpatach i na Bałkanach dwie osoby z Pracowni Etnografii są na stałe włączone w jej działalność. Doc. dr hab. M . G ł a d y s z o w a od 1985 r. pełni funkcję przewodniczącej Polskiej Sekcji tej K o m i s j i , a dr D . Tylkowa jest od 1976 r. jej sekretarzem. Jak z powyższego wynika, przyjęty przed laty przez prof. M . G ł a d y s z a profil naukowo-badawczy, zakładający teren j a k o punkt wyjścia w procesie poznawczym, jest przez P r a c o w n i ę Etnografii I H K M P A N w Krakowie nadal kontynuowany. Szeroko zaplanowane i systematycznie prowadzone badania terenowe wybranych e l e m e n t ó w kultury poszczególnych grup zamiesz­ kujących tereny górskie w Polsce w przyszłości powinny pozwolić na do­ konanie bardziej syntetycznego opracowania kultury karpackiej. Zaplanowane w ten s p o s ó b opracowanie m i a ł o b y na celu p o g ł ę b i o n ą interpretację przebie­ gających na tym terenie zjawisk kulturowych oraz ukazanie m e c h a n i z m ó w zachodzących tam procesów. Tak ukierunkowana działalność rozwijająca się od lat w Pracowni Etnografii I H K M P A N w Krakowie sprawiła, iż w ś r o d o w i s k u etnograficznym przylgnęło do niej określenie — „ P r a c o w n i karpackiej" — zespołu traktującego badania terenowe j a k o najważniejsze etnograficzne ź r ó d ł o poznawcze. W 198 i r. podjęte zostały badania n a s t ę p n e g o regionu Karpat — Beskidu Żywieckiego. Opracowanie zbiorowe przewiduje, podobnie jak w poprzednich przypadkach, omówienie poszczególnych zagadnień tematycznych wybranych dziedzin kultury ludowej. W tomie t y m , poza o m ó w i e n i e m tych samych zagadnień, co poprzednio, a więc stroju, pożywienia, medycyny ludowej, o b r z ę d ó w i zwyczajów dorocznych oraz wierzeń, znajdą się dodatkowe tematy: M . Kopacz opracowuje „ n a b y w a n i e i przekazywanie wiedzy 1 umiejętności rolno-hodowlanych w rodzinie", K . Jagieła „tradycyjne budownictwo inwentarskie w Karpatach Polskich", a J. Sikoń — „wiedzę a s t r o n o m i c z n ą " . Praca przygotowana na podstawie m a t e r i a ł ó w z tego terenu 4 5 4 Z. Szromba-Rysowa wygłosiła na Węgrzech referat pt. „Biirgerliche Einflüsse auf polnische Volksnahrung und 5 Są to m. in.: M i ę d z y n a r o d o w y Żywieckie i Festiwal Górali die Ernáhrungsgewohnheiten". Festiwal Folkloru Polskich w Żywcu. Ziem Góralskie Górskich (Zakopane), Spotkania (Krynica). Góralski Karnawał i S a b a ł o w e Bajania (Bukowina Tatrzańska). pod Gody Jaworzyną �155 BADANIA K A R P A C K I E W PRACOWNI ETNOGRAFII I H K M PAN, KRAKÓW zostanie z ł o ż o n a do druku w 1989 r. i u k a ż e się w ramach serii: Komisji Etnograficznej przy Oddziale P A N w Krakowie. Od 1989 r. j a k o kolejny teren b a d a ń planowane jest Podhale. Prace LITERATURA Bibliografia 1960 Bibliografia polskiej, Etnografia 1976-1981 historii kultury ludowej M . Gładysz (red.). Karpat, cz. 1. Materiały do bibliografii (red.), Wrocław, Warszawa. Polski Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, M. Biernacka t. 1-2. G ł a d y s z o w a M. 1972 Przeobrażenia w budownictwie ludowym w Karpatach Polskich na przykładzie Beskidu Śląskiego, [w:] Ludová w latach ¡946-1967 kultura v Karpaloch, Bratislava, s. 175-187. 1978 Górnośląskie 1981 Uwarunkowania budownictwo ludowe, budownictwa Wrocław. ludowego w wybranych regionach Karpat Polskich, „Etnografia Polska", t. 25, z. 2. s. 159-172. Kowalska-Lewicka 1980 A. Hodowla i pasterstwo w Beskidzie Komisja Etnograficzna, Sądeckim, P A N — Oddział w Krakowie, Wrocław. Kwaśniewicz K. 1979 Polské [w:] lidové masopustní Masopustní obyčeje tradice, seria: (se zvláštním Lidová zřetelem kultura ke karpatské a současnost, t. oblasti), 5, Brno, s. 11.1-127. 1983 Svatební obřady v polské stav a proměny, seria: vesnické Lidová společnosti, kultura [w:] Svatební a součsnost, obřad. t. 9, Brno, Současny s. 247-256. L e h r U. 1982 Wierzenia i zabiegi magiczne zabezpieczające zagrodę, „Etnografia Polska", t. 26. z. 1, s. 277-283. 1984 Psychologie and the inhabitants socio-religious aspects of the Carpathian of villages, beliefs in supernatural „Ethnologia beings Polona", vol. of 10, s. 91-107. Studia 1985 Studia z kultury ludowej Beskidu Komisja Etnograficzna, Wrocław. S z r o m b a - R y s o w a Z. 1978 1988 Tradycja 1985 Tylkowa 1962 1978 P A N — Oddział w Krakowie, Pożywienie ludności wiejskiej na Śląsku, Etnograficzna, Wrocław. P A N — Oddział w Krakowie, Przy współczesnej wspólnym stole. Z obyczajowości wsi karpackiej, Tradycja i współczesne przeobrażenia kultury wsi Beskidu Śląskiego, Polska", I. 28, z. 1. D. Drewniane spichrze beczkowato sklepione w południowej Sądecczyźnie, Polska", t. 6, s. 338-374. Zdobywanie i użytkowanie w Krakowie, 1981 Sądeckiego, Traditionelle Traditionelie wody we wsiach Beskidu Śląskiego, Komisja Etnograficzna, Komisja Wrocław. „Etnografia „Etnografia P A N — Oddział Wrocław. Formen des Wassertransportes in den polnischen Transporlmethoden, Budapest, s. 37-41. Karpaten. [w:] �156 KRYSTYNA 1985 Die Volkspharmakologie vol. HERMANOWICZ-NOWAK der Dorfbewohner 5, z. 3, Beitrage und in den polnischen Karpaten, Wachtrage zur 5. „Currare", Fachkonferenz Ethnomedizin, s. 61-64. Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z A. 1974- Rzemieślnik w społeczności rolników, Wroclaw. Krystyna Hermanowicz-Nowak KARPATENFORSCHUNGEN FUR ETHNOGRAPHIE DES INSTITUTS IN D E R FORSCHUNGSSTÁTTE IN D E R A B T E I L U N G ETHNOGRAPHIE DER GESCHICHTE DER MATERIELLEN DER POLNISCHEN AKADEMIE DER WISSENSCHAFTEN FORTSETZUNG D E R VON PROFESSOR 1NITIERTEN KULTUR IN KRAKÓW. MIECZYSŁAW GŁADYSZ FORSCHUNGSRICHTUNG Zusammenfassung Die im Titel genannte Forschungsstátte entstand 1954 und wurde bis 1971 von Professor M i e c z y s ł a w Gładysz geleitet. Das Interesse des Professors für die Kultur der K a r ­ paten hat bedeutende Weise das wissenschaftliche und Forschungsprofil der Státte beeínfluĎt. in dem Terrainforschung ais Ausgangspunkt für den ErforschungsprozeB vorausgesetzt wurde. Die Forschungen umfaBten das Gebiet polnischer Karpaten, wobei der Reihe nach die Beskiden-Regione von Sącz und Śląsk (Schlesien) bearbeitet wurden; die Bearbeitung von Beskid Żywiecki kommt ihrem AbschluB nahe. E s wird geplant, ab 1989 die Bearbeitung von Pod­ hale aufzunehmen. Die Bearbeitungen einzelner Regione setzen sich ais Ziel, die auf ihrem Gebiet verlaufenden Kulturerscheinungen tiefer zu analysieren und die Mechanisme, der sich dort vollziehenden Prozesse, vorzustellen. Weit geplante und systematisch geführte Feld- forschungen gewáhlter Kulturelemente der einzelnen Bevolkerungsgruppen im Bergland, sollen es in der Zukunft móglich machen, eine synthetische Bearbeitung der Kultur des Karpatengebiets zustandezubringen. Seitdem paten 1959 die Internationale Kommission zur Forschung der Volkskultur der K a r ­ und des Balkans entstanden ist, haben sich die Mitarbeiter der hier besprochenen Forschungsstátte aktiv ihrer Tátigkeit angeschlossen. Sie nahmen an vielen wissenschaftlichen und populárwissenschaftlichen Konferenzen im Inn und Ausland teil, die sich mit Karpaten­ forschung bescháftigten. Eine so gerichtete Aktivitát der sich seit Jahren entwickelnden Forschungsstátte Ethnographie in K r a k ó w hat dazu geführt, daB sie in ethnographischen patenforschungsstátte" bezeichnet für Kreisen ais „Kar- wird, deren Kollektiv Feldforschungen für wichtigste E r - kenntnisquelle halt. Ühersetzt von Barbara Kocowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cb26043f233e16f1ae561bde5d36ceab.pdf 13661df40e190232fa8182fc55c63454 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5816 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne próg - zabiegi magiczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5413 Title A name given to the resource Zakaz wykonywania czynności na progu/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.192 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Marczyk, Mirosław Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 13. Sposób nawiązywania rozmowy przez swatów podczas pierwszych odwiedzin w domu dziewczyny I, Oprac. Anna Mączyńska. Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia „idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa [...] Kiedy we wsi ten zwyczaj zaniki? Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? 19. Dokładnie zbadać czy swat tylko informował rodziców młodej i rodziców chłopca o ich stanowiskach w sprawie małżeństwa — czy też zawierał prawomocną umowę, w której określano sprawy majątkowe, a więc „posagu" czyli „wiana". Co w odczuciu miejscowej ludności oznaczają wyrazy: „posag", „wiano"?, której zerwanie groziło „nawiązką". 20. Zbadać jaką formę posiadały lub posiadają jeszcze swaty? a) zapisać tekst oracji swata lub dialogu z rodzicami, ewentualnie przyśpiewki 26. W niektórych miejscowościach literatura odnotowuje: a) „targi przedślubne. b) lub tak zwane „oględziny" („wyglądy"). Zbadać, czy terminy te (nazwy) są lub były we wsi znane oraz opisać — na czym zwyczaj ten polegał, a więc kto brał w nim udział, w jakich okolicznościach, jaką rolę grał w nich swat? może swatka? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6f637e420c3479a0997509fc3b7bdfaa.pdf d8d281bf914fe3186891f5b6c220d90c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5815 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne próg - zabiegi magiczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5412 Title A name given to the resource Magia szkodząca związana z progiem/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.190 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Marczyk, Mirosław Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 49. Zakaz wykonywania czynności na progu Objaśnienia znaków: Rąbiąc na progu: 1 — ucina się nogi biedzie, 2 — naraża się dom na uderzenie pioruna, 3 — sprowadza się chorobę, śmierć osoby rąbiącej lub członka jego rodziny, 4 — rąbie się dusze przodków. Wymia­ tając śmieci przez próg: 5 — wymiata się szczęście, powodzenie z domu, powoduje choroby w rodzinie, 6 — powoduje się rozmnażanie w domu robactwa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/44959c5c580b73f74805f844a5ed0a42.pdf 025cdee112178bdbe80d0bc37279b6ca Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5814 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne próg - zabiegi magiczne praktyki magiczno-religijne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5411 Title A name given to the resource Próg w sporzących się zabiegach magicznych/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.187 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Marczyk, Mirosław Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 48. Magia szkodząca związana z progiem. Objaśnienia znaków: Zakopywanie względnie umieszczanie pod progiem przedmiotów mających na celu sprowadzenie nieszczęścia: 1 — koł­ tuna, aby nieszczęście dotknęło mieszkańców domu, 2 — kołtuna (pod próg stajni, obory), aby krowy straciły mleko, 3 — kości nieboszczyka, zdechłe zwierzęta (pod dom), 4 — kości niebosz­ czyka, zdechłe zwierzęta (pod oborę), aby krowy straciły mleko, 5 — jajka, aby nieszczęście dotknęło mieszkańców, 6 — ziele zwane „czarcie łajno" (pod oborę), aby krowy straciły mleko, 7 — inne przedmioty (często źródło nie precyzujące co podkładają). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fab08aa6471bd68acefaf61d30af49fc.pdf a31ca147be889a5559bff087360c4a50 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5821 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna sianokosy - współdziałanie społeczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5417 Title A name given to the resource Zasady współdziałania społecznego przy sianokosach/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.25 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 3. Zasady współdziałania społecznego przy sianokosach Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): W jakiego typu pracach polnych mieszkańcy wsi przychodzą sobie z pomocą sąsiedzką? 1. Przy sianokosach (koszenie trawy, wynoszenie na suche miejsca, suszenie, itp.). D. Na jakich zasadach pomoc jest udzielana (bezinteresownie, za poży­ wienie, pożywienie i zabawę, rewanż w postaci pracy — tego samego rodzaju, innego rodzaju, itp.). Objaśnienia znaków: 1—odrobek; 2—rewanż; 3—pieniądze; 4—wyżywienie, produkty spożywcze; 5 — brak tradycji; 6 — brak informacji. Uwagi: wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5f700486302cde4458598cc8c567d70c.pdf 502a48cddbd7554a3ddcd45d18c4ccf3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5819 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna sianokosy - współdziałanie społeczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5415 Title A name given to the resource Rodzaje prac związanych z sianokosami, przy których występuje współdzialanie społeczne/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.22 ( mapa nr 2 a) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2a. Rodzaje prac związanych z sianokosami, przy których występuje współdziałanie społeczne Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): W jakiego typu pracach polnych mieszkańcy wsi przychodzą sobie z pomocą sąsiedzką? 1. Przy sianokosach (koszenie trawy, wynoszenie na suche miejsce, suszenie, itp.). Objaśnienia znaków: 1 — koszenie; 2 — grabienie; 3 — przewracanie, suszenie trawy; 4 — ładowanie, rozładowywanie; 5 — brak informacji; 6 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/af52db74aa65b8043ec2eb6f238de58e.pdf 91f5ae14cdd385d5fce5592f83c6c77e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5818 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna sianokosy - pomoc wzajemna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5414 Title A name given to the resource Współdziałanie wzajemne przy sianokosach/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.20 (mapa nr 1) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1. Współdziałanie społeczne przy sianokosach Oprac. Anna Drożdż, Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): W jakiego typu pracach polnych mieszkańcy wsi przychodzą sobie z pomocą sąsiedzką? 1. Przy sianokosach (koszenie trawy, wynoszenie na suche miejsce, suszenie, itp.). Objaśnienia znaków: 1 — zjawisko występuje; 2 — brak informacji; 3 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f9946e0ba931a8c9c7aa06845db56b50.pdf eddaf243163438defdd7256ab3136915 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1368 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1264 Title A name given to the resource Muzea na wolnym powietrzu w Polsce / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2, s.195-220 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pytlińska-Spiss, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I I I : 1989, z. 2 P L I S S N 0071-1861 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS (Muzeum Etnograficzne, K r a k ó w ) MUZEA N A W O L N Y M POWIETRZU W POLSCE Jeszcze nie tak dawno Polska była krajem drewnianej architektury ludowej, krajem autentycznych w swoim wyrazie wsi i miasteczek usytuowanych w naturalnym, j a k ż e często malowniczym pejzażu. Obecnie jest krajem topornej, pustakowej zabudowy, obcej polskiej tradycji budowlanej, k t ó r a wypiera z a r ó w n o najstarsze budownictwo tworzone r ę k a m i ludowych cieśli, jak i to nowsze, nawiązujące do miejscowej tradycji. Wprawdzie tu i ówdzie p o ś r ó d b a n a ł u błyśnie ciekawszy architektonicznie budynek nawiązujący do regionalnego stylu, a nawet gdzieniegdzie ujrzymy starą c h a ł u p ę , czasem starą zagrodę, ale to j u ż resztki jedynej w swoim rodzaju ludowej architek­ tury. Praktycznie zniknęło z terenu Polski drewniane budownictwo mieszkalne i gospodarcze, urządzenia techniki wiejskiej, drewniane d w o r k i szlacheckie tak typowe dla polskiego pejzażu, zmalała liczba o b i e k t ó w sakralnych, przede wszystkim cerkwi. Nie w c h o d z ą c w wielorakie przyczyny takiego stanu rzeczy m o ż n a stwierdzić, że j e d n ą z p r ó b ocalenia c h o ć części zabytkowego budownictwa drewnianego w Polsce są etnograficzne muzea na wolnym powietrzu. W zdewastowanym pejzażu Polski wyrosły bowiem w ciągu minionego trzydziestolecia muzea skansenowskie, zwane tak od Skansenu w Sztokholmie, których celem jest nie tylko ochrona tradycyjnej architektury wsi, ale i p r ó b a przedstawienia w możliwie pełnym świetle dawnej i współczesnej polskiej kultury ludowej. Jest ich obecnie ponad 40, wliczając w to tzw. punkty skansenowskie in situ nazwane przez niektórych a u t o r ó w rezerwatami architektury ludowej. Polskie muzea na wolnym powietrzu powstały stosunkowo p ó ź n o , c h o ć korzeniami sięgają X I X w., a na ich powstanie i koncepcję miało wpływ europejskie muzealnictwo skansenowskie, szczególnie skandynaw­ skie i niemieckie . Idea m u z e ó w skansenowskich pojawiła się w środowisku 1 1 obfita Na temat historii, koncepcji i realizacji polskich muzeów literatura naukowa i popularna. Zainteresowanych odsyłam skansenowskich do: Pytlińska s. 191-202; P y l l i ń s k a - S p i s s 1970. s. 11-16. 24-28; 1979. s. 262-270: Spis.s 1984, s. 148-151; s. 333-369 Czajkowski 1984. Zob. leż artykuły istnieje 1966. 13.5-138, |\v:j „Biuletyn Informacyjny �196 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS uczonych, kolekcjonerów i k r a j o z n a w c ó w k r a j ó w skandynawskich w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych X I X w., a u podstaw budowy tych m u z e ó w wyrosłych z patriotycznych pobudek leżała chęć poznania tradycyjnej kultury ludowej, ochrony jej w y t w o r ó w , przede wszystkim drewnianego budownictwa. C h o ć sama idea eksponowania cennych budowli w plenerze sięga starożyt­ ności, jednak nowy cel i kierunek istniejącym tu i ówdzie w Skandynawii kolekcjom budownictwa ludowego n a d a ł A r t u r Hazelius (1833-1901) założyciel otwartego w 1891 r. Skansenu przy Nordiska Museet w Sztokholmie. Szeroka działalność Hazeliusa, dar zjednywania sobie serc, otwierania kies o s ó b prywatnych i instytucji przyczyniły się do wielkiej popularności Skansenu, k t ó r y stał się wzorem dla plenerowych m u z e ó w . Idea z a k ł a d a n i a m u z e ó w skansenowskich objęła prawie wszystkie kraje europejskie i niektóre kraje pozaeuropejskie. Muzea pod gołym niebem znajdują się w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Australii, Japonii, Indonezji, Afryce. W Europie istnieje ponad 2000 m u z e ó w na wolnym powietrzu, najwięcej w krajach skandynawskich, gdzie zaistniały najlepsze warunki polityczne, gospodarcze, kulturowe i naukowe do ich powstania . 2 Muzeum Budownictwa „Materiały Ludowego w Sanoku", nr Muzeum Budownictwa Ludowego 1: 1964, i dalsze, w Sanoku", czerwiec zmiana tytułu 1966, i dalsze; na „Acta Scansenologica", t. 1: 1980, i dalsze; „Z zagadnień kultury ludowej", t. 1-3: 1978, zmiana tytułu na „Rocznik Muzeum Wsi Lubelskiej", t. 4: 1981. 2 183 A . Zippelius wybitny organizator i teoretyk skanseny z 21 krajów europejskich, które muzealnictwa skansenowskiego ściśle wolnym powietrzu z 1972 r. ustalonej przez Związek odpowiadają definicji opisuje muzeum Europejskich M u z e ó w na na Wolnym Powietrzu. Definicja ta brzmi: „Przez termin muzeum na wolnym powietrzu rozumie się zespoły budowli organizowane i kierowane przy pomocy naukowych metod lub znajdujące się pod naukowym nadzorem, przedstawiające pełny obraz form zasiedlenia, form budowlanych, mieszkalnych i gospodarczych" (Satzung 1973, s. ręczniku zaznacza wyraźnie, że w rzeczywistości skandynawskich, o wiele więcej różnego 107). Zippelius w swym katalogu-pod- istnieje w Europie, zwłaszcza typu lokalnych m u z e ó w na w wolnym krajach powietrzu, p u n k t ó w skansenowskich in silu, nie zgłoszonych oficjalnie do krajowych Z w i ą z k ó w Muzeal­ nych, dotowanych przez lokalne władze s a m o r z ą d o w e , gminy wiejskie, miejskie, a nawet osoby prywatne ( Z i p p e l i u s 1974, s. 27-28). Spiss kierując się kryteriami Zippeliusa podaje w publikacji będącej rozszerzoną wersją rozprawy doktorskiej napisanej pod kierunkiem prof. M. Gładysza w skansenowskiego liczbę ponad 500 Czajkowski istnieje Katedrze Etnografii Słowian w Europie", skansenów 1979b, „około s. Kraków w 1976, Europie (Spiss 18). W kilkanaście 2046" m u z e ó w UJ „Dzieje etnograficznego 1984, łat później s. 18. Tę Czajkowski na wolnym powietrzu łącznie 1984, s. 49). T a ogromna różnica w liczebności wszystkim uwzględnił iż Czajkowski skansenów w dużej samą liczbę pisze, iż w Europie z azjatycką zaznaczając, że na samym Półwyspie Skandynawskim jest ich „ o k o ł o z faktu, muzealnictwa Archiwum Katedry Etnografii Słowian U J , 1706" częścią podaje ZSRR, (Czajkowski w Europie bierze się przede mierze te muzea skansenowskie, o których tylko wspomniał Zippelius. Tak wielka liczba m u z e ó w jest efektem silnego ruchu społecznego, działalności stowarzyszeń regionalnych i finansowych możliwości o r g a n ó w samo­ rządowych, przede wszystkim skansenowskiej, a równocześnie w krajach świadczy skandynawskich. o rzetelnej trosce Ilustruje to • dobrze Skandynawów o siłę idei zachowanie drewnianego budownictwa oraz o szacunku i zrozumieniu dla wartości, jakie niesie tradycja. �M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U 197 D l a idei skansenowskiej na ziemiach polskich istotne znaczenie miały wystawy gospodarcze, k t ó r e „ d o k u m e n t o w a ł y z d o l n o ś ć Polski do samodzielnej pracy t w ó r c z e j " i ukazywały obraz kraju pod względem etnograficznym. D l a nas interesujące są tu dwie wystawy, w Krakowie w 1887 r. i we Lwowie w 1894 г., obie e k s p o n o w a ł y przykłady oryginalnego budownictwa ludowego z p o ł u d n i o w e j i wschodniej Polski. Pierwszą p r ó b ą przeszczepienia idei skansenowskiej na teren Polski był p o m y s ł założycieli Muzeum T a t r z a ń s k i e g o Ignacego Baranowskiego i Adolfa Scholtze w 1888 r. przeniesienia góralskiej chaty w pełni wyposażonej w pobliże budynku Muzeum. W kilkanaście lat później, w 1906 r. p o w s t a ł o pierwsze w Polsce muzeum na wolnym powietrzu we Wdzydzach Kiszewskich założone przez nauczyciela Izydora Gulgowskiego, wybitnego badacza kaszubskiej kultury ludowej, k t ó r y w za­ kupionej przez siebie pięknej chacie podcieniowej wystawił własną kolekcję w y t w o r ó w kultury materialnej, a przede wszystkim sztuki ludowej K a s z u b ó w (cenne hafty i obrazy na szkle). D r u g i m muzeum skansenowskim w Polsce było Kurpiowskie Muzeum w Nowogrodzie organizowane od 1919 г., oficjalnie otwarte w 1927 r. Jego twórca, znawca i miłośnik swych rodzinnych stron A d a m C h ę t n i k — ożywiony ideą Nordiska Museet i Skansenu w Sztokholmie — pragnął stworzyć przy planowanym muzeum o ś r o d e k b a d a ń naukowych podejmujący p r o b l e m a t y k ę kurpiowszczyzny. M i m o iż bombardowanie Nowogrodu na p o c z ą t k u I I wojny światowej zniszczyło prawie kompletnie tę bujnie rozwijają­ c ą się placówkę, C h ę t n i k wraz z ż o n ą z niesłabnącym z a p a ł e m zbierali się do odbudowania muzeum. Obecnie Park Etnograficzny P ó ł n o c n o - W s c h o d ­ niego Mazowsza w Nowogrodzie reaktywowany w 1950 r. w zasadniczym swym zrębie prezentuje c h ę t n i k o w s k ą myśl eksponowania architektury kurpiow­ skiej. W okresie międzywojennym, kiedy p o w s t a w a ł y w Polsce muzea regionalne związane ściśle z regionalizmem, ruchem intelektualnym i społecznym ogarniającym całą niemal E u r o p ę , nie b r a k ł o w Polsce inicjatyw skansenow­ skich. Projektowanych m u z e ó w na wolnym powietrzu w Krakowie, Kato­ wicach, Z ł a k o w i e Borowym, Wilnie nie u d a ł o się jednak zrealizować. Prze­ niesiono jedynie do Parku Kościuszki w Katowicach w latach 1936-1938 drewniany XVI-wieczny kościół z Syryni i spichlerz z G o ł k o w i c z 1688 r. Z projektem centralnego skansenu g r o m a d z ą c e g o budownictwo ludowe z całej Polski wystąpił prof. Oskar Sosnowski, założyciel i kierownik Z a k ł a d u Architektury Polskiej na Politechnice Warszawskiej. Idea muzeum centralnego o d ż y w a ł a jeszcze po wojnie, aby ostatecznie ustąpić miejsca koncepcji m u z e ó w regionalnych. Największy rozkwit m u z e ó w skansenowskich w Polsce przypada na lata sześćdziesiąte-siedemdziesiąte i nie jest to jeszcze etap z a k o ń c z o n y . W Europie po pierwszym żywiołowym okresie z a k ł a d a n i a s k a n s e n ó w z k o ń c e m X I X w. i na p o c z ą t k u X X w., kiedy to muzea pod gołym niebem były głównie azylem dla o b i e k t ó w o walorach artystycznych, a ucieleśniona w wystawach skansenowskich romantyczna i wyidealizowana wizja kultury ludowej miała �198 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS służyć wzmocnieniu poczucia narodowego, nadeszła druga fala budowy m u z e ó w skansenowskich w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, związana ze stabilizacją g o s p o d a r c z ą p a ń s t w europejskich i lepszym zrozumieniem wartości architektury ludowej. W założeniach programowych m u z e ó w na wolnym powietrzu o p r ó c z celów czysto ochroniarskich zaczęła d o m i n o w a ć troska o wierność przekazu u k ł a d ó w przestrzennych i odtworzenia całej infrastruktury, w której toczyło się niegdyś życie wiejskiej rodziny. G w a ł t o w n y rozwój muzealnictwa skansenowskiego zrodził p o t r z e b ę skon­ frontowania i ustalenia zasad organizacji i metod budowy m u z e ó w na wolnym powietrzu. Problematyka ta stała się tematem obrad Walnego Zgromadzenia M i ę d z y n a r o d o w e j Rady M u z e ó w ( I C O M ) przy U N E S C O w 1956 r. w Genewie. W rok później na pierwszej sesji I C O M - u po­ święconej muzeum skansenowskim w Kopenhadze, Sorgenfri, Á r h u s , Sztok­ holmie uchwalono deklarację precyzującą istotę muzeum na wolnym po­ wietrzu. Był to pierwszy dokument o znaczeniu historycznym dla rozwoju muzealnictwa skansenowskiego . P ó ź n e i d o ś ć żywiołowe przystąpienie do budowy m u z e ó w na wolnym powietrzu w Polsce pozwoliło wprawdzie u n i k n ą ć poważniejszych b ł ę d ó w charakterystycznych dla wczesnych faz rozwojowych europejskich skansenów, ale niestety przyczyniło się do nieodwracalnych zmian w krajobrazie wsi polskiej. W Polsce nie u d a ł o się w pełni zrealizować programu ochrony zabytkowego budownictwa ludowego in situ. D o zatracenia ludowej architek­ tury przyczyniła się na pewno g w a ł t o w n a urbanizacja wsi, ale i też wiele bezmyślnych o d g ó r n y c h i lokalnych decyzji, nieliczenie się z miejscową tra­ dycją b u d o w l a n ą i nieuświadamianie sobie przez szerokie rzesze mieszkańców historycznych wartości dziedzictwa budowlanego. W starym budownictwie widziano przede wszystkim symbol zacofania i prymitywnych w a r u n k ó w życia, z k t ó r y m i należy jak najszybciej zerwać. Komfortowa „ k a m i e n i c a " u r z ą d z o n a wg w z o r ó w miejskich stała się wyznacznikiem statusu społecz­ nego i materialnego mieszkańca wsi. N i e b r a k ł o oczywiście społecznych i konserwatorskich inicjatyw ratowania budownictwa ludowego o cechach zabytkowych, ale — j a k wykazała prak­ tyka — uratowanie większych zespołów budownictwa ludowego związane z kompleksowym planowaniem przestrzennym jest niezwykle u nas trudne do zrealizowania. W tej sytuacji muzea na wolnym powietrzu stały się najbardziej realną szansą ochrony budownictwa ludowego. Przenoszenie o b i e k t ó w do m u z e ó w pod gołym niebem traktowane jest w świetle obecnych ustaleń na r ó w n i z o c h r o n ą in situ. W 1982 r. Związek Europejskich M u z e ó w na Wolnym Powietrzu u z n a ł bowiem translokację architektury za r ó w n o p r a w n e , alternatywne p o s t ę p o w a n i e konserwatorskie. 3 ? de Pełny tekst plein air, 1966, s. 13-19. deklaracji „ICOM News", zob.: vol. Reunion 11: 1958, de nr l'ICOM 1. sur les Tłumaczenie problémes polskie zob. des museés Memorial �199 M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U Organizacja nowego typu placówek muzealnych w y m a g a ł a zorganizowanej działalności i sięgnięcia po wzory obce z braku własnych doświadczeń. Pierwsza konferencja skansenowska o d b y ł a się w grudniu 1963 r. w Warszawie z inicjatywy Z a r z ą d u M u z e ó w i Ochrony Z a b y t k ó w . Ogłoszenie r o k u 1966 Rokiem Zabytkowego Budownictwa Ludowego pozwoliło wreszcie zwrócić u w a g ę społeczeństwa i władz na stan i możliwości ratowania zabytkowego budownictwa ludowego oraz na podtrzymanie i rozpoczęcie nowych realizacji skansenowskich. W t y m samym roku zawiązała się Komisja do spraw P a r k ó w Etnograficznych przy Radzie Programowej do Spraw Ochrony D ó b r K u l t u r y przemianowana później na Zespół Doradczy do spraw M u z e ó w Skansenowskich. W 1966 r. z inicjatywy Z a r z ą d u M u z e ó w i Ochrony Z a b y t k ó w u k a z a ł się M e m o r i a ł w sprawie ochrony budownictwa drewnianego zawierający program organizacji p a r k ó w etnograficznych w Polsce (Memorial 1966). C h o c i a ż muzea na wolnym powietrzu zajęły d o ś ć p ó ź n o p o w a ż n e miejsce wśród m u z e ó w etnograficznych w Polsce, należą do bardzo prężnych placówek muzealnych. Częste narady robocze, szkolenie m ł o d y c h p r a c o w n i k ó w oraz coroczne konferencje skansenowskie poświęcone określonej tematyce, niektóre o randze m i ę d z y n a r o d o w e j , służą wymianie doświadczeń, ustaleniu programu naukowego i praktycznych rozwiązań realizacyjnych tych dużych muzealnych p l a c ó w budowy. W s p o m n i e ć tu należy przynajmniej o d w ó c h konferencjach: o g ó l n o p o l ­ skiej zorganizowanej w 1969 r. w Sanoku, której tematem obrad były konkretne metody zabezpieczania i konserwacji budownictwa drewnianego oraz zagadnienia organizacyjne polskich s k a n s e n ó w . Druga wspomniana konferencja, j u ż o randze m i ę d z y n a r o d o w e j , o d b y ł a się w 1978 r. również w Sanoku; ustalono wówczas nowe kryteria działalności m u z e ó w na wolnym powietrzu oraz s f o r m u ł o w a n o a k t u a l n ą definicję muzeum skansenowskiego . W świetle tej definicji „ m u z e u m na wolnym powietrzu jest p l a c ó w k ą n a u k o w o - d y d a k t y c z n o - w y c h o w a w c z ą o r g a n i z o w a n ą celowo z typowych i zabyt­ kowych o b i e k t ó w tradycyjnego budownictwa oraz innych z a b y t k ó w związanych z k u l t u r ą l u d o w ą wiejską i m a ł o m i a s t e c z k o w ą przenoszonych na określone miejsce lub pozostawionych i zabezpieczonych na miejscu" . Zagadnienia muzealne, w tym także skansenowskie, weszły do p r o g r a m ó w naukowo4 5 6 4 Materiały z konferencji zob.: O g ó l n o p o l s k a konferencja muzealna, Sanok 25-27 I X 1969, „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", nr 10: 1969. Referaty i komunikaty z konferencji zob.: M i ę d z y n a r o d o w a konferencja skansenowska Sanok 27-30 maj 1978, Sanok 1978, masz. powiel. 6 Wnioski po M i ę d z y n a r o d o w e j Konferencji Skansenowskiej w Sanoku, „Acta Scansenologica", t. 1: 1980, s. 251. W odróżnieniu od pierwszej definicji z 1957 r. określającej muzeum na wolnym powietrzu jako wystawę zabytkowych budowli zakomponowanej w plenerze wg określonego scenariusza, p o z o s t a ł e definicje — z a r ó w n o z 1972 г., jak i sanocka z 1978 r. podkreślają w y m ó g kompleksowej, opartej na naukowych zasadach ekspozycji zakomponowanej w odpowiednim mikropejzażu. �200 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS -badawczych niektórych i n s t y t u t ó w naukowych i katedr na uczelniach m . in. Katedry Etnografii Słowian U J kierowanej przez prof. Mieczysława G ł a d y s z a w latach 1960-1973. W dziele z a k ł a d a n i a m u z e ó w skansenowskich instytucjonalne działania byłyby niewystarczające, gdyby nie zapał, energia i ogromne z a a n g a ż o ­ wanie wybitnych jednostek. W ś r ó d nich, poza wymienionymi j u ż Izydorem Gulgowskim i Adamem Chętnikiem oraz wielu innymi zasłużonymi muzeal­ nikami i naukowcami, należy wymienić Aleksandra Rybickiego, k t ó r y wsparty inicjatywą ówczesnego Konserwatora Wojewódzkiego Jerzego Tura założył w 1958 r. Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. To pierwsze założone po I I wojnie światowej muzeum skansenowskie objęło swym za­ sięgiem badawczym grupę etnograficzną Bojków, P o g ó r z a n , Dolinian, Ł e m ­ k ó w , a następnie rejon przemysko-lubaczowski. Dzięki d u ż e m u rozmachowi budowlanemu, badawczemu, wydawniczemu, ożywionym kontaktom zagranicz­ nym Muzeum Budownictwa Ludowego uzyskało w latach siedemdziesiątych status placówki wiodącej. R o k wcześniej p o w o ł a n o do życia Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy G ó r n e j , k t ó r y zaczął się r o z b u d o w y w a ć wokół zabytkowej zagrody sołtysów M o n i a k ó w . Prof. dr M . G ł a d y s z był członkiem Rady Muzealnej Parku Etnograficznego w Zubrzycy w latach 1983-1984 i żywo interesował się działalnością tej prężnej i ambitnej placówki. W rok po założeniu skansenu sanockiego p o w o ł a n o do życia Park Etnograficzny przy Muzeum Etnograficznym w Toruniu. W 1961 r. p o w s t a ł G ó r n o ś l ą s k i Park Etnograficzny w Chorzowie, w 1962 r. Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu-Bierkowicach. W tym miejscu należy p r z y p o m n i e ć , że w latach 1953-1962 przeprowadzono pod kierunkkiem prof. G ł a d y s z a szeroko zakrojone badania nad budownictwem ludowym G ó r n e g o Śląska; brali w nich udział m. in. pracownicy Muzeum G ó r n o ś l ą s k i e g o w Bytomiu, absolwenci H K M UJ, pracownicy Z a k ł a d u Etnografii I H K M P A N . Pozwoliły one na sporządzenie wyczerpującego rejestru z a b y t k ó w budownictwa ludowego. Rejestr ten posłużył do opracowania p l a n ó w i założeń dla G ó r n o ś l ą s k i e g o Parku Etnograficznego w Chorzowie i Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu. Szczególne więzy łączyły prof. Gładysza z Muzeum Wsi Opolskiej. Profesor przez cały czas k o n s u l t o w a ł działalność merytoryczną skansenu opolskiego, zaopiniował pozytywnie projekt zagospo­ darowania terenu skansenu autorstwa mgr. inż. arch. J. Gurawskiego . W latach 1967-1974 prof. G ł a d y s z pełnił funkcję Przewodniczącego Rady Muzealnej Muzeum Wsi Opolskiej, a do 1984 r. był jej członkiem. Z czasem nawiązała się ścisła w s p ó ł p r a c a między k i e r o w a n ą przez Profesora K a t e d r ą Etnografii Słowian a Muzeum Wsi Opolskiej. 7 W roku powstania muzeum skansenowskiego w Opolu (tj. w 1962) u d o s t ę p n i o n o publiczności Park Etnograficzny w Olsztynku j a k o oddział 7 M . G i a d y s z , M . G ł a d y s z o w a , Opinia o projektach w Opolu, maszynopis. zagospodarowania terenu skansenu �M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U 201 Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. O d 1969 r. jest to samodzielne Muzeum Budownictwa Ludowego. Od 1963 r. istnieje Park Etnograficzny przy Muzeum w Łowiczu prezentujący dwie typowe zagrody łowickie. W 1969 r. powstał Sądecki Park Etnograficzny; w 1970 r. — Park Etnograficzny w Kolbuszowej, Kaszubski Park Etnograficzny we Wdzydzach i r o z p o c z ę t o b u d o w ę tzw. Zagrody Wiejskiej w Kakoninie p o ł o ż o n y m w południowej części pasma Łysogór. W 1971 r. powstał Skansen Mazowiecko-Podlaski przy Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu; w 1972 r. — Zielonogórski Park Etnograficzny w Ochli; w 1973 r. — Wielkopolski Park Etnograficzny na Lednicy i Zagroda Wsi Pszczyńskiej w Pszczynie; w 1974 r. — Skansen Budownictwa Ludowego w Wolsztynie i O ś r o d e k Budownictwa Ludowego w Szymbarku, woj. n o w o s ą d e c k i e ; w 1975 r. — Park Etnograficzny w Sierpcu; w 1976 r. — Muzeum Wsi Kieleckiej w Tokarni k. Chęcin, Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie. Łowicki Park Etnograficzny w Maurzycach. W 1977 r. Muzeum Wsi Radomskiej; w 1978 r. — muzeum skansenowskie w Osieku, woj. pilskie, i w Kaszczorku k. Torunia. W latach osiemdziesiątych powstają dalsze muzea na wolnym powietrzu znajdujące się obecnie w mniej lub bardziej zaawansowanej fazie realizacji. Są to muzea w Nowej Hucie — Krzesławicach, w Jastrzębiej, w Dołędze, woj. tarnowskie, w Lubiążu k. Wrocławia, w Kudowej, Sieradzu, Gorzowie Wielkopolskim, K ł ó b c e , woj. włocławskie, Wasilkowie k. Białegostoku, Styrzyńcu k. Białej Podlaskiej. Niestety nie u d a ł o się zrealizować w Polsce wszystkich zamierzonych skansenów, m . in. w Ł o d z i , na wyspie Bielawie k. Drawska Pomorskiego, w Zakopanem. Zamiast planowanego jeszcze w latach pięćdziesiątych pod­ halańskiego skansenu w Zakopanem Muzeum T a t r z a ń s k i e rozpoczęło w p ó ź n y c h latach sześćdziesiątych tworzenie O g ó l n o p o d h a l a ń s k i e g o Parku Etnograficznego realizującego p o t r z e b ę ochrony zabytkowej struktury przestrzennej. W o b r ę b Parku wchodzi m. in. Letnia Wieś Pasterska w Jurgowie na Polanie Podo k ó l n e . Zachowane tam zabytkowe szałasy po wyremontowaniu przez brygady Muzeum T a t r z a ń s k i e g o służą nadal m i e s z k a ń c o m wsi. Muzeum sprawuje również opiekę nad szałasami na Polanie C h o c h o ł o w s k i e j , nad Z a g r o d ą K o r k o s z ó w w Czarnej G ó r z e na Spiszu, nad z a b u d o w ą wsi C h o c h o ł ó w , z a g r o d ą Sabały, z a b y t k o w ą z a b u d o w ą u l . Kościeliskiej i willą „ P o d jed l a m i " w Zakopanem, nad z a b y t k o w ą częścią wsi Kacwin, opuszczonym cmentarzem z kamiennymi rzeźbami w Czarnym Dunajcu. Nawiązując do planowanych, a nie zrealizowanych s k a n s e n ó w w L u d ź m i e r z u , Ł o p u s z n e j , Niedzicy koniecznością chwili staje się skansen ratowniczy dla t e r e n ó w zalewowych zapory w Czorsztynie, k t ó r y uzyskał lokalizację w pobliżu wsi-Nowe Maniowy. Jeśli powstanie tam kiedyś muzeum tradycyjnej góral­ skiej architektury stanowić będzie nie tylko zdumiewający kontrast dla żałośnie sztucznej, porażającej pospolitością standardowego budownictwa wsi Nowe Maniowy, ale i unaoczni kulturowe szkody, jakie niesie ze s o b ą ta p o t ę ż n a inwestycja. Poza muzeami skansenowskimi różniącymi się stopniem samodzielności, �202 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS wielkością ekspozycyjnego terenu, zasięgiem terytorialnym, typem kompozycji przestrzennej — muzeum parkowe i m u z e u m — w i e ś , istnieją, żeby wymienić tylko niektóre z nich, punkty skansenowskie in situ. Są to m . in. Kaszubska Zagroda w Sominach k. Bytowa, Skansen Słowiński w Klukach (mający realne szanse rozbudowy o dalsze zachowane w sąsiedztwie słowińskie zagrody), zagroda w Nadolu k. Pucka, c h a ł u p a podcieniowa w Starej Świętej k. Z ł o t o w a (będąca rzadkim j u ż p r z y k ł a d e m szachulcowego budow­ nictwa K r a j n i a k ó w Złotowskich), zagroda Czernikiewiczów w Bodzentynie, zagroda K o n o p k ó w w Kadzidle, zagroda sitarska w Biłgoraju, zagroda Curyłowej w Z a l i p u . Jak podaje Franciszek M i d u r a skanseny zgromadziły ponad 600 o b i e k t ó w dużej architektury, ponad 800 małej, a program rozwoju muzealnictwa skansenowskiego przewiduje do 1995 r. o k o ł o 50 m u z e ó w na wolnym powietrzu z ponad 1800 obiektami kubaturowymi (Midura 1987, s. 52). Polskie muzea na wolnym powietrzu poświęcone są generalnie wiejskiej kulturze ludowej w całym jej zróżnicowaniu regionalnym, społecznym, historycznym. D o s k a n s e n ó w przenosi się przede wszystkim budownictwo wiejskie. K u l t u r ę m a ł o m i a s t e c z k o w ą reprezentuje — j a k d o t ą d — zagroda Czernikiewiczów w Bodzentynie, woj. kieleckie, i zagroda sitarska w Biłgoraju. Sektory m a ł o m i a s t e c z k o w e przewiduje się w skansenach m . in. w Sanoku, Lublinie, Kielcach. N o w y m Sączu, Kłóbce, a w N a d w i ś l a ń s k i m Parku Etnograficznym w Wygiełzowie pod Lipowcem (założonym w 1968 r.) jest j u ż on na u k o ń c z e n i u . W muzeach w Radomiu, Lublinie, Kielcach. N o w y m Sączu realizuje się sektor dworski. W skansenie w Ciechanowcu znajduje się d w ó r myśliwski i d w o r k i drobnoszlacheckie. O p r ó c z budownictwa mieszkalnego i inwentarskiego przenosi się na teren s k a n s e n ó w u r z ą d z e n i a techniki ludowej, jak wiatraki, młyny, olejarnie, tartaki, folusze, budowle użyteczności publicznej, m. in. szkoły wiejskie, remizy oraz obiekty sakralne, kościoły, cerkwie, kapliczki. W obrazie polskiej wsi nie b r a k ł o — zwłaszcza na pograniczach — e l e m e n t ó w obcych etnicznie: ruskich, ukraińskich, biało­ ruskich. Uwzględnia to w swym programie skansen w Sanoku, Lublinie, Ciechanowcu, N o w y m Sączu (tu jedyny w polskich skansenach sektor cygański). Z kolei muzeum skansenowskie w Ochli prezentuje obok kultury ludności autochtonicznej k u l t u r ę o s a d n i k ó w , m. in. r e p a t r i a n t ó w „zza Buga". Pewnym odpowiednikiem europejskich s k a n s e n ó w etnograficzno-archeologicznych (Bunge, Hjerl Hede. Singleton) jest Rezerwat Archeologiczno-Etnograficzny w Osieku, woj. pilskie (cmentarzysko prasłowiańskie i ekspozycja ludowego budownictwa Krajny). Jak w s p o m n i a ł a m , nie wszystkie z planowanych m u z e ó w na wolnym powietrzu u d a ł o się zrealizować. Z kolei n i e k t ó r e realizowane zmieniły lokalizację, inne zmieniły formę i zakres działania, a jeszcze inne musiały 8 8 Wykaz i opis polskich m u z e ó w skansenowskich zob. s. 210-220; S p i s s 1984. s. 33-40; M i d u r a 1987. s. 48-54. m. in.: Czajkowski 1984, �M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U 203 nagiąć program do otrzymanego terenu. W ś r ó d polskich m u z e ó w skansenow­ skich z a u w a ż a się brak placówek specjalistycznych. Muzeum Przemysłu i Rzemiosła Ludowego w Krzesławicach-Nowej Hucie, egzystująca przez lata j a k o k o m ó r k a społeczna, wciąż jest na etapie wstępnych prac. Czy starczy jednak tworzywa do tego mocno spóźnionego w czasie muzeum? W trakcie budowy znajduje się Muzeum Budownictwa i Techniki Wiejskiej w Gorzowie Wielkopolskim poświęcone przede wszystkim m ł y n a r s t w u . W s p o m n i e ć też należy o p o w o ł a n i u przez Stowarzyszenie Naukowo-Techniczne Inżynierów i T e c h n i k ó w Przemysłu Naftowego skansenu technicznego w naj­ starszej kopalni nafty w B ó b r c e pod Krosnem, który jednak w k r ó t c e przestał spełniać wymogi nowoczesnego muzealnictwa skansenowskiego. W 1969 r. otwarto Skansen Bartniczo-Pszczelarski przy ówczesnym Muzeum Regionalnym w Radomiu. Obecnie stanowi on integralną część Muzeum Wsi Radomskiej. Plenerowe wystawy u l i znajdują się przy Z a k ł a d z i e Badania C h o r ó b O w a d ó w U ż y t k o w y c h w Swarzędzu pod Poznaniem, przy Technikum. Pszczelarskim w Pszczelej W o l i k. Lublina, przy Muzeum Rolnictwa w Szre­ niawie. Coraz bardziej odczuwa się brak skansenu poświęconego kulturze robot­ niczej, k t ó r y m ó g ł b y być zlokalizowany w Ł o d z i . Niestety, nie u d a ł o się nawet u r a t o w a ć od rozbiórki kunitzerowskich d o m ó w tkaczy, mimo wiel­ kiego z a a n g a ż o w a n i a w tę sprawę prof. Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej, kierownika Katedry Etnografii na Uniwersytecie w Ł o d z i . W związku z regulacją Wisły pojawiła się g w a ł t o w n a potrzeba zabezpieczenia o b i e k t ó w związanych z żeglugą i budownictwem nadwodnym, o co energicznie starała się prof. M a r i a Znamierowska-Prüfferowa, wieloletni Dyrektor Muzeum Etno­ graficznego w Toruniu. W połowie lat sześćdziesiątych prof. Znamierowska-Prufferowa o p r a c o w a ł a projekt i koncepcję skansenu rybacko-flisackiego w Toruniu, a następnie rozpoczęła starania uwieńczone powodzeniem o utwo­ rzenie skansenu rybackiego na Helu. Zasadniczym problemem w programowaniu skansenu jest w y b ó r terytorium kulturowego reprezentowanego w ekspozycji na wolnym powietrzu. Badania nad etnograficzną regionalizacją Polski nie pozwoliły na wyznaczenie nie budzących wątpliwości granic r e g i o n ó w etnograficznych, ale dla celów prak­ tycznych konieczne stało się ustalenie zasięgu poszczególnych m u z e ó w i ich stosowna lokalizacja. Muzea zmuszone liczyć się ze względów administracyjno-finansowych ze współczesnymi granicami administracyjnymi j a k o teren działa­ nia wybierają obszary, na k t ó r y c h łączyła l u d n o ś ć więź historyczna, kulturowa, gospodarcza, administracyjna. W praktyce muzea skansenowskie deklarują najczęściej badania i reprezentację kultury ludowej grup etnograficznych lub r e g i o n ó w etnograficznych, czasem w publikacjach traktowanych zamiennie, niekiedy tylko ekspozycję regionalnych t y p ó w architektury. Znajduje to odbicie w kompozycji przestrzennej muzeum typu „wieś", gdzie regionowi lub grupie etnograficznej odpowiada sektor. W dużych muzeach o p r ó c z s e k t o r ó w „etnograficznych" komponuje się inne sektory, np. dworski, prze- �204 Rye. ANNA PYTLIŃSKA-SPISS 1. Sądecki Park Etnograficzny w Nowym Sączu. Dwór z Rdzawy, XVII/XVI1I w. Fot. M. Długosz. 1979 myślowy, gospodarczy (zaplecze). P r z y k ł a d o w o muzeum skansenowskie w Sa­ noku, Kolbuszowej, N o w y m Sączu obejmują swym zasięgiem pełne grupy etnograficzne, a muzea w Chorzowie, Tokarni k. Chęcin, Radomiu, Sierpcu — tylko w części prezentują lokalne grupy etnograficzne. Skanseny w Opolu, Lublinie, Olsztynku obejmują swym zasięgiem krainy geograficzno-historyczne. G ł ó w n ą dziedziną zainteresowań s k a n s e n ó w jest oczywiście budownictwo w całym jego z r ó ż n i c o w a n i u regionalnym, historycznym, społecznym. Jak wiadomo region etnograficzny nie zawsze pokrywa się z regionem architekto­ nicznym. Najsensowniejszym r o z w i ą z a n i e m wydaje się zatem wydzielenie w obrębie regionu etnograficznego określonego typu budownictwa, jednak bez u t o ż s a m i a n i a go z tym regionem. Sprowadza się to do wyznaczenia form modelowych zabudowy wsi w o k r e ś l o n y m czasie na o k r e ś l o n y m obszarze oraz wyznaczeniu zasięgów występujących odmian poszczególnych e l e m e n t ó w budowlanych (rzut, konstrukcja, materiał, kształt i pokrycie dachu). Planowanie sieci placówek skansenowskich w Polsce, gdyby istotnie taki generalny plan powstał, powinno było się łączyć z podjęciem b a d a ń nad tworzeniem się regionalnych odmian kultury ludowej. W naszej rzeczy­ wistości, kiedy sytuacja w dziedzinie ochrony z a b y t k ó w w y m a g a ł a natychmiasto­ wych działań i brak było jednolitej polityki muzealnej, praktyka budowy �205 M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U s k a n s e n ó w wyprzedziła teoretycznie udokumentowane badania, a ruch ten stał się w dużej mierze ż y w i o ł o w y . Okoliczności powstawania m u z e ó w pod gołym niebem w Polsce sprawiły, że sieć ich jest przypadkowa i nie­ adekwatna do potrzeb reprezentacji budownictwa ludowego. Całe rejony Polski nie są objęte s k a n s e n o w s k ą o c h r o n ą budownictwa ludowego, a jeśli były tam planowane skanseny, ich realizacja nie doszła do skutku lub znajduje się we wstępnej fazie budowy. Są to m. in. Żywieckie. Gorce, Spisz, częściowo Podhale, wschodnia część krakowskiego, wrocławskie, legnickie, jeleniogórskie, wałbrzyskie, szczecińskie, koszalińskie, Żuławy G d a ń ­ skie. N a program muzeum skansenowskiego i jego realizację zasadniczy wpływ mają założenia naukowo-teoretyczne, stan budownictwa ludowego, stan przy­ gotowania technicznego i dokumentacyjnego, warunki gospodarczo-społeczne, a także polityczne. R o z w ó j programu europejskich m u z e ó w skansenowskich zmierzał od pojedynczych o b i e k t ó w architektonicznych przenoszonych na teren parkowy poprzez zagrody r ó ż n y c h warstw społecznych i zawodowych usystematyzowanych w ciągi typologiczne do zamkniętych całości urbanistycz­ nych usytuowanych w odpowiednio przygotowanym tle przyrodniczym, przedstawiających r ó ż n e formy mieszkalne i gospodarcze. Z a u w a ż o n o bowiem, że tylko w zespole budowli p o c h o d z ą c y c h z określonego miejsca i czasu, warstwy społecznej i zawodowej odtwarzających dawne układy przestrzenne w możliwie wiernie zrekonstruowanym mikropejzażu m o ż n a uzyskać adekwatny obraz budownictwa wybranego terenu w całym jego kontekście kulturowym. W muzeach przedstawiających kompleksowo kulturę wsi zwanych w literaturze „ G a n z h e i ť s Museum", u nas operujemy terminem „ m u z e u m - w i e ś " , architek­ tura stanowi j a k b y o p r a w ę różnych dziedzin kultury ludowej funkcjonującej j a k o całość w czasie i przestrzeni (Reinfuss 1976a s. 10-13; Czajkowski 1976, s. 13-19; 1979a, s. 60-78). T ę właśnie teoretyczną zasadę realizują m. i n . muzea w Lublinie, Sanoku, Kielcach, Sierpcu, odtwarzając również charakterystyczne u k ł a d y przestrzenne, kształty wsi najbardziej typowe dla regionu. 9 9 Nie należy jednak z a p o m i n a ć o inicjatywie dr Hanny Pieńkowskiej. Konserwatora Zabytków, która opracowała w latach sześćdziesiątych program sieci m u z e ó w na wolnym powietrzu dla ó w c z e s n e g o niający także ochronę zabytkowych zespołów Wojewódzkiego pierwszy woj. krakowskiego wiejskich i m a ł o m i a s t e c z k o w y c h . w kraju uwzględ­ Krakowski W o j e w ó d z k i Park Etnograficzny miał się składać z trzech podstawowych o d d z i a ł ó w : w Nowym Sączu, Tarnowie i na Podhalu, oraz siedmiu mniejszych, w Zubrzycy Górnej, w Wygiełzowie pod Lipowcem, w Pieskowej Skale, Niedzicy, Ziemi Żywieckiej i G o r c z a ń s k i e g o przy Muzeum w Rabce. W późniejszych latach P i e ń k o w s k a kulturowego opierając o p r a c o w a ł a projekt rewaloryzacji się na koncepcji projektowej ochrony wraz z systemem p a r k ó w krajobrazowych wypracowanej i ukształtowania w Zakładzie brazu pod kierunkiem prof. J . Bogdanowskiego (Pieńkowska krajobrazu krajobrazu Architektury 1969, s. 35-44). Polski również w latach sześćdziesiątych prof. Maria Znamierowska-Pruflferowa Krajo­ Na północy opracowała projekt zabezpieczenia in situ wybranych o b i e k t ó w w poszczególnych regionach woj. bydgos­ kiego, w Godzimierzu, Kaszczorku, Silnie, a także utworzenia s k a n s e n ó w w Mietlicy i Mo­ gilnie. Tylko część tych projektów u d a ł o się zrealizować. �206 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS Rye. 2. Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie. Sektor Wyżyny Lubelskiej Fot. F. Popik, 1979 Przewidziane w k i l k u muzeach skansenowskich sektory m a ł o m i a s t e c z k o w e b ę d ą prezentowały syntetyczny model osady miejskiej, dla których wzorem b ę d ą miasteczka w rejonie objętym działalnością muzeum. Polskie muzea wypracowują dopiero metodyczne wzorce tworzenia s e k t o r ó w m a ł o m i a s t e c z k o ­ wych korzystając częściowo z w z o r ó w zagranicznych. Nie rozwiązuje to oczywiście problemu ratowania architektury m a ł o m i a s t e c z k o w e j , chodzi tu przede wszystkim o korzyści oświatowe, p o g l ą d o w e . Zwiedzający będzie mógł obejrzeć jeśli nie cały rynek, to przynajmniej dwie pierzeje z charaktery­ styczną z a b u d o w ą dawnych rolniczych miasteczek (Dzięgiel 1971, s. 13-20; Miliszkiewicz 1981, s. 41-54). Niestety praktycznie jest j u ż niemożliwe odtworze­ nie sklepików, w a r s z t a t ó w żydowskich z całą ich n i e p o w t a r z a l n ą atmo­ sferą. Przy doborze o b i e k t ó w do skansenu, przy ustalaniu typologii budow­ nictwa organizatorzy m u z e ó w skansenowskich korzystają z m a t e r i a ł ó w archiwal­ nych (m. i n . mapy katastralne, akta Powszechnego Z a k ł a d u Ubezpieczeń), z m a t e r i a ł ó w opisowych i fotograficznych zgromadzonych z a r ó w n o przez istytucje naukowe, jak i instytucje zajmujące się ewidencją budownictwa ludowego, Biura Dokumenacji Z a b y t k ó w przy U r z ę d a c h K o n s e r w a t o r ó w Wojewódzkich i przy Pracowniach Konserwacji Z a b y t k ó w , O ś r o d e k Dokumen­ tacji Z a b y t k ó w przy Ministerstwie K u l t u r y i Sztuki. �207 M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U Jest s p r a w ą oczywistą, że kurczące się zasoby budownictwa ludowego w terenie mają i b ę d ą m i e ć istotny wpływ na realizację p r o g r a m ó w nauko­ wych polskich s k a n s e n ó w i w niejednym wypadku d o p r o w a d z ą do daleko idących rekonstrukcji. Poza tym ekspozycja skansenowska rządzi się określo­ n y m i prawami. M i m o najlepiej opracowanej typologii nie s p o s ó b u k a z a ć na przykładzie przeniesionych zagród pełnego obrazu ludowego budownictwa danego terenu. Prawie zawsze mamy do czynienia z lepszym lub gorszym wyborem, uproszczeniem wynikającym z konieczności p o d p o r z ą d k o w a n i a się o k r e ś l o n e m u projektowi i planowi przestrzennemu. Obiekt wyrwany z historycz­ nie u k s z t a ł t o w a n e g o ś r o d o w i s k a przeniesiony w odmienne warunki tworzy n o w ą j a k o ś ć w myśl założeń programowych. W wyniku d e m o n t a ż u i ponow­ nego m o n t a ż u powstaje pewna iluzja naturalnych form i u k ł a d ó w prze­ strzennych nieraz d o ś ć odległa od rzeczywistości, c h o ć zasadniczo przestrzega się zasady wierności oryginałowi i przestrzennych p o w i ą z a ń . Ze względów technicznych niemożliwe jest np. przedstawienie zagęszczenia polskich wsi, owych p r z y b u d ó w e k , d o b u d ó w e k , tego wszystkiego, w co obrasta ludzka siedziba. W tym rozumieniu muzeum na wolnym powietrzu jest m a k i e t ą , gigantyczną gablotą, w której zgromadzony materiał poddany wymogom ekspozycyjnym pozwala tylko do pewnego stopnia wiernie o d t w o r z y ć kon­ k r e t n ą rzeczywistość ( K u r z ą t k o w s k i 1987, s. 21-29). Ryc. 3. Kaszubski Park Etnograficzny we Wdzydzach Kiszewskich. Chalupa z Lipuskiej Huty i wiatrak z Jeżewnicy Fol. A. Spiss. 1975 �208 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS Z jeszcze większą wyrazistością ujawnia się ten problem w muzeach typu parkowego, gdzie zabudowa jest o b o j ę t n a w stosunku do rzeczywistych u k ł a d ó w przestrzennych, przestrzega się jednak wiernego odtworzenia siedliska, np. w muzeach w Ochli, Zubrzycy G ó r n e j , Toruniu. G w a ł t o w n y rozwój s k a n s e n ó w w Polsce i ogrom prac budowlanych prowadzonych rozmaitymi metodami s p o w o d o w a ł y , że należało opierając się na istniejących wzorach w y p r a c o w a ć własne zasady inwentaryzacji i rekonstrukcji o b i e k t ó w architektonicznych. Sięgnięto przede wszystkim do w z o r c ó w skandynawskich, głównie duńskich, z uwagi na ich wysoką precyzyj­ ność. Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku na podstawie najnowszych osiągnięć teorii i praktyki skansenowskiej oraz własnych bogatych doświad­ czeń w y p r a c o w a ł o po pewnym czasie wzór skansenowskiej, kompleksowej dokumentacji konserwatorsko-budowlanej, w miarę upływu czasu modyfiko­ wanej, k t ó r ą posługują się pozostałe muzea na wolnym powietrzu. Generalnie wszystkie przenoszone do m u z e ó w skansenowskich obiekty m u s z ą p o s i a d a ć k o m p l e t n ą d o k u m e n t a c j ę n a u k o w o - t e c h n i c z n ą obejmującą inwentaryzację architektoniczną, opracowanie historyczno-etnograficzne, ekspertyzę dotyczącą stanu zachowania, scenariusze wyposażenia wnętrz, serwis fotograficzny. Dokumentuje się też wszystkie prace budowlano-konserwatorskie przy m o n t a ż u obiektu Prace budowlane w skansenach charakteryzują się na ogół wysoką dbałością o zachowanie maximum oryginalnej substancji i znaczną precyzją w pracach rekonstrukcyjnych. Najlepszy poziom wykonawstwa zapewniają własne brygady robocze złożone z wyspecjalizowanych cieśli wiejskich znających tajniki ludowej ciesiołki i dobrze rozumiejących sens muzealnej rekonstrukcji (Czajnik 1979b, s. 222-229; Olszański 1979, s. 230-242; Popik 1987, s. 30-36). Z uwagi na coraz większą t r u d n o ś ć z pozyskaniem do prac skansenowskich cieśli i r o b o t n i k ó w (konkurencją są lepiej płatne prywatne i zagraniczne budowy), konieczne jest uregulowanie ich statusu zawodowego, a także rejestracja fotograficzna i filmowa prac budowlanych dla celów szkoleniowych i dokumentacyjnych. Od p o c z ą t k u budowy s k a n s e n ó w w Polsce doskonalszych metod konserwacji drewna, bo głównie do czynienia budowniczowie m u z e ó w na 1976, s. 30-38; Czajnik 1979a, s s. 244-261). 1 0 trwają z tym wolnym Wielką poszukiwania naj­ tworzywem mają powietrzu (Kurpik pomoc w zakresie N a całość materiałów dokumentacyjnych związanych z wykupem obiektu, rozbiórką, konserwacją, montażem wstępna, rozbiórkowa, wyposażenia wnętrz. i wyposażeniem składają montażowa, pomontażowa się następujące elementy: dokumentacja dokumentacja konserwatorska, scenariusz Przy rekonstrukcji budynku na terenie skansenu istnieją w zasadzie trzy m o ż l i w o ś c i : 1) zachowuje się stan zastany z wszelkimi zmianami spowodowanymi upływ czasu i u ż y t k o w n i k ó w ; 2) rekonstruuje się stan budynku z okresu jego przez budowy, odrzucając późniejsze naleciałości; 3) odtwarza się ogniwo pośrednie uwzględniając późniejsze zmiany z r ó w n o c z e s n y m zachowaniem tych zmian, które zostały wprowadzone przed okresem, jaki obiekt reprezentuje w skansenie (Olszański 1980, s. 45, 52-53; 1976, s. 23-29). �209 MUZBA NA W O L N Y M P O W I E T R Z U szkolenia, wykonywania ekspertyzy, dostarczania bezpłatnie ś r o d k ó w biologicz­ nej ochrony i konserwacji drewna świadczyły dla prawie wszystkich s k a n s e n ó w Zjednoczone Z a k ł a d y Gospodarcze I N C O , Zespół Chemii Budowlanej, Dział Instruktażu Terenowego . M i m o jednak wieloletnich wysiłków i wzbogacania wiedzy praktycznej znawcy przedmiotu uważają konserwację drewna s t o s o w a n ą w polskich skansenach za niedostateczną, gdyż jest na ogół powierzchowna, a w zakresie ś r o d k ó w chemicznych sytuację określa się j a k o niekorzystną (por. Lutomski, Gaida 1987. s. 58-71). Innym wielkim problemem jest konserwacja o b i e k t ó w ruchomych znaj­ dujących się w pomieszczeniach przeniesionych obiektów. R ó ż n i c e temperatur, zwłaszcza wilgoć w nieopalanych w zimie pomieszczeniach, kurz i różne niekorzystne zmiany związane z nasilonym ruchem zwiedzających stwarzają dodatkowe zagrożenie. Z podobnymi problemami — m o ż e nawet w większym stopniu — borykają się zagraniczne muzea, ale w naszej sytuacji finansowej i brakach kadrowych w pracowniach konserwatorskich nie widać wielkich szans poprawy sytuacji. 11 W p o c z ą t k a c h ruchu skansenowskiego obiekty architektoniczne przenoszone do m u z e ó w na wolnym powietrzu prezentowane były na tle parkowej zieleni, przy czym gęste zadrzewienie najczęściej d o m i n o w a ł o w pejzażu skansenu. Z czasem jednak parkowe tło o k a z a ł o się nieodpowiednie do ekspozycji przedstawiającej obraz kultury określonej społeczności. Inscenizo­ wano więc odpowiednie dla wiejskich budowli otoczenie, jak o g r ó d k i przydomowe, warzywniki, sady, pasieki, poletka uprawne, jednym słowem odpowiedni dla tych z a b y t k ó w mikropejzaż. R ó ż n e drobne elementy, jak płoty, bramy, mostki, stogi siana, brogi, studnie, a wreszcie zwierzęta domowe, uzupełniały obraz „muzealnej wsi", stwarzały jej nastrój i klimat. Tę m e t o d ę ożywiania ekspozycji stosuje się najczęściej po dzień dzi­ siejszy. Na p o c z ą t k u lat siedemdziesiątych niektóre ambitniejsze muzea, j a k Julita Gard w Szwecji, Rheinisches Freilichtmuseum w K o m m e r n w R F N , Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie, podjęły starania o odtworzenie w możliwie pełnym stanie typowego dla danego regionu ś r o d o w i s k a przyrodniczego u ż y t k o w a n e g o i przetwarzanego przez człowieka do celów gospodarczych . l 2 11 należał Do szczególnie zmarły 8 zasłużonych III 1981 r. osób wybitny w dziedzinie specjalista dr konserwacji inż. Michał drewna Czajnik, zabytkowego który współ­ pracował z Zjednoczonymi Zakładami Gospodarczymi I N C O . Opracował on m. in. założenia konserwatorskie dla 19 polskich skansenów, sprawował stałą opiekę nad przenoszonymi obiektami. Działalność, publikacje, wykaz ekspertyz Czajnika zob. w publikacji poświęconej jego pamięci: Zabytkowe 1 2 W 1981 drewno 1987. s. 7-20. r. odbylo się w Kommern ( R F N ) M i ę d z y n a r o d o w e Sympozjum na temat zachowania zagrożonych wiejskich roślin dziko rosnących oraz historycznych roślin użytkowych. Zob.: Ber ich t über das Sympozium historischer Nutzflanzenkuliureii Schriftenreihe. 14 - H. 3. red. Etnografia Polska t. XXXIII/2 Erhaltung gefiihrdeler dórfiicher un Ercilichtmuseen, A. Zippelius. Bonn Pfianzengesellscliaften Stiftimg zum Schulze gefahrdetcr brw. Na lemat aranżacji und Pfianzen, mikropejzażu �210 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS Chodzi tu o ukazanie wielorakich i wszechstronnych p o w i ą z a ń między człowiekiem a środowiskiem przyrodniczym. Muzeum na wolnym powietrzu stwarza szansę ratowania starych roślin kulturowych, a także możliwość uprawy tradycyjnych roślin zbożowych, przemysłowych, roślin ozdobnych, odtwarzania starych g a t u n k ó w drzew owocowych, flory łąk, pastwisk, roślin ruderalnych, a wreszcie hodowli zwierząt gospodarskich. Daje zatem szansę zrekonstruowania gospodarki rolnej, hodowlanej, ogrodniczej, pasterskiej pomyślanej nie tylko j a k o właściwe tło przyrodnicze, ale j a k o muzealny eksperyment naukowy (por. Reinfuss 1976b, s. 7-10). Zagadnienie w y p o s a ż a n i a wnętrz o b i e k t ó w skansenowskich jest ściśle związane z założeniami teoretycznymi muzeum na wolnym powietrzu. Wy­ posażenie pomieszczeń zasadniczo powinno współgrać z czasem budowy i socjalnym pochodzeniem budynku, c h o ć w uzasadnionych wypadkach odchodzi się od tej zasady. D r u g i m istotnym momentem jest uchwycenie r ó w n o w a g i między typowym a indywidualnym wnętrzem. Europejskie muzea skansenowskie starszego typu prezentują na ogół wnętrza archaiczne. Ulegają też często pokusie pokazania efektownych wnętrz mieszkalnych zamożniejszych warstw wsi świadczących o schludności i poczuciu estetyki ich dawnych mieszkańców, aby w ten s p o s ó b podkreślić wysoki poziom tradycyjnej kultury swego narodu. Muzea skansenowskie w Polsce ukazują przede wszystkim wnętrza prze­ ciętne typowe dla określonych w a r u n k ó w społeczno-gospodarczych i obszaru kulturowego i \ O wiele rzadziej spotyka się wnętrza konkretne albo przenie­ sione bez istotnych zmian z wybranej zagrody, albo drobiazgowo odtworzone na podstawie relacji mieszkańców, zachowanych opisów i i n w e n t a r z y . Bardzo dobre rezultaty d a ł o okazjonalne zatrudnienie m i e s z k a ń c ó w danej wsi, a jeszcze lepsze byłych właścicieli przeniesionego domu do u r z ą d z e n i a go w skansenie. W gorszej sytuacji są te muzea, w k t ó r y c h z urządzeniem 14 w Muzeum Wsi Lubelskiej pisze komunikaty pod ogólnym tytułem Terlecka Mala (1985, s. architektura 83-92; 1986, i zieleń s. 223-233). ożywieniem Zob. też skansenu, „Acta Scansenologica". t. 4: 1986. s. 239-275. 4 i- Scenariusz ekspozycji wnętrz dla biedniackiej chalupy przeniesionej do Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku stał się tematem pierwszej tego typu pracy magisterskiej napisanej pod kierunkiem prof. Gładysza w Katedrze Etnografii Słowian U J : A . P y t l i ń s k a , Rozwiązanie ekspozycji mieszkalnych Katedry Etnografii Słowian s. 73-79) i Czajkowski 1 4 wnętrza domu w skansenie sanockim na przykładzie we wsi Niehocko, pow. Brzozów, U J . Na temat rozwoju w latach 1880-1963. K r a k ó w pomieszczeń 1963, Archiwum ekspozycji wnętrz pisali m. in. Brylak (1969, (1980, s. 32-37). D o m u z e ó w , w których bardzo starannie przygotowuje się ekspozycje wnętrz należy m. in. Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie. Zastosowana tu metoda, zwana rodzinną, pozwala drogą skrupulatnego wywiadu odtwarzać historię rodziny do trzeciego, pokolenia. Z historii rodziny wybiera się najciekawsze z punktu a nawet widzenia czwartego społecznego i budowy ekspozycji okresy, na podstawie których montuje się i urządza konkretną ekspozycję zgodną z ówczesną rzeczywistością oraz odtwarza uprawy polowe, h o d o w l ę zwierząt, otoczenie przyrodnicze. �211 M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U Ryc. 4. Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej. Pasieka Fot. A. Spiss. 1974 wnętrza są pewne trudności spowodowane brakiem tradycyjnych e k s p o n a t ó w w terenie b ą d ź opuszczone budynki stały puste lub zostały zasiedlone przez l u d n o ś ć n a p ł y w o w ą (muzeum w O c h l i ) . Najczęściej w polskich skansenach spotykamy ekspozycje wiejskich wnętrz mieszkalnych z k o ń c a X I X i p o c z ą t k u X X w. Wynika to z z a s o b ó w magazynowych, nie ma praktycznie możli­ wości przedstawienia wnętrz starszych oraz chęci wyeksponowania tych mebli i sprzętów, k t ó r y c h w terenie j u ż się nie spotyka. W rezultacie wnętrza u p o d a b n i a j ą się do siebie. A b y u n i k n ą ć wrażenia monotonii w ekspozycji wnętrz c h a ł u p , różnicuje się je pod względem socjalnym, chronologicznym, profesjonalnym (zajęcia uboczne, warsztaty rzemieślnicze), a także aranżuje się wystrój świąteczny zmieniany w zależności od p ó r roku. W n ę t r z a chłopskich mieszkań w skansenach przynoszą stosunkowo m a ł o informacji o życiu w nich wielopokoleniowej rodziny. Nieco lepiej jest z ukazaniem zajęć ubocznych i prac rzemieślniczych wykonywanych nieraz w izbie mieszkalnej, a t a k ż e z codziennym i świątecznym wystrojem izb. Nie m o ż n a jednak zgodzić się ze zdobnictwem papierowym i b i b u ł k o w y m (kwiaty, bukiety, pająki, wycinanki) wykonanym schematycznie do wszystkich eksponowanych o b i e k t ó w przez j e d n ą twórczynię nawykłą do seryjnej produkcji dla C P L i A . Ozdoby papierowe również ulegały rozmaitym p r z e o b r a ż e n i o m i powinny k o r e s p o n d o w a ć z modelem wnętrza z określonego czasu i prze- �212 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS щи Rye. 5. Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie. Wnętrze chalupy z Niemiec kolo lot. Lublina K . Popik. 1980 strženi, tym bardziej że jest możliwe wykonanie kopii starych wycinanek przechowywanych w muzeach etnograficznych. W muzeach prezentujących wnętrza z terenów niegdyś zaniedbanych kulturowo pomieszczenia są ciemne, surowe, ubogie w sprzęty i — c h o ć zgodne z ówczesną rzeczywistością — u nie przygotowanego widza m o g ą budzić odruch niechęci czy nawet politowania. W przeciwieństwie do ciasnych ubogich mieszkań chłopskich prezentujących dość jednorodny model wyposażenia, pokoje w skansenowskich dworkach (Kielce, Radom, Lublin) wypełnione stylowymi meblami, tkaninami, obrazami b u d z ą tęsknotę u m i e s z k a ń c ó w standardowych mieszkań do pięknie u r z ą d z o n e g o , nieszablo­ nowego mieszkania. Osobne zagadnienie to wyposażenie pomieszczeń gospodarczych. N i e k t ó r e , zwłaszcza o dużej powierzchni, przeznacza się na tymczasowe sale wystawowe lub magazyny. Zasadniczo jednak zabudowania inwentarskie wyposaża się w sprzęt gospodarczy zgodnie z ich pierwotnym przeznaczeniem. Z koniecz­ ności jest to wystawa statyczna. Zmiany położenia sprzętu gospodarskiego wymagają już objaśnienia słownego. Obszernych i komunikatywnych objaśnień, najlepiej połączonych z demonstracją, wymagają również warsztaty rzemieśl­ nicze i zestawy narzędzi do wytwórczości domowej. Z natury rzeczy warsztaty i urządzenia techniki ludowej,, powinny być często w ruchu, niestety jednak z różnych p o w o d ó w (m. in. błędu w wykonawstwie, niewłaściwej konfiguracji �213 MUZEA NA W O L N Y M P O W I E T R Z U Ryc. 6. Park Etnograficzny z Kolbuszowej. W n ę t r z e chalupy z W o l i Zarczyckiej lot W. Jankowski. 1979 terenowej) stoją martwe, a te, k t ó r e są sprawne, uruchamia się czasem podczas imprez folklorystycznych. Zmiany społeczno-gospodarcze, a szczególnie niekorzystna atmosfera, k t ó r a p a n o w a ł a w pewnych okresach wokół rzemiosła, sprawiły, że pracownicy m u z e ó w skansenowskich mają teraz wiele trudności ze skompletowaniem, a niekiedy z inwentaryzowaniem w a r s z t a t ó w rzemieślniczych, zwłaszcza sprzed 1939 r. i? Nasuwa się w tym miejscu pytanie, czy uda się kiedyś polskim skansenom p o k o n a ć r ó ż n e bariery i wykorzystać choćby tylko dla podniesienia atrakcyjności ekspozycji istniejące urządzenia. D u ż ą atrakcją byłaby, jak to bywa w zachodnich i a m e r y k a ń s k i c h muzeach na wolnym powietrzu. 1 5 Zagadnieniu temu p o ś w i ę c o n a byla specjalna konferencja w R a d o m i u w 1987 r. pt. ..Przemysły i rzemiosła w Polsce". s. 105-114). Na temat roii warsztatów w Muzeum Wsi Radomskiej ludowe w muzealnictwie rzemieślniczych w skansenie zob. skansenowskim Reinfuss (1978, �214 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS możliwość zakupu wiejskiego chleba, kołacza, m ą k i lub rozmaitych w y r o b ó w rzemieślniczych, a m o ż e nawet udział zwiedzających w pokazach dawnych technik i zajęć. J u ż w p o c z ą t k a c h ruchu skansenowskiego zarysowały się podstawowe formy działalności m u z e ó w na wolnym powietrzu, a z czasem skrystalizowały się ich zadania i cele. Obok podstawowego celu, j a k i m jest p r ó b a ratowania w muzealnym kształcie tradycyjnej kultury wsi i miasteczek, muzeum skanse­ nowskie realizuje przede wszystkim cele oświatowe i propagandowe, a te z kolei są odbiciem stanu wiedzy, nauki, poziomu kultury i wreszcie sytuacji politycznej. Praktyka skansenowska wskazuje, że muzea te dysponują najbardziej wymownymi ś r o d k a m i ukazywania w y t w o r ó w kultury ludowej, a plastyczna ekspozycja w odpowiedniej przyrodniczej oprawie pozwala łączyć walory rekreacyjne z poznawczymi. Muzea na wolnym powietrzu stają się w zurbanizowanym społeczeństwie miejscem nie tylko nauki, ale i ucieczki od zgiełku i pośpiechu codziennego życia, od zunifikowanych form przemysłowych, od stresów niesionych przez cywilizację. Ekspozycja skansenowska posiada niepowtarzalny atut, działa silnie na wyobraźnię, wydobywa z z a k a m a r k ó w pamięci z a p a m i ę t a n e lub zasłyszane obrazy z przeszłości. N a k ł a d a to t y m większą odpowiedzialność na t w ó r c ó w s k a n s e n ó w , którzy powinni tak b u d o w a ć ekspozycję, aby w umysłach zwiedzających nie utrwaliły się pewne fałszywe stereotypy, np. wieś malownicza i sielska lub przeciwnie — n ę d z n a i prymitywna. Służyć temu powinno m . i n . centrum informacyjne, w k t ó r y m o p r ó c z sali wykładowej, kinowej, sali przeznaczonej na demonstrację k u n s z t ó w i technik znajduje się tzw. wystawa wstępna zwięźle i jasno informująca o zadaniach i celach muzeum pod gołym niebem i prezentująca w ogólnych zarysach przemiany kultury ludowej na terenie objętym działalnością muzeum (por. Tubaja s. 83-93). Bardziej szczegółowe informacje dotyczące w a r u n k ó w społecznych, sytuacji gospodarczej, wreszcie wybranych zagadnień z dziedziny kultury materialnej, sztuki ludowej, folkloru m o ż n a umieścić w k a ż d y m sektorze-regionie w dowolnie wybranym obiekcie. Zwiedzający po zapoznaniu się z tak o p r a c o w a n ą ekspozycją s k a n s e n o w s k ą powinien zrozumieć złożony charakter kultury, z d a ć sobie sprawę z jej kształtowania się, funkcji i wartości. W mniejszych miastach, a zwłaszcza na wsiach, muzeum na wolnym powietrzu jest często j e d y n ą możliwością zetknięcia się z a u t e n t y c z n ą wystawą m u z e a l n ą , a t y m samym poznania dziejów regionu i kultury ich m i e s z k a ń c ó w . Polskie muzea skansenowskie b o r y k a j ą się z wieloma t r u d n o ś c i a m i , w większości budują dopiero ekspozycje w plenerze. W warunkach braku specjalnych p a w i l o n ó w wystawowych, sal odczytowych, skromnym sprzęcie 16 1 6 Dobrym przykładem m o ż e być Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej, którego działalność, imprezy związane z o b r z ę d o w o ś c i ą doroczną, występy zespołu regionalnego, teatrzyk dziecięcy propagujący miejscowy folklor, plenery artystyczne, konkursy i czasowe wystawy przyczyniły się do ożywienia kulturalnego i emocjonalnego związania m i e s z k a ń c ó w orawskich wsi z jedynym na polskiej Orawie muzeum. �MUZEA NA W O L N Y M P O W I E T R Z U 215 audiowizualnym, niewielkiej kadrze odpowiednio przeszkolonego personelu, trudno m ó w i ć o szerokim programie o ś w i a t o w y m . Natomiast w muzeach, w których ekspozycja skansenowska jest jakby dalszym ciągiem galeryjnej wystawy etnograficznej (w Toruniu, Łowiczu, Ciechanowcu), zwiedzający jest lepiej przygotowany do odbioru ekspozycji budownictwa ludowego. Taka byla zresztą myśl Hazeliusa, który po to u l o k o w a ł Skansen w pobliżu Nordiska Museet, aby plenerowa ekspozycja była przedłużeniem galeryjnej wystawy. K a ż d e muzeum m a możliwość organizowania okresowych wystaw z różnych dziedzin kultury ludowej szczególnie korespondujących z zakresem działania danego muzeum, a także wystaw okolicznościowych związanych z historią miejscowości i regionu. W tym zakresie wykonuje podobne zadania, jak galeryjne muzeum etnograficzne aktywizując kulturalnie miejscowe społeczeń­ stwo. Program współpracy ze szkołą tak szeroko rozbudowany nie tylko w zachodnich muzeach ogranicza się u nas na ogól do standardowego zapoznania uczniów z ekspozycją, sporadycznego organizowania k o n k u r s ó w dla dzieci, czasem wykorzystania uczniów i harcerzy do prac terenowych i porządkowych. Muzea na wolnym powietrzu starają się p o d n i e ś ć atrakcyjność wystawy poprzez u r z ą d z a n i e na swym terenie imprez folklorystycznych, różnych kiermaszy i j a r m a r k ó w sztuki ludowej, demonstracji zajęć i prac gospodarskich oraz technik rzemieślniczych. D o m u z e ó w , k t ó r e organizują najwięcej imprez folklorystycznych, należy Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu starając się w ten s p o s ó b u n a o c z n i ć polski r o d o w ó d śląskiego folkloru i sztuki ludowej. Wszystkie czynne muzea skansenowskie w Polsce wydały ilustrowane przewodniki i informatory. N i e k t ó r e z nich oparte są na dobrych wzorach europejskich. Pojawiają się monograficzne opracowania wybranych dziedzin kultury ludowej, katalogi wystaw, w i d o k ó w k i , przeźrocza. Wciąż jest "to jednak stosunkowo skromna ilościowo, treściowo, graficznie produkcja wydaw­ nicza. Sytuacja na rynku wydawniczym nie zapowiada w najbliższej przyszłości wyraźnej poprawy. Tradycyjną d o m e n ą b a d a ń terenowych prowadzonych przez skanseny w formie d o r a ź n y c h penetracji terenowych, jak i długofalowych b a d a ń jest przede wszystkim budownictwo oraz te dziedziny kultury ludowej, k t ó r e znajdują odbicie w ekspozycji muzealnej, a więc wnętrze mieszkalne i gospodarcze, rzemiosło, wytwórczość domowa, sztuka ludowa, o b r z ę d o w o ś ć doroczna i rodzinna. Zebrany materiał stanowi naturalnie p o d s t a w ę do dalszych naukowych o p r a c o w a ń , lecz dokumentacja opisowa, fotograficzna, rysunkowa jest być m o ż e najtrwalszym efektem działalności m u z e ó w na wolnym po­ wietrzu. R a n g ę instytucji badawczej uzyskało w 1963 r. Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. Muzeum to wydaje od 1964 r. „ M a t e r i a ł y Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku" zamieszczające artykuły związane z pro­ filem sanockich zbiorów, artykuły o polskich i zagranicznych skansenach, �216 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS sprawozdania z b a d a ń terenowych i prac budowlanych w sanockim skansenie. Od 1980 r. artykuły teoretyczne, jak i m a t e r i a ł o w e dotyczące m u z e ó w skansenowskich w Polsce i w Europie, ukazują się na ł a m a c h „Acta Scansenologica" (zamierzony j a k o rocznik), również wydawane przez Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. D r u g i m muzeum skansenowskim, k t ó r e wydaje własny rocznik od 1978 r. (pt. „ Z zagadnień kultury ludowej", obecnie zmiana tytułu na „ R o c z n i k Muzeum Wsi Lubelskiej"), jest Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie. Muzeum Wsi Radomskiej wydaje „Zeszyty Naukowe Muzeum Wsi Radomskiej". W ciągu 30 lat powstania i działalności polskich s k a n s e n ó w narosła duża liczba literatury dotyczącej problematyki skansenowskiej w Polsce i Europie. Polska ma istotny wkład w teoretyczny rozwój idei skansenow­ skiej. W y s o k ą ocenę zagranicznych specjalistów uzyskały polskie metody konserwatorsko-budowlane stosowane w skansenach. Zacieśnienie k o n t a k t ó w zagranicznych owocuje m . in. zapraszaniem p r a c o w n i k ó w polskich s k a n s e n ó w do udziału w konferencjach i pracach Związku Europejskich M u z e ó w na Wolnym Powietrzu w Europie z a ł o ż o n e g o w 1972 r . oraz napływem zagranicznej literatury skansenowskiej inaczej praktycznie u nas niedostępnej. Problematyka skansenowska jest również tematem w y k ł a d ó w na Podyplo­ mowym Studium Muzeologicznym przy Uniwersytecie Jagiellońskim, założo­ nym z inicjatywy prof. M . Gładysza w 1973 r. Jak dowodzi dotychczasowa praktyka, muzea na wolnym powietrzu wydają się w naszych warunkach najbardziej realną szansą ochrony budow­ nictwa ludowego. W krajach o starych tradycjach skansenowskich muzea pod gołym niebem są formą okrzepłą i obecnie koncentrują się na szukaniu najlepszych metod pracy dydaktycznej i oświatowej. W Polsce muzea skansenow­ skie są stosunkowo m ł o d ą formą, w trakcie realizacji wypracowują dopiero teoretyczne podstawy ich budowy. Etnograficzne muzea skansenowskie spełniają z jednej strony p o w a ż n ą rolę k u l t u r a l n ą pielęgnując dawne formy życia, ukazując w sposób dynamiczny budownictwo ludowe w pełnym kontekście kulturowym, z drugiej — muzea na wolnym powietrzu są zawsze czymś sztucznym, są w pewnym sensie teatrem obliczonym na masowego widza, wdzięcznym sztafażem dla filmów i widowisk folklorystycznych. Tymczasem w świecie coraz bardziej dochodzi do głosu idea zachowania na miejscu z a b y t k ó w w ich naturalnym otoczeniu, zwłaszcza przy szlakach komunikacyjnych i turystycznych. Idea ta łączy się z p o t r z e b ą zachowania zabytkowej struktury przestrzennej. Wydaje się, że do ochrony krajo­ brazu mają szanse przyczynić się właśnie małe, lokalne muzea, zabytki chronione in situ usytuowane we właściwym im pej/ażu i mające szerokie 1 7 1 7 Materiały z sesji Związku Europejskich M u z e ó w na Wolnym Powietrzu są diukiem począwszy od europüiseher 1973 г.. mniej więcej co dwa lata, Tagungsherkhl Freiliehtmuseen. Landcsrnuseums für Volkskunde Fiihrer und in Kommern. Schriften Koln des Rheinisehen 1973 i dalsze. publikowane Í/Í'.V Verhandes Freilichlmuseums und �217 MUZEA NA W O L N Y M P O W I E T R Z U możliwości oddziaływania społecznego, kulturalnego na miejscowe społeczeń­ stwo. Muzea pod gołym niebem mają bowiem realną szansę propagowania ochrony naturalnego środowiska kulturowego i przyrodniczego, a t y m samym ochrony psychiki współczesnego człowieka. LITERATURA Brylak M. 1969 Problemy zagospodarowania „Materiały wnętrz obiektów na terenie Parku Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", Etnograficznego, nr 10, s. 73-79. etnograficznych, „Ma­ Czajkowski J. 1976 Problemy związane z projektowaniem i organizacją parków teriały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", nr 21. s. 13-19. 1979a Formy i metody ekspozycji w muzeach skansenowskich, [w:] Muzea skansenowskie w Polsce, praca zbiór, pod red. F . Midury, P o z n a ń , s. 60-78. 1979b Zarys muzealnictwa skansenowskiego w Europie, [w:] Muzea skansenowskie w Polsce, praca zbiór, pod red. F . Midury, P o z n a ń , s. 12-27. 1980 ' Wybrane zagadnienia metodologiczne dotyczące urządzania ekspozycji skansenowskich, „ A c t a Scansenologica", t. 1, s. 29-39. 1984 Muzea na wolnym powietrzu w Europie, R z e s z ó w — S a n o k , bibliogr. C z a j n i k M. 1979 a Konserwacja drewna środkami chemicznymi, [w:] Muzea skansenowskie w Polsce, praca zbiór, pod red. F . Midury, P o z n a ń , s. 244-261. 1979 b Problemy Muzea organizacyjno-konserwatorskie skansenowskie w Polsce, w muzeach praca zbiór, pod typu skansenowskiego, red. F . Midury, [w:] Poznań, s. 222-229. Dzięgiel L. 1971 Problem skansenu małomiasteczkowego, „Materiały Muzeum Budownictwa Ludo­ wego w Sanoku", nr 13. s. 13-20. K u r p i k W. 1976 Problemy konserwacji drewna zabytkowego, „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", nr 21, s. 30-38. K u r z ą t k o w s k i M. 1987 Gdzie przebiega granica kompromisów? [w:] Zabytkowe drewno, konserwacja i badania, praca zbiór, pod red. R . Brykowskiego i A . Grzywacza, Warszawa, s. 21-29. L u t o m s k i В., G a i d a B, 1987 Stan aktualny i niektóre [w:] Zabytkowe drewno, konserwacja i badania, praca zbiór, pod red. R . Brykow­ problemy konserwacji drewna w skansenach polskich, skiego i A . Grzywacza, Warszawa, s. 58-71. Memorial 1966 Memorial w sprawie organizacji parków ochrony budownictwa drewnianego w Polsce. Program etnograficznych, praca zbiór, pod red. M . Ptaśnika, W. Jankow­ skiego, M . Konopki. Warszawa, masz. powiel. Midura F. 1987 Ochrona budownictwa ludowego w PRL, [w.] Zabytkowe drewno, i badania, praca zbiór, pod red. R . Brykowskiego i A. Grzywacza, s. 48-54. konserwacja Warszawa, �218 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS Miliszkiewicz G. 1981 Z prac nad projektem „miasteczka" w Muzeum Wsi Lubelskiej, „Rocznik Muzeum Wsi Lubelskiej", t. 4, s. 41-54. Olszański H. 1976 Problemy rekonstrukcji w budowie parków etnograficznych, „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", nr 21, s. 23-27. 1979 1980 Techniczne problemy konserwacji nowskie praca w Polsce, Dokumentacja w muzeach skansenowskich, zbiór, pod red. F . Midury, konserwalorsko-budowlana dla potrzeb [w:] Muzea Poznań, muzeów skanse­ s. 230-242. skansenowskich, „Acta Scansenologica". t. 1, s. 41-56. P i e ń k o w s k a H. 1969 Aktualne problemy organizacji parków etnograficznych województwa krakowskiego, „Materiały i Sprawozdania Konserwatorskie W o j e w ó d z t w a Krakowskiego", K r a ­ k ó w , s. 1-19. Popik K. 1987 Możliwości i warunki kontynuacji muzeum skansenowskiego, zbiór, pod red. R . ludowej [w:] Zabytkowe techniki budowlanej przy drewno, konserwacja Brykowskiego i A . Grzywacza, tworzeniu i badania, praca Warszawa, s. 30-36. P y t l i ń s k a A. 1966 Z zagadnień muzeów skansenowskich w powojennej literaturze polskiej, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. 1, s. 191-202. P y t l i ń s k a - S p i s s A. 1970 1979 Przegląd wybranej literatury z zakresu muzealnictwa skansenowskiego. Sanok. Bibliografia muzealnictwa skansenowskiego w Polsce, [w:] Muzea skansenowskie w Polsce, praca zbiór, pod red. F . Midury, P o z n a ń , s. 262-270. R e i n f u s s R. 1976a Problemy kompozycji muzeum na wolnym powietrzu, „Materiały Muzeum Budow­ nictwa Ludowego w Sanoku", nr 22, s. 10-13. 1976b Społeczna i dydaktyczna rola muzeów na wolnym powietrzu, „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", nr 21, s. 7-10. 1978 Problemy ekspozycji pracowni rzemieślniczych w muzeach na wolnym powietrzu, i wiejskich urządzeń [w:] Międzynarodowa przemysłowych konferencja skansenowska, Sanok 27-30 maj 1978, Synok 1978, s. 105-114. Satzung 1973 Satzung (Statut Tagungsberichte Związku Europejskich 1966-1972 des Muzeów Verbandes na Wolnym europaischer Powietrzu) Freiliehtmuseen, und Schriften des Rheinischen Freillchtmuseums und Landesmuseums für [w:] Fiihrer Volkskunde in Kommern, nr 6, K o l n . . S p i s s A. 1984 Muzea etnograficzne na wolnym powietrzu i Ochrony Z a b y t k ó w , w Europie, seria C , Studia i Materiały, Biblioteka Muzealnictwa t. 2, Warszawa, bibliogr. T e r l e c k a W. 1985 1986 Ethnobotanische Probléme Lublin erlautert, „Acta Scansenologica", t. 3, s. 83-92. Organizacja zieleni in Freiliehtmuseen w Muzeum am Beispiel Wsi Lubelskiej, „Acta des Dorfmuseums in Scansenologica", t. 4, s. 223-233. T u b a j a R. 1978 Zabytkowe 1987 Ekspozycja wstępna konferencja skansenowska, w muzeach Sanok typu .skansenowskiego, 27-30 maja [w:] 1978, Sanok Międzynarodowa 1978, s. 83-93. drewno Zabytkowe drewno, konserwacja i badania, praca zbiór, pod red. R . Brykowskiego i A . Grzywacza, Warszawa. �M U Z E A NA W O L N Y M 219 POWIETRZU Z i p p e l i u s A. 1974 Handbuch der europáischen FreUichimuseums Freilichtmuseen, und Landesmuseums Fiihrer und Schriften fur Volkskunde des in Kommern, Rheinisehen nr 7. K o l n . A n n a Pytlińska-Spiss FREILICHTMUSEEN IN POLEN Zusammenfassung Der und vorliegende Artikel stellt kurz die Geschichte, das wissenschaftliche Programm Fragen der Realisation der Freilichtmuseen in Polen dar. Obwohl polnische ziemlich spát entstanden waren. gehóren sie heute — was ihre Anzahl und Museen Niveau der A u s f ü h r u n g anbelangt — zu den führenden Státten Europas. Die gróflte Blüte von Freilichtmuseen in Polen mit fállt auf die 60er der anwachsenden und Welle, 70er Jahre des 2 0 J h . und steht in enger Freilichtmuseen in Europa zu bilden. Spate Verbindung und ziemlich spontane Initiative, Freilichtmuseen in Polen anzulegen. erlaubte zwar die für frühe Entwicklungsphasen entropaischer Freilichtmuseen charakteristischen Fehler zu vermeiden, hat jedoch leider zu unwiderruflichen Veránderungen in der polnischen Dortlandschaft beigetragen. In Polen ist es nicht gelungen, das Schutzprogramm für Volksbaukunstmonumente in situ zu realisieren, obwohl an Initiativen seitens der Denkmalpfleger schützen, die mit nicht fehlte und weiterhin der komplexen nicht fehlt. und der Gesellschaft, diese Objekte zu Wie es jedoch Raumplannung verbundene Rettung die Praxis beweist, gróBerer ist Volksbaukomplexe bei uns áufierst schwierig. In dieser Situation wurden Freilichtmuseen zur reellsten Chance, Volksbauten zu schützen. In Polen Polnische sog. gibt es jetzt über Freilichtmuseen haben kleinen 40 Freilichtmuseen und über 600 Objekte grofler Architektur zusammengebracht. Das 6 in der frühen Bauphase. Architektur und über Entwicklingsprogramm sieht 800 der bis 1995 Existenz von 50 solchen Státten mit über 1800 Raumobjekte voraus. Polnische Freilichtmuseen entstanden auf der Basis Archivrecherchen. U n d so von Feldforschungen, wissenschaftlichen Untersuchungen erlaubten die 1953-1962 unter Leitung von Professor und Mieczysław G ł a d y s z geführten, weit angelegten Forschungen, ein ausführliches Denkmalregister aufzustellen, das zur Erarbeitung von Plañen für das Oberschlesische Dorf und Voraussetzungen (Muzeum gegründete Museum für das Dorf der Opole-Region gedient hat. In diesem letzgenannten und für das Wsi Górnośląskiej) 1961 gegründete in C h o r z ó w (Muzeum Museum sowie das Wsi Opolskiej) in 1962 Opole war Professor G ł a d y s z seit 1967 bis 1974 Vorsitzender bis 1984 Mitglied des Museumsrates. Polnische Freilichtmuseen unterscheiden sich voneinander durch ihre GróBe, den der Selbstándigkeit, welchen die den Raumordungstyp Raumordnung alter Dórfer Dorfwohn- und Wirtschaftsbauten (Parkmuseen widergeben und wird). Museen Sie des sammeln Grad Dorf-Typs, vor in ihrer vollen regionalen, chronologischen alitem und in die sozialen Vielfalt. die Volkstechnikanlagen. óffentliche Bauten und sakralobjekte. Einige Freilichtmuseen sollen den Kleinstadtfragen gewidmet werden. In Polen lüBt sich Mangel an spezialisierte Freilichtmuseen, vor allem für Volksindustrie und Technik, feststellen. Wáhrend der 30 Jahre des in Polen eine groBe Menge Fachliteratur, und polnische Skansen-Idee beigetragen. Freilichtmuseumswesens der Museen diese Frage in haben wesentlich E s erscheinen nach dem Polen Continuanda: und 2. in Weltkrieg Europa zur theoretischen Materiały entstand betreffenden Entwicklung der Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku (Materialien des Museums für Volksbaukunst in Sanok), Acta Scansenologica, Z Zagadnień Kultury Ludowej (Aus den Fragen der Volkskultur. neuer Titel: �220 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS Roczniki Muzeum Wsi Lubelskiej, Jahrbiicher des Museums des Dorfs der Lublin-Region Zeszyty Naukowe Muzeum Wsi Radomskiej (Wissenschaftliche Hefte des Museums des Dorfs der Radom-Region). Der Themenkreis der Freiliehtmuseen wurde u.a. in die wissenschaftlichen Forschungspláne des von Professor M . Gładysz geleiteten Lehrstuhls der Ethnographie der Slawen der Jagielloner Universitát miteinbezogen, was seinen Ausdruck in den Magisterarbeiten und einer skansenowskiego Doktorschrift w Europie, (Anna Pytlińska-Spiss, Geschichte des Dzieje ethnographischen etnograficznego muzealnictwa Freilicht museumswesens in Europa, K r a k ó w 1976) gefunden hat. Die Probléme der Freiliehtmuseen sind auch Gegenstand der Vortráge an dem Ergánzungsstudium für Museumskunde an der Jagielloner Universitát das auf Initiative von Prof. G ł a d y s z 1973 gebildet wurde. Übersetzt von Barbara Kocowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bbbbddaea774989a2df955da98885d8a.pdf 0dfe26f9070012761523fd9909d02fb9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5823 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5419 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne przy orce/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.36 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 5. Współdziałanie społeczne przy o r c e Oprac. A n n a Drożdż Kier. nauk. Z y g m u n t Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac K Jagieła, J. Bohdanowicz): W jakiego typu pracach polnych mieszkańcy wsi przychodzą sobie z pomocą sąsiedzką. 4. Inne prace polne-. [...] Orka? Objaśnienia znaków: 1 — zjawisko występuje; 2 — brak informacji; 3 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1c1a7d0eb486e834223f6e955d6002be.pdf d2436d4d9b75d60beb8aa73b34a6a783 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5822 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna sianokosy - współdziałanie społeczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5418 Title A name given to the resource Poczęstunek w trakcie współdziałania społecznego przy sianokosach/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.28 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4. Poczęstunek w trakcie współdziałania społecznego przy sianokosach Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Wjakiego typu pracach mieszkań­ cy wsi przychodzą sobie z pomocą sąsiedzką? 1. Przy sianokosach (koszenie trawy, wynoszenie na suche miejsce, suszenie, itp.). C. Czy po pracy lub w jej trakcie osoby pracujące dostają poczęstunek — od kogo, w jakiej porze dnia? Czy po wieczornym posiłku odbywa się może zabawa, tańce, itp.? Objaśnienia znaków: 1 — zjawisko występuje; 2 — brak informacji; 3 — brak tradycji. Uwagi: wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/da76e10945a2a42afbf98aba6ac6128e.pdf 01b21ca4a7cd63af259fda2de90ffaa9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1371 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1266 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1990 t.34 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1990 t.34, s.5-6 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ETNOGRAFIA POLSKA XXXIV Zeszyt 1-2 �[ . P O L S K A A K A D E M I A INSTYTUT HISTORil KULTURY N A U K MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XXXIV Zeszyt 1-2 WROCŁAW WARSZAWA KRAKÓW • GDAŃSK ŁÓDŹ ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO P O L S K I E J A K A D E M I I N A U K 1990 �i REDAKTOR: WANDA SEKRETARZ REDAKCJI: IWONA PAPROCKA KABZIŃSKA-STAWARZ C Z Ł O N K O W I E R A D Y R E D A K C Y J N E J : M A R I A B I E R N A C K A (przewodnicz:,cal, M A R I A F R A N K O W S K A , Z B I G N I E W JASIEWICZ, JADWIGA KLIMASZEWSKA, BRONISŁAWA SŁAWOJ KOPCZYNSKA-JAWORSKA, ZOFIA SZYN KIEWICZ. ANNA SOKOLEWICZOWA, ZAMBRZYCKA-KUNACHOWICZ Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, uf. Świerczewskiego ł05 Okładkę projektowa) Edward Kostka I Redaktor Zyta Kwiecińska ^ Redaktor techniczny Alicja Januszczak © Copyright by Zakluil Kdralmy im. Ossulińskul, Primed - (tyfawiurlwu, IWnriuw In Poland ' P L ISSN 0071-1861 Z a k ł a d Narodowy im. O s s o l i ń s k i c h - Wydawnictwo. W r o c ł a w O b j ę t o ś ć ; ark. wyd. 25,00; ark. druk, Wrocławska Drukarnia IV90 16,75; ark. A , 22,30. Naukowa. Z a m . 4 4 4 « / « » . ' 1990. �SPIS TREŚCI ARTYKUŁY Część I Jer/y Sławomir W a s i l e w s k i - Tabu, zakaz magiczny, nieczystość- Część II. Tabu a paradygmaty etnologii Jerzy Suchocfc i - „Niebiańskość" czy „boskość"? Rozważania nad etymologią i zakresem semantycznym bałtyjskich terminów: st. pr. deiwas, lit. dievas, lot. dievs .' "Heavcntiness" or "divinity"? Reflexions upon cthymology and semantic range of Baltic terms Deivas (old Prussian), Dievas (Lithuanian) and Dievs (Latvian) Mieczysław T r o j a n - Zarys rozwoju problematyki badawczej w zakresie etnografii Europy Outline of the development of research problems circle in the ethnography of Europe 7 47 63 65 83 Część U Maria P a r a d o w s k a - Stosunki Polonii z innymi grupami etnicznymi w Brazylii . . . Relationships of the Poles with other ethnic communities in Brasil Adam Walaszek - Chłop i praca w przemyśle amerykańskim. Pole semantyczne słowa „robota" w listach emigrantów polskich ze Stanów Zjednoczonych z lat 1890-1891 . . Peasants and work in the American industry. Semantic field of the word "robota" (.work) in letters or Polish emigrants from the U.S.A. in the years 1890 1891 . . . . Adam R y b i ń s k i - Pasterze koczownicy A środowisko przyrodnicze. Elementy świado­ mości ekologicznej u Tuaregów Nomadic herdsmen and natural environment. Elements or ecologic consciousness at the Tuaregs Krzysztof Renik - Integracja wspólnoty wiejskiej w widowiskach obrzędowych Thejjam z południowych Indii Integration of the village community in the ritual Thejjam perfornances from the Southern India Krystyna C h a b r o s - Trzy kamienie paleniska, czyli o potrzebie wyjścia poza własne granice The three stones of the hearth, or the necessity of reaching beyond oneself 85 W5 107 118 119 135 137 161 163 167 STUDIA I MATERIAŁY Anna Ma lew s k a - S z a ł y gin - Świadomość historyczna mieszkańców Narola . . . . Historie consciousness of the inhabitants of Narol Jan K u r e k - Ludowe aspekty kultu Św. Stanisława ze Szczepanowa w poświęconych mu sanktuariach Folk aspects of the cult of St. Stanisław from Szczepanów in his sanctuaries . . . . 169 180 183 199 �v.. 6 S P I S TREŚCI Bogumiła M a r c z a k - Dawna fotografia polskiej wsi w zbiorach archiwalnych Zakładu Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN w Warszawie jako źródło do badania kultury ludowej Ancient photography of Polish countryside in the archives of the Ethnology Depart­ ment at the Institute of the History of .Material Culture, Polish Academy of Sciences, Warsaw, as source for folk culture research Elżbieta Z a b o r o w s k a - Buda bartna w dawnej Puszczy Kurpiowskiej Bee-keeping huds in the primeval forest of the Kurpie region 201 205 207 217 KRONIKA Współpraca etnografów Polski i Białorusi - Janusz Bohdanowicz The Internationale Organization of Folk Art (lOFA, tOV) - Mirosława Drozd-Piasecka W poszukiwaniu korzeni tożsamości narodowej - Mirosława Drozd-Piasecka . . . . Krajowa Rada Przemysłu Sztuki Ludowej Węgier - Mirosława Drozd-Piasecka . . . . Zainteresowanie rodzima kultura tradycyjną w dzisiejszej Mongolii - Iwona Kahzińska-Stawarz Sesja naukowa „Wartości kultury polskiej a przemiany społeczne X I X i XX w.", Lublin, 21-22 XI 1988 - Andrzej Stawarz „Metodologiczne i empiryczne aspekty badań nad kulturą miasta przemysłowego" - kon­ ferencja naukowa. Katowice, 24-25 II 1989 - Marian Gerlich, Andrzej Stawarz . . . „Młode pokolenie emigracyjno-polonijne". Sympozjum polonijne, Lublin, 16-18 V 1988 - Katarzyna Paradowska „Nadzieje i obawy Kościoła Ameryki Łacińskiej- - sesja naukowa z okazji 50-lecia Misyjnego Seminarium Duchownego Księży Werbistów na ziemi polskiej, 28-29 IX 1986 r. - Dariusz Piwowarczyk Sympozjum ,.Leki naturalne w tradycji naukowej i ludowej". Ciechanowiec, 18-19 V 1988 r. - Adam Paluch Jadą wozy kolorowe, czyli temat cygański w filmie - Renata Hrvń IV Pienieżnieńskie Spotkania z Religiami - Dni Hinduistyczne - Leszek Niewdana SVD Otwarcie wystawy nowogwinejskiej ze zbiorów Księży Werbistów w Pieniężnie w Muzeum Archeologicznym w Gdańsku - Leszek Niewdana SVD Wystawa nowogwinejska w Pucku - Darius; Piwowarczyk Wystawa i sesja naukowa na temat: Wkład misjonarzy polskich do nauki światowej - Eugeniusz Śliwka SVD Wystawa „Kultura i sztuka Indonezji" w Olsztynku - Mirosław Dorosz 219 220 221 225 228 231 233 235 237 241 242 244 247 247 248 249 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA F. Berlik, TChr., Historia Towarzystwa Chrystusowego dla Wychodźców 1932 1939, Poznań 1987, ss. 330, il. - Katarzyna Paradowska Kolędowanie na Lubelszczyźnie, Wrocław 1986, PTL, ss, 397, 35 ryc. - Mirosława Drozd-Piasecka litka Stankova {tekst), Ludvik Baran (fotografie), Lidovc umćni z Cech, Moravy a Stezska, Praha 1987, ss, 200, ryc. 281 - Mirosława Drozd-Piasecka N, L. Zukovskaja, Kategorii i simvolika tradicionnoj kul'tury mongolov, Moskva 1988, Nauka, ss. 196 - Iwona Kabzińska-Stawarz „Bulletin", nr I: 1988, ss, 78, nr 2: 1988. ss, 102, wyd. International Association for Mongol Studies, Ułan Bator - Iwona Kabzińska-Stawarz G. A. Makarovskaja. Russkic sali, Arbom, Moskva 1986, ss. 184, ryc. 150 (w tym 123 kolor.) - Irena Turnau A. Chlupova (i in.), Lidovä vysivka. Techniky a ornamentika, wstęp Ireny Piäütovej, Bratislava 1985, ss. 544, ryc, 258, 312 il. kolor. - Irena Turnau Opera textilia variorum temporum. To honour Agnes Geijer on her ninetieth birthday 26th October 1988, Inger Estham, M. Nockert (red.), The Museum of National Antiquities, Stockholm Studies 8, Stockholm 1988, ss. 188, ryc. 119, 12.kolor, - Irena Turnau I. Weber-Kellermann, Saure Wochen. Frohe Feste. Fest und Alltag in der Sprache der Brauche Bücher, München 1985, ss. 239, ryc. 333, 91 koior. - Irena Turnau . . . 251 253 257 261 266 266 267 267 268 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0aaa2c639e984b9e1885621d10bc699a.pdf 6659a0274372efd5d5d8819c55a5ea58 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1372 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1267 Title A name given to the resource Tabu, zakaz magiczny, nieczystość / ETNOGRAFIA POLSKA 1990 t.34 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1990 t.34, s.7-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. XXXIV: 1990, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 Część I J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Warszawa TABU, Z A K A Z M A G I C Z N Y , NIECZYSTOŚĆ Część II* T A B U A PARADYGMATY E T N O L O G I I I. D W I E T E Z Y I TRZY K O N T R T E Z Y Analiza biblijnych zakazów pokarmowych, przeprowadzona w pierwszej części pracy, pozwoliła na wysunięcie tezy, że instytucja tabu w planie symbolicznym nie musi być rozumiana jako negatywny zbiór ograniczeń, wynikających z obawy przed działaniem szkodliwych sił animistycznych czy też niekorzystnych asocjacji metaforyczno-magicznych. Proponuję rozumienie ta­ bu jako systemu reguł pozytywnych, służących stworzeniu (odtworzeniu) idealnej, pożądanej sytuacji; jest ona modelowana na wzór mitycznej sytuacji początkowej („rajskiej"), w której nie istniały nieczystość i inne skażenia - one też są obłożone zakazem (Wasilewski 1987). W-przedstawianej poniżej części rozważań zostaną zaprezentowane dwie tezy, oparte na polskim materiale etnograficznym - zbiorze zakazów magicz­ nych, będących operacyjnym przykładem instytucji tabu. Д е г а pierwsza ma charakter ogólnoteoretyczny: proponuję rozumienie zakazu magicznego jako symbolicznego środka stwarzania stanu idealnego (który był stanem począt­ kowym w mitologii wyrażonej explicite, a jeszcze częściej implicite), stosowane­ go we wszelkich momentach początku. Ponieważ zakazy magiczne przypadają na tak właśnie pojmowane chwile przełomu, akcentowane obrzędami cyklu rocznego i życiowego - propozycja moja musi prowadzić do przemyślenia przyjętych opinii na temat tzw. obrzędów przejścia; w szczególności potrzebna będzie konfrontacja rozumienia sensu zakazu wyrażanego w języku etic i emic, ponowne rozważenie kwestii wartości „teorii badacza" i „teorii informatora", deklaracji wierzeniowych i wyjaśnień strukturalnych. ' Teza druga ma charakter konkretno-historyczny. W toku prac nad ludowymi zakazami, zwłaszcza dotyczącymi kobiety ciężarnej, odsłoniła się ich * Część.pierwsza została zamieszczona w „Etnografii Polskiej", t. XXXI: 1987, z. 1. �т 8 JERZY S. WASILEWSKI ? zbieżność z zaleceniami lekarsko-mistycznego systemu tzw. medycyny humoralnej, panującej w europejskich kręgach lekarzy i myślicieli od starożytności po czasy nowożytne. Sugeruję istnienie historycznego, genetycznego związku między tezami medycyny humoralnej a niektórymi ludowymi zakazami magi­ cznymi. Może to wydawać się powrotem do starej koncepcji „opadania dóbr kulturowych"; w mojej intencji jest to raczej pytanie o możliwość wzajemnego przenikania egzo- i ezoterycznych treści w kulturze (bez wyrokowania o kierun­ ku przepływu) oraz o relację wyrażanych jawnie motywów działania do ukrytych sensów. r �TABU. Z A K A Z MAGICZNY. NIECZYSTOŚĆ 9 Propozycje te, dokumentowane poniżej zakazami okresu ciąży oraz szerzej każdego „okresu płodowego" - stanu początków wszelkiego rodzaju - for­ mułuję w intencji polemicznej wobec trzech przeważających dziś sposobów zarówno potocznego, jak i analitycznego rozumienia zakazów magiczno-religijnych. Sposoby owe stoją na przeszkodzie proponowanemu tu rozu­ mieniu tabu i będą poddane kolejno krytyce. Są to trzy następujące inter­ pretacje: 1) magiczna, w myśl której zakaz nakładany jest na takie czyny, które na zasadzie magicznego podobieństwa kojarzą się z niepożądanymi skutkami; 2) animistyczna, wedle której zakazy chronią przed groźnymi duchami zmar­ łych, a obowiązują głównie w momentach o charakterze zadusznym; 3) strukturalna, w której zakaz jest elementem obrzędu przejścia (zapewnia wyjście ze starego stanu i włączenie do nowego) lub też jest nakładany na obiekty „przejściowe" (tabuizacja osób inicjowanych, czasów przełomowych czy obiektów ambiwalentnych jako logicznie niejednoznacznych). u. D Z I E D Z I C T W O Dwa pierwsze sposoby rozumienia tabu zaciążyły najsilniej zwłaszcza nad popularnymi tłumaczeniami jego potocznych form - przesądów, zabobonów itp. W znacznej mierze jest to zasługą twórcy pierwszego z nich - a promotora obu - Jamesa George'a Frazera. To samo ujęcie odnajdujemy zarówno w popularnym, skróconym wydaniu Złotej gałęzi (Frazer 1962, s. 46-51, 160 231), jak też w bogatszym materiałowo - acz wcale nie teoretycznie - d r u g i m tomie jej pełnej edycji (Frazer 1911). Materiał zakazów służy Frazerowi głównie do podbudowy jego teorii magii. Zjawisko tabu ma bazować - przypomnijmy - na tych samych dwóch zasadach myślowych, podobieństwa i kontaktu, do których da się sprowadzić większość działań magicznych (magia przenośna i homeopatyczna). „Cała teoria tabu, a przynajmniej znaczna jej część, jest jak się zdaje jedynie szczególnym zastosowaniem magii sympatycznej, z jej dwoma wielkimi prawami podobieństwa i kontaktu [...] tabu jest negatywnym zastosowaniem magii praktycznej. [...] Celem magii pozytywnej, czyli czarów, jest spowodowanie pożądanego wydarzenia, celem magii negatywnej, czyli tabu, jest uniknięcie niepożądanego. Ale w obu wypadkach zakłada się, że obie konsekwencje, pożądana i niepożądana, są rzekomo wynikiem praw podobieństwa i kontaktu" (Frazer 1962, s. 46-47). Tabu jest więc odwrotną stroną tego samego medalu, na którego stronie frontowej widnieje wyjściowe Frazerowskie odkrycie - metaforyczno-metónimiczne reguły magii sympatycznej. Na instytucję zakazu patrzy autor przez pryzmat swego początkowego syntetycznego ustalenia i przedstawia ją w roli dowodu a rebours powszechności tej samej zasady myślowej - magicznego kojarzenia rzeczy. Na tych samych stronach dochodzi jednak do głosu myśl zupełnie odmienna: to lęk przed duchami i przed nieokreślonymi siłami ukrytymi w przyrodzie jest podłożem działań symbolicznych „człowieka dzikiego", w tym i instytucji tabu. Frazer wiernie kroczy torem wielkiej idei antropologii XIX wieku, koncepcji, której - zważywszy gabinetowy charakter jego pracy - nie mógł nie ulec, idei animizmu. Czasem niebezpieczeństwo, przed którym bronić ma zakaz, sformułowane jest enigmatycznie jako bezosobowa moc, w rodzaju odkrywanych w owym �10 JERZY S. WASILEWSKI czasie w wierzeniach tubylczych sił typu mana. Animizm ma swego młodszego brata - dynamizm. Ta możliwość interpretacyjna pociągnęła też bardziej od Frazera finezyjnych badaczy. Twórca fenomenologicznego religioznawstwa, Gerardus van der Leeuv, tak właśnie definiuje tabu: „Tabu jest to unikanie pewnych czynności i stów z bojaźni przed mocą [...] świadomie wywołane zatamowanie nurtu życia. Nadeszła krytyczna chwila, wszyscy wstrzymują oddech. [...] Tabu jest pewnego rodzaju ostrzeżeniem:»Uwaga! Wysokie napięcie! Tu nagromadziła się moc i trzeba się mieć przed nią na baczności!« [...] Naruszenie tabu nie pociągało za sobą kary, lecz automatyczną reakcję mocy. [Moc] po prostu reaguje jak prąd elektryczny, który uderza tego, kto nieopatrznie dotknie przewodu znajdującego się pod napięciem" (van der Leeuv 1978, s. 79-82). Identycznie traktuje tabu Mircea Eliade: „Na ogół jest lub staje się tabu każdy przedmiot, czynność lub osoba, która ma w sobie jakąś siłę o mniej lub więcej określonej naturze na skutek własnego sposobu bycia albo nabywa ją w wyniku jakiegoś przełamania płaszczyzny ontologicznej" (Eliade 1966, s. 21). Widzenie tabu na podobieństwo' izolatora, który chroni przed zetknięciem z jakimś quasi-elektrycznym ładunkiem, utrzyma się także w pracach rezyg­ nujących w zasadzie z założeń animistyczno-dynamicznvch. Nie oprze się tej analogii Claude Lévi-Strauss, który pisze o przedmiotach izolujących, używa­ nych przez menstruujące kobiety indiańskie (zgrzebła do drapania ciała, rurki do picia, widelce itp.). Gdy wzrasta potencjalny ładunek jednego z dwóchbiegunów, muszą być one używane, by zapobiec krótkiemu spięciu (Lévi-Strauss 1969, s. 336; 1978, s. 500 nn., na materiałach Frazera 1911, s. 145-156, dot. kobiet i inicjowanych). Na polskim gruncie tezę o związku zakazów magicznych z obecnościądusz zmarłych eksponował szczególnie Witold Klinger (1926) dowodząc zadusz­ kowego charakteru świąt Bożego Narodzenia, właśnie obecnością dusz wyjaś­ nia on sens obowiązujących wtedy zakazów (s. 35-37,'77-78). Nie inaczej czynił Stanisław Poniatowski (1932), akcentujący do przesady „umrzykowy" charak­ ter obrzędowości dorocznej (s. 306). Także Kazimierz Moszyński (1967) - kwestionujący „teorię badacza" tam, gdzie nie zgadza się ona z wyjaś­ nieniem samych informatorów - z satysfakcją przytacza pochodzące wprost od chłopów animistyczne motywacje zakazu przędzenia w święta, w południe itp. (s. 264). Podejście to znajduje swe zwieńczenie we wspomnianym w części-pierwszej artykule Jadwigi Klimaszewskiej (1960), ogarniającym całość polskiego mate­ riału i syntetyzującym go z perspektvwy magiczno-animistycznej. Autorka uznaje za wiarygodne i dające racje ostateczną wszystkie animistyczne moty­ wacje informatorów, tłumaczące zakaz obecnością dusz w okresach świątecz­ nych: „Nie wolno było więc w tych okresach mleć, młócić, tłuc w stępie (bo dusza może np. wtedy w stępie przebywać), nie wolno zamiatać ani bielić domu. bo duszy oczy się zachlapie" (s. 116). Interpretację tę rozszerza na inne zakazy - np. jedzenia na dworze w wigilię: „Zapewne chodziło o to, by wraz z pokarmem nie połknąć unoszącej sie w powietrzu duszy" (s. 119). Na końcu autorka dodaje wymiar historyczny i uogólnia: zakazy miały pierwotnie motywację animistyczną, a wraz z odchodzeniem wierzeń w obecność dusz - przybierały charakter czysto magiczny. Powiedzieć trzeba, że ściśle animistyczne definiowanie tabu rzadko spotyka się w najnowszej literaturze obcej. Nietypowym przykładem może być preten- �TABU. Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 11 dujące do ogólności opracowanie serbskich zakazów, dokonane przez Dušana Bandida (1980a). W dalszej części będę polemizował z tymi nielicznymi tłumaczeniami autora, które mają charakter strukturalny; w całości praca ta nie wychodzi poza paradygmat myślowy animizmu. Zaskoczenie przynosi też lektura artykułu F. A. Hansona (1982), autora pracującego na materiale maoryskim, a więc językowo polinezyjskim, skąd pochodzi sam termin tabu (tapu). Analizując go w konwencji łagodnie semiotycznej przychyla się on. do zdaniainajwcześniejszych badaczy, którzy słowo tapu rozumieli jako stan występujący wtedy, gdy dane osoby lub rzeczy są pod wpływem duchów - atmu Z tego punktu widzenia nawet komplikującą okoliczność, że tapu raz oznacza rzeczy nieczyste, a kiedy indziej święte, wyjaśnia Hanson odwołując się do duchów; „gdy duch atua wpływający na coś był wysokiej rangi, wtedy rzecz była święta; jeśli zaś działający atua był zły, szkodliwy i niskiej rangi, wtedy stawała się ona nieczystą" (s. 78). Aż dziw bierze, że semiotycznie zorientowany autor poprzestaje tak łatwo na wyjaśnieniu, które jest po prostu powtórzeniem uzasadnienia tubylczego. Tym dziwniejsze to, że właśnie semiotyka przestrzega przed pułapką „ostatecz­ nego" wyjaśnienia, szukając znaczenia - wbrew hermeneutyce - w relacji wzajemnej significansów, nie zaś w jednoznacznym odniesieniu do significatum. Nie trzeba zresztą odwoływać się do semiotyki - nie mam zamiaru być tu jej eksponentem - by wykazać wadliwość takiego wyjaśnienia. Byłoby ono wystarczające, gdyby miało sens stwierdzenie, że Maorysi najpierw ustalili sobie panteon duchów, a potem podciągali doń symbolikę i kwalifikację działań, stanów i rzeczy. Powiedział to już Zygmunt Freud polemizując z animistycznym rozumieniem tabu: reprezentował je wówczas w Niemczech Wilhelm Wundt, wedle którego wywodziło się ono z „lęku przed działaniem sił demonicznych [ i ] miało początkowo tvlko jedno znaczenie: Strzeż się gniewu demonów!". Odpowiedź Freuda brzmi: „Wyjaśnienie Wundta jest niezadowalające, dalekie jest bowiem od odkrycia źródeł wyobrażeń tabu czy dotarcia do ich najgłębszych korzeni. Ani lęk bowiem, ani demony nie mogą być uznane w psychologii jako formy ostateczne, opierające się dalszej redukcji. Byłoby inaczej, gdyby demony istniały rzeczywiście; ale wiemv, że podobnie jak bogowie, są one tylko wytworami psychicznych sił człowieka: zostały stworzone z czegoś i coś było przyczyną ich powstania". (Freud 1967, s. 34). Krytykując Frazerowskie sposoby tłumaczenia tabu trzeba powiedzieć, że tam, gdzie w ich eksplanansie figuruje teoria animizmu, są one co najmniej niepełne; analiza przepisów biblijnych przekonuje, że przynajmniej zakazy nieczystościowe nie mogą mieć nic wspólnego z duchami. Natomiast w tłuma­ czeniach odwołujących się do magii sympatycznej tkwić może błąd logiczny: otóż o sensie zakazu wnosi się tu z sankcji - kary za jego przekroczenie. A przecież może być tak, że sankcja nie wiąże się wcale z naturą ani istotą zakazu. Widać to na przykładzie kodeksu karnego, jeśli potraktować go jako zbiór zakazów i odpowiadających im sankcji. Otóż z przepisu powiadającego, że za zabicie człowieka grozi kara od 8 do 25 lat lub kara śmierci, nie wynika nic, co wyjaśniałoby sens zakazu. Ów sens nie jest w systemie normatywnym wymieniony - jest widocznie oczywisty, skoro przepisy nie muszą go formułować. Jeśli nawet można przyjąć że obawa przed karą bywa przyczyną przestrzegania zakazu, to przecież nie ona wyjaśnia jego źródła. Skoro nie ma logicznego sensu zdanie „zakaz zabijania powstał i istnieje dlatego, bo �12 JERZY S. WASILEWSKI wiadomo, że za jego naruszenie grozi sankcja x", tak też nie musi mieć sensu zdanie „zakaz szycia i wiązania powstał i istnieje dlatego, bo wierzono, że za jego naruszenie grozi sankcja Przeświadczenie, iż motywacja sankcji (logika magiczno-animistyczna) nie daje klucza do wyjaśnienia całej instytucji zakazu, że badać trzeba czas jego obowiązywania i sens zakazanych czynności, legło u podstaw strukturalnej interpretacji tabu. III. TABU STRUKTURALISTÓW Przy całej radykalnej odmienności trzeciego przedstawianego tu podejścia - strukturalnego, ma ono pewną cechę wspólną z orientacjami wcześniej­ szymi: zakaz nadal nie stanowi celu badania sam w sobie, jego analiza służy podbudowaniu tezy innej, tu - zostaje podporządkowana wywodom na temat struktury obrzędu. Linię tę nazywam „strukturalną", nie zaś „strukturalistyczną", by zaznaczyć w ten sposób, że wiąże się ona nie tyle ze strukturalizmem Levi-Straussa (który, jak pisałem, traktował tabu głównie jako operator klasyfikacji totemicznej), ale ze szkołą badań nad strukturą obrzędów widzia­ nych jako obrzędy przejścia. Ten sposób interpretowania zakazów przyjęto wywodzić od Arnolda van Gennepa, a stwierdzają to także współcześni jego reprezentanci (Steiner 1956, s. 35; Douglas 1966, s. 126; Stomma 1986, s. 154 nn.). Wypada tu tylko zauważyć, że w jego pionierskiej pracy poświęconej obrzędom przejścia kwestia zakazów została całkowicie zbagatelizowana. „Jako że łatwiej jest wyliczać rzeczy, których nie wolno robić, od tych, które trzeba lub można robić, teoretycy znaleźli u wszystkich ludów cały szereg zakazów, tabu etc. i przecenili ich ważność" (Gennep 1960, s. 8-9) oto jedna z czterech tylko wypowiedzi, jakie w całym tym wpływowym dziele poświęcone są tabu; trzy pozostałe wzmianki są równie zdawkowe (s. 114, 117, 184). Myśl van Gennepa jest czytelna w całości dzieła: przejściu od stanu do stanu muszą towarzyszyć środki ostrożności. Tabu tworzy granicę między nowicjuszem i społeczeństwem, jest sposobem wyłączenia jednostki, a zarazem obrony grupy przed zagrożeniami ze strony osobnika w fazie marginalnej, związanej ze świętością. „Tabu to nie jest niebezpieczeństwo, to [ . . . ] środek ochrony przed niebezpieczeństwem" (s. 117). Dokładnie w tym kierunku prowadzi swą interpretację zakazów magicz­ nych towarzyszących obrzędom Jan Stanisław Bystroń (1916a). On także nie mówi o tabu, ale o „schemacie izolacyjnym" (s. 65; patrz też Poniatowski 1921 z jego bezprzedmiotową krytyką). W schemacie takim znajdują dogodne miejsce zakazy dotykania osób w stanie przejścia lub brania czegokolwiek z ich rąk. Warto jednak zauważyć, że w pospiesznej interpretacji wszystko stało się obrzędem przejścia, a pojęciu temu - z jego „wyłączeniową" strukturą - została przydana zdecydowanie nadmierna moc wyjaśniająca. Pierwszy przykład niewłaściwej interpretacji zakazu, a stąd i całego obrzędu, to zakaz podawania sobie przez żniwiarzy sierpa w czasie żniw. Zestawia go autor z zakazami przyjmowania przedmiotów z rąk kobiety nieczystej, menstruującej (Bystroń 1916a, s. 10; 1916b, s. 57). Oczywiście implikuje to traktowanie żniw - na równi z menstruacją - jako sytuacji �TABU. Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 13 przejścia, żniwiarzy zaś jako inicjantów, a przecież stanowi to oczywiste nadużycie interpretacyjne. W dalszej części pracy przedstawię inną propozycję rozumienia tego zakazu; trzeba go moim zdaniem widzieć na tle licznych zakazów wręczania przedmiotów z żelaza w sytuacjach tworzenia świątecznej wspólnoty; jako że niszczą one ową communitas - odświętną więź grupową, przyjaźń, tu zaś - wspólnotę żniwną. Przykład kolejny, ważniejszy, to Bystroniowskie traktowanie zakazów dotyczących kobiety ciężarnej w tej samej, wyłączeniowej konwencji. Ciąża pojmowana jest znów jako okres przejścia, co narzuca takąż interpretację zakazów: to, że ciężarnej nie wolno wychodzić na zabawę, do studni po wodę, na zasiane pole, rozumie Bystroń tylko jako intencję wyłączenia (1916a, s. 16). A przecież zakazy takie wcale nie są konkretyzacją uogólnionych zakazów kontaktu z innymi ludźmi, wychodzenia z domu itp., jakie skądinąd istnieją w niektórych okresach, np. w czasie nieczystości położnicy do wywodu. Są raczej konkretnymi, ograniczonymi do szczególnych sytuacji implikacjami: jeśli ciężarna pójdzie na zabawę, to ją rozbije (chłopcy będą się bili), jeśli wyjdzie na zasiane pole - to ziarno uschnie. Zakazy te wymagają wyjaśnienia właśnie jako takie implikacje - formuły o niejasnym, jak dotąd, związku między czynnikim działającym a efektem, między poprzednikiem a następnikiem, przesłanką a wnioskiem. W końcowej części tego tekstu zaproponuję wyjaśnienie powyższych zakazów, wedle którego sankcje - ludowe motywacje są logiczną konsekwen­ cją szczegółowych poglądów (wyrażonych w języku emicznym) na temat stanów początkowych. Okaże się wtedy, że ów logiczny mechanizm wynika­ nia nie wiąże się z teorią zmiany stanów, a zakazy tego typu dają się uzasadnić bez odwołania do modelu obrzędu przejścia. Z tej samej van Gennepowskiej inspiracji wyrasta całościowa propozycja interpretacyjna Ludwika Stommy (1976, 1981). W interesującej nas kwestii zakazu towarzyszącego obrzędowi autor proponuje tłumaczenie przypadają­ cych na daty przełomowe cyklu rocznego i życiowego zakazów (szycia, tkania, itp.) jako naturalistycznego wyrazu abstrakcyjnej idei zamykania. Z modelu van Gennepa wyprowadza wniosek, że czynności zamykające powinny być zakazane przed obrzędową zmianą, a nakazane - jako utwierdzające w no­ wym stanie - po jej dokonaniu (Stomma 1976, s. 103). Wielką zaletą tej interpretacji jest powiązanie obrzędowości, i to zarówno rodzinnej, jak i dorocznej, z pozostałymi sferami działalności symbolicznej, od rachuby czasu po magię i demonologię. Ale skoro diabeł ukrywa się w szczegó­ le, zwróćmy uwagę na pewne tkwiące w tym podejściu niedogodności. Oto w materiale faktograficznym obok zakazów wiązania, motania, przędzenia znajdują się też - wymieniane w tych samych momentach - zakazy gięcia, łamania, rąbania, siekania, nie mówiąc już o pracach uznawanych za ciężkie i hałaśliwe, które nie dają się przecież ująć jako czynności zamykające. Ponadto, gdyby koncepcja otwierania i zamykania stanu przez następujący po zakazie nakaz wiązania miałaby być słuszna, to czynności zamykające, zabronione w pierwszej fazie obrzędu, a zalecane jakoby w ostatniej, powinny mieć charakter symetryczny; nie potwierdza tego materiał - różnorodnych zakazów wiązania* w pewne dni nie równoważą sporadyczne nakazy typu zawiązywania nożyc na Św. Mikołaja, jak proponuje autor. �14 j j ! i f ! 1 I i ': i 1 ! 'i J | I Ü 'i! i I JERZY S. WASILEWSKI Zauważmy też, że jeśli zakaz ma się gruntować na modelu przejścia, to sankcje powinny tej fazy dotyczyć. Tak więc np. obowiązujący ciężarną zakaz wiązania i motania powinien być przez myśl ludową motywowany groźbą trudnego porodu. Jest tak w istocie, ale zastanawiają przypadki odmienne: gdy powiada się, że czynności zawiązujące powodują ograniczenie rozwoju płodu. Co więcej, towarzyszy temu formułowane explicite zalecenie, by wszelkich zakazów przestrzegać zwłaszcza w pierwszym okresie ciąży, wtedy bowiem formuje się płód. Co więc zrobić, gdy motywacja zakazu nie wykazuje związku z modelem przejścia? Oczywiście można powiedzieć, że tłumaczenie ludowe - „wtórna motywacja" - nie odpowiada „głębokiej strukturze" zakazu; tyle że pozostaje wtedy wątpliwość, co w takim razie wyjaśniamy: skąd wzięła się owa głęboka struktura, jak ją ustaliliśmy, jak wreszcie wytłumaczyć wyrażoną explicite formułę zakazu. Strukturalny zapał może zaprowadzić, jak zaraz zobaczymy, w ślepą uliczkę konsekwentnego ignorowania „etnoeksplikacji", a wraz z nimi wszelkiego detalu, na rzecz konstruowania coraz ogólniejszych formuł wyjaś- . niających. Zapoczątkował tę drogę Edmund Leach (1964) postulując rozumienie tabu jako mechanizmu tłumienia ambiwalencji (omówienie - Wasilewski 1980, 1987). Ponieważ ambiwalencje takie zawierają się nieuchronnie w strukturze obrzędu przejścia, tezy Leacha zdawały się pasować do nowszych badań nad obrzędowością. W praktyce doszło raczej do deklaratywnego aniżeli konkretno-analitycznego ich zastosowania (Stomma 1986, s. 152-156). Nie dziwi to zważywszy na sygnalizowane w pierwszej części pracy odstawanie Leachowskiego podejścia od materiałowych realiów, generalizacje szyte na wyrost i rozmijające się z wnioskami konkretnych analiz. Przykładem bezproduktywności takiego podejścia niech będzie struktural­ na interpretacja serbskich zakazów magicznych przez Ivana Kovačevicia (1978, 1985) i w mniejszym stopniu Dušana Bandicia (1980a, b). Pierwszy autor umieszcza na kalendarzowej linii różne zakazy (nie konkretyzując ich zresztą) przypadające na okres jesienny i stwierdza ich nasilenie w terminie pomiędzy 14 września (Podniesienie Krzyża Św.) a 3 grudnia (prawosławna św. Barbara). Przywodzi go to do wniosku, który brzmi jak karykatura: wiele zakazów przypada na jesień, ponieważ jest to okres przejściowy między latem a zimą. Przejściowość ową uzasadnia się tym, że lato jest okresem aktywności gospodarczej, a nieaktywności obrzędowej (religijnej), zima zaś - odwrotnie; a zatem muszą one być przedzielone ambiwalentnym i tabuizowanym okresem przełomu (Kóvačevic 1985, s. 166-174). Także przypadające w konkretnym momencie zakazy związane z siewem chcą wymienieni autorzy rozumieć w odwołaniu do pojęcia logicznej am¬ biwalencji. Bandić (I980b, s. 29) powiada enigmatycznie, że „zakazy siewne związane są z dialektyczną jednością siewcy i świata zewnętrznego, domu i wsi". Kovačevié (1985 s. 164-165) mówi znów o „złożonym systemie tabu, towarzyszącym przenoszeniu [ = przejściu] zasiewu od spichlerza do ziemi". Zapewne, nietrafne interpretacje nie muszą unieważniać tez, na których się �TABU, ZAKAZ MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 15 zasadzają. Niemniej, choć nie są dowodem ich fałszywości, podważają nasze do nich zaufanie, każą uważniej przyjrzeć się obiegowej monecie paradygmatu - czy aby nie jest ona żetonem bez pokrycia. W powyższym przypadku rodzi się wątpliwość w moc wyjaśniającą stwierdzenia, że obrzędy przejścia leżą w sferze niebezpieczeństwa i stąd obfitują w tabu (van Gennep przywołany przez Kovačevicia 1980, s. 143). Jak bowiem ma zeń wynikać wyjaśnienie któregokolwiek konkretnego zakazu obowiązującego w okresie siewu, prokreacji lub płodności u ludzi czy zwierząt - np. zakazu pożyczania i wydawa­ nia rzeczy z domu, gotowania i palenia w piecu, gwizdania albo siewu w dniu głoską „r" nazwie? Zauważyć wypada, że oparcie się na paradygmatycznej równości „przejściowość = ambiwalencja = tabu" doprowadza do rażącego wywietrzenia ana­ lizy z etnograficznego konkretu. Zwróćmy uwagę, że z trzech elementów obecnych w każdej formule zakazu - co jest zakazane, kiedy i dlaczego (czyli pod jakimi rygorami) - krytykowani autorzy przytaczają tylko jeden: datę obowiązywania zakazu. To z niej interpretator wyprowadza nieuchronny wniosek że zakaz przypada na okres przejścia- uzasadnienie zawsze daje się dopasować. Punkt wyjścia staje się punktem dojścia, to co wiedzieliśmy na noczatku wiemv i na końcu Po drodze zeubione zostały możliwości od­ czytania czegoś nowego — semantyki zakazu, zrozumienia, dlaczego zakazane sa te a nie inne działania na iakiei zasadzie wiaża sie z nimi określone snecvficzne konsekwencje czv okres пя którv nrzvnadam onisvwanv iest w iezvkn 4vmho1Wnvm Hanei kultnrv'rzeczvwisrie iako faza nrzechodzenia od stanu CL do st cínu t) fezy też moze jest to analogia Na obronę tej orientacji trzeba jednak powiedzieć, że ignorowanie w inter­ pretacjach zakazu elementu jego motywacji (sankcji) nie musi stanowić błędu logicznego. Wręcz przeciwnie: pisząc powyżej o pochopności Frazerowskiego wnioskowania na temat natury zakazu z sankcji („kary"), opowiedziałem się za dopuszczalnością takiej eliminacji. Bo przecież wierzeniom i zwyczajom towarzyszą nieuchronnie „etnoeksplikacje" - ludowe etymologie i wtórne racjonalizacje bez większej wartości wyjaśniającej. Napotvkamy tu istotną niejednorodność materiału: czasem zakaz jest jakby działaniem („przez zanie­ chanie"), zabronionym z głębokich powodów, których ludowe dociekanie nie jest w stanie odtworzyć, posługując się co najwyżej motywacją powiadającą, że karą za czyn x jest sankcja y. Kiedy indziej zakaz bywa wierzeniem: czynność X powoduje w pewnych warunkach skutki y, a ponieważ te ostatnie mają charakter niepożądany, stąd należy wystrzegać się działań x. W tym właśnie wypadku etnolog nie ma żadnego innego klucza, jak tylko wyjaśnienie wierzenia w całości - jako implikacji. Tak więc motywy zakazów wolno niekiedy sprowadzać do mało ważnych „etnoeksphkacji , które trzeba ignorować skoro sedno i tak lezy w zabronionej czynności. Często jednak - przeciwnie, trzeba widzieć zakaz jako ca osc, chciałoby się rzec jako „etnoimphkację , w której właśnie następnik (sankcja, konsekwencja) umożliwia zrozumienie całości. Trudność polega na tym ze za z ÓDU siraiegn jesi stosowniejsza w копкгешут рггурааки. iNie można �16 JERZY S. WASILEWSKI zaczynać od dowodu na fałszywość jednego z tych podejść - można jedynie, przeprowadziwszy do końca oba rozumowania, zademonstrować większą skuteczność jednego z nich. Dokonajmy takiej prezentacji. IV. TABU I M E D Y C Y N A : O K R E S PŁODOWY A T E O R I A HUMORALNA Punktem wyjścia niech będzie pewien zakaz dietetyczny, obowiązujący kobietę ciężarną: nie wolno jej jeść móżdżku, bo by dziecku „z noska kapało", śledziony - bo byłoby głupkowate i „śmiałoby się ciągle", ani też serca, bo „miałoby zapchaną głowę" i źle by się uczyło (Lilientalowa 1905, s. 162, 170; identycznie 1904, s. 144, z dodaniem do punktu pierwszego: „miałoby krótką pamięć"). Jest to zakaz żydowski - o pozabiblijnym, ludowo-magicznym, acz nietrywialnym charakterze - i okoliczność ta uprawnia do poszukiwania jego rodowodu w obrębie dawnej tradycji medyczno-filozoficznej, przekazywanej na piśmie od starożytności. Skojarzenie pierwsze - wiązanie flegmy i innych soków cielesnych (nasię-, nia, szpiku) z mózgiem, z którego spływają przez kanał kręgowy, było czynione przez Arystotelesa i Pliniusza (Onians (1954, s. 112). Historia naturalis, ks. X I , r. LXX, wiąże też serce zwierzęce - jeśli jest „stężałe i twarde" - z głupotą (Pliniusz Starszy 1845, s. 289). Wywodzenie śmiechu ze śledziony to jak zobaczymy - równie stara koncepcja. Natomiast synonimiczhy związek między szpikiem a flegmą zanotowany jest w samym języku - także w polskim, gdzie określenie „szpik" oznacza „smarki" i „smarkacza" (patrz choćby Słownik warszawski, s. v. szpik, śpik). Przeskakując na chwilę do odległego a znamiennego materiału z własnych badań w Mongolii, przytoczę notowane tam często wierzenie, że dzieciom nie należy wycierać nosów (w rezultacie czego są zawsze nieco usmarkane), bo „zabraknie im w życiu szpiku". Chodzi tu nie o szpik kostny u człowieka, ale ten zawarty w kości baraniej, sporadycznie bydlęcej, w planie symbolicznym traktowany jako symbol długowieczności („nie wysycha przez tysiąc lat"), zjadany obrzędowo w trakcie rodzinnej wieczerzy na koniec starego roku (bituun). Znamienne jest, że alternatywną motywacją zakazu było to, że dzieci „nie będą się dobrze uczyły ksiąg"; formuła takiej odpowiedzi, nom surdachguj, pojawiała się w standardowej formie na równi z motywacją odwołującą się do szpiku. Obie one są zaskakująco bliskie sankcjom zakazu żydowskiego. Każe to dopatrywać się korzeni tego przekazu w jakiejś wspólnej, mającej starożytny rodowód koncepcji anatomiczno-filozoficznej. Ideą taką był humoralizm - teoria wiążąca poszczególne temperamenty, zdolności i mankamenty charakterologiczne z odpowiednimi „sokami" (łac. humores), produktami organów ciała - mózgu, serca, śledziony i wątroby. Popełnilibyśmy "jednak prosty bład typu „widzieć drzewa, a nie dostrzegać lasu", gdybyśmy odnotowali tylko te jednoelementowe uwarunkowania poje­ dynczych części składowych zakazu. Są to bowiem fragmenty większej całości, które dopiero po jej rekonstrukcji odsłaniają swój pełny sens. Oto przykład tekstu mitycznego, który daje wgląd w taką całość. „Adam przed zgrzeszeniem miał ciało anielskie i znał wszelką muzykę, a głos miał dźwięczny, który brzmiał jak monochord. W grzeszeniu jednak do jego szpiku i lędźwi wpełzł rodzaj wiatru �T A B U , Z A K A Z M A G I C Z N Y , NIECZYSTOŚĆ 17 [biorącego się] ze złości wężowej, który jest nawet dziś u każdego człowieka. I z tego wiatru nabrzmiała śledziona i niestosowna radość, śmiech i rechot są wzbudzone [...] Bowiem tak jak w zgrzeszeniu Adama, jego święta i cnotliwa natura płodzenia została zmieniona na śmiech i rechot. Albowiem niestosowna uciecha i śmiech miała pewien związek z rozkoszą cielesną, a to stąd, że wiatr, który wzbudza śmiech powstający ze szpiku człowieka, wstrząsa jego lędźwiami i organami wewnętrznymi" (Hildegarda von Bingen 1903, s. 148-149). Fragment ten pochodzi z dzieła średniowiecznej mistyczki - a zarazem pierwszej niemieckiej lekarki,- św. Hildegárdy z Bingen - powstałego w drugiej połowie X I I w., zatytułowanego Causae et curae (O przyczynach [chorób] 1 sposobach leczenia). Traktat ten formułuje całościową teorię typów psycho­ fizycznych, temperamentów ludzkich jako charakterologicznych niedoskonało­ ści powstałych wraz z upadkiem pierwszych rodziców. Za doskonały uznany zostaje temperament sangwiniczny, warunkowany krwią, który cechować miał Adama przed upadkiem; pozostałe temperamenty - opatrywane znanymi już w starożytności terminami: choleryczny, melancholiczny i flegmatyczny - wa­ runkowane są gorszymi sokami: żółcią, czarną żółcią i flegmą (św. Hildegarda nie wyróżnia ich zresztą, lecz ujmuje pod łączną nazwę flegmata). Powodem wytworzenia się owych trzech gorszych soków było skoagulowanie się krwi w efekcie pierwszego grzechu - spożycia jabłka. Si enim homo in paradiso mansisset, in immutabili et perfecto statu perstitisset [...]. Si enim homo in paradiso permansisset, flegmata in corpore suo non haberet [...]. Cum enim Adam divinum praeceptum praevaricatus est, in ipso momento melancolía in sanguine eius coagulata est (Hildegarda von Bingen 1903, s. 36, 143. „Gdyby człowiek pozostał w raju, utrzymałby się w stanie niezmiennym i doskonałym [ . . . ] . Gdyby pozostał w raju, nie miałby w swym ciele soków flegmistych [ . . . ] . Gdy bowiem Adam złamał przykazanie boskie, w tym samym momencie skoagulowała się we krwi jego melancholia"). Wykład teorii humoralnej zacząłem nie od jej dziejowych początków, ale od punktu kulminacyjnego w jej rozwoju. Hildegarda von Bingen nie była wszak autorką humoralizmu, ale to ona jako pierwsza wyraziła myśl kluczową dla prezentowanego tu wywodu - umieściła wyłonienie się temperamentów w momencie upadku Adama. Chcąc naszkicować zarys teorii humoralnej trzeba przypomnieć, że jej twórcą uznanym w podręcznikach historii medycyny (Szumowski 1961, s. 50-51; Seyda 1977, s. 47-51) byl Hipokrates (V w. p.n.e.). Zwieńczył on teorię humoralnej patogenezy, opracowaną wcześniej przez krotońską szkołę lekarsko-filozoficzną; spośród jej przedstawicieli zasługuje na wzmiankę Alkmeon z Krotony. Nieprzypadkowo to właśnie w Krotonie - siedzibie szkoły pitagorejskiej - położono podstawy pod późniejsze usystematyzowania związ­ ków między elementami mikro- i makro-kosmosu. Cztery organy ciała ludzkiego i ich produkty - soki, których równowaga w ciele jest podstawą zdrowia - warunkują cztery podstawowe temperamenty; im też są przypo­ rządkowane elementarne jakości, strony świata (wiatry), pory roku i życia, obiekty astrologiczne itd. Oto jak wyglądały one poczynając od I I w. n.e., zestawione przez Antiochosa z Aten (Seznec 1939, s. 45; patrz tab.). Wyjaśnić trzeba, że termin „czarna żółć" odnosić się może do ciemnej, zastoinowej krwi żylnej, widocznej w śledzionie zmarłych na choroby zakaźne (Szumowski 1961, s. 50), może to być też zdegenerowana żółć. To z greckiej nazwy czarnej żółci, melaina cholos, bierze się określenie temperamentu 2 - Etnografia Polska t. 34 z. 1-2 * �Znaki Zodiaku Pory roku Okresy życia Żywioły Strony świata Wiosna Dzieciństwo Powietrze Południe Lato Młodość Ogień Wschód Waga Skorpion Strzelec Jesień Dojrzałość Ziemia Północ Koziorożec Wodnik Ryby Zima Starość Woda Zachód Baran Byk Bliźnięta Rak Lew Panna �Jakości pod­ stawowe Stany ciał Humory Tempera­ menty Kolory Gorąco — Wilgoć Płynny Krew Sangwiniczny Czerwony Gorąco — Sucho Subtelny (Gaz) Żółć Żółciowy (Choleryczny) Żółty Melancholiczrfy Czarny Flegmatyczny Biały Zimno Gęsty Sucho Zimno — Wilgoć Czarna żółć Stały Limfa �TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 19 melancholicznego; podobnie jest z pozostałymi nazwami: żółć, cholos, warun­ kuje temperament choleryczny itd. Tak więc w dzisiejszej potocznej terminologii psychologicznej brzmi echo teorii humoralnej, przy czym dopiero w średniowieczu wypracowano charak­ terologiczne odpowiedniki antycznych terminów fizycznych. Rozpatrując moż­ liwy wpływ idei humoralnej na ludowe zakazy trzeba zwrócić uwagę właśnie na te treści, które zostały wniesione w wiekach średnich, poczynając od X I I stulecia, przez Hildegardę z Bingen i jej współczesnych - Williama of Conches, Huguesa de Fouilloi i in. Autorzy ci przekształcają starożytną klasyfikację soków cielesnych i typów fizycznych w teorię temperamentalnego ukształtowania i zróżnicowania czło­ wieka. Zasługą Hildegardy z Bingen będzie unikalny wywód o charak­ terologicznym zepsuciu człowieka w chwili pierwszego grzechu i zobrazowanie owej koncepcji upadku w słowach sugestywnego mitu etiologicznego, którego próbkę poznaliśmy powyżej. Dla zwartej prezentacji całości średniowiecznej doktryny humoralnej od­ dam głos Erwinowi Panofsky'emu, który w paru swoich pracach, poczynając od studium twórczości Albrechta Dürera, przedstawił zaplecze intelektualne, jakie legło u podstaw kilku rycin tego wybitnie melancholijnego twórcy, autora Upadku pierwszych rodziców i Melencolia I . „Wedle tej doktryny, sformułowanej w XII w., oryginalna natura człowieka nie była pierwotnie określona ani zepsuta przez przewagę któregokolwiek z tych tajemniczych płynów, do których nadal czynimy aluzję, kiedy używamy takich wyrażeń, jak sangwińiczny, flegmatyczny, choleryczny i melancholiczny. Zanim Adam ugryzł jabłko, konstytucja człowieka była doskonale zrównoważona [...] i stąd był on nieśmiertelny i bezgrzeszny. Wierzono, że dopiero zniszczenie tej pierwotnej równowagi uczyniło organizm ludzki podatnym na choroby i śmierć, a duszę ludzką podatną na przywary, przy czym rozpacz i skąpstwo są powodowane przez czarną żółć, duma i gniew przez żółć, obżarstwo i lenistwo przez flegmę a rozpusta przez krew. Natomiast zwierzęta były śmiertelne i złe od samego początku. Z natury były melancholiczne, choleryczne, flegmatyczne albo sangwiniczne - zakładając, że temperament sangwińiczny, zawsze traktowany jako bardziej pożądany od innych, nie był identyfikowany z doskonałą równowagą D*k to czyniła Hildegarda z Bingen w cytowanym wcześniej fragmencie - przyp. J.S.W.]. Tak więc XVI-wieczny wykształ­ cony odbiorca z łatwością mógł rozpoznać w czterech rodzajach zwierząt na rycinie Dürera [Upadek pierwszych rodziców] przedstawicieli czterech humorów i ich moralne konotacje: jeleń oznacza smutek melancholiczny, królik - sangwiniczną zmysłowość, kot - choleryczne okrucień­ stwo, a wół flegmatyczną ospałość" (Panofsky 1955, s. 85; dobre streszczenia teorii humoralnej - Panofsky 1971, s. 277n; Kępiński 1985, s. 279-321). Na ostatku cofnijmy się ponownie do przełomowego X I I stulecia, by wspomnieć, że to u jego schyłku pojawił się pierwszy syntetyczny wykład doktryny w całej pełni - Tractatus de complexionibus, przypisywany niejakie­ mu Johannowi von Neuhaus, w którym połączone zostają systematycznie cechy charakterologiczne ze szczegółami fizjologicznymi i dietetycznymi. „W ten sposób został po raz pierwszy zrealizowany ideał odrębnego i całościowego kompendium średniowiecznej doktryny o temperamentach. Co jeszcze pozostawało do zrobienia, to jej przekład na język codzienny i zadanie to zostało skwapliwie podjęte w XIV i XV stuleciu [...] w niezliczonej ilości tanich rękopisów, arkuszy rycin [Bilderbogen], almanachów, popular­ nych broszur na temat kompleksji. Oparte na ogół o traktat Johanna von Neuhaus przynoszą do najskromniejszej chaty nie tylko przekazywane od późnej starożytności definicje typów tem­ peramentu, ale i bardziej jeszcze szanowaną koncepcję tej tajemniczej korespondencji między żywiołami, humorami, porami roku i okresami życia człowieka, w formie uproszczonej i dość okrojonej" (Klibansky, Panofsky, Saxl 1964, s. 115-116). �20 JERZY S. WASILEWSKI V. L U D O W A NAUKA O T E M P E R A M E N T A C H Gdy etnograf napotyka słowa o „skromnych chatach" - wie, że jest już w domu. Może przypuszczać, że treści owych niezliczonych druków" docierały na wieś - także w przypadku Polski - utrwalonymi kanałami. Może też zastanawiać się, czy kierunek przepływu treści pomiędzy - mówiąc słowami Jacquesa Le Gofta - kulturą uczoną a kulturą ludową był tylko jeden: z góry do dołu. Zanim można będzie wdać się w badanie historyczne, trzeba wyraźnie wyartykułować sens symboliczny przedstawionych wyżej zakazów, które dopiero teraz odsłaniają swoje ukryte znaczenie. Wystarczy nałożyć średnio­ wieczne wyobrażenia na temat okresu rajskiego jako bezhumoralnego na etnograficzny materiał zakazów dotyczących ciężarnej, by zrozumieć, że w okresie noszenia płodu należy realizować stan rajski przez zakaz wszystkiego tego, czego w raju nie było: tu jest to zakaz spożywania takich pokarmów, które prowadzą do ułomności, jakie rajska kondycja wyklucza. Ciężarna przestrzegająca żydowskiego zakazu dietetycznego: nie jedząc móżdżku, serca i śledziony, unika tego, co mogłoby wytrącić płód ze zbalansowanej harmonii przedhumoralnej, przechylając jego rozwój w stronę któregoś z niepożądanych temperamentów: flegmatycznego, krwistego i śledzienniczego. Warto zwrócić uwagę, że nie tylko czynności zakazane - zabronione rodzaje pożywienia - ale także sankcje za przekroczenie zakazu sformułowane są nie w sposób dowolny, ale jako implikacje humoralnej teorii. Śmiech - konsekwencja jedzenia śledziony - jest przecież przywarą temperamentu melancholicznego, czyli śledzienniczego ( w średniowiecznym jego rozumieniu, wedle którego melancholik raptownie przechodził od rozpaczy do nerwowego śmiechu). „Kapanie z nosa" to oczywista przypadłość flegmatyka, cierpiącego na nadmiar śluzu. Również zła pamięć jest cechą temperamentu flegmatycz­ nego, co w teorii humoralnej uzasadnia się tym, iż pamięć rezydować ma w zimnej i suchej części mózgu, która siłą rzeczy szwankuje u „wilgotnego" flegmatyka; stąd też dobrą pamięć mają melancholicy (Klibansky, Panofsky, Saxl 1964, s. 35 przyp. 76; s. 69, przyp. 5; s. 118, 191). Niekonsekwencje tkwią natomiast w trzecim członie rozpatrywanego zakazu. Reguła niejedzenia serca powinna być tłumaczona obawą przed temperamentem krwistym (por. białoruskie przekonanie, że dziewczyna nie może jeść serca, „bo będzie sierdzista" - Federowski 1897, s. 311; archaiczna koncepcja temperamentalna jest zapisana w samej etymologii: sieĄd)ce > sier­ dzić). Jednak motywacja zakazu żydowskiego - to że dziecko miałoby „zapchaną głowę" - jest niezgodna ze znanym nam kanonem humoralnym; przecież to właśnie sangwinikom przypisywano zdolność łatwego uczenia się, jako że cellula logística miała być ulokowana w ciepłej i wilgotnej części mózgu (Klibansky, Panofsky, Saxl 1964, s. 68-69). Zauważmy też, że w żydowskim zakazie najwyraźniej zgubił się temperament choleryczny, z pewnością bardziej niepożądany aniżeli bliski idealnemu sangwińiczny; stąd mogło też dojść do pomyłkowego przestawienia. Być może zresztą zakaz żydowski opiera się na innym wariancie „uczonej" tradycji humoralnej - bo przecież nie wprost na pismach św. Hildegardy. Zważywszy wielość naruszeń logiki, zniekształceń i przeinaczeń, które musiały mieć miejsce pomiędzy obszarem kultury ludowej, a wiedzą medyczno-fflozoficzną 1 �TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 21 wieków średnich, można spytać, czy teza o związku zakazów magicznych i reguł humoralnych jest w ogóle do udowodnienia. Dla jej rozpatrzenia przedstawmy na początek kilka takich zakazów, które w swych sankcjach wyraźnie nawiązują do podstawowej zewnętrznej przywary flegmatyka. Są to zakazy skierowane na uniknięcie nadmiernego zaflegmienia przyszłego dziecka: ciężarna nie powinna gryźć żywicy, bo dziecko będzie się ślinić (Szubertowa 1950-51, s. 602). Pod tym samym rygorem położnica przed wywodem nie przędzie i nie szyje, co bywą motywowane unikaniem ślinienia nitki (Magiera 1900, s. 57); mówią też o tym motywacje zakazu przędzenia w cyklu rocznym, typu „boby się bydło śliniło" (Federowski 1897, s. 345; Gaj-Piotrowski 1967, s. 37, Uspienski 1985, s. 257), co oczywiście nie stanowi wyjaśnienia istoty samego zakazu. Ciężarnej nie wolno jeść móżdżku, „bo dziecku włosy wyjdą" (Federo­ wski 1897, s. 308), wylizywać szpiku z kości, bo dziecko będzie usmarkane (Malicki 1947, s. 82; Witanowski 1893, s. 275); z tych samych względów nie powinna ona brać wody cieknącej z dachu ani stać pod okapem w czasie deszczu (Wereńko 1896, s. 118). Interesującą motywację posiadają też zakazy wobec rodziców chrzestnych. W dniu chrztu nie wolno im smarować wozu ani czyścić butów bo dziecko będzie smarkate (Drozdowska 1963 s 119Matczakowa 1963, s. 140). W odniesieniu ďo tych przykładów można powtórzyć zadawane już wcześniej pytania. Po pierwsze, czy zasmarkanie dziecka jest samo w sobie przypadłością na tyle groźną, by obawa przed nim mogła wywołać zakaz jedzenia szpiku lub czyszczenia butów? Po wtóre, czy Frazerowski związek - skądinąd bezsprzecznie istniejący na płaszczyźnie slowno-skojarzeniowej - między smarowaniem (wozu) a smarkami jest wystarczającą okolicznością dla powstania zakazu? Ponieważ na oba te pytania musi paść odpowiedź negatyw­ na, nasuwa się następująca konkluzja: skoro zakazy te nie mają sensu samoist­ nego, to stanowić o nim musi szersza konstrukcja wierzeniowa, w której „smarkatość" jest tylko symbolem (lub składową) jakiejś istotniejszej niepożąda­ nej przypadłości. Takie wnioskowanie doprowadza do konieczności przyjęcia istnienia szerszej teorii humoralnej, z której wynikałyby poszczególne zakazy. Proponuję zatem badanie tradycyjnej ludowej wiedzy o temperamentach, Nie musiała to być zresztą nauka wyrafinowana; skojarzenia, na których bazowała, były proste i - chciałoby się powiedzieć - po Freudowsku jednoznaczne: ciężarnej nie wolno przechodzić przez dyszel, „bo dziecko będzie mieć wtedy duży temperament" (Drozdowska 1963, s. 119; bardziej dosłownie - K L W 1967, s. 97). Popędliwości temperamentalnej mają też zapobiegać zakazy dietetyczne: ciężarnej nie wolno jeść drobiu, bo jej dziecko „będzie się czaplić jak kura" albo ,jak kogut będzie latał za dziewczynami" (Drozdowska, tamże). Czy da się dla kultury ludowej zestawić listę takich zwierząt, które byłyby odpowiedzialne za konkretne cechy charakterologiczne, na wzór wzmian­ kowanego Dürerowskiego ujęcia czterech zwierząt jako symboli czterech temperamentów? Wymieniane w zakazach zwierzęta - od myszy przez wiewiórkę do niedźwiedzia - wiązane są na ogół tylko z ułomnościami fizycznymi, ale zabrania się ciężarnej np. głaskania kota, „bo dziecko będzie złe" - a więc identycznie jak u Dürera (bad. teren. Zawoja, woj. bielskie 1988; kot jako zwierzę złe - Federowski 1897, s. 188-189). �1 22 JERZY S. WASILEWSKI i i I i 1 i I i i i I 1 I I i t , 1 - I ! ! I i 1 i W roli zwierzęcia zakazanego w okresie ciąży najwyraźniej występuje zając, którego zobaczenie, wzięcie do podołka lub zjedzenie jego mięsa powoduje według notorycznych deklaracji - identycznych jak w materiale światowym - narodzenie dziecka z zajęczą wargą (Malicki 1947, s. 83; Matczakowa 1963, s. 118,-132; Jastrzębska 1965, s. 140; Wereńko 1896, s. 118 - zezowate). To banalne przekonanie ukrywa głębszą treść, której odsłonięcie wymagałoby prezentacji tego zwierzęcia w roli mitologicznego trikstera, jako istoty wy­ prowadzającej z raju. Materiał słowiański jest skromny, jeśli porównać go z danymi systemów mitologicznych wszystkich innych kontynentów, dlatego też jego prezentację należy odłożyć do oddzielnego studium porównawczego. Zadaniem zakazów jest więc utrzymanie wokół kobiety w ciąży idealnej, rajskiej „sytuacji płodowej" - harmonii i równowagi. Powinna więc ona unikać widoku śmierci, zabijania zwierząt, bicia, kalectwa i nieczystości. Nie powinna złościć się, żywić zawiści, patrzeć na bijących się, kraść; ma patrzeć na rzeczy piękne, być opanowana i zgodliwa, nie ma być „za bardzo honorowa" (Lilientalowa 1904, s. 144, Malicki 1947, s. 82-83; Szubertowa 1950-51, s. 602; Drozdowska 1963, s. 118; Witkoś 1977, s. 65). Pora pokazać, że wprowadzenie perspektywy humoralnej może pogłębić rozumienie zakazów magicznych, takich jak np. często obowiązujący zakaz spania. Nakłada się go zarówno na kobietę ciężarną - we dnie - pod rygorem śmierci dziecka (w polskim kanonie źródłowym bodaj nie notowany, ma jednak powszechny zasięg europejski - patrz Ciszewski 1905, s. 15), jak i na położnicę zaraz po porodzie, „bo na wieki by zasnęła", „dostanie krwotoku" (DWOK 7: 148; Wilanowski 1893, s. 275; Witkoś 1977, s. 66 „nie kłaść rąk pod głowę - szyja będzie wolowata albo pokarm pójdzie do głowy"). Zakaz ten bywa formułowany wobec panny młodej na weselu - by później nie była ona gnuśna (DWOK 33, s. 288). Funkcjonuje on też w czasie chrztu - pod postacią złej wróżby dla śpiącego wtedy dziecka (Federowski 1897, s. 212; Jastrzębska 1965, s. 150). W momencie śmierci można widzieć go w postaci pozytywnej - w praktyce budzenia domowników i sąsiadów w momencie śmierci, w czuwaniu przy zmarłym (DWOK 49, s. 529; 54, 299-300 - wyraźny sens inicjacyjny huculskiego czuwania i specyficznych rozrywek je ułatwiających; Dworakowski 1935, s. 142) oraz w zakazie spania, gdy we wsi dokonuje się eksportacja zwłok (DWOK 26, s. 121). W cyklu rocznym zakaz spania obowiązuje w wielkanocną niedzielę - po powrocie z rezurekcji („bo będzie się drzemać przy robocie wieczornej", Cisek 1889, s. 68; „złodziej okradnie", Kantor 1914, s. 237; „bo się umrze", Cercha 1919, s. 40; Gaj-Piotrowski 1967, s. 58; Kwaśniewicz 1985, s. 22), w poniedziałek wielkanocny (Kotula 1962, s. 66; Witkoś 1977, s. 146) oraz w wieczór wigilijny przed pasterką (Cisek 1889, s. 68; Saloni 1902, s. 254; Kosiński 1903, s. 84; Cercha 1919, s. 40) i wreszcie w dzień Bożego Narodzenia, przy czym nierzadką sankcją jest wylęganie zboża (Pleszczyński 1893, s. 732; Tetmajer 1898, s. 171; Witowt 1901, s. 178; Miklavec 1902, s. 341; Dworakowski 1964, s. 84, 86; Lechowa 1967, s. 25; Kwaśniewicz 1985, s. 14, 22). Ten sam zakaz formułowany jest rzadziej w odniesieniu do ostatniej niedzieli zapustów lub samych ostatków, przy czym motywacja - jak zawsze w tym okresie - związana jest z lnem: gospodynie nie kładą się, żeby się len nie pokładał (Kopernicki 1887, s. 206; Lechowa 1967, s. 26); sporadycznie zakaz ten dotyczyć może wszystkich przedświątecznych wieczorów, gdy w kościele �TABU, Z A K A Z M A G I C Z N Y , NIECZYSTOŚĆ 23 trwają nieszpory (Kosiński 1903, s. 84), czasu, gdy w kościele odprawia się suma (Gaj-Piotrowski 196*7, s. 195), i dnia, w którym przyjęło się komunię (DWOK 48, s. 44). Pominę oczywistą okoliczność, że zakaz spania w momentach obrzędo­ wych ma swój pozahumoralny rodowód - głębokość warstwy mitologicznej, z której pochodzi, jest znacznie większa, o czym przekonuje choćby materiał zgromadzony przez Frazera. Pominę też wymagający szerszego oświetlenia sens religijny owej praktyki jako czuwania (wyraźny zwłaszcza w momentach wigilijnych), koncentrując się na problematyce temperamentalnej. Teoria humoralna w swej oficjalnej, nieludowej wersji prezentuje skodyfikowany pogląd w kwestii spania. Jest mianowicie ospałość - obok niezadowolenia - nieodłączną cechą usposobienia melancholicznego, które było przecież „znienawidzone jako najgorsze". Iluminowane rękopisy i drukowane kalen­ darze, na które autor ten powołuje się jako na pierwowzory ryciny Dürera Melencolia I dla ilustracji tego temperamentu, „ukazują rolnika usypiającego przy pługu, mieszczanina - przed krucyfiksem, niewiastę przy kołowrotku (Panofsky 1971, s. 278, 280 i ryc. 246; Klibansky, Panofsky, Saxl 1964, s. 301 i ryc. 89-90). Warto przyjrzeć się tym ludowym wierzeniom, w których pojawia się 'moment senności, opieszałości, a także bólu głowy, albowiem przypadłości te można traktować jako ludcwe przeformułowania cech dwóch najbardziej niepożądanych temperamentów - melancholicznego i flegmatycznego. Cieka­ we zgrupowanie elementów humoralnych pojawia się w obrzędzie sobót­ kowym. O Kupale powiada się - według nieprecyzyjnej niestety wzmianki - że „pilnuje wzrostu zboża i pośpiechu w robocie" (przy żniwach), zaś „kto na sobótce nie będzie, główka go boleć wciąż będzie" (Lubicz 1891, s. 177-178). Podobną funkcję spełnia białoruska Śpieszka-Sparyszka, do której dziewczęta modlą się, by dała im pośpiech w pracach żniwnych i spor (obfitość) - (Federowski 1897, s. 135, 270; Moszyński 1929-30, s. 65-66). Prace polne lub pierwszy wypęd bydła bywają poprzedzone oblewaniem, mającym zapewnić niezasypianie przy wypasie, siewie lub żniwach (Piątkowska 1889, s. 494; Gonet 1896, s. 224; Gaj-Piotrowski 1967, s. 104). . Ospałość miała również swoją personifikację. Znamienne, że podobnie jak na dawnych rycinach jest to przedstawienie zasypiającej prządki. Na Lubelszczyźnie nosi ona imię Drżymy lub Drymli i uczestniczy znowu w obrzędzie sobótkowym pozorując przędzenie (Z. S. 1891, s. 35-36); kupalnockowe teksty wspominają o niewyspaniu dziewcząt {Zwyczaje świętojańskie 1929-30, s. 87-88), co nie dziwi w tę wypełnioną erotyką najkrótszą noc w roku. W materiale łużyckim notowana jest postać zwana dremota, dremotka - jest to istota demoniczna, do której porównuje się zasypiającą prządkę, a także lalka, jaką chłopcy podrzucają dziewczętom podczas prządek (Černý 1898, s. 675-676; Schulenburg 1985, s. 101-102; D W O K 59 cz. 1, s. 126). Wyraźna identyczność lubelskiej i łużyckiej drzemiącej postaci prządki zadaje kłam słowom Černego (tamże), wedle którego „są to widocznie zabawki, z których nie należy wcale sądzić o jakiejś dawnej istocie mitycznej". (Pani doc. W. Budziszewskiej dziękuję za wskazanie analogii łużyckiej.) W dalszych po­ szukiwaniach warto wziąć pod uwagę ludowe odróżnianie „snu" od „drymoty" i możliwość traktowania ich personifikacji jako dzieci Morany, śmierci (Kolberg za Hanuszem i materiałem pokuckim, D W O K 31, s. 106). �T' i 24 JERZY S. WASILEWSKI 1 } \ i ! i I ! , i t I 1 I i i I 1 i I Í J Cechą temperamentu melancholicznego bywa. wilgoć (wiązana również z flegmatyzmem), co wynika z jego związku z ziemią; unser complexion ist von erden veuch - „nasza kompleksja jest wilgotna od ziemi" głosi podpis pod ryciną z pierwszego niemieckiego drukowanego kalendarza z 1481 roku, przedstawiającą parę śpiących melancholików (Panofsky 1971, ryc. 247). Jeśli uwzględnimy ten związek, to okaże się, że sankcje za naruszenie zakazu spania w Boże Narodzenie i Wielkanoc są zaskakująco logiczne, albowiem zgodnie z systemem humoralnym uwzględniają właśnie element wilgoci: „siano zmok¬ nie", „zboże w kopach zgnije", „słota przeszkadzać będzie podczas zbiorów", „taka kobieta będzie mieć deszcz w czasie prania" (DWOK 31, s. 155; Kosiński 1890, s. 868; Schnaider 1899, s. 215; Saloni 1914, s. 63). Jest to logika wychodząca poza Frazerowski związek sympatyczny, którym ostatecznie można by tłumaczyć powszechną motywację zakazu leżenia i spania - „wylę­ ganie zboża". W tym miejscu pora na wysunięcie najbardziej ryzykownego przypusz­ czenia. Oto niektóre wierzenia mogły powstać jako przeniesienia nie tylko treści słownych, tekstowych, ale też poprzez przekład informacji ikonograficz­ nej, zawartej w dawnej grafice popularnej. Asumpt do sformułowania takiej hipotezy dają znane z europejskiej grafiki popularnej X V - X V I wieku humoralne wyobrażenia tzw. „dzieci planet", a więc ludzi pewnych zawodów i charakterów, których patronem miałoby być dane ciało niebieskie. Wypada przypomnieć, że poszczególne temperamenty były w doktrynie humoralnej wiązane z planetami: sangwiniczny z Jowiszem (Jowialność"), choleryczny z wojowniczym Marsem, flegmatyczny z Księżycem lub Wenus, melancholiczny zaś z Saturnem. Ta ostatnia planeta wedle przejętej z arabskiej astrologii korelacji rządzi rzeczami wilgotnymi, a także stałymi, trwałymi, takimi jak ziemia, rolnictwo, uprawa. Jest to zresztą tylko część jej bogatych odniesień; astrologiczne własności Saturna jako planety o bardzo długim obiegu uzupełnione zostały mitologicznymi jego cechami jako bóstwa zasie­ wów w starożytnym Lacjum; połączyły się one z cechami Kronosa, syna Uranosa, boga rolnictwa, którego Zeus wykastrował za pomocą sierpa, oraz z Chronosem - bogiem czasu, stąd przedstawianym z kosą, aczkolwiek podobieństwo obu imion jest zupełnie przypadkowe (Klibansky, Panofsky, Saxl 1964, s. 127-151). Na tej bazie wyrosły przedstawienia „dzieci Saturna" - ryciny, na których urodzeni pod tą planetą przedstawiani są przy swych zajęciach: orce, siewie, młóceniu, rąbaniu drzewa itp. Patronuje im trzymający w ręku sierp lub kosę Saturn, wraz z przedstawieniami dwóch właściwych mu wilgotnych znaków Zodiaku - Wodnikiem i Koziorożcem (tamże, ryc. 38-40). Zob. ryc. na s. 8. Podobne przedstawienia skłaniają do postawienia pytania, czy to nie one leżą u podstaw wierzeń i wyobrażeń ludowych. Formułując to przypuszczenie w najmocniejszej, uproszczonej formie: czy wierzenie, że spanie powoduje wylęganie zboża lub zamoknięcie siana, nie jest przekładem informacji graficzno-tekstowej, mówiącej o Saturnie i pokazującej go jako patrona śpiochów oraz rolników przy pracach polowych, ponad którymi Wodnik wylewa z dzbana wodę? Teza o historycznym związku niektórych zakazów magicznych z systemem medycyny humoralnej jest z pewnością trudna do ostatecznej weryfikacji. �TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 25 Koronna obiekcja wynika z braku polskich druków popularnych o charak­ terze humoralnym. Bardzo malo wiadomo o XV-, XVI-wiecznych kontaktach między folklorem a myślą uczoną. Źródła etnograficzne mogą co najwyżej upewniać w istnieniu takiego związku, i to aż po czasy Kolbergowskie. Właśnie u Kolberga znajdujemy - pośród obserwacji na temat ludowej medycyny - uwagę, że „ślady z czasów humoralnej patologii jeszcze się i dziś słyszeć dają. Żółć rzuca się na mózg, toż pokarm, itp. czyni. Osobliwie baby o tem rozprawiają" (DWOK 7, s. 172;" opinia ta pochodzi z wykorzystanej przez Kolberga pracy Zieleniewskiego 1845). Tamże czytamy, iż „niemal powszechne j f t t przekonanie, że wyrzuty dzieciom są pożyteczne, że tak pozbywają się zbytku humorów, stąd do leczenia ich rzadko się biorą" (s. 153). Rozrzucone po literaturze epizody nie mają wprawdzie wartości dowodu, ale szkicują proces utrwalania się na wsi treści astrologiczno-humoralnych aż po wiek XX. Jeszcze Stanisław Pigoń (1983) sięgając do czasów dzieciństwa w Komborni wspomni: „w latach młodości stwierdziła matka w jakiejś, znalezionej wśród książek ojca » p r a k t y c e « astrologicznej, że urodziła się pod taką planetą, co powoduje usposobienie melancholiczne. Zapamiętała sobie to niezrozumiałe słowo" (s. 136) . 1 VI. REGUŁY „STANÓW BŁOGOSŁAWIONYCH" Przeprowadzona powyżej szczegółowa analiza upewnia nas w trzech pod­ stawowych dla rozumienia zakazu kwestiach: co jest jego przedmiotem, kiedy on obowiązuje, jaka jest wreszcie natura sankcji, a zarazem wartość „teorii informatora". Tak więc po pierwsze zakazane są czynności symbolicznie wyprowadzające z sytuacji idealnej; po wtóre zakaz obowiązuje w momentach zalążkowych, gdy formują się początki; po trzecie - sankcje są logicznymi konsekwencjami naruszenia stanu idealnego, sformułowanymi w języku pewnej „teorii informatorów", której zrąb można odtworzyć: w omawianym wypadku była to doktryna humoralna, zaopatrzona w mitologiczno-etiologiczne tło. Proponuję zatem tezę o paradygmatycznym charakterze zakazów dotyczą­ cych ciężarnej: wiele innych zakazów magicznych należy rozumieć ná ich podobieństwo - jako zakazy towarzyszące sytuacji zalążkowej, embrionalnej, w zamierzeniu idealnej. Obok płodowych początków istoty ludzkiej momentami takimi są okresy zapoczątkowujące koleiae fazy życia - stąd spora liczba zakazów-i wierzeń do nich zbliżonych przypada na wczesne dzieciństwo. Są nimi także początki roku - zarówno ten astronomiczny, zimowy, jak i daty wyznaczające wiosenne odrodzenie: Zapusty, Wielkanoc i inne. Tu też należą początki cyklów wegetacyjnych, gospodarczych i technologicznych: pierwszy siew, rozpłód zwierząt, budowa domu. Mnogość zakazów towarzyszących tym sytuacjom wyjaśnia się nie przez odwołanie do „przejściowości", ale do począt­ ków i sytuacji idealnej. Ów idealny stan rzeczy wymagany jest też przy tworzeniu grupowej wspólnoty (biesiada, zabawa, świętowanie) i wreszcie w chwilach 1 Wspomniane wyżej mongolskie analogie europejskich wierzeń humoralnych znalazłyby zapewne wyjaśnienie w ramach indyjskiego systemu medycznego, o elementach zaskakująco zbieżnych z myślą grecką; nt. lamajskiej teorii humoralnej patrz K i r i l o v 1893; związki grecko-indyjskie na tym polu - F i l l i o z a t 1964, s. 196-237. �26 JERZY S. WASILEWSKI kontaktu ze świętością. Sacrum powinno być otoczone taką samą strefą rzeczywistości idealnej, jak moment początku - świadczy o tym podobieństwo obowiązujących wówczas zakazów. Ostatnia kwestia stanowi dogodny punkt wyjścia, można ją bowiem dokumentować obfitym materiałem identycznych pod względem formy zaka­ zów, obowiązujących z jednej strony kobietę ciężarną, z drugiej zaś - kap­ łanów, wypełniających kult religijny. W tym względzie charakter standardowej listy różnych kapłańskich tabu ma regulamin dnia flamena Dialisa, kapłana Jowisza, stanowiący istotny punkt Frazerowskiego wyliczenia światowych zakazów (Frazer 1962, s. 165-16$ literaturę antyczną na ten temat podaje Ganszyniec 1923, s. 38). Flamenowi nie wolno nosić obrączki i mieć w swym ubiorze węzłów, „szaty jego muszą być utkane z jednej nici [ . . . ] , a jeśli do jego domu zostanie wprowadzony człowiek spętany, należy zdjąć z niego pęta, a sznur musi być przeciągnięty przez specjalny otwór w dachu i wyrzucony na ulicę". Zamykające działanie symboliczne węzłów i pierścieni odczytywali interpretatorzy symboli już dawno (Frazer 1962, s. 216-220, m.in. fragment o długo­ trwałych narodzinach Heraklesa; Ganszyniec 1923; Frankowski 1924, s. 93; Moszyński 1967, s. 321; Stomma 1976). Za takim rozumieniem przemawiają motywacje częstego zakazu umieszczania węzłów w ubiorze szytym dla zmar­ łego, typu „grzechy nie byłyby odpuszczone", „dusza pokutuje w węźle" (DWOK 18, s. 81; 23, s. 122; Piątkowska 1889, s. 507; Udziela 1890, s. 127; Toeppen 1892, s. 788; Świętek 1893, s. 555; Kołodziejczyk 1910, s. 80; Malicki 1947, s. 117). Analogiczne względy mają wyjaśniać zakaz wiązania, nakładany na kobietę w ciąży. „Zakazy przestrzegane z uwagi ria prawidłowy poród nacechowane były myśleniem właściwym dla magii sympatetycznej. W trosce o łatwe rozwiązanie powinna więc ciężarna unikać przechodzenia przez płoty, sznury, łańcuchy" (Kwaśniewicz 1981, s. 104). Dlatego też ciężarna nie nawija, nie szyje,'nie tka, nie przędzie, nie stąpa po sznurach, nie siada na progu, nie nosi na szyi korali' itp. (DWOK 7, s. 145; 34, s. 162; Wierzchowski 1890, s' 191; Wereńko 1896, s'. 118; Lilientalowa 1904, s. 144; Bystroń 1916a, s. 35;Szubertowa 1950-51, 's. 602).' Z pozoru są to wyłącznie zakazy zorientowane -na ułatwienie wyjścia ze stanu odmiennego. W tej funkcji nie pokrywają się one jednak zupełnie z identycznymi pod względem formy zakazami obowiązującymi kapłanów. W tym wypadku nie mogło przecie* chodzić o wyjście ze stanu kapłańskiego, nawet jeśli definiować go jako stan wyłączenia; czy zatem i w zakazach dotyczących ciężarnej chodzi tylko o łatwy poród? Jak już sygnalizowałem, nie -bez. znaczenia są te przypadki zakazów, w których podkreśla się, że obowiązują one szczególnie mocno w pierwszej połowie ciąży, gdy formuje się płód; po ich naruszeniu dziecko narodzi się niedorozwinięte (Federowski 1897, s. 296-298 - od poczęcia do pierwszych ruchów płodu; Matczakowa 1963, s. 32 - „bo wtedy dusza się wiąże"; Jastrzębska 1965, s. 140; Witkoś 1977, s. 65; Gorczycka-Otto 1979). Przykłady te umożliwiają znalezienie pewnej formuły wspólnej dla osoby kapłana i kobiety ciężarnej, która uzasadnia istnienie identycznych tabu. Zamiast o „stanie przejścia" lepiej w obu wypadkach myśleć o „stanie błogosławionym", którego warunkiem jest otwarcie umożliwiające działanie zarówno sił witalnych, jak i sakralnych. �TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 27 W istocie jednak także i to wyjaśnienie jest kolejnym wyjaśnieniem cząstkowym. Istnieją przecież przypadki, w których węzły i czynność zawiązy­ wania unikane są nie dlatego, że zamykają drogę czy rozwój, ale stąd, że - jak każde sztuczne łączenie, sztukowanie - są przejawem niedoskonałości. Zanim przytoczę zalecenie Platona, który na owym spostrzeżeniu zbudował regułę liturgiczną, przypomnę konkretny przykład: szaty obrzędowe, o których • w różnych kulturach powiada się, że mają być zrobione z jednej nitki. Taka była np. tunika Jezusa - „suknia nie szyta, ale od wierzchu wszystka dziana" (Ewangelia św. Jana 19, 23). Okoliczności tej nie przeoczył Roland Barthes, odczytujący nową „fenomenologię dopasowania" z gładkich złączeń technicz­ nego bożyszcza masowej wyobraźni z lat sześćdziesiątych Citroena DS: „Wiadomo, że gładkość jest zawsze cechą doskonałości, po prostu dlatego, że jej przeciwieństwo świadczy o technicznej i czysto ludzkiej konieczności dopasowywania: tunika Chrystusa nie miała szwów, tak jak kosmiczne statki powieści przyszłościowej zbudowane są z jednorodnej metalowej powłoki" (Barthes 1970, s. 78-79). Dbałość o podobną harmonię, jednolitość, jednorodność formy legła u podstaw charakterystycznych zakazów okresu ciąży. Kobieta nie powinna wtedy jeść owoców drzewa, na którym zaszczepiono inny gatunek, jak też przebywać na skrzyżowaniach (Niemcy - HdA 7, s. 1424). Nie powinna ona chodzić po klinach, wciskać się między dwie osoby (DWOK 34, s. 162), zbliżać się do drwali, przechodzić przez siekierę (Wereńko 1896, s. 119; Lilientalowa 1904, s. 143-144), palić klinami w piecu (Federowski 1897, s. 217), rąbać na progu (Świątek 1893, s. 134), łamać patyków na kolanie, bo dziecko się przesuwa, połamie się kiedyś (Drozdowska 1963, s. 118; Malicki 1947, s. 82), przechodzić przez miedze, granice, płoty, drągi (Drozdowska 1963, s. 119; Matczakowa 1963, s. 132; Witkoś 1977, s. 65). Zakazy prac w rodzaju gięcia, wiązania i rąbania motywowane groźbą narodzin ludzi i zwierząt z wykrzywionymi nogami spotykane są także w związku z datami cyklu rocznego - porównaj białoruskie rusalne „krzywe tygodnie". Ciekawie, choć gołosłownie, komentuje je Zelenin (1934, s. 21): „zakazy te początkowo były stosowane tylko wobec kobiet ciężarnych w związ­ ku z magią płodności, a jako karę za ich naruszenie uznawano urodzenie potworków". • Znamienne jest, że analogiczne polskie zakazy zabraniają tych samych czynności w okresach, gdy kury wysiadują jaja: nie wolno wtedy palić wiciami w piecu ani kręcić powróseł, bo pisklęta będą miały krzywe nogi (DWOK 7, s. 135; Siarkowski 1879, s. 25; Ciszewski 1887, s. 28; Federowski 1888-89, I I s. 278; Łopaciński 1902, s. 414). Warto zauważyć, że podobne zakazy tzarówno typu cięcia i łamania, jak zawiązywania) obowiązują w cyklu rocznym w trzech okresach: bożonarodzeniowo-noworocznym, zapustnym i wielkanocnym. Należyta interpretacja zaka­ zów umożliwia właściwe zrozumienie sensu tych świąt - i odwrotnie. Tłumaczenie zakazów np. w konwencji animistycznej pociąga za sobą trak­ towanie Zapustów jako czasu zadusznego. Tymczasem przypadające wtedy nasilenie zakazów tkania, przędzenia, szycia itp. (z motywacją odwołującą się do mającej nastąpić plenności lnu - a więc kobiecej sfery zajęć) każe widzieć w nich raczej okres początkowy - święto przełomu zimowo-wiosennego. t �28 JERZY S. WASILEWSKI Oczywiście, można tu mówić o „przejściu", są bowiem Ostatki także „świętem końca", ale nie z tego wynikają owe zakazy; dla obrzędów końca charakterys­ tyczne jest z reguły rozpasanie i przyzwolenie na łamanie tabu, nie zaś ich ustanawianie. Przyjęcie „paradygmatu początków" zamiast „przejścia" tłumaczy też, dlaczego zakazy są praktycznie nieobecne w tak znamiennym momencie przełomowym, jak dzień 24 czerwca. Samo przejście najwidoczniej nie wystar­ cza do uformowania się zakazu - w dacie rocznej musi pojawić się element początku, wyraźny w momencie przełomu zimowego i wiosennego. Na koniec podkreślę, że właściwy charakter okresów obrzędowych lepiej aniżeli w nadinterpretacjach badacza jest niekiedy ujęty w deklaracjach samych informatorów. Skontrastujmy takie dwie interpretacje zakazów okresu Bożego Narodzenia. Powiada badacz: „Powszechne i zupełnie jasno tłumaczące się zakazy kręcenia wici itp. w okresie Bożego Narodzenia, wywołane obawą skrzywdzenia błąkających się dusz, otrzymały wtórne tłumaczenie, iż prze­ kroczenie zakazu powoduje przyjście na świat dzieci lub zwierząt domowych z wykręconymi nogami, przekręconą głową itp." (Klimaszewska 1960, s. 134). A oto wyjaśnienie informatora na ten sam temat: „Przez cały czas od Bożego Narodzenia do Trzech Króli nie ma roboty żadnej; nie godzi się młócić, a szczególniej rąbać nie wolno dlatego, że w zimie każde bydle zwykło nosić w sobie przypłodek, więc gdyby gospodarz rąbał cokolwiek, to mogłoby mu się urodzić źrebię lub cielę bez nogi albo bez ogona lub ucha" (Kopernicki 1887, s. 146). Oczywiście nie można poprzestać na dosłownym przyjęciu tego tłumacze­ nia, bowiem „bydlę nosi w sobie przypłodek" znacznie dłużej, a mimo to zakaz obowiązuje tylko w święta. Jednakże sama tylko „obecność dusz" nie stanowi racji wystarczającej do jego formułowania. Już cytowana autorka zauważyła zaskakującą z punktu widzenia paradygmatu animistycznego okoliczność, że np. w Dzień Zaduszny nie ma prawie wcale zakazów magicznych, jednak przekonanie o oczywistej słuszności przyjętego założenia powstrzymało ją przed dalszymi wnioskami. VII. IDEAŁY HARMONII Przedstawiane zakazy ludowe mają swe analogie w bardziej wyrafinowa­ nych regułach rytualnych, których celem jest zapewnienie harmonii wokół sacrum, w sferze działania kultowego. Wywód dotychczasowy prowadzi do stwierdzenia, że harmonia (także fizyczna - a więc jednolitość, jednorodność, ciągłość) winna być atrybutem obiektów idealnych, w tym też przedmiotów i działań kultowych. W gruncie rzeczy powraca tu znany motyw - referowane wcześniej tezy Mary Douglas na temat wymogu integralności przy budowie każdej tubylczej klasyfikacji. O ile jednak w tamtym ujęciu był to wyłącznie problem kryteriów taksonomicznych, o tyle tutaj chciałbym ukazać związek integralności i świętości w aspekcie materialnym, fizycznym. Sugeruję istnienie tradycyjnej reguły - przejawiającej się w zakazach i nakazach magiczno-religijnych - która zaleca materialną jednolitość przed­ miotów obrzędowych. Bywa ona wyrażana w przepisach tak wyrywkowych, mm �T A B U , Z A K A Z M A G I C Z N Y , NIECZYSTOŚĆ 29 a niekiedy trywialnych, że jej istota jest mało czytelna. Aby fragmenty te mogły odzyskać pierwotną głębię, trzeba sięgnąć do dzieła myśliciela, którego imię jest gwarancją istotności i uniwersalności przedstawianych pojęć. „Filozof idei i mitu", Platon, w swym projekcie postanowień prawnych dla idealnego państwa w X I I księdze Praw (§ 955 E - 956 B) takie podaje zasady sporządzania ofiar i darów dla świątyni: „Złoto i srebro [...] wzbudza zawiść ludzką. Kość słoniowa pochodząca z ciała zwierzęcia pozbawionego życia nie jest czystym darem. Z żelaga i ze spiżu wykuwa się sprzęt wojenny. Drewniane więc wizerunki wyrzeźbione z jednego kawałka drzewa i z jednej również bryły kamienia wykonane posągi godzi się ofiarować bogom i stawiać je jako dary w publicznych świątyniach. Odpowiednim darem są także tkaniny, z których każdą zdąży jedna niewiasta sporządzić w ciągu jednego miesiąca [...] Barwić nie należy niczego oprócz przedmiotów służących jako strój wojenny. Darami najgodniejszymi bogów są ptaki i ścienne malowidła, które jeden malarz zdolny jest wykonać w jednym dniu. Takie są oto wskazania, których trzymać się należy przy składaniu bogom wszelkich w ogóle ofiar i darów" (Platon 1960, s. 566-567). Platońskie wymogi sakralnej jednolitości technologicznej i prakseologicznej ciągłości wykonania trwają w praktyce magiczno-religijnej kultury ludowej, choćby tylko pod postacią sporadycznych i pozbawionych głębi komentarzy. Ilustracją pierwszej reguły niech będzie informacja, że np. o ozdobnej kracie żelaznej, zamykającej prezbiterium kościoła w Wambierzycach opowiadają oprowadzający, że wykonana została przez kowali kłodzkich „z jednego kawałka żelaza". Wymóg drugi - ciągłości wykonania - bywa formułowany tak, że wydaje się być nakazem czarnej magii. Oto np. znamienne dla białoruskiego i ukraińskiego materiału etnograficznego wierzenia na temat „tajemnej siły płótna zrobionego w przeciągu jednej doby" ( D W O K 34, s. 201; też Federowski 1897, s. 275). „Kobiety zbierają z każdego domu len, potem, zszedłszy się razem, przędą; po czym tkają z tego przędziwa z taką szybkością, by zdążyć do rana wyrobić płat płótna nie mniejszy od 3 arszynów. Po tym płótnie chodzi po wsi procesja" (DWOK 52, s. 434-435); podobnie musi być wykonany pług do oborywania wsi przed zarazą, przy czym „drzewo na osadzenie pługa musi być jednostajne, czyli całkowite" ( Ď W O K 57, s. 1254). 0 wielkoruskim zwyczaju budowania przez jedną noc cerkiewek w obronie przed zarazą pisze Zelenin (1911), wydobywając jedynie „niezwykły" i tajemny charakter takiego działania. Przywodzi to na myśl częsty w światowym folklorze motyw H.1104 1 H. 1133 - cudowna budowla zostaje wzniesiona w przeciągu jednej nocy (np. przez Mahometa, u nas - przez Twardowskiego, D W O K 28, s. 12), co z kolei może się kojarzyć z rzeczywistą praktyką budowy kościołów - zaś w Ameryce Łacińskiej slumsów - wbrew zakazowi władz w ciągu jednej nocy. w rezultacie czego są one tolerowane. Powróćmy do zakazów towarzyszących rytuałowi; spośród działań ob­ rzędowych, których przerywanie jest niewskazane, szczególnie wyraźnie za­ znacza się wieczerza wigilijna. Nie tylko nie wolno w jej trakcie wstawać od stołu - co ma oczywiście sens zapewnienia świątecznej wspólnoty, podobnie jak praktyka związywania razem łyżek po kolacji - ale też nie wolno przerywać czy nie kończyć jedzenia; nie należy też odkładać łyżki na stół ani podnosić jej, jeśli upadnie na ziemię (z typową motywacją, „aby krzyże nie bolały" - D W O K 20, s. 74, D W O K 44, s. 63; Witowt 1901, s. 182; Kantor �30 JERZY S. WASILEWSKI 1914, s. 217; Dekowski 1968, s. 158; przeniesione na śniadanie wielkanocne, Kantor 1914, s. 237; „komu wypadnie łyżka lub wstanie - umrze", Kosiński 1903, s. 73; Janota 1878, s. 171, 224; Gaj-Piotrowski 1967, s. 31). Nierzadko formułowany jest nakaz, by działanie rytualne lub magiczne było wykonane od razu, bez powtarzania akcji, poprawiania i dokańczania. „Przy ścinaniu drzewka [na podlaźnik] starać się należy, ażeby to uskutecznić jednym cięciem" (Janota 1878, s. 165); Jednym cięciem noża rozrzynają powrósło [wokół wigilijnej wiązki słomy], wszystko to z łoskotem spada" (Saloni 1898, s. 48); po wodę na weselny stół „starosta wysyła chłopca [ . . . ] z konewką nową [ . . . ] , żeby nabrał wody od jednego razu, strzegąc się dolewania lub powtórnego zanurzenia" (DWOK 49, s. 365); ciasto na korowaje należy rozdzielić za jednym razem, bez dokładania (Szablewska 1883, s. 121; Federowski 1897, s. 280); jedząc kolację wigilijną nie wolno strzepywać żadnej potrawy, a zwłaszcza kapusty z łyżek na powrót do misek - „liście poopadałyby", zboża i jarzyny nie udadzą się (Gloger 1888, s. 815; Udziela 1890, s. 39; Świętek 1893, s. 557; Gaj-Piotrowski 1967, s. 31); zmarłego układano „na ławie na słomie żytniej, której tylko raz, czyli garścią jedną obiema rękami ze snopa wziąć wolno" ( D W O K 49, s. 530); pierwszego wypędu bydła dokonuje gospodyni „nic nie mówiąc ani się nie zatrzymując (by później i bydło nie zatrzymywało się po drodze i nie ryczało)" (DWOK 40, s. 85-86). Zasada ta przechodzi do zachowania językowego, obowiązując przy wymawianiu pacierza, modlitewki na znalezienie zguby, formuły magicznej - bez przerywania, bez zająknienia, bez oddechu (Saloni 1898, s. 48; Udziela 1899, s. 219; Witowt 1901, s. 206; Jastrzębska 1965, s. 149). Odpowiada jej motyw folklorystyczny C. 742 - bajkowego potwora należy zabić jednym ciosem. Działanie kreacyjne nie powinno być przerywane; oto zalecenie dotyczące pracy garncarza przy wypalaniu: „układanie naczyń w piecu obowiązkowo należało zakończyć w ciągu jednego dnia. Podczas tej czynności nie wolno było zamiatać obejścia [ . . . ] ogień należało zażec od pierwszej zapałki, w przeciw­ nym razie czekało garncarza niepowodzenie" (Czubala 1974, s. 193-194). Podobnie nie wolno przerywać mieszania polewy ani pozostawiać nie dokoń­ czonej roboty na kole garncarskim - „dokończą ją nieboszczycy" (Czubala 1978, s. 31-34). Niedokończenie akcji twórczej - z istoty będącej obrzędową - ma złowrogie konsekwencje. Przy siewie, typowym działaniu kreacyjnym, nieobsianie jednego zagonu (przez zapomnienie lub z braku ziarna - „ominucha", „błąd") może skończyć się śmiercią gospodarza (DWOK 40, s. 71; 51, s. 62; Witowt 1901, s. 180; Dworakowski 1964, s. 130). Powszechny przesąd zabrania wracać do domu po rzecz zapomnianą - nie będzie się darzyć w podróży (Świętek 1893, s. 564; Gawełek 1910, s. 100; Kołodziejczyk 1910, s. 80;). Zapomnienie najdrobniejszego akcesorium mszalnego - podobnie jak chwilo­ we przerwanie pracy - uniemożliwia procesji wykopanie baśniowego skarbu (Petrow 1878, s. 128; Udziela 1899, s. 86; Piątkowska 1901, s. 118). Powyższe reguły stanowią myślowe zaplecze zaleceń dla ciężarnej, które bez niego brzmią jedynie trywialnie. Przykładem wymogu pełni niech będą zakazy wyrywania zębów, puszczania krwi, obcinania włosów, picia z wyszczerbionych naczyń itp. (DWOK 7, s. 145; Ciszewski 1905, s. 8, 17; Matczakowa 1963, li �TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 31 s. 133; K L W 1967, s. 97). Ciężarną obowiązuje także zachowanie ciągłości podejmowanych działań: ma ona „pamiętać, żeby krojąc [słoninę] z dużego kawałka odkroić od razu tyle, ile trzeba do okraszenia i nie dokrawać już, bo dziecko może mieć przyrośnięty język" (Matczakowa 1963, s. 133). Poród (np. rozpoczęty wieczorem) powinien skończyć się tego samego dnia, ciężarna powinna kończyć wszystkie wyrazy i każdą zaczętą rozmowę, „żeby dziecko nie było zająkliwe" (Federowski 1897, s. 298). Czynności, w których uczest­ niczy, powinny być dopełnione - nawet z jej własną szkodą: „lepiej już, by mąż zamierzywszy się np. na żonę uderzył ją" (Lilientalowa 1904, s. 144). Na marginesie wspomnę o podobnym wierzeniu mongolskim: pewna specyficzna dolegliwość ciężarnej może być spowodowana tym, że ktoś obiecał jej podarunek, ale słowa nie dotrzymał;, sposobem odczynienia jest zamanifes­ towanie podarunku gestem trzykrotnego wkładania i cofania ręki z drobnym darem {np. cukierkiem) poprzez szparę w jurcie - kobieta otrzymuje go dopiero za ostatnim razem. W ten sposób dochodzimy do nakazu obdarowywania ciężarnej, funkc­ jonującego powszechnie pod postacią zakazu odmawiania jej życzeniom i zachciankom. Można go interpretować - podobnie jak wszelki dar - jako formę tworzenia więzi. W istocie jednak jego zaplecze wierzeniowe stanowi pewien zespół wyobrażeń o dużej ogólności: przekonanie o tym, że płód w trakcie swego rozwoju wyciąga z otoczenia siły życiowe. VIII. PŁÓD WYSYSAJĄCY Na początek powróćmy do wyjściowego zakazu'zawiazywania, wspólnego dla kapłana i ciężarnej, by w tej samej perspektywie zbadać przepis podobny: zakaz przysięgania, obejmujący zarówno kapłankę (np. westalkę, której nie wolno było składać przysięgi), jak i kobietę ciężarną - powszechnie obłożoną zakazem przysięgania, bycia świadkiem w sądzie, kumą przy chrzcie itp. Analogia to oczywista - choć przeoczył ją Bystroń, który przytoczywszy polską i europejską literaturę do zakazu bycia przez ciężarną kumą na chrzcinach i druhną na weselu, interpretował go jako przejaw „izolacji społecznej" (Bystroń 1916a, s. 16). Heinrich Ploss - niemiecki Frazer problematyki matki i dziecka - który zanotował tę tradycję dla całej Europy środkowej (Ploss 1911, s. 31; patrz też HdA 7, s. 1414 s.v. Schwangere) wzmiankuje, że także na Malajach ciężarnej nie wolno było stawać przed sądem, albowiem mające tam miejsce spory źle wpłynęłyby na płód. Motywacja ta - po części powracająca w żydowskim przekonaniu, że ciężarnej (ale także menstruującej) nie wolno zaklinać się i świadczyć (Allerhand 1898) - zgodna byłaby z zasadą rajskiej harmonii, jaką należy otaczać płód. Nie da się ona jednak przenieść na pozostałe sytuacje, w których również nie powinna pojawiać się kobieta ciężarna w czynnej roli - chrzciny i wesele. A przecież są to okoliczności analogiczne: matka chrzestna - podobnie jak przysięgająca w sądzie - bierze na siebie zobowiązanie, którego spełnienie nastąpi za jakiś czas (gdy dziecko zostanie już wychowane w wierze, gdy okaże się, że świadek mówił prawdę itp). Jak powiada badacz historii przysięgi starożytnej, jest ona - przynajmniej w jednej ze swych form - oddaniem siebie samego w zastaw: „zastrzegam �32 JERZY S. WASILEWSKI sobie wiarygodność, wiarę [w moje słowa] i stawiam za to pod zastaw siebie samego, całą moją osobowość lub moje życie [ . . . ] Przysięga jest umową [ . . . ] w przypadku jej niedotrzymania jestem gotowy stracić swój zastaw" (Hirzel 1902, s. 28-33). * A więc przysięga to zawieszenie statusu, pozbawienie się pełni osobowości, niekorzystne w sytuacji początkowej; to także zamknięcie, zawiązanie (por. „związany przysięgą"), utrudniające dokonanie przejścia. Oba te argumenty łącznie wydają się tłumaczyć zakaz przysięgania w zaczątkowo-przełomowym okresie ciąży, podobnie jak w okresie narzeczeństwa; logicznie brzmi formułowana w tym ostatnim wypadku sankcja „ich małżeństwo nie dojdzie do skutku", ( D W O K 26, s. 93, 203; Świętek 1893, s. 554; Piątkowska 1899, s. 505). Wyjaśnienia tego nie można jednak zastosować, gdy motywacja zakazu trzymania dziecka do chrztu przez oboje narzeczonych razem brzmi „ich małżeństwo się rozchwieje", (Toeppen 1892, s. 760); w podobny sposób ujmują to te zakazy magiczne, które zabraniają ciężarnej bycia kumą i świadkiem weselnym (druhną, starościną, oczepiającą). Formułują one jednolitą sankcję w dwóch symetrycznych wariantach: może to zaszkodzić albo przyszłemu dziecku ciężarnej, albo też dziecku młodej pary lub chrześniakowi („boby jej chrześniak nie rósł" albo „bo jej przyszłe dziecko wnet po urodzeniu umarło­ by" D W O K 11, s. 51; 34, s. 163; 42, s. 393; 46, s. 494; Witowt 1901, s. 181; Gawełek 1910, s. 101; Witkoś 1977, s. 69, oraz literatura podana przez Bystronia 1916a, s. 16; z motywacją „że przez to młoda cały rok drzemać będzie" - D W O K 52, s. 267). Aby zrekonstruować teorię informatorów, z której wyrastają takie warzenia, trzeba przywołać zakazy treściowo odmien­ ne, ale oparte na tej samej strukturze. Jest to seria zakazów zabraniających ciężarnej kontaktowania się ze wszystkim co rośnie, kiełkuje, stanowi zarodek lub początek. Nie wolno jej więc siać, sadzić, rwać owoców z drzewa, bo wyschnie, doić krów, karmić dziecka piersią (Siarkowski 1885, s. 44; Lilientalowa 1904, s. 144; Szubertowa 1950-51, s. 602; Dekowski 1959, s. 94). Nie wolno jej chodzić na zasiane pole, do źródła i studni, bo wyschną i zepsują się, co jak pamiętamy Bystroń (1916a, s. 15, 33-34) uznawał za izolację okresu przejścia. Interpretacji takiej przeczy jednak specyficzny dobór miejsc zakazanych. Motywacje są tu czasem odległe (ciężarnej nie wolno schodzić do piwnicy, bo dziecko w „hareszcie" będzie siedzieć, Malicki 1947, s. 83), ale zakazy takie można chyba rozumieć identycznie jak wyrażony explicite zakaz chodzenia do pomieszczeń z ziarnem, brania do podołka owoców, jaj, ziemniaków, kapusty, cebuli, wszelkich ziaren i nasion itp. (DWOK 7,-s. 145; Federowski 1897, s. 296-297; Bystroń 1916a, s. 15; Szubertowa 1950-51, s. 602). Kryje się za nimi wiara, że ciężarna wyciąga siłę życiową z otoczenia - zwłaszcza zaś z form rosnących, zarodkowych - i przekazuje ją płodowi. Wierzeniowość niemiecka używa tu specjalnego terminu, mówiąc o „wysuszaniu", jakie powoduje ciężarna idąc przez ogród lub do studni- jeśli przejdzie przez świeży trawnik to ten zwiędnie albo też dziecko będzie pomarszczone (HdA 8, s. 1561, s.v. verdorren). Znamienna symetria tej ostatniej motywacji wskazuje' na możliwą obustronność procesu wyciągania siły życiowej przez to, co rośnie. L A zatem nosząca, płód, zarodek, nie powinna mieć styczności z zaczątkami, z innymi płodami - także rolnymi. Sformułowanie to nie jest zabawą ze s J i i j ] J 1 ¡ i 1 �T A B U , Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 33 słowami - wyraża ono istotę całej grupy zakazów, a zarazem sugeruje istnienie pewnego sposobu widzenia świata. W wizji tej ilość dobra na świecie jest ograniczona, działa też zasada naczyń połączonych, tak więc początki rozwoju czegoś nie mogą przypadać na początki czegoś innego, są one bowiem wobec siebie wzajemnie konkurencyjne. Wyrażają ją takie wierzenia, jak to mówiące, że gdy na sąsiadujących ze sobą polach dwóch siewców sieje jednocześnie, to jeden z nich „podsieje" drugiego - odbierze mu cały plon (Federowski 1897, s. 363; Dworakowski 1964, s. 130); podobnie gdy dwie ciężarne przechodzą obok siebie, albo gdy dwie kobiety jednocześnie rodzą dzieci lub karmią je piersią - jedna z nich traci siły, zdrowie, mleko na rzecz drugiej (Siarkowski 1878, s. 242; Zelenin 1934, s. 30-31; w odniesieniu do flwojga dzieci przyjmowanych jednocześnie przez akuszerkę - Federowski 1897, s. 252, 300). Przywołana tu praca Zelenina stanowi iście Frazerowską kolekcję zakazów pożyczania, wydawania, wynoszenia itp., gruntujących się na obawie odebrania siły życiowej, plonu i wzrostu. Jako że sam jej język jest dziś mocno staroświecki - nawet jeśli pominąć zawartą w tytule koncesję na rzecz epoki - warto odwołać się do podobnego poglądu wyrażonego we współczesnej antropologii przez George'a Fostera (1965). Autor ten odnajduje w różnych społecznościach chłopskich wyobrażenie o świecie, w którym istnieje „o¬ graniczona ilość dóbr" i każde sięgnięcie po nie musi się odbywać ze szkodą innego użytkownika. Wizję taką odnajduje on zarówno w postawach ekonomiczno-produkcyjnych, jak i w działaniach obrzędowych, np. typu charivari, gdzie kawalerowie piętnują powtórne małżeństwa wdowców, którzy już skorzystali z owej zamkniętej puli kobiet i uszczuplają ich własne możliwości. W zakresie interesującej nas problematyki płodowej przytacza afrykańskie i latynoamery­ kańskie przekonania, że kolejna ciąża matki powoduje specyficzną chorobę jej ostatniego dziecka, któremu płód odbiera mleko; najwyraźniej nie chodzi tu tylko o zjawisko znane w psychologii jako „rywalizacja rodzeństwa", skoro identyczne przypadłości może odczuwać także mąż kobiety w pierwszych miesiącach ciąży (Foster 1965, s. 298-299). Tak samo wolno chyba interpretować elementy słabości i wyczerpania mężczyzny (symboliczne lub traktowane jako rzeczywiste) przed i w trakcie porodu żony, kwalifikowane łącznie a nieprecyzyjnie jako kuwada; oczywiście zasięg tego zjawiska wykracza daleko poza ramy społeczności chłopskich (nt. jego ciekawych form we współczesnej Ameryce - patrz Kupferer 1965, zaś w kulturach pierwotnych - Schmidt 1955, zwł. s. 287-296 nt. męskich bólów porodowych; s. 307-318 uogólnienia na temat zakazów okresu ciąży jako środka tworzenia harmonii). Ciąża jest okresem szczególnego zapotrzebowania na siły witalne, wymaga - jak widzieliśmy - stworzenia środowiska idealnego, z którego je niejako wyciąga czy wysysa. Psychologiczne tego objawy widoczne są w powszechnie notowanym w przekrojowych badaniach międzykulturowych zjawisku „za­ chcianek" (staropol. bażenie, białorus. bażyćsia, ukr. bahnuť; ang. craving), które można traktować jako potrzebę bycia karmioną; z psychologicznego punktu widzenia nie są one wyrazem głodu, ale wynikają z potrzeby opieki, stanowiąc jakoby regres do niedojrzałego stanu emocjonalnego na tle stresu, obawy o poród itp. (Ayres 1967, s. 113-115). 3 - Etnografia Polska t. 34 z. 1 2 �34 JERZY S. WASILEWSKI Poza swym wymiarem psychologicznym zjawisko to ma niewątpliwy wyraz w języku symbolicznym. Istnieją zakazy magiczne odmawiania życzeniom ciężarnej o jednolitej sankcji: myszy pogryzą ubrania (wariant - sieci rybakom) robiąc w nich dziurę wielkości płodu, albo wręcz zaszkodzi to płodowi (DWOK 7, s. 145; 17, s. 122; 34, s. 162; 42, s. 392; Pierzchała 1896, s. 335; Federowski 1897, s. 324 - do połowy ciąży; Ronisz 1897, s. 118; Witowt 1901, s. 178; Szukiewicz 1903, s. 267; Lilientalowa 1904, s. 144; Gawełek 1910, s. 100; Schnaider 1912, s. 197; Ciesielski 1961, s. 14; Jastrzębska 1965, s. 141; K L W 1967, s. 99) . W zgodzie z tą logiką złą wróżbą jest przejście ciężarnej przez drogę (Ciszewski 1887, s. 32; Krzywicki 1889, s. 860; Federowski 1897, s. 204; K L W 1967, s. 119), choć trzeba pamiętać i o przekonaniach przeciw­ stawnych (Szubertowa 1950-51, s. 603) oraz o ponownej - tym razem komplikującej wyjaśnienie - analogii kobiety ciężarnej i kapłana: ksiądz jest „zły na przechód" (Saloni 1914, s. 59; D W O K 7, s. 255 za J. Grimmem: „ukazanie się świętego człowieka przerywa ziemskie czynności i zabiegi"; D W O K 15, s. 121-122; 17, s. 83; 42, s. 47; 51, s. 59; 52, s. 440). „Wysysanie" życia przejawić się może w tym, że - jak w wierzeniach niemieckich - rany nie goją się, jeśli spojrzy na nie ciężarna, a chłopcy na zabawie będą skorzy do bójki, jeśli ona będzie tam obecna (HdA 7, s. 1414 s.v. Schwangere). Element ten wymaga dointerpretowania: niezgoda to nic innego, jak rozpad świątecznej communitas (tu - w postaci wspólnoty zabawowej), który powoduje ciężarna - albo płód - zaspokajając swe zapotrzebowanie na wartości stanu idealnego. Kiedy coraz więcej materiału wierzeniowego wyjaśnia się przez odwołanie do pojęcia idealnego stanu początkowego raczej aniżeli stanu przejścia, pora na postawienie radykalnego pytania. 2 j i « i ! IX. C Z Y ISTNIEJĄ OBRZĘDY PRZEJŚCIA? Pytanie to nie oznacza kwestionowania sensowności pojęcia rites de passage jako kategorii klasyfikacji obrzędów. Skoro jest grupa rytuałów, zbudowanych na zasadzie „wyłączenie - margines - włączenie", to nie ma podstaw, by odmawiać im takiego miana. Wątpliwości mogą dotyczyć jedynie tego, czy pojęcie przejścia wolno traktować jako paradygmat i nakładać je na całość materiału wierzeniowego, czy też raczej przyjmować jego ograniczoną tylko do zasad budowy obrzędu stosowalność. Postawmy zatem dwa sygnalizowane już pytania. Po pierwsze, czy przypadające w chwilach przełomowych wierzenia należy traktować jako pochodne struktury obrzędu, czy też raczej wynikają one z wyobrażeń wcale nie związanych z ową strukturą? Stąd kolejne pytanie: czy wierzenia wyrastają 2 Por. „gdy kołtuniastemu czego się zażąda [zachce], musi to mieć natychmiast, [inaczej] kohun pokrzywi mu kości", Poszukiwania 1890, s. 441; „boby się gościec sprzeciwiał", U d z i e l a 1900, s. 715-716; tak wiec choroba nawiedzająca, „gość" ma podobne do ciąży działanie wysysające. ? \ 3 \ j ' �TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 35 z głębokich struktur (których logika odpowiadałaby - jak chce teoria przejścia - logice rytuału), czy raczej są produktem wyobrażeń, które dadzą się w pełni zrozumieć na „powierzchniowym" poziomie - przekonań, „idei ludowych", elementów uświadamianej wizji świata. Pierwszy dylemat formułował - i rozstrzygał - już J. S. Bystroń, który rozróżniał „wierzenia na temat ciężarnej" i „ogólnosocjologiczne reguły in­ stytucji społecznej" (tzn. izolacji okresu przejścia), przy czym większość wierzeń miałaby być wtórnym tłumaczeniem owej instytucji. Kilka cytatów zrekapitu­ luje tok jego rozumowania: „menstruacja, ciąża, połóg [są to] objawy fizjologiczne. Niezrozumiałe są one dla człowieka pierwotnego, który nie umie przyczynowo ich wyjaśnić, a widząc ich odrębność stara się osoby podlegające im wyłączyć poza nawias społeczeństwa [ . . . ] izolacja kobiety jest instytucją społeczną [ . . . ] , dla wytłumaczenia instytucji społecznej [ . . . ] tworzy się wiarę, że czynność taka a taka szkodzi dziecku", wiara (w demony) jest późniejsza niż izolacja (Bystroń 1916a, s. 7, 16, 18, 52-53). Nie jest to wywód przekonujący, bo skoro „instytucja społeczna izolacji" powstaje jako reakcja na niezrozumiałe zjawisko fizjologiczne, to przecież równie dobrą odpowiedź - pierwotną, wcale nie „wtórną" - mogłyby stanowić wierzenia. Natomiast celnym argumentem na rzecz pierwotności reguł „socjologicznych" wobec wierzeniowych jest okoliczność, że te same zakazy dotyczą zarówno kobiety ciężarnej, jak i menstruującej czy położnicy, tak więc wspólnym mianownikiem może być tylko „stan przejścia" (jak widać, Bystroń zignorował zupełnie fakt nasilonej biologiczności - i w tym sensie nieczystości - tych stanów). Zwróćmy uwagę, że koncepcja przejścia jako paradygmatu dla rozumienia treści wierzeniowych zakłada, że w obrzędzie symbolizowana jest ta zmiana, której uczestnik podlega realnie: z poprzedniej fazy życia do następnej, z przeszłości w przyszłość, do przodu. Tymczasem w języku symbolicznym obrzędu nader często wyrażony jest ruch w zupełnie innym kierunku, a nawet w innym wymiarze - w przeszłość, w wymiarze mitycznym. Obrzęd niekonie­ cznie służy wyrażeniu zmiany, która dokonuje się wtedy naprawdę - on raczej kształtuje symbolicznie sytuację idealną, zawsze tę samą, stałą. Przykład nieco sztuczny, modelowy: obrzęd pożegnania nie ma na celu demonstracji dokonu­ jącego się rozdzielenia, ale raczej stworzenie wspólnoty - przez objęcia, łączący wszystkich płacz, zakaz żegnania się przez próg itp. Skoro symboliczne działanie obrzędowe nie musi służyć wyrażeniu tego, co „i tak" dokonuje się na planie społecznym, to tym bardziej nie muszą spełniać tego zadania towarzyszące mu wierzenia czy zakazy. Teza o priorytecie „zasad instytucji społecznych" wobec wierzeń jest więc arbitralna. Materiał etno­ graficzny mówi stale o konieczności izolowania płodu i łona ciężarnej: dwa fartuchy nakłada ona, gdy jest matką chrzestną, rzeczy zakazanych nie wolno jej brać właśnie do podołka, nie powinna sadzać małych dzieci na kolana; wierzono, że jeśli ciężarna trzyma do chrztu, to umrze dziecko, które znajduje się niżej, jeśli zaś menstruująca - dziecko, niezależnie od płci, mieć będzie podwójną miesiączkę, za siebie i za nią (Federowski 1897, s. 334; D W O K 7, s. 145; Malicki 1947, s. 82; Szubertowa 1950-51, s. 602; Jastrzębska 1965, s. 140). W wierzeniach takich nie wyraża się wcale „reguła socjologiczna izolacji"; co �36 JERZY S. WASILEWSKI najwyżej to autor, który forsuje paradygmat socjologiczny, przekłada je na swój idiom, widząc w nich metaforyczne przeniesienie czy odbicie zasad działania instytucji obrzędowego przejścia. Tak czyni np. Mary Douglas przytaczając zebrane przez Monikę Wilson wśród afrykańskich Nyakusa wierzenia o zachłannym płodzie („o ciężarnej sądzi się, że zmniejsza ilość ziarna, do którego się zbliży [ . . . ] bliskość dziecka w jej łonie powoduje też, że u chorych wzrasta kaszel lub gorączka"), by skonkludować w duchu van Gennepa: „niebezpieczeństwo tkwi w stanach przejścia z tego prostego powodu, że przejście jest niedefmiowalne - nie jest ani jednym stanem, ani drugim" (Douglas 1966, s. 95-96). Krytykuje Levy-Bruhla za to, że przytaczając identyczne wierzenia maoryskie dotyczące płodu poronionego i kobiety menstruującej jako istot „z brakiem", niepełnych - i stąd wysysających - pozostał na tubylczym poziomie wyjaśniania, nie dostrzegając, iż niebezpieczeństwo leży w stanach granicznych w ogóle. Na szczęście - powiada - van Gennep miał więcej „intuicji socjologicznej". W ten sposób uwagi jej uchodzi okoliczność, że rozwinięcie koncepcji „żarłocznego płodu" mogłoby mieć poważne implikacje także dla zrozumienia rzeczywistości społecznej. Po wtóre - co jest równie ważne - nie wolno interpretować izolacji obrzędowej wyłącznie jako zjawiska społecznego - ma ono przecież tak samo ważne odniesienia wierzeniowe z ich biologicznymi uwarunkowaniami (izolacja płodowa - rajskie odosobnienie itp.). Może wyglądać na paradoks, że ten sam element wierzeniowy, „żarłoczny płód", który był punktem wyjścia autorki - prekursorki badań nad stanami ambiwalentnymi i posłużył jej do uogólnień na temat niebezpieczeństw przejścia, stanowi dla nas punkt dojścia; finał tej samej drogi, tyle że pokonanej w odwrotnym kierunku: od sformułowań języka etic do emic, od teorii obrzędu do „idei ludowych". Wraz ze świadomością, że drogę tę można pokonywać w obie strony, rodzi się pokusa, by sformułowany na wstępie dylemat uznać za pozorny, a podejmowane przez autorów decyzje, czy wierzenie wyjaśniać logiką obrzędu czy odwrotnie - uznać za kwestię upodobania badacza do widzenia zjawisk w ramach tego lub innego kontekstu. Może więc w ten sam sposób da się usunąć kolejny dylemat - pytanie, czy wierzenia lepiej wyjaśniać przez nieuświadamiane struktury, czy też przez uświadamiane wyobrażenia? Przed jego rozpatrzeniem należy oczywiście określić, jakiego rodzaju struktury ma się na myśli. Niech zatem będą to głębokie struktury postrzegania czasu i przestrzeni. Mocnym argumentem na rzecz istnienia takiej nieuświadamianej matrycy organizującej wierzenia jest np. koncepcja „demonogenności" punktów przełomowych, granic, okresów przejś­ cia (Stomma 1976). Ale nawet dla tej zwartej i przekonującej konstrukcji można proponować cząstkowe wyjaśnienia alternatywne z innego poziomu. Oto np. wierzenie, że dziecko dwukrotnie odstawiane od piersi staje się zmorą, można by interpretować jako dobry przykład demonogenności niewłaściwie dokonanego przejścia. Wyjaśnienie alternatywne odwoła się jednak do ludo­ wych pojęć na temat karmienia i odstawiania od piersi. Otóż dziecko, które po odstawieniu domaga się nadal karmienia, odbiera następnemu jego udział (białorus. obsos, Znamierowska-Prufferowa 1947, s. 29); „ma dwa serca i dwie dusze" (Udziela 1890, s. 127); podobnie gdy karmione jest zbyt długo - przez dwa Wielkie Piątki wg powszechnej formuły. Nic dziwnego zatem, że takie �TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 37 dziecko zostaje uznane za wysysającą zmorę, strzygę albo ma uroczne oczy, którymi przysparza szkód (DWOK 7, s. 136; 17, s. 113; 33, s. 177; Federowski 1897, s. 306; Saloni 1914, s. 59; w wierzeniach europejskich - Dundes 1980, s. 106). Przykład ten demonstruje możliwość tłumaczenia pewnych wierzeń przez odwołanie do wizji świata o ograniczonej ilości dóbr. To z niej wynikają zakazy nakładania jednej sytuacji początkowej na inną (mające uzasadnienie w koncepcji naczyń połączonych) w rodzaju: „gdy zakładający gospodarstwo kupi bydlę, nie może już nic równocześnie kupić, bo by mu się źle wiodło" (Gustawicz 1900, s. 64). W miarę gromadzenia podobnego materiału rośnie liczba zakazów tworze­ nia takich właśnie symetrycznych sytuacji, które jednak coraz słabiej tłumaczą się obawą o rywalizację. Wątpliwości przysparza np. powszechny zakaz obecności obojga młodych jednocześnie w kościele na zapowiedziach (z sankcjami typu: głowy by ich bolały, niezgoda w małżeństwie, garnki będą się w gospodarstwie tłukły) i unikanie wzajemnego spotkania w trakcie zaprosinowego obchodzenia wsi (DWOK 10, s. 290; 20, s. 137; 24, s. 275; 26, s. 194; 27, s. 152, 231; 33, s. 248; Siarkowski 1885, s. 43; Świętek 1893, s. 554, Saloni 1914, s. 59). Można tu zaliczyć wierzenia, że źle jest, gdy orszak weselny napotka inny orszak, pogrzeb - inny pogrzeb, jedna grupa kolędnicza albo chodząca z kurkiem wielkanocnym - drugą. Efektem są bójki (DWOK 27, s. 127; 33, s. 201; Ulanowska 1888, s. 107); w Rumunii rytualną bitkę, muszą odbyć dwie spotykające się grupy rytualnych tancerzy - calusari (Kligman 1981, s. 27), przy czym nawet w tych ostatnich przypadkach nie należy poprzestawać na powierzchownie ekonomicznym uzasadnieniu zazdrością o datki. W tym momencie stajemy przed pokusą wyjaśnienia o zupełnie innym charakterze - czysto formalnym, strukturalnym. Zamiast o „groźbie wysysa­ nia" można by mówić o zakazie nakładania na siebie sytuacji przejściowych, mediacyjnych. Sprawdźmy, czy byłby to zabieg owocny szukając zakazów tworzenia takich właśnie sytuacji symetrycznych. Oczywistym przykładem mógłby być zakaz patrzenia w lustro albo praktyka jego zasłaniania lub odwracania, obowiązująca (osoby) w momentach przełomowych: niemowlę do pierwszego roku, pana i pannę młodą w trakcie wesela, położnicę, otoczenie zmarłego (DWOK 15, s. 153; 17, s. 88; 23, s. 80, 26; s. 93; 42, s. 394 i 411; 49, s. 532; Piątkowska 1889, s. 504; Z. Wasilewski 1889, s. 97; Kosiński 1890, s. 870; Wierzchowski 1890, s. 191; Wereńko 1896, s. 131; Toeppen 1892, s. 788; Federowski 1897, s. 305; Lilientalowa 1898, s. 280; Schnaider 1899, s. 340; Lilientalowa 1900, s. 322; Smólski 1901, s. 329; Saloni 1903, s. 250; Gaj-Piotrowski 1967, s. 54; Witkoś 1977, s. 66 i 188); z nawiąza­ niem do powodowanego przez lustro podwajania - dziecko będzie się jąkać, „wypatrzy następne" (Kopernicki 1887, s. 202). Inne motywacje, np. krótka pamięć (DWOK 7, s. 14; Gonet 1896, s. 227; Gaj-Piotrowski 1967, s. 152), odwołują się do innej logiki (patrz też Bystroń 1916a, s. 36 i 137). Inny przykład mogłyby stanowić zakazy przebywania pośrodku budynku. Jeśli w miejscu centralnym budowli wolno widzieć pewien punkt początkowy, zarodkowy - to wierzenie, że ciężarnej nie wolno stawać na środku kościoła lub cerkwi (Wereńko 1896, s. 119), można by interpretować jako zakaz j i ¡Í l i \ 1 J i • ' ! �38 JERZY S. WASILEWSKI nakładania początków na początki. Podobnie w środku izby pod stragarzem nie udaje się ubijanie masła, osoba tu siedząca przy grze w karty nie ma szans na wygraną itp. (Łopaciński 1897, s. 243; Piątkowska 1897", s. 801; Pietkiewicz 1938, s. 231; Dworakowski 1964, s. 229; Łuczkowski 1980, s. 150). Obok początkowych, embrionalnych punktów w przestrzeni (jeśli rzeczywi­ ście wolno tak rozumieć punkty centralne budowli) nie sprzyjają rozwojowi także początkowe momenty cyklów czasowych. Poniedziałek, podobnie jak dni nowiu („na wietku" - przy niewidocznym i minimalnym księżycu), jest - jako „pusty dzień, zawiązanie tygodnia" - na równi z piątkiem dniem „twardym", „ciężkim" (Kantor 1907, s. 152; K L W 1967, s. 105). Jest on zły jako dzień urodzenia, niekorzystny do zaczynania siewu, sadzenia, orki, nawożenia, sianokosów, żniw i dożynek, kiszenia, polowania, podróży, podejmowania służby, pożyczania, załatwiania interesów, leczenia, zakładzin domów, a nawet nakładania czystej koszuli, przystępowania do szycia i reperacji odzieży i obuwia (DWOK 7, s. 138, 142, 174; 10, s. 290; 17, s. 70, 117; 20, s. 137; 24, s. 275; 26, s. 194; 27, s. 152, 177 i 231: 33, s. 110; 42, s. 400; 46, s. 494; 57, s. 1267; Podbereski 1880, s. 70; Udziela 1886, s. 90; Cisek 1889, s. 69; Rokossowska 1889, s. 172; Lorentowicz 1890, s. 825; Gonet 1896, s. 331; Pierzchała 1896, s. 336; Federowski 1897, s. 203, 339, 359, 374, 381; Piątkowska 1898, s. 420; Józef znad Wiszenki 1899, s. 351; Gustawicz 1900, s. 63; Gawroński 1902, s. 125; Łopaciński 1902, s. 415-416; Świętek 1902, s. 362; Saloni 1903, s. 255; Schnaider 1912, s. 198; Saloni 1914, s. 63; Gaj-Piotrowski 1967 s. 93; Baranowski 1972, s. 55). Ta próba materiałowa uświadamia konieczność wyboru: albo uznajemy za właściwe ujmowanie jego ukrytej logiki w abstrakcyjnych formułach, mówią­ cych o mediacjach i symetrii, rezygnując w gruncie rzeczy z jego rozumienia - albo też szukamy wyjaśnień szczegółowych, opierających się na konkret­ nych wyobrażeniach. Ten drugi sposób wydaje mi się owocniejszy; zastosujmy go do wyjaśnienia zakazów obowiązujących w poniedziałek: dzień ten należy rozumieć nie tyle jako początek - nie był nim zresztą nigdy w kalendarzu chrześcijańskim - ale jako dzień poświąteczny, i to właśnie jest powodem jego feralności (analogicznie, w starożytnym Rzymie dni następujące po świętach traktowane były jako niepomyślne). Wytłumaczenie kryje się w analogii sięgającej poziomu mitologicznego: tak jak okres rajski stanowi sytuację idealną, wyjście zeń zaś oznacza upadek, tak też święto jest czasem idealnym, natomiast dzień następny ma waloryzację negatywną. Analogię tę można posunąć dalej: skoro okres płodowy koresponduje w wierzeniach - jak widzieliśmy - z sytuacją rajską, to okres po porodzie będzie miał swój odpowiednik w następnej fazie mitologicznego scenariusza: egzystencja na ziemskim padole, rozbicie pierwotnej harmonii itd. Nic więc dziwnego, że z chwilą porodu pojawiają się te same symboliczne znaki upadku, co w planie mitologicznym. Zgodnie z tą logiką byłyby powszechne wierzenia o nieczystości i szkodliwym oddziaływaniu położnicy (materiał - Bystroń 1916a, s. 27). Ciekawe są zwłaszcza te przypadki, które meżna interpretować jako znaki rozpadu wspólnoty. Tak można rozumieć przekaz, że dzieci odmawiają słuchania matki po porodzie (Federowski 1889, s. 293). Wzmian­ kowane wierzenie niemieckie, że ciężarna rozbija zabawę taneczną, powtarza się w zachodniej Polsce w odniesieniu do położnicy przez sześć tygodni po porodzie (Kwaśniewicz 1985, s. 122). �39 TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ Pomijając widoczną w tym przypadku kwestię zapożyczeń - leżącą poza granicami badania znaczenia - stwierdzamy, że identyczność zakazów obo­ wiązujących przed i po porodzie znajdowałaby swe wyjaśnienie. Będzie się ono odwoływać do dwóch oddzielnych mechanizmów, dwóch różnych „teorii informatorów": koncepcji wysysającego płodu oraz analogii raj:upadek = okres płodowy:okres poporodowy. Jeśli wyjaśnienie takie odrzucić jako zbyt partykularne 'i szukać formuł ogólniejszych, np. odwołujących się do terminu „przejście", to osiągnie się wkrótce pewien próg rozumienia. Dochodzimy doń wtedy, gdy w ucieczce przed wyjaśnieniami cząstkowymi wybierzemy pojęcia zbyt abstrakcyjne. Do takiej właśnie granicy dotarł Rodney Needham usiłując zrozumieć, dlaczego tak różnym obrzędom - od seansów szamańskich po ceremonie weselne - towarzyszą instrumenty perkusyjne. Spostrzegł on, że można je wszystkie nazwać obrzędami przejścia, ale też zauważył, że nie wynika stąd jeszcze, dlaczego uczestniczy w tym perkusja. Nie ma koniecznego wewnętrznego związku pomię­ dzy logiczną strukturą zmiany kategorii a afektywnym działaniem tych instrumen­ tów; w istocie przechodzenia nie ma nic, co wyjaśniałoby konieczność użycia perkusji, ani też odwrotnie. Ostatnie zdanie artykułu powtarza więc bezradnie wyjściową obserwację: musimy zadowolić się stwierdzeniem, że „istnieje związek między perkusją a przejściem" (Needham 1967, s. 613) . Mamy tu chyba do czynienia z prawidłowością epistemologiczną znaną i innym naukom: wprawdzie wraz z oddalaniem się od konkretnego przed­ miotu badań ujawniają się nowe związki, ale traci się możliwość mówienia o zjawiskach mniejszej skali w ich własnych terminach, tu - w języku pozwalającym na zrozumienie wierzeń. Konstruowanie interpretacji rozumieją­ cych byłoby więc podobne do rysowania mapy z pewnej wysokości: punkt obserwacyjny nie może znaleźć się za nisko - mapa pokryje się wtedy z terytorium, teoria zmieni się w opis rzeczywistości. Nie powinien on też jednak znajdować się zbyt wysoko - stworzone dzięki „spojrzeniu z oddali" kategorie będą tak ogólne, iż przestaną korespondować z językiem infor­ matora, a bez tej przekładalności niemożliwe jest rozumienie. Tak więc o ile u podstaw tej pracy leżała niechęć do interpretacji kawałkowych, rodem z myślenia potocznego (owi „ludzie co widzą wszystko oddzielnie"), to jej końcem niech będzie przestroga przed pokusą widzenia „wszystkiego razem" w myśleniu naukowym. 3 LITERATURA A l l e r h a n d M. 1898 Przysięga kobiety ciężarnej u Żydów, „Lud", t. 4, s. 180-184. Ayres B. 1967 Pregnancy Magic: A Study of Food Taboos and Sex Avoidance, [w:J Cross-Cultural Approaches. Readings in Comparative Research, C. S. Ford ed., New Haven, s. 111-125. 3 Próbą odpowiedzi, wyrażoną znacznie później i - co znamienne - w innym języku, jest ostrożna hipoteza, że reakcja organizmu na dźwięki perkusji wywodzi się z imprintingu dokonanego w łonie matki, kiedy płód słyszy bicie serca, Needham 1981, s. 40-41. Gdyby związek taki dawał się rzeczywiście udowodnić, mogłoby to być dodatkowe uzasadnienie dla analogii sytuacji płodowej i obrzędowej. �40 JERZY S. WASILEWSKI B a n d i ć D. 1980a Tabu u tradicionalnoj kulturi Srba, Beograd. 1980b Značenie jednog sistema agrarnih tabua, „Etnološke sveske", t. 3, s. 21-29 [Beograd]. B a r a n o w s k i W. 1972 Tradycyjny terminarz prac gospodarczych w południowej części woj. łódzkiego, „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", nr 16, s. 43-63. Barthes R. 1970 Mit i znak, Warszawa. B y s t r o ń J. S. 1916a Słowiańskie obrzędy rodzinne. Obrzędy związane z narodzeniem dziecka, Kraków. 1916b Zwyczaje żniwiarskie w Polsce, Kraków. C e r c h a S. 1919 Kleparz, przedmieście Krakowa przed 50 laty. Studjum etnograficzne, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 14, s. 3-80. C e r n y A. 1898 Istoty mityczne Serbów Łużyckich, „Wisła", t. 12, s. 188-210, 467-506, 667-672. C i e s i e l s k i Z. 1961 Rybołówstwo na Pojezierzu Włodawsko-Łęczyckim, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 18, cz. l , s . 9-28. Cisek M. 1889 Materyjały etnograficzne z miasteczka Żołyni w pow. przemyskim, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 13, s. 54-83. C i s z e w s k i S. 1887 Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w powiecie olkuskim, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 11, s. 1-129. 1905 Kuwada. Studyum etnologiczne, Kraków. C z u b a l a D. 1974 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia garncarzy polskich, „Lud", t. 58, s. 181-198. 1978 Folklor garncarzy polskich, Katowice. D e k o w s k i J. P. 1959 Uprawa roli i rośliny uprawne w Opoczyńskiem, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 13, s. 19-98. 1968 Z badań nad pożywieniem ludu łowickiego (1880-1939), „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", t. 12, s. 1-245. D o u g l a s M. 1966 Purity and Danger. An analysis of concepts of pollution and taboo, London. D r o z d o w s k a W. 1963 Magiczne normy postępowania w życiu codziennym Załęcza Wielkiego, pow. Wieluń, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 5, s. 111-130. Dundes A. 1980 Wet and Dry, the Evil Eye, [w:] Interpreting Folklore, Bloomington, s. 93-133. Dwok 1961-89 Dzieła Wszystkie Oskara Kolberga, t. 1-66, Warszawa. D w o r a k o w s k i S. 1964 Kultura społeczna ludu wiejskiego na Mazowszu nad Narwią, Białystok. E l i a d e M. 1966 Traktat o historii religii, Warszawa. F e d e r o w s k i M. 1897 Lud białoruski na Rusi litewskiej, t. 1, Kraków. 1888-89 Lud okolic Żarek, Siewierza i Pilicy, jego zwyczaje, sposób życia, obrzędy, podania, gusła, zabobony, pieśni, zabawy, przysłowia, zagadki i właściwości mowy, t. 1-2, Warszawa. F i l l i o z a t J. 1964 The Classical Doctrine of Indian Medicine, Delhi. F o s t e r G . M. 1965 Peasant Society and the Image of Limited Good, „American Anthropologist", vol. 67, s. 293-315. Frankowski E. 1924 Zabiegi magiczne przy pożyczaniu, kupnie i sprzedaży u ludu polskiego, „Lud", t. 23, s. 50-111. F r a z e r J. G. 1911 The Golden Bough. A Study in Magic and Religion. T. 2. Taboo and the Perils of the Soul, London. 1962 Złota gałąź, Warszawa [oryg. 1922]. �щ TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 41 F r e u d Z. 1967 Człowiek, religia, kultura, Warszawa. G a j - P i o t r o w s k i W. 1967 Kultura społeczna ludu z okolic Rozwadowa, Wrocław. G a n s z y n i e c R. 1923 Pierścień w wierzeniach ludowych starożytnych i średniowiecznych, „Lud", t. 22, s. 33-62. Gawełek F. 1910 Przesądy, zabobony, środki lecznicze i wiara ludu w Radłowie w pow. brzeskim, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 11, s. 48-J06. G a w r o ń s k i F . R. 1902 Zwyczaje ludowe we wsi Michowej, „Wisła", t. 16, s. 125-126. Gennep van A. 1960 The Rites of Passage, Chicago (oryg. 1909). Gonet S. 1896 Kilka szczegółów z wierzeń ludu z okolicy Andrychowa, „Lud", t. 2, s. 62-62, 221-228, 331-338. G o r c z y c k a - O t t o M. 1979 Tradycyjna obrzędowość urodzinowa parafii kolbielskiej. Próba analizy strukturalno-semiotycznej (praca magisterska, maszynopis w K E i A K UW). G u s t a w i c z B. 1900 O ludzie podduklańskim w ogólności, a Iwoniczanach w szczególności, „Lud", t. 6, s. 36-80, 126-157, 245-257, 340-350. H a n s o n F . A. 1982 Method in Semiotic Anthropology; or, how the Maori Latrine Means, [w:] Studies in Symbolism and Cultural Communication, F. A. Hanson ed., Lawrence, s. 74-89. HdA 1927-38 Handwdrterbuch des deutschen Aberglaubens. T. 19, E . Hoflmann-Krayer, H. Báchtold-Staubli red., Berlin - Leipzig. H i l d e g a r d a von Bingen 1903 Hildegardis Cauae et curae. Edidit P. Kaiser, Lipsiae. H i r z e l R. 1902 Der Eid. Ein Beitrag zu seiner Geschichte, Leipzig. Janota E. 1978 Lud i jego zwyczaje, „Przewodnik Naukowy i Literacki", t. 6, R. 6, s. 151-567. J a s t r z ę b s k a M. 1965 Zwyczaje i wierzenia laznowskie związane z okresem wczesnego dzieciństwa, „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", nr 9, s. 134-168. J ó z e f znad W i s z e n k i 1899 Niektóre wierzenia ludowe w Rudkach, „Lud", t. 5, s. 346-357. KLW 1967 Kultura ludowa Wielkopolski, J. Burszta red., t. 3, Poznań. K a n t o r J. 1907 Czarny Dunajec. Monografia etnograficzna, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 9, s. 17-229. 1914 Zwyczaje Świąt Bożego Narodzenia i Wielkiej Nocy z okolicy Jarosławia, „Materiały . Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 13, s. 211-242. K ę p i ń s k i A. 1985 Melancholia, Warszawa. K i r i l o v N. 1893 Interes izučenia narodnoj i tibetskoj mediciny w Zabajkale, „Etnograficeskoe Obozrenie", t. 19, s. 84-120. K l i b a n s k y R., Panofsky E., Saxl F. 1964 Saturn and Melancholy. Studies in the History of Natural Philosophy, Religion and Art, London. Kligman G. 1981 Caluš. Symbolic Transformation in Romanian Ritual, Chicago - London. K l i m a s z e w s k a J. 1960 Zakazy magiczne związane z rokiem obrzędowym w Polsce, „Etnografia Polska", t. 4, s. 109-140. �42 JERZY S. WASILEWSKI K l i n g e r W. 1926 Obrzędowość ludowa Bożego Narodzenia, jej początek i znaczenie pierwotne, Poznań. Kołodziejczyk E. 1910 Z Andrychowa, „Lud", t. 16, s. 79-86. K o p e r n i c k i I. 1887 Przyczynek do etnografii ludu ruskiego na Wołyniu, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 11, s. 130-227. K o s i ń s k i W. 1890 Zapiski etnologiczne zebrane w Jurkowie i okolicy, „Wisła", t. 4, s. 861-873. 1904 Materyały etnograficzne zebrane w różnych okolicach Galicji zachodniej, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 7, s. 1-86. Kotula F. 1962 Z Sandomierskiej Puszczy, Kraków. K o v a č e v i c I. 1978 Semiološki přistup proučavanju obreda na primieru obreda o sv. Andreji, „Etnološke sveske", t. 1, s. 23-32 [Beograd]. 1985 Semiología rituala, Beograd. K r z y w i c k i L. 1889 Zwyczaje ludu w oświetleniu porównawczym. Baba jako wróżba nieszczęścia, „Wisła", t. 3, s. 860-874. Kupferer H. 1965 Couvade: Ritual or Real Illness, „American Anthropologist", vol. 67, s. 99-102. K w a ś n i e w i c z К. 1981 Zwyczaje i obrzędy rodzinne, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, Wrocław, t. 2, s. 89-126. 1985 Rok obrzędowy, [w:] Studia z kultury ludowej Beskidu Sądeckiego, Wrocław, s. 9-31. Leach E. 1964 Antropological aspects of abuse, [w:] New Directions in the Study of Language, E . Lenneberg (ed.), Cambridge (Mass.). L e c h o w a I. 1967 Zwyczaje i wierzenia doroczne w Łowickiem, Prace i Materiały Muzeum Archeologicz­ nego i Etnograficznego w Łodzi", t. 11, s. 13-52. L e v i - S t r a u s s С. 1969 The Raw and the Cooked. Introduction to a Science of Mythology, New York. 1978 The Origin of Table Manners, New York. L i l i e n t a l o w a R. 1898 Przesądy żydowskie, „Wisła", t. 12, s. 277-284. 1900 Przesądy żydowskie, „Wisła", t. 14, s. 318 322; 639-Ś44. 1904 Dziecko żydowskie, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 7, s. 141-173. 1905 Wierzenia, przesądy i praktyki ludu żydowskiego, „Wisła", t. 19, s. 148-176. L o r e n t o w i c z J. 1890 Lud fabryczny w Pabjanicach, „Wisła", t. 4, s. 825-830. L u b i c z R. ( Ł o p a c i ń s k i H.) 1891 Sobótka - kwestjonarjusz, „Wisła", t. 5, s. 169-178. Ł o p a c i ń s k i H. 1897 Zabytki cywilizacji pierwotnej, „Wisła", t. 11, s. 241-260. 1902 Zabobony, gusła, przesądy, czary i wierzenia różne, „Wisła", t. 16, s. 413-417. Ł u c z k o w s k i J. 1980 Wierzenia związane z budynkiem mieszkalnym i jego wnętrzem, „Łódzkie Studia Etno­ graficzne", t. 22, s. 149-157. M a g i e r a J. 1900 Wierzenia ludowe w okolicy Sułkowic (powiat Myślenicki), „Wisła", t. 14, s. 55-61. Malicki L. 1947 Materiały do kultury społecznej górali śląskich, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 6, M a t c z a k o w a S. 1963 Dziecko w rodzinie wiejskiej (materiały z pow. radomszczańskiego), Etnograficzne", t. 5, s. 131-178. „Łódzkie Studia �T A B U , Z A K A Z M A G I C Z N Y , NIECZYSTOŚĆ 43 M i k l a v e c P. 1902 Zwyczaje, zabawy i zabobony ludu słoweńskiego w południowej Styryi, „Lud", t. 8, s. 337-349. M o s z y ń s k i K. 1929-30 Białoruski spor i sparyš, „Lud Słowiański", t. 1, z. 2, dz. B, s. 54-66. 1967 Kultura ludowa Słowian, t. 2, cz. 1, Kultura duchowa, Warszawa. Needham R. 1967 Percussion and Transition, „Man", vol. 2, s. 606-614. 1981 Circumstantial Deliveries, Berkeley-Los Angeles. O n i a n s R. B. 1954 The Origins of European Thought About the Body, the Mind, the Soul, the World, Time and Fate, Cambridge. Panofsky E . 1955 The Life and Art of Albrecht Dürer, Princeton. 1971 Studia z historii sztuki, Warszawa. Petrow A. 1878 Lud Ziemi Dobrzyńskiej, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 2, s. 3-182. P i ą t k o w s k a I. 1889 Z życia ludu wiejskiego w ziemi sieradzkiej, „Wisła", t. 3, s. 479-530. 1897 Pismo obrazowe, „Wisła", t. 11, s. 801. 1898 Obyczaje ludu ziemi sieradzkiej, „Lud", t. 4, s. 410-435. 1901 Zamek Sieradzki w historyi i powieści ludowej, „Lud", t. 7, s. 113-128. Pierzchała L. 1896 Wierzenia ludu, „Lud", t. 2, s. 335-338. P i e t k i e w i c z C. 1938 Kultura duchowa Polesia Rzeczyckiego. Materiały etnograficzne, Warszawa. P i g o ń S. 1983 Z Komborni w świat, Warszawa. Platon 1960 Prawa, przeł. M. Maykowska, Warszawa. P l e s z c z y ń s k i A. 1893 Wochy i Koziary, „Wisła", t. 7, s. 719-735 P l i n i u s z Starszy 1845 K. Pliniusza Starszego Historyi Naturalnej ksiąg XXVII, Przeł. J. Łukaszewicz, Poznań. Ploss H. 1911 Das Kind in Brauch und Sitte der Vólker, Т. I, Leipzig. Podbereski A. 1880 Materyjaiy do demonologii ludu ukraińskiego. Z opowiadań ludu w pow. Czehryńskim, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 4, s. 3-82. P o n i a t o w s k i S. 1921 Przyczynek do metody badania izolacji obrzędowej, Lwów - Warszawa. [1932] Etnografia Polski, [w:] Wiedza o Polsce, Warszawa, t. 3, s. 322-332. Poszukiwania 1890 Poszukiwania, „Wisła", t. 4, s. 441. R o k o s s o w s k a Z. 1889 O świecie roślinnym. Wyobrażenia, wierzenia i podania ludu ruskiego na Wołyniu we wsi Jurkowszczyźnie pow. zwiahelskiego, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 13, s. 163-199. R o n i s z W., К. B. W. 1897 Poglądy ludu na przyrodę, „Wisła", t. 11, s. 118-119. Saloni A. 1898 Lud wiejski w okolicy Przeworska, „Wisła", t. 12, s. 47-64, 508-517, 719-748. 1903 Lud łańcucki. Materiały etnograficzne, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 6, s. 187-^19. 1914 Zaściankowa szlachta polska w Delejowie, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 13, s. 3-151. Schmidt W. 1955 Gebrauche des Ehemannes bei Schwangerschaft und Geburt. Mit Richtigstellung des Begriffes der Couvade, Wien. I i I 1 i �44 JERZY S. WASILEWSKI Schnaider J. 1899 Z kraju Hucułów, „Lud", t. 5, s. 57-62, 147-154, 207-220, 336-345. 1912 Z życia górali nadiomnickich, „Lud", t. 18, s. 141-217. S c h u l e n b u r g W. 1985 Wendisches Volkstum in Sage, Branch und Sine, Fotomechanischer Neudruck, Bautzen. Seyda B. 1977 Dzieje medycyny w zarysie, Warszawa. Seznec J. 1939 La survivance des dieux antiques, London. S i a r k o w s k i W. 1878 Materyaly do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc, „Zbiór Wiadomości do An­ tropologii Krajowej", t. 2, s. 209-259. 1879 Materyaly do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc. Część druga, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 3, s. 3-61. 1885 Materyaly do etnografii ludu polskiego z okolic Pińczowa, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 9, s. 3-72. Smólski G. 1901 O Kaszubach nadlebiańskich {ciąg dalszy i dokończenie), „Wisła", t. 15, s. 153-172, 321-339. Stomma L . 1976 Mit Alkmeny, „Etnografia Polska", t. 20, z. 1, s. 99-110. 1981 Słońce rodzi się 13 grudnia, Warszawa. 1986 Antropologia kultury wsi polskiej XIX w., Warszawa. S z a b l e w s k a S. 1883 Wesele i Krzywy taniec u ludu ruskiego z okolic Zbaraża, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 7, s. 120-134. Szubertowa M. 1950-51 Obrzędy i zwyczaje związane z narodzinami dziecka, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 8-9, s. 597-616. S z u k i e w i c z W. 1903 Wierzenia i praktyki ludowe {zabobony, przesądy i wróżby) zebrane w gub. wileńskiej, „Wisła", t. 17, s. 265-280, 432-444. S z u m o w s k i W. 1961 Historia medycyny, Warszawa. Ś w i ę t e k J. 1893 Lud nadrabski (Od Gdowa po Bochnię). Obraz etnograficzny, Kraków. 1902 Z nad Wisłoka. Rysy etnograficzne ze wsi Białobrzegi w pow. łańcuckim, „Lud", t. 8, s. 245-257, 354-368. T e t m a j e r W. 1898 Gody i godnie święta, czyli okres Świąt Bożego Narodzenia w Krakowskiem, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne" t. 3, s. 165-197. Toeppen M. 1892 Wierzenia mazurskie, „Wisła", t. 6, s. 145-184, 391^20, 641-662, 758-797. U d z i e l a S. 1886 Materyjaly etnograficzne zebrane z miasta Ropczyc i okolicy, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 10, s. 75-156 , . 1890 Lud polski w powiecie ropczyckim w Galicji, „Zbiór Wiadomości do Antropologu ,»™ Krajowej*', t. 14, s 1-136 1899 Świat nadzmysłowy ludu krakowskiego, mieszkającego po prawym brzegu Wisły, „Wisła , t 13, s. 14-29 65-88 193-222 1900 Smat nadzmysłowy ludu krakowskiego mieszkającego Poprawym brzegu Wisły. Częsc II, „Wisła , t. 14, S. 1-12, 132-144, Lbir-LU, 399-411, /13-/24. л 1888 1 ^ д Т Я Boże Narodzenie u górali zwanych „Zagórzanami", „Wisła", t. 2, s. 98-119. ^nnl^nlnnin W !,l wfkTi S a e ХШ к „linii W*™* Warszawa. Edmund Ronald Leack Eleazar Moisieiewicz Mieletyński- Władimir Jakowlewicz Propp słowniki Teść Tl) PolskaSztuka Ludowa" R 34 m 2 \ 117 125 L �T A B U , Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 1987 45 Tabu, zakaz magiczny, nieczystość. Część I: Zrozumieć tabu, „Etnografia Polska", t. 31, z. 1, s. 19^41. W a s i l e w s k i Z. 1889 Jagodne. Zarys etnograficzny, Warszawa. Wereńko F. 1896 Przyczynek do lecznictwa ludowego, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etno­ graficzne", t. 1, s. 99-228. W i e r z c h o w s k i Z. 1890 Materiały etnograficzne z pow. tarnobrzeskiego i niskiego w Galicji, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 14, s. 145-251. W i l a n o w s k i M. R. 1893 Z rodzinnej niwy, „Wisła", t. 7, s. 274-279. W i t k o ś S. 1977 Bajdy i Moderówka, Poznań. Witowt 1901 Kilka przesądów ze wsi Turowa (pow. Radzyński), „Wisła", t. 15, s. 177-183. Z.S. 1891 W noc świętojańską, „Biesiada Literacka", nr 29, 17 lipca, s. 35-36. Zelenin D. 1911 „Obydennyja" polotenca i obydennye chramy (Russkie narodnye obyćai), „Źiwaja Starina", t. 20, s. 1-20. 1934 Imuščestwennyje zaprety как pereiitki perwobytnogo kommunizma, Leningrad. Z i e l e n i e w s k i M. 1845 O przesądach lekarskich ludu naszego, Kraków. Z n a m i e r o w s k a - P r ü f f e r o w a M. 1947 Przyczynek do magii i wierzeń rybaków, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 6, s. 1-37. Zwyczaje świętojańskie 1929-30 Zwyczaje świętojańskie na zachodnim Polesiu, „Lud Słowiański", t. 1, z. 1, dz. B, s. 76-88. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b803bb6358a22e7b09f94e0b59f3436c.pdf f38ee8b82af5c81a6f717a9de501e059 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3705 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3482 Title A name given to the resource Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.225 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Noty o autorach Franklin R. Ankersmlt - profesor teorii historii i historii intelektualnej na Uniwersytecie Groningen. Napisał m.in.: Narrative Logic. A semantic Analysis of the Historian Language, Hague/Boston/London 1983. Jest współtwórcą narratywistycznej teorii historii (obok Haydena White, Arthura C. Danto). Janusz Barański -etnograf, filozof, absolwent UJ; doktorat w Instytucie Etnologii UJ na temat propa­ gandy politycznej schyłkowego PRL-u. Zbigniew Benedyktowicz - antropolog kultury, redaktor „Kontekstów". Kierownik Pracowni Ant­ ropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej. Autor prac o wyobraźni symbolicznej i antropologii współczesnej, m.in. książki (z Danutą Benedyk­ towicz) Dom w tradycji ludowej. Marcin Brocki - etnolog, doktorant śląskoznawczego studium doktoranckiego na Uniwersytecie Wrocławskim, stypendysta fundacji na rzecz nauki polskiej. Zajmuje się antropologią ciała i metodolo­ gicznymi problemami etnologii. Dariusz Czaja-etnolog (studia UJ). Napisał pracę doktorską o symbolu w filmie. Adiunkt w Instytucie Etnologii UJ, pracuje także w Instytucie Sztuki PAN, w redakcji „Kontekstów". Wydał książkę Mitologie popularne. Włodzimierz Filipek - wykładowca historii kultury i komunikacji masowej w ASP w Poznaniu oraz autor filmów dokumentalnych z zakresu historii najnowszej* dziejów kultury. Clifford Geertz - Profesor antropologii w Institute for Advanced Study, Princeton (New Jersey). Je­ den z najwybitniejszych antropologów swojej gene­ racji w Ameryce. Autor m.in. takich znaczących książek jak The Interpretation of Culture, Local Knowledge i Works and Lives. The Anthropologist as Author. Carlo Ginzburg - profesor historii nowożytnej Uniwesytetu Bolońskiego. Jego prace na temat wierzeń ludowych i heterodoksji religijnej w XVI i XVII w. cieszą się dużym uznaniem we Włoszech i i poza ich granicami. Aron Guriewicz - jeden z najwybitniejszych histo­ ryków rosyjskich. Autor m.in. takich książek jak Kategorie kultury średniowiecznej i Problemy śred­ niowiecznej kultury ludowej. Kirsten Hastrup - Dunka, światowej sławy ant­ ropolog, profesor w Instytucie Antropologii w Uni­ wersytecie w Kopenhadze. Autorka licznych ar­ tykułów i książek. Ostatnio m.in. współwydawca (wraz z P. Hervikiem) książki Social Experience and Anthropological Knowledge (1994). Jej postać stata się podstawą sztuki Talabot wystawionej przez Odin Teater. Aleksander Jackowski - antropolog kultury (stu­ dia: socjologia UW), autor wielu tekstów o współ­ czesnej kulturze artystycznej, zwłaszcza ludowej. Krytyk sztuki. Organizator kilkudziesięciu wystaw sztuki ludowej i naiwnej w kraju i za granicą. Ostatnio wydał Sztukę zwaną naiwną i Na skróty. Redaktor „Kontekstów". Wiesław Juszczak - profesor w Instytucie Sztuki PAN i UW, historyk sztuki, filozof, autor wielu książek i artykułów. Ostatnio wydał Fragmenty. Szkice z teorii i filozofii sztuki. St. Zbigniew Kamieński - studia ASP w Krakowie i Warszawie, dyplom w Pracowni Litografii, Wydz. Grafiki. Profesor w Katedrze Wychowania Plas­ tycznego, Wydziału Nauczycielskiego Politechniki Radomskiej, uczy także w liceum plastycznym. Uprawia rysunek, malarstwo, zajmuje się także plakatem. Współorganizator wystaw rysunku współczesnego. 26 wystaw indywidualnych. Udział w wielu ogólnopolskich i międzynarodowych wy­ stawach grafiki i rysunku i wystawach sztuki pol­ skiej za granicą. Witosław Klembowskl - student etnologii w Uni­ wersytecie Warszawskim. Maciej Krupa - antropolog kultury (studia UJ), redaktor polskiej sekcji radia BBC w Londynie. Jerzy Kutkowskl - ukończył Studium Reklamy w Warszawie. Malował w konwencji sztuki naiwnej (udział w licznych wystawach). Obecnie rysuje miasta (udział w ponad 70 wystawach w kraju i za granicą, 16 wystaw indywidualnych, prace w licz­ nych muzeach). Pracuje jako nauczyciel fotografii. Należy do Związku Polskich Artystów Plastyków. Mieszka w Radomiu. Jacques Le Goff - jeden z najwybitniejszych współczesnych historyków francuskich. Pośród je­ go prac znajdują się tak fundamentalne dzieła jak Kultura średniowiecznej Europy, Sakiewka i życie, Gospodarka i religia w Średniowieczu, Człowiek Średniowiecza (red.). Jurij MIchajłowiczŁotman- nieżyjący już wybitny literaturoznawca i semiotyk rosyjski. Inicjator słyn­ nej Letniej Szkoły w Kaariku i redaktor światowej sławy serii „Trudy po znakowym sistemam" (ze­ szyty naukowe Uniwersytetu Tartuskiego). Autor tekstów i książek z różnych dziedzin kultury, m.in. Semiotyka filmu, Struktura tekstu artystycznego, Aleksander Puszkin. Marcin Michalski - student etnologii w Uniwer­ sytecie Jagiellońskim. Stefan Morawski - emerytowany profesor w In­ stytucie Sztuki PAN, filozof, estetyk, krytyk sztuki. Redaktor naczelny „Polish Art Studies". Autor wielu prac z teorii sztuki i filozofii. WaldemarOkoń (ur. 1953)-historyk sztuki, poeta, eseista, pracownik Instytutu Historii Sztuki Uniwer­ sytetu Wrocławskiego. Wydał książki: Sztuka i nar­ racja. O narracji wizualnej w malarstwie polskim drugiej polowy XIX wieku (Wrocław 1988), Alegorie narodowe. Studia z dziejów sztuki polskiej XIX weku (Wrocław 1992), Sztuki siostrzane. Malarst­ wo i literatura w Polsce w drugiej połowie XIX wieku (Wrocław 1992), Wtajemniczenia. Studia z dziejów sztuki XIX I XX wieku (Wrocław 1996) oraz tom Wiersze północne (Wrocław 1991) i scenariusz widowiska teatralnego AntoniS., czyli Wieża Babel (Wrocław 1995). Jacek Olędzki - etnolog, pracuje na Wydziale Geografii i Studiów Regionalnych Uniwersytetu Warszawskiego. Autor tekstów do naszego pisma od 1959r. Od kilkunastu lat łączy szczegółową i systematyczną pracę badawczą w Murzynowie koło Płocka z szerszą refleksją obejmującą inne części Polski oraz znane mu z autopsji miejsca w Europie, Azji i Afryce. Adam Paluch - profesor etnologii, pracuje w In­ stytucie Socjologii Uniwersytetu Wrocławskiego. Zajmuje się medycyną niekonwencjonalną i ant­ ropologią ciała. Marcin Pastwa - student historii sztuki na Katolic­ kim Uniwersytecie Lubelskim. Stefania Peter - etnolog, absolwentka Instytutu Etnologii Uniwersytetu w Hamburgu, obecnie dok­ torantka Uniwersytetu Viadrina (Frankfurt n/Odrą) Czesław Robotycki -dr. hab., pracuje w Instytucie Etnologii UJ. Autor licznych artykułów i książek m.in. Etnografia wobec kultury współczesnej. Za­ jmuje się antropologią kultury współczesnej. Sławomir Sikora - etnolog (studia UW), sekretarz redakcji „Konteksty". Zajmuje się antropologią fil­ mu i fotografii. Maria Skiba - studentka V roku etnologii Uniwer­ sytetu Jagiellońskiego. Jest też śpiewaczką spec­ jalizującą się w wykonywaniu muzyki dawnej. Ludwik Stomma - profesor, etnolog, wykładowca w Ecole Pratique des Hautes Etudes (Sorbona). Autor m.in. takich książek jak Antropologia wsi polskiej XIX w. oraz Wzloty i upadki królów Francji. Wiesław Szpilka - etnolog (studia UJ), studia doktoranckie Instytut Sztuki PAN, pisze pracę dok­ torską poświęconą etnologicznej interpretacji kul­ tury masowej. Mieszka w Kościelisku. Monika Sznajderman - etnolog (studia UW), stu­ dia doktoranckie Instytutu Sztuki PAN; pisze pracę doktorską poświęconą postaci błazna w kulturze. Autorka książki Zaraza. Mitologia dżumy, cholery i Aids. Janusz Tazbir - profesor historii; od wielu lat zajmuje się badaniem dziejów kultury polskiej XVI—XVIII stulecia, jak również historię reformacji i kontrreformacji. Opublikował kilkaset artykułów i ponad 20 książek dotyczących tej tematyki, m.in. Rzeczpospolita i świat, Kultura Szlachecka w Po­ lsce. Rozkwit. Upadek. Relikty, Państwo bez sto­ sów, Reformacja w Polsce. Redaktor naczelny „Odrodzenia i Reformacji w Polsce" (1965-). Wojciech Tomasik, dr hab., profesor WSP w Byd­ goszczy, historyk literatury. Opublikował książki: Polska powieść tendencyjna 1949-1955. Problemy perswazji literackiej, Ossolineum, Wrocław 1988; Słowo o socrealizmie. Szkice, Wyd. WSP, Byd­ goszcz 1991 (wznowienie -1993); Od Bally'ego do Banfield (i dalej). Sześć rozpra wo„ mowie pozornie zależnej", Wyd. WSP, Bydgoszcz 1992. W latach 1995-1996 stypendysta Fundacji Sorosa (RSS HESP). Helen Wayne (Malinowska) - najmłodsza córka Bronisława Malinowskiego z pierwszego małżeńst­ wa. Uczęszczała do szkoły w Angliii, studiowała historię w USA. Po powrocie do Anglii pracowała w Foreign Office Information Department a następ­ nie kolejno w BBC Television, była reporterką pisma „Life". Wydała korespondencję Bronisława Malinowskiego z żoną, Elsie Masson Malinowską, The Story of Life. Terence Wright - profesor antropologii kultury, fotograf, wykładowca o mediach sztuki i antropolo­ gii wizualnej na wydziale humanistycznym w Uni­ wersytecie w Luton. Członek Oksfordzkiego Towa­ rzystwa Fotografików. Wojciech Wrzosek - filozof nauki. Zajmuje się filozofią humanistyki i współczesną historiografią. Jest autorem m.in. monografii Historia - Kultura - Metafora. Powstanie nieklasycznej historiografii. (Leopoldinum 1995) (wyd. ang. History - Culture -Metaphor. Facets of non-classical historiography. Poznań 1997) oraz licznych artykułów publikowa­ nych w kraju i za granicą. Uczestniczył w wielu konferencjach naukowych, prowadził badania i wykładałmiędzy innymi w Paryżu, Madrycie, Florencji, Turynie, Moskwie. Jest redaktorem naczelnym "Studiów Metodologicznych" i członkiem Komitetu Redakcyjnego międzynarodowego rocznika „Odysseus". 225 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cced30a1d500841ed0bae31172d93219.pdf b0e67cf3b7e8244419b48d0a96044d3b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3706 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3483 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.226-228 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SUMMARY OF ARTICLES Aron Gurievich History and Historical Anthropology The author, a well known Russian historian, considers the present-day situation of history and its new tendencies. For a long time now, history is no longer identified with political history and there appeared the mentalité category, while sources are not regarded as tantamount to passive reality. New questions require an adequate and flexible application of various categories, with attention paid to the specificity of a given society and culture; hence the importance of anthropology in the workshop of the historian. The author places great emphasis on the emergence of new sources, e.g., those connected with "low", folk culture in mediaeval studies (material used by parish priests). Tempted to make predictions about the history of the twenty first century, he accentuates that this will be a history of a psychological and culturological orientation. History will change into science about Man, the author concludes. Maciej Krupa The Stone of Destiny The Scone Stone, known also as the Stone of Destiny, is connected closely with the coronation of the kings of Scotland. A local prophecy claims that „So long as fate speaks not in vain / Where this stone rests there Scots shall reign". After Edward II looted the abbey of Scone, the Stone was kept in Westminster Abbey for seven hundred years. The author follows the mythical history of the sacral stone (and its eventual duplicates) up to its use in recent political skirmishes. John Major decided to return the Stone to Scotland, and its restoration took place in November 1996. Politicians are fond of myths, especially when the latter are conducive. Unfortunately, Scotland did not bestow its favours upon the Conservatives. Yuriy Lotman Divine Will or Gambling (Regularity and Coincidence in the Historical Process) The historian finds himself in a specific situation, different from many other sciences: he receives facts as a result of a certain analysis and does not treat them as a point of departure. It is said at times that we deal with science in those cases when there is no accident, and that history is as if a film shown backwards (M. Bloch). This is not so. Lotman based himself on studies by I. Prigozhin and I. Stengers concerning dynamic processes, and shows that alternative solutions are possible in critical points (points of bifurcation), and that hence a large role is played by the accident which in the case of a reality created by man is also enhanced with an element of "conscious choice". The historian who "foresees backwards" differs from the seer because he ..abolishes" indefiniteness: for him that what did not take place de factocould have not occurred at all. One might conclude that the necessity of basing himself on texts places the historian vis a vis the inevitability of double deformation. On the one hand, a syntagmatic orientation of the text transforms the event, changing it into a narrative structure, and, on the other hand, the reverse orientation of the perception of the historian also deforms the described object. Dariusz Czaja Does History Repeat itself? The author suggests that history does not repeat itself in contrast to stories which attain a mythical dimension. By referring to anthropological conceptions of the myth, he discovers in contemporary mythical stories (exemplified by Borges and Herling-Grudziński) a continuation, reference and transformation (international or not) of historically distant motifs, symbols and topos. The continuum proves to be the reverse side of changeability. Czesław Robotycki History, Tradition, Anthropology (Theses) The author concentrates on similarities and differences between anthropology and history. He indicates new problems and approaches which came into being in both domains (e.g. non-transparent and axiological ethnography, narratory history, micro-history). The author concludes that apart from metascientific reflection, history and anth­ ropology meet upon the level of a universal use of their texts, which are often ideologized and exist as world outlooks. The issue at stake is, therefore, not events and culture but the attitude towards them, steered by values which are always contemporaneity. 226 Wiesław Juszczak In Pursuit of the Horizon or Contemplation? On Two Concepts of Realism The comments presented by the author focus on truth, reality and art, and concentrate on Die Welt als Wielle und Vorstellung by Arthur Schopenhauer. The ontological comprehension of art undermines its aesthetic purposes or relegates them to the background by rendering art realistic of its own nature. Art and philosophy are, according to Schopen­ hauer, the sole paths to the solution of the mystery of existence, and an answer to the question: "What is life?". Schopenhauer indicated the route along which one can go beyond the Kantian uncognizable "things in themselves", a feat accomplished with the assistance of the will. Self-negation i.e. transgression beyond the individual "drive" of the will, described by Schopenhauer as the "negation of the will to live", constitutes a path of art which remains difficult to attain. During the act of self-oblivion, the artist is comparable to a saint, whose deed testifies only to his mission and the fulfilement of his vocation. The author points to the opposition between the concepts of reality and realness. The reality of art corresponds to the real rather than to the actual. There where art concentrates on reality (the material nature of the world), it betrays its essence. Waldemar Okoń ^ "Non-Van-Dycks", or on Identification is On the basis of select examples (J. Szujski, J. Cocteau, Sir P. Sidnei', et al.) the article discusses the idea of identifying the artist with the worksf art, present in philosophy, historiography and the theory of art and forming one of the elements of the conviction, functioning for almost two and a half thousand years, that we attain truth via art and that no other paths are possible. According to the ascertainments contained in the article, the idea of identification, which has analogies in linguistic theories proclaiming the unity of the word and the described object (event, figures, situations), is akin to art itself, and thus transcends purely rational scientific findings, transforming science into a para-artistic meta science, close to twentieth-century postmodernist thought. Janusz Tazbir Two Circuits of Texts in Old Poland: Manuscript and Printed. Research Proposals Although the author, an unquestioned authority on sixteenth-cnghteenth-century Polish culture, ends his remarks with a declaration that they resemble a map of the world dating from the time of first geographic discoveries, the text supplies numerous valuable information about Old Polish writings. It deals, among others, with the relation between printed texts and manuscripts. Handwritten literature preserved its popularity for a long time: it was cheaper, evaded Church censorship, and often was more interesting. The number of copies, produced in special workshops employing over ten scribes, totalled as much as 100-150. Th,e author discusses the most popular genres, their availability, and readership. He also considers literacy depending on gender and social origin, and the relation of the Polish language to Latin. The majority of correspondence was written in Polish, and only the more important letters began and ended with Latin formulas. Wojciech Wrzosek Historiographie Metaphors in Pursuit of the Illusion of Truth The author considers the state of present-day French historiography. The two discernible currents are: traditional historiography, enrooted in tradition, universal images of the past (subjected to three idols: the individual, politics, and chronology) and contemporary historiography. The latter consists of two currents: modernistic (which on the global scale probably also includes New Economic History) and nonmodernistic or anti-modernistic, i.e., historical anthropology, whose borderland is histo­ rical creativity that borrows from the spirit of postmodernism. Historical anthropology is the outcome of an opposition against traditional history and the connection between history and sociology/ethnology/anthropolo­ gy, whose beginnings date back to the 1920s. It launches a vision of man conceived as the participant and co-creator of culture. Summing up, the author declares that no vision of the world can be justified by referring to the classical conception of truth. The application of historiographie metaphors ulimately does not render legitimate a given vision of the �world. Historiography can, at best, make use of the "Zeitgeist", and persuade the readers to accept its metaphors; it will find it easier to do so if the intepretations of the past, which it proposes, will remain in accordance with the "sensitivity" to historical metaphors, present in collective thought. Monika Marcin Brocki The H istory of I deas and Eth nology with in the Structure of the Stg n The author concentrates attention on demonstrating the usefulness of the ideas propounded by Michel Foucault for ethnology. Foucault is interested primarily in the epistemoiogical chasm which he discovered between the Renaissance and the Classic Age. This barrier in the manner of thinking exists between the pre- and post- Carthesian paradigm ot science. The matter at stake is the moment ot the transition from prescier.tific to scientific thinking, and in particular a change in the structure of the sign. Already earlier, Lévi-Strauss described mechanisms ot thinking within the former order, while Foucault showed thatalthough an absolute chasm divides the two orders, they incessantly intermingle. Stefania Peter To Conserve Symbols The article deals with the possibility of depicting the .difficult" reality of the Holocaust and death camps, The discussed example is the campmuseum in Auschwitz-Oświęcim. The author describes the exhibition and turns to the testimony of poetry. She concentrates on the controversial display of the hair ot the victims, which produces shocked responses and critical remarks. By following an anthropological trail, she indicates the symbolic meaning of hair conceived as the metonymy of man and accentuates the fact that no document speaks for itself, pointing to the laconic nature of the information and interpretation stratum of the exposition. Janusz active art which in European (and Russia) aesthetic thought has a long tradition. The .total" ambitions ol Stalinist culture prove to be one of the responses to the postulate of a .synthesis" (in life, art and religion), present in art programmes from the beginning of the twentieth century. Barański Sznajderman „There where God has not Completed His Work". A Sketch about the King, the Jester and the New Demiurge The essay begins with a reference to the theory proposed by Leszek Kołakowski who declared that the entire history of human thought contains a constant antagonism between the absolutist and anti-ab­ solutist stand. The former i s represen te d by the priest, and the I alter — by the jester. Both history and philosophy, however, have uninterruptedly proved this theory wrong, and continue to do so. The jester, as shown by the history ol culture, literature and the cinema, frequently dons the costume of the dictator and m adman. Much too often, his illusory freedom and heretical nature, tree from all ideology, become close to some sort of a new orthodoxy, worse than its predecessor, or even to insanity. There comes into being the figure of a demented and evil jester who wishes to create the world anew and to impose his own rules. The „fool on the throne" is no longer the opponent of absolutism and the spokesman of a critical, skeptical, and all-questioning truth. He is deadly serious; the truth which he enforces possesses the rank ot a dogma and calls for an act of faith. Despite the entire mythologisation of the jester, both in philosophical metaphor and in common thought, evermore frequently this harbinger of the new expresses defeat. Wiesław Szpilka To Climb Mt. Giewont A mountain expedition entails entering the region of the sacrum. Once this was the case with treasure hunters and now is true for mountain climbers. Guidebooks addressed to them are written in a hermetic language, inaccessible to the profane, In his analysis ol the phenomenon of mountain climbing, the author indicates its sacral and spiritual elements. He dem onstrates th e Si g nifi cance of this „game" and, tu rn in g to the film Schret aus Stein by Werner Herzog, writes: „Herzog forces his heroes to pay a high price for plucking fruit off the tree of knowledge. He condemns, however, only the one who wished to change the mountains into a playing field and to reach the peak in front of a huge audience*. The Historical-ideological Epos. Newspaper History in the Service of the Martial Law Period History is always rewritten — no one harbours any illusions, especially in the wake of communism, that this view is incorrect. Similarly to all totalitarian systems, communism compelled also this part of the social universe to serve ideology, History written anew by a scholar differs, however, from its counterpart devised by a politician and propagandist. Maciej Krupa The article under examination illustrates the fact that even a researcher Stairway to HeavBn can become a propagandist, and that the borderline between the The author discusses the experiences of mountain climbers during interpretation of history and its propaganda remains extremely fluid, expeditions to the over 8000 meter Himalayan peaks ("Out of Body especially when social life as a whole is based on ideology. In such cases, Experience"). The feeling of alienness, conversations with the "Other" the authorities apply history as their own means of legitimation. (who does not exist in "reality"), lucidity, emancipation from the body, and In reflections pursued by the humanities an awareness of the existence the feeling of freedom are compared with experiences characteristic for of the legitimising function of history is by no means new. The author initiation. The analogies are striking. indicates something more, namely, the essential aspect of the nature of this mechanism. The interpretation of history and the process of its „preparation" demonstrate features ot classical mythcreation and magical Ludwik Stomma thinking, accompanied by the whole indispensable rhetorical-logical Nature: Culture instrumentarium. We deal, therefore, with a metaphorical-metonimical Upon the basis of numerous examples the author, once an ardent transformation of suitable contents and meanings, serving an appropriate structuralist, shows that the classification of a given product within the valorisation of events, people or ideas; we also have examples of universal opposition between nature and culture, which Lévi-Strauss a synchronic levelling of the historical perspective or its prolongation, endowed with an organic and objective meaning, is always based on our depending on current requirements, as well as a su/ contagious previous definition of such a product, and acts within a certain ideology transference or sympathetic presupposition s wh ich equal the best accom­ accepted by us; thus it remains a lautology and is devoid of objective plish ments of the traditional magic of the word. Briefly, history appears to meaning. In conclusion, the author wrote: „I cannot negate three things be a plastic mass moulded by the propagandist. All these processes take concerning Lévi-Strauss: that he was my teacher, that he shook the place together with an inseparable axiological fou ndation and accordi ng to foundations of ethnology, and that he remains a republican of the purest the laws of the cosmology of participation. Jacobin tradition". generis Wojciech Tomasik Totalitarian or Total? (Stalinist Culture in the Light of Contemporary Studies) The intention of this survey is to provide information about the prime domains of interest, research methods, and interpretation styles occurring in contemporary (Western) studies concerning socialist realism. Another purpose i s to sh ow th at today soci al ist realism is percei ved differently th an during the .Cold War: it is seen increasingly frequently as a phenomenon stemming from Russian cultural tradition, connected with twentiethcentury currents in art. Attention is drawn to the fact that Stalinist art (socialist realism) aimed at obliterating the boundary between artistic activity and practical activity. Furthermore, Stalinism turned to the idea of Grażyna Kubica-Heller An Interview with Helen Wayne-Maiinowska, daughter of Broni­ sław Malinowski, and Michael Young, his Biographer Bronisław Malinowski, the world renowned anthropologist, remains rather little known in Poland; this is true especially tor his biography and private life, Even his compl ete works have n ot been pu blished in hi s nati ve land. In order to fill this gap, we present an article by Malinowski's youngest daughter about the impact and significance of various women upon his life and works, fragments of the correspondence between him and his wife, and two interviews conducted by Grażyna Kubicka-Heller with the daughter and biographer of the famous anthropologist. The daughter talks about Malinowski as father and the reasons for her 227 �decision to study his life. M. Young describes the beginnings of his interest in Malinowski as well as plans for a biography and a book dealing with photographs by the eminent scholar. Zbigniew Benedyktowicz „We were like two people swept toghether out of a shipwreck, weren't we." The touch ol history. Letters and archives of Malinowski. This is an impression on The Story of a Marriage by Helen Wayne, and also information abouta project of preparing polish edition of Malinowski's Diaries and Letters of Malinowski and Elsie Masson. Autor suggests that as it was in the case of A Diary in the Strict Sense of the Term, which were poto on the shelf close to the Heart of Darkness by Conrad (cf. James Clifford), may be as well The Story of the Marriage should be put close to literature, memoires, not only to the history of Anthropology (for instance close to the Letters by F. Kalka to Milena etc). What are a distinctions between a history, literature, biography, diaries, letters and Anthropology? - This is a problem the author deal with, remembering his meeting with Helena Wayne and discussing the project of the polish edition of Malinowskians archive. Jacek Olędzki What? What for? Why? I Hear. The Terminological Experiences of an Ethnologist in Murzynowo For almost twenty years, the author has been conducting research in Murzynowo near Plock, where he founded and directed a local museum. This time, he devotes attention to terminological issues. Intrigued by the differences between the expressions „why" and „what for", he noticed that the residents of Murzynowo use the second one although the first expression became universal in our daily life. The second expres­ sion appears to be semantically superior since it draws attention not to the, as a rule, obvious relation of cause and effect but to the purposefulness of an undertaking. The author also analyses other noteworthy examples. Aleksander Jackowski On Art, Known under Different Names The author, one ol the most renowned experts on amateur art in Poland, shares his reflections — the outcome of many years devoted to this form of art. Today, the phenomenon in question is re-evaluated due to the changed attitude to otherness, connected with postmodernism. The author also speaks about his .maturing" to this variety ol art, and indicates differences between amateur art and Art Brut, the specificity of relations between professionals and amateurs in East Europe, as well as between folk and naif art. The latter occupied a domain whose extremities are marked by folk art, and thus a communiuty, on the one hand, and individual creation, a cry of despair, and expression, on the other hand. The essence of Art Brut is an incessant return to the beginning. Jost Amman. Z serii siedmiu planet. (Kunstbüchlin) 228 �WARUNKI PRENUMERATY 1. Wpłaty na prenumeratę prowadzoną przez „Ruch" przyjmowane są na okresy kwartalne. Cena prenumeraty wynosi 4 zł za numer. Prenumerata ze zleceniem dostawy za granicę jest o 100% droższa. Wpłaty na prenumeratę przyjmują: - na teren kraju - jednostki kolportażowe „Ruch"; istnieje również możliwość prenumeraty „pod opaską", Wpłaty od osób i instytucji z miejscowości, w których nie ma jednostek kolportażu „Ruch" należy wnosić do Ruch SA Oddz. W-wa, ul. Towarowa 28, konto jak niżej; - na zagranicę - Zakład Kolportażu Prasy i Wydawnictw 00-958 Warszawa, konto PBK, XIII Oddział W-wa 370044-1195-139-11. Dostawa zamówionej prasy następuje: - przez jednostki kolportażowe „Ruch" - w sposób uzgodniony z zamawiającym, - przez urzędy pocztowe - pocztą zwykłą na wskazany adres, w ramach opłaconej prenumeraty z. wyjątkiem zlecenia dostawy na zagranicę pocztą lotniczą do odbiorcy zagranicznego, której koszt w pełni pokrywa prenumerator. Terminy przyjmowania prenumeraty na kraj i zagranicę - do 20 XI na I kwartał roku następnego, do 20 II - na II kwartał, do 20 V na III kwartał, do 20 VIII na IV kwartał. 2. Prenumeratę „Kontekstów" prowadzi także Firma AMOS, Warszawa, ul. Zuga 12, 01-806 Warszawa (tel. 34 65 21). Wpłaty na okresy półroczne (dwa zeszyty lub jeden podwójny) i roczne przyjmowane są na konto: AMOS, VIII Oddział PKO Warszawa Nr 1586-77578-136. 3. Cena prenumeraty rocznej przez „Ruch" lub AMOS wynosi 16 zl. Prenumerata za półrocze: 8 zł; numer pojedynczy 4 zł. 4. Zeszyły bieżące oraz niektóre dawne można kupować w Instytucie Sztuki PAN, Warszawa ul. Długa 28 (hall) lub tamże w Dziale Wydawnictw, tel. 31-32-71 w. 258. Sprzedaż także na rachunek, za zaliczeniem pocztowym lub za gotówkę. 5. Prenumerata zapewnia otrzymanie pisma w cenie wyżej podanej, niezależnie od tego, o ile droższy będzie w sprzedaży numer. W y d a w n i c t w o Instytutu S z t u k i Polskiej A k a d e m i i N a u k publikuje k s i ą ż k i i czasopisma z z a k r e s u sztuki, teatru, filmu, m u z y k i , folkloru Stałą sprzedaż, książek i czasopism Wydawnictwa IS PAN, prowadzą następujące księgarnie: Warszawa Główna Księgarnia Naukowa im. Bolesława Prusa, Krakowskie Przedmieście 7 Księgarnia ORPAN, Pałac Kultury i Nauki Księgarnia Fundacji Pomocy Bibliotekom Polskim, Marszałkowska 74 Księgarnia Ossolineum, Jaworzyńska 4 Księgarnia Uniwersytecka „Liber", , Krakowskie Przedmieście 24 Księgarnia w Centrum Sztuki Współczesnej, Pałac Książąt Ujazdowskich Księgarnia „ G r y f . Foksal 10 Księgarnia „Reprint", Krakowskie Przedmieście 71 Księgarnia „Odeon", Hoża 19 oraz pl. Unii Lubelskiej Księgarnia Zamku Warszawskiego, Świętojańska 2 - „Harcfilm" Księgarnia Festiwalowa, al. Krasińskiego 34 (kino „Kijów") - „Harcfilm". ul. Piłsudskiego 38 - Księgarnia Akademicka, ul. Anny 6 Księgarnia „Suszczyńska", pl. Wszystkich Świętych 7 - Księgarnia Naukowa .JHlefent", ul. Podwale 6 Lublin - Księgarnia ORPAN, Pl. Mani Curie-Skłodowskiej 5 Łódź - Księgarnia Ossolineum. Piotrkowska 181 Poznali - Księgarnia Uniwersytecka, Zwierzyniecka 7 Wrocław Białystok - Księgarnia Ossolineum, Rynek 6 Księgarnia „Akcent". Kościuszki 4 Gdańsk Księgarnia Ossolineum, Łagiewniki 56 Kraków Antykwariat „Bibliofil", Szpitalna 19 „Harcłilm", Księgarnia Filmoznawcza. al. Krasińskiego 7 Ciągła sprzedkz hurtowa publikacji Wydawnictwa IS PAN prowadzi Skład Księgarski „EWA" ul. Rodziewiczówny 4, 45-951 Opole tel. 374-28 Numer liczy 28,5 ark. druk. Fotoskład: „Iskra" ul. Krasińskiego 28a; tel. 39-90-83 Druk: mgr inż. Piotr Włodarski, ul. Ksawerów 21; tel. 43-14-71 w. 240 Nakład 1200 egzemplarzy � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5a4ff2cc82d7b786bc529f0061daf6c2.pdf cab5220e957f998f80d063c5906f6896 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3704 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3481 Title A name given to the resource Pożegnania ; Wspomnienia ; Sprostowania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.215-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander; Kamieński, St. Zbigniew; Kutkowski, Jerzy; Sokól, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POŻEGNANIA WŁADYSŁAW RZĄB - B A Z Y L I A L B I C Z U K - L U D W I K WIĘCEK BRONISŁAW K R A W C Z U K - HALINA DĄBROWSKA MARIANNA WIŚNIOS Przed dwoma laty w związku z przygotowywaniem do druku Sztuki zwanej naiwną pisałem do wszystkich bohaterów książki, aby w ten sposób dowiedzieć się, czy są, pracują, chorują. Odchodzą bowiem tak cicho, jak i cicho żyją. Sami nie zawiadamiają, że ich już nie ma, a rodzina po cóż miałaby kogoś niepokoić. Dopiero teraz, w związku z promocją książki, dowiedziałem się, iż w wieku 85 lat zmarł 13 sierpnia 1992 r. w Zgierzu WŁADYSŁAW RZĄB, człowiek wielkich uczuć, serdeczny i bolesny, nie doceniony przez środowisko łódzkie, choć jego wystawa w BWA (1988 r.) na pewno nie była gorsza od dziesiątka innych. Tylko, że Rząb był poza Związkiem, bez studiów plastycznych. Więc z założenia gorszy. Do tego był niemodny. Nawet nie chciał zmienić swej „osobowości", nie zamierzał zafundować sobie nowego nosa, nie obwodził sznurkami przestrzeni, nie przykrywał domów filcową narzutą. Malował ekspresyjnie, z dużym wyczuciem koloru. Przedstawiał smutne, żałosne życie ludzi, nie upięk­ szone nadzieją czy fantazją. To nie przypadek, że grał na skrzypcach, wyśpiewywał na nich swoje zmartwienia, stany duszy. W muzyce uczucie jest naturalne, zwłaszcza gdy się je wyraża długą frazą smyczkowe­ go instrumentu. Ale to uczucie znajdziemy także w jego obra­ zach, domorosłego Van Gogha, malarza, któremu świat rozdzie­ rał serce. raz, nawet gdy mówił, że tylko podziwia, prosił - gdyby mistrz kiedyś... Albiczuka ogarniał popłoch. Dawniej malo­ wał dla siebie, tak jak ptak śpiewa. To było jego myślenie, odczuwanie, przeżycie świata. Nie śpieszył się, odstawiał na rok zaczęte płótna, żył ze świadomością ich istnienia. Świat w jego obrazach stawał się piękny, dostojny, jak Raj przedadamowy. Przyroda widziana jak przez kryształową szybę, podpatrzona w swej harmonii i krasie, przeciwstawiona ludzkim upadkom i podłościom. Pamiętam ostatnią wizytę u Niego. Pojechałem z bardzo mi drogą koleżanką, której chciałem pokazać Albiczuka, wiedziałem, że zrobi na Niej wrażenie. Nagrywała to, co mówił, fotografowała, a on rozbrojony jej bezinteresowną serdecznością wyraźnie się cieszył z naszej wizyty. Ale i wtedy użalił się, gdy wyszliśmy sami na dwór, że nie umie sprostać zobowiązaniu. Młodzież pomogła mu zbudować dom. Pieniądze, duże, dał Ludwig Zimmerer. Czułem rozterkę Bazylego. Kochał tego Niemca za jego Widziałem go ze trzy lata te­ mu. Cieszył się, że jego obrazy pokazało Muzeum Okręgowe w Radomiu, że kupują, interesują się nim. Pożegnaliśmy się ser­ decznie, odprowadził mnie do pociągu, długo machał dłonią. Jak się okazało, na zawsze. 22 lipca 1995 r. zmarł mając 86 lat, drogi mi B A Z Y L I A L ­ BICZUK. Odchodził od ludzi, męczyli go, męczyły prośby, na­ wet słowa zachwytu. Oczywiście cieszyły, ale przede wszystkim krępowały. Ty mi dajesz dobre słowo, a co ja mogę dać tobie? Każdy chciał od niego kupić ob- Wtadysław R z ą b , Wkruchcie dobroć, entuzjazm, serdeczność, ale to go tylko zobowiązywało - świadomość, że jeszcze i jemu winien był namalować kilka ob­ razów, teraz już pani Karinie. A już nie mógł, nie chciał. Daw­ na radość i ukojenie przerodziło się niepostrzeżenie w przeciw­ ieństwo. Dręczyły go te obrazy do namalowania, obrazy z obo­ wiązku. Bał się listów, długo ich nie otwierał, niechętnie odpisy­ wał. Krótki list - a dzień, dwa wyrzucone z życia. Trudno na­ wet to zrozumieć, ale tak było. Silnie przeżywał każde napisane zdanie. Jak je wyważyć? Jak odmówić? Bardzo go to męczy­ ło. Gdy wieczór nadchodził brał do ręki skrzypce, grał. Nieraz, gdy go nikt nie widział, grał chodząc po polach, albo wśród krzewów i kwiatów w swoim ogrodzie. Kiedyś go pielęgno­ wał, sprowadzał byliny, hodował kwiaty, ale później pozwolił mu starzeć się, zarastać chwastami. Starzeli się razem, ogród i on. 215 �Ogród, który traktował jako swoistą prefigurację swego stosunku do świata, do losu. Każde wyjście z kręgu, który sobie stworzył, męczyło go. Ale dostawał nagrody, więc jechał do miasta, a i miasto czasem przyjeżdżało do niego. Rozumiał, że niczego nie ma za darmo, więc z bólem, ale rozstawał się z najbardziej cenionymi obrazami, opowiadał mi z goryczą, że któryś dał wydziałowi Kultury, ale zabrał go do swego domu sekretarz partii. A może przewodniczący Rady Narodowej. Starał się pozostać z dala, żyć we własnej, bogatej, wręcz intensywnej samotności. Tyle w swoim życiu widział, że świadomie wybrał samotność, żywot pustelnika. Twarz miał subtelną, piękną porytą zmarszczkami dobra i zadumy. Spoczął, jak chciał, na miejscowym cmentarzu prawosław­ nym w Dąbrowicy. 28.05.1995 r. zmarł w szpitalu gorlickim L U D W I K WIĘ­ CEK. Kaleki, wiejski pastuch, o wielkiej ciekawości świata i o wyobraźni dziecka. Malarz, ostatni już z tego kręgu twórczości, który znaczą nazwiska Nikifora i Heródka. Maleńki, słabowity, tylko oczy miał ogromne, błyszczały z zadziwiającą intensywnością. Ciekawe świata, uważne na wszystko, zwłaszcza na szczegół. W swych obrazach, lśnią­ cych lakierem, niewielkich, które mógł łatwo wzrokiem ogarnąć przedstawiał świat widziany i swoje wersje obrazów dawnych mistrzów. Zresztą i w jednym i w drugim przypadku tak zwana rzeczywistość go nie krępowała. Sztafaż obrazów wzbogacał bliskimi sobie elementami architektury, a przede wszystkim wyobrażeniem ptaków. Te ptaki, ogromne, ciężkie siedzą na pieńkach, gałęziach, a zwłaszcza na szczytach górskich. Więcek umieszcza je gdzie może. Ptaki są wolne, latają dokąd zechcą podejść je trudno, a przy tym nie są tak złośliwe jak psy, które nieraz dziabnęły i oszczekały niezdar­ nego pastucha. Należą więc do świata fantazji a nie do przyziem­ nej realności krów, świń czy gęsi. Więcek uwielbiał reprodukcje dawnego malarstwa. Jego „ko­ pie" zwłaszcza te, w których sta­ rał się pozostać wiernym orygi­ nałowi zachowują układ pierwo­ wzoru, ale tam, gdzie rozwiąza­ nie malarskie wydaje się zbyt obce, czy trudne, Więcek rytmizuje drobne elementy, upraszcza rysunek, zastępuje obcą bryłę bu­ dynku swojską, ale bezbłędnie zachowuje równowagę obrazu, harmonię elementów. Te kopie mają dla nas wiele wdzięku, wła­ śnie dzięki autentycznej naiwno­ ści malarza. Na jego przykładzie wyraźnie można dostrzec różnicę między naiwnością a sztuką dzie­ cka, w obrazach Więcka trudno dostrzec tak piękną u dzieci śmia­ łość rysunku, wigor koloru, roz­ mach, zabawę. Więcek jest sta- 216 ranny, poważny, nawet kiedy maluje coś, co go bawi. Ze sztuką dzieci wiąże go fantazja, sposób myślenia, bycia. Nie cierpiał pasania krów, był słaby, wątły, zaś zwierzaki ciężkie, duże i rogate, wyrzucał więc gospodarzowi, że je hoduje. Twój brat - tłumaczył - jest mądrzejszy, samochodem jedzie do sklepu i kupuje mleko, a ty musisz trzymać te paskudne krowy. A kiedyś, gdy zobaczył turystę z plecakiem też zapragnął zostać turystą. Gospodyni, wielkiej dobroci kobieta, dała mu plecak, zapakowała rzeczy, jedzenie, pomogła włożyć go na plecy, no i Więcek wyruszył w podróż. Daleko nie uszedł, do krzyża na skraju Wilczysk. Bo i dokąd miał iść? po co? Nie łatwo być turystą, doszedł do wniosku Więcek, i wrócił do swych gospodarzy. Czy jeszcze będą się formowali tacy wiejscy odmieńcy jak Nikifor, Heródek i Więcek? Czy telewizja, kontakt z cywiliza­ cją nie zabiją w nich świata naiwnej wyobraźni? Czy nie narzucą łatwych wzorów na wyrażenie spraw dziwnych, strasznych i tajemnych? Czy będą sami szukali środków na wyrażenie radości, bólu czy strachu w malowanych postaciach - mając proste wzory rysunkowych filmów czy reklam? Oby wiam się, że Ludwik był już ostatnim z plejady wzruszają­ cych wiejskich artystów, samotnych w swym środowisku, rozpiętych między ziemią, na której tak trudno żyć, a niebem, które daje nadzieję szczęścia i ukojenia. Zmarł otoczony opieką swych gospodarzy, państwa Krzysztoniów, którzy chorego, kalekiego malarza i pastucha uszanowali i traktowali jak bliskiego członka rodziny. BRONISŁAW KRAWCZUK (24.12.1935-2.10.1995 r.) Mój drogi Bronek. Niszczał, tracił chęć życia, czuł się coraz bardziej obcy - na Śląsku, w do­ mu, na tym świecie. Cierpiał, zwłaszcza po śmierci Gienia, sy­ na, który był jego nadzieją i ra­ dością. Od kiedy go pamiętam jeździł z nim, byli wszędzie gdzie ogłaszano jakiś konkurs. Wzdychano ciężko, kiedy się po­ jawiali - zawsze uśmiechnięci, on krępy, szeroki, o okrągłej twarzy, Gienio mały, krępy, nie wyrośnięty. Taszczyli obrazy i wiadomo było, że sprawa pier­ wszych nagród jest załatwiona. Inni amatorzy sarkali, jurorzy czuli się niezręcznie, to jak? póki oni malują nikt już pierwszej nagrody nie dostanie? Ale nie przyznać też było trudno. Nie­ możliwe. Więc szukano wybie­ gów - im za całokształt pracy, lub nagrodę specjalną. Byli świetni. Zawsze razem. Później Gienio przestał malować, zajął się złotnictwem. Ale był... Dla Bronka malowanie stało się po­ ciechą, tym, co go trzymało w chwilach ciężkich, w życiu Marianna Wiśnios. Chrystus zmartwychwstały, coraz okrutniej go doświadczatempera, papier �jącym. Nigdy nie czuł się pewnie na Śląsku, za późno przywędrował ze Wschodu, z rodzinnego Podola. Zdradzał go akcent, pięknie rozlewna mowa, zdradzała twarz, ciepła, łagodna, szeroka i krągła jak słońce na dziecięcych obrazkach. W zadymionym krajobrazie malował pejzaże lat dziecinnych, wyrwany, wykorzeniony - jak miliony ludzi, których życie pozbawiło po wojnie ziemi rodzinnej. Później przyszły nowe uderzenia losu, starszy syn, w przededniu wyjścia z wojska, zginął. Jak? Tego rodzicom nie chciano powiedzieć. Zalutowaną, metalową trumnę żołnierze przywieźli na cmen­ tarz. Powiesił się, usłyszeli w jednostce. Nie mogli uwierzyć. Był zaręczony, radosny, pod wieczór telefonował, by mu zarezerwowali stolik na dancingu. A rano już nie żył. Co się stało? Lepiej wiedzieć, niż tak lata borykać się z własną wyobraźnią. A potem córka związała się z narkomanem. Widział jak w oczach się zmienia, niszczy. Odwykówka, Monar - i znów kompot, w domu robiony. Zaczął więc pić. A kiedy pił wylewał swe żale. Swoim, ale i sąsiadom. W końcu obcym, inaczej czującym, reagującym. Może, gdyby pił ze swojakami byłoby mu lżej, teraz zaczął coraz ostrzej odczuwać swoją inność. Do tego wręcz demonstracyjnie angażował się po stronie „Solidarności", malował ogromne obrazy z tłumem demonstrujących ludzi, Polonez, As-dur Chopina, grany przez Artura Rubinsteina na tle Placu Zamkowego w Warszawie, tryptyk z Pomnikiem Poległych Stoczniowców w centrum, przejmujące Ukrzyżowanie na tle falującego mrowia ludzi. Przyszedł strach: internują, wsadzą do więzienia, zbiją - więc tłumił ten strach pijąc. Coraz więcej. Zaczął wyM. Wiśnios. Ukrzyżowany M. Wiśnios. Ukrzyżowany przedawać kolekcję śląskiego malarstwa naiwnego, a miał dobraną znakomicie. Tłumaczył - przeszkadza w malowaniu, ale pewnie ważniejsze było gromadzenie pieniędzy na uspa­ kajający nałóg. Malował zresztą coraz mniej. Śmierć ukochanego Gienia załamała go zupełnie. Zaczął oddalać się od świata. Malował obrazy o głęboko przeżytych treściach religijnych, wstrząsający i jakże mu bliski w bólu tryptyk poświęcony ks. Jerzemu Popiełuszce, Syberię: ludzi, jak pieńki drzew, zamarzniętych, pogrążonych w śniegu. Dostał za te dwa obrazy I nagrodę na wystawie Talent - pasja - intuicja w Katowicach. To było tak niedawno... Nocowałem u niego, rozmawialiśmy do późna, wiedział, czym była w moim życiu Syberia, więc chciał mi dać swój obraz. To był odruch serca. Wzruszył mnie, ale obrazu nie przyjąłem, chciałem, by został w jakimś muzeum. Bronek zmienił się od czasu poprzedniego naszego spot­ kania. Miał brodę, obfity skudłacony zarost. Tylko oczy błyszczały mu gorączkowo. Gdy pił, przypominał oszalałego proroka. Czułem, że to koniec tej jego drogi przez mękę. Czy się jeszcze zobaczymy? Uścisnął mnie na pożegnanie, długo machał ręką na peronie. A jednak, kiedy się dowiedziałem, że odszedł, boleśnie to odczułem, żałowałem, że mnie nie powiadomiono. Chciałem być z nim w tej ostatniej chwili ziemskiej wędrówki. Ale może lepiej, że nie byłem. Oszczędzone mi zostało gorszące widowisko, miejscowy ksiądz obrzucił Bronka wyzwiskami. Uznał - jego, uducho­ wionego, pięknego, naznaczonego stygmatem cierpienia, za przykład zła, do którego prowadzi alkohol. Potraktował go jak wyrzutka, przestrogę dla innych. 217 �Jak pięknie, że ostatnim księdzem, z którym Bronek obcował przez wiele dni, z czcią i pokorą go malując, był ojciec Jerzy. Mądry, szlachetny, przepełniony chrześcijańską miłością. Tą miłością, której tak był spragniony Bronek. Pochowano go, jak chciał, tuż obok Gienia, na tym samym gliwickim cmentarzu. H A L I N A DĄBROWSKA (17.01.1925-20.10.1996). Więc i ona... jeszcze jedna bohaterka mojej książki, świetna malar­ ka, piękny człowiek. Nie mogę zapomnieć słów księdza Twardowskiego: „Spieszmy się kochać ludzi, tak prędko odchodzą". Może coś przeczuwała, parę razy pisała, prosiła bym przyjechał, przygotowała dla mnie obraz. Przyjęła mnie serdecznie, otoczona zwierzętami, we wnętrzu zapełnionym obrazami. Chciała mi dać taki, który lubiła, żebym miał po niej pamiątkę. Wtedy tego nie zrozumiałem, zresztą obiecałem, że wkrótce przyjadę na dłużej. Nie zdążyłem. W ostatnich latach malowała niewiele, tkała, zajmowały ją psy i koty, ogród, za którym rozpościerał się wyjątkowej urody pejzaż, z widniejącym w oddali zarysem gór. Czuła się dobrze w swojej samotni, mimo odcięcia od rodziny, przyjaciół, krakowskich ulic, widoków Kazimierza. Łękawica, w której osiadła przed 18 laty, stała się miejscem, w którym zapominała o bolesnych doświadczeniach życia, które dawniej - w Krako­ wie - odreagowywała w swym malarstwie. Lekarz, humanista, uformowana w kręgu prof. Antoniego Kępińskiego, a później „Bebka" - doktora Jana Mitarskiego, uprawiała swój zawód lekarza - psychiatry świadomie, z głębokim zaangażowaniem, ale bez sentymentalizmu. Wrażliwa na krzywdę widzianych codziennie chorych dzieci, a także starych ludzi i zwierząt, aby zachować wewnętrzną równowagę musiała znaleźć sposób rozładowania napięć. Zaczęła malować, początkowo dla siebie, później - po namowach przyjaciół - oficjalnie, na wystawy, konkursy. Przyjęto ją do Związku Polskich Artys­ tów Plastyków. Od razu mnie o tym powiadomiła (kartka z 17 czerwca 1976 r.) „Spieszę donieść o miłej dla mnie nie­ spodziance. Po raz pierwszy wystawiłam oficjalnie, jako zawodowy plastyk, członek ZPAP na Konkursie „Kraków-76" 218 z 3 obrazami - i dostałam pierwszą nagrodę. Strasznie się cieszę!" W swych obrazach przedstawiała smutne, szare ulice, odrapane ściany rozwalających się domów, starych, niezgrab­ nie poruszających się ludzi. Znajdowała w tym dystans wobec cierpień, z którymi codziennie się stykała. Ale widząc dzieci - malowała zawsze ludzi starych. Im współczuła przede wszystkim: „Bardziej mi żal starych ludzi, pisała, niż dzieci, nawet upośledzonych. Co starzy mogą mieć? Wiarę w życie pozagrobowe? Nic, nic. (...) Ciągnie mnie realizm, malowanie tego, co boli ludzi, stare zmurszałe mury Kazimierza, ślepca z białą laską. Malowanie to najcenniejszy dar, jaki mogłam otrzymać od losu. Daje szczęście, nawet prymitywną możliwość odreago­ wania. Odchodzi wtedy zmęczenie, złość. Jako lekarz byłam bezsilna - malując jestem wszechwładna." Malowanie pochłaniało ją coraz bardziej, kupiła domek w Łękawicy, przeniosła się tam z Krakowa. Mieszkała z dala od rodziny i przyjaciół, z ukochanymi zwierzakami, zwłasz­ cza czarną, kudłatą Mikusią, którą często portretowała na tle rzeki, widniejących w oddali gór, krzewów. Wyzwalała się z presji stanów ducha, wnikliwie obserwując otaczającą przyrodę, arabeskę gałęzi, strukturę kwiatu. Zaczęła od realizmu, który zdawał się przypominać malars­ two naiwne. Pracowała nad sobą, uczyła się obserwując przyrodę. „Nie przygnębia mnie, gdy robię coś źle, bo wiem, że będę dalej malowała. Osiąga się cele etapowe. Świado­ mość, że się czegoś nauczyło, choć wie się, że do celu nigdy nie dojdzie." Ta postawa, te słowa wyraźniej, niż obrazy, pokazują zasadniczą różnicę między artystą naiwnym, a świadomym. Naiwny nie ma wątpliwości, nie wie, czego nie wie. Dąbrowska: „Pogodziłam się już ze swoim stylem, ale dłuższy czas nie mogłam się pogodzić. Próbowałam malować szerszą plamą, ogólną, deformować, ale to było paskudne i zniechęciłam się. Zazdroszczę naiwnym..." Laikom wydaje się, że to artysta, i tylko on tworzy swoje dzieła. Dąbrowska miała świadomość nie tylko ograniczeń, ale i zdeterminowania - bywało, że obrazy ją zaskakiwały, �sama się z nich uczyła. Wizja malarska, tematyka, klimat prac - to było jakby poza zasięgiem jej woli. Dane przez naturę, osobowość. Czym bardziej żyła pięknem Łękawicy, domową krzątani­ ną, zwierzętami, tym bardziej pogodne stawały się jej obrazy. We wstępie do katalogu wystawy w krakowskiej DESIE (1974 r.) zauważyła: „...człowiek musi coś tworzyć. Coraz bardziej w dodatku samotny w coraz* bardziej zatłoczonym, skłębio­ nym, przyśpieszonym świecie - znajduje czasem azyl, moż­ ność wypowiedzenia swego światopoglądu, odnajduje siebie, odnajduje chyba coś zbliżonego do szczęścia - w twórczości być może nikomu - poza nim samym - niepotrzebnej. Ale i potrzeba kontaktu ze swoim gatunkiem jest w człowie­ ka wpisana. Dlatego próbuje swoim językiem, mową swojej twórczości kontakt ten nawiązać. Dlatego pokazuje swoje obrazy." Dlaczego mi dała swój obraz? Czy tylko z wdzięczności za przyjaźń, czy też i z nadzieją, iż człowiek nie odchodzi całkiem, póki tli się pamięć o nim. Póki istnieją widome ślady jego istnienia, pracy, talentu. Patrzę na jej obraz - para staruszków powoli, spokojnie odchodzi w dal. Jeszcze ich widzę. Aleksander Jackowski O MARIANNIE WISNIOS 24 października ubiegłego roku zmarła Marianna Wiśnios, jedna z największych polskich współczesnych artystek ludo­ wych. W metryce zapisano, że urodziła się w 1909 r., ale sama podawał często rok 1914 jako rok urodzin, mówiła, że przyszła na świat w czasie wojny, w lesie, w huku armat. Przez całe niemal życie mieszkała w rodzinnej chacie we wsi Rataje koło Wąchocka, na skraju Puszczy Świętokrzyskiej. Opowiadała, iż rysowanie pociągało ją od najmłodszych lat, rysowała węglem na bielonych ścianach, na deskach chałup i stodół, wspominała nawet o rysowaniu kijem na zroszonej o świcie trawie. Od dziecka pracowała w gospodarstwie rodziców, ukoń­ czyła tylko dwie klasy szkoły powszechnej, a po wyjściu z domu rodzeństwa i tragicznej śmierci ojca, pomagała matce - „byłam za chłopa" mówiła sama o swojej ciężkiej pracy. Wtedy już nie rysowała, wyszła za mąż za fryzjera ze Starachowic, którego poznała na odpuście w Ratajach. O za­ miłowaniu z lat dzieciństwa przypomniała sobie, pomagając starszemu synowi w lekcjach z rysunku w szkole, pod koniec lat 40-tych; wówczas zaczęła malować dla siebie, z przyjem­ ności i wewnętrznej potrzeby, kryjąc się z tym przed wsią i mężem, nieakceptowana i wykpiwana, uchodząca w oczach otoczenia za dziwaczkę. Dopiero po śmierci męża w 1966 r. zaczęła więcej malować, robiła to po zakończeniu prac gospodarskich wieczorami i nocami przy lampie naftowej, na stojąco, aby lepiej ogarnąć wzrokiem płaszczyznę papieru. Nigdy nie zostawiała obrazu niedokończonego, nie przerywa­ ła pracy, dopóki obraz nie był gotowy; malowała w skupieniu, wtedy gdy nikt nie mógł już jej przeszkadzać i wówczas zapominała niemal o świecie, pracowała w zapamiętaniu i uniesieniu, jakby w transie. Zdarzyło się, że nie poznała później fragmentu swojego obrazu, sądziła, że ktoś go poprawił (z korzyścią dla dzieła). Malowała akwarelami, plakatówkami, ale i wszystkimi dostępnymi farbami, na pakowym papierze, na czystej stronie tapet, później na kartonie; jeśli brakowało papieru, zamalo­ wywała arkusze gazet. Zamiast pędzli używała własnoręcznie robionych tamponów z materiału, ze starego plastra na reumatyzm. Wymogi technologiczne nie miały dla niej żadnego znaczenia, aby uzyskać większe nasycenie barw łączyła farby z kredkami i flamastrami, mieszała ze sobą farby wodne z olejnymi. Nie zwracała uwagi na to, czy stół jest czysty, obrazy mają często tłuste plamy, pozaginane rogi, wystrzępione krawędzie. Malowała przeważnie tematy reli­ gijne, wśród nich głównie sceny pasyjne; temat Chrystusa ukrzyżowanego i złożonego do grobu powtarzała setki razy. Korzystała z gotowych wzorów ikonograficznych, którymi były najczęściej tzw. „święte obrazki", na tej podstawie wypracowała własny schemat przedstawienia, kalkę, którą potem powielała, tworząc kolejne wersje tematu. Po latach M. Wiśnios, 1974 219 �owe kalki od częstego przerysowywania ulegały zniszczeniu, rozpadały się, nieliczne, które ocalały można uznać, pomimo ich oczywistego charakteru matrycy do kopiowania, za dzieła pełne wyrazu i głębokiego przeżycia. Artystka powtarzała wielokrotnie i inne tematy: upadek Chrystusa pod krzyżem, modlitwę w Ogrodzie Oliwnym, Zwiastowanie, Matkę Boską z dzieciątkiem, Trójcę Świętą, świętego Franciszka z ptasz­ kami i zwierzętami, świętego Rocha (kapliczka tego świętego znajduje się koło Wąchocka), świętego Pawła (to imię nosi starszy syn artystki), świętą Barbarę, świętą Zofię z córkami. Nieco inna za każdym razem kolorystyka oraz niewielkie zmiany i różnice formalne w kolejnych wersjach jednego tematu powodują, że obrazy stają się niepowtarzalne, choć na powtarzalności tych samych motywów oparta jest twórczość Marianny Wiśnios. Artystka malowała też obrazy świeckie, ulubionym i naj­ częściej powielanym tematem jest tzw. Legenda Gór Święto­ krzyskich; inspirowały ją pieśni żołnierskie, ludowe przyśpie­ wki, piosenki i rymowanki, których mnóstwo znała na pamięć, nawet jeśli były długie i zawiłe. Zarówno w pracach o tematy­ ce sakralnej jak laickiej, w tle scen pojawiają się pejzaże, wcześniej rozbudowane, bogatsze, z czasem proste i schema­ tyczne, a także swoiście przedstawiona architektura: mury, ściany i fasady domów, zamki, pałace, kościoły ze znakomicie przeprowadzonymi podziałami na proste formy geometrycz­ ne. Są to często rozwiązania niemal abstrakcyjne. W nie­ których pejzażach można dostrzec gwałtowne różnice terenu, wzniesienia, wypiętrzenia i głębokie zapadliny; widoki niby fantastyczne, wizyjne niemal, ale niedaleko domu Marianny Wiśnios w Ratajach przebiega bardzo piękny i malowniczy wąwóz, który artystka musiała przecież znać od dziecka. Ten wąwóz kojarzy się z wieloma pejzażami na jej obrazach. Bliskość pól, lasu, nieba musiała mieć wielki wpływ na kształtowanie się artystycznej osobowości Marianny Wiśnios, dla której natura była akademią sztuk pięknych rozbudzającą jej wrażliwość na kształty i barwy, uczącą zestawień formal­ nych i kolorystycznych. Lubiła zwierzęta: krowy, psy, koty, ptactwo domowe, bociany, szczególną sympatią darzyła ko­ nie, bolała nad ich ciężkim, często strasznym losem u chłopów na wsi, wielokrotnie przedstawiała je na swoich obrazach i mówiła o nich zawsze z miłością i współczuciem. Opowiada­ ła, że kiedy była kilkunastoletnią dziewczyną koń, na którym jechała przestraszył się, skoczył i zrzucił ją, spadła pod jego kopyta i od tamtego czasu miała złamany nos. Wzruszającym świadectwem jej głębokiej religijności są kartki papieru, na których zaznaczała odmówione różańcowe zdrowaśki, tajemnice i części różańca, tworząc przy okazji dziwne liczone kompozycje (i wyprzedzając w ten sposób pomysły na twórczość sławnych dziś artystów). Dodawała później do tych zapisków rysunek różańca, róż czy figury Matki Bożej. Talent Marianny Wiśnios pierwsza dostrzegła nauczycielka z Wąchocka, pani Grotowska, dzięki niej obrazy artystki zostały zaprezentowane na konkursie sztuki ludowej Ziemi Kieleckiej w 1972 r., gdzie otrzymały pierwszą nagrodę. Od tego momentu artystka zaczyna być znana w swoim regionie; Muzeum Narodowe w Kielcach włącza do kolekcji sztuki ludowej jej prace z lat 50-tych, a Barbara Erber (kustosz muzeum) staje się wielbicielką i propagatorką talentu artystki, odwiedzają w Ratajach, zapisując jej wypowiedzi. W 1976 r. 220 Marianna Wiśnios została przyjęta do Stowarzyszenia Twór­ ców Ludowych, w tym też roku odbyła się jej pierwsza wystawa indywidualna w Muzeum Narodowym w Kielcach. Aleksander Jackowski pisząc w 1977 r. w „Polskiej Sztuce Ludowej" o współczesnym malarstwie ludowym i jego pograniczach, poświęca spory fragment artystce z Ratajów. Twórczością pani Wiśnios interesował się także niemal od początku Ludwig Zimmerer, znawca i kolekcjoner ludowej sztuki polskiej; w latach 1979-81 obrazy malarki były pokazywane w miastach Republiki Federalnej Niemiec na wystawie „999 eksponatów z kolekcji Ludwiga Zimmerera". Zaczynają odwiedzać artystkę i inni kolekcjonerzy, wśród nich Leszek Macak i Bolesław Nawrocki stają się dozgon­ nymi entuzjastami jej dzieła. W1981 i 82 r. Marianna Wiśnios odbywa podróże (tak rzadkie w jej życiu) do Częstochowy na Jasną Górę, zapraszona, jako jedyna artystka nieprofesjonal­ na, na ogólnopolskie plenery malarskie z okazji 600 lat obecności obrazu Matki Bożej w życiu Narodu. Obrazy, które tam namalowała - było ich kilkadziesiąt - podarowała Muzeum Jasnogórskiemu. Za wybitne osiągnięcia w dziedzi­ nie sztuki sakralnej (za rok 1982) otrzymała nagrodę artys­ tyczną im. Brata Alberta, w 1983 r. przyznano jej również nagrodę im. Jana Pocka. W rok później Hanna Kramarczuk zrealizowała dla TVP flm pod tytułem Marianna Wiśnios ze wsi Rataje. Artystkę odwiedzają często dziennikarze, a letnią porą zagląda do niej wielu turystów w drodze na Wykus - chata pani Wiśnios stoi przy turystycznym szlaku. W 1988 r. artystka otrzymała dyplom Ministra Kultury i Sztuki i nagrodę artystyczną kieleckiego miesięcznika społeczno-kulturalnego „Przemiany", a w roku 1991 Mazowieckie Towarzystwo Kultury przyznało jej „w uznaniu zasług dla kultury ludowej" nagrodę im. Oskara Kolberga. W drugiej połowie 1993 r. artystka złamała nogę w stawie biodrowym. Dzięki zaangażowaniu i pomocy radomskiego lekarza Wojciecha Szafrańskiego została poddana operacji, która uratowała jej życie. Musiała jednak opuścić rodzinną chatę i zamieszkać w domu młodszego syna Norberta w Wą­ chocku. Muzeum Sztuki Współczesnej w Radomiu zor­ ganizowało w roku 1994 wielką, retrospektywną wystawę malarstwa Marianny Wiśnios, pokazując prawie 300 prac artystki, głównie z kolekcji Liny i Bolesława Nawrockich. Artystka była obecna na otwarciu wystawy. Długo dochodziła do zdrowia, ale wróciła do pracy twórczej, choć nie mogła już stać przy rysowaniu i malowaniu - pracowała teraz na siedząco. Tęskniła za swoją chatą i swoją samotnością i często powtarzała, że wróci do domu w Ratajach. Było to jednak niemożliwe ze względu na jej wiek i stan zdrowia a także z powodu warunków mieszkaniowych w ratajskiej chacie na skraju wsi. Marianna Wiśnios potrafiła jednak dostosować się do nowych warunków, potrzeba tworzenia przezwyciężyła wszystkie niedogodności, pokonała dawne przyzwyczajenia. Pracowała teraz zawzięcie pod oknem w kuchni, nie zwraca­ jąc uwagi na gwar wokół niej. Powstały setki nowych obrazów, z konieczności nie tak dużych jak dawniej, malowa­ nych jakby w pośpiechu, zdawałoby się niechlujnie i nie­ starannie, z nonszalanckim rysunkiem flamastra dla wydoby­ cia pewnych szczegółów, o kolorystyce drapieżnej i ostrej, pozbawionej często harmonii, zgrzytliwej, niemal surowej. Wiele z tych późnych prac to znakomite obrazy, młodzieńcze �w swojej świeżości, lekkości kreski, a jednocześnie o formie mistrzowskiej, najprostrzej z możliwych, jedynej w swoim rodzaju. W roku 1995 ukazał się dawno oczekiwany album Aleksan­ dra Jackowskiego Sztuka zwana naiwną, Marianna Wiśnios ma tam swoje miejsce. Wiosną tego roku Muzeum Regionalne w Kozienicach zorganizowało dużą wystawę ostatnich religij­ nych prac artystki, pani Marianna była obecna na otwarciu wystawy. W październiku Wojewódzki Ośrodek Kultury w Krakowie pokazał w Gaferii Stowarzyszenia Historyków Sztuki na Grodzkiej wystawę jej prac z kolekcji Wojewódz­ kiego Domu Kultury w Kielcach. Kiedy dobiegał końca krakowski pokaz, artystka została przewieziona do szpitala w Starachowicach, gdzie po kilku dniach zmarła. Marianna Wiśnios bywa dziś nazywana współczesnym polskim Giottem, jej ukrzyżowania porównywane są z wczes­ nymi dziełami Gauguina. Wielkie to, ale i zasłużone kom­ plementy pod adresem ludowej artystki. Na spotkaniu w domu Norberta Wiśniosa po pogrzebie Marianny Wiśnios zastana­ wiano się, czy, kto i kiedy pokazał jej album z dziełami Giotta. Sądzę, że dla artystki możliwość oglądania reprodukcji fres­ ków Giotta, czy innych dzieł malarstwa ubiegłych wieków była bez znaczenia, ważniejsze były dla niej dewocyjne, naturalistyczne przedstawienia Maryji, Chrystusa, świętych noszone w książkach do nabożeństwa, stacje Męki Pańskiej z kościoła, kiepskie reprodukcje nie najlepszej sztuki sakralnej w religijnych wydawnictwach. Korzystała z tych wzorów ożywiając je głęboką wiarą i talentem. Była osobą skromną, swoją pracę artystyczną uważała za coś zupełnie naturalnego. Ale miała własne zdanie w wielu sprawach, którego umiała bronić i przy którym potrafiła się upierać, nawet gdy nie pamiętała, dlaczego tak, a nie inaczej uważa. W rozmowie broniąc swojej niezależności, potrafiła być uroczo przekorna, wykazując duże poczucie humoru. Miała świadomość własnej wielkości - wspominała słowa akuszerki, powtarzane jej potem przez matkę, że „jak się kto urodzi pod strzałami, to jest słynny". połówki, czyli 50x70 cm, ale są też formaty pełne i wymiary nietypowe. Grubość papieru jest zróżnicowana od zwykłego pakowego, przez karton kreślarski do cienkiej tektury (na pudełka do butów). Kolor: najczęściej biały, ale często czarny („źle się maluje, dużo farb trzeba, ale wszyscy chcą obrazów na czarnym..."), szary, a nawet różowy, czy fioletowy. Kiedy malarka stała się już znana, kolekcjonerzy zaczęli dostarczać jej farby i papier. Czasem bardzo dobry, nawet zagruntowany. Na wystawie, czy na ścianie w domu, obraz na podłożu papierowym eksponowany jest za szybą, tył ma zabez­ pieczony tekturą lub płytą pilśniową, niewidoczny. Tym­ czasem bywa, że jest on równie interesujący z obu stron. Prace Marianny Wiśnios warto oglądać również z tyłu. Wśród obejrzanych przeze mnie obrazów kilkanaście jest dwustron­ nych. Autorka albo powtarza temat po drugiej stronie, chcąc to zrobić lepiej, zmienia kolory, kompozycję, albo maluje zupełnie inny temat (np. scenę ukrzyżowania, uzupełnia z drugiej strony profilem świętej). Podwójne obrazy są wypadkową pasji tworzenia i chwilowych braków papieru. Zdarzało się, że klienci pani Marianny długo nie przyjeżdżali (szczególnie zimą), a ona malować przecież musiała. Kiedy zamalowała kartony po obu stronach, robiła szybkie szkice malarskie na skrawkach papieru, starych gazetach. Np.: na „Gazecie Stołecznej" z 17-18 kwietnia 1993 namalowała zieloną krowę podpisując z drugiej strony pędzlem, wielkimi literami: „Muy Wąhock Paskuda". Znacznie częściej odwrocie obrazu kryje zaczęty rysunek „Najpierw muszę określić, wyrysować zwykłym ołówkiem, St. Zbigniew Kamieński MARIANNA WIŚNIOS „Chciałabym malować całe dnie i noce i wcale mi się nie nudzi, bo mam zamiłowanie do tego." Marianna Wiśnios Zawsze podziwiałem wielki talent artystki z Rataj koło Wąchocka, ale jeszcze bardziej jej malarską aktywność, tę ciągłą potrzebę tworzenia. Tak malarka wspomina dziecińst­ wo: „Dziewuszką byłam, już rysowałam, kreśliłam węglem po bielonej ścianie w izbie, po piecu, po deskach, po stodołach, gdzie ino mogłam dostać ręką. Gliną po polepie malowałam i po kamieniach, nawet kijem po rosie..." Po wielu próbach samodzielnie dochodzi do ulubionej techniki. Jest nią: ak­ warela, tempera, plakatówki na papierze. Używa również kredek świecowych, pasteli, flamastrów, długopisów. W trakcie pisania tego tekstu, obejrzałem ponad 350 prac Marianny Wiśnios z lat 1992-96 malowanych, lub tylko rysowanych na papierze. Format papieru wynika z podziału typowego bristolu na pół, lub na ćwiartki. Najczęściej są to Marianna Wiśnios 221 �wszystko co ma być na obrazie. Potem dopiero pocieram farbą." Rysunki przedstawiają postacie bez włosów, nóg, przypominające fantomy, duchy, przybyszów z kosmosu, jakby autorka nagle przerywała pracę i odwracała papier na drugą stronę. Robiła tak z kilku powodów: albo nie od­ powiadała jej zbyt gładka powierzchnia, źle przyjmująca farbę (wtedy gdy używa tekturki, z jednej strony białej i gładkiej, z drugiej szarej, szorstkiej), albo była niezadowolona z rysun­ ku. Wtedy rezygnowała z rozpoczętego tematu (zaczynała rysować Matkę Boską a praca skończona z drugiej strony przedstawia Chrystusa). Zdarza się, że zmienia układ kom­ pozycyjny, z poziomego na pionowy. Większość prac jest sygnowana z tyłu. Podpisując ukoń­ czony obraz Marianna Wiśnios wraca czasem do pierwszego rysunku, poprawia go kredką, którą właśnie składa podpis, chce aby był wyraźny. Jest dla niej ważny. Czasem coś dorysowuje, twarze i dłonie rysowanych postaci pokrywa farbą. Tył pięknego, bardzo bogatego obrazu, przedstawiają­ cego Chrystusa modlącego się z apostołami w ogrodzie oliwnym, oprócz daty i dużego podpisu pędzlem, zawiera wkomponowany weń wizerunek ptaka (dudka?). Nie ulega wątpliwości, że rysunek tym razem powstał po ukończeniu głównego dzieła. Takich prac jest więcej; widzimy rysunki przedstawiające ptaki i zwierzęta (małe koniki, jelonki, psy, osiołki). One również powstały przy okazji sygnowania. Podpis autorki zawiera zwykle: imię, nazwisko i rok (Marianna Wiśnios 1994), ale można spotkać podpis: Maria Wiśnios, a gdzie indziej: Marianna Kowalczyk (nazwisko panieńskie). Na odwrocie obrazu z 1995 roku przedstawiają­ cego Mojżesza autorka podpisała się 10 razy, różnymi kolorami. Bardzo często data jest dokładna i uzupełniona słowami „obraz malowany" (np.: obraz malowany 8 września 1994 Marianna Wiśnios). Również rysunki wykonane ołówkiem posiadają adnotację: obraz malowany. Data bywa uzupełniana dniem tygodnia. Pisanie sprawiało pani Mariannie sporo kłopotów, pewnie dlatego niewiele obrazów zatytułowała własnoręcznie. Tytuły pisze najczęściej jako jeden długi wyraz, czasem podzielony pionowymi kreskami. Literę „h" pisze przeciągając pionową linię w dół, co powoduje, że można ją czytać jak „p". Stąd słowo „hrystus" wygląda jak „prystus" i staje się niezrozumia­ łe. Oto przykłady tytułów w oryginalnej pisowni: Jehał Pan yaiowy Pzzes las Dodom Browy Inapotkał Raspoiehał Pan gaiowy zrana nazalonce Pisałam 4 czerwiec Cygany Graj Piękny cyganie Piosękę zpszedlat 23 Mai Sięta truica malowany 2 czerwiec Sfeta truica 1993 23mai Obraz malowany Piąty Mai Nastarem zamku Panna Młoda zroku 1966 M W 1993 Zpra Zdziada Jam Cygan 222 Kś ędze Kapucyni Juliian Julijanowicz iego 7 Rzona Żołniesz Spoczynek Powoinie 1945 iamzdradzona Posrutmarzen gdzeodieżdzasz Janku Drogi smutku Pozostai Kaplica Sęteg Maceia Sfęta Klara Sfęta Barbara Sfęt Basia Kiedy zapytałem panią Mariannę dlaczego akurat tę na­ zwała świętą Basią, odpowiedziała, że ta jest nadwybornie urodna. Warunki w jakich powstawały obrazy (mały stół, ciasna izba z dymiącą kuchnią), powodowały, że obrazy z tyłu są brudne, poplamione różnymi kolorami farb. Czasem służą za paletę lub do próbowania koloru i mocy flamastrów, pociąg­ nięć pędzla. Małe prace na czarnym kartonie, po odwróceniu zaskakują białymi kaligrafowanymi napisami wykonanymi wprawną ręką lub przy pomocy letrasetu. Łatwo, nawet z daleka, możemy przeczytać, po odwróceniu, Chrystusa na krzyżu: Ignacy Jan Paderewski Wariacje i Fuga a-mol na temat własny op. 11", z tyłu „konika przy studni" Z Moniką Jarecką rozmawiała Małgorzata Błach, na odwrocie „świętej ze zwierzętami" Grała Maria Korecka - Szostakowska, spod konika wyłania się napis „doc. Tadeusz Iwiński", z drugiej strony drugi konik i napis „Mazurek a-mol op. 65 nr 2". Takich prac jest bardzo dużo. Przypadkowe zestawienia tworzą zabawny kontekst. Pytana o pochodzenie tych tajemniczych napisów, Marian­ na Wiśnios wyjaśniła, że to klienci z TV Łódź nazwozili jej starych plansz do wykorzystania z drugiej strony. Dwie strony obrazu. Najczęściej wiadomo, która jest przeznaczona do eksponowania. Wątpliwości zaczynają się gdy obie są skończonymi dziełami. Należałoby pokazywać taki obraz z obu stron, bo nie wiemy, który był dla autorki ważniejszy, który był pierwszy. Ale i te niedokończone szkice, rysunki, zapiski ukryte po drugiej stronie są ważne. Mówią o malarce czasem więcej, niż obrazy po tej ważniej­ szej stronie. Oglądając je możemy śledzić etapy powstawania dzieła, warsztat, emocje temu towarzyszące. Wypowiedzi Marianny Wiśnios cytuję z katalogu Malarst­ wo Marianny Wiśnios - Muzeum Sztuki Współczesnej w Radomiu 1994. Zebrała je Barbara Erber z Muzeum Narodowego w Kielcach. * Jerzy Kutkowski Fotografie prac Marianny Wiśnios z kolekcji własnej (ok. 400 obrazów) wykonał dr Bolesław Nawrocki �Wspomnienie Jerzy Łoziński Pragnę dzisiaj pożegnać w imieniu dyrekcji i pracowników Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk śp. Profesora Jerze­ go Łozińskiego, naszego drogiego kolegę i przyjaciela. Urodzony w Warszawie 20 kwietnia 1926 roku, Profesor Łoziński życie spędził głównie w rodzinnym mieście, ale swoimi talentami i pracą służył całemu krajowi. Żył i pracow­ ał w czasach tragicznych bądź w czasach trudnych. Maturę zdał w tajnym gimnazjum w 1943 r., rozpoczął studia na tajnym Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej w tymże samym roku, jednocześnie ukończył podchorążówkę Armii Krajowej. W marcu 1944 roku został aresztowany przez gestapo wraz z ojcem i osadzony na Pawiaku, a następnie więziony w obozie koncentracyjnym Stutthof. Jego ojciec umarł w obozie, a on, ewakuowany do Danii, kiedy zbliżał się front, doczekał tam końca wojny. Po wojnie studiował w Warszawie architekturę, w Krako­ wie historię sztuki i filozofię, by wrócić do Warszawy, gdzie uzyskał tytuł magistra historii sztuki w 1951 roku u profesora Stanisława Lorentza za pracę o kościele jezuickim w Piotr­ kowie Trybunalskim. Pracę doktorską obronił w 1969 r., również u prof. Lorentza. Docentem w Instytucie Sztuki został w 1972 roku, a profesorem w 1990. Przez praktycznie całe życie zawodowe (od 1952 r.) był związany z Instytutem. W Instytucie rozwijał swoje badania, był jednym z jego najwybitniejszych pracowników. Trudno jest przecenić obec­ ność i rolę Profesora Łozińskiego wśród nas. Był czynny w Stowarzyszeniu Historyków Sztuki, był przez lata członkiem, a także wiceprzewodniczącym Rady Naukowej Instytutu, Komitetu Nauk o Sztuce, członkiem Comité International d'Histoire de l'Art, International Council of Monuments and Sites, Naukowego Warszawskiego i Aka­ demii Umiejętności. Współpracował bądź redagował „Biule­ tyn Historii Sztuki", „Rocznik Historii Sztuki", inne czasopis­ ma i publikacje. Za swoje wybitne osiągnięcia otrzymywał nagrody i odznaczenia. Wykładał w Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, Katolickim Uniwersytecie Lubelskim i Uniwe­ rsytecie Toruńskim, ale najważniejszym Jego dziełem jest coś innego. U progu dojrzałego życia Profesor Łoziński widział śmierć i ruinę, widział jak łatwo giną ludzie, miasta, zabytki sztuki. Może dlatego z takim oddaniem i miłością, talentem i skut­ kiem pracował nad „Katalogiem Zabytków Sztuki w Polsce". Poświęcił tej pracy 40 lat swojego życia, był jej zawsze wierny Prof. Jerzy Łoziński na przekór wszystkiemu. Zmieniały się układy polityczne, rządy, ustrój państwa, a on w każdej sytuacji ze spokojem kontynuował swoją pracę. „Katalog Zabytków Sztuki..." jest Wielkim Testamentem Jego życia. Podkreśliłem już Jego związki z Instytutem Sztuki: jest naszą powinnością ten Jego testament wypełnić. Cześć Jego pamięci! Niech odpoczywa w pokoju! Lech Sokół * * Profesora Łozińskiego poznałem w czasie odgruzowywa­ nia Miodowej. Budował się Instytut. Dosłownie i w przenośni. Na placyku, obok wznoszonych ścian graliśmy w piłkę. Oczywiście po pracy. Sil starczało na wszystko, byliśmy młodzi. Jurek był wyższy ode mnie, a co gorsze - lepszy. Nie tylko przy siatce. Dokładnie już wiedział, co go interesuje, ja jeszcze nie. Jednak kiedy objąłem redakcję „Polskiej Sztuki Ludowej" okazało się, że jest mi on bardzo potrzebny. Chciałem rozszerzyć formułę pisma, wzmocnić etnografię obszarem pogranicza ze sztuką „wysoką". Pozostawało poza kręgiem zainteresowań zarówno etnografów, jak i historyków sztuki. Jedni uważali, że to już nie sztuka ludowa, drudzy, że jeszcze nie sztuka wysoka. Ale Jerzy z wielką pieczołowitością pomógł mi zająć się tym zjawiskiem. Interesowało go prowincjonalne malarstwo, rzeźba, wystrój wiejskich kościółków, kapliczki. Nie pomija- 223 �no więc ich w Katalogu Zabytków... - wielkim dziele profesora Łozińskiego. A na styku naszych zainteresowań ciągle pojawiały się znaki zapytania. Choćby z datowaniem i ustalaniem przynależności „klasowej" rzeźb. Ludowa, czy kościelna? Cechowa czy samorodna? Wichry, słota, mróz i gorąco w ciągu kilkudziesięciu lat mogły do tego stopnia zniszczyć rzeźbę w odsłoniętej kapliczce, że trudno było powiedzieć: X V I czy X I X wiek? Ludowa, czy gotycka. Kiedy nie umieliśmy dać sobie rady, zwracaliśmy się do kolegów z Katalogu. Zwłaszcza do Jurka. Wiedział dużo, a przy tym, chętnie i życzliwie pomagał. Twarz miał uśmiechniętą, oczy dobre, ufne jak dziecka. Żadnych fum, póz, nadymań, które już poznałem w kontak­ tach z niektórymi historykami sztuki. Jurek należał do tych, którzy szanowali sztukę ludową, widzieli w niej wartości godne uwagi. Nic więc dziwnego, że zaprosiliśmy go do Komitetu Redakcyjnego pisma. Zwłaszcza, że czasy były trudne, a Jurek znakomity we wszystkich sytuacjach. Wspo­ magał nas swym autorytetem, a miał go od początku swej działalności. Wiedzę szczegółową gromadził w miarę pracy, a 190 zeszytów Katalogu mówi samo za siebie. Dostrzegał problemy, umysł miał precyzyjny, świetnie syntetyzujący. Zaskakiwał przy tym dużą wrażliwością artystyczną i przygo­ towaniem filozoficznym. To był prawdziwy humanista, nie­ mal nigdy zresztą nie ukazujący swych różnorodnych talen­ tów. Kiedyś zaskoczyła mnie celność jego ripost, argumentacji kładącej przeciwnika na łopatki. Byłem wtedy sekretarzem komórki partyjnej, więc wezwano mnie razem z dyrektorem instytutu i Jurkiem na posiedzenie Kolegium Kierowniczego Ministerstwa Kultury i Sztuki. Dyrektor Generalny resortu, nadęty i ogromny jak wieloryb Jerzy Pański zaatakował Katalog. Po co to wydawać? grzmiał. To nie nasza sprawa. Jeśli kościół chce, to niech sobie sam dokumentuje, ale nie za państwowe pieniądze. Jurek pobladł, zdenerwował się, ale odparował atak z taką logiką, z taką umiejętnością przywołania właściwych cytatów z klasyków marksizmu, że sprawę wygrał. Zaimponował mi. Kiedy się tego wyuczył? Raz jeszcze mogłem się przekonać, że marksizm-leninizm najstaranniej przerabiano na KULu. Dużo zawdzięczam Jurkowi, był okres, kiedy dość często widywaliśmy się towarzysko. Tacy ludzie jak on, wyznaczają miarę, zachowań i sprawności intelektualnych, a o tym, jak było to ważne nie muszę mówić. Odejście Jurka, to strata niepowetowana. Ludzie bywają absolutnie niezastąpieni. W naszym życiu jednostkowym, i w instytucjach, nauce, sztuce. Nie mam wątpliwości, że ranga profesora Łozińskiego będzie rosła w naszej nauce. Jego dzieło jest fundamentalne dla naszej kultury, świadectwo szczególnie ważne w czasie, gdy nic nie jest ani pewne, ani trwałe. Aleksander Jackowski SPROST O WANI A Harvard University 6 marca 1997 * * * Ukrainian Research Institute 1583 Massachusetts Avenue Cambridge, Massachusetts 02138 Szanowny Panie Redaktorze, Dziękuję serdecznie za opublikowanie zapisu mego wy­ stąpienia na Konferencji w Fundacji im. Stefana Batorego. Zapis nie może być lepszy od tego, czego jest właśnie zapisem, i trzeba mi będzie nad nim trochę popracować przed oficjalną publikacją, ale w jednym przypadku „transkrybent" poszedł dalej niż ja. Na stronie 53 (druga kolumna) czytam: „Pozwolę sobie wyrazić dosyć kontrowersyjne poglądy, ale jak wiadomo pewien słynny Polak powiedział (cytuję z pa­ mięci): prawdziwa cnota krytykia (sic!) się nie boi." Otóż, Panie Redaktorze, to nie było tak. Ja naprawdę powiedziałem: PRAWDZIWY KRYTYK CNOTY SIĘ NIE BOI ale udawałem - „cytuję z pamięci" to było udawanie, że nie pamiętam jak to Xiążę Biskup Warmiński (o ile się nie mylę) powiedział „w oryginale". Ale jak widać próba powiedzieć coś dowcipnego mi się nie udała i zostałem przywołany do porządku. Obiecuję w przy­ szłości się sprawować. Łączę wyrazy poważania. Roman Szporluk Profesor historii Ukrainy Uniw. im. Harvarda 224 W tekście Henryka Wańka Sztuka jako świętość i grzesz­ ność na stronie 10 wkradł się przykry błąd. Z przytoczonego poniżej w pełnym brzmieniu fragmentu wypadło ostatnie zdanie a przedostatnie zostało znacznie zniekształcone: „Typowy twórca współczesny nie bywa wikłany w konflikt 0 charakterze fundamentalnym, co zresztą nie wyklucza tego, że trwa on i rozwija się w cieniu, poza progiem świadomości 1 okazjonalnie wyłania się na powierzchni, w takiej czy inne postaci. Raz będzie to dominikańskie obrazobórstwo w rodza­ ju Savonaroli a innym razem abstrakcjonizm. Ale typowy, czyli przeciętny twórca nie jest napiętnowany wyrokiem wielkości, o którym wspomina Nowosielski." Autorów i Czytelników bardzo przepraszamy za zaistniałe przeinaczenia. Redakcja � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/634b7455d1667f47981285a4164c6b56.pdf 24ce82722f8281638d7eac75c865f502 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3710 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3486 Title A name given to the resource Refleksje po wystawie sztuki ludowej w Londynie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1956 t.10 z.6, s. 289 - 296 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text REFLEKSJE PO W Y S T A W I E SZTUKI LUDOWEJ W LONDYNIE ALEKSANDER Nie ł a t w o pisać o wystawie, k t ó ­ rej się jest w s p ó ł a u t o r e m . Osobiste zaangażowanie utrudnia obiektywną ocenę, chociaż i zaostrza spojrzenie na r ó ż n e problemy z w i ą z a n e z w y ­ s t a w ą . A p r o b l e m ó w takich jest n i e m a ł o — z a c z y n a j ą c od koncep­ cji wystawy, a k o ń c z ą c na sytuacji naszego muzealnictwa, na katastro­ f a l n y m stanie z b i o r ó w sztuki ludo­ wej. 1 Podstawowym z a ł o ż e n i e m scena­ riusza było pokazanie sztuki ludo­ wej przede w s z y s t k i m od strony jej w a r t o ś c i artystycznych. Liczyliśmy na widza, k t ó r e g o m a ł o interesuje nasza specyfika etnograficzna, k t ó r e ­ m u jest wszystko jedno, czy to, co 1 Wystawa polskiej sztuki ludo­ wej eksponowana b y ł a w Londynie w sali R. W. S. Galleries — Conduit Street 26, w dniach 3—24 maja 1956 r. Scenarzysta i komisarz w y ­ stawy — mgr A. Jackowski. Opra­ cowanie plastyczne — Cz. Wielhorski. Asystent komisarza w y s t a w y — mgr A. K u n c z y ń s k a . Opieka nad eksponatami — dr T. Delimat. W y k o ­ nawstwo — P r z e d s i ę b i o r s t w o W y ­ staw i T a r g ó w . Katalog opracowali — mgr A . Jackowski i mgr A . K u n ­ czyńska. Plakat — J. Lenica. W y ­ s t a w ę p r z y g o t o w a ł Centralny Za­ r z ą d I n s t y t u c j i Sztuk Plastycznych i Wystaw M K i S , w Londynie f i r ­ m o w a ł I n s t y t u t K u l t u r y Polskiej. JACKOWSKI widzi, jest „ S i e r a d z e m " czy „Opocz­ nem". W y s t a w ę a d r e s o w a l i ś m y do publiczności wystaw plastycznych, do ś r o d o w i s k a artystycznego, do tych, k t ó r y c h interesuje przede wszystkim sztuka, k t ó r z y na wy­ stawach s z u k a j ą przeżyć n a t u r y estetycznej. W i d z o w i temu chcieliś­ my p r z e k a z a ć ogólny obraz naszej ludowej sztuki w jej n a j w a ż n i e j ­ szych w a r t o ś c i a c h artystycznych, a zarazem — p o k a z a ć jej o d r ę b n y k o ­ loryt, to, co w niej jest p o l ­ s k i e . Adresowaliśmy wystawę t a k ż e do naszej emigracji. I znowu nie po to, by uczyć, na j a k i m tere­ nie co jakie jest, ale aby przypo­ m n i e ć smak k r a j u , a t m o s f e r ę ojczyz­ ny, dzieciństwo. Chcieliśmy przeko­ n a ć ich przy t y m , że nowy u s t r ó j polityczno-społeczny nie zniszczył uroku ludowej sztuki, lecz przeciw­ nie: otoczył j ą szacunkiem, ocenił zarówno jej tradycyjne w a r t o ś c i (rzeźba i malarstwo religijne), j a k i d a ł nowe możliwości rozwoju. t a k ż e stroju, tkaniny, haftu, zdob­ nictwa w drzewie, s k ó r z e , metalu i t d . Poza szerszym zakresem różniła naszą w y s t a w ę od poprzedniej od­ mienna intencja w doborze i zesta­ wie rzeźb. Wystawa z 1948 r. p o d ­ k r e ś l a ł a to wszystko, co łączy na­ szą s z t u k ę l u d o w ą ze s z t u k ą p r y ­ m i t y w u a f r y k a ń s k i e g o , co jest w niej w s p ó l n e z i n n y m i k u l t u r a m i . Nam zaś, j a k w s p o m n i a ł e m , cho­ dziło o wydobycie cech specyficznie polskich. W y b i e r a l i ś m y w i ę c obiekty bardzo „ n a s z e " : Chrystusa p a d a j ą c e ­ go pod k r z y ż e m , Frasobliwych, a nawet a u t e n t y c z n ą s t a r ą k a p l i c z k ę u s t a w i o n ą na tle fotograficznego pejzażu, szopkę k r a k o w s k ą , ł o w i ­ ckie pasiaki, kolorowe p a j ą k i , p u ­ szyste „ ś w i a t y " , jarmarczne k w i a t y z barwnych bibułek, wycinanki. Podstawowym k r y t e r i u m selekcji m a t e r i a ł u , p r z e w a ż n i e już muzeal­ nego, b y ł a w a r t o ś ć artystyczna. Po­ k a z a ć to, co najlepsze — znaczyło przede wszystkim sięgnąć do u n i ­ kalnych z a b y t k ó w , do o k a z ó w b ę d ą ­ Trzeba b y ł o r ó w n i e ż b r a ć pod cych ozdobą naszych muzealnych u w a g ę , że L o n d y n widział j u ż j e d ­ ekspozycji. n ą w y s t a w ę polskiej sztuki ludowej w r. 1948; nasza wystawa m u s i a ł a w i ę c być inna, w n o s i ć nowe ele­ menty. O ile poprzednia ekspozy­ Por. i n t e r e s u j ą c e u w a g i na ten cja o g r a n i c z a ł a się t y l k o do rzeźby, temat dra J. Grabowskiego w art. malarstwa i g r a f i k i , o tyle m y za­ „ S z t u k a ludowa s z t u k ą l u d ó w " i w k ł a d a l i ś m y pokazanie przekroju ca­ o m ó w i e n i u krakowskiej wystawy łości sztuki ludowej, we wszystkich malarstwa, r z e ź b y i g r a f i k i ludowej, jej formach i przejawach, a więc „Pol. Szt. L u d . " nr 6-7-8/1948. 2 2 289 �Zniszczone czy zagrożone ekspo­ naty trzeba było zastąpić kopią, jak lo zrobiliśmy ze starymi obrazami na szkle, z n i e k t ó r y m i r z e ź b a m i , za­ b a w k a m i oraz zdobioną wycinanka­ m i gwiazdą obrzędową. Ogromną pomoc okazał nam w t y m prof. T. Seweryn i m u s z ę s t w i e r d z i ć , że wszystkie kopie wykonane pod j e ­ go opieką b y ł y istotnie d o s k o n a ł e . K r y t e r i u m w a r t o ś c i artystycznych s t o s o w a l i ś m y r ó w n i e ż przy wyborze o b i e k t ó w w s p ó ł c z e s n y c h . Nie w i ­ dzieliśmy sensu w akcentowaniu sztuki dnia dzisiejszego t y l k o dla­ tego, że pokazuje ona n o w ą t e m a t y ­ kę. Zbyt dobrze wszyscy wiemy, z jakich źródeł p ł y n ę ł y „ i n s p i r a c j e " takich dzieł. Woleliśmy ograniczyć się do zestawu n a p r a w d ę w a r t o ś c i o ­ wych o b i e k t ó w — a takich jest we współczesnej twórczości ludowej wcale n i e m a ł o (szczególnie z t k a ­ ctwa, ceramiki, zdobnictwa, p a m i ą t ­ karstwa, malarstwa na szkle) — niż p o k a z y w a ć rzeczy, k t ó r e w istocie swej ś w i a d c z ą t y l k o o upadku pew­ nych gałęzi ludowej sztuki. Nie chcieliśmy k ł a m a ć , nie chcieliśmy s t w a r z a ć sztucznych m i r a ż y r o z k w i ­ tu sztuki ludowej w obecnych wa­ runkach, nie chcieliśmy łudzić co do perspektywy jej dalszego życia i rozwoju. Z a l e ż a ł o nam na rzetel­ ności informacji, na prawdzie — w y r a ż o n e j z a r ó w n o w doborze eks­ p o n a t ó w , koncepcji poszczególnych d z i a ł ó w wystawy, j a k i we w s t ę p ­ n y m artykule katalogu. Istotny sens, jeśli się tak m o ż n a w y r a z i ć — p r o ­ pagandowy, widzieliśmy w ł a ś n i e w b r a k u propagandowych c h w y t ó w , w o b i e k t y w n y m i rzetelnym obrazie, który pragnęliśmy przekazać. Nie znaczy to, że zagadnienia współczesne pozostały na uboczu. Cała wystawa b y ł a ostatecznie r o ­ biona z pozycji dnia dzisiejszego, wysuwała współczesne (dla nas) problemy, nawet w doborze ekspo­ n a t ó w k o r e s p o n d o w a ł a z dzisiejszy­ m i problemami sztuki (akcent p o ł o ­ żony na r z e ź b ę m o n u m e n t a l n ą , na rolę sztuki w organizowaniu co­ dziennego życia). Nie p o k a z y w a l i ś m y co prawda traktora zamiast pługa ani wycinanek z d y m i ą c y m i k o m i ­ nami fabryk. Chodziło nam o inną, istotną p r a w d ę współczesności, o w ł a ś c i w y obraz obecnego stanu sztu­ k i ludowej, o to, czym obrasta, co decyduje o drogach i możliwościach rozwoju, p r z e k s z t a ł c e ń czy p o w i ą ­ zań. S t ą d mocne zaakcentowanie twórczości pogranicza sztuki ludo­ wej i amatorskiej, naszych „ n a i w ­ nych r e a l i s t ó w " — Janeczki, N i k i f o ­ ra, Ociepki, K u d ł y , a nawet R o j Kozłowskiej. A ponieważ świat naiwnego realisty jest jego o d r ę b ­ ną, p o e t y c k ą wizją, twórczość ich, zwłaszcza Nikifora i K u d ł y , obrazo­ w a l i ś m y c a ł y m zestawem prac (ok. 50 „ N i k i f o r ó w " i 25 „ K u d ł ó w " ) . Z drugiej strony współczesność widzenia sztuki ludowej — to do­ strzeganie jej w p ł y w u i r o l i w rozwoju całej k u l t u r y narodowej. Na wystawie s t a r a l i ś m y się w y e k s ­ p o n o w a ć to zagadnienie w specjal­ 290 n y m dziale pod h a s ł e m „ S z t u k a l u ­ dowa jako jedno ze źródeł inspi­ r a c j i w s p ó ł c z e s n e j plastyki". Zna­ lazły się tam r z e ź b y Z. Pronaszki ( „ P r o r o k " z 1918-19 r.), fragment kapliczki J. Szczepkowskiego, olej T. Makowskiego („Chłopak"), a k w a ­ rela T. C z y ż e w s k i e g o („Zbójnik"), karton Z. Stryjeńskiej, grafika Wł. Skoczylasa, E. Bartłomiejczyka, W. Wąsowicza, T. Ma­ kowskiego, T. Kulisiewicza, r y s u n ­ k i A. Stopki i i n . Obok pokazano prace z kolekcji I n s t y t u t u W z o r n i ­ ctwa P r z e m y s ł o w e g o — tkaniny, c e r a m i k ę , zabawki, wyroby z w i k l i ­ ny — projektowane przez A. M i l wicza, E. P l u t y ń s k ą , A.- Kenara, W. W o ł k o w s k i e g o , m a l a r k i z Z a l i ­ pia, k o l e k t y w y robotnicze i m ł o ­ dzieżowe p r a c u j ą c e pod k i e r u n k i e m K r . Szczepanowskiej, A . Kenara, G r z e ś k i e w i c z ó w i t d . W dziale t y m znalazły się r ó w n i e ż zabawki i r z e ź b y w drzewie z Liceum Tech­ n i k Plastycznych w Zakopanem, noszące na sobie u r z e k a j ą c e p i ę t n o osobowości k i e r o w n i k a szkoły — prof. A. Kenara, oraz prace i n d y w i ­ dualnych a r t y s t ó w , j a k broszki H . Grunwalda czy b i ż u t e r i a M . Celm i ń s k i e g o , zabawki A . Rząsy z Za­ kopanego itp. Wszystkie te prace m i a ł y j a k i ś w i ę k s z y czy mniejszy związek ze s z t u k ą l u d o w ą , i to z w i ą z e k o k r e ś l o n y w ł a ś n i e najtraf­ niej s ł o w e m „ i n s p i r a c j a ' ' : a więc pokrewny klimat, coś z ducha l u d o ­ wej twórczości, a nie mechaniczne­ go, eklektycznego przenoszenia jej m o t y w ó w i w z o r ó w . Nie „ z a k o p i a ń ­ szczyzna" s t r a s z ą c a swego czasu w mieszczańskich salonach, nie pseudoludowa kalkomania, ale s i ę ­ ganie do w s p ó l n y c h źródeł prze­ żyć, do poetyki, nastroju, do j a ­ kiejś ludowej tonacji. O d w o ł y w a ­ liśmy się do w r a ż l i w o ś c i widza, k t ó ­ r y nasycony w pierwszej części w y ­ stawy a u t e n t y c z n ą s z t u k ą l u d o w ą , t u powinien był jedynie s t w i e r d z i ć fakt, że w Polsce sztuka ludowa nie jest czymś m a r t w y m , na m a r g i ­ nesie k u l t u r y , ale że niezależnie od w ł a s n e g o , tradycyjnego ciągu roz­ wojowego, zahacza z jednej strony o t w ó r c z o ś ć a m a t o r s k ą — z drugiej zaś o t w ó r c z o ś ć naszych r z e ź b i a ­ rzy, malarzy, grafików, w y s t a w i e n n i k ó w , r e p r e z e n t a n t ó w sztuki de­ koracyjnej i p r z e m y s ł u artystyczne­ go. U n i k a l i ś m y przy t y m j a k i e g o ś fałszywego przeceniania r o l i tego „ l u d o w e g o " źródła inspiracji, w y ­ r a ź n i e p o d k r e ś l a j ą c , że jest ono t y l k o jednym z wielu, bynajmniej nie n a j w a ż n i e j s z y m i nie najbar­ dziej chyba owocnym. Tyle o samej koncepcji wystawy, o jej zasadniczych założeniach sce­ nariuszowych. Dalszy ciąg pracy b y ł już p r ó b ą adaptacji tych założeń do danych w a r u n k ó w ekspozycji. A w a r u n k i nie b y ł y korzystne: duża sala o w y m i a r a c h ok. 20X15 m, oświetlenie górne — padające z oszklonego sufitu, z w y s o k o ś c i 2 p i ę t e r ; w o k ó ł ścian na wysokości p i ę t r a biegła galeryjka szeroka na 2 m, podparta na stiukowych k o ­ lumnach, k t ó r e „zdobiły" w ten spo­ sób w n ę t r z e , n a d a j ą c m u mies2c z a ń s k o - p a ł a c o w y charakter. U k ł a d pomieszczenia n a r z u c i ł r o z w i ą z a n i e — na galeryjce z n a l a z ł o się wszyst­ ko, co b y ł o p o c h o d n e wobec sztuki ludowej, a w i ę c „ n a ­ i w n i realiści", amatorzy, I W P i dzieła sztuki w s p ó ł c z e s n e j inspiro­ wane l u d o w ą t w ó r c z o ś c i ą . Na par­ terze zaś umieszczono całą ekspo­ zycję sztuki ludowej. P o z o s t a w a ł o r o z s t r z y g n ą ć : czy p r z y j ą ć m e t o d ę pokazu r z e c z o w ą , tzn. oddzielnie eksponować ceramikę, oddzielnie tkaniny, wycinanki, r z e ź b ę itp. — czy też t w o r z y ć całości, np. regio­ nalne. S t a l i ś m y na stanowisku, że obiekty sztuki ludowej należy po­ k a z y w a ć we w ł a ś c i w y m k o n t e k ś c i e . Ze sztuka ludowa t ł u m a c z y się do­ piero wtedy, gdy w i d z i m y j ą we wszystkich p o w i ą z a n i a c h jako s u m ę tych w a r t o ś c i estetycznych, k t ó r e człowiek tworzy d l a s i e b i e , dla wyrażenia swoich w z r u s z e ń , dla ozdoby swego życia. Należało przy t y m p o k a z a ć d u ż ą r ó ż n o r o d n o ś ć form, i n n o ś ć sztuki np. p o d h a l a ń s k i e j , k r a k o w ­ skiej czy kurpiowskiej. Niestety, p r z e s t r z e ń b y ł a tak m a ł a , że trze­ ba b y ł o wszystkie te postulaty rea­ lizować w syntetycznym skrócie. Trudno też powiedzieć, kiedy k o n ­ cepcja scenariusza p r o w a d z i ł a m y ś l plastyka, kiedy zaś b y ł o odwrotnie.' Ostatecznie z d e c y d o w a l i ś m y się na sześć „stoisk" r e p r e z e n t u j ą c y c h naj­ bardziej typowe i i n t e r e s u j ą c e re­ giony (względnie grupy pokrewnych r e g i o n ó w ) . B y ł y to: P o d h a l e (aż po Sądeckie i Beskid Śląski), Śląsk (Dolny, G ó r n y , Opolski i Cieszyński), P o l s k a południo­ wo - w s c h o d n i a (Rzeszowskie i p o ł u d n i o w a część w o j . lubelskie­ go), P o l s k a p ó ł n o c n o w s c h o d n i a (Kurpie, Podla­ sie), P o l s k a c e n t r a l n a (Ma­ zowsze, Opoczyńskie, Sieradzkie, Radomskie itd.) oraz Krakow­ s k i e . T a k i p o d z i a ł pozwolił poka­ zać niemal cały m a t e r i a ł , k t ó r y m d y s p o n o w a l i ś m y , przy czym starali­ ś m y się o wydobycie w ekspozycji każdego regionu jego cech specy­ ficznych, typowych. Tak np. „ P o d ­ hale" c h a r a k t e r y z o w a ł o zdobnictwo w drzewie, skórze i metalu oraz obrazy na szkle, podobnie , j a k „Polskę północno-wschodnią" ' tka­ niny dwuosnowowe, plecionki i w y ­ cinanki — a „ K r a k ó w " m a l o w a n k i zalipiańskie, szopka, s t r ó j i p l a ­ styka o b r z ę d o w a (gwiazda, t u r o ń ) . Wszędzie zresztą znalazł się s t r ó j , ceramika, mebel. Jak już z tego opisu w y n i k a , nie było m o w y o ż a d n e j dosłowności etnograficznej czy naturalizmie właściwym skansenowskim mu­ zeom. Chodziło o znalezienie jakiejś plastycznej syntezy, s k r ó t u — o za­ sugerowanie charakteru sztuki l u ­ dowej. Tak np. „ p ó ł k a " Szymoszka czy malowanki z a l i p i a ń s k i e stano­ w i ł y j e d n o c z e ś n i e element obudo­ w y stoiska i eksponat. Fotogramy pejzaży, w n ę t r z a , sceny z życia — d o p o w i a d a ł y to, czego mogła nie w y r a z i ć sama ekspozycja. �Rye. 1. Fragment wystawy polskiej sztuki ludowej w Londynie. Oczywiście zdaję sobie sprawę z zastrzeżeń, jakie m o ż e b u d z i ć przyjęty przez nas podział. Nie u w a ż a m go wcale za najlepszy, ale — p o d k r e ś l a m — w danych warunkach w y d a ł nam się n a j ­ bardziej przydatny. Z r e s z t ą — poza n i m pozostała r z e ź b a , zabaw­ ka i malarstwo. Te dwa ostatnie d z i a ^ p o k a z a l i ś m y oddzielnie — w m a ł y c h w n ę k a c h , r z e ź b a nato­ miast w y p e ł n i ł a ś r o d e k sali oraz znalazła się w stoiskach regional­ nych. Niejednolitość podziału, raz rze­ czowego, raz terytorialnego nie sprzyjała przejrzystości kompozy­ cji wystawy, t ł u m a c z y ł a się jednak tym, że w ł a ś c i w i e i w rzeźbie, i w malarstwie, i nawet w zabawce trudno jest jeszcze przy dzisiej­ szym stanie wiedzy wyodrębnić ich cechy regionalne. Woleliśmy więc p o t r a k t o w a ć je w zasadzie j a ­ ko dobro o g ó l n o k r a j o w e , regiona­ lizując je t y l k o w pewnych w y p a d ­ kach (np. Matka Boska S k ę p s k a przy K u r p i a c h , pewne typy zaba­ wek w K r a k o w s k i e m itp.). Zasadniczym problemem plastycz­ nym w y s t a w y stało się jednak roz­ wiązanie trudności wynikłych z niekorzystnej architektury w n ę t r z a . Co zrobić, aby w y t w o r y sztuki l u ­ dowej, p r z e w a ż n i e drobne w roz­ miarze — z a g r a ł y p e ł n i ą b a r w i form w t y m w y s o k i m p a ł a c o w y m wnętrzu? P r z y p o m i n a ł y się po­ dobne t r u d n o ś c i , jakie napotykali realizatorzy w y s t a w y w Pałacu Kultury i Nauki. Gdy jednak J. S o ł t a n i O. Hansen usiłowali p r z e k r e ś l i ć istniejącą architekturę b u d u j ą c w niej j a k b y nowe w n ę t r z e , Wielhorski s t a r a ł się raczej w t o p i ć salę w ekspozycję, związać ją o tyle, aby p r z e s t a ł a dzia?ać agresyw­ nie. U z y s k a ł to przez wpisanie 3 3 Por. recenzje z ogólnopolskiej w y s t a w y sztuki ludowej 10-lecia R. Reinfussa i J. Jarnuszkiewicz, zamieszczone w niniejszym nrze „Pol. Szt. L u d . " . stoisk w salę, przy zachowaniu l o ­ gicznego i rytmicznego podziału d y ­ ktowanego u k ł a d e m kolumn, przez zastosowanie w obudowie stoisk pionowych p r ę t ó w , podtrzymują­ cych plansze czy gabloty, wreszcie przez doskonale p o m y ś l a n y p o d ­ wieszony strop z r ó ż n o b a r w n y c h p a j ą k ó w i „ ś w i a t ó w " , k t ó r y nie tylko obniżył w ten sposób salę, t w o r z ą c bardziej przytulne w n ę ­ trze, ale i s t a n o w i ł p i ę k n y k o l o r y ­ styczny akcent w p r o w a d z a j ą c y od razu w j a k i ś l u d o w o - o d ś w i ę t n y na­ strój. Jak ocenić p l a s t y c z n ą realizację wystawy? Sądzę, że należy t u w y ­ różnić trzy podstawowe elementy: stosunek do scenariusza, stosunek do w n ę t r z a i stosunek do ekspona­ tu. Z a c z n ę od pierwszego. Zgod­ ność koncepcji scenarzysty i p l a ­ styka jest w ogóle p i e r w s z y m w a ­ r u n k i e m udania się wystawy. Ta zgodność, a nawet więcej — sta­ lą w s p ó ł p r a c a , w s p ó l n e kształto­ wanie koncepcji istniejące w da- 291 �n y m w y p a d k u — s t a n o w i ł y o pew­ nej jednolitości wystawy. O sto­ sunku do w n ę t r z a j u ż m ó w i ł e m — rezultat u w a ż a m za w y j ą t k o w o udany. Pozostaje sprawa trzecia: stosunek do eksponatu, a więc stworzenie w ł a ś c i w e g o k l i m a t u w y ­ stawy, w k t ó r y m obudowa nie p r z y ­ t ł u m i eksponatu, spełniając t y l k o rolę d o p o w i a d a j ą c e g o akompania­ mentu, na tle k t ó r e g o u w y d a t n i się walor samego obiektu. Podstawo­ w y więc sens pracy plastyka za­ m y k a się w t y m , aby s t w o r z y ć w a r u n k i najkorzystniejszego przed­ stawienia t r e ś c i wystawy, aby po­ k a z a ć w ł a ś c i w y eksponat we w ł a ­ ściwy sposób. M a m w r a ż e n i e , że Wielhorskiemu u d a ł o się s t w o r z y ć n a s t r ó j , w y s t a ­ wa b y ł a polska, b y ł a ludowa i b y ­ ła w s p ó ł c z e s n a . Nie jestem nato­ miast pewny, czy w r ó w n i e traf­ ny sposób u m i a ł w y d o b y ć poszcze­ gólny eksponat, czy nie za bardzo grał całością, nawet kosztem skupie­ nia uwagi widza na w a r t o ś c i o w ­ szych dziełach. Wystawa, mimo wszystkich z góry p r z y j ę t y c h de­ cyzji, b y ł a jednak t r o c h ę p r z e ł a d o ­ wana. (Oczywiście w i n ę ponosi t u 4 4 Z w r a c a m u w a g ę , że przy t a k i m ustawieniu z a d a ń plastyk nie tylko może, ale i musi b y ć w s p ó ł g o s p o ­ darzem w y s t a w y . Jego jest rzeczą ustalić t a k ą k o n c e p c j ę p l a s t y c z n ą , przy k t ó r e j założenie t r e ś c i o w e znaj­ dzie w ł a ś c i w e rozwiązanie arty­ styczne. Wystawa, w odróżnieniu od książki czy a r t y k u ł u , przemawia j ę ­ zykiem s k o j a r z e ń , obrazem a r t y ­ stycznym. Narracja prowadzona jest t u specyficznymi ś r o d k a m i , r ó ż n y ­ m i w zależności od celów i założeń wystawy, ale zawsze jest to narra­ cja wystawowa, a więc działająca wizualnie, a p e l u j ą c a do w r a ż l i w o ś c i widza, a t a k u j ą c a jego w y o b r a ź n i ę . P r a w i d ł o w o ś ć d z i a ł a n i a wystawy — to w ł a ś n i e p r a w i d ł o w o ś ć w y w o ł y ­ wanych s k o j a r z e ń , p r a w i d ł o w o ś ć za­ pamiętanych wrażeń. Twórcy w y ­ stawy, a zwłaszcza plastyk, odpo­ wiedzialni są więc za to, j a k widz reaguje, co u t r w a l a w p a m i ę c i , j a k n a w a r s t w i a j ą się w jego ś w i a d o ­ mości odbierane w r a ż e n i a . Nie bez znaczenia jest więc hierarchia eks­ ponatu, uzyskana r ó ż n y m i ś r o d k a ­ mi: wyodrębnieniem, właściwym rozmieszczeniem, p o d ś w i e t l e n i e m itp. W a ż n y jest kontekst, w a ż n a zasada eliminacji, bezwzględnej selekcji wszystkiego, co nie jest konieczne, co przeciąża, co zagłusza. Selekcji, k t ó r a jest p o d s t a w o w ą z a s a d ą k a ż ­ dej twórczości, a w wystawiennic­ twie decyduje w ogóle o t y m , co i j a k się widzi. Nie w d a j ę się t u . w ocenę r o l i plastyka. Jest ona r ó ż n a przy r ó ż ­ nych rodzajach wystaw, jest ona zmienna w zależności od charakteru w s p ó ł p r a c y ze s c e n a r z y s t ą , fachow­ cem. A l e zawsze plastyk powinien być ostatecznym organizatorem w r a ­ żeń, jakie przekazujemy w y s t a w ą . Oczywiście plastyk czujący i zna­ jący s z t u k ę l u d o w ą . 292 w r ó w n e j mierze i scenarzysta, k t ó r e m u , gdy m i a ł odrzucić rzeźbę czy t k a n i n ę , nieraz r ę k a zadrżała.) Toteż widz z p e w n o ś c i ą nie do­ strzegł wszystkich p r z e d m i o t ó w , k t ó r e chcieliśmy m u p o k a z a ć . Nie d o j r z a ł zapewne n i e k t ó r y c h rzeźb, k t ó r e potraktowane b y ł y raczej jako element dekoracyjny, co podnosiło wprawdzie w a r t o ś ć e s t e t y c z n ą obu­ dowy, ale zarazem t u s z o w a ł o dzia­ ł a n i e samej rzeźby, nie p o z w a l a j ą c s k o n c e n t r o w a ć na niej należytej uwagi. Nie t w i e r d z ę , że to „ p s u ł o " w y s t a ­ w ę . B y ł a ł a d n a i wcale nie dziwię się ludziom, k t ó r z y przychodzili na nią po k i l k a razy. A l e m y ś l ą c o tej ekspozycji i szeregu innych dostrzegam dość symptomatyczne dla naszego w y s t a w i e n n i c t w a nie-' docenianie r o l i samego eksponatu. W i d a ć w t y m zapewne w p ł y w p o w o ­ jennych w y s t a w „ p r o p a g a n d o w y c h " , przemysłowych czy handlowych, gdzie m a ł ą a t r a k c y j n o ś ć ekspona­ t ó w n a d r o b i ć m u s i a ł sposób ich plastycznego podania. W takich w y ­ padkach m i a ł o to sens i s p e ł n i a ł o o k r e ś l o n e zadanie. T a m natomiast, gdzie eksponatem jest dzieło sztu­ k i , bogata i atrakcyjna oprawa p l a ­ styczna stwarza niebezpieczeństwo silnej konkurencjli, przygłuszenia w y m o w y obiektu, k t ó r y z e p c h n i ę t y na drugi plan staje się nieraz pre­ tekstem dla w y s t a w y a nie jej istotnym sensem. To, o czym t u piszę, nie dotyczy b e z p o ś r e d n i o naszej ekspozycji, nie­ mniej j a k i ś refleks takiego w y s t a ­ wienniczego m y ś l e n i a na pewno z a w a ż y ł na r o z w i ą z a n i u n i e k t ó r y c h f r a g m e n t ó w , a nawet w pewnych wypadkach na niedocenianiu w a r ­ tości samego obiektu. W o l a ł b y m widzieć w i ę c e j pieczołowitości w zaaranżowaniu każdego obiektu, dłuższe przymierzanie i „pieszcze­ nie" się z n i m , aby w y s t ą p i ł w całej swej krasie. Wtedy nie d o s z ł o ­ by do tego, że np. znakomitego „Frasobliwego z Rabki", rzeźbę przede wszystkim o walorach prze­ strzennych, położono w gablocie... P e w n y m usprawiedliwieniem mo­ że b y ć brak czasu przeznaczonego na ostateczną: k o s m e t y k ę , która przy tego rodzaju wystawie jest niesłychanie ważna. Brak czasu, k t ó r y w y n i k ł z tej drobnej p r z y ­ czyny, że organizatorzy wystawy, troszcząc się przez blisko rok o zmontowanie całej imprezy, za­ pomnieli na czas w y s t ą p i ć o wizy i u z y s k a ć zgodę A n g l i k ó w na p r z y ­ jazd wystawy. W t y m stanie rze­ czy nieliczny zespół zmuszony był w k a r k o ł o m n y sposób z m o n t o w a ć w y s t a w ę w ciągu 3 d n i , zamiast przewidzianych 12—15. Publiczność przyjęła wystawę bardzo życzliwie. Z w ł a s z c z a plasty­ cy i architekci p o d k r e ś l a l i smak ekspozycji, p o r ó w n u j ą c j ą z w y ­ stawą meksykańską, która w 1953 r. stała się s e n s a c j ą L o n d y n u . P o d o b a ł się r ó w n i e ż plakat J. L e nicy — kolorowy, wesoły, nowo­ czesny, a przy t y m polski i j a k o ś ludowy. Z eksponatów największe w r a ­ żenie robiły rzeźby, zwłaszcza ule figuralne. P o d o b a ł y się też obrazy na szkle, dzieła n a i w n y c h r e a l i s t ó w , w y c i n a n k i oraz zabawki. Te ostat­ nie p r z y c i ą g a ł y oczywiście szcze­ gólną u w a g ę dzieci. P o d o b a ł się strój ludowy, haft, tkanina — w pierwszym rzędzie szlachetne pa­ siaki opoczyńskie, zapaski k o ł b i e l skie, d y w a n y dwuosnowowe. Nie „ c h w y c i ł " natomiast cały dział „ i n s p i r a c j i " l u d o w y c h . Są­ dzę, że przyczyna leży t u nie w doborze e k s p o n a t ó w , a po prostu w t y m , że sam problem nie intere­ suje dziś A n g l i k ó w . M y apelowa­ liśmy do t r a d y c j i społeczeństwa wychowanego na Ruskinie i M o r r i ­ sie, ale nasz apel trafił w p r ó ż n i ę . Po prostu jest to j u ż inne s p o ł e ­ czeństwo, z i n n y m i zainteresowa­ niami, i n n y m i t r a d y c j a m i , i n n y m i osiągnięciami. Co prawda z zain­ teresowaniem reagowano na o r y ­ ginalne r z e ź b y i zabawki w y k o n a ­ ne przez A . Kenara oraz jego ucz­ n i ó w , ale j u ż eksponaty I W P nie wzbudzały entuzjazmu, zresztą lepsze i ciekawsze m o ż n a b y ł o zna­ leźć na niejednej wystawie sklepo­ wej. Dość obojętnie p r z y j ę t o prace plastyków „inspirowane" sztuką l u ­ d o w ą . Oceniano t y l k o ich bez­ względną wartość, podobał się więc np. Kulisiewicz, ale dlatego, że jest to ś w i e t n a grafika, a nie z racji s k o j a r z e ń ze s z t u k ą l u d o w ą . Przy t a k i m podejściu ta część w y ­ stawy nie m o g ł a w y w o ł a ć silniej­ szego zainteresowania. Dla angiel­ skiego odbiorcy nie b y ł a przy t y m wyrazem współczesnego widzenia r o l i sztuki ludowej, ale dokumen­ tem historycznym, świadectwem spraw j u ż dzisiaj m i n i o n y c h . 5 Prasa angielska oceniła w y s t a w ę bardzo przychylnie, podkreślano 5 Sądzę, że f r a p u j ą c y m p r z e d s i ę ­ wzięciem b y ł o b y stworzenie w y s t a ­ w y sztuki ludowej widzianej okiem współczesnego plastyka, wystawy, k t ó r a s t a n o w i ł a b y p r ó b ę pokazania tego, co w sztuce ludowej jest dziś ż y w e i cenne dla w s p ó ł c z e s n e g o ar­ tysty. Wystawa taka p o d k r e ś l a ł a b y pewne zależności r o z w i ą z a ń , w s k a ­ z y w a ł a b y na w s p ó l n e zasady m y ś l e ­ nia artystycznego, na f u n k c j o n a l ­ ność sztuki, jej więź z t w o r z y w e m i narzędziem, szukałaby skojarzeń pozornie tak odległych, j a k np. współczesna abstrakcyjna rzeźba przestrzenna a np. Frasobliwy z Rabki. Na pewno nie b y ł a b y to wystawa etnograficzna, skojarzenia jej nie zawsze b y ł y b y poparte w s p ó l ­ n o t ą postaw artysty ludowego i współczesnego, ale w ł a ś n i e taka w y ­ stawa pozwoliłaby m o ż e na zobacze­ nie w sposób nowy, świeży, t w ó r c z y w a l o r ó w tradycyjnej sztuki ludowej dla w s p ó ł c z e s n e g o człowieka. Inna jest inspiracja s z t u k ą ludo­ w ą w p o c z ą t k u naszego stulecia, co innego dostrzega w niej Witkiewicz, co innego formiści, inaczej p a t r z y ł na s z t u k ę l u d o w ą K . S t r y j e ń s k i , inaczej wreszcie w i d z i ją w s p ó ł ­ czesny artysta. �Rye. 2. Fragment wystawy polskiej sztuki ludowej w Londynie. artystyczną wartość dzieł sztuki ludowej, brak a k c e n t ó w propagan­ dowych, bogate podbudowanie s z t u k ą r e l i g i j n ą i wyeliminowanie p r o d u k t ó w upadku sztuki ludowej, tak często pokazywanych obecnie przez r ó ż n e kraje jako p r z y k ł a d y rozwoju czy zmian z a c h o d z ą c y c h w ś w i a d o m o ś c i ludu. W większości recenzje b y ł y rze­ telne i obiektywne, bez tendencji politycznych. W y j ą t e k pod t y m w z g l ę d e m s t a n o w i ł o m a ł e pisemko wydawane przez j a k i ś z w i ą z e k k o ­ biet. Zamieściło ono fotografię j e d ­ nej z rzeźb z komentarzem: „ M a t k a Boska płacze nad losem Polski". Podobne metody s t o s o w a ł y t a k ż e n i e k t ó r e pisma emigracyjne, stara­ j ą c się „ p r z y c z e p i ć " do wszystkiego. Ze niby r z e ź b y religijne dali „bo musieli", a szopka krakowska — niepolska, bo ma baniak j a k cer­ kiew (mowa o przetworzeniu m o t y ­ wu kaplicy Zygmuntowskiej!). Ale — p o d k r e ś l a m — takich w y p o ­ wiedzi było zaledwie p a r ę . Dla ogółu emigracji wystawa była przeżyciem, b y ł a wspomnieniem Kraju, dzieciństwa. Wzruszała, zwłaszcza pokolenie starsze i ś r e d ­ nie. Znam w y p a d k i , gdy ludzie za oszczędzone grosze przyjeżdżali z dalekiej p r o w i n c j i , aby t y l k o zoba­ czyć „ k a w a ł e k Polski". M a t k i p r z y ­ p r o w a d z a ł y dzieci, ale te p a t r z y ł y już raczej o b o j ę t n i e — dla nich była to t y l k o wystawa, a wzrusze­ nie — wzruszeniem rodziców. Inaczej oglądali w y s t a w ę A n g l i ­ cy. Skrupulatnie, eksponat za eks­ ponatem. Z katalogiem w r ę k u . Co więcej — często najpierw czytano objaśnienia, a potem szukano przed­ miotu. P r z e k o n a ł e m się, że dla A n g l i k ó w w a r t o o p r a c o w y w a ć ka­ talogi, z a w i e r a j ą c e szczegółowe ob­ jaśnienia. To ich interesuje. M i m o wszelkich o b j a w ó w po­ wodzenia o d c z u w a ł e m jednak go­ rycz, że wystawa przygotowana z takim n a k ł a d e m starań i środków nie trafia jednak do celu, przechodzi gdzieś obok, na j a k i m ś margine­ sie l o n d y ń s k i e g o życia. Umieszczona pozornie w centrum miasta, w isto­ cie była j e d n ą z 70 wystaw t r w a ­ j ą c y c h w t y m okresie. Frekwencja — normalna zresztą dla takich wystaw, w y n o s i ł a p o c z ą t k o w o 60-70 osób dziennie. I to nie zawsze tych, na k t ó r y c h nam zależało. Wystawy w Londynie czynne są od godz. 10 do 18, w sobotę jeszcze k r ó c e j , a w niedzielę — t a k i już zwyczaj — z a m k n i ę t e ; a więc pracujący człowiek, choćby chciał, zobaczyć wystawy w ł a ś c i w i e nie mógł. P r z y ­ chodzili a r t y ś c i (ci zawsze mają czas), emeryci, j a k i e ś starsze pa­ nie i panowie, dzieci. Miejscowa Polonia d o w i e d z i a ł a się o wysta­ wie późno. Prasie emigracyjnej nie wypadało wprawdzie wystawy przemilczeć, ale m o g ł a powiedzieć o niej możliwie późno. Tak też uczyniła. A nasze plakaty przyszły w t y d z i e ń po otwarciu i to w for­ macie w i ę k s z y m niż postulowany przez A m b a s a d ę . S k u t k i e m tego b y ­ ły kłopoty, żeby je w ogóle j a k o ś powiesić w w i t r y n a c h „ M e t r a " — jedynym miejscu, gdzie tego rodzaju reklama ma sens. W rezultacie w y s t a w ę przygoto­ w y w a n ą z tak w i e l k ą t r o s k ą i na­ k ł a d e m ś r o d k ó w o b e j r z a ł o w cią­ gu 3 tygodni około 3.500 osób. D o ­ płata do k a ż d e g o widza w y n i o s ł a 170 zł plus co najmniej 1/2 funta 293 �gła b y ć sensacją, a jeśli nawet c z ę ­ ściowo nią się s t a ł a — to t y l k o w środowisku plastyków, odnaj­ d u j ą c y c h w malarstwie czy rzeźbie w a r t o ś c i k o r e s p o n d u j ą c e z poszuki­ w a n i a m i w s p ó ł c z e s n e j sztuki. * Był sens — i istnieje nadal — rzucenia m a ł y c h p o g l ą d o w y c h w y ­ stawek sztuki ludowej do szkół, klubów i różnych stowarzyszeń. Wystawki takie b y ł y na terenie A n g l i i od k i l k u lat organizowane przez I n s t y t u t K u l t u r y Polskiej w Londynie przy pomocy Minister­ stwa K u l t u r y i Sztuki. Znam je co prawda t y l k o z fotografii — ale i na t e i . podstawie m o g ę sądzić, że są one raczej bardzo słabe. M i m o to cieszą się powodzeniem, zwłaszcza w ś r ó d młodzieży. Zdaje sobie z tego s p r a w ę I n s t y t u t K u l t u r y P o l ­ skiej w Londynie, dobrze p r a c u j ą ­ ca p l a c ó w k a , s k ł a d a j ą c a się bodaj z 2 czy 3 osób — w t y m jednak n i k o g o z n a j ą c e g o chociażby j ę ­ zyk polski, nie m ó w i ą c już o na­ szej kulturze i procesach w niej z a c h o d z ą c y c h . Postanowiono jednak Postaram się to w y j a ś n i ć . Nie zrobić w y s t a w ę p o ś r e d n i ą , niezbyt b ę d ę m ó w i ł o przyczynach słabej wielką, ł a t w o p r z e n o ś n ą , t a n i ą w pracy naszych a t t a c h a t ó w , ani o cbsłudi-e. ź r ó d ł a c h tych p o m y ł e k kadrowych, Dezvderat w ę d r o w a ł przez MSZ, k t ó r y m z a w d z i ę c z a m y fakt, że na stanowiskach a m b a s a d o r ó w naszej M K i S , wreszcie d o t a r ł do Central­ Instytucji 'Sztuk k u l t u r y znaleźli się ludzie, niekie­ nego Z a r z ą d u dy dosłownie nie m a j ą c y nic w s p ó l ­ Plastycznych i Wystaw,. T u w i e ­ nego z k u l t u r ą . W a ż n y jest jednak dziano już t y l k o , że wystawa ma fakt, że attachaty (m. i n . w L o n d y ­ być „na Londyn". A w i ę c odpo­ okazała. nie) p o s i a d a j ą p r z e w a ż n i e słabą wiednio reprezentacyjna, się fundusze, zrobiono o r i e n t a c j ę w terenie swego d z i a ł a ­ Z n a l a z ł y wystawa wypadła nia. Na p r z y k ł a d z i e l o n d y ń s k i m wszystko, aby mogę powiedzieć w i ę c e j : źle znają j a k najlepiej. Szkoda t y l k o , że nie b y ł a potrzebna... w a r u n k i miejscowe, m a ł o w i e d z ą t a k i wystawa o t y m , co się dzieje w kraju. D o ­ .'Je o t y m w Warszawie nie w i e najprymitywniej­ dajmy, że w okresie „zimnej w o j ­ Oziano. Z a b r a k ł o wszystko poszło ny" działalność tych p l a c ó w e k szej koordynacji, który sprowadzona była niemal do zera, t r y b e m administracyjnym, a stanie się jasne, że w okre­ niestety aż za bardzo p r z y p o m i n a ł sie n a w i ą z y w a n i a intensywniejszych z a b a w ę w „ z e p s u t y telefon". Jako stosunków kulturalnych i nauko­ wykonawcy nie m i e l i ś m y w i ę c powych z Zachodem attachaty nie ięcia, o co chodzi naszej l o n d y ń s ­ mogły sprostać nowym potrze­ kiej p l a c ó w c e . O j a k ą w y s t a w ę ? Dla bom. W takiej atmosferze zrodził kogo? W jakiej sali? Przez kogo firmowa­ się p o m y s ł zorganizowania w L o n ­ o r g a n i z o w a n ą w z g l ę d n i e dynie j a k i e j ś wystawy. P o m y ś l a n o ną? Na te pytania odpowiedzi nie o sztuce ludowej. I t u już, j a k s ą ­ dostaliśmy. Odmówiono' nam k r ó t ­ dzę, t k w i ł pierwszy b ł ą d . L o n ­ kiego wyjazdu w celu zapoznania dyn, j a k to się m o g l i ś m y przeko­ się z w a r u n k a m i , potrzebami. Nie nać, „nie l u b i " wystaw sztuki l u ­ wiedzieliśmy, j a k p r z y j ę t o inne w y ­ dowej, m i a ł ich zresztą i ma stawy, k t ó r e o d b y ł y się przed na­ wciąż wiele. Poza t y m posiada jak mi, co „bierze", a co traktowane wiadomo znakomite zbiory sztuki jest obojętnie. Ba! z t r u d e m uzyskaludowej, że w y m i e n i ę chociażby liśiny zdjęcia sali i n i e k t ó r e jej O ś w i a d c z o n o nam do­ British Museum czy Hornemann w y m i a r y . Museum. Poza t y m — L o n d y n prze­ s ł o w n i e : „Musicie b y ć przygotowani żywa obecnie szał kosmopolityzmu. na to, ze ż a d n y c h danych nie otrzy­ Ściąga się wszystko z całego ś w i a ­ macie, a \ v v f t a w ę trzeba będzie r o ­ ta, co t y l k o jest dobre, ł a d n e , celo­ bie." we. Nikogo nie b a w i m y ś l o budo­ W y s t a w ę zrobiliśmy, ale niestety waniu współczesnej sztuki czy wzornictwa p r z e m y s ł o w e g o na mo­ d o ś w i a d c z e n i a l o n d y ń s k i e p o t w i e r ­ tywach (czy inspiracji) w ł a s n e i dziły t y l k o słuszność pierwotnych sztuki ludowej. Bierze się zewsząd p y t a ń i w ą t p l i w o ś c i . Nie taka w y ­ — co może się o k a z a ć przydatne. stawa b y ł a potrzebna. A jaka? S ą ­ A w i ę c i ze sztuk ludowych, p r y ­ dzę, że celowsza b y ł a b y raczej w y m i t y w n y c h itp. Ale nie robi się z tego programu. (To, co m ó w i ę , do­ Warto zwrócić u w a g ę na fakt, tyczy zresztą głównie Londynu, inaczej jest, zdaje się, w Szkocji że n i k t niemal nie p a m i ę t a ł w y ­ czy Irlandii.) Wniosek z tego jas­ stawy z 1949 r., m i m o że w y w o ł a ł a ny: gdzie jak gdzie, ale w ł a ś n i e ona w ó w c z a s d u ż e zainteresowanie. Por. „Pol. Szt. L u d . " nr 2/1955 w Londynie wystawa nasza nie mo­ s. 106—107. w dewizach. Dodajmy do tego nie­ uniknione niszczenie transporto­ wanych e k s p o n a t ó w oraz poczucie daremnie straconego czasu, a jasne się stanie, dlaczego m ó w i ł e m o go­ ryczy, k t ó r ą wszyscy odczuwali­ śmy. Dlaczego tak się stało? Sądzę, że na niepowodzenie wystawy złoży­ ło się k i l k a przyczyn. Pierwsza — to słabość naszych p l a c ó w e k k u l ­ turalnych za g r a n i c ą , a w danym w y p a d k u ż e n u j ą c y wprost brak znajomości terenu ze strony a t t a chatu kulturalnego w Londynie. Druga — brak dostatecznej k o o r d y ­ nacji w pracy p o m i ę d z y attachatem, MSZ, Ministerstwem Kultury i Sztuki i wreszcie wykonawcami wystawy. Trzecia — złe ustawie­ nie organizacyjne k o m ó r k i wystaw w Ministerstwie K u l t u r y i Sztuki, co w rezultacie powoduje faktyczne wyeliminowanie w sprawach za­ sadniczych czynnika fachowego i sprowadza w y s t a w ę do r o l i k o l e j ­ nej imprezy propagandowej. 7 6 7 294 stawa plastyki współczesnej, w z g l ę d n i e wielka retrospektywa, np. „100 lat sztuki polskiej" — u r z ą ­ dzona w w i e l k i c h , masowo u c z ę s z ­ czanych galeriach. Na wystawie takiej m o g ł a b y się znaleźć i sala sztuki ludowej, j a k to m i a ł o m i e j ­ sce np. na wystawie sztuki meksy­ k a ń s k i e j . Wystawa organizowana przez A r t s Council w z g l ę d n i e d y ­ r e k c j ę National Gallery czy Tale Gallery m i a ł a b y z a p e w n i o n ą r e k l a ­ m ę , publiczność, szeroki rezo­ nans. A jeśli zdecydowano się już na w y s t a w ę w sali k l u b u a k w a r e l i ­ stów, sali o tradycjach raczej nie­ ciekawych, a w i ę c i o ograniczo­ n y m k r ę g u publiczności — należało przynajmniej u t r z y m a ć ekspozycję przez 5—6 tygodni, j a k to jest w l o n d y ń s k i m zwyczaju, a nie l i k w i d o w a ć w y s t a w ę po 3 tygod­ niach, wtedy, kiedy zaczęła w ł a ś ­ nie m i e ć powodzenie! Kiedy frek­ wencja w y n o s z ą c a p o c z ą t k o w o 60 osób dziennie doszła do 300—350! Należało też lepiej z a d b a ć o r e k l a ­ m ę , d o t r z e ć przede wszystkim do ś r o d o w i s k emigracyjnych (a prze­ cież w Londynie są całe dzielnice polskie!). Czy m o ż n a jednak w i n i ć o to konkretnych ludzi, odpowiedzial­ nych za wystawę w ramach attachatu kulturalnego, Instytutu K u l t u r y Polskiej w Londynie. MSZ czy Ministerstwa Kultury? Nie, nie m o ż n a , a w k a ż d y m razie w bardzo n i e w i e l k i m stopniu. L u ­ dzie na ogół pomagali, j a k mogli. A że struktura organizacyjna jest wadliwa, że f a ł s z y w a b y ł a polityka kadrowa, d e s y g n u j ą c a nieraz na odpowiedzialne ' p l a c ó w k i nieprzygo­ towanych do tego ludzi — o to na­ leży m i e ć pretensje chyba nie tylko do tych ludzi. Z r e s z t ą , i najlepszy attache nie będzie znawcą fizjologii, atomi­ styki, literatury, plastyki, geologii i boksu. P r a w i d ł o w a wymiana za­ graniczna m o ż l i w a jest jedynie w oparciu o kompetentne instytucje, przy przerzuceniu g ł ó w n e g o cięża­ r u odpowiedzialności z u r z ę d ó w na w ł a ś c i w e instytucje czy stowarzy­ szenia. W t y m k i e r u n k u zresztą zmierzają zmiany w organdzacji k o n t a k t ó w kulturalnych z zagrani • cą. Chodzi t y l k o o to, aby zo­ stały przeprowadzone konsekwent­ nie i na wszystkich odcinkach, a więc r ó w n i e ż i w zakresie w y ­ stawiennictwa. Nie rozumiem, dlaczego n o r m a l ­ ną w y m i a n ę a r t y s t y c z n ą czy n a u ­ k o w ą traktuje się „propagando­ wo"; dlaczego wystawy sztuki r o ­ bione są przez instytucje, które jednocześnie z a j m u j ą się targami h a n d l o w y m i czy w y s t a w ą chorób wenerycznych; dlaczego nie p r z y ­ j ą ć zasady, iż wystawy o charakte­ rze muzealnym m u s z ą b y ć robione przez instytucje muzealne( w na­ szym w y p a d k u przez Muzeum Sztu­ k i Ludowej) pod opieką Centralne­ go Z a r z ą d u M u z e ó w . Nie chodzi m i t u tylko o tzw. czystość p r o f i l u , ale o sprawy zasadniczej wagi. Wysta- �wa jest r e z u l t a t e m , osta­ tecznym podsumowaniem j a k i e g o ś dorobku. Wystawa sztuki ludowej musi więc b y ć rezultatem p o w a ż n e j pracy naukowej i dokumentacyjnej, rezultatem p r z e m y ś l a n e j a k c j i ba­ d a ń terenowych i z a k u p ó w . Rozu­ miem sens u r z ą d z a n i a wystaw k r a ­ j o w y c h czy regionalnych, p o k a z u j ą ­ cych stan obecnej sztuki ludowej, w y s t a w pokonkursowych czy też tematycznych (np. haftu, ceramiki). Ale już takie tematyczne wystawy m u s z ą o p i e r a ć się o j a k ą ś b a z ę ma­ t e r i a ł o w ą , o muzeum czy i n s t y t u ­ cję, m u s z ą s t a n o w i ć — j a k p u b l i ­ kacja — rezultat prac dokumen­ tacyjnych, badawczych. T y m bar­ dziej dotyczy to w y s t a w reprezen­ tacyjnych, o b e j m u j ą c y c h zarówno dorobek przeszłości jak i o s i ą g n i ę ­ cia w s p ó ł c z e s n e . W y s t a w y takie m u s z ą o p i e r a ć się o stan naszego muzealnictwa i zasoby, j a k i m i ono dysponuje. Tak jednak nie jest. I dlatego brak m i t u elementarnej, gospodarskiej logiki. Bo przecież najpierw trzeba coś m i e ć , a potem dopiero p o k a z y w a ć . Najpierw m u ­ szą się znaleźć fundusze na zaku­ py muzeaire i chociaż p r y m i t y w n ą k o n s e r w a c j ę istniejących zbiorów, a dopiero potem b ę d z i e czas na chwalenie się dorcbkiem. Nie w o l ­ no t o l e r o w a ć t a k k g o stanu rzeczy, w k t ó r y m niemal k a ż d a wystawa przynosi n i e p o w e t o w a n e straty dla naszej k u l t u r y , w y ­ krusza i tak z a s t r a s z a j ą c o nikły stan posiadania. Serce się k r a j a ł o , gdy o b j e ż d ż a ­ ł e m muzea s z u k a j ą c eksponatów na l o n d y ń s k ą w y s t a w ę . W k i l k u ­ nastu muzeach z t r u d e m znaleźć dziś m o ż n a j a k i ś zestaw, obejmu­ jący c a ł o ś ć naszej ludo­ wej sztuki. I jeśli u d a ł o m i się zdobyć w a r t o ś c i o w e obiekty, to t y l k o dzięki w i e l k i e j pomocy k i e ­ rowników muzeów, którzy wypoży­ czali z ekspozycji najcenniejsze, często unikalne obiekty. I to w j a k i m stanie! K r u s z ą c e się rzeźby, toczone przez k o r n i k i , r o z s y p u j ą c e się cenne tkaniny, nadbite czy po­ p ę k a n e okazy ceramiki. A i m cen­ niejszy obiekt, t y m p r z e w a ż n i e k r u chszy, t y m w i ę k s z e m u podlega zniszczeniu. M i m o n a j w i ę k s z e j t r o ­ ski o zabezpieczenie — zniszczenie jest nieuchronne. Razem z drem Delimatem, delegowanym przez Cen­ t r a l n y Z a r z ą d M u z e ó w , z niepoko­ j e m b r a l i ś m y w r ę c e k a ż d y obiekt w r a c a j ą c y z Londynu. Dyrektorzy m u z e ó w m ó w i ą , że o d d a l i ś m y je w dobrym stanie, że na poprzed­ nich wystawach b y ł o gorzej -— ale my wiemy niestety lepiej, gdzie i ile u b y ł o polichromii; w i d z i e l i ś m y sypiące się drzewo, n a d t ł u c z o n e f i ­ g u r k i z gliny. I powtarzam: ż a d n e zabezpieczenie nie uchroni od strat. A są to w naszych w a r u n k a c h straty niepowetowane, w r ę c z dewastacja, za k t ó r ą j e s t e ś m y odpowiedzialni przed s p o ł e c z e ń s t w e m . okazy ludowej sztuki. W w i e l k i m muzeum w i d z i a ł e m izbę zagraco­ ną r z e ź b a m i , l e ż ą c y m i jedna na drugiej, p o k r y t y m i g r u b y m k o ż u ­ chem kurzu. A w ś r o d k u izby ż e ­ lazny piecyk, rozgrzany do czerwo­ ności. W i d z i a ł e m p o ł a m a n e , p o t ł u ­ czone, poniszczone przedmioty, z k t ó r y c h w i e l u już nie da się zre­ k o n s t r u o w a ć , a i te, k t ó r e dziś jeszcze n a d a j ą się do konserwa­ cji, za rok b ę d ą do wyrzucenia: po­ t ł u c z o n e obrazy na szkle, zniszczo­ ne kafle malowane, poobijana i nieudolnie poklejoną ceramikę. Znam wiele tych o b i e k t ó w z foto­ grafii. Wiem, j a k w y g l ą d a ł y 5 lat temu. Powtarzam: proces dewasta­ cji jest z a t r w a ż a j ą c y . I nie w i ń ­ my t u d y r e k t o r ó w m u z e ó w . K a ż ­ dy z nich, gdy słyszy o nowej w y ­ stawie, blednie. Wiele nasłucha­ ł e m się o t y m , co w y p o ż y c z o n o i zniszczono, zagubiono, zdemolowa­ no. W i d z i a ł e m w Rzeszowie skarb w i e l k i , unikat, c e r a m i c z n ą kaplicz­ kę. Była już w P a r y ż u i Londynie. Popękana, obtłuczona, wymagjąca pilnej konserwacji i absolutnego spokoju. M i a ł e m w r ę k u r z e ź b y , k t ó r e w r ó c i ł y z wystaw i fotogra­ fie tych, k t ó r e nie wróciły. Widzia­ ł e m na Ś l ą s k u p o t ł u c z o n e obrazy na szkle, w ś r ó d nich s ł y n n ą św. Barbarę, chyba najpiękniejszy obraz, j a k i zdobił nasze zbiory. Obraz dziś już bezpowrotnie stra­ cony — jedna z licznych . . p a m i ą ­ tek" zagranicznych wystaw. M ó ­ wiono m i o zaginionych dziełach, o najstarszym datowanym d y w a ­ nie dwuosnowowym, który nie w r ó c i ! z Czechosłowacji, podarowa­ ny k o m u ś tam przez naszych d y ­ gnitarzy... Z r e s z t ą nie chodzi o rejestr — m o ż n a go niestety prze­ dłużać — chodzi o zasady. M ó w i ę t u t y l k o o zabytkach przeszłości, ale wystarczy p r z y j r z e ć się boga­ t y m zbiorom w s p ó ł c z e s n y m M i n i ­ sterstwa K u l t u r y i Sztuki, niszcze­ j ą c y m w nieodpowiednich w a r u n ­ kach na strychu i w piwnicy, aby p r z e k o n a ć się, że z t r u d e m znaj­ dziemy nie uszkodzony ciekawszy okaz ceramiki czy nawet wycinankę (kłaniają się wystawy!!!). I ciśnie się t r o c h ę demagogiczna reflek­ sja: czy nie słuszniej b y ł o b y prze­ nieść te zbiory do k t ó r e g o ś z p i ę k ­ nych, zaopatrzonych w k l i m a t y z a c j ę g a b i n e t ó w u r z ę d u j ą c y c h i nie u r z ę ­ dujących v-ministrów? Czy nie b y ł b y z tego w i ę k s z y p o ż y t e k dla kultury? Tak, sprawa zbiorów wymaga radykalnej ingerencji. Jeszcze dziś m o ż n a k u p i ć na wsi czy od p r y w a t ­ nych zbieraczy cenne zabytki sztuki ludowej. Ale trzeba to zrobić szyb­ ko, póki nie jest za późno. I s ą ­ dzę, że najpierw należy przeprowa­ dzić celową, r o z s ą d n i e p o m y ś l a n ą a k c j ę z a k u p ó w , d a ć muzeum w i ę ­ cej niż po k i l k a tysięcy złotych rocznie, przeznaczyć niezbędne ś r o d k i na k o n s e r w a c j ę i rekon­ s t r u k c j ę z a b y t k ó w , d o p r o w a d z i ć do O g l ą d a ł e m muzealne magazyny, p o r z ą d k u magazyny i stan posia­ gdzie zwalone na k u p ę niszczeją dania m u z e ó w , s t w o r z y ć p e ł n ą k o ­ unikalne, niepowtarzalne już dziś lekcję przynajmniej w Warszawie (w Młocinach) i K r a k o w i e , skon­ c e n t r o w a ć cenne zabytki znajdu­ j ą c e się w r ó ż n y c h „ w z o r c o w n i a c h " , jak np. Centrali P r z e m y s ł u L u d o ­ wego i Artystycznego, a nawet ma­ gazynach zespołów artystycznych (np. „Mazowsze"), a dopiero w t e ­ dy wydzielić duplikaty w m o ż l i ­ wie dobrym stanie, k t ó r e w o 1n o by t r a k t o w a ć jako eksponaty na objazdowe czy zagraniczne w y ­ stawy. I postulat zasadniczej wagi — s k o ń c z y ć wreszcie z fikcją Mu­ zeum K u l t u r L u d o w y c h w M ł o c i ­ nach. To, co jest, to są r u i n y , w k t ó r y c h m a r n u j ą się t y l k o ekspo­ naty. A Warszawa potrzebuje m u ­ zeum, specjalistycznego muzeum sztuki ludowej, k t ó r e p r o w a d z i ć b ę ­ dzie obok prac badawczych w tere­ nie i z a k u p ó w — k o n s u l t a c j ę , p o p u ­ l a r y z a c j ę naszej sztuki ludowej. Są ludzie, jest m o ż l i w o ś ć szybkiego u z u p e ł n i e n i a z b i o r ó w — brak t y l k o lokalu. Trudno nie w i n i ć o to M i ­ nisterstwa. W y d a w a ł o się (a wcale nie jestem pewien, czy jeszcze się nie wydaje) miliony złotych na r ó ż n e zespoły pseudo-ludowe. Robiono w i e l k i ruch d o k o ł a sztuki ludo­ wej. Że tradycja narodowa, że k u l ­ tura socjalistyczna w treści a na­ rodowa w formie. Starano się ze sztuki ludowej zrobić panaceum na wszelkie bolączki. W y m y ś l a n o m o ż l i w e i n i e m o ż l i w e zastosowa­ nia. To b y ł a fasada, m o ż e w p e w ­ n y m okresie efektowna, wygodna — ale fasada. W istocie nie potrawiono z a ł a t w i ć jedynej sprawy na­ p r a w d ę zasadniczej wagi dla na­ szej k u l t u r y — zabezpieczenia osiągnięć sztuki ludowej, w i e l k i e ­ go dorobku naszego ludu. Na to nie starcza j a k o ś środków... Nie zawsze zresztą celowa jest wystawa. Czasem znacznie w a ż ­ niejsza m o ż e b y ć dobra publikacja o sztuce ludowei, ł a d n i e i z sen­ sem wydana. ( A l b u m y czeskie, s ł o ­ wackie, w ę g i e r s k i e , r u m u ń s k i e — wydane efektownie i bogato, z r ó ż n o j ę z y c z n y m tekstem, znaleźć można w każdej większej księgarni za g r a n i c ą . A my? M y nie mamy ż a d n e g o takiego albumu, a proje­ ktowany przez „ S z t u k ę " —• w y ­ p a d ł z planu.) Czasem w a ż n i e j s z y może b y ć f i l m , k t ó r y też stanowi przecież f o r m ę dokumentacji. Cza­ sem w a ż n i e j s z y może b y ć sklep CPLiA, s p r z e d a j ą c y w y r o b y a r t y ­ stycznego r z e m i o s ł a ludowego. W i ­ d z i a ł e m takie sklepy w Londynie —- j u g o s ł o w i a ń s k i i b u ł g a r s k i . W d o s k o n a ł y m punkcie, w centrum — m a ł e wystawy ludowei sztuki, a przy t y m p r z y n o s z ą c e P a ń s t w u de­ wizy, a l u d o w y m w y t w ó r c o m ź r ó d ­ ło dochodu. Myślę też, że w d ł u g o ­ falowej polityce w y m i a n y kulturslnei z z a g r a n i c ą niejednokrotnie w a ż n i e j s z e jest. aby obiekty naszej sztuki ludowej z n a l a z ł y się w B r i ­ tish Museum, Victoria and A l b e r t ' Museum czy Horneman Museum (jeśli mowa o Londynie), żeby m o ż ­ na je b y ł o znaleźć w muzeach etnograficznych Szwajcarii, Belgii, 295 �Niemiec, Związku Radzieckiego, I n d i i . Chiociażby na w y m i a n ę , w zamian za eksponaty innych k r a ­ jów, innych k u l t u r . Ale to z n ó w wymaga odpowiedniego funduszu rezerwowego, a w i ę c p i e n i ę d z y na zakupy, na tworzenie kolekcji w y ­ miennych. P r o s z ę mnie źle nie z r o z u m i e ć , bynajmniej nie n a w o ł u j ę do rezy­ gnacji z wystaw. Wystawy są po­ trzebne, a niekiedy n i e z a s t ą p i o n e . I w ł a ś n i e wtedy należy je robić. Wymaga to jednak ś w i a d o m e j po­ l i t y k i ze strony Centralnego Za­ r z ą d u Wystaw, wymaga to skon­ centrowania spraw opieki i p r o ­ pagandy sztuki ludowej w jednych r ę k a c h . Wymaga to p r z e m y ś l e n i a właściwych form wystawienni­ czych. Tak np. sądzę, że p ó k i nie stać nas na dysponowanie oryginał a m i - d u p l i k a t a m i , na w ł a ś c i w ą k o n ­ s e r w a c j ę dzieł sztuki, n a r a ż o n y c h na zmiany k l i m a t u , temperatury, na t r u d y i ryzyko transportu — ograniczmy się do dzieł współ­ czesnych, nie unikatowych (cho­ ciaż, jeśli nie będzie się p r o w a ­ dzić s t a ł y c h z a k u p ó w — j u t r o dzie­ ła te b ę d ą już u n i k a t a m i , o ile się w ogóle d o c h o w a j ą ) , do plansz f o ­ tograficznych oraz do kopii. Tak, do k o p i i najlepszych rzeźb, obra­ nie m ó w i , że ich nie ma. Są, trze­ zów na szkle, zabawek, a nawet ba je t y l k o w ł a ś c i w i e w y k o r z y s t a ć . wycinanek. W y s t a r c z y ł o b y na p r z y k ł a d zamiast kosztownej wystawy zrobić nie­ Z góry uprzedzam zarzuty. Wiem, w i e l k ą i t a n i ą , a zaoszczędzoną su­ że kopia nigdy nie da tego, co m ę p r z e z n a c z y ć na sprawy podsta­ oryginał, i t d . Ale nie przesadzaj­ wowe. S k o ń c z m y wreszcie z fasamy. Dobra kopia daje dobre po­ dowością, zacznijmy żyć i liczyć jęcie o oryginale, a d o s k o n a ł a jest po gospodarsku. Nie n a l e ż y prze­ niemal nie do o d r ó ż n i e n i a . Jeśli cież s p r y s k i w a ć się perfumami, zaś nawet p r z y j ą ć , że wystawa o r y ­ kiedy nie ma na m y d ł o . Nie należy g i n a ł ó w jest zawsze w i ę k s z y m w y ­ też chyba w y d a w a ć miliona zło­ darzeniem niż wystawa złożona z tych na w y s t a w ę „10-lecia" czy kopii, trzeba się z a s t a n o w i ć , co w a ­ 600 000 zł na „ l o n d y ń s k ą " , kiedy żniejsze: czy niepowetowane stra­ b r a k 16 000 zł na zakup unikalnego ty naszej k u l t u r y , straty w w y p a d ­ pieca kaflowego Oksitowicza w ku zniszczenia lub zagubienia o r y ­ Rybnej czy na zakup szopki k r a ­ ginału nie do odrobienia, czy obni­ kowskiej; kiedy stan naszych m u ­ żenie p r e s t i ż u wystawy. Wydaje m i zeów etnograficznych jest rozpacz­ się, że w tej sprawie nie m o ż n a l i w y , kiedy ubiegły okres b y ł raczej mieć w ą t p l i w o ś c i . czasem dewastacji niż rozkwitu. Tak, ale powtarzam to z całą Napierw postawmy w ł a ś c i w i e m u ­ kon­ natarczywością, konieczne jest zealnictwo, p r z e p r o w a d ź m y w ó w c z a s , żeby całość spraw w y s t a ­ s e r w a c j ę zbiorów, p r o w a d ź m y ce­ wowych (w zakresie sztuki ludowej) l o w ą p o l i t y k ę z a k u p ó w — nie cze­ spoczywała w ręku Centralnego k a j ą c aż ze sztuki ludowej pozo­ Z a r z ą d u M u z e ó w , ewentualnie p r z y ­ s t a n ą nam... opisy i fotografie, a szłego Centralnego Muzeum Sztu­ potem chwalmy się naszym do­ granicą. k i Ludowej. Aby gospodarowa­ robkiem w k r a j u i za no zbiorami m ą d r z e , r o z w a ż n i e , z Inaczej za nasze sukcesy — płacić m y ś l ą o przyszłości. A b y wreszcie b ę d ą przyszłe pokolenia. I to cięż­ Ministerstwo znalazło na ten cel od­ ko płacić... powiednie środki. I niech m i n i k t Fot. Unity 296 Studios � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/44980a98c41501857dbe48e1f5f75a6c.pdf cedecc60aa5e95f54c203dc0bd807bc4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3711 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - badania Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3487 Title A name given to the resource Sztuka ludowa w Sieradzkiem / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1956 t.10 z.6, s. 297-313 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ffmm i $m Rye. 1. Fragment wzi f i t IS Wożniki, pow. Sieradz. SZTUKA L U D O W A W SIERADZKIEM Z badań penetracyjnycb Sekcji Badania Plastyki PIS w r. 1955 Ludowej ZOFIA Ziemia Sieradzka, jeden z cie­ kawszych pod w z g l ę d e m etnogra­ ficznym z a k ą t k ó w Polski, nie do­ czekała się dotychczas opracowa­ nia, k t ó r e u j m o w a ł o b y w sposób ca­ łościowy t w ó r c z o ś ć p l a s t y c z n ą t a m ­ tejszego ludu. Nieliczne w z m i a n k i rozrzucone po różnych czasopi­ smach m o ż n a ze w z g l ę d u na chro­ nologię podzielić na trzy grupy. P i e r w s z ą s t a n o w i ą prace, k t ó r e u k a z a ł y się d r u k i e m przed r. 1910. Do najciekawszych należy t u ob­ szerny a r t y k u ł Józefa Szaniawskie­ go, p u b l i k o w a n y odcinkami w B i ­ bliotece Warszawskiej z r. 1851, gdzie autor nie t y l k o porusza za­ gadnienia ściśle historyczne i spo­ łeczne ( i l u s t r u j ą c stosunki m i ę d z y d w o r e m a wsią), lecz t a k ż e daje sporo m a t e r i a ł ó w z r ó ż n y c h dzie­ dzin k u l t u r y ludowej, a w i ę c a r c h i ­ tektury, u r z ą d z e n i a w n ę t r z , stro ju, zwyczajów rodzinnych itp A r t y k u ł ten posiada dla nas ogrom­ ną w a r t o ś ć , gdyż pisany przed prze­ szło stu laty pozwala na p r z e ś l e ­ dzenie zmian, jakie w ciągu jed­ nego w i e k u zaszły w kulturze l u d u sieradzkiego. Późniejsza o lat prze­ szło 30 jest seria a r t y k u ł ó w z etno­ grafii Sieradzkiego p i ó r a Ignac j i P i ą t k o w s k i e j , drukowanych w , . W i ­ śle" i „ K ł o s a c h " ; autorka omawia głównie zwyczaje, obrzędy, podania i pieśni, nie p o ś w i ę c a j ą c poza j e d ­ n y m niekompletnym opisem stro­ j u uwagi ani kulturze materialnej wsi, ani ludowej sztuce plastycznej. Podobny charakter posiada pocho­ dząca z ostatnich lat ubiegłego w i e k u praca W ł a d y s ł a w a B u r z e ń skiego , p o ś w i ę c o n a w y ł ą c z n i e t w ó r ­ czości p i e ś n i a r s k i e j i zwyczajom weselnym.Nieco m a t e r i a ł u porów­ nawczego przydatnego przy bada­ 2 3 CIESLA-REINFUSSOWA niach etnograficznych Ziemi Sie­ radzkiej daje praca Józefa Grajnerta o w s i Topoli leżącej w powie­ cie ł ę c z y c k i m . Na rozprawie Sza­ niawskiego i a r t y k u ł a c h P i ą t k o w ­ skiej o p a r ł się Oskar Kolberg, k t ó r y w tomie swych p r a ć po­ święconych Kaliskiemu zamieścił r ó w n i e ż m a t e r i a ł y z okolic Sie­ radza. Okres drugi, o b e j m u j ą c y pozycje bibliograficzne z lat 1910-1939, jest dla nas o tyle w a ż n y , że pojawia się w n i m pierwsza praca d o t y c z ą c a twórczości plastycznej l u d u sieradz­ kiego. A u t o r j e j , S t a n i s ł a w Graeve, ziemianin i społecznik z okolic Sieradza, z a i n t e r e s o w a ł się — po­ dobnie j a k Aniela C h m i e l i ń s k a w Ł o w i c k i e m , a Gulgowscy na Kaszu­ bach — t w ó r c z o ś c i ą a r t y s t y c z n ą l u ­ du i n a p i s a ł na ten temat dwa a r t y 4 5 1 2 Ignacja P i ą t k o w s k a : Z życia l u du wiejskiego z Ziemi Sieradzkiej, Józef Szaniawski: O dawnem Wisła 1899, t. I I I str. 479 i n. w o j e w ó d z t w i e sieradzkiem, B i b l i o Władysław Burzeński: Wesele tega Warszawska 1851, t. I I I str. 170, u ludu wiejskiego w Sieradzkiem, 356, t. I V str. 177, 367, 564. Wisła 1899, t. X I I I str. 528 i n. 1 3 4 Józef Grajnert: N o t a t k i o wsi Topoli, położonej w powiecie ł ę czyckim, guberni K a l i s k i e j , Wisła 1903. t. X V I I str. 650 i n. Oskar Kolberg: Kaliskie — K r a k ó w 1890, t. I str. 38. 5 297 �•+ T — i [T IZBA • 1 •Mi i-H 1 1 t na SUŃ i 1 —ex— —Es, U_ —O— l I-4H H- 1 KCMGfU i •+! . — ' fi o™ 3 - f»-< 10 Tabfica Z. Roz/cfad w n ę t r z a chat: 1 — Charfupia Mala, 2 — Polkóiy, 3 — Sokolniki, 4 — Zapusta 5 — Zapusta Mala, 6 — Woźniki, 7 — Polków, 8 — Monice, 9 — Rzechta, 10 — Klonowa, 11 — k u ł y publikowane we „Wsi I l u s t r o ­ wanej" z r. 1910: pierwszy z n i c h p o ś w i ę c o n y jest zagadnieniom stro­ j u i zdobnictwa ludowego, drugi zaś — zwyczajom wielkanocnym. Ten sam autor w y d a ł r ó w n i e ż a l ­ b u m wycinanek sieradzkich, stano­ w i ą c y dziś w i e l k ą r z a d k o ś ć . Za­ ginęły t a k ż e w czasie d w ó c h w o - jen ś w i a t o w y c h zbiory wycinanek, k t ó r e Graeve ofiarował Akademii Sztuk P i ę k n y c h w K r a k o w i e oraz Muzeum Etnograficznemu w W a r ­ szawie. Z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o pochodzi a l b u m wydany w r. 1937 przez W a c ł a w a K a m i ń s k i e g o , za­ w i e r a j ą c y 10 barwnych reproduk­ c j i wycinanek z okolic Sieradza.' Z chwilą w y b u c h u I I w o j n y ś w i a ­ towej n a s t ą p i ł a oczywiście z u p e ł ­ * S t a n i s ł a w Graeve: Stroje i zdob­ na przerwa w pracach badaw­ nictwo ludowe w Sieradzkiem, Wieś czych i wydawniczych. Po w y z w o ­ Ilustrowana 1910, z. 8. str. 18—23. leniu ożywiły się zainteresowania k u l t u r ą l u d o w ą Ziemi Sieradzkiej, w znacznym stopniu dzięki dzia­ łalności muzeum w Sieradzu, k t ó ­ re — założone w okresie m i ę d z y ­ w o j e n n y m — dopiero w Polsce L u ­ dowej znalazło szersze m o ż l i w o ­ ści rozwoju. Przy w s p ó ł p r a c y m u ­ zeum zorganizowano w Sieradzu k i l k a wystaw, w ś r ó d k t ó r y c h na szczególną u w a g ę zasługuje wysta­ wa wycinanek w r. 1951 oraz po­ kaz haftowanych f a r t u c h ó w w r. 1952. Recenzje z nich, opracowane przez Zofię Cieśla-Reinfussową 6 Wielka, Ochędzyn. oraz J a n i n ę Stankiewiczową", uka­ zały się w „Polskiej Sztuce L u d o ­ wej". K r ó t k i e podsumowanie t w ó r ­ czości ludu sieradzkiego w okresie powojennym d a ł a Zofia Neymanowa w katalogu o p u b l i k o w a n y m z okazji dziesięciolecia sztuki ludowej w o j e w ó d z t w a łódzkiego, zorganizo9 Janina Stankiewiczowa: Pokon­ kursowy pokaz h a f t ó w sieradzkich, Pol. Szt. L u d . 1952, str. 181 i n. g 7 Wacław Kamiński: Wycinanki sieradzkie (wstęp n a p i s a ł Jerzy K a ­ Ryc. 2. Chałupa wąskofrontowa. miński), Kalisz 1937. Złoczew, pow. Sieradz. Fot. wg Zofia C i e ś l a - R e i n f u s s o w a : Z w y ­ zdjęcia reprodukowanego we „Wsi stawy wycinanek ludowych w Sie­ Ryc. 3. Stary Ilustrowanej", 1911 rok. radzu, Pol. Szt. L u d . 1952, str. 52 i n. 8 298 dom w Czechach, Sieradz. pow. �10 wanej w r. 1955 . W okresie p o w o ­ j e n n y m z a i n t e r e s o w a ł się też Z i e m i ą S i e r a d z k ą uniwersytet łódzki, k t ó ­ rego studenci prowadzili na t y m terenie badania etnograficzne. Do­ tychczas j e d y n ą pozycją, j a k ą opu­ blikowano w w y n i k u tych prac, jest rozprawa A . Jaskulanki o zwy­ czajach pasterskich. W r. 1955 zostały na terenie Sie­ radzkiego przeprowadzone przez p r a c o w n i k ó w Sekcji Badania P l a ­ styki Ludowej PIS badania penetracyjne o b e j m u j ą c e szereg m i e j ­ scowości p o w i a t u sieradzkiego, w i e ruszowskiego, łaskiego, łęczyckie­ go i kutnowskiego, co s t a ł o się pod­ s t a w ą do opracowania niniejszego szkicu; nie daje on wprawdzie p e ł ­ nego obrazu ludowej twórczości plastycznej w Sieradzkiem m o ż e jednak wobec szczupłości l i t e r a t u r y przedmiotu stanowić pożyteczny przyczynek dla tych, k t ó r z y w przyszłości chcieliby te badania kontynuować. 11 B u d o w n i c t w o W związku z komasacją gruntów, k t ó r ą w I I p o ł o w i e ubiegłego stule­ cia objęta została większość w s i leżących na obszarze b. K o n g r e ­ sówki, pierwotny u k ł a d pól a z n i m i dawne roaplanowanie osad wiejskich uległy znacznej zmianie. Obecnie w okolicach Sieradza for­ mę d o m i n u j ą c ą s t a n o w i ą wsie o kształcie poparcelacyjnym rzędó­ wek (Ruda, Polków, Baszków, Rzechta i in.), obok k t ó r y c h zda­ rzają się r ó w n i e ż k r ó t k i e u l i c ó w k i (Monice, M ę k a , Dzigorzew) lub nie­ wielkie b e z k s z t a ł t n e w i e l o d r o ż n i c e 1 0 10 lat sztuki ludowej woje­ w ó d z t w a łódzkiego. Katalog wysta­ w y sztuki i r ę k o d z i e ł a ludowego, Łódź 1955, str. 37, Zofia Neymann: Ludowa sztuka regionu sieradz­ kiego. Aniela Jaskulanka: Niektóre zwyczaje pasterskie w Sieradzkiem. Prace i M a t e r i a ł y Etnograficzne, Ł ó d ź — L u b l i n 1951 T. V I I I / I X str. 670 i n. 1 1 U^a^sJ (np. Woźniki). W ą s k o ś ć gęsto obok siebie położonych parcel b u d o w l a ­ nych powoduje, że domy ustawia­ ne b y w a j ą najczęściej ścianą szczy­ t o w ą do drogi (ryc. 1). B u d o w n i ­ ctwo Sieradzkiego pierwotnie, zda­ je się, m a j ą c e charakter bardziej jednolity, dziś jest dość silnie z r ó ż n i c o w a n e . W p ł y n ę ł y na to m. in. obydwie wojny ś w i a t o w e , k t ó r e poczyniły w tych stronach znaczne spustoszenia; odbudowa popalo­ nych d o m ó w dala oczywiście spo­ sobność wprowadzenia r ó ż n y c h no­ wości nieznanych architekturze tradycyjnej. Sto lat temu, w czasach Szaniaw­ skiego, w budownictwie l u d o w y m okolic Sieradza podstawowym m a ­ t e r i a ł e m budowlanym było d r e w ­ no sosnowe, obok k t ó r e g o (ale t y l ­ ko na przyciesie) u ż y w a n o niekie­ dy dębiny. Z wypowiedzi szeregu starych i n f o r m a t o r ó w wynika, że biedniejsi gospodarze m a j ą c y na swych gruntach odpowiedni suro­ wiec budowali r ó w n i e ż mieszkalne „glinobity", podczas gdy z a m o ż n i e j ­ si z gliny stawiali czasem obory. Z r ą b c h a ł u p drewnianych wysoki zwykle na ok. 2 m wznoszony b y ł pierwotnie z o k r ą g l a k ó w („chojak ó w " ) . B e l k i w ę g ł o w a n e b y ł y po sta­ r o ś w i e c k u na obłap, z ostatkami s t e r c z ą c y m i nieregularnie na d ł u ­ gość 80 cm. Dziś w ten sposób w ę ­ g ł o w a n e z r ę b y spotyka się nieraz jeszcze (Czechy, pow. Sieradz), j e d ­ n a k ż e w y s t a j ą c e ostatki są o b r ó w nywane piłą w odległości 20 cm od ściany, a pozostałe odpadki z u ż y w a się na opał. Powszechne dziś w Sie­ radzkiem w ę g ł o w a n i e na r y b i ogon w y s t ę p u j e już w budynkach liczą­ cych około stu lat (Klonowa, pow. W i e r u s z ó w ) . Węgły ciosane siekie­ r ą p o s i a d a ł y w ó w c z a s f o r m ę dosyć n i e w y k s z t a ł c o n ą , a k o ń c e ich ster­ czały n i e r ó w n o na z e w n ą t r z . Dopie­ ro w 80-tych latach ubiegłego stu­ lecia b e l k i w ę g ł o w a n e na r y b i ogon zaczęto u c i n a ć r ó w n o z licem ściany. Obok w ę g ł o w e j w y s t ę p u j e niekie­ dy w budownictwie sieradzkim (Zapusta Wielka, C h a r ł u p i a Mała) k o n ­ strukcja s u m i k o w o - ł ą t k o w a , uwa­ żana przez m i e s z k a ń c ó w n i e k t ó r y c h b^AAAiJ Ryc. 4. Ozdobny ganek w pow. W i e r u s z ó w . Klonowej, wiosek ( C h a r ł u p i a Mała) za „ s t a r ą " . W rzeczywistości jednak domy w całości na słup budowane spotyka się bardzo rzadko i to w ś r ó d b u ­ dynków pochodzących dopiero z k o ń c a ubiegłego w i e k u . Często na­ tomiast pazowane s ł u p y stosowane b y w a j ą pomocniczo w budownictwie w ę g ł o w y m jako obramienia d r z w i i okien, a t a k ż e w ś r o d k u ścian dla połączenia ze sobą zbyt k r ó t k i c h be­ lek lub przy dostawianiu nowego b u d y n k u do starego. Najprostsze w n ę t r z e starych sie­ radzkich c h a ł u p ograniczało się do sieni i izby. W i a d o m o ś ć o t y m po­ daje z a r ó w n o Szaniawski, j a k i d z i ­ siejsi starzy informatorzy. Przed I w o j n ą ś w i a t o w ą d o m ó w takich, za­ mieszkiwanych przez ludzi ubogich, b y ł o jeszcze dosyć dużo. W czasie b a d a ń prowadzonych przez e k i p ę PIS w r. 1955 znaleziono w C h a r ł u p i Wwv*J Tablica II. Wzory profilowanych „wiatrówek" i desek zamykających od góry szalowanie zrębu: 1 — Zapusta Mała, 2 — Stefanów Barczewski, 3 — Sokolniki, 4 — K ł o c k o , 5,6 — Klonowa, 7 — Z d u ń s k a Wola, 8 — Klonowa. 299 �M a ł e j tego rodzaju c h a ł u p ę pochoi z ą c ą podobno z I p o ł o w y X I X w . 3ień domu została później przedzieł o n a p o p r z e c z n ą ścianą, s k u t k i e m czego p o w s t a ł o nowe pomieszczenie u ż y t k o w a n e jako 'kuchnia z w e j ściami od sieni i izby (Tabl. I , 1). Częściej w ś r ó d starych b u d y n k ó w spotyka się w Sieradzkiem (np. w Folkowie, w Czechach) domy obszerniejsze, w k t ó r y c h po jednej stronie izby mieszkalnej znajduje się komora, a po drugiej — sień. Pomieszczenia te są połączone w e w n ę t r a n i e , w ś c i a n i e dłuższej zaś p o s i a d a j ą wejścia p r o w a d z ą c e z zew n ą t r z do sieni i komory (Tabl. I , 2). W Sokolnikach (pow. W i e r u s z ó w ) sze, Opoczyńskie, Radomskie, K i e leckie k u L u b e l s z c z y ź n i e . Opisane poprzednio domy, s k ł a d a j ą c e się z sieni, izby i komory, z dwoma wejściami wiodącymi przez sień i k o m o r ę (ryc. 3), posiadają t r a d y c j ę sięgającą w polskim budownictwie l u d o w y m co najmniej pierwszej p o ł o w y w i e k u X V I I . Liczne analogie znaleźć m o ż n a w starszym b u d o w n i c t w i e o p o c z y ń skim, r a d o m s k i m , kieleckim, k r a k o w s k i m (okol. Bochni) i zachodniej Lubelszczyzny. W Sieradzkiem domy takie m i e w a l i p r z e w a ż n i e gospodarze mniej z a m o ż n i (2—6 m o r g ó w ) , k t ó r z y czasem dostawiali jako p r z e d ł u ż e n i e 1 3 14 \ m i z izby i od pola (Monice, WoźniKi. Zapusta Wielka, Tabl. I 6). W K l o nowej i Czechach z d a r z a j ą się domy z komorami przy obu ś c i a n a c h szczytowych (Tabl. I , 10), co w rezultacie daje rozplanowanie analogiczne jak w domach z okolic Łowicza. Czasem zdarza się, że c h a ł u p y symetrycznie dwuizbowe stawiali r ó w niż ludzie m n i e j zamożni. W ó w czas mniejsze pomieszczenie s'mżyło jako komora (Zapusta W i e l ka, Złoczew); przy jednej ze ścian szczytowych dostawiano stajnię (Tabl. I , 9) lub boisko. Sień rozdzielona poprzecznie u r z ą d z e n i a m i k o m i n o w y m i b y w a ł a w swej d a l szej części u ż y w a n a dawniej jako 2 3 A 6 7 8 Tablica 111. Sterczyny dachowe: 1 — Zapusta Wielka, 2 — Polków, 4 — Rzechta, 5 — Monice, 6 — M ą k a , 7,8 — Czechy. zanotowany został dom z poł. X I X w. o analogicznym u k ł a d z i e w n ę t r z , k t ó r e g o sień zaopatrzona była w dwoje d r z w i : jedne w ścianie szczy­ towej, drugie w dłuższej — lico­ wej . W e d ł u g wypowiedzi infor­ m a t o r ó w jeszcze przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą w y s t ę p o w a ł y w Sokolni­ kach, Złoczowie i in. podobnie roz­ planowane c h a ł u p y typowo w ą s k o frontowe z jednym w e j ś c i e m do sieni w ścianie szczytowej (ryc. 2). Należały one do najstarszych we wsi. Tradycja c h a ł u p wąskofrontowych jest w Sieradzkiem na ogół bardzo ż y w a , co jest t y m n a t u r a l niejsze, że teren ten leży na szlaku chałup wąskofrontowych, ciągną­ cym się od B a ł t y k u przez Wielko­ polskę, K u j a w y , zachodnie Mazow12 domu mieszkalnego pomieszczenia gospodarcze, rzadziej z d a r z a ł y się one u bogatych, z r e g u ł y w z n o s z ą ­ cych zabudowania gospodarcze od­ dzielnie. Trzeci typ, w y s t ę p u j ą c y r ó w n i e ż w najstarszym zachowanym do dziś budownictwie sieradzkim, stanowi c h a ł u p a s k ł a d a j ą c a się z d w u po­ mieszczeń rozdzielonych sienią. Je­ dynie najbogatsi gospodarze u ż y w a l i obu p o m i e s z c z e ń jako „ c h a ł u p " (izb mieszkalnych), z których jedna, zwykle nieco w i ę k s z a , zaopatrzona była w piec kuchenny, druga zaś, mniejsza, służyła jako świetlica. Cza­ sem przy jednej ze ścian szczyto­ wych dostawiano k o m o r ę z w e j ś c i a 13 Wspomina o nich J ę d r z e j K i towicz (Opis o b y c z a j ó w za pano­ wania Augusta I I I , Wyd. B i b l . Nar., Podobne domy z d a r z a j ą się i W r o c ł a w 1950, str. 522). w innych stronach np. w O p o c z y ń Roman Reinfuss: Z b a d a ń nad skiem ( K a l i n k ó w , Podklasztorze), w s z t u k ą l u d o w ą w Radomskiem, Pol. G o s t y n i ń s k i e m (Sanniki) i in. Szt. L u d . 1955, str. 29. 12 1 4 300 3 — Czechy, k o m ó r k a (z w e j ś c i e m pod sklepio­ n y m kominem, Tabl. I , 7), obecnie zaś spotyka się tam zwykle k u c h ­ nię (Tabl. I , 9). Stosunkowo nowszą f o r m ę stano­ w i ą domy o rozkładzie d w u t r a k t o w y m , gdzie po k a ż d e j stronie sie­ ni z n a j d u j ą się dwa pomieszczenia mieszkalne (Tabl. I , 11). Konstrukcja d a c h ó w jest k r o k w i o ­ wa, przy czym k r o k w i e (zwane t u „kozłami") z w i ą z a n e są u g ó r y „ b u n ­ tem", dołem w s p i e r a j ą się zaś na p ł a t w i leżącej na wypuszczonych Końcach belek stropowych i w y s u ­ niętej przed z r ą b b u d y n k u . Stare domy k r y t e są dachami czterospa­ d o w y m i . Dach n a c z ó ł k o w y z szalo­ w a n y m szczytem p o j a w i ł się t u je­ dynie na k r ó t k o , pod koniec ubie­ głego wieku. Około r. 1900 zaczęły r o z p o w s z e c h n i a ć się dachy dwu­ spadowe, k t ó r e powoli wypierają formy starsze. W starych domach proporcja widzialnej części z r ę b u do wysokości dachu w y r a ż a ł a się �Zwykle stosunkiem 1 : 1,3 l u b 1 : 1,5. Obecnie dachy b u d u j ą zazwyczaj niższe (1 :1). Jako m a t e r i a ł do k r y ­ cia d a c h ó w służyła dawniej w y ­ łącznie słoma (która i obecnie r ó w ­ nież jeszcze p r z e w a ż a ) . Jedynie za­ możniejsi k r y l i niekiedy domy gon­ t a m i („szyndzioły"), w z g l ę d n i e po­ k r y w a l i n i m i grzbiet w z d ł u ż kale­ nicy, r e s z t ę p o s z y w a j ą c słomą na gładko. W czasach Szaniawskiego okna chałup miewały jeszcze „szybę sześciościenną o b s a d z o n ą w ołów". Starsi informatorowie w s p o m i n a j ą już t y l k o o m a ł y c h okienkach z 4 szybkami osadzonymi w ramie za­ m y k a j ą c e j o t w ó r okienny bez m o ż ­ liwości otwierania. Dopiero przed I w o j n ą ś w i a t o w ą p o j a w i ł y się f u ­ t r y n y z o t w i e r a n y m i sześcioszybowymi k w a t e r a m i . Okna bywają zwykle wprawiane m i ę d z y dwa s ł u ­ py osadzone pionowo w przyciesiach. Drzwi o wykroju prostokątnym (dawniej r ó w n i e ż owalnym, ryc. 2) posiadały taflę z trzech l u b czte­ rech desek, złączonych poprzeczny­ m i s p l ą g a m i i zbitych k o ł k a m i , za­ wieszona na d r e w n i a n y m „ b i e g u ­ nie". Z a m y k a ł o się je na drewniane zamki i zasuwy, w z g l ę d n i e żelazne zamki zapadkowe i skoble. D r z w i dwudzielne robione na sposób m i e j ­ ski zaczęły r o z p o w s z e c h n i a ć się sze­ rzej w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . Podłóg drewnianych w starszych c h a ł u p a c h nie było. Z a s t ę p o w a ł y je „ t o k i " z ubitej gliny, k t ó r y c h stop­ niowy zanik datuje się od t wojny ś w i a t o w e j . P o w a ł a zwana t u „ p o s o w ą " b y ł a wykonana z dartych desek k ł a d z i o n y c h na b e l k i stropo­ we. Od strony strychu dla uszczel­ nienia i ciepła polepiano ją w a r ­ s t w ą gliny. Pod belkami stropowy­ m i w najstarszych c h a ł u p a c h bieg­ ła dodatkowa belka poprzeczna zwa­ na „ p o d c i ą g " lub „ s i e s t r z a n " . K u r n y c h c h a ł u p w Sieradzkiem nie p a m i ę t a j ą nawet najstarsi ludzie. U r z ą d z e n i a ogniowe w starych cha­ ł u p a c h s k ł a d a ł y się z pieca do go­ towania zaopatrzonego od góry w obszerny okap o d p r o w a d z a j ą c y dym do komina. Z piecem do gotowania łączy się duży piec piekarski, k t ó ­ rego czeluść zwana t u „ k o t l i n ą " w y p a d a ł a na poziomie o ł y t y do go­ towania. Obok stał przybudowany pionowy piec „ o g r z e w a l n y " . W n o w ­ szych piecach u r z ą d z e n i e do piecze­ nia chleba umieszczane b y w a w co­ kole pieca do gotowania, skutkiem czego czeluść wypada niewiele w y ­ żej ponad poziomem podłogi. W cha­ ł u p a c h z sieniami szczytowymi sto­ jący w sieni k o m i n s k ł a d a ł się dawniej z czterech s ł u p ó w g ó r ą k u sobie nachylonych, miedzy k t ó r y m i z n a j d o w a ł a się plecionka wylepiona gliną. W domach symetrycznie d w u ­ izbowych k o m i n b y w a ł najczęściej murowany, w s p ó l n y dla obu izb, umieszczony w p o ś r o d k u sieni na ł u k o w a t o sklepionej podstawie. P r y m i t y w n e stosunkowo b u d o w ­ nictwo sieradzkie nie s p r z y j a ł o roz­ w o j o w i zdobnictwa. W starych do­ mach nawet w y s t a j ą c e na z e w n ą t r z rysie, w innych okolicach z w y k l e ozdobnie profilowane, t u są z u p e ł ­ nie proste i pozbawione j a k i c h k o l ­ w i e k dekoracji. Nie zostały w pełni wykorzystane nawet możliwości zdo­ bnicze, stwarzane przez rozpo­ wszechnione t u dachy dwuspadowe i n a c z ó ł k o w e . Nieco lepiej przed­ stawia się sytuacja w okolicach Wieruszowa, gdzie na szczytowych ścianach dwuspadowych dachów w y s t ę p u j ą dosyć często ozdobne sza­ lowania. Sporadycznie z d a r z a j ą się w Sieradzkiem profilowane l u b a ż u ­ rowane l i s t w y na obramieniach dwuspadowych d a c h ó w (tzw. „ w i a ­ t r ó w k i " , Tabl. I I ) czy sterczyny da­ chowe (Tabl. I I I ) , jedynie zaś przy nowszych domach pochodzących p r z e w a ż n i e z okresu m i ę d z y w o j e n ­ nego i n a l e ż ą c y c h do z a m o ż n i e j ­ szych gospodarzy spotyka się przed w e j ś c i e m ganki ozdobione kunsz­ t o w n ą s t o l a r k ą (ryc. 4). Dawniej zamiast g a n k ó w budowano czasem przed w e j ś c i e m do domu rodzaj przedsionka zbitego z desek, dla ochrony wejścia przed zimnem i deszczem. Dziś tego rodzaju p r z y ­ b u d ó w k i spotyka się r ó w n i e ż w chatach ubogich, gdzie służą one za rodzaj sionki p r o w a d z ą c e j do k u c h n i przerobionej z dawnej sieni. Stosunkowo n a j w i ę c e j dbałości o w y s t r ó j przejawia się w sposobie wykonania t a f l i drzwiowych pocho­ dzących sprzed I w o j n y ś w i a t o w e j , kiedy to na j e d n o s k r z y d ł o w y c h jesz­ cze drzwiach u k ł a d a n o r ó ż n e w z o ­ r y geometryczne i rozetowe z p r o ­ filowanych po brzegach deseczek. Bogaciej dekorowane są nowsze tafle d r z w i dwudzielnych w z o r o ­ wanych na m a ł o m i a s t e c z k o w y c h . Dawniej z r ą b c h a ł u p y b y ł z ze­ w n ą t r z i od w e w n ą t r z bielony g l i n ­ ką, później wapnem. Jeśli pod j e d ­ n y m dachem z n a j d o w a ł a się część mieszkalna i pomieszczenia gospo­ darcze, bielono z z e w n ą t r z w y ­ łącznie ściany izby (Rzechta, pow. Sieradz). W n i e k t ó r y c h wsiach, j . np. Woźniki, Zapusta, z d a r z a j ą się do­ my, w k t ó r y c h bielenie w y s t ę p u j e jedynie na obramieniu d r z w i i okien t w o r z ą c jasne pasy na ciemnym tle ś c i a n y ; czasem pasy albo duże białe k r o p k i zdobią f u t r y n ę d r z w i (Woźniki). Do z u p e ł n e j rzadkości na­ leży malowanie wapnem k r z y ż y czy j a k i c h ś m o t y w ó w zdobniczych na drzwiach w e j ś c i o w y c h . J u ż w latach m i ę d z y w o j e n n y c h a czasem i wcześniej z d a r z a ł y się po wsiach domy murowane z cegły, kryte d a c h ó w k ą . Po drugiej wojnie ś w i a t o w e j ilość tego rodzaju do­ m ó w wydatnie w z r o s ł a p o w o d u j ą c duże zmiany w w y g l ą d z i e wsi sie­ radzkiej. Urządzenie wnętrza Zniszczenia wojenne, o k t ó r y c h wspomniano poprzednio, przyczy­ niły się do tego, że Sieradzkie nie obfituje dziś w meble ludowe. Ob­ raz dawnej izby chłopskiej z tych stron w t a k i sposób u t r w a l i ł przed Ryc. 5. „Pasyjka" — ozdoba ścien­ na z marszczonego papieru glansowanego. Monice, pow. Sieradz. stu laty Szaniawski: „ S p r z ę t a m i [...] są liczne obrazki świętych na ś c i a ­ nach przylepione, ł a w k i , p ó ł k i z m i ­ skami, g a r n k a m i i ł y ż k a m i d r e w ­ nianymi, niekiedy stół, skrzynka na przyodziewek i warsztat do r o ­ bienia p ł ó t n a . [Chłop] Nie zna ś w i e ­ cy, ani lampy, ł u c z y w o z smolnych p i e ń k ó w na kominie zapalone za­ stępuje ich miejsce. K r o w a , trzoda lub ciele w s p ó l n i e czasem w n i m goszczą l u b przynajmniej w k o ­ morze, r ó ż n e j m a ś c i k r ó l i k i skaczą po izbie, a przestraszone k r y j ą się po norach pod łóżkiem." Szkoda, że autor nie zwrócił u w a ­ gi na różnice, jakie zachodziły wówczas między umeblowaniem izby biednych i bogatych. Z w y ­ powiedzi bowiem starych i n f o r m a ­ t o r ó w w y n i k a , że skrzynia a t y m bardziej s t ó ł - k r z y ż a k jeszcze w I I poł. ubiegłego stulecia s t a n o w i ł y do­ wód pewnej zamożności, podczas gdy biedniejsi zadowalali się ż e r d k ą zawieszoną u p o w a ł y jako s p r z ę ­ tem s ł u ż ą c y m do przechowywania u b r a ń , a zamiast s t o ł ó w u ż y w a l i ław, przy k t ó r y c h zasiadano do po­ siłków na pniaczkach. Rozmieszcze­ nie s p r z ę t ó w w dawnej izbie, w e ­ dług relacji i n f o r m a t o r ó w nie o d ­ biega w zasadzie od w s p ó ł c z e s n e g o . W c h a ł u p a c h z sienią szczytową ł a ­ wa i stół stoją zwykle pod oknem, obydwa k ą t y od strony komory w y ­ p e ł n i a j ą łóżka, w rogu przy ścianie wejściowej znajduje się kredens, a po przeciwnej stronie szafa. Jeśli w izbie są trzy łóżka i nie ma gdzie umieścić szafy, z a s t a w i a j ą n i ą d r z w i od komory. W c h a ł u p a c h symetrycz­ nie dwuizbowych stół stoi najczęściej p o ś r o d k u ściany szczytowej, po jego 301 �bokach dwa łóżka, pod oknem ł a w a , w k ą c i e przy ścianie w e j ś c i o w e j p ó ł k i na naczynia l u b kredens, a po przeciwnej stronie — szafa. Od cza­ su I I w o j n y ś w i a t o w e j szczególnie tam, gdzie gospodarzami są ludzie m ł o d z i lub p r a c u j ą c y zarobkowo w mieście, spotyka się u k ł a d mebli wzorowany na miejskim ze s t o ł e m na ś r o d k u izby i s t o ł k a m i dookoła. Omawianie poszczególnych s p r z ę ­ t ó w z a c z n ę od opisu łóżek, k t ó r e w Sieradzkiem rozpowszechnione b y ­ ły j u ż przed stu laty nawet w ś r ó d ludności mniej z a m o ż n e j . P o c z ą t ­ kowo m i a ł y p o s t a ć p ł a s k i e j skrzyn­ k i na wysokich nogach, a w y k o n y ­ wano je z nieheblowanych desek, zbitych d r e w n i a n y m i k o ł k a m i . Z cza­ sem dopiero p r z y j ę ł y się łóżka, w k t ó r y c h boki k r ó t k i e b y ł y wyższe od długich. M n i e j w i ę c e j od I w o j ­ ny ś w i a t o w e j boki k r ó t k i e otrzy­ m u j ą od g ó r y ozdobnie profilowane wycięcia l u b w o^óle k s z t a ł t y bar­ dziej „ w y m y ś l n e " — owalne czy koliste — b y w a j ą też zdobione t o ­ czonymi w a ł k a m i . Nogi łóżek p r z y ­ b i e r a j ą formy esowato w y g i ę t e l u b toczone. Nieodzowny s p r z ę t w d a w n y m w n ę t r z u s t a n o w i ł y ł a w y . U bied­ niejszych były to proste deski wsparte na czterech drążkowych nogach i służyły z a r ó w n o do sie­ dzenia, jak ustawienia naczyń podczas posiłków. Zamożniejsi po­ siadali r ó w n i e ż ł a w y z ozdobnie w y c i n a n y m i oparciami, ustawiane przy ścianie pod oknem lub w z d ł u ż łóżka. Na noc odwracano ja opar­ ciem k u izbie p o s z e r z a j ą c w ten sposób miejsce do spania. Ł a w zao­ patrzonych pod siedzeniem w skrzy­ nię służącą do spania, czyli tzw. gdzie indziej „ ś l a b a n ó w " , w Sie­ radzkiem nie u ż y w a n o , z d a r z a ł y się natomiast ł a w y ze s k r z y n i ą , w k t ó ­ rych przechowywano ubrania. G ł ó w n y m s p r z ę t e m u ż y w a n y m do tego celu były jednak skrzynie i k u ­ fry. Skrzynie z drzewa sosnowego p o s i a d a ł y w y m i a r y dosyć ujednoli­ cone (zwykle 100 X 65 X 50 cm), podstawy m i a ł y dwudzielne, zaopa­ trzone niekiedy w kółka. W e w n ą t r z przy j e d n y m z b o k ó w z n a j d o w a ł się p ó ł s k r z y n e k . Czasem z d a r z a ł y się skrzynie ze s k r y t k ą umieszczoną między p o d w ó j n y m dnem. Najstarsi informatorzy, j . np. Rozalia Gołąb z Monie, p a m i ę t a j ą , że n i e g d y ś b y ł y w Sieradzkiem skrzynie malowane w „rózgi" i „ziela w doniczkach". W i a d o m o ś ć t ę p o t w i e r d z i ł 80-letni Felicjan Sikorski, stolarz z Burze­ nina, k t ó r y w swej młodości sam jeszcze skrzynie takie robił. Były one czerwone, na licu m i a ł y w y ­ o d r ę b n i o n e dwa pola, a na nich malowane doniczki z „ z i e l a m i " w kolorze zielonym, b i a ł y m , r ó ż o w y m i i n . Podobnie zdobione b y w a ł o wieko z tą różnicą, że czasem kolo­ ry r o ś l i n n e j dekoracji b y ł y nieco inne. W czasie b a d a ń odkryto we wsi Czechy s t a r ą s k r z y n i ę malowa­ ną, tak jednak zniszczoną, że prócz ś l a d ó w ramek o g r a n i c z a j ą c y c h pola niczego j u ż na niej nie dało się odczytać. Skrzynie malowane wzo- 302 rzyście (wykonywane w e d ł u g i n ­ f o r m a t o r ó w m . in. w Sieradzu) w y ­ szły z mody od dawna, z a s t ą p i o n e m a l o w a n y m i g ł a d k o na kolor zie­ lony, b r ą z o w y , czerwony lub żółty. W niektórych miejscowościach w s p o m i n a j ą informatorzy o zdobie­ n i u s k r z y ń naklejankami. W Ł a s k u np. ojcowie dziś żyjących stolarzy m i e l i w y r a b i a ć skrzynie malowane g ł a d k o , zdobione na ścianie licowej papierowymi naklejankami przed­ s t a w i a j ą c y m i postacie ludzkie l u b z w i e r z ę c e (ptaki). Wzory te k u p o ­ wano w sklepach a czasem spro­ wadzano z Poznania. Ojciec Jana Ryc. zamożniejszych gospodarzy rozpo­ w s z e c h n i a ć się tzw. „szafy" lub „ s e r w a n t k i " s k ł a d a j ą c e się z o t w a r ­ tych p ó ł e k umieszczonych na pod­ stawie w postaci niskiej szafki zao­ patrzonej w dwoje drzwiczek. Na p ó ł k a c h ustawiano m i s k i ; g ó r ą zdo­ bił s e r w a n t k ę ozdobnie p r o f i l o w a ­ ny „ g r z e b i e ń " . Kredensy p o c h o d z ą ­ ce z lat 1900 — 1914 p o s i a d a j ą g ó r ­ ną część r ó w n i e ż z a o p a t r z o n ą w dwoje drzwiczek, przy czym g ó r a i dół s t a n o w i ą konstrukcyjnie ca­ łość. Prymitywne sprzęty wypełniające dawne w n ę t r z e w y k o n y w a l i sobie 6. Pająk „krystaliczny" Rozalię Slipek. Monice, Purskiego, stolarza z Sieradza, w y ­ k o n y w a ł dla c h ł o p ó w skrzynie g ł a d ­ ko na jeden kolor malowane, k t ó r e po w e w n ę t r z n e j stronie w i e k a zdo­ bione b y ł y n a k l e j a n y m i b a r w n y m i , wycinankami przedstawiającymi ko­ guty, k w i a t y i t p . P r z e d o s t a w a ł y się też na teren Sieradzkiego skrzynie wzorzyście „ m a z e r o w a n e " sprzeda­ wane przez stolarzy ze Z d u ń s k i e j Woli. Przy k o ń c u ubiegłego stulecia zaczęły w c h o d z i ć w m o d ę k u f r y o w y d ę t y m w i e k u i z w ę ż a j ą c y c h się k u dołowi ś c i a n a c h szczytowych, malo­ wane na zielono lub b r ą z o w o ; całą ich d e k o r a c j ę s t a n o w i ł y niezbyt bo­ gate okucia wycinane z p a s ó w b l a ­ chy. Bogatsi zamawiali sobie k u f r y z okuciami m o s i ę ż n y m i . Szafy, k t ó ­ re ostatecznie w y p a r ł y z izby sie­ radzkiej skrzynie i k u f r y , m i a ł y p o j a w i ć się na t y m terenie j u ż w ostatnim dwudziestoleciu ubiegłego wieku. P o c z ą t k o w o posiadali je t y l ­ ko najbogatsi, obecnie są j u ż bardzo rozpowszechnione. Szafy b y ł y z w y k ­ le gładkie, m a ł o zdobione, m a l o w a ­ ne na jeden kolor, rzadziej „ m a z e ­ rowane". W e w n ą t r z w y k l e j a n o je niekiedy ozdobnym papierem. Do przechowywania n a c z y ń u ż y ­ wano dawniej g ł ó w n i e w i s z ą c y c h półek, z k t ó r y c h jedna — zazwyczaj środkowa — posiadała wzdłuż k r a ­ wędzi otwory do zatykania łyżek. Pod koniec X I X w. zaczęły w ś r ó d wykonany przez pow. Sieradz. zwykle sami właściciele; tylko skrzynie kupowano od stolarzy na targach. Pod koniec ubiegłego stu­ lecia — zwłaszcza bogatsi — zaczęli r ó w n i e ż k u p o w a ć stolarskiej roboty zdobione ł a w y z oparciami, łóżka, s e r w a n t k i krzesła. W okresie t y m w a ż n ą r o l ę w rozwoju sieradzkiego meblarstwa ludowego o d e g r a ł y ośrodki stolarskie zgrupowane po miastach i miasteczkach, j a k Ł a s k , Widawa, Sieradz, Z d u ń s k a Wola, Złoczew, Burzenin i in. Liczba sto­ larzy po miastach b y ł a dosyć znacz­ na. W samym Ł a s k u nie istniejący już od lat 60 cech stolarski s k u p i a ł w ó w c z a s 36 członków. W okresie międzywojennym pracowało w Łas­ k u jeszcze 30 stolarzy, obecnie zaś jest ich tam 4 l u b 5. t Większość stolarzy m a ł o m i a s t e c z ­ kowych w y k o n y w a ł a s p r z ę t y „dla miasta" i „ j a r m a r c z n e " . Pierwsze, robione na z a m ó w i e n i e , ze szlachet­ niejszych g a t u n k ó w drewna, sprze­ dawano na miejscu w pracowni, drugie — z drzewa sosnowego m a ­ lowanego olejno, czasem mazerowanego — sprzedawano na targach czy to miejscowych, czy w innych m i a ­ steczkach. Stolarze z Ł a s k a np. w o ­ zili swe w y r o b y do Z d u ń s k i e j W o l i , Widawy, Szadka, Pabianic, L u t o mirska, ze Złoczewa z a ś — do Sie­ radza, Wielunia i i n . W Z d u ń s k i e j W o l i prócz w y r o b ó w miejscowych �m o ż n a było Spotkać s p r z ę t y p r z y ­ pieru p r o m i e n i ś c i e zmarszczonego. w o ż o n e przez stolarzy z Błaszek, Nowsze od nich b y ł y k o r o n k i „ o r Ł a s k a , Łęczycy. P e w n ą r o l ę w roz­ giniowe" robione p o c z ą t k o w o z g ł a d ­ w o j u r z e m i o s ł a stolarskiego w oko­ kiej a później z m i ę t e j b i b u ł y . Po­ licach Łęczycy i Sieradza odegrali dobne „ c a c u s z k a " jak m i ę d z y ob­ koloniści niemieccy, u k t ó r y c h u - razami nalepiano też dookoła okien czyli się często swego zawodu o j ­ na futrynie i po jej bokach. B e l k i lub cowie dzisiejszych stolarzy. Nato­ stropu zdobiono „ k o z o k a m i " miast Żydzi, k t ó r z y np. w Kielec- „ l a l k a m i " , t j . pasowymi w y c i n a n k a ­ czyźnie posiadali liczne pracownie m i o motywach figuralnych w po­ stolarskie (np. w Chmielniku), t u staci szeregu t r z y m a j ą c y c h się za prawie z u p e ł n i e swej działalności ręce sylwetek mężczyzn lub k o b i e t . Czasem pas „ k o z o k ó w " umieszczano nie przejawili. W pracowni stolarskiej w y k o n y ­ też nad oknami. Przy w y k o n y w a ­ wane b y ł y zasadniczo wszystkie niu wycinanek u n i k a ł y kobiety kolo­ czynności z w i ą z a n e z w y r o b e m i de­ r ó w ciemnych ( „ s m u t n y c h " ) . N a j k o r a c j ą mebli. Dopiero z p o c z ą t k i e m bogaciej zdobiono izby w okresie okresu m i ę d z y w o j e n n e g o , gdy stały Wielkanocy, wtedy to, jak opowia­ się modne s p r z ę t y zdobione p ł a s k o ­ da 90-letnia Józefa Balcerzak „ j e d ­ r z e ź b a m i w z o r o w a n y m i na meblach na w y n o s i ł a się nad d r u g ą " . W d r o b n o m i e s z c z a ń s k i c h , do w y k o n y ­ oknach zawieszano f i r a n k i pracowi­ wania ozdób a n g a ż o w a l i stolarze cie wycinane z białej b i b u ł k i . Nie­ niekiedy specjalistów snycerzy. z n a n ą w dotychczasowych p u b l i k a ­ dekoracją izby sieradzkiej R z e ź b i e n i e m ozdób dla stolarzy zaj­ cjach m o w a ł się np. niejaki W o ź n i a k ze były tzw. „ p a s y j k i " odkryte przez Z d u ń s k i e j W o l i czy J ó z e i U r b a n o w ­ u c z e s t n i k ó w b a d a ń w Monicach. Wykonywano je z czterech wachlaski z Sieradza. r z y k ó w drobno marszczonego pa­ Zdobnictwo w n ę t r z a b y ł o jeszcze pieru kolorowego, przymocowanych przed 50 laty na wsi sieradzkiej do­ do ukrytego z t y ł u s t e l a ż y k a z dwu syć bogate. S k ł a d a ł y się na nie raa- na k r z y ż złożonych drewienek (ryc. l a t u r y ścienne, w y c i n a n k i oraz pa­ 5). Pasyjki zawieszało się na ścia­ jąki, którymi zdobiono p o w a ł y . nie szczytowej izby w d r u g i m sze­ Estetyczny w y g l ą d w n ę t r z a podno­ regu p o m i ę d z y mniejszymi obrazka­ siły haftowane p ł a c h t y tzw. „ k o ł ­ m i ś w i ę t y m i . U z u p e ł n i e n i e dekoracji d r y " u ż y w a n e do n a k r y w a n i a łóżek. w n ę t r z a s t a n o w i ł y wykonane z b i ­ Malatury występujące jeszcze b u ł e k i kolrj-owej b i b u ł y pająki przed I w o j n ą ś w i a t o w ą s p o t k a ć krystaliczne (ryc. 6), robione z pie­ b y ł o m o ż n a z a r ó w n o w sieniach rza lub nizane z grochu — ż y r a n ­ (duże b i a ł e k r o p k i na tle z r ę b u su­ dolowe, w z g l ę d n i e plecione ze słomy r o w y m lub m a l o w a n y m g l i n k ą na owijanej k o l o r o w ą b i b u ł ą pająki żó':to), j a k i w izbach, gdzie na tarczowate, oraz bukiety b i b u ł k o ­ bielonej ścianie w y k o n y w a n o nie­ w y c h sztucznych k w i a t ó w , k t ó r y m i b i e s k ą f a r b ą r o ś l i n n e wzory (Mo­ stroiło się obrazy i domowe o ł t a ­ nice). G ł ó w n ą d e k o r a c j ę s t a n o w i ł y rzyki. jednak w y c i n a n k i . Dziś, m i m o że wiele kobiet umie je jeszcze w y k o ­ nać, w izbach spotyka się je bar­ T k a c t w o dzo rzadko, gdyż „już nie moda", j a k w y j a ś n i a j ą informatorki. Wy­ Tkactwo posiada w Sieradzkiem cinanek nie b ę d ę na t y m miejscu stare tradycje. J u ż w w i e k u X V I szerzej o p i s y w a ł a , gdyż zostały one w Sieradzu i k i l k u innych miejsco­ d o k ł a d n i e j o m ó w i o n e gdzie i n d z i e j , wościach w bliższej i dalszej oko­ z a j m ę się t y l k o ich f u n k c j ą w deko­ licy (Szadek, Warta, U n i e j ó w , W o l ­ r a c j i w n ę t r z a . Koliste w z g l ę d n i e borz, Brzeziny) istniała silnie roz­ k w a d r a t o w e „ c a c u s z k a " nalepiano w i n i ę t a produkcja t a ń s z y c h gatun­ przede wszystkim na ścianie szczy­ k ó w sukna, tzw. „polskiego" lub towej na przeciw wejścia, gdzie w i ­ „chłopskiego", u ż y w a n e g o głównie siał r z ą d u k o ś n i e nachylonych obra­ przez w a r s t w y u b o ż s z e . Nie po­ zów ś w i ę t y c h , poniżej k t ó r y c h znaj­ zostało to zapewne bez w p ł y w u na d o w a ł się czasem drugi szereg p ^ - tkactwo ludowe, k t ó r e jeszcze w sko powieszonych m a ł y c h o b r a z k ó w X I X w. b y ł o t u po wsiach po­ p r o s t o k ą t n y c h lub owalnych. W y ­ wszechnie uprawiane. Niemal k a ż d a cinanki umieszczano najczęściej po kobieta wiejska u m i a ł a do niedawdwie w lukach m i ę d z y obrazami. Na ś c i a n a c h wolnych od o b r a z ó w naklejano tzw. „ r ó z g i " w postaci M y l i się Józef Grabowski p i ­ trzech r o z c h o d z ą c y c h się z jednego sząc, że „lalki sieradzkie zwane p u n k t u g a ł ą z e k u ł o ż o n y c h z o w a l ­ „ k o z o k a m i " lub „ c h ł o p a k a m i " zna­ nych listków w y c i ę t y c h z koloro­ my t y l k o z postaci m ę s k i c h o for­ wego papieru. Dookoła l i s t k ó w w y ­ mach bardziej realistycznych" (Wy­ konany b y ł kontur z kropek malo­ cinanka ludowa, Warszawa 1955, wanych n i e b i e s k ą f a r b ą ( z w a n ą l a k ­ str. 95). musem). Czasem zawieszano na W Sieradzkiem r ó w n i e często j a k ś c i a n a c h tzw. „ k o r o n k i " s k ł a d a j ą c e się z d w u rozłożonych na boki pa­ postacie m ę s k i e w y s t ę p o w a ł y jako pierowych w s t ę g złączonych k o l i ­ motyw wycinanek f i g u r k i kobiet. tego rodzaju przykładów stym zwornikiem z kolorowego pa- K i l k a znajduje się w a r c h i w u m Sekcji Badania Plastyki L u d o w e j PIS. Antoni Mączak: Sukiennictwo Zofia C i e ś l a - R e i n f u s s o w a : Z w y ­ wielkopolskie X I V — X V I I wieku, stawy wycinanek... Warszawa 1955, str. 245. !0 15 17 1 6 1 7 1 5 ria w y r a b i a ć z a r ó w n o t k a n i n y inia-' ne, j a k i w e ł n i a n e , z k t ó r y c h szyto n a s t ę p n i e p i ę k n e sieradzkie ubio­ ry ludowe. Do w y r o b ó w lnianych n a l e ż a ł y przede wszystkim r ó ż n e g o gatun­ k u b i a ł e p ł ó t n a , oprócz tego tkano też m a t e r i a ł y kolorowe, najczęściej biało-czarne w drobną kratkę, uży­ wane na m ę s k i e spodnie i obłoczki na pościel, lub pasiaki w . drobne p r ą ż k i o niewielkiej ilości k o l o r ó w ( p r z y k ł a d r a p o r t u : 10 nitek czar­ nych, 2 czerwone, 10 czarnych, 2 białe) u ż y w a n e przez kobiety na powszednie fartuchy „ d o chodu". Z t k a n i n czysto w e ł n i a n y c h w y ­ rabiano t y l k o sukno na sukmany jednobarwne białe, szare (z w e ł n y czarnej mieszanej z białą), grana­ towe lub czarne, k t ó r e n a s t ę p n i e folowano w f duszkach znajdują­ cych się zwykle przy m ł y n a c h . Najciekawiej z p u n k t u widzenia artystycznego p r z e d s t a w i a j ą się t k a ­ niny pasiaste u ż y w a n e na stroje kobiece i m ę s k i e , tkane splotem rypsu p ł ó c i e n n e g o w e ł n i a n y m w ą ­ t k i e m na lnianej l u b b a w e ł n i a n e j osnowie. Z a r ó w n o ich kolorystyka, j a k i budowa r a p o r t ó w przechodzi­ ły szereg zmian, k t ó r y c h koleje na przestrzeni ostatnitn stu lat d a d z ą się w p r z y b l i ż e n i u o d t w o r z y ć . We­ d ł u g d w ó c h najstarszych informatorek — stuletniej M a r i a n n y Ograbkowej i 97-letniej M a r i i Stadkiewicz z Monie — w e ł n i a k i , w k t ó r y c h cho­ dziły ich m a t k i i babki b y ł y ciemno­ granatowe lub czarne w białe „ b r ą ż k i " . Raportu tych t k a n i n nie u d a ł o się d o k ł a d n i e ustalić. W e d ł u g Ograbkowej m i a ł y to b y ć jednako­ wej szerokości paski s k ł a d a j ą c e się z 5 nitek b i a ł y c h i t y l u ż czarnych w z g l ę d n i e granatowych, Stadkiewiczowa zaś utrzymuje stanowczo, że ciemne tło było szerokie „na dwa palce", b i a ł e zaś p r ą ż k i — „ n i k n ą ­ ce" i bardzo „ d r o b n i u t k i e " . Oby­ dwie i n f o r m a t o r k i nosiły już w e ł ­ niaki o tle czerwonym (szerokość p a s ó w 1,5 — 10 cm) w drobne p r ą ż ­ k i kolorowe, p o c z ą t k o w o ciemne (fioletowe, b r ą z o w e , czarne), k t ó r e dopiero w czasach znacznie p ó ź n i e j ­ szych ożywiły się b a r w a m i j a s k r a w szymi — żółtą, zieloną, szafirową; p r ą ż k i te dawniej pojedyncze p ó ź ­ niej p o d w o i ł y się (tzw. „ p o r k i " t j . pary np. b i a ł a z zieloną), potroiły itd., t w o r z ą c z czasem barwne szla­ k i , pasy s k ł a d a j ą c e się nawet z 6 p r ą ż k ó w u ł o ż o n y c h pod w z g l ę d e m kolorystycznym symetrycznie lub asymetrycznie. Jeszcze w r. 1899, j a k p i s a ł a Ignacja P i ą t k o w s k a , czer­ wone tło w e ł n i a k ó w b y ł o w stroju kobiecym powszechne, jedynie do ś l u b u nie w k ł a d a ł y czerwonych w e ł ­ n i a k ó w , gdyż kolor ten m ó g ł b y i m p r z y n i e ś ć nieszczęście. Ok. r. 1910, jak stwierdza Graeve, czerwone w e ł n i a k i w w ą s k i e kolorowe pa­ ł e c z k i b y ł y jeszcze w Sieradzkiem bardzo rozpowszechnione, ale w nie­ k t ó r y c h wsiach p o j a w i a ł a się i nowa moda, co w y r a ż a ł o się b ą d ź wzboga­ ceniem kolorystycznym i poszerze­ niem s z l a k ó w barwnych, b ą d ź też z m i a n ą koloru t ł a ; w ten sposób za- 303 �Ryc. 7. Kobieta w starodawnym czepku. Charłupia Mała, pow. Sie­ radz. Fot. ze zdjęcia reprodukowa­ nego we „Wsi Ilustrowanej", 1911 rok. Ryc. 8. Kobieto to pasiastym „far­ tuchu". Woźniki, pow. Sieradz. p o c z ą t k o w a n e zostało znaczne zróż­ nicowanie p a s i a k ó w sieradzkich. W Bogumiłowie, Wiechucicach, Zalesiu, C h a r ł u p i Małej, Suchej, Polkowie itd., obok p a s i a k ó w o tle czerwonym zaczęto t k a ć granatowe, zielone, w Męce — modre. Podczas gdy kobiety z M ę k i , Rudy czy M i ­ chowa w y r a b i a ł y pasiaki w drobne paseczki, mieszkanki Jezior wolały „ b r ą ż k i " szerokie. J u ż Graeve sygnalizuje, że na te­ renie Sieradzkiego zaczyna poja­ w i a ć się w tkactwie „ m o d a ł o w i c ­ k a " w n o s z ą c a z a r ó w n o zmiany w kolorystyce (większa ilość barw), j a k i w budowie r a p o r t u (szlaki z szerokich p a s k ó w ) . Moda ta m i ­ nęła około r. 1920 i dziś j u ż m a ł o k t ó r a kobieta tka „po ł o w i c k u " . Być może łączy się to w j a k i ś sposób z n o w ą m o d ą , k t ó r a p r z y s z ł a do Sieradzkiego w okresie m i ę d z y w o ­ j e n n y m (z Opoczyńskiego?). Polega ona na tzw. „ p r z e w ł ó c z c e " , czyli zdobieniu w e ł n i a k a przez przewle­ kanie w z d ł u ż w ą t k u iglicą żelazną lub z gęsiego p i ó r a grubej, n a j c z ę ­ ściej białej n i t k i . Przewleka się w ten sposób, że w r ó w n y c h i nie­ w i e l k i c h o d s t ę p a c h chwyta się igłą osnowy raz z góry, d r u g i raz z dołu tkaniny, co stwarza efekt przypo­ m i n a j ą c y szereg nanizanych obok siebie elipsowatych oczek, zwanych w Sieradzkiem „ p e r e ł k a m i " (Monice). cerki m ę s k i e nie odbiegały zasad­ niczo pod w z g l ę d e m kolorystycz­ nym od m a t e r i a ł ó w u ż y w a n y c h do szycia „ w e ł n i a k ó w " ; r ó ż n i c e zacho­ dziły g ł ó w n i e w budowie r a p o r t ó w (np. szerokość p r ą ż k ó w b y ł a nieco większa niż w w e ł n i a k a c h ) . Farbiarstwo i druki na płótnie Wełnę na tkaniny otrzymaną z w ł a s n e j hodowli owiec (należą­ cych do rasy „ ś w i n i a r e k " ) farbowa­ no na odpowiednie kolory u m a ł o ­ miasteczkowych farbiarzy. Do dziś istnieją jeszcze tego rodzaju farbiarnie w Ł a s k u , Sieradzu, Z d u ń ­ skiej W o l i oraz we w s i K l o n o w e j ; dawniej przy n i e k t ó r y c h farbiarniach czynne b y ł y r ó w n i e ż r ę c z n e drukarnie płócien. W Sieradzu d r u ­ k a r n i ę t a k ą p o s i a d a ł Niemiec Dress l e r ; w Z d u ń s k i e j W o l i ok. r. 1900 p o w s t a ł y dwie farbiarnie p ł ó ­ cien, z k t ó r y c h jedna n a l e ż a ł a do niejakiego K u ź n i c k i e g o ; w obu d r u ­ kowano p ł ó t n a na kolor granatowy w b i a ł e paski i k w i a t k i . Po wsiach szyto z nich m ę s k i e spodnie, k o ­ biece fartuchy oraz „ o k r y w k i na ramiona". Obydwa warsztaty były czynne do I w o j n y ś w i a t o w e j , przy czym pracownia K u ź n i c k i e g o t r w a 18 ła nieco d ł u ż e j . Po ś m i e r c i w ł a ś c i ­ ciela prowadzili ją jeszcze przez lat k i l k a jego synowie. W Klonowej farbiarnia i drukarnie t k a n i n i s t n i a ł y j u ż pod koniec X I X w. (inf. A n t o n i K w i a t k o w s k i 1. 72 i Walenty Wrzeciniarz 1. 76). „ F a l biernie" p r o w a d z i ł Niemiec Richter z a t r u d n i a j ą c 30—40 osób. D r u k o w a ­ no na specjalnych stołach przy po­ mocy drewnianych k l o c k ó w . " Kolor tła b y ł zwykle granatowy l u b czar­ ny, z a ś wzory b i a ł e l u b czerwone. Były to w ę ż y k i , k r o p k i , k w i a t k i , ga­ łązki i t p . P ł ó t n a d o s t a r c z a ł y do drukowania b ą d ź f a b r y k i z Łodzi, d o k ą d gotowy towar z powrotem odsyłano, b ą d ź też chłopi z w ł a s ­ nych w a r s z t a t ó w tkackich. Podobna „ f a l b i e r n i a " istniała r ó w n i e ż w Pa­ bianicach, ale została zamknięta, gdyż nie w y t r z y m y w a ł a k o n k u r e n c j i Klonowej. Klonowskie d r u k i b y ł y lepsze, p o n i e w a ż n a d a w a ł y się do prania, podczas gdy z pabianickich „ m a l o w a n i e schodziło". Po I w o j ­ nie ś w i a t o w e j spadkobiercy Richte­ ra popadli w długi i zmuszeni zo­ stali do s p r z e d a ż y farbiarni. K u p i ł ją S t a n i s ł a w B i j a k z L u t u t o w a , k t ó ­ r y jeszcze j a k i ś czas p r o w a d z i ł d r u ­ k a r n i ę , ale w k o ń c u z a p r z e s t a ł ogra­ niczając się w y ł ą c z n i e do farbowa­ nia w e ł n y . Od Bijaka o d k u p i ł far­ biarnie niejaki Weicht, k t ó r e g o syn 1 8 Roman Reinfuss: Polskie d r u k i T k a n i n y pasiaste u ż y w a n e na w e ł ­ ludowe na p ł ó t n i e , Warszawa 1953, niane zapaski oraz spodnie i spen- str. 245. ki 304 1 8 Roman Reinfuss: str. 50 i n. Polskie dru­ �Tomasz prowadzi j ą w Kioriówej do dziś. Z i n n y c h miejscowości, w k t ó r y c h z n a j d o w a ł y się drukarnie, wymieniają informatorzy Łęczycę, gdzie na b i a ł y m tle t k a n i n y „ w y ­ bijano" niebieskie wzory. P ł ó t n a takiego u ż y w a n o na m ę s k i e „ p o r t k i " . S t r ó j S t r ó j l u d o w y powszechny w Sie­ radzkiem jeszcze przed I w o j n ą ś w i a ­ t o w ą noszony jest obecnie niemal w y ł ą c z n i e przez kobiety i to g ł ó w ­ nie na uroczystości i ś w i ę t a , m ę ż ­ czyźni natomiast zarzucili go j u ż prawie z u p e ł n i e . Opis z a c z n ę od u b i o r ó w kobie­ cych. D z i e w c z ę t a czesały się w w a r k o ­ cze, k t ó r e na codzień u p i n a ł y na głowie, w d n i ś w i ą t e c z n e z a ś spusz­ czały na plecy w i ą ż ą c na k o ń c u kwiecistą wstążką. Szaniawski wspomina o zwyczaju noszenia c h u ­ stek przyozdobionych z a t k n i ę t y m i k w i a t a m i . Ostatnio u ż y w a ł y dziew­ częta jako nakrycia g ł o w y chustek perkalowych, a od ś w i ę t a w e ł n i a ­ nych cienkich „ m a r y n u s e k " w k o ­ lorze p r z e w a ż n i e czerwonym l u b zielonym, z w i ą z a n y c h w gruby w ę ­ zeł na potylicy. M ę ż a t k o m po ś l u ­ bie obcinano dawniej w ł o s y n a k r y ­ w a j ą c j e d n o c z e ś n i e g ł o w ę czepcem, k t ó r y stale j u ż nosiły „ d o parady". Czepki noszone przez b a b k i 70-letnich i n f o r m a t o r ó w m i a ł y b y ć duże, s p a d a j ą c e na plecy (ryc. 7). Zwano je „ s a d ł a m i " l u b „ k o p a m i " . W y k o ­ nane b y ł y z b i a ł e g o t i u l u haftowane­ go w „ p ą c z k i " l u b „ p a z u r k i " i ozdo­ bione w o k ó ł t w a r z y g u f r o w a n ą r y ż ką, ponad k t ó r ą w i ą z a n o na czepcu skręconą jedwabną chustkę naj­ częściej zieloną l u b amarantową (tzw. „ j e d w a b ó w k ę " l u b „ j e d w a b n i cę"). Jednak j u ż m a t k i wspomnia­ nych i n f o r m a t o r ó w nosiły czepce znacznie mniejsze zwane „ s r o c z k a ­ m i " . Były one r ó w n i e ż z haftowa­ nego t i u l u , z przodu z a ś p o s i a d a ł y 2 w s t ę g i tiulowe s z e r o k o ś c i 15 cm, k t ó r e w i ą z a n o nisko pod b r o d ą w k o k a r d ę (ryc. 8). Sroczek nie prze­ wiązywano już jedwabnymi wstąż­ k a m i . Zwyczaj obcinania włosów m ę ż a t k o m , podobnie j a k i noszenia czepców, d o t r w a ł niekiedy do I I wojny światowej. Koszule, k r o j u przyramkowego, szyto z s a m o d z i a ł o w e g o lnianego p ł ó t n a . Sięgały one do p o ł o w y ł y ­ dek, od pasa m i a ł y doszyty tzw. „ n a d o ł e k " z p ł ó t n a zgrzebnego. R ę ­ k a w y b y ł y długie, d o s y ć szerokie, przy n a p i ą s t k u zmarszczone i wszy­ te w mankiet z a k o ń c z o n y „ f r y z k ą " czyli z m a r s z c z o n ą k r e z ą s z e r o k ą na około 6 cm. Podobna „ f r y z k a " znaj­ d o w a ł a się w o k ó ł szyi. Brzegi jej wykończone były białym haftem l u b w ą s k ą k u p n ą k o r o n k ą . Niekie­ dy zamiast krezki r ę k a w y z a k o ń ­ czone były g ł a d k i m i mankietami. Na k o s z u l ę w k ł a d a ł y kobiety „ w e ł n i a k " zwany też „ k i e c k ą " . B y ł a to suknia z w e ł n i a n e j pasiastej ma­ t e r i i , s k ł a d a j ą c a się z części g ó r ­ nej zwanej „ s z n u r ó w k ą " l u b „ s t a ­ n i k i e m " (bez r ę k a w ó w z n i e w i e l k i m wycięciefK ńa Śżyję, zapinariyrłi z przodu na guziczki) i doszytej do niej szerokiej fałdzistej spódnicy pozbawionej f a ł d ó w jedynie z przo­ du, w p a r t i i okrytej fartuchem. K o ­ biety biedniejsze szyły „ s z n u r ó w k i " z t a ń s z y c h m a t e r i a ł ó w kupnych lub nawet z s a m o d z i a ł o w e g o p ł ó t n a , co było niewidoczne, gdyż na w e ł n i a k w k ł a d a n o jeszcze kaftanik. W e d ł u g informacji wspomnianej już poprzednio Ograbkowej w okre­ sie powstania w r. 1863 starsze k o ­ biety nosiły w e ł n i a k i czarne lub granatowe w białe p r ą ż k i ; w pracy Szaniawskiego nie znajdujemy nie­ stety w tej sprawie ż a d n e j wska­ zówki. Jak rozwijała się kolorystyka w e ł n i a k ó w w czasach późniejszych, w i e m y z u s t ę p u o tkactwie. Za­ r ó w n o staniki, j a k i spódnice po­ s i a d a ł y zawsze pionowy u k ł a d p r ą ż ­ k ó w . W e ł n i a k i , k t ó r e nosiła w swej młodości stuletnia Ograbkowa, były zdobione u d o ł u j e d n y m szerszym, w z g l ę d n i e dwoma w ę ż s z y m i paska­ m i z czarnego aksamitu lub cajgu, po obu zaś stronach tych p a s k ó w biegły 2 albo 3 z a k ł a d e c z k i . K r a ­ w ę d ź dolna spódnicy w y k o ń c z o n a b y ł a „szczoteczką", a od spodu pod­ szyta s z e r o k ą na 20 cm l i s t w ą z i n ­ nego m a t e r i a ł u . Stanik z a p i n a ł się na m a ł e błyszczące kolorowe g u ­ ziczki; przez plecy — od pasa aż pod pachy — biegły dwa paski czar­ nego aksamitu l u b cajgu. D w a takie z Mnichowa, pow. same paski naszyte poziomo zdobi­ Ryc. 9. Chłop reproduko­ ły p r z ó d p o w y ż e j piersi (ryc. 7). Sieradz. Fot. ze zdjęcia 1911 Ubiorem nowszym od w e ł n i a k a jest wanego we „Wsi Ilustrowanej", rok. „stonik", k t ó r y w s z e d ł w m o d ę pod koniec u b i e g ł e g o w i e k u . P o c z ą t k o w o nosiły je w y ł ą c z n i e „drogie", t j . bogate panny. „ S t o n i k i " szyte b y ł y z „ k a ź m i r u " , czyli cienkiej w e ł e n k i jednobarwnej r ó ż o w e j albo zielonej, w z g l ę d n i e z kwiecistej zwanej t u „merynusem" lub „tybetem". Krój m i a ł y identyczny j a k w e ł n i a k i z t y m , że m i ę d z y s z n u r ó w k ę a spódnicę wszywano pasek silnie ściskający talię. Ozdobą s z n u r ó w k i b y ł y dwie w s t a w k i po obu stronach zapięcia na piersiach, ułożone w drobniutkie k o n t r a f a ł d z i k i , k t ó r e rozchylone i przytrzymane k o l o r o w ą n i t k ą u p i ę k s z a ł y cały p r z ó d (ryc. 9). Z tyłu na plecach z n a j d o w a ł y się z a k ł a d k i , b i e g n ą c e ł u k o w a t o od pasa k u ś r o d ­ k o w i pach. I dziś jeszcze n i e k t ó r e kobiety s p r a w i a j ą sobie takie stani­ k i . S p ó d n i c e zdobione b y ł y aksamit­ k a m i naszywanymi u dołu. Graeve wspomina t e ż o sieradz­ kich s p ó d n i c a c h z fabrycznej lamy, barchanu i t p . zwanych w Rudzie „ o b r a c a j k a m i " ; opisu ich autor nie podaje, w czasie b a d a ń z a ś nie na­ trafiono na nie. Na w e ł n i a k p r z y p a s y w a ł y kobie­ t y „ f a r t u c h " , czyli z a p a s k ę tak d ł u ­ gą j a k s p ó d n i c a i szytą z takiego samego j a k kiecka pasiastego mate­ r i a ł u (ryc. 10). Najstarsze fartuchy były czarne lub granatowe w białe p r ą ż k i , po nich p r z y s z ł y czerwone w p r ą ż k i kolorowe (zawsze piono­ we). Stara Ograbkowa p a m i ę t a za­ paski w p r ą ż k i poziome, u d o ł u Ryc. ozdobione niezbyt szerokim szlakiem 10. Chłop w ków, pow. spencerku. Sieradz. Pol- �z drobnych k o l c r o w j ch p a s e c z k ó w — b i a ł y c h , czarnych, czerwonych, i zie­ lonych. Fartuchy te w y c h o d z i ł y z użycia, gdy informatorka b y ł a m ł o ­ dą dziewczyną. Informację tę, b r z m i ą c ą dość nieprawdopodobnie, p o t w i e r d z i ł a 64-letnia Rozalia Go:ąb z Monie, k t ó r a r ó w n i e ż takie zapaski p a m i ę t a , a nawet podobno je t k a ł a za swych p a n i e ń s k i c h cza­ sów. W s p o m i n a j ą o nich r ó w n i e ż i n f o r m a t o r k i z innych miejscowości. W okresie mody na czerwone w e ł n i a k i tkano t a k ż e zapaski w kolorze czerwonym, t y l k o szerokość b a r w ­ nych p r ą ż k ó w b y ł a inna. Gdy p r z y ­ jęły się w e ł n i a k i w r ó ż n y c h bar­ wach, zapaski dostosowywano w k o ­ lorze do tła w e ł n i a k a . Z czasem k o - wykonahym wełną lub „bawełniczk ą " w r ó ż n y c h kolorach. O z d o b ą najstarszych zapasek b y ł jedynie szlak b i e g n ą c y w z d ł u ż , złożony z tzw. „ p a z u r k ó w " haftowanych w e ł ­ n ą w kolorze czerwonym, amarantowym, zielonym, b i a ł y m i niebie­ skim. Przed I w o j n ą ś w i a t o w ą za­ sób m o t y w ó w i b a r w haftu uległ wzbogaceniu, zaczęto też s t o s o w a ć m u l i n ę , kordonek, a t ł a s e k i t p . M o ­ tywy roślinne, które wówczas w y ­ szywano, wzorowane b y ł y często na kwiecistych tkanych w s t ą ż k a c h u ż y ­ wanych w stroju kobiecym. Jedynie niektóre hafciarki wykazywały w i ę ­ cej samodzielności. Ostatnio m o t y ­ w y haftu kopiowano z w z o r n i k ó w miejskich. Zwyczaj noszenia hafto- Kaftanik b y ł w c i ę t y w pasie ale niezbyt obcisły, lekko z a c h o d z ą c y na biodra, z t y ł u półkoliście w y d ł u ż o n y w tzw. „ogonek". R ę k a w y m i a ł d ł u ­ gie, k o ł n i e r z a nie p o s i a d a ł , z a p i n a ł się z a ś na błyszczące guziki. Z przo­ du w z d ł u ż zapięcia, na r ę k a w a c h oraz w o k ó ł dolnej k r a w ę d z i naszywano pasy czarnego aksamitu. Wcześniejsze od k a f t a n i k ó w były tzw. „ m a m e l k i " , k t ó r e j u ż w cza­ sach Graevego w y c h o d z i ł y z u ż y ­ cia. M a m e l k ę , t j . długi czarny kaf­ tan u k ł a d a n y z t y ł u w fałdy i zaopa­ trzony w pelerynkowaty kołnierz, nosiły przede wszystkim z a m o ż n i e j ­ sze m ę ż a t k i . W lecie — bardziej „ d o p a r a d y " niż dla ciepła — nosiły kobiety c i e n - biety p r z e s t a ł y na to z w r a c a ć u w a g ę i w ó w c z a s pierwotna jednolitość k o ­ lorystyczna całości uległa rozbiciu: w Klonowej np. do czerwonego w e ł ­ niaka w k ł a d a n o zieloną zapaskę lub — odwrotnie. Dziś rzadko j u ż zdarza się, aby cały s t r ó j kobiecy z a c h o w a ł ton czerwony. Obok w e ł n i a n y c h rozpowszechni­ ły się z k o ń c e m ubiegłego stulecia zapaski szyte z m a t e r i a ł ó w kupnych, perkalu g ł a d k i e g o l u b deseniowego (ryc. 7), cienkiej w e ł n y czy alpagi w kolorze czarnym albo b r ą z o w y m ; zapaski obszywano czarną k o r o n k ą , u dołu zdobiono je haftem r ę c z n y m wanych zapasek m i a ł y na w i e ś sie­ r a d z k ą p r z y n i e ś ć kobiety, k t ó r e w y ­ jeżdżały na sezonowe roboty rolne do Prus. Na codzień „do chodu" noszono też tzw. „ f a r t u s i t k a " , t j . zapaski pasiaste tkane z lnianych pakuł. W dnie chłodniejsze w k ł a d a ł y k o ­ biety na w e ł n i a k „ k a f t a n i k " . Za czasów Szaniawskiego b y ł y w m o ­ dzie kaftaniki g ł a d k i e granatowe l u b czarne, Graeve wspomina o czerwo­ nych s a m o d z i a ł o w y c h , szyto je r ó w ­ nież z cienkich fabrycznych w e ł e ­ nek lub perkali. Te ostatnie, nieco luźniejsze, noszono g ł ó w n i e w lecie. kie chustki „ m e r y n o s o w e " pasiaste lub w tureckie wzory na czarnym tle. Z i m o w ą p o r ą nosiły k o ż u c h y lub odziewały się g r u b y m i „ d e r o wymi" chustkami fabrycznymi. W czasie mniejszych c h ł o d ó w zarzu­ cały z a p a s k ę n a r a m i e n n ą c z e r w o n ą w drobne pionowe p r ą ż k i . U ż y w a n i e zapasek naramiennych, o k t ó r y c h Szaniawski zupełnie milczy, po­ twierdzone jest dopiero przez P i ą t ­ k o w s k ą i Graevego. W e d ł u g w y p o ­ wiedzi informatorek zapaski naramienne nie b y ł y nigdy noszone do stroju uroczystego, t y l k o do pracy w o b r ę b i e wsi. O ubiorze t y m u ż y - ; 306 �war.ym „do chodu" m ó w i się n i e ­ s t ę b e n k i e m i w o d n y m w kolorze c h ę t n i e i z p e w n y m z a ż e n o w a n i e m . czerwonym, zielonym l u b b i a ł y m . Obecnie w w y p a d k u c h ł o d u l u b nie­ Do starszych m o t y w ó w hafciarskich pogody z a r z u c a j ą kobiety niekiedy n a l e ż a ł y t u „ k ó ł k a " i „ p a z u r k i " , do na g ł o w ę i ramiona fartuchy przed- nowszych — r o ś l i n n e , r ó z g i " z d r o b ­ sobnie, gdyż specjalnych zapasek n i u t k i m i listkami i k w i a t a m i . naramiennych j u ż od dawna się nie Koszule noszono zawsze wpusz­ wyrabia. czone do spodni, k t ó r e w lecie b y ł y Ubiorem bardzo starym, o k t ó r y m lniane — b i a ł e l u b barwione na w s p o m i n a ł a Marianna Ograbkowa, granatowo czy czarno a czasem i b y ł y noszone w Monicach i okolicy drukowane w b i a ł e „ k r o p k i " , „ p a ­ przed 80 laty białe p ł ó c i e n n e „ p ł a ­ z u r k i " albo „ k w i a t k i " na granato­ c h e t k i " zarzucane na ramiona. P ł a ­ w y m tle. Spodnie z drukowanego chetki te zeszywane z d w ó c h d ł u ­ we wzory p ł ó t n a przestano nosić po gich p ł a t ó w cienkiego p ł ó t n a po­ I wojnie ś w i a t o w e j . W zimie na weł­ s i a d a ł y skromne wyszycia w z d ł u ż p ł ó c i e n n e „gs.cie" w c i ą g a n o niane spodnie s a m o d z i a ł o w e , tkane krawędzi. Latem, a po domu i w zimie cho­ w e ł n ą na lnianej l u b b a w e ł n i a n e j dziły kobiety boso, do stroju u r o ­ osnowie, czarne, granatowe l u b gra­ czystego w k ł a d a ł y p o ń c z o c h y w ł a s ­ natowe w b i a ł e pionowe p r ą ż k i (ryc. nej roboty, g ł a d k i e l u b w poprzecz­ 11). W ostatnich d z i e s i ą t k a c h lat ne kolorowe paski, oraz wysokie ubiegłego stulecia b a r w ę tła spodni sznurowane t r z e w i k i . U z u p e ł n i e n i e zmieniono na c z e r w o n ą , a paski za­ stroju s t a n o w i ł y naszyjniki z p r a w ­ częto t k a ć w r ó ż n y c h kolorach, po­ dziwych korali, b u r s z t y n ó w w z g l ę d ­ dobnie j a k we w s p ó ł c z e s n y c h samo­ d z i a ł a c h u ż y w a n y c h w stroju kobie­ nie szklanych p e r e ł e k . Najdawniejsze ubiory m ę s k i e , j a ­ cym. Gdy w tych ostatnich p o j a w i ­ kie z a p a m i ę t a ł a z lat dziecinnych na­ ły się t ł a inne, np. zielone czy m o ­ sza stuletnia informatorka, b y ł y „całe dre, po p e w n y m czasie b a r w y te p ł ó c i e n n e " nie w y ł ą c z a j ą c u b i o r u zaczęto s t o s o w a ć r ó w n i e ż na pasia­ wierzchniego, k t ó r y s t a n o w i ł y „ s u k ­ k i , z k t ó r y c h szyto spodnie. K r ó j many p ł ó c i e n n e z czarnymi znakami spodni w e ł n i a n y c h podobny b y ł do na plecach i czarnymi tasiemkami^ tego, k t ó r y w y s t ę p u j e w Ł o w i c k i e m : po szwach". Informacja ta znajdu­ nogawki zeszyte j e d n y m szwem bie­ je potwierdzenie we w s p ó ł c z e s n y c h g n ą c y m po stronie w e w n ę t r z n e j , w mniej w i ę c e j obserwacjach Sza­ k r o k u d ł u g i p ó ł k s i ę ż y c o w a t y k l i n niawskiego, za czasów k t ó r e g o c h ł o p wszyty poprzecznie, z przodu — za­ „do kościoła u b i e r a ł się w s u k m a n ę miast rozporka — w ą s k i fartuszek, zgrzebną białą". P r z y m i o t n i k u góry pasek z tego samego sukna „ z g r z e b n y " określa zwykle gatunek zapinany na guzik (dawniej na sznu­ rek i drewniany „ k n e b e l e k " ) . płótna. Jak daleko sięgają p a m i ę c i ą sta­ Na koszule w k ł a d a n o „ s p e n c e r e k " ; rzy' informatorzy, w lecie nosili m a t e r i a ł , z k t ó r e g o szyto t ę część mężczyźni s ł o m i a n e kapelusze w ł a s ­ stroju, p r z e c h o d z i ł te same koleje, nej roboty o szerokiej krezie zwa­ jakie j u ż przedstawiono przy oma­ nej „ r o n d l e m " , g ł ó w c e nieco z w ę ­ w i a n i u innych u b i o r ó w kobiecych żającej się k u g ó r z e i p ł a s k i m dnie. i m ę s k i c h . P o c z ą t k o w o spencerki G ł ó w k a b y w a ł a opasana c z a r n ą l u b b y ł y granatowe l u b czarne, g ł a d ­ c z e r w o n ą w s t ą ż k ą . W zimie u ż y w a l i kie w z g l ę d n i e w b i a ł e p r ą ż k i , p ó ź ­ s t o ż k o w a t y c h czapek baranich, tzw. niej p o j a w i ł y się czerwone. P r ą ż k i „ k o ż u c h o w y c h " . Za czasów P i ą t k o w ­ na spencerkach biegły zwykle po­ skiej i Graevego n i e k t ó r z y starsi ziomo, rzadziej pionowo, zawsze gospodarze posiadali jeszcze „ w ś c i e - jednak u w a ż a n o , aby „ m o d a " (ra­ klice" l u b czapki „ l u ś n i o w a t e " . Były port) na spencerku była nieco inna to czapki kształtu walcowatego niż na spodniach. Spencerki b y ł y to z denkiem granatowym l u b b r u n a t ­ bluzki z r ę k a w a m i , lekko w c i ę t e , n y m aksamitnym, niekiedy z czer­ sięgające nieco poniżej pasa. Posia­ w o n ą w y p u s t k ą dookoła i z czarnym dały n i e w i e l k i w y w i n i ę t y na ze­ baranim otokiem z jednego boku w n ą t r z k o ł n i e r z z w y ł o g a m i . Zapi­ pionowo p r z e c i ę t y m i z w i ą z a n y m n a ł y się na g u z i k i przyszyte b ą d ź k o k a r d ą czy p ę k i e m w s t ą ż e c z e k w b e z p o ś r e d n i o do spencerka, b ą d ź do kolorze czerwonym albo niebieskim. specjalnych patek, ozdobionych po­ Młodsi w t y m czasie nosili roga­ nadto dodatkowymi guziczkami t y w k i o główce ciemnogranatowej (ryc. 12). obwiedzionej popielatym („siwym") Około r. 1900 zaczęli mężczyźni barankiem (ryc. 11). N o w s z ą f o r m ę nosząc nakrycia g ł o w y s t a n o w i ł y u ż y w a n e u b i e r a ć się „z miejska" do dziś m a c i e j ó w k i , zwane przez „ k a m u z e l k i " szyte z s a m o d z i a ł o w e ­ c z a p n i k ó w „ p o w i e c i k a m i " , wykona­ go l u b fabrycznego m a t e r i a ł u (nie­ ne z ciemnoszafirowego l u b grana­ kiedy w paseczki l u b kropki); nie towego sukna ze s k ó r z a n y m dasz­ p o s i a d a ł y one r ę k a w ó w , zaś p ł a t y tylne robiono dla oszczędności z i n ­ kiem, tzw. „ r y d e l k i e m " . nej, t a ń s z e j t k a n i n y , często z l n i a ­ Koszule k r o j u p o d ł u ż n e g o poncho nego p ł ó t n a . Pod szyją m i a ł y m a ł e p o s i a d a ł y na ramionach naszyte i m i ­ wycięcie, z a p i n a ł y się z przodu na tacje p r z y r a m k ó w o szerokości ok. jeden szereg guzików, obok k t ó r e g o drugi czysto dekoracyjny. 5 cm. K o ł n i e r z i mankiety w i ą z a n o biegł czerwona albo n i e b i e s k ą t a s i e m k ą . Graeve wspomina o kamizelkach Paradniejsze koszule parobskie b y ł y zwanych „ l e j b i k a m i " , szytych z b r u ­ ozdobnie „ u s t e r n o w a n e " , tzn. m i a ł y natnego l u b ' oliwkowobrunatneeo na k o ł n i e r z u i przodach delikatny sukna, zdobionych „podobnie jak czerwonymi klapkami, haft w y k o n a n y ściegiem p ł a s k i m , sukmana" sznurkami i spiczastymi b i a ł y m i g u ­ ziczkami porcelanowymi u k o ł n i e ­ rza i w d w ó c h r z ę d a c h na przodzie. Prócz spencerków i „kamuzeli" nosili też m ę ż c z y ź n i k r ó t k i e „ k a t a n ­ k i " czerwone, obszywane granato­ w y m sznurkiem. Wspomina o nich w swej pracy P i ą t k o w s k a , w tere­ nie jednak nie u d a ł o się j u ż zna­ leźć o nich w i a d o m o ś c i . Na spencerki, kamizelki w z g l ę d ­ nie k a t a n k i w k ł a d a l i chłopi sukma­ ny. W czasach Szaniawskiego c h ł o p „ u ż y w a ł sukmany niebieskiej, gra­ natowej l u b b i a ł e j , z k o ł n i e r z e m s t o j ą c y m , t a ś m a m i seledynowymi i czerwonymi obszytej." W czasach późniejszych najbardziej rozpo­ wszechnione b y ł y sukmany niebie­ skie sięgające do p o ł o w y łydek, mocno w c i ę t e w pasie, z t y ł u s i l ­ nie s f a ł d o w a n e , z k o ł n i e r z e m sto­ j ą c y m , zaopatrzonym z przodu w t r ó j k ą t n e w y ł o g i (ryc. 11). Sukmana z a p i n a ł a się z przodu na guziki l u b „ p o t r z e b y " . Wyłogi oraz mankiety r ę k a w ó w w y ł o ż o n e b y ł y amarantow y m w z g l ę d n i e czerwonym suknem. Szwy, na plecach, kieszenie piono­ wo umieszczone na biodrach, oraz k r a w ę d z i e zdobiono czerwonymi w y ­ pustkami. Pod koniec u b i e g ł e g o stu­ lecia obok sukman p o j a w i ł y się tzw. „ k a p o t y " zwane też „ k a m u zelami" szyte z czarnej l u b gra­ natowej s a m o d z i a ł o w e j m a t e r i i , t k a ­ nej w e ł n ą na lnianej osnowie, l u b z sukna fabrycznego. Sięgały one do p o ł o w y łydek, w pasie b y ł y silnie marszczone, w tyle rozcięte (z roz­ porem), k o ł n i e r z m i a ł y w y k ł a d a n y z n i e d u ż y m i klapami, r ę k a w y l e k ­ ko z w ę ż a j ą c e się k u dołowi. J e d y n ą ozdobą tego u b i o r u b y ł y umieszczo­ ne na przedzie dwa szeregi g u z i k ó w , z k t ó r y c h t y l k o jeden służył do za­ pinania. Sukmany i kapoty szyli p r z e w a ż n i e k r a w c y żydowscy, w y ­ k o n u j ą c y swe zajęcie często jako domokrążcy. Za czasów Szaniawskiego i P i ą t ­ kowskiej opasywali się chłopi po wierzchu sukmany (a zimą k o ż u c h a ) w e ł n i a n y m pasem s i a t k o w y m w k o ­ lorze czerwonym. Graeve w s p o m i ­ na o pasach siatkowych r ó ż n o b a r w ­ nych. N i e k t ó r z y zamiast p a s ó w w e ł ­ nianych nosili na sukmanie s k ó r z a ­ ne trzosy podobne w k s z t a ł c i e do krakowskich, ale w ę ż s z e („szerokie na dłoń"), czarne i mniej zdobio­ ne (ryc. 11). Do stroju uroczystego należały buty czarne, z c h o l e w ą o j e d n y m szwie, w kostce m a r s z c z o n ą , zaopa­ trzone w dość wysokie obcasy z podkówkami i żółtym „huncfot e m " na n a p i ę t k u . Z a m o ż n i e j s i po­ siadali cholewy karbowane w har­ m o n i j k ę sięgająca od kostki „ p r a ­ wie do pół ł y d k i " . Garncarstwo Garncarstwo ludowe, reprezento­ wane dziś na terenie Sieradzkiego przez k i l k a czynnych pracowni, b y ł o jeszcze przed I w o j n ą światową r z e m i o s ł e m ogromnie rozpowszech­ nionym, Prawie w k a ż d y m m i a - 307 �Ryc. 13. Makucha „zgrzebna" biona paskami białej glinki. nał Józef Ilik ze Zduńskiej pow. Sieradz. zdo­ Wyko­ Woli, steczku p r a c o w a ł o po p a r u garnca­ rzy, j a k np. w Widawie, Ł a s k u , a n i e k t ó r e ośrodki, j a k Burzenin czy U n i e j ó w , b y ł y nawet znacznie liczniejsze. S k u t k i e m zmian gospo­ darczych, jakie zaszły w ciągu na­ szego stulecia, garncarstwo zaczęło jednak p o d u p a d a ć i z zawodu ś w i e t ­ nie k i e d y ś p r o s p e r u j ą c e g o stało się zajęciem, k t ó r e z t r u d e m jest w sta­ nie z a p e w n i ć ś r o d k i utrzymania. Gdy sytuacja ekonomiczna g a r n ­ carstwa coraz bardziej się pogar­ szała, zaczęła t o p n i e ć liczba g a r n ­ carskich pracowni, w i e l u zaś przed­ stawicieli tego r z e m i o s ł a opuszczało w i ę k s z e ośrodki, s z u k a j ą c chleba tam, gdzie mniejsza konkurencja za­ p e w n i a ł a m o ż l i w o ś ć lepszego bytu. P r z y k ł a d e m takiego rozpraszania i i ę garncarzy jest ośrodek b u r z e n i ń s k i . Burzenin — niegdyś stolica sieradz­ kiego garncarstwa, t w o r z ą c y jeden d u ż y kompleks z pracowniami po­ bliskich wiosek, j a k W o l i B ę d k o w - Ryc. 14. Dzban zdobiony •waniem wykonany przez Kacperka z Chojn, pow. szów. 308 skiej, Niebios, Barczewa, Stefanowa Barczewskiego i i n . — w okresie pogłębiającego się k r y z y s u zaczął tracić swe pierwotne znaczenie. Garncarze emigrowali stąd do Z ł o ­ czewa, Widawy i t d . Obecnie np. w t a k i m Sieradzu wszyscy (z w y ­ j ą t k i e m Sulgana, k t ó r y jest re­ patriantem ze wschodu) albo po­ chodzą z o ś r o d k a burzenińskiego (Antoni i Tadeusz Tomalowie, H i e ­ r o n i m M u s z y ń s k i ) , albo tak j a k J u ­ lian Pertkiewicz i S t a n i s ł a w K o ­ walczyk uczyli się swego zawodu u garncarzy b u r z e n i ń s k i c h . L i c z n i e j ­ sze centra garncarskie opuszczali nie t y l k o pojedynczy garncarze, ale nawet całe rodziny. Serwacińscy, k t ó r y c h ojciec i dziadek m i e l i p r a ­ cownie w W o l i B ę d k o w s k i e j , osiedli w Ł a s k u (Józef) 1 Wieruszowie ( L u ­ cjan i W a c ł a w ) , na miejscu zaś w W o l i B ę d k o w s k i e j pozostali d w a j : Wojciech i M i e c z y s ł a w — najstarszy i n a j m ł o d s z y z k i l k u braci. A ż e b y u t r z y m a ć się na powierzchni i zjed­ n a ć targowego n a b y w c ę , n i e k t ó r z y garncarze, w y r a b i a j ą c y dawniej w y ­ łącznie nie g l a z u r o w a n ą c e r a m i k ę „ z g r z e b n ą " (Józef S e r w a c i ń s k i ) czy „ s i w ą " ( S t a n i s ł a w i Józef Ratajscy z Uniejowa), zaczynają swe w y r o b y g l a z u r o w a ć , co zapewnia i m na r y n ­ k u w i ę k s z ą „chbdliwość". surowiec, r o z w i n ę ł a się ceramika zwracająca u w a g ę p i ę k n y m szkli­ wem. Naczynia siwe wyrabiane są w Uniejowie i Ozorkowie. N i e ­ wielka stosunkowo z a w a r t o ś ć ż e l a ­ za w tamtejszej glinie powoduje, że kolor n a c z y ń waha się od szaropopielatego ( w y p a ł redukcyjny) do koloru białej k a w y ( w y p a ł n o r m a l ­ ny). Na skutek nieszczelności pie­ ców ten sam w y p a ł daje naczynia w obu kolorach, g d y ż redukcja t r ó j ­ t l e n k u żelaza zachodzi t y l k o w ś r ó d tych n a c z y ń , k t ó r e zostały ustawio­ ne w piecu bliżej ś r o d k a . W w a r ­ stwach p r z y ś c i e n n y c h , m i m o za­ tkania o t w o r ó w piecowych w d r u ­ giej fazie w y p a ł u , jest dosyć tlenu, aby proces r e d u k c j i nie zaszedł, w z g l ę d n i e p r z e b i e g ł jedynie c z ę ­ ściowo. Garncarze nie zdają sobie sprawy z istoty zjawiska, w i e d z ą t y l k o , że „ i m bliżej ognia, t y m gar­ nek czarniejszy". Zmechanizowanie produkcji w garncarstwie sieradzkim ogranicza się na razie do tego, że u w i ę k s z o ­ ści garncarzy miesienie gliny odby­ w a się przy pomocy maszyny. W y ­ roby swe toczą po staremu na bezsponowych k o ł a c h n o ż n y c h , piece zaś r ó w n i e ż nie z d r a d z a j ą tenden­ cji do u n o w o c z e ś n i e n i a . Do pieca 0 w y m i a r a c h k o m o r y 130 X 200 cm wchodzi na jeden w y p a ł 10 k ó p d u ­ żych n a c z y ń i około 20 k ó p m n i e j ­ szych licząc po 60 sztuk na kopę. W w i ę k s z y c h piecach m o ż n a w y p a l i ć j e d n o c z e ś n i e do 40 k ó p n a c z y ń . 8 Momentem, k t ó r y s p r z y j a ł r o z w o ­ j o w i sieradzkiego garncarstwa, były obfite i r ó ż n o r o d n e p o k ł a d y gliny. Ich chemiczne i fizyczne w ł a ś c i w o ­ ści w p ł y w a ł y w p e w n y m stopniu na rodzaj specjalizacji poszczególnych o ś r o d k ó w . W Stefanowie Barczew­ skim i Barczewie, gdzie gatunek gliny b y ł t a k i , iż „ p o l e w a się na niej b u r z y ł a " , garncarze wyspecjali­ zowali się w p r o d u k c j i naczyń „zgrzebnych"^ nie glazurowanych, gdzie indziej zaś, j a k np. w B u r z e ­ ninie, gdzie w y s t ę p o w a ł odpowiedni Dawniejsza produkcja garncarzy sieradzkich o p i e r a ł a się g ł ó w n i e na wyrobie r ó ż n e g o rodzaju g a r n k ó w (z 1 l u b 2 uchami), toczono też „ m l o s t k i " czy „dzieżki", t j . g a r n k i bez uszu, d w o j a k i , dzbanki, m i s k i 1 sezonowo (w okresie świąt) — m a k u t r y . F o r m y dawnych g a r n k ó w były „ o k r ą g ł e " , tzn. p o s i a d a ł y w y - sgraffito- Ryc. 15. Dzban malowany i glazu­ Ryc. 16. Malowana doniczka o brze­ Andrzeja rowany wykonany przez Hieronima gach „bryzowanych". Wyk. Lucjan Wieru­ Muszyńskiego z Sieradza. Serwaciński z Wieruszowa. �p u k ł e b r z u ś c e oddzielone od w y l e ­ w u (tzw. burty) n i e w i e l k i m p r z e w ę ­ żeniem. S z e r o k o ś ć w y l e w u b y ł a nie­ m a l taka sama, j a k maksymalna wypukłość brzuśca, który opadał m i ę k k ą linią k u znacznie w ę ż s z e j podstawie. Przed r. 1939 p o j a w i ł a się w n i e k t ó r y c h o ś r o d k a c h nowa forma garnka n a ś l a d u j ą c e g o fa­ bryczne „ k a m i e n i a k i " o ś c i a n a c h z u p e ł n i e prostych i podstawie nie­ znacznie węższej od w y l e w u . W cza­ sach dzisiejszych większość p r a ­ cowni garncarskich produkuje g ł ó w ­ nie doniczki, niekiedy ozdobnie mo­ delowane, z k r a w ę d z i ą w postaci w ą s k i e g o w a ł e c z k a lub w y s u n i ę t e g o na z e w n ą t r z , szerokiego na k i l k a cm k o ł n i e r z a . W innych naczyniach, j a k garnki, dzbanki i t d . zmniejszył się bardzo znacznie l i t r a ż , co jest w y n i k i e m zmian, jakie zaszły na wsi w dziedzinie gospodarstwa mlecznego. Na ogół wszyscy garn­ carze wyroby swe zdobią, choć nie­ raz ozdoba ta ogranicza się do j e d ­ nego paska p o b i a ł k i wykonanego na b r z u ś c u . P r z y c z y n ą tego d ą ż e n i a do d e k o r a c y j n o ś c i jest k o n i e c z n o ś ć do­ stosowania w y r o b ó w do p r o d u k c j i konkurencyjnych w a r s z t a t ó w . Sta­ n i s ł a w K o w a l c z y k z Sieradza w y ­ r a ź n i e stwierdza, że naczynia swe zdobi dlatego, „żeby u mnie tak samo ludzie kupowali, j a k u i n ­ nych". 4 I 4 A <M 4 & & 10 a ii a « v u Tablica IV. Wykładki do zamków zapadkowych: 1 — Kłocko, 2 — Wola B ę d k o w s k a , 3 — Zapusta Mała, 4 — Polków, 5, 6 — Sokolniki, 7 — Zapusta Mała, 8 — Zduń­ ska Wola, 9 — Sokolniki, 10 — Polków, 11 — Sokolniki, 12 — P o l k ó w , 13 — Złoczew, 14 — Woźniki, 15, 16 — Z d u ń s k a Wola. •*> "H » 1ł •» Tablica V. Wykładki do zamków sprężynowych: 1,2 — Zduńska Wola, 3 — Widawa, 4—8 — Z d u ń s k a Wola, 9 — Kociew, 10 — Z d u ń s k a Wola, 11, 12 — Złoczew, 13 — Klonowa, 14 — Zapusta Mała, 15, 16 — Złoczew, 17 — Woźniki. 309 �Naczynia zdobiono k i l k o m a spo­ sobami. N a j c z ę s t s z y m z nich jest malowanie p o b i a ł k ą na w i l g o t n y m czerepie za p o m o c ą p ę d z e l k a l i n i i prostych, falistych i kropek (ryc. 13). Poza t y m w y s t ę p u j e glazuro­ wanie oraz sgraffitowanie; ta ostat­ nia technika polega na w y d r a p y ­ w a n i u wzoru ostrym n a r z ę d z i e m na naczyniu pomalowanym a n g o b ą . Po wypaleniu, w miejscach gdzie a n goba została zeskrobana, pozostaje czerwona kreska o d c i n a j ą c a się w y ­ r a ź n i e od jaśniejszego zazwyczaj tła (ryc. 14). Ostatnim wreszcie ze sto­ sowanych s p o s o b ó w zdobienia jest w y k o n y w a n i e na w i l g o t n y m jeszcze naczyniu ozdób plastycznych w po­ staci r ó ż n e g o rodzaju „ f a l b a n e k " na k r a w ę d z i a c h w y l e w ó w (tzw. „ b r y z o wanie"), o d c i s k ó w palca czy stem­ pelka. Czasem zdarza się, że naczy­ nia b y w a j ą zdobione przy r ó w n o ­ czesnym zastosowaniu k i l k u tech­ nik. Z w y k l e jednak nawet jeśli po­ szczególne pracownie u ż y w a j ą roz­ maitych technik dekoracyjnych, to k t ó r ą ś z nich szczególnie u p r z y w i ­ lejowują. I tak np. garncarze sie­ radzcy (Tomala, Kowalczyk, P e r t kiewicz, M u s z y ń s k i ) nie t y l k o ma­ lują paseczki czy k r o p k i , ale też g l a z u r u j ą swoje wyroby, Wierzbicki ze Stefanowa Barczewskiego spe­ cjalizujący się przede wszystkim w ceramice „ z g r z e b n e j " , malowanej w geometryczne wzory złożone z b i a ­ łych l i n i i i kropek, zdobi swoje w y ­ roby niekiedy „ b r y z o w a n i e m " oraz odciskami palca czy stempelka, Kas­ perek z Chojnv (pow. W i e r u s z ó w ) stosuje sgraffitowanie o skromnych geometrycznych motywach. Tech­ n i k ą tą p o s ł u g u j e się r ó w n i e ż L u ­ cjan S e r w a c i ń s k i z Wieruszowa. Dziś poza siwakami wykonuje się w Sieradzkiem g ł ó w n i e c e r a m i k ę czerwoną, malowaną pobiałką, „ z g r z e b n ą " lub g l a z u r o w a n ą . D a w ­ niej jednak w e d ł u g informacji A n ­ toniego Nawrockiego, starego garn­ carza z Burzenina, malowano na­ czynia nie t y l k o b i a ł ą a n g o b ą (tzw. „ s a s k ą g l i n k ą " ) , ale i barwioną t l e n k a m i metali na kolor żółty (tlenkiem żelazat czyli w praktyce z e n d r ą k o w a l s k ą ) , zielony (paloną miedziak. brązowy (brausztynem czyli w terminologii garncarskiej „ b r o n s z t y n e m " ) . T y m i samymi ś r o d ­ kami d o d a w a n y m i w odpowiednim stosunku do glejty uzyskiwano też barwne glazury. A ż e b y p o d n i e ś ć ich połysk, n i e k t ó r z y dodawali do glejty sproszkowane szkło lub b i a ł y ..mu­ fek" w y k o p y w a n y na miejscu. Nie­ kiedy wyrabiano naczynia o jasnej, prawie białej powierzchni, malowa­ ne najpierw w całości p o b i a ł k ą a n a s t ę p n i e glazurowane bezbarwnym szkliwem. Białe tło maluje czasem na doniczkach L u c j a n S e r w a c i ń s k i z Wieruszowa zdobiąc ich b o k i p r o ­ stymi m o t y w a m i r o ś l i n n y m i (ryc. 15). Tadeusza Szafrana, 3-miesięczny kurs z zakresu technologii cera­ micznej, zorganizowany w Z d u ń ­ skiej W o l i przez E k s p o z y t u r ę Rejo­ n o w ą C P L i A w Łodzi. P o g ł ę b i e n i e wiedzy zawodowej w dziedzinie przygotowania surowca, polew i szkliw oraz w y p a ł u daje M u s z y ń ­ skiemu o g r o m n ą wyższość nad k o ­ legami, m o ż e on bowiem w sposób bardziej swobodny o p e r o w a ć t w o ­ rzywem. Obecna produkcja M u s z y ń ­ skiego dzieli się na dwie grupy: r y n k o w ą i „ c e p e l i o w s k ą " . Na sprze­ daż r y n k o w ą r o b i on po staremu doniczki, garnki, „ m l o s t k i " czy gla­ zurowane dzbanki z a c h o w u j ą c t r a ­ dycyjne k s z t a ł t y i s k r o m n ą deko­ rację. Nad drugą grupą czuwa C P L i A , k t ó r a przez swego i n s t r u k ­ tora, Ob. Litnera, opiekuje się g a r n ­ carzem. L i t n e r „ u s t a w i a " plastycz­ ną s t r o n ę w y r o b ó w M u s z y ń s k i e g o r y s u j ą c m u wzory. Potem „ r a z e m kompinujemy, co mam r o b i ć " , i n ­ formuje M u s z y ń s k i . Wychodzi z te­ go ceramika niewątpliwie ładna, barwnie malowana, kaligraficznie poprawna, niepozbawiona pewnych „ s m a c z k ó w " technicznych, ale nie­ wiele m a j ą c a w s p ó l n e g o z d a w n ą t r a d y c y j n ą c e r a m i k ą s i e r a d z k ą (ryc. IG). „To ł a d n e , ale nie nasze", oce­ niają w y r o b y M u s z y ń s k i e g o starzy sieradzcy garncarze. Nad w y r o b a ­ mi M u s z y ń s k i e g o mogła też z a c i ą ­ żyć produkcja z a k ł a d ó w ceramicz­ nych w Z d u ń s k i e j W o l i prowadzona w czasie okupacji przez j a k ą ś N i e m ­ kę przy w s p ó ł u d z i a l e a r t y s t ó w ma­ larzy i zatrudnionych do prac czysto technicznych garncarzy ludowych. Jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n ­ nym w y r o b y swe sprzedawali g a r n ­ carze b ą d ź osobiście j e ż d ż ą c z n i m i D r u g i m garncarzem w y r ó ż n i a j ą ­ na targi, b ą d ź przez handlarzy — cym się swoistym sposobem zdobie­ pośredników. nia jest Jan Wierzbicki (lat 40) ze Garncarze z Burzenina zawozili Stefanowa Barczewskiego. Zawodu np. swoje w y r o b y do Wielunia, uczył się w pracowni ojca m a j ą c Błaszek, Łodzi, Sieradza, Złoczewa, lat 12, n a s t ę p n i e szereg lat prze­ Józef S e r w a c i ń s k i z Ł a s k a jeździł b y w a ł w Niemczech, s k ą d p o w r ó c i ł do Szadka, W i d a w y , S t a n i s ł a w K o ­ przed 15 laty. W p r z e c i w i e ń s t w i e walczyk z Sieradza do Kalisza i t d . do M u s z y ń s k i e g o Wierzbicki spe­ Bardzo często garncarze sprzeda­ cjalizuje się g ł ó w n i e w w y r o b i e na­ w a l i „cały piec" g a r n k ó w handla­ czyń „ z g r z e b n y c h " , t j . nie glazuro­ rzowi, k t ó r y '.następnie rozwoził je wanych t r z y m a j ą c się, j a k t w i e r ­ po targach. W sezonie letnim, gdy dzi, t r a d y c j i barczewskich. W y r a ­ było znaczne zapotrzebowanie na bia różnej wielkości dzbanki, dzicz­ g a r n k i u ż y w a n e do kiszenia mleka, k i , garnki, m i s k i itp. P o w i e r z c h n i ę to „nieraz i trzech Ż y d ó w kłóciło n a c z y ń zdobi bogatym ornamentem się przy piecu, k t ó r y k u p i . L a t a l i geometrycznym złożonym z b i a ł y c h tak przez całą w i o s n ę i lato, dopiero l i n i i falistych, ł a m a n y c h i kropek, w jesieni popuścili garncarza" ( W o j ­ t w o r z ą c y c h u k ł a d y pasowe obiega­ ciech S e r w a c i ń s k i z W o l i B ę d k o w ­ jące brzusiec lub nawet w całości skiej). Obecnie, garncarze r o b i ą na go p o k r y w a j ą c e , co w w i e l u w y ­ ogół niewiele, część p r o d u k c j i sprze­ padkach sprawia w r a ż e n i e p r z e ł a ­ Ostatnio stosuje także dają na miejscu, z r e s z t ą po d a w ­ dowania. zdobiny wygniatane przy pomocy nemu t u ł a j ą się po targach. palca lub stempelka. Sposób, w j a k i W ś r ó d garncarzy p r a c u j ą c y c h dzi­ zdobi swe wyroby, r ó w n i e ż nie jest siaj w Sieradzkiem na osobną u w a ż a n y przez miejscowych g a r n ­ w z m i a n k ę z a s ł u g u j ą H i e r o n i m M u ­ carzy za tradycyjny. szyński i Jan Wierzbicki. M u s z y ń s k i , urodzony w Barcze­ wie w r. 1920, m a j ą c lat 14 zaczął Zdobnictwo w żelazie uczyć się r z e m i o s ł a garncarskiego u wuja swego, Antoniego Tomali, Zdobnictwo w żelazie na obszarze mieszkającego r ó w n i e ż w Barcze­ Sieradzkiego, podobnie zresztą jak wie. Po u k o ń c z e n i u t e r m i n u egza­ na innych terenach ś r o d k o w e j i p ó ł ­ m i n czeladniczy złożył w Sieradzu, nocnej Polski, przedstawia się na zaś mistrzowski w p a r ę lat później ogół dosyć ubogo. Z licznych w y ­ Ryc. 17. Krzyż zdobiony rzeźbą. w Łodzi. W r. 1951 u k o ń c z y ł pod w i a d ó w przeprowadzonych z t a m ­ kierunkiem znanego ceramika, prof. tejszymi kowalami w y n i k a , że zaSokolniki, poty. Wieruszów. 310 �Ryc. 18. Chrystus malowany temperą ledwie k i l k u zdobi nieco swoje w y ­ roby, i n n i zaś t ł u m a c z y l i , że „u nas się tego nie robi, swoje żelazo u p i ę k s z a j ą kowale w Radomskiem (tzn. w okolicach Radomska nie Ra­ domia — Z. R.) i koło Częstochowy". W i d y w a l i oni w tamtejszych k u ź ­ niach ozdobne formy klamek, p i ę k ­ nie kute k r z y ż e , a czasem i „ p ó ł ­ o k r ą g ł e w y b i j a k i z' k w i a t k a m i " czy „ m ł o t k i do p r z y s t r ó j u " , służące do w y t ł a c z a n i a ozdób na okuciach w o ­ zów czy innych przedmiotach. M i ­ mo pozytywnej oceny t y c h w y r o ­ bów sami ich nie n a ś l a d o w a l i t w i e r ­ dząc, że „to zabiera zbyt dużo cza­ su". Spośród kilkudziesięciu k o w a l i w s p ó ł c z e s n y c h i dawnych, k t ó r y c h p r o d u k c j ę u d a ł o się u s t a l i ć , jedynie S t a n i s ł a w K r a w c z y k (1. 41) z K l o c ­ ka, p o c h o d z ą c y z rodziny k o w a l ­ skiej, zdobił swe w y r o b y w y b i j a ­ nym ornamentem stempelkowym w kreski, 6-promienne gwiazdki i „ g r a ­ niaste" wieloboki u ż y w a j ą c do tego n a r z ę d z i w ł a s n e j roboty. Wewnętrzna potrzeba szukania formy artystycznej jest u niego tak silna, że niekiedy dla osiągnięcia efektu estetycznego zmienia d o w o l ­ nie wzory dostarczane do odkucia przez k l i e n t ó w . P r z y k ł a d e m może być krzyż k u t y dla jednego z k o ś ­ ciołów, gdzie m i m o r y s u n k u dostar­ czonego przez z a m a w i a j ą c e g o k s i ę ­ dza p o d o r a b i a ł „ p r o m i e n i e i esy, bo to ł a d n i e j w y g l ą d a " . W ś r ó d w y s t ę p u j ą c y c h w Sieradz­ kiem zdobionych w y r o b ó w ż e l a z ­ nych n a j w i ę k s z ą r ó ż n o r o d n o ś c i ą od­ znaczają się kowalskiej roboty w y k ł a d k i do z a m k ó w zapadkowych po wsiach, a s p r ę ż y n o w y c h — w m i a ­ stach. Przy w y k ł a d k a c h do z a m k ó w zapadkowych dekoracja koncentruje się zwykle na ozdobnie profilowa­ nej tarczy g ó r n e j , w k t ó r e j t k w i paluch do otwierania. Spotykamy tu najczęściej formy znane z innych stron P o l s k i , j a k tarczki w k s z t a ł ­ 20 2 0 jako Salvator na papierze. pow. Sieradz. cie listka bzu, ó s e m k i , tarcze z pta­ simi g ł ó w k a m i pojedynczymi lub p o d w ó j n y m i i formy od nich po­ chodne (Tabl. I V ) . Większą r ó ż n o ­ r o d n o ś ć znajdujemy w ś r ó d w y k ł a dek do zamków sprężynowych (Tabl. V I ) . W y s t ę p u j ą w ś r ó d nich niewielkie profilowane tarczki s ł u ­ żące do osłony samej d z i u r k i od klucza, w z g l ę d n i e samej obsady od k l a m k i , i takie, k t ó r e spełniają r ó w ­ nocześnie obydwa te zadania. W ś r ó d tych ostatnich z d a r z a j ą się niekiedy formy pod w z g l ę d e m dekoracyj­ n y m bardziej rozbudowane. Mundi. Zapusta Obraz Mała, Trudno r o z s t r z y g n ą ć czy obecne u b ó s t w o zdobniczej sztuki k o w a l ­ skiej w Sieradzkiem jest spowodo­ wane jej zanikiem, czy też w ogóle nie b y ł a t u ona bogaciej r o z w i n i ę t a . N i e k t ó r z y starzy kowale liczący ok. lat 80 w s p o m i n a j ą , że b y ł y t u d a w ­ niej u ż y w a n e sierpy kowalskiej r o - N Z innych p r z e d m i o t ó w żelaznych należących do grupy ozdobnych de­ tali architektonicznych należy w s p o m n i e ć o esowatych zawiasach, k t ó r e niekiedy spotykamy po wsiach i o skoblach do d r z w i , zdobionych ubogim ornamentem w y b i t y m przez przykładanie „mesla". Okucia na wozach, k t ó r e na te­ renie Polski p o ł u d n i o w e j należą do popisowych dzieł kowalskiej sztuki z d o b n i c z e j t u są ubogie i n i e ­ ciekawe. W e d ł u g statystyki s p o r z ą ­ dzonej przez jednego z u c z e s t n i k ó w b a d a ń (Dobiesława Walknowskiego) na 341 obejrzanych w o z ó w 177 po­ siadało okucia pozbawione wszel­ kich ozdób. Do pozostałych 164 za­ liczone zostały te, k t ó r e p o s i a d a j ą n a j m n i e j s z ą nawet zdobinę c h o c i a ż ­ by na j e d n y m z okuć. Z w y k l e de­ koracja o g r a n i c z a ł a się t u do naj­ prostszych w z o r ó w geometrycznych (zygzak, u k o ś n a kratka) w y b i t y c h uderzeniami „ m e s l a " . Jedynie 3 w o ­ zy p o s i a d a ł y zasób e l e m e n t ó w zdob­ niczych nieco szerszy dzięki zasto­ sowaniu stempli o w y k r o j u ł u k o w a ­ t y m i gwiazdki. Ryc. rzeźb 19. Adam i Ewa, fragment zdobiących słup krzyża w So­ kolnikach, pow. Wieruszów. Artystycznie kutych krzyżów cmentarnych spotyka się w Sieradz­ kiem bardzo m a ł o . P r z e w a ż a j ą na cmentarzach proste k r z y ż e drew­ niane. 2 1 Roman Reinfuss: Polskie koMieczysław G ł a d y s z : Zdobnicwalstwo artystyczne, Pol. Szt. L u d . two metalowe na Ś l ą s k u , K r a k ó w 1955, str. 369. 1938, Tabl. I — X X V . 311 �,y zdobione na ostrzu stempelko^ y m i ornamentamiczasie b a d a ń p r z y k ł a d ó w takich nie u d a ł o się jednak znaleźć. be w Sztuka zdobnicza dach w obrzę­ Silna stosunkowo niwelacja t r a ­ dycyjnej k u l t u r y l u d u sieradzkiego powoduje, że o b r z ę d y i w i ą ż ą c e się z n i m i przedmioty artystyczne po­ z n a ć m o ż n a jedynie w drodze w y ­ w i a d ó w przeprowadzonych z ludźmi n a l e ż ą c y m i do starszej generacji. Z okresem Ś w i ą t Bożego Narodze­ nia w i ą z a ł o się obchodzenie d o m ó w z „ H e r o d a m i " . Do grupy fantastycz­ nie poprzebieranych a k t o r ó w nale­ żeli: Herod, diabeł, aniołowie, ś m i e r ć oraz k i l k u p a s t u s z k ó w . Poza t y m s p o t y k a ł o się po wsiach grupy k o ­ lędników z szopką zaopatrzoną w ruchome l a l k i . W czasie Wielkanocy malowano w Sieradzkiem pisanki. Sztuka ta, n i e g d y ś bardzo t u rozpowszechnio­ na, obecnie już u p a d ł a . Kobiety pa­ miętają jednak barwne pisanki por k r y t e na całej powierzchni „ z y g z a ­ kami", „ f a j k a m i " itip. Technika ich wykonania b y ł a woskowa. W e d ł u g jednej ze starszych informatorek za jej m ł o d y c h lat malowano pisanki przy pomocy patyczka o k r ę c o n e g o na k o ń c u p a k u ł a m i i maczanego w roztopionym wosku. Wzory w y k o ­ nane t a k i m n a r z ę d z i e m m u s i a ł y b y ć oczywiście bardzo grube i dalekie od tej precyzji, j a k ą daje zastoso­ wanie pisaka lejkowatego czy szpil­ k i . Do farbowania jajek u ż y w a n o najczęściej l i s t k ó w cebuli („cebulaku"), a czasem po prostu koloro­ wych b i b u ł e k , k t ó r y m i barwiono na czerwono. Niektóre informatorki słyszały o możliwości stosowania do farbowania pisanek l i s t k ó w m ł o d e g o zboża, ale same nigdy tego nie p r ó ­ b o w a ł y . Obecnie w z o r z y ś c i e malo­ wanych pisanek nie w y r a b i a j ą ogra­ niczając się do jednokolorowego kraszenia. J e ż e l i czasem k t ó r a ś k o ­ bieta zabierze się do „ p i s a n i a " j a ­ jek, u ż y w a do tego nie wosku lecz m y d ł a , k t ó r e r ó w n i e ż izoluje sko­ r u p k ę od d z i a ł a n i a farby. Podobnie j a k na innych terenach (np. w O p o c z y ń s k i e m ) pisanki były t u t r a d y c y j n y m podarkiem ofiaro­ w y w a n y m w czasie od Wielkanocy do Zielonych Ś w i ą t przez d z i e w c z ę t a chłopcom. Niekiedy i „ d w a mendle" pisanek o f i a r o w a ł a dziewczyna swe­ mu w y b r a n e m u z a w i n i ę t e wraz z s z y n k ą i k i e ł b a s ą w b i a ł ą chustecz­ kę p r z y s t r o j o n ą „ b o r o w i n k ą " . Z w y ­ czaj ten p r a k t y k o w a n y b y ł mniej więcej do I w o j n y ś w i a t o w e j . Do z w y c z a j ó w wielkanocnych na­ leżało też chodzenie „z gaikiem" i „ k u r o s e m " . Gaik b y ł to wysoki na ok. 50 cm czubek m ł o d e g o ś w i e r c z ka przystrojony k o l o r o w y m i b i b u ł ­ kami, k t ó r y obnosiły po w s i dziew­ częta ś p i e w a j ą c przy t y m odpowied­ n i ą pieśń. Z „ w ó z k i e m " lub „ k u r o s e m " cho­ dzili natomiast chłopcy w pierwszy dzień Wielkanocy. N i e z b ę d n y m re­ kwizytem był tu wózek dwukołowy, na k t ó r y m przymocowany b y ł „ k u ­ ros" t j . kogut w y k o n a n y z drzewa obszytego „ t o w a r e m " (materiałem sukiennym) przystrojony b a r w n y m i b i b u ł k a m i i p i ó r a m i . Na poziomej podłodze w ó z k a przymocowane b y ł y ponadto ruchome f i g u r k i przedsta­ w i a j ą c e „ p i l a r z y " (traczy), „ m ł o d ą panią" z „ d r u h n a m i " i „szwaczkę w czepku". Nad w ó z k i e m p r z y b r a ­ n y m zielenią s k r z y ż o w a n e b y ł y dwa pałąki drewniane przyozdobione wstążkami, „pazłuciem" i „babka­ m i " , t j . szklanymi b a ń k a m i choin­ k o w y m i . Całość w ó z k a d o c h o d z i ł a do 1 m wysokości, zaś r o z s t ę p kół około 60 cm. Z „ k u r o s e m " obcho­ dzili chłopcy w i e ś ś p i e w a j ą c m . i n . : „Chodzimy tu z wózkiem P r o s i l i b y ś m y prosa Dla tego kurosa, Bo ten kuros nie m a ł y Z e ż r e prosa trzy miary." 0 Ryc. 20. Chrystus, polichromowana rzeźba w drzewie. Wyk. Łukasz Pijanka w 1933 roku. Klonowa, pow. Sieradz. 312 Ryc. 21. Sw. Wawrzyniec. Polichro­ mowana rzeźba w drzewie. Wyk. Łukasz Pijanka. Klonowa, pow. Sieradz. �Rzeźba i malarstwo Znaczne zniszczenia wojenne, k t ó ­ re nie oszczędziły a n i c h a ł u p w i e j ­ skich, a n i p r z y d r o ż n y c h kapliczek czy kościołów, s p o w o d o w a ł y , ż e za­ b y t k i ludowej r z e ź b y oraz m a l a r s t w a n a l e ż ą j u ż w Sieradzkiem do r z a d ­ kości. Ze starszych z a b y t k ó w , k t ó r e za­ c h o w a ł y się do dnia dzisiejszego, w s p o m n i e ć należy o k r z y ż u s t o j ą ­ cym przy dzwonnicy k o ś c i e l n e j w Sokolnikach (pow. W i e r u s z ó w ) , ozdo­ bionym licznymi r z e ź b a m i przedsta­ w i a j ą c y m i postacie biblijne i s y m ­ bole m ę k i (ryc. 17). N i e k t ó r e z nich, j . np. częściowo zniszczone postacie Adama i E w y , należą do lepszych osiągnięć ludowej p l a s t y k i (ryc. 18). W W o l i B ę d k o w s k i e j (pow. Sie­ radz) znajduje się kapliczka szaf­ kowa osadzona na słupie, w k t ó r e j umieszczona jest dosyć j u ż przez d z i a ł a n i e czasu zniszczona figura św. Jana, wykonana — j a k głosi tradycja — przez miejscowego garn­ carza Walentego S e r w a c i ń s k i e g o . J e d n ą z najciekawszych postaci w ś r ó d sieradzkich a r t y s t ó w l u d o ­ w y c h b y ł Ł u k a s z Pijanka z K l o n o ­ wej (pow. Sieradz), z m a r ł y w r. 1946 w w i e k u lat 76. P i j a n k a człowiek dosyć z a m o ż n y , t r u d n i ł się oprócz rolnictwa s t o l a r k ą i ciesiołką, a p o ­ nadto u p r a w i a ł r z e ź b ę f i g u r a l n ą o tematyce religijnej. W r. 1933 w y ­ k o n a ł on do miejscowej kapliczki o ł t a r z z trzema postaciami przed­ stawiającymi Chrystusa (ryc. 19) i dwóch świętych — Wawrzyńca oraz Floriana. R z e ź b y te o w y s o ­ kości 100 — 110 c m s ą p o l i c h r o ­ mowane i odznaczają się d u ż ą eks­ p r e s j ą w wyrazie t w a r z y (ryc. 20) i geście (ryc. 21). F i g u r y po znisz­ czeniu kapliczki przechowane zo­ s t a ł y w domu Jana Pijanki, syna autora, gdzie znajduje się r ó w n i e ż nie w y k o ń c z o n a statua M a t k i Bos­ kiej wykonana w s u r o w y m drzewie, nie polichromowana. Ł Malarstwo ludowe reprezentuje k i l k a o b r a z ó w , z k t ó r y c h najbar­ dziej i n t e r e s u j ą c e są dwa znalezio­ ne w Z a p u ś c i e M a ł e j . Obrazy te, pochodzące prawdopodobnie z j e d ­ nej pracowni, p r z e d s t a w i a j ą C h r y ­ stusa t r z y m a j ą c e g o glob na dłoni (ryc. 22), oraz św. W a w r z y ń c a . M a ­ lowane są t e m p e r ą na papierze. Znalezione w s t a r y m około stulet­ n i m sipchrzu nie p o s i a d a j ą do­ k ł a d n i e j s z y c h m e t r y k . Postacie na obu obrazach obwiedzione są g r u ­ b y m konturem, szaty potraktowane płasko, ze schematycznie zaznaczo­ n y m i f a ł d a m i . Szata ś w . W a w r z y ń ­ ca ozdobiona jest graficznie u j ę t y m ornamentem r o ś l i n n y m , na o b y d w u obrazach występują charaktery- Ryc. 22. Fragment rzeźby Chrystusa. Wyk. Łukasz z Klonowej, pow. Sieradz. styczne zdobiny w postaci j a k gdy­ by k u l malowanych cynobrem, ze ś w i a t ł a m i zaznaczonymi przecinkow a t y m i b i a ł y m i kleksami. Zdobiny te malowane na kolistym l u b czter o p ł a t k o w y m tle p r z y p o m i n a j ą , po­ Tablice rysował Fotografował Pijanka dobnie zresztą j a k i inne szczegóły, obrazy w y s t ę p u j ą c e na często nawet odległych obszarach Polski, co p r a w ­ dopodobnie ł ą c z y się z szerokim zasięgiem penetracji handlowej d a w ­ nych w ę d r o w n y c h o b r a ź n i k ó w . Zygmunt Wiglusz. Jan S u ń d e r s k i 313 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e0d158a8d15ca274954da19992b01f17.pdf a9da91409bf741b6a9958ea08c4ba9b6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3707 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3484 Title A name given to the resource Listy do Bronisława Malinowskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.240-292 Creator An entity primarily responsible for making the resource Witkiewicz, Stanisław I. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Stanisław Ignacy Witkiewicz • LETTERS T O BRONISŁAW M A L I N O W S K I don't say no, I beg you, because the "milieu" hete is just right for divagations a la St. Lack. Kisses Your Staś STANISŁAW IGNACY WITKIEWICZ Letters to Bronisław Malinowski (Translated by Daniel Gerould and Michał Kłobukowski) i. [Syłgudyszki, September 1 0 - 15, 1903] Dear Bronio, Yesterday I came from Poiaga and today I got a formal card i n which you ask my cousin for my address. You jerk. I'd written to the Lublin Guberniya - four letters from Bogdanówka, two from Syłgudyszki. Then three more to Petrograd. 1 wrote nine letters altogether and got nothing from you! You've made me quite mad. Aren't you planning to go to Warsaw by any chance. I'm going there in ten days or a fortnight, more or less for a week. I'm moving to Cracow for the winter Don't go to Catania yet. We'll see how we can work things out together. This might be conceit on my part (as Prim Patrykowicz would have said). Write me extensively about your plans, dates of departures, things like that. Pay no mind to the style and try to wallow in your own Being. Your digressions in that direction delight me. Don't spin out any theories about my "brutality", like alt my other friends have stupidly done. There's just one recollection you ought to blush at - namely, having drawn my attention to the fact that Mrs. Ewa had some scrambled eggs on her lip, while your green eyes were looking at me searchingly through your sunglasses. I burst out laughing each time I remember that scene. I've been quite empty after all this painting of seascapes. The erotomania has quietened down for a while. My Aunt has heard so much about you that she wants you to visit me in Syłgudyszki. She's asking you to drop by for a few days on your way back from Petrograd. A second class ticket for a local train will cost you 75 kopecks. You need to start from the railway station in Swięciany. The trains leave from Swięciany to Syłgudyszki at half past noon and at 4 a.m. I'll be most grateful if you come. Rite /sic!/ me back at once and 1AC\ You may find my comparisons tasteless, but as you read this passage from Prinz Patrykowie z's correspondence: "... you see: my heart is hard /you understand the difference between heart and imagination/..." — doesn't it make you think of phrases like; "...to die?? /contemporary writers are more handy/..." or: "erupting spontaneously, grotesquely /Romanticism, the Martinique disaster/..." - St. Lack, St. Lack, mon cher. Or take this; on the envelope in which Aunt Jadzia's letter came: "To Uncle and Staś I wish all the best, amen. Tadek". Isn't it "the greatest improductivism of yesterday's goals and colours"? What I'm doing is very tasteless, indeed. Because Tadek really loves me, in fact. I couldn't reciprocate his feeling since I "didn't know him". Unless he's "sensed tout ceci, tout cela, qui sent un peu du grimoir". His letter to me emanates some mysterious sadness. As a matter of fact I'm sorry I've written all that. Trans, by M.K. 2. [Zakopane, summer 1906] Dear Bronio: I'm answering at once in order to explain why I wrote to Z[ofia] D[embowska] and admitted to her that I had told you about the debauchery (I did write her all, so you can discuss with her whatever you like). The thing is, I began to feel so guilty about Z.D, that I wanted to try to undo the damage in any possible way, even risking some kind of swinery against you, so I asked her to tell you everything, since you knew it anyway. She is such a fabulously noble person that she did write you all. For that I owe you an apology, but a man whose conscience has been burdened with as many swineries as mine is ought to be forgiven just one more swinery (at your cost) committed in order to eradicate the earlier instances of piggishness. I can imagine your demoniac smile as you read this. I'm sending you het lettet; maybe you will draw some interesting conclusions from it. You accuse me of being „common", but I sincerely forgive you, because a person who is an object of someone else's game must of necessity judge the player common - that particular player or a participant i n any other sort of play. Thus, you may find my life in general very common. But 1 cannot help it. You haven't learnt enough maths, apparently, to invent an equation for the curve that I have been sketching �i ' t u n i s k u * Ignacy Witkiewicz • LISTY DO BRONISŁAWA M A L I N O W S K I E U 3 STANISŁAW IGNACY WITKIEWICZ [Syłgudyszki, 10-15 września 1903 r.] Drogi Broniu! Wczoraj przyjechałem z Połągi i dziś otrzymuję kartkę oficjalną do mego kuzyna, w której prosisz go o mój ad­ res. Jesteś Fujara. Pisałem do gub. Lubelskiej, 4 listy z Bogdanówki, 2 z Syłgudyszek. Następnie 3 do Pitra. Ra­ zem 9 listów!!! A Ty nic. Jestem zły na Ciebie. Czy nie bę­ dziesz w Warszawie. Ja tam jadę za 10 dni lub 2 tygodnie i będę tam z tydzień. Na zimę idę do Krakowa. Nie jedź do Catanii jeszcze. Zobaczemy jak nam tu pójdzie razem. Może to zarozumiałość (jak by powiedział Xiążę Patrykowicz). Napisz mi duży, wyczerpujący list o Twoich zamiarach, datach wyjazdów i innych tym podobnych rzeczach. Nie zważaj na styl i pobabraj się w twojej Jaźni. Dywagacje twoje w tym kierunku sprawiają mi szaloną rozkosz. Nie wytwarzaj sobie teorii o mojej „brutalności". Choć Ty je­ den z moich przyjaciół nie rób tego głupstwa. Na jedno wspomnienie tylko musisz się czerwienić, t j . to, jak mi zwracałeś kiedyś uwagę, że p. Ewa ma jajecznicę na ustach i patrzyłeś na mnie badawczym zielonym wzro­ kiem zza ciemnych okularów. Tarzam się ze śmiechu, jak to sobie przypomnę. Jestem pusty po tym malowaniu morza. Erotomania uspokoiła się na chwilę. Moja Ciotka słysząc tak wiele o Tobie pragnęłaby, że­ byś odwiedził mię w Syłgudyszkach. Prosi Cię więc, żebyś wracając z Pitra wstąpił tu na patę dni. Będzie Cię to ko­ sztować 75 kop. za bilet I I kl. na podjazdowej kolei, która chodzi o 1/2 1 w południe i 4-tej rano ze Swięcian do Sył­ gudyszek. Stacja K.Z.W.R Swięciany. Zrób to, a będę Ci bardzo wdzięczny. Opisz [sic!] natychmiast i potwierdza­ jąco. Proszę Cię o to nadzwyczajnie, bo „milieu" jest do­ bre do dywagacji a la St. Lack. Całuję Cię Twój Staś Może Ci się wydadzą niesmaczne moje porównania, ale czy ten ustęp z korespondencji Xiecia Patrykowicza: „...uważasz: moje serce jest twarde (rozumiesz różnicę między sercem a wyobraźnią)..." - nie budzi w Tobie na­ stępujących kojarzeń: „...umrzeć?? (współcześni są wygo­ dniejsi)...", albo: „wybuchających spontanicznie, grote­ skowo (Romantyzm, katastrofa na Marrynica)..." - St. Lack, St. Lack, mon cher, albo to: na wierzchu listu Cio­ ci Jadzi: „Wujaszkowi i Stasiowi wszystkiego dobrego ży­ czę, amen. Tadek". Czy to nie jest „największy improduktywizm celów i barw wczorajszych"? To b. niesmaczne, co ja robię. Bo Tadek mnie, swoją drogą, kocha. Ja nie mo­ głem, bo go „nie znałem". Chyba żeby „przeczuwał tout ceci, tout cela, qui sent un peu du grimoir". Z listu Tad Listy do Bronisława Malinowskiego ka do mnie emanuje się jakiś tajemniczy smutek i ptzykro mi nawet, żem to wszystko napisał. 2. [Zakopane, lato 1906] Drogi Broniu: Odpisuję zaraz, tlomacząc się z tego, że napisałem do Z[ofii] Dfembowskiej] o tym, że Ci powiedziałem o wyuzda­ niu (napisałem do niej w s z y s t k o i możesz z nią mówić, o czym tylko chcesz). Otóż dostałem tak gwałtownych wy­ rzutów sumienia co do Z. D., że chciałem jakkolwiek to na­ prawić, nawet popełniając świństwo względem Ciebie, i po­ prosiłem jej, żeby Ci opisała wszystko, bo wiesz o wszystkim. Ona jest tak bajecznie szlachetną, że napisała Ci wszystko. Za to bardzo Cię przepraszam, ale kto tak piekielnie naświnil jak ja, może być wytłumaczonym jeszcze z jednego świń­ stwa (względem Ciebie), które popełnił, aby zmazać poprze­ dnie. Widzę Twój uśmiech demoniczny, kiedy to czytasz. Po­ syłam Ci jej list, z którego może coś wywnioskujesz ciekawe­ go. Co do Twego zarzutu, że jestem „gminnym", to przeba­ czam Ci z całego serca to przekonanie, ponieważ człowiek, którym się ktoś bawi, musi uważać za gminnego człowieka, który się nim bawi albo który w ogóle się bawi. Dlatego mo­ je życie może Ci się wydać bardzo gminnym w ogóle. Ale na to nic nie poradzę. Widocznie za mało obkuleś matematyki, żeby wynaleźć równanie krzywej, zakreślonej moją artystycz­ ną ręką. Jestem na drodze do wyidealizowania mego życia na powrót i może wtedy zechcesz ze mną gadać. Ojciec ciężko chory. Ma gorączkę i pluje krwią. W domu zamęt i dlatego nic ciekawszego nie mam humoru pisać. Maluję dość dużo i robię postępy stale. Może byś pozwolił przyjechać mi na Twój doktorat? Na­ pisz, kiedy to będzie. Po doktoracie postawisz kolację w „Grandzie". Całuję Cię serdecznie Twój Staś Myślę, że już nie będziemy mieli do siebie żadnych uraz. Przebacz mi, synu. Zegnaj, Małgorzato. Książę i Warwick do tego mnie zmusza. 241 �Sumislaw Ignacy Witkiewicz * L E T T E R S T O BRONISLAW MALINOVCSK! with my artist's hand. 1 am on my way to bringing my life back to its ideal form, so maybe you will talk to me again. Father is gravely ill. He has a fever and spits blood. The house is in a turmoil so I am in no humour to write anything that could be of greater interest. I have been painting quite a lot, making steady progress. Would you let me come to celebrate your doctorate? Just write me when. After you get it you will buy us dinner at The Grand. A lot of kisses Your Stas I think there will be no more grudges between the two of us. Forgive me, son. Farewell, Margaret. The Prince and Warwick are forcing me to do this. Trans, by M.K, 3. a most unpleasant feeling: I'd love to write you many things but cannot. Whenever I sit down to write I get so nervous that I break into little pieces. I've been working quite passionately, on and off. I'm not going to write you about my new artistic inventions since those things make sense only to someone who's also involved in them. As for the "erotica", nothing has changed. I'd appreciate it i f you would send me the pragmatists and James, as well as the address of a bookstore where I could order such stuff. Write me at length, I beg you, about your experiences, states of mind and the work you've been doing. Whatever I can write you about my work doesn't interest you. W i t h me and your work it's just the opposite. Maybe in a week's time I'll manage to write a letter. I wish all the trifles of last summer could be crossed out. My basic attitude towards you is always one of deepest friendship. [Zakopane, October 1906] A constant point i n the universe. The end of my life will be terrible. Bronio, My Dear, A posthumous exhibition could be interesting. Right now I can write nothing. My nerves are in an awful state. Karol Szymanowski has been staying with us. Miciriski and Wielopolska are coming. I'll write you about their visit. I hope you will excuse the brevity of this letter, but it is getting late and I have been working quite a lot so I need to get up early in the morning. We have discovered a new talent. Leon Chwistek has painted a landscape which has delighted (as an early work, that is) my father, Slewinski and all the young artists, myself included (although I may have raved about it somewhat less than the rest of them). I wonder what will become of him. Write me what's new with you (just a few words: I know you must be busy) - whether you have been keeping up your correspondence with Zosia D[embowska] and how are her nerves. (You absolutely have to write me about the condition of the old hag's stomach.) Hugs and kisses Your Stas I've just got a letter from Zosia asking me what's happening with you and why you've stopped writing her. Could you please write either Zosia or me so that I can enlighten her? Do it at once, I implore you, because she's quite desperate. Kisses Your Stas I kiss Mrs. Malinowska's little hands. Mother sends her cordial greetings to Mrs. and Mr. Malinowski. She's been very busy running the pension. Trans, by M.K. 5. Bronio, My Dear, 4. The most horrible misfortune has befallen me. Poor Miss Jadwiga has committed suicide. I've been much to blame for many of the things that have happened since the beginning of the year. I felt quite terrible and she thought she was responsible for my state of mind. That misunderstanding resulted in certain events which through a fatal coincidence made her do that rash deed. If not for Mother, I would have long been dead. Those who make me go on living although I find life absolutely impossible take an awful responsibility upon themselves. [Zakopane, January 1914] Bronio, My Dear, I'm totally incapable of writing any letters. Father sometimes goes for as long as two weeks without a note from me, although I have a bad conscience about it. It's I am a completely broken man. She used to be my only source of motivation for trying to achieve something in art, since otherwise I felt quite redundant. As far as I can tell, I am totally finished as an artist. But 1 have to go on living as long as Mother does. I am in duty bound to stay with her and be accountable for this Trans, by M.K. 242 �Stanisław Ignacy Witkiewicz • LISTY DO BRONISŁAWA MAUNOWSK1EUO 3. Pani Malinowskiej rączki całuję. Mama przesyła Państwu serdeczne pozdrowienia. Zajęta b[ardzo] pensjonatem. [Zakopane, październik 1906] Kochany Broniu: Wybacz, że nie piszę dużo, ale późno, a pracuję dość du:o i muszę wstać rano. Odkryliśmy nowy talent. Leon Chwistek wyrżnął pejzaż, którym zachwyceni są (jak na pierwszy występ) mój ojciec, Ślewiński i wszyscy młodzi artyści, nie wyłączając mnie (mo­ że byłem najpowściągliwszy w pochwałach). Ciekawa rzecz, co z niego dalej będzie. 5. Napisz mi, co z Tobą słychać (choć parę słów, bo wiem, że musisz być zajęty) - czy korespondujesz jeszcze z Zosią D[embowską] i jak z jej nerwami. (I koniecznie, jak się ma stara baba z żołądkiem.) Ściskam Cię i całuję serdecznie Twój Staś W tej chwili otrzymałem list od Zosi pytający mnie, co się z Tobą dzieje i dlaczego do niej nie piszesz. Może napi­ szesz albo do niej, albo do mnie, żebym jej mógł odpowie­ dzieć. Proszę Cię, zrób to zaraz, bo ona jest w rozpaczy. 4. [Zakopane, styczeń 1914] Kochany Broniu: Absolutnie nie jestem w stanie napisać listu. Do ojca nie pisuję czasem po dwa tygodnie mimo wyrzutów sumienia. Stan b[ardzo] przykry, ponieważ chciałbym Ci wiele rzeczy napisać, a nie mogę. Kiedy siadam do pisania, przychodzi stan takiego zdenerwowania, że się rozlatuję w drobne ka­ wałki. Pracuję dość gwałtownie, ale z przerwami. Nie piszę Ci nic o nowych wynalazkach w dziedzinie artystycznej, bo te rzeczy mogą być zrozumiałe tylko dla kogoś, co sam to ro­ bi. Co do „erotyki", stan jest zupełnie ten sam. Bardzo bym Ci był wdzięczny za pragmatystów i Jamesa, i za adres księgarni, z której mógłbym takie rzeczy wypisać. Proszę Cię bardzo, napisz długo o swoich przeżyciach, stanach, pracach itd. To, co ja Ci mogę napisać o mojej pra­ cy, jest dla Ciebie nieciekawe. Z Tobą jest przeciwnie. Może za tydzień będę mógł się zdobyć na list. Chciałbym, żeby wszystkie drobiazgi letnie były wykreślone. Zasadnicze stanowisko moje dla Ciebie jest zawsze naj­ głębsza przyjaźń. Punkt trwały we wszechświecie. Koniec mego życia bę­ dzie okropny. Wystawa pośmiertna może być interesująca. Na razie nic nie mogę napisać. Stan moich nerwów jest fatalny. Mieszka u nas Karol Szymanowski. Ma być Miciński z Wielopolską. Napiszę o rym dalej. Całuję Cię Twój Staś [Zakopane, koniec lutego 1914] Kochany Broniu: Spotkało mnie najstraszniejsze nieszczęście, jakie być może. Nieszczęsna panna Jadwiga popełniła samobójstwo. Wiele było w tym, co zaszło od początku tego roku, mojej wi­ ny. Czułem się b[ardzo] źle, ona brała to do siebie i wynikły stąd rzeczy, które przy fatalnym zbiegu okoliczności dopro­ wadziły Ją do tego. Gdyby nie Matka, już bym dawno nie żył. Straszną odpowiedzialność biorą ci, którzy żyć każą mimo zu­ pełnej niemożliwości życia. Jestem człowiek złamany kompletnie. Dla Niej tylko coś robiłem w sztuce czując się niepotrzebnym. Jestem, o ile mi się zdaje, zupełnie skończony jako artysta. Ale póki Matka żyje, żyć muszę i mam obowiązek być z Nią i zdać sprawę z te­ go okresu życia i postanowiłem przez gwałt pracować, jak przez gwałt żyję. Mogłem Ją zatrzymać nad brzegiem przepa­ ści i nie zrobiłem tego. Ten wyrzut mnie zabija, a oprócz te­ go jestem sam i czuję się opuszczony przez wszystko. Nie będę Ci opisywał tego, co się stało. Boję się życia bez wiary, które zmusza do kompromisów. Boję się życia poniżej tego, co wymagam od siebie jako artysta i jako człowiek, a póki Matka żyje, nie mogę Jej opuszczać. Nic nie wie i nie rozumie ten, kogo nie spotkała rzecz tak straszna. Nie jest to słabość. Jest to poczucie, że wszystko skończyło się napraw­ dę aż do ostatniej głębi. I siła nadludzka, którą pokonywam siebie, aby żyć, nie daje mi żadnego zadowolenia. Przeciwnie, poniża mnie w moich własnych oczach. Widzenie się z Tobą byłoby dla mnie szczęściem w tym okropnym opuszczeniu. Cóż, kiedy to niemożliwe. Na jak długo wystarczy mi siły, aby żyć tak dalej - nie wiem. Boję się obłędu najbardziej, bobym juz nie panował nad kwestią śmierci. Tydzień upłynął od tego czasu. Chwilami nie wierzę, że się to stało. Czasem myślę, że to było lata cale, a czasem, że tylko co się stało. Każdy dzień jest cotaz gorszy i jedyna myśl to chęć skoń­ czenia wszystkiego. Mógłbym usprawiedliwić to życie jakąś niesłychaną twórczością. Ale jej przed sobą nie widzę. Nic oprócz straszli­ wej pustki życia już po śmierci istotnej wszystkiego, dla cze­ go żyć warto. Jesteś dla mnie jedynym punktem jasnym w świecie oprócz Rodziców. Pamiętaj o mnie i nie posądzaj mnie o tchórzostwo. 243 Całuję Cię mocno Twój Staś �Stanisław Ignacy Witkiewicz • L E T T E R S T O BRONISŁAW MALINOWSKI period of my life, so I have decided to force myself to work, just as I've been forcing myself to live. I could have stopped Her at the very brink of the abyss, but I failed to do so. Bad conscience is killing me. Besides, I feel quite alone, totally forsaken. I am not going to give you any details of what has happened. The very idea of life as a faithless business in which compromises are unavoidable seems frightening. I am frightened of a life that has to be lived far below the level of what 1 require of myself as an artist and a human being, but as long as Mother is alive, I mustn't leave her alone. Those who have not experienced this sort of a nightmare know nothing and understand nothing. This is not a weakness. It is rather a feeling that everything has ended, really, down to the very bottom of the abyss. The superhuman strength that I am using to make myself go on living gives me no satisfaction at all. O n the contrary, 1 find it demeaning. Seeing you would make me very happy in this terrible desolation. Alas, that is impossible. I don't know how long I can keep going like this. What frightens me most is the thought of going mad, because in that case the choice of life or death would fall beyond the scope of my decision. come. But no miracle happens. Any move to control these phenomena provokes greater and greater resistance on their part. Invincible self-doubt and death, that's all there is. What shall I do, just tell me. Whatever the future has in store for me can only become steadily worse and more disgusting. No hope of a change. If only you could know how awful and hideous all this is. No faith at all, only that gray emptiness, while each moment of my life takes me one step away from death, turning me into a filthier and tilthier cartoon of myself. A l l of this is my terrible fault. I've spent my life squandering my energies on trifles and now I'm powerless. Please come soon. Those few moments with you might be better, at least. I'm so very lonely, completely forsaken, even though I Jo live with people. Loneliness, an old man's boredom and despair are in me. Your Stas Trans, by M.K. A week has passed since that thing happened. Sometimes I just cannot believe it really did. There are moments when it seems like years have gone by already. A t other times I have the feeling that it happened just a little while ago. 7. [Zakopane, March 1914] Every day is worse than the previous one and I only wish I could put an end to all this. Bronio, My Dear, I might try to acquit myself with some extraordinary fit of creativity, but I see nothing of the sort ahead of me. Only the terrible emptiness remains when everything that used to make life worthwhile is dead. You are the sole bright point in my life besides my Parents. Remember me and do not think that I am a coward. W i t h lots of kisses Your Stas I kiss Mrs. Malinowska's little hands and ask her to remember me. The letter I wrote to her has been sent back. Write me about yourself immediately. Maybe you can give me some kind of advice. A reading list is a necessity. I have nothing to read, nothing at all. Trans, by M.K. 6. [Zakopane, March 1914] Bronio, My Dear, I'm getting worse and worse. I'm waiting for you to I've been deeply moved by your letters. It is extremely important for me to think that you are with me - and in such a way, too. But what will become of me, of that I know nothing. A l l I can see before me is total emptiness. There's that awful fact, the unbearable sense of being guilty of Her death, but apart from that I feel, as an individual - if one can think of me as of an entity separate from what I've experienced - finished once and for all. 1 believe in nothing in this world. I'd never been much of a believer, anyway. She was my last belief. I worked only for Her. And so my own worthlessness was demonstrated to me. This is the reason why I cannot be reborn. I used to think that when Mother dies She would be my only chance of survival. Now that I have to live for Mother and do this maddening work (I have started working again, with superhuman effort), walking around with death lodged deep inside me, I see this as a monstrous experience, inconceivable to anyone who has not gone through the same things that 1 have. I wanted to tell myself: " I ' l l go on living as long as Mother does and I'll vindicate this period of my life with some extraordinary work." I was wrong. That cannot be done. One just cannot live carrying death inside. A mere thought 244 �Stanisław Ignacy Witkiewicz * LISTY DO BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO Bronisław Malinowski jako „Xerxes Jakszma", ohraz olejny Stanisława I. Witkiewicza, ok. 1912. Oryginał zaginął. Fotografia Stanisława I. Witkiewicza. Ze zbioru E. Franczak i S. Okolowicza Bronisław Malinowski as "Xerxes Yakshma", oil on canvas by Stanisław l. Witkiewicz., ca. 1912. Original lost. Photo by Stanisław l. Witkiewicz. The collection of Pani Malinowskiej rączki całuję i o pamięć proszę. List, który do Niej pisałem, został mi odesłany. Napisz mi zaraz coś o sobie. Może mi dasz jaką radę. L i ­ s t ę k s i ą ż e k k o n i e c z n i e . N i e m a m co c z y t a ć zupełnie. E. Franczak and S. Okołowkz Przyjeżdżaj prędzej. Może choć te parę chwil z Tobą będą lepsze. Jestem tak strasznie sam i opuszczony mimo ludzi, którzy ze mną żyją. Samotność i starcza nuda, i rozpacz jest we mnie samym. Całuję Cię Twój Staś 6. [Zakopane, marzec 1914] Kochany Broniu: 7. Coraz gorzej ze mną. Czekam Twego przyjazdu. Ale cuda się nie dzieją. Każde opanowanie wywołuje tylko coraz więk­ szy opór tych rzeczy. Niezwyciężone zwątpienie w siebie i śmierć. Co robić, powiedz. Coraz gorsze i obrzydliwsze rze­ czy czekają mnie dalej w życiu. Żadnej nadziei, żeby coś się zmienić mogło. Żebyś wiedział, jakie to wszystko okropne i ohydne. Żadnej wiary, tylko szara pustka i każda przeżyta chwila, oddalając mnie od śmierci, czyni ze mnie coraz obrzydliwszą karykaturę mnie samego. Wszystko moja wina okropna. Całe życie roztrwanialem siły na głupstwa i teraz ich mieć nie mogę. [Zakopane, marzec 1914] Kochany Broniu: Jestem bardzo głęboko wzruszony Twoimi listami. Ta myśl, że jesteś ze mną, i to w taki sposób, jest dla mnie czymś niezmiernie ważnym. Ale co będzie ze mną, nic nie wiem. Widzę przed sobą zupełną pustkę. Poza tym faktem okrop­ nym, poza wyrzutami nie do zniesienia. W stosunku do Niej, czuję, że ja sam - jeżeli można mnie brać niezależnie od te­ go, co ptzezyłem - jestem definitywnie skończony. W nic w życiu już nie wierzę. Nigdy nie wierzyłem bardzo. Ona by­ ła źródłem tej wiary ostatniej. Dla Niej tylko pracowałem. 245 �Stamslaw Ignacy Witkuxutcz • LETTERS T O BRON1SLAW MAL1NOWSK1 about tomorrow is horrifying, unbearable - not to mention the years to follow. That event has devastated me by destroying the very core of my general faith in life. seems to have lost all meaning even before that awful misfortune happened. I love you very much Thank you for wanting to come here and for your invitation, but I cannot leave Mother alone right now, although I could procure the money. Do not sacrifice too much for my sake, since I'm not sure i f it's worth it. Every cent spent on me is lost. A n investment in a business gone bankrupt. I have to stop writing because I'm going out with Mother. I love you and thank you with all my heart. Give my thanks - and Mother's - to Mrs. Malinowska. Mother was very moved by your kindness. As soon as your lectures are finished, try to come and visit us. But do it only after careful consideration whether such a trip could be worthwhile. Three weeks I don't think I can survive that long. But don't hold it against me i f I won't amount to anything anymore. Remember my saying that I couldn't really visualize being thirty and going on. That thing happened three days before my birthday. Yours always Stas Trans, by M.K. 8. [Zakopane, March 1914] My Dear Bronio, Do not be so upset by those ideas of mine. If I go anywhere at all, it will be to Brittany with the Borkowski couple, to visit Slewinski. I am still the same way. That is, I feel so terrible that it just cannot possibly go on. I only wish I could die, because then 1 would not need to suffer any more, to carry around the horrible burden of life and drag myself through it like a living corpse. I am looking forward to your visit here. I f I cannot pull myself together, nothing will help me. But just think what kind of a future is in store for me. Nothing but material poverty. I've been trying to work ever so little, but it's only made me more desperate. The remnant of life still left in me is not worth half a penny. In such a state of mind one cannot hope to create anything of value. A n d even if 1 did create something, so what! It won't give me any pleasure. I kiss Mrs. Malinowska's little hands. Mother sends her cordial greetings. Stas Trans, by M.K. 9. [Zakopane, March 1914] Bronio, My Dear, When I thought of going away with you it was merely momentary madness and an attempt at rescuing myself. There is no rescue and there cannot be. Even i f I did have the money it would make no sense to leave Mother right now. You do not mention the prospect of your coming here. I'm not going to try and convince you, although it would make me very happy. But seeing the ruin of a man whom you once found interesting would only make you sad. My despair is growing stronger by the minute. I don't know whether I have it in me to go on living like this much longer. I see nothing but Her wasted life . nd the ruin of my own. It's all my doing, but I was like a blind man who has now seen the light. You cannot possibly have any idea of how I suffer and what effort it takes to live from moment to moment. That's all I can write, because there's nothing in me but the terrible unwillingness to live and the unbearable suffering. W i t h lots of kisses Your Stas Mother sends her cordial greetings to Mrs. and Mr. Malinowski. If you knew what it was and how terrible was all that happened, you'd understand why there's no more life left in me. I'm faced by horrible emptiness. My work makes me feel quite desperate. I'm in horrible pain, the whole meaning of life is lost, my youth has been wasted and now I'm bearing the brunt. Death would end all and justify all. The only other solution is to keep on trudging through a mess that now Your Stas I'd always thought that only after my death all this effort might yet turn out to have been of some avail. But my torment, the source of all my creativity, was also Hers. Together we could have achieved something. Now my torment is pointless. I'm supposed to be living for Mother, but my state of mind only makes her suffer most terribly. 246 �Stanisław Ignacy WilkiewUz • LISTY DO BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO Okazało mi to moją własną marność. To jest przyczyna, dla której odrodzić się już nie mogę. Myślałem, że kiedy umrze Matka, przez Nią bym tylko mógł to przetrzymać. Te­ raz życie dla Matki z pracą, która mnie przyprawia o obłęd (bo zacząłem z nadludzkim wysiłkiem pracować) i ze Śmier­ cią w sobie jest czymś tak potwornym, że przechodzi pojęcie każdego, co nie przeżył tego co ja. Chciałem sobie powie­ dzieć: „Będę żył, póki żyje Matka, i jakimiś nadzwyczajnymi pracami usprawiedliwię ten okres życia." Nieprawda - jest to niemożliwe. Nie można żyć nosząc w sobie śmierć. Myśl o dniu jutrzejszym jest straszna, nie do zniesienia - a cóż mówić o latach. To mnie zniszczyło, sam ośrodek wiary w ży­ cie w ogóle. Śmierć teraz byłaby końcem usprawiedliwiającym wszyst­ ko. Dalej tylko wleczenie czegoś, co już sens utraciło dawno, zdaje się, że jeszcze przed tym okropnym nieszczęściem. Dziękuję Ci, że chcesz być tutaj, i za zaproszenie. Teraz odjechać od Matki nie mogę, mimo że pieniądze by się zna­ lazły. [Zakopane, marzec 1914] Kochany Broniu: Ten zamiar wyjazdu z Tobą to był chwilowy obłęd i szu­ kanie ratunku. Ratunku nie ma i być nie może. Nawet gdy­ bym miał pieniądze, opuszczenie Matki teraz byłoby nonsen­ sem. Nic nie piszesz o swoim przyjeździe. Ja Cię nie nama­ wiam, mimo że to byłoby dla mnie szczęściem. Zmartwisz się tylko zobaczywszy taką ruinę człowieka, niegdyś interesują­ cego Ciebie. Rozpacz moja potęguje się z każdą chwilą. Czy długo bę­ dę mógł ciągnąć takie życie, nie wiem. Ciągle tak samo nic przed sobą nie widzę oprócz zmarnowanego Jej i swojego ży­ cia. Nie rób zbyt wielkich poświęceń dla mnie, bo nie wiem, czy warto. Każdy cent wydany na mnie jest stracony. Wkła­ danie kapitału w zbankrutowany interes. Kończę, bo jadę z Matką. Całuję Cię i dziękuję Ci z całego serca. Ode mnie i od Matki podziękuj Pani Malinowskiej. Ma­ ma bardzo wzruszona Twoją dobrocią. Jeżeli będziesz mógł, przyjedź po skończeniu wykładów. Ale oblicz się dobrze, czy warto. Trzy tygodnie - wydaje mi się niemożliwym, abym to przeżył. Ale nie bierz mi za złe, jeśli już ze mnie nic nie bę­ dzie. Pamiętasz, jak mówiłem, że po trzydziestym roku nie widzę swego życia. Stało się to na trzy dni przed moimi uro­ dzinami. Twój zawsze Staś Całuję Cię bardzo Twój Staś Pani Malinowskiej rączki całuję, a od Mamy serdeczne pozdrowienia przesyłam Staś 9. Wszystko to ztobiłem sam, ale byłem jak ślepy, który przejrzał. Nie możesz mieć pojęcia, jak straszliwie cierpię i jakiego wysiłku wymaga każda chwila przeżyta. Nic Ci więcej napisać nie mogę, bo nic oprócz strasznej niechęci życia i cierpienia nie do zniesienia we mnie nie ma. Całuję Cię bardzo serdecznie Twój Staś 8. [Zakopane, marzec 1914] Kochany mój Broniu: Nie bierz do serca tych pomysłów. Jeżeli pojadę, to do Bretanii z Borkowskimi do Slewińskiego. Ze mną tak samo. To znaczy tak strasznie, że dalej być nie może. Tylko śmierci pragnę, żeby tylko nie cierpieć i [nie] czuć strasznego ciężaru życia i wleczenia siebie po śmierci za życia. Bardzo czekam Twego przyjazdu. Jeśli sam siebie nie podźwignę, to nic mi nie dopomoże. Ale zastanów się, jaka ptzyszlośc mnie czekać może. Nędza materialna tylko. Pracuję trochę, ale to mnie tylko do gorszej rozpaczy przywodzi. Nie ma we mnie życia za 7, penny. Z tym nie można mieć nadziei, że się stworzy rzeczy wartościowe. A nawet gdy[by]m coś stworzył, co z tego, kiedy mnie to już żadnej ptzyjemności nie sprawi. Matka przesyła Państwu serdeczne pozdrowienia. Żebyś wiedział, czym to było i jak straszne było to wszyst­ ko, co się stało, to byś zrozumiał, czemu we mnie życia nie ma. Straszliwa pustka przede mną. Praca moja doprowadza mnie do rozpaczy. Zawsze myślałem, że tylko po śmierci mojej coś z tego bę­ dzie. Ale moja męka, z której wszystko powstawało, była też Jej męką. I razem mogliśmy czegoś dokonać. Teraz męka moja stała się bezcelową. Żyję niby dla Matki, a sprawiam Jej swoim stanem stra­ szne cierpienie. Nikt i nic mnie z tego wydobyć nie może. Każdą kobietę, żeby nie wiem czym była, znienawidziłbym za to, że nie jest Nią. I co zresztą mogę dać komuś sam tylko śmierci pragnąc.7 Ból okropny, sens życia stracony, zmarnowana młodość i skutki tego mszczą się. 247 �Stanisław Ignacy Witkiewicz • LETTERS T O BRONISŁAW MALINOWSKI I kiss Mrs. Malinowska's little hands and send cordial greetings from Mother to both of you. Nobody and nothing can bring me out of this. Every woman, however wonderful, I'd hate for not being Her. Anyway, what do I have to offer anyone when my only wish is to die? T r a n s , by Trans, by M.K. M.K. 11. 10. [Zakopane, March - April 1914] Bronio, My Dear, [Zakopane, March - April 1914] Bronio, My Dear, I have to admit that the postponement of your visit here has saddened me greatly. I'm in a really awful state. The longing for death is with me constantly. I am tormented by terrible pangs of conscience and cannot see any way out. I'm not strong enough to suffer this torment and death is the only solution. I don't know where to find the strength to survive all this and stay with Mother. Nobody has any idea what kind of inhuman suffering my life has become. Otherwise someone would certainly shoot me. I have a request to make and I hope that as a real friend vou won't refuse. I need some potassium cyanide so as to have complete mastery over my life at all times. If I do decide to finish all this, I don't want to shoot myself because that is an uncertain method: one can easily miss and be brought back to life. If I ever decide to go ahead with i t , I want to do it deliberately and surely, since I'd hate to come back, not at any price. Your conscience will remain clear, because if it finally turns out that I won't and cannot live, I can do myself in anyway, only through some more unpleasant means. My dear, do not refuse. I promise not to make any rash decisions. Wasserberg used to have it. But you are so well connected that you can easily get hold of it (in view of a journey, the prospect of being roasted alive by savages or some such thing). Do me this huge favour if you love me just a little. A l l of you who keep trying to convince me that I should get on with my life have no idea what terrible state I'm i n . Every day being dragged out of nothingness with superhuman effort. Don't mention this request of mine when you write back, or else Mother might read it. Just bring me some (laboratory in Leipzig), I'm sure you have friends there. Sealed in a piece of glass pipe. Sorry about the trouble. I've drawn several compositions but cannot do any good portraits. I'll never amount to anything. Hugs and kisses. Your Stas Thanks a lot for the card and book. Could you please bring me (but I absolutely insist on paying you back) a pair of black English shoes more or less your size, or a little smaller, perhaps. I'm in an absolutely horrible state. Don't forget about my request. Rest assured that I'll always feel responsible for Mother and will do nothing rash. Destroy the letter I wrote you the other day. I suffer so terribly that life becomes an absolute impossibility, but live I must. Some days I spend a whole morning weeping like a baby. I've been painting a composition, but I don't believe it can develop. I believe in nothing. No development is possible. I'm finished. 1 used to write, now I can't. I've drawn a number of compositions but now I cannot do anything and can't even visualize any possibility of work. We'll become destitute and Mother will have to walk around begging with a madman. I used to doubt if I could ever come into any money and now the very thought sends a cold shiver down my spine. As a matter of fact, being this moral ruin that I am, I can do nothing for Mother. This life that I've been living supposedly for Mother merely adds to her suffering. I see nothing but death before me. Every day I give ir another try and every day I break down under the terrible burden of guilty feeling about our wasted lives, Hers and my own, and I suffer so cruelly that no words can express it. When 1 tell you all, maybe you'll understand why life is so hideous. My dear, you wouldn't be talking about states of downfall if you knew real suffering by which one is broken and destroyed, with no chance of a rescue. Gather strength while there is still time. For me it is already too late to attempt anything. I only want to die. Set me free from life if you want to show me some mercy, all of you. If only Mother stopped having faith in me and began to share my wish. I kiss you, my dear Bronio StaS Helena has been staying with us. She's been very kind to me. Everybody's been kind. You too have been 248 �S t a n i s ł a w Ignacy Witkiewicz • LISTY D O BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO trafię zrobić. Tylko będzie to dla mnie przykrzejsze. Mój dro­ gi, nie odmów mi tego. Wiedz, że l e k k o m y ś l n i e n i e p o s t ą p i ę . Miał to kiedyś Wasserberg. Ale przy Twoich znajomościach to Ci łatwo przyjdzie (ze względu na podróż, pieczenie żywcem przez dzikich czy coś podobnego). Łaskę mi wielką zrobisz, jeśli mnie choć trochę kochasz. 10. [Zakopane marzec/kwiecień 1914] Kochany Broniu: Przyznaję się, że odłożenie Twego przyjazdu zmartwiło unie bardzo. Stan mój jest wprost oktopny. Chęć śmierci nie opuszcza mnie ani na chwilę. Wyrzuty straszne gnębią mnie i żadnego wyjścia absolutnie nie widzę. Znoszenie tej męki jest nad moje siły i jedna śmierć może to rozwiązać. Skąd wziąć siłę na przeżycie tego i pozostanie z Matką, nie wiem. Żeby kto wiedział, jak nieludzką męczarnią jest dla mnie ży­ cie, to by mnie pierwszy zastrzelił. Będę miał do Ciebie prośbę i myślę, że właśnie jako mój przyjaciel prawdziwy n i e o d m ó w i s z m i t e g o . Chcę mieć cyjanek potasu dlatego, żeby w każdej chwili być panem swego życia. Gdybym kończył, to nie chcę się strzelać, bo to niepewne i można chybić i być odratowanym. Gdybym to zrobił, to z rozmysłem i na pewno, i już wrócić bym nie chciał za żadną cenę. Nie będziesz nic mial na su­ mieniu, bo jeśli żyć nie zechcę i nie będę mógł, to i tak to po­ 7/5 [18)99. Ja w beczce (zdejmowała Nie macie pojęcia wszyscy ci, którzy mnie do życia nama­ wiacie, jaki jest mój stan. Dzień każdy wywleczony z nicości nadludzkim wysiłkiem. O tej prośbie mojej n i c n i e pisz, żeby Matka nie zo­ baczyła. Tylko mi przywieź (laboratorium w Lipsku), musisz tam mieć znajomych. Zatopiony w szklannej rurce. Przepraszam Cię, że Cię męczę. Narysowałem trochę kompozycji, portrety mi się nie udają. Nic ze mnie nie będzie. Ściskam Cię i całuję Twój Staś Pani Malinowskiej rączki całuję i od Mamy dla Obojga Państwa serdeczne pozdrowienia przesyłam. A ń d z i a ) S ł o ń c e przez Zakopane, 1899. 7/5 / 1 8 ) 9 9 . Me m a barrel (taken by Ańdzia) chmury, godż, 11-12. Cz.[as] 4", S t a n i s ł a w I. Witkiewicz, Ze zbioru E. Franczak i S. Okolowicza Sun thmugh clouds, 11-12 hrs. TĄime) 4", Stanisław /. Witkiewicz, The collection oj E. Franczak 249 and S. Ohołowicz Zakopane, 1899. �j t a n u w u / Ignacy Witkiewkz ' L E T T E R S T O BRON1SLAW MALINOWSKI wonderful. Come, it might be our last chance to see each other. But not for comfort and empowerment, because no one can do that. Your Stas" Trans, by M.K. 12. repeat myself on and on. There is nothing and nothing can save me. I kiss you very warmly. I kiss Mrs. Malinowska's little hands. Your Stas1 Mother sends her cordial and grateful greetings to Both of You. T r a n s , by M.K. [Zakopane, March - April 1914] 13. Bronio, My Dear, I'm getting worse from day to day. I can't control myself in front of Mother, for whom I supposedly live, but I've been poisoning her life and damaging health. Today I had another fit of a suicidal mania. I cannot sleep at night and in daytime (I wake up at six or seven o'clock after just a few hours of sleep) I try to work, but it feels like a hideous comedy and only makes me loath life and the prospect of going on with this awful existence towards no discernible goal. Only the thought of traveling with you to some wild country seems to make some sense. A change radical enough to turn everything upside down. I think that during such a journey I could still do some work that would pay the expenses. But where shall I turn for the money to start with? This morning I wanted to go to London at once. But those are mere palliatives. Death is in me wherever I go and it doesn't depend any longer on memories and on staying in the same places all the time. It's the only possible cure for me. Not to exist any longer, that is my strongest wish. I cannot add anything to my opus. I have no faith whatsoever in my own creativity. I've been writing a theoretical piece that is supposed to include all my ideas and thoughts on art, philosophy and social problems. But even that writing seems like some cheap farce in front of the nothingness I'm faced with. Every day crawls along like a nightmare. To rescue oneself one needs at least a shadow of faith. I have nothing - no strength, no faith, no sense to anything. If I do go on it's because I still have some consideration for Mother, but that is a weak emotion compared with my inner devastation. It doesn't seem worthwhile to try to achieve anything, since all of this is going to end soon, anyway. You are extremely valuable to me and I love you very much, but the thought of you gives me no support. I think that nothing in the world can save me. Loathing one's own life, wasted through one's own fault. Too late for anything, all faith is ruined. In view of this, what do all those years mean. A n d old age. I feel old already and cannot begin anew. Forgive me these letters I've been writing. I can only [Zakopane, April 1914] Bronio, My Dear, Thank you very much for frequent news and your friendship. I'm getting worse and worse every day. I've realised that I have no right to live since I don't deserve it. Because of Mother I have to overcome my inertia with superhuman effort. But I'm scared of madness. My own work has been turning against me. That is worst of all. Whenever I happen not to think about death I feel horrid disgust. When I work, I have the feeling that I'm acting out some kind of comedy in order to save my life. Now I've learnt the very worst things about myself. Long ago I used to think that I'd do myself in as soon as I saw that I'd stopped being creative. But now I see that even i f I did produce something really perfect it would make me loathe life in a most horrible way. I fall asleep late and wake up at six o'clock. The mornings crawl along like nightmares. I've been writing a theoretical piece (rather humorous = my pessimistic view of life). I read, but the days just drag themselves, so monstrously long and absurd. The very thought of the days that are still in store for me is sickening. The only thing that seems appealing is the prospect of that journey with you. Let me know how much money is needed to begin with and approximately how much one would have to spend monthly. Could I perhaps serve as photographer and draftsman? I draw quickly and know how to render a likeness. Answer me, because in this emptiness that surrounds me the thought of a trip with you is the brightest point. Don't think I'm going down. The very fact that I'm still struggling is the greatest horror. I kiss you very warmly. I kiss Mrs. Malinowska's little hands. Think of our journey, but with no concessions, of course. Mother sends her cordial greetings to Mrs. Malinowska and grateful thanks to you for the kindness you've shown me. 250 T r a n s , by M.K. �S t a n i s ł a w Ignacy Witkiewicz • LISTY DO BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO 11. [Zakopane, marzec/kwiecień 1914] Kochany Broniu: Dziękuję Ci za kartkę i książkę bardzo. Może zechcesz mi przywieźć (ale absolutnie za zwróceniem kosztów) buty an­ gielskie czarne mniej więcej na Twoją nogę, może trochę mniejsze. Stan mój jest wprost s t r a s z n y . N i e z a p o m n i j o m o j e j p r o ś b i e . Wiedz, że lek­ komyślnie w stosunku do Matki tego nie zrobię. List tamten zniszcz. Cierpienie moje jest tak potworne, że zupełnie żyć nie mogę, a muszę. Na przykład płaczę cały ranek jak małe dziecko. Maluję kompozycję, w której dalszy ciąg nie wierzę. Nie wierzę w nic. Nie ma możności rozwoju. Skończyłem się. Dawniej pisałem, teraz nie mogę. Narysowałem szereg kompozycji, a teraz już nic nie mogę i możliwości pracy przed sobą nie widzę. Czeka nas nędza i potem Matka będzie cho­ dzić po żebraniu z wariatem. Dawniej nie miałem wiary w zdobycie pieniędzy, a teraz na myśl o tym zimno mi się ro­ bi. Właściwie będąc tak zrujnowanym moralnie nic dla Mat­ ki zrobić nie potrafię. Cale to życie dla Matki to tylko przysparzanie Jej cierpie­ nia. Tylko śmierć przed sobą widzę. Próbuję co dzień i co dzień łamię się od straszliwego wyrzutu zmarnowanego Jej i mojego życia i cierpię w sposób tak okrutny, że żadne słowo tego wypowiedzieć nie może. Jak Ci opowiem wszystko, to może pojmiesz, dlaczego ży­ cie tak jest ohydne. Mój kochany, nie mówiłbyś teraz o stanach upadków, że­ byś znal prawdziwe cierpienie, które łamie i niszczy bez ra­ tunku. Zbieraj siłę, póki czas. Dla mnie za późno już na wszystko. Tylko śmierci chcę. Uwolnijcie mnie od życia, a łaskę mi zrobicie. Ze by Mat­ ka przestała już we mnie wierzyć i sama tego chciała. Całuję Cię, mój kochany Broniu Staś Mieszka u nas Helena. Bardzo dobra dla mnie. Wszyscy są dobrzy. 1 Ty jesteś nadzwyczajny. Przyjedź, bo może ostat­ ni raz się będziemy widzieć. Nie dla pocieszenia i dania siły, bo tego nikt nie potrafi. Twój Staś 12. [Zakopane, marzec/kwiecień 1914] Kochany Broniu: Stan mój z dniem każdym coraz okropniejszy. Nie mogę się opanować wobec Matki, dla której niby żyję, a której ży­ cie zatruwam i niszczę zdrowie. Dziś miałem znowu atak ma- Stanislaw I. Witkiewicz, Zakopane, ok. 1910-12. Ze zbioru E . Franczak i S. O k o ł o w i c z a Stanisław I. Witkiewicz, Zakopane, ca. i910-12. The collection of E. Franczak and S. Okolowicz nii samobójczej. W nocy spać nie mogę, a w dzień (budzę się 0 szóstej-siódmej po krótkim śnie) staram się pracować, co wydaje mi się ohydną komedią i napawa tylko okropnym wstrętem do życia i dalszego ciągnięcia nie wiadomo po co tej strasznej egzystencji. Jedynie myśl o podróży z Tobą w ja­ kiś kraj dziki coś przedstawia. Jakaś zmiana tak radykalna, żeby wszystko wywrócić do góry nogami. Przypuszczam, że w podróży takiej jeszcze mógłbym coś zrobić, co by potem wróciło koszta. Ale skąd wziąć coś na początek? Dziś rano chciałem zaraz jechać do Londynu. Ale to tylko paliatywy. Śmierć jest we mnie, gdziekolwiek jestem, 1 nie zależy już to wszystko od wspomnień i miejsc tych sa­ mych. Jedynie to mnie uleczyć może. Niczego tak nie pragnę, jak nie istnieć. Nic już po sobie więcej zostawić nie mogę jak to, co zrobiłem. Nic nie wierzę w moją twórczość. Piszę rzecz teoretyczną, w której chcę za­ mknąć wszystkie moje poglądy i przemyślenia w kwestiach sztuki, filozofii i spraw społecznych. Ale to nawet pisanie wy­ daje mi się marną farsą wobec tej nicości, którą widzę przed sobą. Każdy dzień wlecze się jak zmora. Ratować się może człowiek, który ma choć cień wiary. Ja nic - ani sił, ani wia­ ry, ani sensu żadnej rzeczy. Trzyma mnie cień względu na Matkę, ale to słabe uczu­ cie, nawet wobec tego zniszczenia wewnętrznego. Może nie warto się o nic starać, bo i tak się to niedługo skończy. 251 �Stanisław Ignacy Witkiewicz • LETTERS T O BRONISŁAW MALINOWSKI 14. [Zakopane, after May 9, 1914] Bronio, My Dear, You have no idea how hard it is for me to make any decisions. In a few days I'll know and then I'll write you. 1) Can one go having a little less money than the sum stated? 2) Will a metal box for the painting stuff be needed? 3) Are there any special paints and canvases avadable for use in the tropics and i f so, are they expensive? 4) Does a gun like the one that you're taking with you cost a lot? 5) Will the money that I already have suffice for this sort of preliminary expenses? Do you think I'll be able to work during the journey? Find out and let me know at once. I'm in a terrible state, no willpower as yet. If I do go with you rest assured that I won't be in the way. After you left I had a suicidal fit that lasted three days. Now I feel a little better - that is, uglier. I'm giving you a big hug and thank you for all your efforts. Your Stas T r a n s , by M.K. assure you that I have absolutely no intention to be a burden, unless one or both of us fall ill. What paints and other painting materials are used in those parts? Are they expensive there? I could be your photographer and draftsman. I think I'm a good observer as well. Whether we go through Ceylon or not, I must travel with you - and not by third class, either. It is one thing to undertake a difficult journey by land, and quite another to suffer during a sea voyage. It could break me at once, both in spirit and body. Can one paint on canvas stretched on wooden frames? Can a large tin box for keeping ants away be bought cheaply? I think we can survive anything once we land. The main thing is to live through the passage by sea. Remember that this trip is my only, my last chance of a radical breakthrough. Otherwise I don't know what will happen. Think about it and And out immediately whether painting equipment can be locally bought and send me a cable at once with a final yes or no. Do you think I can do some efficient painting someplace during our stay in Australia white you have fun with the congress there. Because that time (at the moment there's 600 or 700 roubles left for Australia and for the beginning of the Guinea part of the trip. Mother is supposed to send 500 to Sydney before we leave for Guinea). Sorry to trouble you again. Please send me a cable at once. Kiss Mrs. Malinowska's little hands from me and thank her for everything. I'm leaving just after the cable arrives. If the answer is yes, buy me a ticket immediately, I'll pay you back on my arrival or have the money forwarded to the bank in London while I travel. 15. [Zakopane, before May 21, 1914] Bronio, My Dear, In your last letter you did not answer my fundamental question about the prices of tropical painting equipment. Will 40 pounds be enough to equip myself so that I can work efficiently and ants won't eat my pictutes? My only chance of returning the money borrowed rests on that. Right now I've got 2,000 roubles and Mother promises to come up with another 500 by September. Do you think that's enough to start? I've got 500 roubles from Aunt Zenia and another 500 from you (for which I thank you with all my heart) 2,000 all together. Traveling third class is out of the question. I must restore my energies during the journey if I'm to be of any use when I arrive. Otherwise I'd have to stay in hospital in Capetown. Is 70 pounds the price of a second, third or first class ticket? I'd rather travel with you. I promise not to make a nuisance of myself and my mental states; we could speak English and I could do some reading to educate myself so as to be more useful in your undertaking. I'm quite willing to help and will do whatever I can to be of use. Not as a Slehodzinski but as a friend who wishes you well. I can With cordial kisses Your Staś Bronio, remember that Staś can travel with You or not at all. Kisses Maria W[itkiewiczowa] Trans, by M.K. 16. [R.M.S. Orsova 12/13 June 1914] Terrible pangs of conscience for coming on the trip and spending the money, all for nothing. But some of the responsibility also falls on the people who wouldn't let me do away with myself when the time was right. That is why my end will be even uglier. Seeing the world's beauty is the crudest suffering that can be imagined. What in other circumstances would be 252 �Stanislaw Ignacy Witkiewicz • LISTY DO BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO Jesteś dla mnie niezmiernie czymś wartościowym i , ko­ cham Cię bardzo, a jednak na myśli o Tobie nie mogę się oprzeć zupełnie. Myślę, że nic takiego nie ma, co by mnie uratować mogło. Wstręt do zmarnowanego z własnej winy Życia, za późno na wszystko, ruina wszelkiej wiary. Cóż te lata znaczą wobec tego. I starość. Czuję się już starym i zaczynać na nowo nie mogę. Wybacz te listy. Ciągle to samo tylko powtarzać mogę. Nie ma nic i nic mnie nie uratuje. Całuję Cię bardzo. Pani Malinowskiej rączki całuję. Twój Staś Mama przesyła Wam Obojgu serdeczne pozdrowienia i wyrazy wdzięczności. 13. [Zakopane, kwiecień 1914] Kochany Broniu: Dziękuję Ci bardzo za tak częste wiadomości i Twoją przyjaźń. Ze mną z każdym dniem gorzej. To mi pokazało, że żyć nie mam prawa, bo nie jestem wart. Muszę przełamywać się z nadludzkim wysiłkiem ze względu na Matkę. Ale boję się obłędu. Praca zwraca się przeciw mnie. To najgorsze. O ile nie myślę o śmierci, czuję ohydne obrzydzenie. Kie­ dy pracuję, mam wrażenie, że odegrywam jakąś komedię dla­ tego, aby ratować życie. Teraz dowiedziałem się o sobie rze­ czy najgorszych. Z początku myślałem, że wtedy skończę, kiedy zobaczę, że już nic zrobić nie mogę. Tymczasem teraz widzę, że gdybym zrobił rzecz naprawdę doskonałą, i ta by mnie napoiła najgotszym wstrętem do życia. Zasypiam późno, a budzę się o szóstej. Ranki ciągną się jak zmora. Piszę rzecz teoretyczną (raczej humorystyczną = mój światopogląd pesymistyczny). Czytam, a dnie wloką się tak potwornie długie i bezsensowne. Na myśl o dniach, które mnie czekają, niedobrze mi się robi. Jedna rzecz, na którą miałbym ochotę, to ta podróż z Tobą. Napisz, ile t r z e b a naraz, a p o t e m ile m n i e j w i ę c e j m i e s i ę c z n i e . Czy nie mógłbym peł­ nić funkcji fotografa i rysownika? Rysuję szybko i podobnie. Napisz o tym, bo w tej straszliwej pustce, która mnie otacza, ta myśl podróży z Tobą jest najjaśniejsza. Nie myśl, że się opuszczam. Tylko właśnie to, że walczę, jest najokropniejsze. Całuję Cię bardzo. Pani Malinowskiej rączki całuję. Pomyśl o tej podróży, naturalnie z całą bezwzględnością. Mama przesyła pozdrowienia serdeczne Pani Malinow­ skiej, a dla Ciebie wielką wdzięczność za Twoją dobroć dla mnie. 1 14. [Zakopane, po 9 maja 1914] Kochany Broniu: Nie masz pojęcia, jak mi trudno na coś się zdecydować. Za dni parę będę wiedział i napiszę. 1) Czy można jechać nie mając reszty pieniędzy? 2) Czy trzeba metalowe pudełko do malowania? 3) Czy są specjalne tropikalne farby i płótna i czy drogie? 4) Czy dużo kosztuje karabin taki, jak Ty bierzesz? 5) Czy to, co mam, wystarczy na wydatki przygotowaw­ cze tego rodzaju? Czy myślisz, że praca będzie tam możliwa? Dowiedz się o tym i donieś mi zaraz. Stan mój okropny i zupełny brak woli na razie. Jeślibym pojechał z Tobą, możesz być pewnym, że Ci nie będę już tym zawadzał. Po Twoim wyjeździe miałem trzydniowy atak samobójczy. Teraz trochę lepiej, to znaczy wstrętniej. Ściskam Cię i dziękuję za trudy, które ponosisz. Twój Staś 15. [Zakopane, przed 21 maja 1914] Kochany Broniu: W liście Twoim nie odpowiedziałeś mi na kardynalne py­ tania co do cen tropikalnych przyborów do malowania. Czy za czterdzieści funtów zdołam się wyekwipować tak, aby móc tam pracować ze skutkiem, i czy moje prace nie zostaną zje­ dzone przez mrówki? Chodzi tu przecie o możliwość oddania pożyczonych pieniędzy. Mam w tej chwili dwa tysiące rubli, a pięćset rubli Matka obowiązuje się dostarczyć do września. Czy myślisz, że z tym można zaczynać? Ciotka Zenia dała pięćset rubli, z Twoimi pięciuset (za co Ci bardzo dziękuję z całego serca) - dwa tysiące. Co do jazdy trzecią klasą, to niemożliwe. Muszę się tą podróżą odrestaurować, abym do czegoś był zdolny na miejscu. Tym sposobem zostałbym w Capstadzie w szpitalu. Czy siedemdziesiąt f[untów] druga, czy trzecia, czy pierwsza? Chciałbym jechać razem z Tobą. Nie narzucałbym Ci się już wtedy z moimi stanami psychicz­ nymi, ale moglibyśmy mówić po angielsku, czytałbym coś ta­ kiego, co mogłoby mnie wykształcić w kierunku pomocy dla Ciebie. Nie odrzekam się od tej pomocy i wszystko, co będzie w mojej mocy, zrobiłbym, aby Ci tam być pożytecznym. Nie jako Ślebodziński, tylko jako Twój przyjaciel, który Ci dobrze życzy. Tego bądź pewnym, że ciężarem dla Ciebie poza cho­ robą, która obu nas może trafić, nie mam zamiaru być. Na czym się tam maluje i jakimi farbami? Czy są drogie te rzeczy? Mógłbym być Twoim fotografem i rysownikiem. Myślę, że mam też zdolności obserwacyjne. �Sttmishw Ignacy Witkkwkl * L E T T E R S T O BRONISLAW MAUNOWRKI happiness (such a trip) is unbearable torture. I shall try to get hold of myself, but if I don't hold out, 1 beg fot your forgiveness. Take pity on me and don't bear me any i l l will for doing away with myself, because if you could really see me as I am, you would kill me yourself to take me out of my misery. 1 must force myself to live through each second with its frightful pain and with the consciousness that my suffering will go on endlessly until my death. I actually feel worse and worse with each passing moment. The first day of the ocean voyage already seems endless. What will it be like latet? I don't know if I'll last until Colombo. It will be even more beautiful there and for just that reason, more dreadful. It is dreadful that just when I feel fatter on the whole, then it is the worst. Then the entire monstrosity of my unhappiness appears with terrifying force. I see everything that 1 have within me and that is condemned to annihilation. I f I am depressed, I think of death and everything appears in a single tonality. In the moments when I feel the variety of life and want to go on living, it is most dreadful for me. That is why any rebirth is an impossibility. Take pity on me and forgive me and don't think ill of me. When she was alive, I wasn't able to appreciate her and I destroyed everything myself. But my "friends" Karol Szymanowski and Tadeusz Micinski abetted me in all of this. Karol is a bom scoundrel, and I feel less resentment against him than against myself for believing him. But Micinski what an obscene ham. In all of this he was the behindthe-scenes instigator of many things. It's all dreadful, but the worst guilt is mine. May remembrance of me when I'm gone not be poisoned by reproaches. I am too tormented now to be burdened with reproaches after my death. Trans, by D.G. 17. [The xerox copy does not make it clear whether the letter was sent in an envelope or without it, folded in four, with the address written on the blank side] B. Malinowski. read and return to sender R.M.S. "Orsova" [June 13 - 15, 1914) shooting at me from behind a fence, condemning me as a ruthless Don Juan and then - what cheek! - sending me his scribbles. Why has it taken me so long to realize who my friends were. A n d at just such a moment, when I was being really unkind to poor Her, I let those people into my house. Why am I seeing this only now. My guilt is terrible, but those gentlemen behaved like utter swine. I want Micinski to know this. It might inspire him to some sort of libel. It might teach them something. Unfortunately, I've been immune to all sorts of lessons that life had tried to teach me. Stricken with a terrible blow, seeing only mv own guilt. I let those people show me compassion. I loathe myself for that. I cannot come back. 1 cannot bear to think of any of the places I've been to. I want to end my life far away from that loathsome company. I can travel on, but sooner or later it's death for me. So why should I torment myself, swallowing dose after dose of my aimless future and of the terrible guilty feeling about my whole past. Forgive me. Let Micinski know at once or else he might write something about me. It would be most unfair. Trans, by M.K. 18. R.M.S. "Orsova" [June 13 - 15, 1914] No one will ever understand since no one knows what's happened. I've lost my honour. Not because of what turned out to be the last straw that caused our break-up. She was always right and her very endurance in staying with me so long proves how exquisite feelings she had for me. I've lost my honour not because of the people who are to blame in this connection. I kept pushing myself lower and lower. I would have to write whole volumes to explain why it is impossible to live on. Nothing in me gives any support whatsoever. Nothing has survived. Whatever I did was bad. But not deliberately, semi-consciously as it were. Believe me. I cannot describe everything. Only death can rescue me. There's nothing ahead of me except terrible suffering. Let no one blame me. If anyone knew how I've suffered recently, i f people realised the extent of my awful suffering right now, caused by what I'm doing to my dearest Parents. But there's no way out. Unfortunately, my entire life has been plagued by I'isprit d'escalier. I should have prevented any intimacies with Micinski after some things happened that I knew about. He likes to arrange situations of a certain sort either in order to square personal accounts or having a "literary" goal in mind. I knew what that gentleman meant by "friendship". But M . with his lofty phrases, 254 Trans, by M.K. 19. R.M.S. "Orsova" [June 1 3 - 1 5 , 1914] If someone only knew how monstrous my torment �SwnuŁni' lgnucy Witkiewicz • LISTY DO BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO Czy przez Ceylon, czy nie, ale jechać muszę z Tobą i nie trzecią klasą. Trudy na lądzie co innego. Co innego ta podróż, która by mnie z punktu mogła złamać i psychicznie, i fizycznie. Czy można malować na drewnianych blejtramach i czy można za tanie pieniądze mieć skrzynię blaszaną do chowania tego przed mrówkami.' Tam chyba zniesiemy wszy­ stko. Tylko morze to grunt, żeby przetrzymać. Pamiętaj, że ta podróż to moja jedyna, ostatnia nadzieja radykalnego przewrotu. Inaczej nie wiem, co będzie. Pomyśl nad tym i zaraz dowiedz się o ekwipowanie się malarskie i za­ raz z a t e l e g r a f u j t a k l u b n i e ostatecznie. Czy pod­ czas pobytu w Australii myślisz, że będę mógł malować gdzieś tam ze skutkiem podczas Twoich zabaw z kongresem. Bo ten czas (na razie zostaje sześćset-siedemset rubli na Australię i początki Gwinei. Pięćset Matka ma dosłać do Sydney przed odjazdem na Gwineę). Wybacz, że Cię jeszcze raz trudzę. Proszę, zaraz zatelegrafuj. żającą siłą. Widzę to wszystko, co jeszcze jest we mnie i co jest skazane na zagładę. Jeżeli jestem zgnębiony, myślę o śmierci i wszystko jest w jednym tonie. W takich chwi­ lach, kiedy czuję życie i chcę żyć, a nie mogę, jest mi najokropniej. Dlatego wszelkie odrodzenie jest niemożliwo­ ścią. Miejcie litość i przebaczcie i nie myślcie źle o mnie. Kiedy Ona żyła, nie umiałem Jej cenić i sam zniszczyłem wszystko. Ale moi „przyjaciele", Karol i Miciński, pomo­ gli mi w tym wszystkim. Karol jest kanalia urodzona, do niego nie mam tyle pretensji, raczej do siebie, że mu wie­ rzyłem. Ale Miciński - co za plugawy kabotyn. O n byl aranżerem wielu rzeczy w tym wszystkim. Okropne to wszystko, ale wina najgorsza jest moja. Żeby pamięć po mnie nie była zatruta wyrzutem. Zanadto się na to męczę, aby po śmierci wyrzutami mnie obciążać. Pani Malinowskiej rączki ucałuj i podziękuj za wszystko. Zaraz po telegramie wyjadę. Jeśli tak, kup zaraz bilet dla mnie, a zwrócę Ci po przyjeździe lub jednocześnie ze mną pieniądze pójdą do banku w Londynie. 17. B. M a l i n o w s k i Całuję Cię serdecznie. Twój Staś Po p r z e c z y t a n i u Pamiętaj, Broniu, że Staś może tylko jechać z To b ą lub w c a l e . Całuję Ciebie. Maria W[itkiewiczowa] 16. [RMS „ORSOVA", 12/13 czerwca 1914] Straszny wyrzut sumienia, że pojechałem w podróż i wydaję pieniądze, co jest na nic. Ale trochę odpowie­ dzialności jest i na ludziach, którzy mi nie dali skończyć ze sobą w porę. Dlatego koniec mój będzie jeszcze brzyd­ szy. Widok piękności świata jest najokrutniejszym cierpie­ niem jakie sobie wyobrazić można. To, co w innych wa­ runkach byłoby szczęściem (taka podróż) jest męczarnią nie do zniesienia. Będę jeszcze starał się opanować, ale je­ śli nie wytrzymam, błagam o przebaczenie. Zlitujcie się nade mną i nie miejscie za złe, że odchodzę, bo gdybyście mogli widzieć mnie naprawdę, to byście sami mnie zabili, żebym się już nie męczył. Każdą sekundę przeżywam gwał­ tem ze strasznym bólem i z tą świadomością, że cierpienie moje jest bez końca aż do śmierci. Jest m i właściwie coraz gorzej z każdą chwilą. Pierwszy dzień podróży morskiej już wydaje się bez końca. Co będzie dalej. Nie wiem, czy do­ trzymam do Colombo. Tam będzie jeszcze piękniej i przez to jeszcze okropniej. Strasznym jest to właśnie, że jeżeli się czuję ogólnie l e p i e j , to wtedy jest n a j g o r z e j . Wtedy cała potworność nieszczęścia występuje z przera­ odesłać RMS „ORSOVA" [13-15 czerwca 1914] Niestety całe życie miałem esprit d'escalier. Powinie­ nem był nie dopuszczać Micińskiego do żadnej ze sobą konfidencji po pewnych faktach, które znałem. Lubi on aranżować sytuacje albo dla załatwienia rachunków oso­ bistych albo dla celów „literackich". Wiedziałem, co zna­ czy dla takiego Pana „przyjaciel". Ale M . ze swoimi wzniosłymi hastami, który strzela zza płotu do mnie j a k o do bezlitosnego Don Juana i potem ośmiela się swoje ra­ moty mnie przysyłać. Czemu tak późno widzę, czym byli moi przyjaciele. I w takiej chwili, kiedy faktycznie byłem dla Niej biednej niedobry, takich ludzi wpuściłem do do­ mu. Dlaczego teraz dopiero widzę to. Moje winy są stra­ szliwe, ale panowie ci zachowali się jak skończone świnie. Chcę, aby o tym wiedział Miciński. Może go to natchnie do jakiego paszkwilu. Może ich to czego nauczy. Mnie niestety nic w życiu nauczyć nie mogło. Uderzony stra­ sznym ciosem, w i d z ą c t y l k o m o j ą winę, pozwoli­ łem tym ludziom okazywać mi współczucie. Czuję wstręt do siebie za to. Wrócić nie mogę. Nie mogę myśleć o żad­ nym miejscu, w którym byłem. Chcę skończyć z daleka od tego obrzydliwego towarzystwa. Mogę jeszcze jechać da­ lej, ale czy prędzej, czy później śmierć. Więc po co się mę­ czyć i łykać po trochu całą ohydę przyszłości bez celu i straszny wyrzut za całą przeszłość. Przebaczcie mi. Niech M[iciński] zaraz się o tym dowie, aby broń Bo­ że czego o mnie nie napisał. Byłaby to straszna krzywda dla mnie. 255 �Stanisław Ignacy Witkiewicz • L E T T E R S T O BRONISŁAW MALINOWSKI has been. When misfortune srrikes a man conscious of his own worth he can pick himself up. But looking all around me I see nothing but evil, irreparable evil that is my own doing. Every sort of effort seems totally worthless since I have nothing to lean on. I'm a worthless person because, being in love with Her, in a love that happens once in a thousand years, I did not create life and through contemptible foolishness which I could have easily avoided I've wasted both of us. As an artist I'm finished for sure. One senses such things. I have no support whatsoever. After all, in otder to live for one's Parents one must have some kind of substance in one's very being. A n d I have nothing. Now I love Her as I should have loved Her from the very beginning. The conviction that it was I who has destroyed that love causes me unbearable pain. There are things I cannot describe, too simple and terrible in their simplicity. Things that seem to be trifles but are in fact most important. The chasm between theory and everyday reality. No woman could have withstood that. She must have been a Saint for being able to endure the life that we led for such a long time. A n d I knew that very well but did nothing at all to change the situation. I cannot even put all this into writing. But believe me, all of you, life has become utterly impossible. I suffer terribly - and justly. The people who have helped me destroy everything are also guilty. Bui I can blame neither the born scoundrel that Karol is nor a cheap bohemian like Micinski. Knowing them both very well 1 pushed Her into their company and withdrew, leaving Her totally abandoned. My horrible crime. 1 want them both to know what 1 think of them. Too late, alas. The worst part is that 1 did not really want to notice what was going on. I kept my eyes closed whenever a sign appeared that could have corrected my ways. Pity I cannot describe in detail what went on. If I did, even Mother couldn't hold against me my inability to go on living. Why, the torment I'm going through right now and whatever pain 1 still need to suffer when I'll be dying will atone for everything. Forgive me, believe me, I really couldn't have gone on living. Every second causes me excruciating pain from which nothing beautiful or exalted can be born any more. The sea voyage which forces me to rack my memory is the crudest punishment that could have been invented for me. I don't know if I'll make it to Colombo. It takes all my remaining willpower to keep in check my overwhelming desire to die. Dearest Mother, forgive me. Seeing me under torture, wouldn't you wish me a quick death. This is worse than being broken on a rack and burnt alive. What I'm doing is terribly unfair, but my torment is simply inhuman. Where can 1 find any support now that I'm not an artist any more and have lost all faith in myself as a human being. Have pity and forgive me, all of you. Trans, by M.K. 20. [R.M.S. Orsova Ca. 15 June 1914] For Bronisław Malinowski Send it to my family I am writing for the last time. The terrible wrongs for which I am to blame prevent my living any longer. Forgive me, dearest parents. I cannot go on. I am frightfully guilty. She was a saint for being able to stay with me as long as she did. Forgive me, Broneczek, for abandoning you, but you don't know how frightfully I'm suffering. I kiss you and bid you farewell. Don't be angry with me. You alone know the entire ghastliness of my suffering. Yout Staś Last Will and Testament Tu Irena Solska: a composition drawing and an oil portrait of her. (Begging for Merc}), a To Mr. and Mrs. Janczewski: her remaining v rowings and my portraits (drawings) of her. Negatives ot photographs of het. To Mr, Langier: a painting with "The Dream Bird," two compositions: A n lllmatched Couple and Melancholy. A walking stick carved by me which belonged to her. A l l the negatives except those of her (including the reproduction rights for the compositions). To Bronio Malinowski: My camera. If he returns from the expedition, he may choose any paintings he wants his own discretion. To Miss ladwiga Zielińska: A l l the portraits of her and the albums containing reproductions of my works, which belonged to the late Jadwiga Janczewska. To Miss Aniela Zagórska: Photo albums of my works, which were in my possession. A l l my literary works (the novel, poetry, etc.). Bury all her letters and mementos with her under the stone which is to be erected for me at the spot where she took her own life. God forbid that that ultta-ham Miciński should write a single word about me. This is my most ardent wish. I would rather be completely forgotten. Read this to him: The Last Will of the Deceased. 256 Once more I ask all of you for forgiveness. Don't �Stanisław Ignacy Witkiewicz • LISTY DO BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO 18. 19. RMS „ORSOVA" [13-15 czerwca 1914] Nikt tego nie będzie mógł zrozumieć, bo nikt nie wie, co było. Straciłem honor. Nie dlatego, co było ostatnią przyczyną mojego zerwania. Ona miała zawsze rację i to, że ze mną tyle czasu mogła wytrzymać, dowodzi, jak pięk­ ne było to uczucie, które miała dla mnie. Straciłem swój honor niezależnie od ludzi, którzy tu są winni. Sam siebie powoli spychałem coraz niżej. Musiałbym napisać całe to­ my, żeby wytlomaczyć, dlaczego życie moje jest niemożli­ we. Na niczym w sobie nie mogę się oprzeć. N i c nie oca­ lało z tego. Każdy mój czyn był zły. Ale nie świadomie, właściwie pół świadomie. Wierzcie mi. Nie mogę opisać wszystkiego. Tylko jedna śmierć może mnie wyzwolić. Nie ma nic przede mną oprócz straszliwego cierpienia. Niech nikt nie ma dla mnie wyrzutu. To, co przecierpiałem te­ raz, żeby kto wiedział i jak strasznie cierpię z powodu te­ go, co robię Rodzicom Najdroższym. A jednak wyjścia nie ma. Jadwiga Janczewska, fot S t a n i s ł a w I. Witkiewicz, Zakopane, ok. 1913. Ze zbioru E . Franczak i S. Okolowicza Jadwiga Janczewska, photo by Stanisław ca. 1913. The coUection oj i. Witkiewicz, E. Franczak and S. Zakopane, Olcolrwicz RMS „ORSOVA" [13-15 czerwca 1914] Żeby kto mógł znać potworność mojej męki. Człowiek, który czuje swoją wartość i na którego spada nieszczęście, może się podnieść. Ja, gdzie spojrzę, widzę tylko zło, które wyrządziłem i które jest nie do naprawienia. Widzę zupeł­ ną bezwartościowość wszelkiego wysiłku, bo nie mam na czym się oprzeć. Jestem bez wartości jako człowiek, bo z Nią, mając taką miłość, jaka się raz na tysiąc lat zdarza, nie stworzyłem życia i przez marne głupstwa, których z ła­ twością mogłem uniknąć, zmarnowałem siebie i ją. Jako ar­ tysta jestem skończony napewno. Takie rzeczy się czuje. Na niczym nie mogę się oprzeć. Zeby żyć dla Rodziców, trzeba bądź co bądź mieć coś w sobie. Ja nie mam nic. Teraz ko­ cham Ją tak, jak powinienem kochać od początku. I to po­ czucie, że sam zniszczyłem to, jest męką nie do zniesienia. Nie mogę opisać wszystkiego, bo zbyt to jest proste i w swej prostocie okropne. Pozornie małe rzeczy, które są najważ­ niejsze. Niezgoda teorii z codzienną rzeczywistością. Żadna kobieta tego by nie wytrzymała. Ona była święta, że tyle czasu znosiła takie życie jak ze mną. I wiedziałem o tym, a jednak nic na to nie zrobiłem, aby zmienić wszystko. Nie mogę nawet napisać tego wszystkiego. Ale wierzcie mi, że życie to niemożliwym jest zupełnie. Straszliwe jest moje cierpienie, ale na nie zasłużyłem. Ludzie, którzy pomogli mi w tym zniszczeniu wszystkiego, też są winni. Ale nie mogę mieć pretensji ani do urodzonej kanalii, jaką jest Karol, ani do kabotyna z laski Bożej, jakim jest Miciński. Znałem do­ brze i jednego, i drugiego, i sam jakby Ją w to towarzystwo popchnąłem i opuściłem sam zupełnie. Potworna zbrodnia z mojej strony. Chcę, aby obaj wiedzieli, co o nich myślę. Za późno niestety. Nie chciałem tego wszystkiego widzieć, to najgorsze. Zamykałem oczy na wszystko, co mogło mnie naprowadzić na lepszą dorgę. Żałuję, że nie mogę tego, co było, opisać. Wtedy nikt, nawet Matka, nie miałaby do mnie pretensji, że żyć nie mogę. Przecież to cierpienie, które jest teraz, i to, co przecierpię musząc umrzeć, okupi wszystko. Błagam Was, przebaczcie mi i wierzcie, że na­ prawdę żyć nie mogłem. Każda sekunda jest rozdzierającym bólem, z którego już nic pięknego i wzniosłego powstać nie może. Podróż okrętem, która zmusza do rozpamiętywania, jest czymś najokropniejszym, co dla mnie wymyślonym być mogło. Nie wiem, czy zdołam dojechać do Colombo. Le­ dwo ostatnim wysiłkiem woli trzymam straszliwą w swej mocy chęć śmierci. Matko Najdroższa, przebacz mi. Żebyś widziała, jak mnie torturują, czyż nie życzyłabyś mi śmierci. To gorsze od łamania kołem i palenia żywcem. Straszną krzywdę ro­ bię, ale nieludzka jest moja męka. Na czym oprzeć się mo­ gę, kiedy przestałem być artystą i nie wierzę w siebie jako człowieka. Z l i t u j c i e się nade mną i przebaczcie mi. 257 �j u m u t m c ignacy Witkiewuiz • L E T T E R S T O BRON1SLAW MALINOWSKI judge me too harshly for choosing death. It is preferable to constant suffering without end and lack of creativity. RMS Orsova between Tarent and the Suez Canal on 15 June 1914 Stanislaw Ignacy Witkiewicz RS. Important To Mrs. Eugenia Borkowska: a composition entitled The Kiss of Death, one of the last, on the understanding that she will never try to take her own life. I mention this because two years ago she talked about it several times. She must never do i t . Trans, by D.G. 21. [No address, no stationery mark] [R.M.S. "Orsova" in the Suez Canal] June 18, 1914 The further 1 travel, the more monstrous everything becomes. A n evening in Port Said gave me a taste of what might be in store for me: nothing but torment and getting worse. Whatever I see that is beautiful, strange or unusual turns into horrible torture. I wish I could see all those sights with Her. I've got used to the idea that all events took their whole value from Her presence by my side. Without Her everything is suddenly too strong, too terrible for me to endure. Every single detail that could have been a thing of power and beauty turns against me like the worst kind of poison. That awful sense of guilt for having failed to give shape to my own life, although all the necessary potential was there, for having wasted Her life by refusing to fully offer myself to Her and through a lot of seemingly trivial actions which I cannot even mention in writing. Those who don't know the details of our relationship will never realise how ghastly all this is. The longer I live, the more awful my guilt becomes. I cannot turn my thoughts elsewhere for where shall I find any support. I try to think about things that used to preoccupy me. I think like a wound-up dummy but there is nothing creative in it. Everything has become worthless because it doesn't relate in any way to my deepest essence, which is nothing but horrible pain and remorse. There is nothing in me except this love I have for Her, an emotion which is quite awful to experience because of its belated manifestation. Yes, it had been there, but only uncommitted, weak, vacillating and coveted up with a thousand minor errors, so the life that we shared didn't give Her a sense of a total possession of me and by the same token couldn't make Her happy. A n d when She rebelled against such a state of affairs, I rejected Her brutally, pushing Her into death and annihilation. Since I was undecided and refused to focus my whole being in that one love, even in purely external, social matters I treated Her in a way that was below Her dignity. Keeping our relationship secret (because the final decision still had to be taken) made my external situation vague and hazy, from which many bad things resulted; meanwhile She was obviously losing faith in my strength and couldn't rely on me. This I see as proof of my awful worthlessness as a human being; I have to recall my shameful behaviour on and on, feeling pain and disgust with myself. It's too late for selfimprovement, since She who alone could have made me change is no more. I'm not one of those people who can suddenly start living in totally different dimensions than before, doing it either for the sake of others or through a simple love of life. I cannot get over it that all my creativity has ended and just go on living in torment so as not to hurt Mother and Father. I've been trying to live for months. The only result is that the torture is getting worse and the task turns out to be overwhelming. A n d whenever a man takes upon himself something that overwhelms him, the excessive effort will break him and turn his moral worth into evil. I didn't want to go. I had not a vestige of willpower left, because a man who has nothing but death in him cannot muster up his will for any given task. I relied on other people's will - Mother's, Bronio's, all those who claimed that the external circumstances could make a difference. Indeed, they could have changed something in a man who had retained even a tiny remnant of his worth untouched by his misfortune. Nothing but creativity existed for me. A n d that only reality has been irrevocably destroyed. Had I any faith in moral value, I could have built something on it. But here my past shared with Her poses the question: What have I done while I possessed all that bounty and was still creative? Destruction and despair. Can I begin anew while the sole thing alive in me is the love for Her, the love that blinds me to the rest of the world but creates nothing, only poisons me with the worst kind of remorse and doubt in the value of any sort of effort. Why can't She see all this, why can't She go on with Her writings. I f I'd really tried to understand them, I could have made amends for everything that Her ambition prevented Het from complaining about. Seeing the beauties of this world with the thought that She cannot look at them any longer is more than I can do. Neither Mother nor Father have ever suffered such a terrible misfortune in their lives, so they won't be able to comprehend why I cannot go on living. If they did, if they knew what I've 258 �Stanislaw Ignacy Witkiewicz • LISTY TO BRONISŁAWA MALINOWSKIECiO RS. W a ż n e P a n i E u g e n i i B o r k o w s k i e j kompozycja pod tytułem „Pocałunek śmierci", jedna z ostatnich, z tym że­ by nigdy nie śmiała sobie odebrać życia. Piszę to dlatego, że parę razy 2 lata temu o tym mówiła. Niech tcj,H> nigdy nie uczyni. 20. B. Malinowski Odesłać Rodzinie [RMS „ORSOVA", 15 V I 1914] 21. Ostatni raz to piszę. Straszne winy nie pozwalają mi żyć dłużej. Przebaczcie Najdrożsi Rodzice. Nie mogę dłu­ żej. Jestem straszliwie winny. Ona była święta, że tyle cza­ su ze mną przeżyć mogła. Przebacz, Broneczku [że Cię] opuszczę, ale nie wiesz, czym jest straszliwe cierpienie. Całuję Cię i żegnam. Nie gniewaj się na mnie. Ty jeden znasz całą okropność mojego cierpienia Twój Staś [RMS „ O R S O V A " , na Kanale Sueskim] 18/VI 1914 TESTAMENT Kompozycja (Błaganie o litość), rysunek i portret olej­ ny p a n i I r e n i e S o l s k i e j . PR J a n c z e w s k i m pozostałe rysunki Jej i moje Jej portrety rysunkowe. Klisze z Jej fotografii. P L a n g i e r o w i obraz z „Ptakiem snu", kompozycje: Niedobrana para i Melancholia. Pałę zrobioną przeze mnie, która była Jej własnością. Wszystkie klisze oprócz Jej (z prawem reprodukowania kompozycji). B r o n i o w i M a l i n o w s k i e m u Aparat fotogra­ ficzny. Jeśli wróci z wyprawy, niech sobie wybierze obrazy, jakie zechce a discretion. P a n n i e J a d w i d z e Z i e l i ń s k i e j wszystkie jej portrety i albumy z reprodukcjami moich prac, które były własnością śp. Jadwigi Janczewskiej. P a n n i e A n i e l i Z a g ó r s k i e j Albumy z photo z moich prac, które były moją własnością. Wszystkie pra­ ce „literackie" (powieść, wiersze itd.) Listy Jej i pamiątki po niej pochować pod kamieniem, który ma być dla mnie postawiony w dolinie Kościeliskiej, tam gdzie ona sobie życie odebrała. Niech, Broń Boże, ultra kabotyn Miciński nie napisze o mnie ani słowa. Błagam o to najmocniej. Wolę być zu­ pełnie zapomniany. To mu przeczytać. O s t a t n i a w o ­ la u m a r ł e g o . Proszę jeszcze raz o przebaczenie wszystkich. Niech mi nie biorą za złe śmierci. Lepsze to niż ciągła męka bez końca i brak twórczości... R.M.S. „ O R S O V A " , między Tarentem a Suezem dnia 15/VI 1914 r. Stanisław Ignacy Witkiewicz Im dalej jadę, tym potworniejsze wszystko się staje. Wieczór w Port Said dał mi poznać, czym może być wszy­ stko, co przyjdzie: coraz okropniejszą męczarnią. Wszyst­ ko, co widzę pięknego czy dziwnego i niezwykłego, zamie­ nia się w straszną mękę. Wszystko to chciałbym oglądać z Nią. Przywykłem, że wszystko, co się działo, miało tylko wartość przez Jej obecność przy mnie. Wszystko teraz jest za silne, za straszne do zniesienia bez Jej obecności. Wszy­ stko, co być mogło siłą i pięknością, zwraca się przeciw mnie jak najgorsza trucizna. Straszliwy wyrzut co do mnie, że życia mego nie umiałem stworzyć mając wszyst­ kie dane do tego, że Jej życie zmarnowałem przez niecał­ kowite oddanie się Jej i przez cały szereg drobnych pozor­ nie rzeczy, o których pisać nie mogę. Jak to wszystko jest okropnem, nikt tego wiedzieć nie może, kto nie znał ca­ łego naszego stosunku. Im dalej żyję, tym okropniejszą jest moja wina. Zwrócić myśli gdzie indziej nie mogę, bo na czym się oprę. Próbuję myśleć o rzeczach, które mnie dawniej obchodziły. Myślę jak manekin nakręcony, ale nie w sposób twórczy. Wszystko to straciło wartość, bo nie ma żadnego związku z moją najgłębszą istotą, która jest tylko jednym strasznym bólem i wyrzutem sumienia. Nic oprócz straszliwej, bo za późno objawionej miłości dla Niej we mnie nie ma. Wszystko to było, ale było niezde­ cydowane, słabe, chwiejne i przywalone tysiącami drob­ nych błędów i życie ze mną bez zupełnego poczucia posia­ dania mnie nie mogło Jej dać szczęścia. A kiedy się prze­ ciw temu zbuntowała, odepchnąłem Ją brutalnie w śmierć i zatracenie. Wskutek tego niezdecydowania i niezamknięcia się w tej jednej miłości postępowanie mo­ je było niegodnym Jej nawet w rzeczach czysto zewnętrz­ nych towarzyskich. Ukrywanie naszego stosunku (przez brak decyzji ostatecznej) czyniło moją sytuację zewnętrz­ ną niewyraźną i niejasną, skąd wiele złych rzeczy wynikło, a ona musiała tracić wiarę w moją siłę i oparcia we mnie znaleźć nie mogła. W tym widzę straszny brak wartości mojej jako człowieka i muszę przypominać sobie moje niegodne zachowanie się z bólem i wstrętem do samego siebie. Na poprawę za późno, bo nie ma Jej, dla której je­ dynie innym stać się mogłem. Nie jestem z tych ludzi, którzy mogą dla innych albo z chęci samego życia zacząć żyć w zupełnie innych wymiarach, niż żyli dotąd. Nie mo- 259 �Stanislaw Ignacy Witkiewkz * LETTERS T O BRON1SLAW MALINOWSKI been through staying alive after Her death, they'd forgive me everything. There used to be nothing ugly in my life till now. There were mistakes, there was evil and the suffering it caused. Now the time comes when ugliness may intrude. Please don't ask me to turn ugly, let me leave in peace. I implore you, death is a wonderful thing. I'll try with all my might, but forgive me if I fail. I know, all of you may think that this is just a passing aberration. It is not, I assure you. I know myself now. But at times I get mad with the thought of death and that madness is the only truth. The rest is just lies and ugliness. A man who's spent thirty years never making a sacrifice cannot be required all of a sudden to start living in the most awful torment only for his Parents. Inner absurdity is killing me. I was nothing but an artist, born to love one woman only. I've wasted everything. My fault. My suffering is unbearable. Living on in the spirit of sacrifice would only make me crazy. I cannot come back. I can only die. The very thought of a return is frightening. I must travel on as long as there's any strength left in me and when all of it goes out, forgive me my faults. I implore you. I'm determined to endure till we arrive in Colombo. Something may still change, although it's getting worse and worse. I'm seeing all the irreparable evil that I've done but have refused to look at until now. If I'd been completely unaware, at least. But no, I could have changed everything but kept postponing it from day to day. Nothing can save me. I'll try to endure for as long as I can, but forgive me if I lose control. Trans, by M.K. 22. R.M.S. "Orsova" [June 19 - 28, 1914] Do you realise how I suffer because of my Parents? Can anyone understand how terribly I've been suffering? I keep trying to write exhaustively about everything. But 1 can't. You must believe me. This is not merely despair. But what I've thought through during the sea voyage. It's a conceptual construct that I cannot overcome. It's easy to say, "live for us". But W H O is supposed to live for you. A tortured corpse which cannot muster up even the slightest fondness for himself. If you only knew how terrible this suffering is. I f I could only describe it. Having travelled even this far has cost me an awful lot of effort. No chance of a rescue. I'd like to die serene but I can't because by doing that I'd torment my Parents to death. What terrible torture. If someone could only know the monstrosity of this. People will say that I was weak. To die one also needs some strength and the awareness that it is really impossible to go on. One needs to know one's worth, too, and the fatality of one's nature. A l l my life I've been a man bound with ropes. But that torment made sense. I was creative. Now there's nothing. A h , why write at all. Will your judgement change? You'll go on blaming me - that's all that'll remain. If someone could know my life and all this. If someone knew? She alone could have said something about i t . Tetrible torture. Forgive me. If just one section in this circle of thoughts could by its nature let a person focus on it. / A drawing of a circle divided into six parts is enclosed. / If I could only explain why death alone can exculpate me and give me some dignity. One cannot live with hideousness in one's heart. These are things one can neither stomach nor atone for since She is no more. A l l the errors resulted from Her unwillingness to make our engagement publicly known - but why. Because I'd already tried to break up with her once, so she couldn't be sure of anything. She couldn't rely on me. But neither did I_want the engagement to become public knowledge. Because I couldn't tely on myself, either. As a result things happened where I had to behave inadequately from the point of view of honour. I couldn't act as Her guardian and protector. In front of other people I had to put up a show which authorised them to do things I couldn't object to. But it's been my fault. A n d that is why my honour has been damaged. I wish I could describe all that so as to make you believe me. Many mysteries will remain unexplained. But I have erred horribly. I represent none of those values that a new life can be created from. It is possible to survive somebody else's death but not one's own moral demise while one is still alive. This is awful. Death will purify all that and you will have a clear memory. That it didn't happen earlier and I kept on hurting people, making them believe that I'd go on living, is not only my fault. I've told you: the further I go, the worse it gets. A terrible truth has been manifesting itself to me with increasing clarity. A n d its light is making me look more and more ghastly. Forgive me. Only death. Wherever I look I see nothing but things that aeath alone can cleanse. 260 Trans, by M.K. 23. [No address or stationery mark] [June 1 9 - 2 8 , 1914] �Stanisław Ignacy Witkiewicz • LISTY DO BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO gę pogodzić się z tym, że moja twórczość skończyła się i żyć w męczarni dlatego, by nie krzywdzić Matki i Ojca. Próbowałem przez 4 miesiące żyć. I z jakim rezultatem, że męka coraz straszniejsza i zadanie ponad siły. A wszystko, co człowiek ponad siły na siebie weźmie, musi go złamać i przekręcić jego moralną wartość na zło. Nie chciałem je­ chać. Byłem zupełnie bez woli, bo człowiek, który tylko ma śmierć w sobie, nie może mieć woli do żadnego po­ szczególnego zadania. Zdałem się na wolę innych - Mat­ ki, Bronia itd., którzy twierdzili, że zewnętrzne warunki mogą coś zmienić. Mogą w człowieku, który zachował choć jakąś jedną małą część swojej wartości nie zniszczo­ ną przez nieszczęście. Istniała dla mnie tylko twórczość. To zostało bez ratunku zniszczone. Żebym miał wiarę w wartość moralną, to bym mógł na tym coś zbudować. Ale na to odpowiada mi przeszłość z Nią przeżyta. Cóż zrobiłem mając to wszystko i mogąc tworzyć? Zniszczenie i rozpacz. Czyż mogę zacząć to nie mając sobie nic oprócz miłości dla Niej, która wszystko mi zakrywa, a nic nie tworzy, tylko truje najgorszym wyrzutem i zwątpieniem w wartość każdego wysiłku. Czemu Ona tego wszystkiego widzieć nie może, czemu nie może pisać dalej swoich prac, które żebym chciał rozumieć, naprawdę mogłem wszystko był naprawić, to na co wprost skarżyć się nie po­ zwalała Jej ambicja. Męka oglądania piękności świata z tą myślą, ze Ona juz tego widzieć nie może, jest czymś prze­ chodzącym moje siły. A n i Matka, ani Ojciec nie mieli tak potwornego nieszczęścia w życiu i dlatego nie zrozumieją nigdy, dlaczego żyć nie mogę. Gdyby zrozumieli, gdyby wiedzieli, co wycierpiałem żyjąc teraz po Jej śmierci, prze­ baczyliby mi wszystko. Dotąd nie było w moim życiu nic b r z y d k i e g o . Były błędy, było zło i męka z tego powo­ du. Teraz może przyjść brzydota. Nie chciejcie, abym się stał brzydkim i pozwólcie odejść w pokoju. Błagam o to, śmierć jest cudowna rzecz. Będę się starał wszelkimi siła­ mi, ale jeśli nie będę mógł, przebaczcie mi. Wiem, że wszyscy mogą myśleć, że to „stan chwilowy". Wierzcie mi, że tak nie jest. Znam teraz siebie. Ale miewam chwile strasznego obłędu śmierci i to jest j e d y n a p r a w d a . Reszta to kłamstwo i brzydota. Nie może człowiek, który 30 lat żył bez poświęcenia, nagle w najstraszniejszym cier­ pieniu żyć tylko dla Rodziców. Bezsens wewnętrzny mnie zabija. Byłem tylko artystą i byłem stworzony, aby kochać jedną kobietę. Zmarnowałem wszystko z własnej winy. Cierpienie nie do zniesienia. Poświęcenie i życie dalsze doprowadziłoby mnie tylko do obłędu. Wrócić nie mogę, tylko umrzeć. Na myśl o powrocie straszno się robi. Mu­ szę jechać dalej, póki sił starczy, a jeśli nie starczy, daruj­ cie mi moje winy. Błagam Was o to. Postanawiam dotrzymać do Colombo, Może się coś je­ szcze zmieni, jakkolwiek jest coraz gorzej. Tak wyraźnie teraz widzę wszystkie moje winy nie do odkupienia, których widzieć przedtem nie chciałem. Gdybym był cał­ kiem bezświadomy. Ale wszystko mogłem zmienić i od­ kładałem z dnia na dzień. Nic nie może mnie uratować. Będę się starał wytrwać, ile tylko będzie możliwe, ale przebaczcie mi, jeśli nie zdołam się opanować. 22. RMS „ O R S O V A " [19-28 czerwca 1914] Czy w i e c i e co ja c i e r p i ę z p o w o d u Ro­ dziców? Czy kto może zrozumieć, jak strasznie cierpię? Zabieram się ciągle, żeby napisać wyczerpująco 0 wszystkim. Ale nie mogę. Musicie mi wierzyć. To nie jest tylko rozpacz. Ale to, co przemyślałem przez drogę na okręcie. To jest konstrukcja myślowa, której nie mogę przezwyciężyć. Łatwo mówić - żyj dla nas. Ale K T O ma żyć dla Was. Umęczony ttup, który najmniejszej sympatii do siebie mieć nie może. Żebyście wiedzieli, jak straszne jest to cierpienie. Żebym mógł to opisać. To straszliwy wy­ siłek, że dotąd dojechałem. Nie ma ratunku. Chcę umrzeć z pogodą, a nie mogę, bo zamęczę Rodziców. Co za straszna męka. Zeby kto mógł wiedzieć potworność te­ go. Powiedzą ludzie, że byłem słaby. Na śmierć trzeba też pewnej siły i świadomości, że naprawdę już dalej nie moż­ na. Trzeba znać swoją wartość też i fatalność swojej natu­ ry. Byłem człowiekiem skrępowanym powrozami całe ży­ cie. Ale męka miała sens. Była twórczość. T e r a z n i c . Ach, po co pisać. Czyż sąd Wasz się zmieni? Zostanie żal do mnie. A gdyby kto mógł znać moje życie i to wszystko. Zeby kto wiedział? Jedna Ona mogłaby coś o tym powie­ dzieć. Straszna męka. Przebaczcie mi. Zeby choć jeden wycinek z tego kółka myśli był taki, żeby się na nim za­ trzymać. [Tu rysunek koła podzielonego na 6 cząstek]. Żebym mógł wytłomaczyć to, że tylko jedna śmierć może mnie usprawiedliwić i nadać mi wartość. Nie można żyć z ohydą w sercu. To są rzeczy, których nie można strawić 1 nie można odpokutować, bo Jej n i e ma. Błędy wy­ nikły stąd, że ona nie chciała, aby wiadome było narzeczeństwo - ale czemu. Bo już raz chciałem z Nią zerwać i niczego nie była pewna. Nie mogła mi wierzyć. Ale ja t e ż nie chciałem tego, aby to było wiadome. Dlatego, że nie wierzyłem sobie. I stąd wynikły rzeczy, w których mu­ siałem być niedociągnięty pod względem honoru. Nie mogłem być Jej obrońcą i opiekunem. Musiałem udawać wobec ludzi, co upoważniało ich do rzeczy, na które nie mogłem reagować. Ale to moja wina. W tym jest nad­ szarpnięty mój honor. Chciałbym módz to wszystko tak opisać, abyście musieli mi wierzyć. W i e l e t a j e m n i c z o s t a n i e n i e w y j a ś n i o ny c h. Ale winy moje są okropne. Nie mam nic z tych wartości, których nowe ży­ cie stworzyć można. Można znieść czyjąś śmierć, ale nie można znieść swojej moralnej śmierci za życia. To okrop- �Stanisław Ignacy Witkiewicz • L E T T E R S T O BRONISŁAW MALINOWSKI Dearest Parents. Destiny has decided. I cannot go on living. I've been like a man covered with wounds who's been bathed i n sulphuric acid. Every sinde thing - the sea, the people, the sky, each word causes me boundless pain. Forgive me. A man turns into a monster when he's forced to struggle against overwhelming odds, finding inside himself nothing to rely on. No words can express what I've been going through. Nothing but death. I beg your forgiveness. Trans, by M.K. 24. [Address:] B. Malinowski / read and send to the Family / send all letters as registered mail R.M.S. "Orsova" [June 1 9 - 2 8 , 1914] Telling someone else to live is a terrible thing to do. Wouldn't it have been better i f I'd finished with myself right away, just as I wanted to. I f a man as attached to life as I've been suddenly wants to die that's proof enough that everything is really finished. Why not [one or more lines are missing from the xerox copy] terrible complications without the awful torment of the last months. If someone only knew how terrible my suffering has been. What I've lost. Everything: the most beautiful, the only love, My Only One for whom I could have still created something in this world. I am alone. Mother, don't be angry. I wish Father didn't blame me. It's been my destiny. Believe me, I just couldn't go on living. This is not a passing condition. It's getting more and more ghastly. Forgive me. I beg you again. Trans, by M.K. 25. 26. 2 July 1914 Anurasdhapura Explications for the Authorities of Ceylon After having lost my bride who has suicided herself, I would beforfe] 4 months to kill myself [wanted to kill myself four months ago]. My Family has concealed [counseled] me to make a journey. My friend (the one of my two best friends) was just going for New Guinea in a scientific Expedition. He was so kind that he has lent me £ 50 to the sum, I have had, and has taken me with him in a very bad psychic state and on account of it has had many troubles. He was so good as a best brother. A n d I am sorry that I must do him than unjustice and leave him in his dangerous tripes. But I see that travelling instead of improving my state makes me a horrible pain. Because I see the bea[u]tifull things that She never will see and this makes me most unhappy. More than I was before i t . I am writing it in scope that my dearest Friend Dt. Malinowski has no troubles on account of my death to make him avoid any formalities or inquiry, that can make him too late for his ship. That is my last will that he does not be disturbed on account of me in his journey, because he must be in Australia for the Congress of British Association. It would be for me a very great pain that I instead to be grateful! to 1 im have made him any trouble Excuse me for my horrible English. Yours, S. I . Witkiewicz [Original letter in English] Dear Bronio: You'll think this is ham acting. I don't wish you ever to suffer even a part of what I've been through. [Address:] [Printed on the envelope:] B. Malinowski / read and send to the Family Clarke's Botanic Hotel North Terrace Adelaide Telephone 665 R.M.S. "Orsova" [June 1 9 - 2 8 1914] Can anyone comprehend the awfulness of my torment. If anyone knew, they'd forgive me. Let a little pure memory of me remain, at the very least. Have pity on the unhappiest man in the world. I kiss your hands. Forgive me. Forgive - [In Witkiewicz's hand:] B. Malinowski Open in case of my death Trans, by M.K. 262 [On the reverse side of the envelope:] �Stanisław Ignacy Witkiewicz • LISTY DO BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO ne. Śmierć oczyści to wszystko i będziecie mogli mieć czy­ stą pamięć. Ze wcześnie się to nie stało i tyle krzywdy je­ szcze wyrządziłem łudząc wszystkich, że żyć będę, nie tyl­ ko moja wina. Mówiłem: im dalej, tym gorzej. Straszliwa prawda coraz jaśniej zarysowuje się przede mną. Coraz straszniej wyglądam w tym świetle. Przebaczcie. Tylko śmierć. Gdzie spojrzę, nie ma rzeczy, której by tylko śmierć oczyścić nie mogła. 23. [RMS „ORSOVA", 19-28 czerwca 1914] Najdrożsi Rodzice. Takie było przeznaczenie. Żyć dłu­ żej nie mogę. Jestem jak człowiek cały w ranach, którego kąpią w kwasie siarkowym. K a ż d a r z e c z - morze, lu­ dzie, niebo, każde słowo jest męczarnią bez granic. Prze­ baczcie. Człowiek potwornieje, kiedy musi przezwyciężać rzeczy silniejsze od niego nie mając w sobie nic, na czym mógłby się oprzeć. Nie ma słów na to, co cierpię. Jedyna śmierć. Błagam o przebaczenie. Statek „ O r s o v a " . Ze zbiorów Terence'a Wrighta Orient Liner „OrstW. The collection of Terence Wright 25. Dr Bronisław Malinowski Po przeczytaniu proszę odesłać Rodzinie RMS „ORSOVA" [19-28 czerwca 1914] 24. B. Malinowski Po przeczytaniu odesłać Rodzinie Listy proszę wysłać rekomendowane RMS „ORSOVA" [19-28 czerwca 1914] Straszna rzecz kazać komuś żyć. Czyż nie lepiej było skończyć zaraz wtedy, kiedy chciałem. Jeśli człowiek tak przywiązany do życia jak ja chce umrzeć, to dowód, że na­ prawdę wszystko się już skończyło. Czemu nie [brak jed­ nego lub więcej wierszy w kserokopii] strasznych kompli­ kacji bez straszliwej męki tych miesięcy. Zeby kto wie­ dział, jak straszne jest moje cierpienie. Co straciłem. Wszystko: najpiękniejszą, jedyną miłość. Jedyną, dla której mogłem jeszcze stworzyć coś na świecie. Jestem sam. Matko, nie gniewaj się. Zeby ojciec nie miał żalu. Takie było przeznaczenie. Wierzcie mi, że żyć nie mogłem. To nie stan chwilowy. Coraz straszniej jest. Przebaczcie mi. Jeszcze raz błagam. Czy kto jest w stanie zrozumieć okropność mojej mę­ ki. Gdyby kto wiedział, przebaczyłby mi. Niech przynaj­ mniej trochę pamięci czystej po mnie zostanie. Zlitujcie się nad najnieszczęśliwszym człowiekiem na świecie. Całuję ręce Wasze. Przebaczcie. Przebaczcie — 26. * 2 V I I 1914, Anuradhapura Explications for the Autorities of Ceylon After having lost my bride who has suicided herself, I would befor[e] 4 months kill myself. My Family has conce­ aled me to make a journey. My friend {the one of my two best friends) was just going for New Gwinea in a scientific * O r y g i n a ł listu pisany w wersji angielskiej. T ł u m a c z e n i e poniżej. 263 �Stanisław Ignacy Witkiewicz • L E T T E R S T O BRONISŁAW MALINOWSKI H.M. To the authorities or Police of Ceylon St. Ignacy Witkiewicz Explications humorous [added later] Trans, by D.G. 27. Freemasons Hotel, Stirling Terrace Albany, August 3, 1914 Western Australia Dearest Parents, The awful news about the war reached us in Albany today. I f it turns out to be true, I'm coming back from Fremantle by the first steamboat. Only in this way can I still be useful and do something. Otherwise there's nothing but this terrible madness from which no creative urge results that could perhaps justify my existence. It could be a more honourable way to end one's life than by committing suicide, painting landscapes in New Guinea or coming down with yellow fever. This whole journey makes no sense at all. I'm worried about Mother. What's going on back there? There's unconfirmed news about wars that Austria fights against Russia and France against Germany." Personal problems need to be put aside so that one can somehow acquit oneself of this miserable existence. The pointlessness of this trip is simply terrible. Bronio is becoming more and more of a stranger to me. Studying the little plants of Australia while such awful things are going on in Europe makes no sense at all. In such a situation life seems to be more to the point. I'll refrain from describing Australia in a more detailed way. I'm so upset that I cannot write any longer 1 kiss you both Stas What can one write in the face of really great matters? I shouldn't have embarked on this trip. I had the right premonition during the last days in Zakopane and London. How terrible: my entire life has been cursed with bad timing. Both personal life and art totally wasted. Maybe in this way something will happen for real or else death will come. Trans, by M.K. 28. R.M.S. "Orvieto" August 5, 1914 The time has come to put aside everything personal, give up all suicidal thoughts which are mere foolishness compared to what is going on now and at last make something out of one's life, out of that remnant of extant energies. Just think what a terrible thing has happened to me, as if it were not enough. In this awful time, when the country and you two are threatened, I cannot join you but have to stay thousands of miles away, drowning in idleness and despair. My fate is really tragic. It must have been some sort of premonition that made me plan this journey with such awful reluctance. It wasn't my doing. 1 couldn't have made the decision because I did not want to go on living. A n d now I'm denied the only chance to salvage my honour, to do something at last and perish together with those who fight. The supreme torment that I've suffered wasn't enough, apparently. Now this very worst nonsense comes up. I cannot even write about it, being strangled by a despair even more monstrous than what I'd already gone through. I'll try to come back to Poland, but if [ I fail, then] what shall I do? I won't survive this idleness. The last opportunity is slipping out of my grasp and all that remains is the monstrous pointlessness of a life lived with no chance to do anything. When art has petered out, one could still do this one thing. But even that is impossible. Why this cruel punishment? My present state is beyond words. Suffering with no possibility of a beautiful ei d by suicide. I wish I could he there now and fight and at least die honorably. Even that I cannot do. My conscience is killing me for having left the country. But it wasn't only my doing. Who can understand the horror of that. To be separated from the others while the fate of the country hangs in the balance. To go sightseeing in Australia at such a time. I cannot write. Terrible, unbearable. If I cannot get hack to my country, I won't be able to go on living. The absurdity of this is just too horrible. The last possibility denied. Horrible suffering. Trans, by M.K. 29. R.M.S. "Orvieto" - August 6, 1914 This journey, so lightheartedly decided upon and begun almost without the participation of my own will, 264 �Stanisław Ignacy Witkiewicz • LISTY LX) BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO Expedition. He was so kind that he has lent me £ 50 to the sum, I have had, and has taken me in a very bad psychical state with him and on account of it has had many troubles. He was so good as a best brother. And 1 am very sorry that I must do him than unjustice and leave him in his dangeroes tripes. But I see that the travelling instead of improving my state makes me a horrible pain. Because I see the bea[u]tyfull things that She never will see and this makes me most unhappy. More as 1 was before it. I am w r i t i n g i t i n s c o p e t h a t my d e a r e s t F r i e n d D r M a l i n o w s k i has n o t r o u b l e s on account of my death to make him avoid any formalities and inquiry, that can make him too late for his ship. That is my last will that he does not be disturbed on account of me in his journey because he must be in Australia for the Congress of British Association. It would be for me a very great pain that I instead to be gratefull to him have made him any trouble. Excuse me my horrible English Yours S. I . Witkiewicz m.p. [Dopisek ołówkiem na marginesie:] Broniu Kochany. Pomyślisz, że to kabotyństwo. Nie życzę Ci, abyś k i e d y c z ą s t k ę piał co ja. stwo, przed czterema miesiącami chciałem się zabić. Moja rodzina doradziła mi udanie się w p o d r ó ż . Mój przyjaciel (je­ den z dwóch moich najlepszych przyjaciół) wybierał się wła­ śnie na Nową Gwineę z wyprawą naukową. Był tak uprzej­ my, że do sumy, jaką rozporządzałem, pożyczył mi pięćdzie­ siąt funtów szterlingów i zabrał mnie ze sobą w bardzo złym stanie psychicznym, na skutek czego miał wiele kłopotów. On był tak dobry jak najlepszy brat. I jest mi bardzo przykro, że jestem zmuszony popełnić wobec niego taką niegodziwość i opuszczam go w jego niebezpiecznych wędrówkach. Ja jed­ nak widzę, że podróżowanie zamiast poprawić mój stan, sprawia mi okropne cierpienie, ponieważ fakt, iż ja mogę oglądać piękne rzeczy, których Ona nigdy nie zobaczy, czyni mnie w najwyższym stopniu nieszczęśliwym. Jeszcze bardziej niż byłem poprzednio. Piszę to z p e ł n ą o d p o w i e d z i a l n o ś c i ą , że­ by m ó j n a j d r o ż s z y p r z y j a c i e l d r M a l i n o w ­ s k i n i e m i a ł ż a d n y c h k ł o p o t ó w w związku z mo­ ją śmiercią, zeby uniknął wszelkich formalności i przesłu­ chań, co mogłoby spowodować jego spóźnienie na ten sta­ tek. To jest moja ostatnia wola, żeby z mojego powodu nie doznał on żadnych przeszkód w podróży, ponieważ musi być w Australii na Kongresie Stowarzyszenia Brytyjskiego. Spra­ wiłoby mi wielki ból, gdybym zamiast okazać moją wdzięcz­ ność stał się przyczyną jakichkolwiek dla niego kłopotów. Proszę wybaczyć mój okropny angielski. Wasz S. I . Witkiewicz, m.p] t e g o przecier­ [Koperta z nadrukiem:] Clarke's Botanic Hotel, North Terrace, Adelaide. Telephone 665 27. Freemasons Hotel, Stirling Terrace Albany, 3 VIII 1914 Western Australia B. Malinowski H. M . To the Autorities or Pol (ice) of Ceylon or given St. Ignacy Witkiewicz Explications Najdrożsi Rodzice: Dziś otrzymaliśmy w Albany fatalne wiadomości co do wojny. Jeśli to okaże się prawdą, to wracam zaraz z Fremuntle pierwszym parowcem. Jeszcze jedyna forma, w jakiej mo­ gę być użytecznym i coś zrobić. Tak tylko obłęd okropny bez twórczości, jedynego usprawiedliwienia mego istnienia. Mo­ że w ten sposób godniej zakończę życie niż w samobójstwie albo malowaniu pejzażyków na Nowej Gwinei czy też [w] żółtej febrze [późniejszy dopisek autora listu:] Cała ta podróż w ogóle sensu żadnego nie ma. Jestem niespokojny o Mamę. Co tam się teraz dzieje.' Otworzyć w razie śmierci [Na odwrotnej stronie koperty:] humorystyczne 12 V I I 1914, Anuradhapura Wyjaśnienia dla Władz Ceylon u Po utracie mojej narzeczonej, która popełniła samobój- Wiadomości niepotwierdzone o wojnie austro-rosyjskiej i francusko-niemieckiej. Trzeba osobiste rzeczy odłożyć na bok i w jakiś sposób usprawiedliwić to nędzne istnienie. Bezsens tej podróży okropny. Bronio jest coraz bardziej obcy dla mnie. Oglądanie roślinek australskich, kiedy tam wypadki tak straszne, żadnego sensu nie ma. Wobec takich 265 �Stanisław Ignacy Witkiewicz • L E T T E R S T O BRONISŁAW MALINOWSKI is now turning into a horrible crime. I'm denied the opportunity to perform the only task I was still capable of after I've lost my artistic talent. My fate has really been tragic. I feel as i f I've woken up from an awful dream. I n the last two days I've spent less time than before thinking of that terrible misfortune that befell me. I can only think about death with disgust and contempt. But the only chance of living on has been denied. The news gets worse and worse. Getting back to Poland is out of the question. still occupy myself with unimportant trivia, with superstition. However, twenty minutes to ten has beei such a fateful hour i n my life that I feel an uncontrollable urge to describe a few facts connected with i t . Mv first impression connected with that hour. I was about ten years old. I was going to bed. Mother was playing the piano. Between her and me there were two dark rooms. A candle was burniiu afraid of something, I don't really know what it was. The time was twenty to ten. A t least that is my earliest recollection associated with that hour. It is noteworthy that as a child I used to be especially fascinated by Australia. As evidence I can quote a map of that continent from a small atlas which Mrs. Dembowska gave me. I used to scribble all over that map. The torn of Adelaide in particular is underlined, with longitude and latitude given. Another of my childish fascination was potassium cyanide. It was my dream to have it in my collection of chemicals. I had intuition but lacked willpower. I forced myself to go on this trip but started out still thinking of death. Even while already i n Perth I still wanted to poison myself with cyanide. But I thought of you and that has stayed my hand. I've sent some crazy letters. Luckily, they've all been lost. How mediocre all that seems i n the face of this terrible reality. How I envy those who can do their duty now. I used to joke that joining the riflemen was the only thing to do. But i n peaceful times and i n my then state of mind it looked like a farce. Now the awfulness of this inertia which has been forced upon me surpasses all. What's happening with all of you? Why can't I be there and fight so that I could at least erase with my useful death all the bad things I've done. I don't know i f I can live through what's i n store for me i f I cannot get back to the country. The thought of a future is frightening. Suicide seems just as hideous as life now. The unhappiness I used to suffer was not enough. Now the worst thing comes. I told you it was madness. No one has stopped me. Now it's too late for anything. How awful. Being unable to end one's life with dignity. I'm not blaming anyone. Everybody meant well. The result has been as bad as it could possibly be. No one will ever know what I've suffered. But [in] my sterile emptiness, misled by ambition, I've rejected my last love. False ambition has been the root of all evil. Why didn't I stay when I'd come back from Berlin? Why did everybody tell me to go? A n d I had no will of my own because I did not want to live. How terrible it is to end one's life like this. The only thing left to do and even that cannot be done. Trans, by M.K. 30. August 10, 1914, Botanic Hotel Adelaide (Australia) It may seem stupid that although I'm quite overwhelmed by a terrible personal misfortune, the awful news about the war and my enforced idleness, I Whenever I saw that hour on a clock (even an inaccurate one - say, set at five o'clock or at midnight), something unpleasant always happened to me within ltnin three or four days. I first saw that hour on a stopped watch in Sytgudyszki - that is, i n Lithuania. Going out f o r a i I forgot to take my watch with me. When I came back to my room in the evening, I saw that same watch stopped at that hour. Next day I was ill with typhoid, a rather dangerous case (the only serious illness thattl I had since I was six). For the second time it happened in Rome. I was supposed to meet Miss T. in Florence. I wanted to have a final talk with her about our future relationship. I'd been in love with her since I was sixteen. I wen; to bed early, about nine. Karol Szymanowski, with whom I was traveling at the time and who knew about this superstition of mine, noticed that my watch had stopped and set it for twenty to ten. In the morning 1 didn't wake him up, so I left quite convinced that something bad was going to happen. In three days time I had a talk with Miss T. from which it transpired that our future together was not to he. We went on writing each other but that correspondence ended barely a later. It was in Florence that I had my first onset of suicidal thoughts. In 1909 in December (or at the end of Novemba while staying with Mr. and Mrs. Smialowski I set their ancient clock - one that had stopped ages ago - i hour in question, trying to overcome my superstitioa <Before January > 1 Before March I met the late 1 S u c h parentheses denote fragments crossed, author. 266 �Stanisław Ignacy Witkiewicz • LISTY D O BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO 29. • c z y życie nabiera większego sensu. Wstrzymuję się z dall y m opisem Australii. RMS „ORVIETO", 6 V I I I 1914 I Jestem tak zdenerwowany, że więcej pisać nie mogę. Całuję Was Staś I Cóż można pisać wobec rzeczy prawdziwie wielkich? 1 Trzeba było nie jechać wcale, tak jak czułem w ostatnich liniach w Zakopanem i w Londynie. Co za straszna rzecz, że wszystko w moim życiu nie w po­ ł ę się dzieje. j Zmarnowane życie osobiste i sztuka. Może w ten sposób coś się stanie naprawdę albo śmierć. Podróż, tak lekkomyślnie postanowiona i rozpoczęta pra­ wie bez udziału mojej woli, zamienia się teraz w okropną zbrodnię. Jedyny czyn, do którego po utracie sztuki byłem zdolny, jest mi odjęty. Naprawdę los mój jest tragiczny. Mam uczucie, że się zbudziłem ze strasznego snu. Od dwóch dni mniej myślę o tym strasznym nieszczęściu, które mnie spo­ tkało. Nie mogę myśleć o śmierci bez obrzydzenia i pogardy. A jedyna możność życia odjęta. Wiadomości coraz gorsze. Mowy nie ma o dostaniu się do kraju. 28. Miałem intuicję, ale nie miałem woli. Zmusiłem się gwał­ tem do tej podróży, a jechałem ciągle z myślą o śmierci. Je­ szcze w Perth chciałem się otruć cyjankiem. Znowu myśl i RMS „ORVIETO", 5 VIII 1914 IPrzyszedł czas, że osobiste r ^ z y trzeba by odłożyć, wyrzec L myśli samobójczych, które są głupstwem wobec tego, co się dzieje, i zrobić nareszcie coś ze swego życia, z resztki sił, • które zostały. Pomyślcie, jak straszne jest to, co mnie jeszcze spotyka. W tak strasznej chwili, kiedy krajowi i Wam grozi niebezpieczeństwo, ja nie mogę się do Was dostać - o tysiące kilometrów od Was odległy w bezczynności i rozpaczy. Na­ prawdę los mój jest tragiczny. Miałem jakieś przeczucie, że Itak strasznie nie chciałem jechać. Nie moja wola była w tej [podróży. Nie miałem decyzji, bo sam żyć nie chciałem. Teraz [jedyna sposobność, aby uratować honor i nareszcie dokonać czegoś i zginąć razem z walczącymi, zostaje odjęta. Za mało było najstraszliwszej męki. Jeszcze ten bezsens najgorszy. Pisać nit mo£5C te^o bo mnie dławi rozpacz jeszcze potworniejsza |niż to, co było dotąd. Będę się starał dostać do kraju, ale jeśli i [nie, to] co robić? Nie przeżyję tej bezczynności. I Ostatnia rzecz wymyka mi się z rąk i zostaje potworny i bezsens życia już bez żadnej możności czynu Kiedy sztuka się 'skończyła, można by jeszcze to dokonać Ale i to nie * Za co tak straszna kara? i 0 Was mnie wstrzymała. Wysłałem wariackie listy. Na szczę­ ście zginęły. Jakież to wszystko marne wobec tej okropnej rzeczywistości. Jakże zazdroszczę tym, którzy mogą spełnić teraz obowiązek. Mówiłem żartem, że jedyna rzecz to zapisać się do Strzelca. Ale w czasie pokoju wydawało mi się to far­ są w tym stanie, w jakim byłem. Teraz okropność tego bezwładu przymusowego przecho­ dzi wszelkie granice. Co z Wami się dzieje? Czemu nie mogę być tam i walczyć, 1 przynajmniej śmiercią pożyteczną zatrzeć te wszystkie złe rzeczy, które popełniłem. Nie wiem, czy przetrzymam to, co mnie czeka, o ile nie będę mógł się dostać do kraju. Strach pomyśleć o przyszłości. Samobójstwo teraz jest tak ohydne jak życie. Za mało było tego nieszczęścia. Teraz przychodzi rzecz najokropniejsza. Mówiłem, że to szaleństwo. Nikt mnie nie wstrzymał. Te­ raz za późno na wszystko. Jakież to okropne. Nie móc skoń­ czyć życia w sposób godny. Nie obwiniam nikogo. Wszyscy chcieli dobrze. Wyszło najokropniej. Nikt wiedzieć nie będzie, co przecierpiałem. Ale [w] pustce bezpłodnej odtrąciłem miłość ostatnią przez ambicję. Przez fałszywą ambicję wszystko złe się stało. To, co teraz jest, to się wyrazić nie da. Cierpienie już bez §ożności pięknego końca w samobójstwie. Chciałbym teraz być tam i bić się, i zginąć przynajmniej nie. Nawet tego nie mogę. Straszny wyrzut, że pojechałem. Ale nie tylko moja w tym odpowiedzialność. Kto zrozunie straszność tego. Nie móc być tam ze wszystkimi, kiedy ; ważą losy kraju, i jechać po Australii oglądać widoki. Nie mogę pisać. Straszne, nie do zniesienia. Czemuż nie zostałem wtedy po powrocie z Berlina? Czemuż wszyscy mnie namawiali? A woli własnej nie miałem, bo żyć nie chciałem. Jeśli nie będę mógł się dostać do kraju, żyć nie będę Może to wydać się głupim, że przygnieciony strasznym osobistym nieszczęściem i strasznymi wiadomościami o woj­ nie i swoją przymusową bezczynnością zajmuję się rzeczami małej wagi, przesądami. Jest jednak w moim życiu przezna­ czenie związane w tak dziwny sposób z godziną dwadzieścia Naprawdę zbyt straszny jest bezsens. Ostatnia możliwość odjęta. Straszliwe cierpienie. Straszne to tak życie kończyć. Jedyny czyn, i tego nie móc spełnić. 30. Botanic Hotel, Adelaide (Australia), 10 V I I I 1914 267 �S t a n i s l a s Ignacy Witkiewicz • LETTERS T O BRONISŁAW M A L I N O W S K I late J. Janczewska had lived there for a long time, I noticed that the clock didn't in fact show twenty to eleven but twenty to ten. I t was morning. I was just telling Her about this superstition of mine and happened to mention the clock in the picture. I came nearer to have a look at it and saw (almost with horror) that the hour hand was slightly bent, so the clock really showed twenty to ten. As i f it had been lying in ambush for two months to make us stay in that house. A t that very moment I thought that some awful misfortune was sure to happen to me there. Moving from Sliwiak's house after seventeen years and finding in the new place a clock stopped at the fatal hour must have seemed strange, indeed. O n January 17, which was Friday (and Friday is my bad day, too) I proposed to the late J[adwiga] Janczewska. I didn't want her to go to Leszcze in June. In April the round clock that Mother got as a gift from Miss T. stopped at twenty to ten. Jadwiga Janczewska at Miss M.B's. In March I met Mrs. Irena Solska. When my relationship with the latter began, I was planning to go to Zakopane at the end of June. She was already there. I lived in Cracow i n Grodzka Street. (The timing was as follows. I f a clock was working and I saw its hands point to the fatal hour, I had to expect a minor unpleasantness to happen within three days. I f a clock had stopped at twenty to ten, the event followed three months later. I cannot remember why this particular timetable took hold or how the whole superstition started.) Walking to the Market in Cracow I always chose the left side of a street. O n the eve of my departure walking out of the house I saw a coal cart standing right in front of the gate. I had to walk around it, so I crossed the street and only then did 1 notice a watch repair shop opposite where I lived. In the shop window there was a huge hanging clock which had stopped at my fatal hour. (The hand showing minutes should never go beyond number V I I I or 8. It doesn't necessarily have to point to the number itself.) With that departure the best days of my life ended. Relations between us were getting worse and worse (it was all my fault. I had underestimated both of us and was punished in this cruel way). In January or February while staying in a sanatorium I set a clock for twenty to ten - as a joke. 1 did it during Rubinstein's concert. O n February 21 that awful thing happened. O n February 24 I began the thirtieth year of my hopelessly wasted life. O n Friday the 20th we had an argument which caused that terrible disaster. In the month that followed things happened in connection with Mrs. SfolskaJ which strongly affected my whole future life. I wanted to leave her, but I was too weak, so the relationship (to which I owe my awful notoriety) dragged on for a long time. (I've always said that 1 can only imagine being alive till thirty. The thirtieth year of my life will never be completed and in such numbers as 31, 32, 35 or 40 I cannot see "a succession of my" birthdays. 17 has been my fatal number, too, for some reason.) In 1911, when I planned to travel to London from Brittany, my watch stopped at nine forty. In the evening it showed nine thirty five, but I must have jostled it somehow and then forgot to wind it up, so by morning it had stopped at the fatal hour. The five minutes' difference must have resulted from some involuntary movement of mine. Going by bus in Cambridge I saw a large clock which had stopped at the hour in question, hanging in a shop window. Leafing through a newspaper in a dentist's waiting room I saw a watchmaker's advertisement with a picture of a clock showing twenty to ten. In two months time the break-up with Mrs. S[olska] began. It's used up a lot of my energies and generally speaking, that whole period of my life was extremely unpleasant. We spent seventeen years living in Sliwiak's house. Then we moved to Bystre and into a villa called "Nosal". (Bystre used to be my first address in Zakopane when I was two years old.) There was a picture there with a clock in it. It was my habit to examine all clocks in any new place I moved into. To my satisfaction I saw that the clock i n the picture showed twenty to eleven. Two months later, when we were well settled and the The decisive letter from B. Malinowski without which this whole journey would never have started reached me at T. Langier's. His alarm clock had stopped at twenty to ten. When I first went shopping for tropical equipment at Gani's in London, I saw a large hanging clock that had stopped at the very same hour. A few days later also in London when I went to a watchmaker's to have my watch repaired I noticed a defunct alarm clock showing nine forty. One evening I got off at Southampton Row instead of Grays Inn Road, walked along Theobald Road and glancing in a shop window saw an alarm clock which had stopped at the hour in question. Walking out of a dentist's i n West-Hampstead I meant to go to Kings Cross, but for some reason bought a ticket to Baker-street. Walking along Regent Street later on I saw a small watch that had stopped at twenty to ten. Ignoring all those warnings, I went away. It was "Orsova's" seventeenth passage. Having arrived in Ceylon I wanted to kill myself in Domhilli and Naalande. I was sitting, holding a Browning to my temple. I couldn't shoot myself, because the thought of my Parents stopped me at the very last moment. This 268 �Stanisław Ignacy Witkiewicz * LISTY DO BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO minut przed dziesiątą, że nie mogę się wstrzymać, ażeby nie opisać faktów z tą godziną związanych. Pierwsze wrażenie związane z tą godzi­ ną. Miałem koto dziesięciu lat. Kładłem się spać. Matka gra­ ła na fortepianie. Oddzielały mnie od Niej dwa pokoje ciem­ ne. Paliła się świeca. Bałem się czegoś, sam nie wiem czego. Była wtedy ta godzina. Przynajmniej jest to ostatnie wspo­ mnienie, które się z pojęciem tej godziny wiąże. Zwracam uwagę, że kiedy byłem dzieckiem, zajmowała mnie specjalnie Australia. Dowodem tego jest mapa Australii z małego atla­ su, który dostałem od pani Dembowskiej, cała pokreślona. Miasto Adelaide jest oznaczone specjalnie, z długością i sze­ rokością geograficzną. Drugim ideałem dzieciństwa z okresu chemicznego był cyjanek potasu. Marzyłem o tym, aby mieć go w mojej kolekcji chemikaliów. Kiedy zobaczyłem tę godzinę na zegarze idącym (choćby źle, na przykład o piątej lub dwunastej w nocy), zawsze w ciągu dni trzech-czterech spotkało mnie coś nieprzyjemnego. P i e r w s z y raz zobaczyłem zegar na tej godzinie stoją­ cy na Litwie w Sylgudyszkach. Wyjeżdżając na spacer zapo­ mniałem zegarka. Wieczorem, kiedy wróciłem do mego po­ koju, zastałem zegarek mój stojący na tej godzinie. Nazajutrz byłem już chory na tyfus, dość niebezpiecznie (jedyna ciężka chotoba, którą miałem od siódmego roku życia). D r u g i raz było to w Rzymie, miałem spotkać się we Florencji z Panną T. Chciałem rozmówić się definitywnie z Nią co do mojego stosunku do Niej w przyszłości. Koch.iłem się w Niej już od siedemnastego roku życia. Położyłem się spać wcześnie kolo dziewiątej. Karol Szyma­ nowski, z którym podróżowałem i który wiedział o tym mo­ im przesądzie, zobaczywszy, że zegarek mój stanął, n a s t a ­ wił go na t ę g o d z i n ę . Rano nie budziłem go i wyje­ chałem z rym przekonaniem, że coś złego się stanie. W trzy dni miałem we Florencji w Museum Borgello rozmowę z panną T , w której się okazało, że z przyszłości naszej nic być nie może. Mimo późniejszej korespondencji stosunek li­ stowny skończył się w rok niecały potem. We Florencji pierwszy raz miałem myśli samobójcze. W roku 1909 nastawiłem w grudniu (lub końcu listopa­ da) zegar u pp. Smialowskich, zegar starożytny, który nigdy nie chodził, na tę godzinę, chcąc przezwyciężyć ten przesąd. < Przed styczniem > * Przed marcem poznałem u panny M. B. śp. Jadwigę Janczewską, w marcu poznałem panią Irenę Solską. Kiedy stosunek się zawiązał z tą ostatnią, miałem w końcu czerwca jechać do Zakopanego. Ona juz tam była. Mieszkałem w Krakowie na ulicy Grodzkiej. (Czas wydarzeń był następujący. Jeśli zegar szedł i widziałem tę godzinę, drobna przykrość miała się zdarzyć w przeciągu trzech dni od zobaczenia. Jeśli zegar stal, czas był ttzy miesiące. Dlaczego * W takich ostrych nawiasach znajdują się wyrazy przekre­ ślone przez S. I. Witkiewicza. taki właśnie termin i kiedy ten rytuał powstał, nie mogę so­ bie przypomnieć, jak i samego początku tego przesądu.) Za­ wsze idąc do Rynku, szedłem po stronie lewej. Na dzień przed wyjazdem wychodząc z domu zobaczyłem przed bramą wóz z węglami. Musiałem go obejść. Tym rozpędem przesze­ dłem na drugą stronę i po raz pierwszy zobaczyłem, że jest tam zegarmistrz. Ogromny zegar ścienny stał na tej godzinie. (Wskazówka minutowa nie powinna była być poza ósemką VIII lub 8. Niekoniecznie na samym punkcie.) W przeciągu miesiąca miałem przeżycia w związku z p[anią] S[olską], które zasadniczo wpłynęły na całe moje późniejsze życie. Chciałem z Nią zerwać, ale nie miałem siły, i stosunek ten (wskutek którego miałem później opinię najfatalniejszą) wlókł się przez czas długi. (Zawsze mówiłem, że życie moje widzę do trzydziestego roku życia. Trzydziesty tok niewyraźnie, a cyfry takie jak 31, 32, 35 lub 40 nic mi nie mówią jako cyfry oznaczające moje lata. 17 była moją cyfrą fatalną, też nie wiem czemu.) Kiedy miałem jechać do Londynu z Bretanii 1911 roku, mój zegarek stanął na dwadzieścia do dziesiątej. Wieczorem stał na dwadzieścia pięć, musiałem go trącić i zapomniałem nakręcić - rano stal na tej godzinie. Widocznie przeszedł te pięć minut wskutek potrącenia. W Cambridge z autobusu widziałem na wystawie duży ścienny zegar stojący na tej godzinie. A u dentysty, przeglą­ dając gazetę, zobaczyłem ogłoszenie zegarmistrza z zegarem z tą godziną. W dwa miesiące zaczęło się zrywanie stosunku z p[anią] S[olską], które kosztowało mnie wiele siły, i cały ten okres życia był niezmiernie przykry. W domu Ślimaka mieszkaliśmy lat siedemnaście. Po siedemnastu latach przenieśliśmy się na Bystre do willi „Nosal". (Na Bystrem mieszkałem pierwszy raz w Zakopa­ nem, kiedy miałem dwa lata.) Wisiał tam obraz z zegarem w środku. Miałem zwyczaj oglądania zawsze zegarów w no­ wym miejscu. Z zadowoleniem skonstatowałem, że zegar ten stoi na dwadzieścia min[ut] przed jedenastą. W dwa miesiące, kiedy już zupełnie byliśmy w tym domu zagospo­ darowani i kiedy śp. J. Janczewska już od dawna tam mie­ szkała, zobaczyłem, że zegar ów nie stał na dwadzieścia przed jedenastą, tylko dwadzieścia min[ut] przed dziesiątą. Było to rano. Opowiadałem Jej właśnie o tym przesądzie i mówiłem o tym zegarze. Podszedłem do zegara i zobaczy­ łem (prawie z przerażeniem), że wskazówka godzinowa by­ ła lekko zagięta i zegar ten faktycznie stał na dwadzieścia przed dziesiątą. Jakby się zaczaił i wskazywał inną godzinę przez dwa miesiące, abyśmy tego domu nie opuścili. Wtedy to pomyślałem sobie, że w tym domu musi mnie spotkać ja­ kieś straszne nieszczęście. Bo fakt ten, żeby po siedemnastu latach mieszkania u Ślimaka przenieść się do domu innego i tam zastać zegar stojący na tej godzinie, jest chyba dość dziwny. 17 stycznia w piątek (piątek jest mój zły dzień) oświad­ czyłem się śp. J[adwidze] Janczewskiej. Nie chciałem, aby w czerwcu wyjeżdżała do Leszcz. Kula zegarowa, którą Mat- 269 �Stanisław Ignacy Witkiewicz • L E T T E R S T O BRONISŁAW MALINOWSKI journey has been nothing but boundless torment to me. Between death and the thought of Mother. I n Kolgooslie (in Australia) I stole a piece of sodium cyanide from a gold factory. Yes, I finally got hold of a dose, in Australia - of all places. Anothet weird connection, too. (As we were boarding the "Orontes" in Colombo, the clock in the dining room said twenty to ten. In Perth before leaving for Albany I had a terrible day. I wrote father that only marriage with Miss S. could save me (although I kept up correspondence with Miss Z.). As I walked out to mail that letter I saw a clock in the hotel saying twenty to ten. When I came back I wanted to poison myself with the cyanide. But I was too weak, again. I held the crystal in my hand, licked it e v e n, but did not dare take it into my mouth and bite. Isn't it awful? A n d monstrously funny at the same time. Only the thought of my Parents keeps me alive, but what do I have to offer them while I'm in this state? Before that I went to the Museum looking for Malinowski. I actually expected to see twenty to ten on a clock that day. O n my way back I did not walk along Baker Street as I usually did but chose the pavement on the opposite side (I don't know why) and saw a small watch that had stopped at twenty to ten. That evening we went to Albany where I found out that the war had broken out. Terrible anxiety about the fate of my Parents and the total hopelessness of my situation. Really great things are happening i n Europe, things for which one could sacrifice one's life, while I'm studying Australian flowers i n the company of Englishmen. The monstrous absurdity of this set-up. I n this context I suddenly saw suicide as an odious thing. I decided to come back. I wanted to stay i n Perth and wait for a ship. News about the seizure of Australian steamers. I took Malinowski's advice and went to Adelaide (I must have been destined to go there). During the passage we crossed paths with "Orsova" on its way back to Europe. Could be the last steamer that will get there. Bronio's advice, seemingly good, always has bad results. My helplessness here in the face of the war is monstrous. A l l the misfortunes that I've suffered so far were not enough. Now comes the very worst thing. No chance of acquittal and of committing the last and only deed I was still capable of. Today, between a visit - unsuccessful - at the Russian consul's and another one at his Austrian counterpart's (where I found out that there was no hope of a return journey) I saw a watch in King William Street which had stopped at twenty to ten. The Russian consul said the same thing. No hope of a return and of doing that last deed. The ship I could leave on departs from Melbourne on Wednesday. W i l l I get on board? What's going to happen? What will happen to my Parents? Father won't get any money from Russia. What will Mother do with the pension in times like these? Nobody will send me any money, either. To go on with this trip seems monstrously absurd. O n the other hand, it's almost impossible to come back. Pining for Her, for my lost life and creativity. Desperate anxiety about my Parents' fate. Despair, because it's impossible to fight and end my life with dignity, after all. What a terrible thing my life has suddenly turned out to be. What's going to happen? The day when Helena C[zerwijowska] was leaving and I was staying behind, alone with the late J. Janczewska, I saw Mrs. S[olska] for the first time since our break-up at Antałówka. That day seems to have encompassed everything that was to happen. Because the social relations that I kept up with Mrs. S [olska] as well as the presence of H[elena] C[zerwijowska] in Zakopane were in fact among the reasons why <the only one> all that has ended so terribly. Her faith in me was diminishing by degrees. O n my way back from Antałówka (when I went there to fetch H [elena] C[zerwijowska]'s forgotten purse) on my way back I found a card lying in the mud. It was the nine of hearts, which in my private cabala stands for erotic feelings. I don't believe in cabala, I don't believe in anything of the sort, even i n that superstition connected with the hour twenty to ten. But the facts I'm quoting here are nothing but strange. I hid that catd. I n May 1914 I came across it by chance, tore it to pieces and threw it away. Walking to Olcza to see Miss Z. (why did I ever reject her great love because of some excess of honesty. I could give her nothing but despair left by Her death. I can never love anyone else. Why did I ever go on this journey which has turned the last moments of my life into fruitless, terrible torment and prevented me from doing the last honourable thing), I found the same card, nine of hearts, on my way to Olcza. It seems that when I came back from Berlin that time I did it for Miss Z. Wasn't it premonition, the last opportunity in a lifetime? I n London I made a superhuman effort and decided to go. A n d what's the good of it all? I'm half-mad. My state is just terrible. Every moment is pure torment. What with the war and all the rest. I don't know how I'm going to survive all this. This is the thirtieth year of my life, of which I used to say that I could visualise it but vaguely. Only 29 made any sense as the number of my years. Beyond that there's nothing but madness or death. It is impossible to go on with this suffering. The only thing left to do is denied me. 270 Forgive me, whatever happens with me next. �Stanisław Ignacy Witkiewicz • LISTY D O BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO Straszny niepokój o Rodziców i zupełna już beznadziej­ ność mojego położenia, Tam dzieją się rzeczy prawdziwie wielkie, za które można życie oddać, a ja oglądam kwiaty australskie w towarzystwie Anglików i jestem bezsilny. Potwor­ ny nonsens tej sytuacji. Samobójstwo wydało mi się czymś wstrętnym wobec tego. Postanowiłem wracać. ka dostała od panny T., stanęła na dwadzieścia do dziesiątej w kwietniu. Z wyjazdem tym skończyły się najlepsze dni mego życia. Stosunek ten psuł się coraz bardziej (wszystko była moja sttaszna wina. Niedocenianie i siebie, i Jej, za co mnie tak straszliwa kara spotkała). W styczniu czy lutym 1914 roku nastawiłem dla żartu zegar w sanatorium na tę godzinę. By­ ło to w czasie koncertu Rubinsteina. Dnia 21 lutego stała się ta rzecz okropna. 24 I I zacząłem trzydziesty rok mojego zmarnowanego beznadziejnie życia. W piątek dwudziestego było między nami nieporozumienie, które było powodem tej strasznej katastrofy. Chciałem zostać w Perth i czekać na okręt. Wiadomości o zatrzymaniu parowców australskich. Usłuchałem rady Ma­ linowskiego i pojechałem do Adelaidy (przeznaczenie, że musiałem być w Adelaidzie). W drodze m i n ę l i ś m y „ O r s o v ę " , wracającą do Europy. Może ostatni parowiec, który dojdzie. Rady Bronia, pozornie dobre, wychodzą za­ wsze na złe. Bezsilność moja tutaj wobec wojny jest czymś potwornym. Za mało było tych nieszczęść. Teraz przychodzi rzecz najokropniejsza. Niemożność rehabilitacji i spełnienia ostatniego jedynego czynu, do jakiego byłem zdolny. Kiedy otrzymałem list od B. Malinowskiego decydujący o całej podróży, było to rano u T. Langiera. Budzik jego stał na tej godzinie. W Londynie u Ganiego, kiedy kupowałem pierwszy raz tropikalne przybory, widziałem duży zegar ścienny, stojący na tej godzinie. Dalej, też w Londynie, w parę dni potem, odda­ jąc zegarek do naprawy, widziałem budzik stojący na tej go­ dzinie. Któregoś wieczoru zamiast na Grays Inn Road wysia­ dłem na Southampton Row i idąc przez Theobald Road zo­ baczyłem budzik na wystawie stojący na tej godzinie. Wy­ chodząc od dentysty w West-Hampstead miałem jechać na Kings Cross. N i e w i a d o m o c z e m u wziąłem bilet na Baker-street. Idąc potem przez Regent Street zobaczyłem mały zegarek stojący na tej godzinie. Mimo tych wszystkich ostrzeżeń wyjechałem w podróż. Była to s i e d e m n a s t a p o d r ó ż „ O r s o v y " . Na Ceylonie w Dambulli i w Naalande chciałem się zabić. Sie­ działem z browningiem przy skroni. Nie mogłem tego zrobić, bo wstrzymała mnie w ostatniej chwili myśl o Rodzicach. Podróż ta to męka bez granic. Między śmiercią a myślą o Matce. W Kalgoorlie (w Australii) wziąłem kawałek sinku sodu w fabryce złota. Zdobyłem nareszcie sinek, i to w Au­ stralii. To też dziwaczne połączenie. (Kiedy w Colombo wchodziliśmy na „Orontes", na zegarze w sali jadalnej było dwadzieścia minut do dziesiątej.) W Perth przed wyjazdem do Albany miałem dzień straszny. Napisałem do ojca, że tyl­ ko małżeństwo z panną S. uratować mnie może (mimo kore­ spondencji z panną Z.). Wychodząc na pocztę z tym listem widziałem na zegarze w hotelu dwadzieścia do dziesiątej. Kiedy wróciłem, chciałem się otruć sinkiem. Znowu nie mia­ łem siły. Trzymałem w ręku kryształ, polizałem nawet(!) i nie miałem odwagi wziąć do ust i rozgryźć. Czyż to nie okropne? A jednocześnie potwornie śmieszne. Dziś między wizytą nieudaną u konsula rosyjskiego a wi­ zytą u konsula austriackiego (u którego dowiedziałem się, że nie ma żadnej nadziei powrotu) widziałem na King William Street zegarek s t o j ą c y na d w a d z i e ś c i a przed d z i e s i ą t ą . U konsula rosyjskiego to samo. Żadnej nadziei powrotu i spełnienia ostatniego czynu. Statek, którym je­ chać mógłbym, wychodzi z Melbourne we środę. Czy nim wyjadę? Co będzie? Co z Rodzicami będzie? Ojciec nie do­ stanie pieniędzy z Rosji. Co Matka pocznie z tym pensjona­ tem w takich czasach? Mnie nikt też pieniędzy nie przyszłe. Jechać dalej nonsens potworny. Wracać prawie niepodo­ bieństwo. Rozpacz za Nią, za utraconym życiem i twórczo­ ścią. Rozpacz o Rodziców i rozpacz z powodu niemożności walki, w której jeszcze godnie życie zakończyć mogłem. Co za straszna rzecz zrobiła się nagle z mego życia: Co będzie? Tylko myśl o Rodzicach trzyma mnie przy życiu, a cóż im dać mogę w tym stanie? Tego dnia, kiedy wyjeżdżała Helena C[zerwijowska], kie­ dy ja zostawałem sam z śp. J. Janczewską, widziałem po raz pierwszy panią S[olską] od czasu zerwania na Antałówce. Był to dzień, w którym jak gdyby zawarte było wszystko to, co być miało. Bo to, że zachowałem stosunki towarzyskie z panią S[olską] i obecność Hfeleny] C[zerwijowskiej] w Za­ kopanem, były to jednak wszystko powody, że <ten jedyny > wszystko to tak strasznie się skończyło. Ona traciła we mnie coraz bardziej wiarę. Wracając z Antałówki (kiedy posze­ dłem po zapomnianą portmonetkę H[eleny] C[zerwijowskiej]) znalazłem wracając na drodze w błocie kartę. Była to dziewiątka coeur, która w m o j e j k a b a l e wyraża uczucia erotyczne. W kabałę nie wierzę, nie wierzę w nic podobne­ go, nawet w ten przesąd tej godziny. A jednak fakty, które tu podaję, są dość dziwne. Ptzedtem poszedłem szukać Malinowskiego do Muzeum. M y ś 1 a 1 e m, że pewnie dziś zobaczę dwadzieścia do dziesią­ tej. I wracając nie poszedłem jak zwykle lewą stroną Barrack Street, tylko prawą (nie wiem czemu) i z o b a c z y ł e m m a ł y z e g a r e k s t o j ą c y na d w a d z i e ś c i a do d z i e s i ą t e j . Tego wieczoru pojechaliśmy do Albany i tam dowiedziałem się o wybuchu wojny. Schowałem tę kartę. W maju 1914 znalazłem ją przypad­ kiem, podarłem i wyrzuciłem. Kiedy szedłem na Olczę do panny Z.[ielińskiej] (czemuż odtrąciłem Jej wielką miłość przez jakiś nadmiar uczciwości. Nic Jej oprócz rozpaczy po Zmarłej dać nie mogłem. Nikogo już kochać nie będę mógł. Czemuż pojechałem na tę podróż, która ostatnie chwile me­ go życia zamieniła na bezpłodną, okropną męczarnię i unie- 271 �Stanislaw Ignacy Witkiewicz • L E T T E R S T O BRONISŁAW MALINOWSKI Bronio, don't laugh at what I'm writing. One day you'll understand all. probably reached their destination as well. I'm staying at this hotel for three shillings sixpence. Dearest Parents, forgive me if I can't stand all this. Stas I met Nechayev quite by chance. O n Saturday I'm moving on. I'm not going to write about our relationship since «1 can add nothing* I have nothing to say as yet. In Papua you'll have plenty of time to think and maybe you'll understand a lot of things when you look at them from a distance and in solitude. If there's still time and if you're really fond of me (of which I haven't seen any indication lately), sometime in the future we may talk about this in a different mood when we meet at Olcza. I sincerely wish you'd change before life gives you a crueller lesson than it has so far. In 1913 I dreamed that I wanted to commit suicide in my room in the "Nosal". The wardrobe stood in the same spot where it did in the spring of 1914 when I lived in that room with Mother. Helena C[zerwijowska] was sitting by the window. I fired a shot from my Browning (the one that She, the unfortunate, killed herself with) into my temple. The gun misfired and I woke up. In January or [at the] beginning of February 1914 I had a dream in which I tried to poison myself. I drank some poison and went walking along a winding path among the fields. Then I fell down but could not die. The other day on my way to Albany I dreamed that I was i n a room (like a huge coupe in a railroad car) with Mother and she said: " I saw Miss Jadwiga." I asked her where. Mother pointed to a corner of the room where a couch stood «It was there that She was sitting». A t first I saw nothing but after a while a transparent face, then the whole silhouette gradually began to take shape. I t was Her spirit. Later on I saw Her more and more clearly, but always as a transparent entity. She was sitting i n profile, dressed i n an astrakhan fur (which she always wore while sitting on a porch), and looked away with awful sadness in her eyes. She used to have this expression sometimes when she said she was feeling suicidal. For certain things I owe you my deepest gratitude. If what you've done remained effectless, that's because I'm a broken man and only death can cure me. Six months have already passed and things are just as they used to be, even worse. May I die not by some stupid chance but i n a useful way. This one thing all of you ought to wish me. It is my strong belief that your expedition will be a success and that you'll return unharmed. I shake your hand Stas PS. When we passed Toowoomba, albums of photographs taken in the queenslandskaya guberniya were given out free. O n a tower in Toowoomba the clock always says (only in the picture, of course) twenty to ten. Lupton can tell you I'm not lying. Isn't it some kind of a supreme bad luck? How terrible all this is. Terrible and absurd like some endless dream. Going to Albany I had another dream i n which I tried to poison myself with cyanide. I drank some poison but could not die and lived on in awful torment. Trans, by M.K. 32. P & O.S.N.Co. S.S. "Morea" 2 September 2, 1914 [Later postscripts:] For some ten years I've had a constant feeling that I'll die accused of things I did not do. A poem about my death, written in October. In a diary that I later burned I wrote in October: " I ' l l die i n terrible agony". Trans, by M.K. 31. Hotel Metropole Sydney, September 2, 1914 Bronio, My Dear, I wish to let you know that I've received letters in reply to those I had sent from Kandy, so yours have Bronio, My Dear, Thanks for writing, but even i f I happened to be in London I'd try not to accept your offer. Turner's help has obviously become quite unacceptable due to the reciprocal disclosures. If nothing changes, Nechayev and I plan to travel from Port-Said. There's a chance that I'll get money from Russia already in Greece or in Bulgaria. I don't know how cables work in the present situation. Nechayev is traveling first class, so I hardly ever see him. The Goldings have been very kind and gentle with me. I like them very much. I wish you'd think about your character. Not for my sake, but for yours. You may yet feel very sorry sometime in the future. 272 �Stanisław I. Witkiewicz, Bronisław Malinowski, pastel, 1930. Ze zbioru Heleny Wayne Stanisław l. Witkiewicz. Bmnislaw The collection Malinowski, pastel. of Helena 1930. Wayne Stanisław I. Witkiewicz, autoportret ['l na tle własnej litografii, Zakopane, ok. 1913. Ze zbiorów Muzeum Tatrzańskiego Sttmisioui /. Witkiewicz:, self-portrait litograph, Zakopane, f .'j. against the background ca 1913. The collection of Tatra of his Museum Stanisław I. Witkiewicz, Zakopane, ok. 1903. Ze zbiorów Muzeum Suniltan' Tatrzańskiego 1. Witkiewicz. Zakopaite, ca 1905. The collection Museum of Tatra ��Jadwiga Janczewska w łóżku, fot. Stanisław 1. Witkiewicz, Zakopane, ok. 1913. Ze zbiorów Muzeum Tatrzańskiego Jadwigi Janczewska in lied. Photo by Stanisław 1. Witkiewicz, Zakopane, ca 1913. The collection of the Tatra Museum WiJok na Giewont z ulicy Kościeliskiej, fot. Stanisław I. Witkiewicz, Zakopane, wiosna 1902 r. Ze zbioru E . Franczak i S. Okolowicza Vieu' o/ Photo by Giewont from Kościeliska Street. Stanidaw l. Witkiewicz, Zakopane, spring (902. The collection oj E . Franczak and S. Okolowicz Stanisław I. Witkiewicz ze stryjem Ignacym i Bronisławem Malinowskim. Fot. Stanisław Witkiewicz (ojciec), Zakopane, zima 1902. Ze zbioru E . Franczak i S. Okolowicza Stanisław i. Witkiewicz with his uncle Ignacy ttnd Bronisław Malimneski. Photo by Stanisław Witkiewicz (father). Zakopane, winter 1902. The collection and S. of Okolowicz E. Franczak �Lokomotywa nr 16006 na stacji w Zakopanem. Fot. Stanisław 1. Witkiewicz, 1 8 9 9 . Ze zbiorów Muzeum Tatrzańskiego Locomotive N o . ( 6 0 0 6 at the railway .station m Zakopane. Photo by Stanisław I. Witkiewicz, J 8 9 9 . The collectif m of the Tatra Stanisław I . Witkiewicz, pejzaż australijski, 1 9 2 3 , pastel. Ze zbiorów Magdaleny i Janiny Kraszewskich Stanisław /. Witkiewicz, Australian Landscape, ¡923, pastel Collection ofMagdalena and Janina Kraszewska Museum �3taniskiw Ignacy Witkiewicz * LISTY DO BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO możliwiła mi spełnienie ostatniego czynu), znalazłem tę sa­ mą kartę dziewiątkę coeur na drodze do Olczy. Dla panny Z. zdaje się wróciłem wtedy z Berlina. Czyż to nie było przeczu­ cie i ostatnia możliwość życia? W Londynie z nadludzkim wysiłkiem zdecydowałem się jechać, I na cóż to wszystko? Jestem pótobłąkany. Stan mój stra­ szny. Każda chwila to straszna męka. I do tego ta wojna i to wszystko. Nie wiem, jak przetrzymam to wszystko. To jest ten trzydziesty rok życia, o którym mówiłem, że go niewyraźnie przed sobą widzę. Tylko 29 miała sens jako licz­ ba lat mego życia. Dalej obłęd albo śmierć. Tak męczyć się niepodobna. Jedyna rzecz, i ta mnie omija. Przebaczcie, cokolwiek ze mną będzie. Broniu, nie śmiej się z tego, co piszę. Kiedyś zrozumiesz wszystko. mieszkałem. Helena C[zerwijowska] siedziała przy oknie. Strzeliłem z mego browninga (tego, którym Ona biedaczka się zabiła) w skroń. Browning nie wypalił i obudziłem się. W styczniu czy [na] początku lutego 1914 miałem sen, że się trułem. Wypiłem truciznę i szedłem ścieżką krętą wśród pól. Potem padłem i nie mogłem umrzeć. Teraz, kiedy jecha­ łem do Albany, miałem sen, że byłem z Matką w pokoju (jak­ by ogromne coupe w pociągu) i Matka powiedziała: „Widzia­ łam pannę Jadwigę." Ja spytałem, gdzie. Matka pokazała mi róg pokoju, gdzie stała kanapa. <Tam Ona siedziała>. Z po­ czątku nie widziałem nic, a potem zaczęła się zarysowywać powoli najpierw twarz przezroczysta. Był to duch Jej. Potem coraz wyraźniej, ale cała była przezroczysta. Siedziała bokiem do mnie, ubrana w karakułowe futerko (w którym zawsze werendowała) i patrzyła w bok ze strasznym smutkiem. Taki wyraz miewała, kiedy mówiła, że jest w stanie samobójczym. S t a n i s ł a w I . Witkiewicz k o ł o Sfinksa i piramidy Cheopsa w Egipcie, w drodze powrotnej z Australii, 1914- Ze zbiorów S. Okolowicza Stanisław l. Witkiewicz near the Sphmks and the Cheops pyramid in Egipt on his way hack from Australia, The collection of S. 1914. Okolowicz Najdrożsi Rodzice, przebaczcie mi, jeśli nie wytrzymam tego wszystkiego. Staś Jakież straszne to wszystko. Straszne i bezsensowne jak jakiś sen bez końca. Jadąc do Albany miałem drugi sen, że się trułem cyjankiem. Wypiłem truciznę i nie mogłem umrzeć, i męczyłem się strasznie. W roku 1913 miałem sen, że chciałem w moim pokoju w „Nosalu" popełnić samobójstwo. Szafa t a k s t a ł a jak teraz na wiosnę 1914 roku, kiedy z Matką w tym pokoju Cały czas od jakichś lat dziesięciu mam przeczucie, że zgi­ nę oskarżony o rzeczy, których nie popełniłem. Wiersz o mojej śmierci pisany w październiku. 273 �Stanislaw Ignacy Witkiewicz * L E T T E R S T O BRONISŁAW MALINOWSKI One can err and try to atone for one's errors. But one mustn't take a cynical view of oneself. For those who do so the path of self-improvement is closed. I must admit that right now I have no faith in you whatsoever. A n d I don't mean your attitude towards me. It could neither have harmed me nor helped me. You were right when you said that twenty pounds more or less made no difference i n view of the "horrors" I was about to go through. Generally speaking, nothing can hurt me or help me. If I hold any grudges against you it is not for my but for your own sake. I wish you a change in lifestyle - I mean the inner life, first of all - and the very greatest achievements in science. I shake your hand Stas" If anything of importance happens, I'll write. Trans, by M.K. 33. 34. [St. Petersburg, mid-October 1914] Bronio, My Dear, I've been in Petrograd for two days, trying to get into the army, which is a fiercely difficult task, since I have no papers. I've obeyed nothing but my own free will for quite a long time now. Otherwise I'm still in the same state and only the hope of fighting this war allows me to remain more or less stable. That handful of riflemen fighting for a piece of Galicia in alliance with the Germans who've devastated most of the Kingdom and have been torturing in a beastly way the Poles living there is a tragic monstrosity. The soldierly honour which makes them stick to Austria and fight on the German side could in itself be a beautiful thing but under the present circumstances it's just horrible. Thus i n our abnormal situation merits turn into crimes against the spirit of the nation. Being quite alone with my thoughts about Russia and the need to take its side against the Germans I've lived through some awful moments pondering this question. Now the riflemen movement in Galicia has completely collapsed and every Pole can march with a clear conscience against our only real enemy - the Germans. P. & O.S.N. Co. S.S. "Morea" October 1, 1914 Bronio, My Dear, Sorry about those unpleasant letters that I wrote. Alas, you know, damn it, sir! We'll probably never see each other in our lives and will have no opportunity to discuss this question. The "Morea" is v[ery] nice, much better than the Orient liners. We've been to Bombay. Wonderful city. Tomorrow we're sailing into Aden, from Port-Said to Alexandria and then to Salonika. I'm short of dough, just enough to get to the border. My fate is highly uncertain. Mrs. Golding is a wonderful woman. Pity she's so old. What horrid stories (not journalists' lies but letters from eyewitnesses). The poor Mrs. Janczewska in Leszcze flooded by those hordes. If I manage to go into the army I won't even be able to read her memoirs before death comes - if it comes. A n d you may be dying of fever or something worse. In spite of all that happened I have a bad conscience about leaving you alone there. But the way you treated me was not encouraging. I'm writing to your spirit, which is a thing of the past. Malinowski doesn't exist for me at all and I must admit that I haven't missed him even for a second. Being with you I missed Bronio and now I often think of our good old days when the dialectics of emptiness and the spewing of significant lies used to cover up the mediocrity of what we did. I've seduced a Portuguese whore from Brazil but with not much pleasure. Two trepangs and then I got bored. My life is awful. I've been flirting with some females, complete strangers. I do not recognise myself. I'm quite stupefied. I've been drawing quite a lot of portraits. The company here is infernal. In my lucid moments 1 feel terrible. I'm trying to stupefy myself enough to survive this trip. Then let me be hit by whatever shafts happen to fly my way. 1 shake your crooked claws. Sometimes I woiry about Your health. I miss the tropics. But in this state of mind the beauty of the world is torture. T r a n s , by M . K . Right now the conscience of a Pole is a terrible thing. But there is only one way to follow. Zeromski got wounded fighting as a rifleman - so what. A writer of genius contaminated with a false idea. Strug got killed so what. When one cannot accept those ideas. A tragic mistake. While there is only one way to follow. I do understand them, but I've been consistent i n my behaviour. I've always considered the riflemen movement to be nothing but a nice way of committing suicide. (Wlodzio Tetmajer shot himself in the head when he rode into Kielce. He must have seen the truth 274 �S t a n i s ł a w Ignacy Witkiewicz • LISTY D O BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO W dzienniku, który spaliłem, napisałem w październiku: „Umrę w strasznych męczarniach." 31. Hotel Metropole, Sydney, 2 IX 1914 Kochany Broniu: Donoszę Ci, że otrzymałem listy w odpowiedzi na listy wysłane z Kandy, pewno więc i Twoje doszły tak samo. Mie­ szkam za trzy s. sześć d. w tym hotelu. Przypadkowo trafiłem na Nieczajewa. W sobotę wyjeż­ dżam dalej. O kwestii naszego stosunku nie piszę, bo < dodać nic nie mogę> na razie nie mam nic do powiedzenia. W Papui bę­ dziesz miał wiele czasu na rozmyślania i może wiele rzeczy zrozumiesz, jak się na nie z daleka i z samotności popatrzysz. Jeśli nie będzie za późno i jeśli mnie będziesz lubił naprawdę (czego teraz dopatrzeć się nie mogłem), może kiedyś na Olczy będziemy inaczej o tym mówić. Chciałbym bardzo, abyś się zmienił, zanim Cię życie nauczy różnych rzeczy w sposób bardziej okrutny niż dotąd. Za pewne rzeczy mam dla Ciebie głęboką wdzięczność. Jeśli nie było skutku, to dlatego, że jestem człowiekiem kom­ pletnie złamanym, którego jedynie śmierć uleczyć może. Pół roku minęło i wszystko jest tak, jak było, a nawet gorzej. Oby moja śmierć nie była głupim przypadkiem i żebym zginął po­ żytecznie. Tej jednej rzeczy można mi życzyć. Wierzę mocno, że Ci się uda wyprawa i że wrócisz cało. Ściskam dłoń Twoją. Staś PS, Za Toowoomba rozdawano albumy z photo z kinslandskoj guberni. Na wieży w Toowoomba zegar stoi (oczy­ wiście stoi to na obrazku) na dwadzieścia minut do dziesią­ tej. Lupton jest świadkiem. Czyż to nie wyższy pech.' 32. P & OS.N.Co. SS „MOREA", 14 IX 1914 Kochany Broniu: Dziękuję Ci za Twoje listy, ale nawet gdybym był w Lon­ dynie, postarałbym się nie skorzystać z Twojej oferty. Oczy­ wiście pomoc ze strony Turnera jest przez obustronne rewe­ lacje kompletnie uniemożliwiona. Jak dotąd, mamy zamiar z Nieczajewem jechać z Port-Said. Możliwe, że będę mógł dostać pieniądze z Rosji już w Grecji lub Bułgarii. Nie wiem, jak jest z telegramami w takim stanie jak teraz. Nieczajew je­ dzie I kl[asąj i mało go widuję. Bardzo ich lubię. Chciałbym, abyś się zastanowił nad Twoim charakterem. Nie dla mnie, tylko dla siebie samego. Może Ci być kiedyś bardzo przykro. Można popełniać błędy i starać się je odpokutować. Ale nie można na samego siebie patrzeć z cynizmem. Droga do poprawy jest wtedy zamknięta. Muszę się przyznać, że na razie nie wierzę w Ciebie. Nie w stosunku do mnie. Mnie to ani by zaszkodziło, ani po­ mogło. Tak jak słusznie twierdziłeś, że £ dwadzieścia mniej czy więcej wobec „okropności", które przeżywać będę, są ni­ czym. W ogóle już mi nic pomóc ani zaszkodzić nie może. I nie mam pretensji do Ciebie o siebie, tylko o C i e b i e samego. Życzę Ci innego życia, wewnętrznego przede wszystkim, i wszystkiego najlepszego w nauce. Ściskam dłoń Twoją. Staś Napiszę, o ile zajdzie coś ważnego. 33. P & O.S.N.Co. SS „MOREA", 1 X 1914 Kochany Broniu: Przykro mi, że napisałem listy nieprzyjemne. Trudno wie pan, psiakrew! Prawdopodobnie nie zobaczymy się już w życiu i nie bę­ dziemy mieli sposobności dyskutowania tej kwestii. „Morea" jest bfardzo] sympatyczna, daleko lepsza od Orient-lainerów. Byliśmy w Bombay. Cudowne miasto. Jutro zajeżdżamy do Adenu, z Port-Said do Aleksandrii, a stamtąd do Saloniki. Z flotą krucho, tylko żeby do granicy dobrnąć. Los w wy­ sokim stopniu niepewny. Goldingowa jest cudowna kobieta. Szkoda, że stara. Uwiodłem portugalską kurwę z Brazylii, ale bez wielkiej przyjemności. Dwa trepangi, po czym odechciało mi się. Straszne jest moje życie. Flirtuję z jakimiś obcymi babami. Nie poznaję siebie. Je­ stem zupełnie ogłupiały. Rysuję dość dużo portretów. Towa­ rzystwo piekielne. W chwilach jasnowidzenia jest okropnie. Staram się ogłupieć, aby wytrzymać tę podróż. Potem cokolwiek będzie, niech uderza we mnie. Ściskam Twoje zakrzywione szpony. Boję się chwilami o Twoje zdro­ wie. Zal mi tropików. Ale w rym stanie piękność świata jest torturą. Goldingowie są dla mnie niezmiernie dobrzy i delikatni. 275 �Stanisław Ignacy Witkiewicz * LETTERS T O BRONISŁAW MALINOWSKI then. That's what being in accord with one's sense of honour means.) Your claim that I've taught you how to be cynical is a terrible lie. It was from you that I've learnt to view the whole world and myself with cynicism. Just think about it. That comfortable attitude of yours, no faith at all in any noble impulse, your cold little smile and the conviction that there's always meanness at the bottom of things. It's very easy to view life in this way if one chooses to. Flowers grow in mud. One can look at them without sticking one's nose in the mire. I was alone and suffered terribly. Now I see that everybody is like this. But a lot of people still do not believe in Russia and sit comfortably in their snug little corners. The people here have been so disposed that uncle Jałowiecki refused to shake my hand. I owe this notoriety to the Janczewski family. I hope this situation will at least protect my poor fiancee's memory from gossip. I hope the entire blame will rest on me. I'm not going to explain my behaviour to anyone. I've become Ada Zukowska's protege. I hope something'11 come out of it. She's the only person who still stands by me. I've survived a terrible scene with aunt Jałowiecka who has scolded me for everything. They've all been imagining that I have some kind of responsibility to my Parents. It's either this or moral rot. I didn't come back from Australia so that I could end up rotting to death in some dark corner, having missed my destiny one more time. A l l of it seems like some kind of a nightmare. I don't want you to presume that the trip with Nechayev is the reason why I think differently now. I've made all those discoveries on my own, through terrible doubt and torment. A n d there are no contradictions now within my conscience. I only want to avoid any triteness and accomplish something in order to confirm my ideas. You see how awfully inconsistent I've been. While at bottom things are just as they used to be. Nothing but despair because my Only One has died. You may think that all of this is nothing but cheap Bohemianism. O h , how you have broadened the scope of this notion. A n d that of snobbery as well. Both these notions are so broad now that they will soon engulf all the manifestations of the human soul and the world will adapt itself totally to the Malinowski mode, maligned and mal-aligned. I apologize for having written this. Don't think that 1 hate you. It's just that Malinowski doesn't exist for me anymore. I'm writing to Bronio about Malinowski and the other guy who's not Staś any longer but hasn't turned into anything new. I've applied to the minister of war, asking him to let me join the Ismailovsky Regiment of the Guards. I haven't got my birth certificate with me or the record of service in the reserves, either. But maybe they'll accept me. I called at the Brzezińskis' but a fire that broke out across the Fontanka interrupted the visit. When the war began, Mrs. Malinowska was at the Staszewskis'. Those parts are ip German hands now and no news comes from there. I give you a hug. I needed to write to you and could only do it frankly. Staś Witkiewicz Trans, by M.K. What the Russian newspapers have been writing is quite unbelievable. About Poland, I mean. What enthusiasm, compassion, what a lot of money the people here have been donating for the Poles in the Kingdom who had suffered from German robberies. The only moment in our history that mustn't be wasted. My time on the "Morea" seems like a nice hallucination now. I've a most pleasant recollection of the Goldings. She's a wonderful woman. It's a pity she's so old and has to shave. I feel nothing but disgust at the thought of the Portuguese whore who's turned out to be half-German. Some melange! You have every right to smile cynically. I'm quite a brute at heart. Alas, you know. Inconsistency is a terrible thing. I spent the last three days of the trip being madly in love with Mrs. Minchin, the wife of a lame pussycoccus from Uganda, Nyanza and London. She's ugly but wonderful, stupid and full of charm. Had I loved Miss Z. like I love her, I could have ended up quite differently. A few talks with me have made her sick, so I didn't see her at the last moment. She said she had no taste for "gruesome things". How terribly unfair. 35. [St. Petersburg, ca. October 1916 (September 12 November 23) Bronio, My Dear, I may go to the Crimea to cure my nerves. Could you please find out which of the banks in Sydney has money waiting for me and whether it can be sent here. Mother wrote me that the money was there but did not mention the name of the bank. It can easily be found out by phone and sending a cable to all the banks is an impossibility. You've no idea how terribly I feel. If this passes I'll go back to the front. Right now I don't even want to die but have no great desire to live on, either. 276 �Staiisbmi Ignacy Witkiewicz • LISTY DO BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO 34. [Petersburg, polowa października 1914] Kochany Broniu: Od dwóch dni jestem w „Petrogradzie" i robię starania o przyjęcie mnie do wojska, co przy moim braku dokumen­ tów jest rzeczą wściekle trudną. Postępuję od dłuższego już czasu według woli własnej. Poza tym stan mój identycznie ten sam i tylko nadzieja walki trzyma mnie teraz we względ­ nej równowadze. Garstka strzelców, walcząca o kawałek Galicji razem z Niemcami, którzy spustoszyli w najokropniejszy sposób większą część Królestwa i pastwią się nad tamtejszymi Pola­ kami jak zwierzęta, jest rzeczą tragiczną i potworną. Honor żołnierski, który ich trzyma przy Austrii i każe walczyć razem z Niemcami, tak piękny w innych warunkach, jest w tym wy­ padku czymś okropnym. Tak to w naszych nienormalnych warunkach cnoty stają się zbrodniami przeciwko duchowi narodu. Byłem sam w moich myślach o Rosji i konieczności walczenia z nią prze­ ciw Niemcom i przeszedłem straszne chwile na ten temat. Tetaz ruch strzelecki w Galicji klapnął zupełnie i każdy Po­ lak może z czystym sumieniem iść przeciw naszemu jedyne­ mu istotnemu wrogowi, przeciw Niemcom. Co za okropne historie (nie blaga prasy, ale listy naocz­ nych świadków). Biedna pani Janczewska tam w Leszczach pod tym zalewem. Jeśli zdołam pójść do wojska, nie będę mógł nawet pamiętników Jej przeczytać przed możliwą śmiercią. A Ty może tam konasz na febrę czy coś gorszego. Mimo wszystko mam wyrzuty sumienia, że tam sam zostałeś. Ale postępowanie Twoje ze mną nie było zachęcające. Piszę do Twojego dawnego ducha. Malinowski nie istnieje dla mnie zupełnie i muszę przyznać, że ani razu za nim nie tę­ skniłem. Tęskniłem będąc z Tobą za Bronieni i teraz myślę 0 naszych dawnych dobrych czasach, kiedy dialekryka pust­ ki i bełkotanie istotnych kłamstw zakrywało nędzę czynu. Straszne jest sumienie Polaka w tej chwili. Ale droga jest jedna. Cóż z tego, że Żeromski jest tanny w Strzelcu. Genial­ ny artysta z fałszywą ideologią. Cóż z tego, że Sttug zabity. Kiedy nie można się godzić z myślami tymi. Tragiczna pomył­ ka. A droga jest tylko jedna. Ja ich rozumiem, ale jestem konsekwentny. Uważałem zawsze Strzelca za ładne samobój­ stwo. (Włodzio Tetmajer strzelił sobie w łeb po wjeździe do Kielc. Widocznie zobaczył prawdę. To jest konsekwencja ho­ noru,) Jakże Ty strasznie kłamiesz mówiąc, że ja Ciebie nauczy­ łem cynizmu. To Ty mnie nauczyłeś patrzenia na wszystko 1 na siebie z cynizmem. Pomyśl nad rym chwilę. Stanowisko wygodne zupełnego braku wiary w jakiekolwiek szlachetne porywy i Twój zimny uśmieszek, i to przekonanie, że na dnie jest zawsze podłość. Jeśli się chce tak widzieć życie, to jest bardzo łatwo. Na błocie rosną kwiary. Można patrzeć na nie, a nie wtykać nos w błoto. Byłem sam i męczyłem się stra­ sznie. Teraz widzę, że wszyscy są tacy. Tylko mnóstwo jeszcze i w Rosję nie wictzy i ci siedzą wygodnie za piecem. Tu ludzie tak usposobieni, że wuj Jałowiecki ręki mi nie podał. Janczewscy taką opinię mi wyrobili. Niech to chroni Jej biednej pamięć przed plotkami. Niech cala wina będzie na mnie. Ja tłumaczyć się przed nikim nie będę. Ada Żukowska zajmuje się moją protekcją, może coś z te­ go będzie. Jedyna osoha, która jest ze mną. Wytrzymałem straszne w^Tnyślanic ciotki Jałowieckiej za wszystko. Im się śni jakaś odpowiedzialność przed Rodzicami. Albo ta droga, albo zgnicie moralne. Nie na to jechałem z Australii, aby tu zgnić gdzieś w kącie, jeszcze raz minąwszy się z moim losem. Wszystko to jak sen jakiś okropny. Nie myśl, że to jazda z Nieczajewem przerobiła moje my­ śli. Sam doszedłem do tego wszystkiego przez straszne zwąt­ pienia i mękę. 1 w moim sumieniu sprzeczności teraz nie ma. Chcę tylko, aby to nie było tanie, i chcę spełnić czyn, który by te myśli przypieczętował. Nie do uwierzenia rzecz czytać teraz rosyjskie gazety. Co się pisze o Polsce. Jaki entuzjazm, współczucie, ile pieniędzy dają na polską ludność Królestwa zniszczoną przez niemiec­ ki rabunek. Jedyna chwila w naszej historii, której puścić kantem nie wolno. Pobyt na „Morei" wydaje się przyjemną halucynacją. Niezwykle przyjemne wspomnienie zostało mi po Goldingach. Ona jest cudowna kobieta. Szkoda, że stara i że się go­ li. Szalony niesmak mam po tej Portugalce, która okazała się pół-Niemką. Widzisz, co za melange. Masz prawo się uśmie­ chać cynicznie. Wiele jest bydlęcia we mnie. Trudno, wie pan. Straszne są niekonsekwencje. Trzy dni ostatnie kochałem się strasznie w pani Minchin, żonie kulawego topokoka z Ugandy, Nyanza i Londynu. Ko­ bieta nieładna, a cudowna, głupia i pełna uroku. Żebym tak mógł był kochać pannę Z. jak ją, byłbym może zupełnie ina­ czej skończył. Wskutek paru rozmów ze mną zachorowała i w ostatniej chwili jej nie widziałem. Powiedziała, że nie ma ochoty na „gruesome things". Co za okropna niesprawiedli­ wość. Widzisz, jak okropna niekonsekwencja. A na dnie wszy­ stko to samo. Rozpacz po Jedynej Zmarłej. Możesz uważać to wszystko za „kabotyństwo". O, jakże rozszerzyłeś to pojęcie. Zarówno jak pojęcie snobizmu. Tak są te pojęcia szerokie, że jeszcze trochę, a pomieszczą w sobie wszystkie objawy duszy ludzkiej i świat będzie „zmalinowialy" (wypłowiały, wyliniały, zniszczona kanapa I klasy: „zmalinowiony" byłoby zbyt pozy­ tywnie) doszczętnie. Wybacz to, co piszę. Nie myśl, że Cię nienawidzę. Tylko Malinowski nie istnieje dla mnie zupełnie. Piszę do Bronia o Malinowskim i o tym, który przesta! być Stasiem, a nie stał się niczym innym. Podałem prośbę do ministra wojny o przyjęcie mnie do Izmailowskiego Pułku Gwardii. Brak mi metryki i świadec­ twa z rezerwy. Ale może mi się uda. Byłem u Brzezińskich, ale pożar po drugiej stronie Fon- 277 �Stanislaw Ignacy Witkiewicz • L E T T E R S T O BRONISŁAW MALINOWSKI Write me back right away and find out about that money. Kisses Stas To the regiment or to the Jalowiecki's. Trans, by M.K. 36. [Aniela Zagorska] is i n Warsaw... She's earning her living working for Americans. Janusz Tyszkiewicz died... I've magnified my individuality to gigantic proportions and I'm suffering from chronic but acute megalomania. Last year I drank a lot. This year less. I'm working like crazy... Do you have a photo of me taken in Ceylon? Please send me the negative or a couple of prints. Trans, by D.G. Zakopane 37. 26 May 1921 Dear Bronio: 20 January 1923 Thanks for your letter. I'm not writing much, because I'm not sure of your address. Send me your address right away and I'll immediately send you my samtliche Werke. My play Tumor Brainiouiicz is now being printed and it will probably be produced i n Cracow at the beginning of June. As for living conditions in Poland, I'm not able to tell you anything. One can live on a million a year, but as for the conditions of a professorship, talk it over with someone competent, after all, you have so many acquaintances here. I've made it up with Chwistek. He is a painter and we exhibit in the same group. Besides that there's logic. Tymbeusz married Zofia Ben and is in Paris. Nalepusz [Tadeusz Nalepiriski] died of the Spanish flu. Miciriski met his end in Russia. My Mother had a very serious operation. Now she feels fine. We've changed where we live. I'd have lots to tell you in person, but I have a terrible aversion to writing. I was at Olcza today, a marvelous May day, and I remembered the old times. Mardula and the Galarowskis always ask about you. Have you become completely Anglicized? Have you really changed religion? Ceylon and Australia are nothing compared to Olcza in the sunlight. Too bad that you can't come for the summer this year. Is the Jurek you're asking about Jurek Wasserberg? Wasserberg served in the army, and he's leaving his wife. I'd so like you to become Polish again. It's a pity to lose one's nationality that way. Remember how we considered Conrad a traitor. Answer immediately and include your address. A heartfelt hug. My regards to Mrs. Malinowski and Josephine. Mother sends her very best to both you and Mrs. Malinowski. Your Witkacy Chramcowki St., Tatty Villa, Zakopane [Postscripts on the margins:] Zutawski died. Kazia is in Toruri. She moved recently. Many new acquaintances. O h , oh. Zag6ra Dear Malinowski: Thank you very much for your kind letter and for the subscription of [postscriptum by] Lady Elsie. My marriage is presently impossible on account of the complete absence of any feelings towards me on the lady in question. I will wait a little time (till march, I suppose) and meanwhile I will look round for something another and perhaps better. First time I seemed to be in love without return [any reciprocation |. What do you think (and Lady Elsie also) about the marriage with a young Jewish lady, 19 years, horribly intelligent and very rich? Write me please immediately, because it is the most dangerous moment in my life. I'm going with a speed of an express-1 rain and have no signals. The first lady is the daughter of the so called "King of succury [Chicory]" (Polish) and is fairhaired and the daughter of my third love. But the damned beast (19 years old also) is in love with some bloody young rascal, and I cannot suffer rivals. You know I am quite paralysed when I must fight tor a girl. If that were not a marriage-question 1 should overwhelm the damned scoundrel with my Zakopajeniacal demonism without any difficulty - like some sporting-problem. But when I am in serious I loose all my demonism and became an elderly stupid fool, completely strengthless (?). She has also a little drop of semitical blood inside, from her father, and is enormously rich. (The other pure-blood jew) is not so fair, but incomparably more intelligent. What to do? The first will come here in february and the thing must be decided. When not, advise me, please (both of You Do you hear? Eh!!) to through [throw] myself on the Jewish girl, or not? Don't kill animals, unless you are very tormented by them, and you can't stop it in another way. How I envy You, Dearest Malinower, to have a good wife and a quiet life. O h , oh! Most of my loves are simply vampires that are sucking my blood. My heart is sinking into my breeches when I think about future life. I have stopped drinking and now I am 278 �Stanislaw Ignacy Witkiewicz ' LISTY 1X3 BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO tanki przerwał tę wizytę. Pani Malinowska w chwili wybuchu wojny znajdowała się u Staszewskich. Wszystko to teraz w rę­ kach niemieckich i żadnej wiadomości mieć nie można. Ściskam Cię. Czułem potrzebę napisania do Ciebie, a nieszczerze pisać nie mogłem. Staś Witkiewicz 35. [Petersburg, + / - 2 3 X 1 1916)] październik 1916 (między 12 IX Kochany Broniu: Możliwe, że wyjadę na Krym dla le­ czenia nerwów. Czy możesz dowiedzieć się, w jakim ban­ ku w Sydney są dla mnie pieniądze i czy nie można ich przesłać tutaj. Matka pisała, że tam są pieniądze, a nie pi­ sze, w jakim banku. Przez telefon łatwo się dowiedzieć, a telegrafować w każdy bank niemożliwe. Nie masz pojęcia, jak się okropnie czuję. Jeżeli to przejdzie, to znowu pójdę na front. W danej chwili nawet nie chcę umierać, ale i żyć też nie ma[m] wielkiej ochoty. Napisz zaraz koniecznie i dowiedz się o tych pienią­ dzach. Całuję Cię Staś Albo do pułku, albo do Jałowieckich. to nie możesz przyjechać. O jakiego Jurka pytasz, czy Wasserberga. Wasserberg służył w wojsku, ucieka od żony. Tak bym chciał, abyś spolaczal znowu. Szkoda się tak wy­ naradawiać. Pamiętaj, jak uważaliśmy Conrada za zdraj­ cę. Odpisz z a r a z z adresem. Ściskam Cię bardzo serdecznie. Pani Malinowskiej i Józefinie ukłony przesyłam. Ma­ ma pozdrawia Obojga Państwa b. serdecznie. Twój Witkacy ul. Chramcówki, willa „Tatry", Zakopane Żuławski umarł. Kazia w Toruniu. Przeniosła się nie­ dawno. Mnóstwo nowych znajomych. O o!!! Zagóra w Warszawie. Wyszła [defekt jednego wyrazu na kserokopii] i pracuje na życie u Amerykanów [?] Janusz Tyszkiewicz umarł [defekt kilku wyrazów na kserokopii] Indywidualność wyolbrzymiłem szalenie i cierpię na chroniczną, ale ostrą megalomanię. Ostatni rok piłem bardzo. Teraz mniej. Pracuję s z a ­ lenie. Czy nie masz mojej photo z Ceylonu. Bardzo cię pro­ szę, przyszlij klisze lub parę odbitek. 37. 20 stycznia 1923 Drogi Malinowski! 36. [Zakopane] 26 V 1921 Kochany Broniu: Dziękuję Ci za list. Nie piszę dużo, bo jestem niepew­ ny twego adresu. Przyszli] mi zaraz adres, a wyszlę ci na­ tychmiast moje sammtliche [?] Wake. Jedna moja sztuka teraz się drukuje i będzie prawdopodobnie grana w Kra­ kowie w początku czerwca. Co do warunków życia w Pol­ sce, nie umiem ci nic donieść. Za milion rocznie żyć moż­ na, ale co do warunków profesury porozumiej się z kimś miarodajnym, masz przecie tylu znajomych. Z Chwist­ kiem pogodziłem się. Jest malarzem i wystawiamy w jed­ nej grupie. Pozatem logika. Tymbeusz ożenił się z Zofią Ben i jest w Paryżu. Nalepusz umarł na hiszpankę. Miciński zaginął w Rosji, Matka moja przechodziła b. ciężką operację. Teraz ma się dobrze. Zmieniliśmy mieszkanie. Masę rzeczy miałbym ci do powiedzenia, a pisać się nie chce okropnie. Dziś byłem na Olczy w cudowny dzień majowy i przypominałem dawne czasy. Mardula i Galarowscy zawsze się o Ciebie pytają. Czyż zupełnie zangliczałeś? Czy naprawdę zmieniłeś religię? Ceylon i Austra­ lia niczym są wobec Olczy w słońcu. Szkoda, że na to la­ Bardzo Ci dziękuję za łaskawy list i za postscriptum od Pani Elsie. Moje małżeństwo nie może w tej chwili dojść do skutku, a to z powodu całkowitego braku jakichkol­ wiek uczuć wobec mnie ze strony damy, o którą chodzi. Jeszcze trochę poczekam (pewnie do marca), a tymcza­ sem rozejrzę się za czymś innym i może lepszym. Zdaje się, że pierwszy raz w życiu zakochałem się bez najmniejszej wzajemności. Co sądzisz (ty i Pani Elsie) o tym, żebym się ożenił z młodą Żydówką, dziewiętnastoletnią damą, stra­ szliwie inteligentną i bardzo bogatą? Proszę, odpisz mi na­ tychmiast, bo jest to najbardziej niebezpieczna chwila w moim życiu. Pędzę jak pociąg ekspresowy, a po drodze żadnych sygnałów. Ta pierwsza dama jest córką tak zwa­ nego „Króla Cykorii" (Polaka), blondynką i córką mojej trzeciej miłości. Ale ta przeklęta bestyjka (także dziewięt­ nastoletnia) kocha się w jakimś cholernym młodym łaj­ daku, a ja nie cierpię rywali. Wiesz, że kiedy muszę wal­ czyć o dziewczynę, trafia mnie zupełny paraliż. Gdyby nie szło o małżeństwo, bez trudu załatwiłbym przeklętego drania swoją zakopiańską demonicznością - ot tak, dla sportu. Ale kiedy się serio angażuję, tracę całą demoniczność, staję się podstarzałym durniem i opuszczają mnie wszystkie siły. Ona też ma kropelkę żydowskiej krwi, po ojcu, i jest ogromnie bogata. Ta druga, czystej krwi Zy- 279 �btanishw Igruwy Witkiewicz ' L E T T E R S T O BRONISLAW MALINOWSKI doing now the Karlshad-cure. But with my painting becomes something horrible. I cannot do a single [?] thing. I have written two pieces, one about a villagelord-mayor (wojt in Polish) that has become a President of the State and has became a "flak" (entraille) [a wet noodle] on account of that [Jan Kami Maciej Hellcat]. Another about "Lunatic and nun"|The Madman and the Nun]. If with that thing I will not have success I am a damned fool. Write me if it is worth that I translate a piece of myself in this manner, as I am writing this letter and that I sent it to you to improve it and be sent for a stage in London. Write me quite "openly," I am not a megalomaniacal idiot and I shall not be offended. It is horrible you cannot stay in Poland. Your plans frighten me. How dare you make plans for 2 years? When you will accept the "professury" in London you will be lost forever. Keep clear! How it is tiring to write in english. Dear Bronio: I kiss you verv heavily on Your checks. I shake hands very cordially with your Lady, and I grin amicically on your both daughters. I am extremely upset by your illness. Maybe the doctors are alarming you needlessly. Write in detail about your state of health. Undoubtedly it's only rechte Lungenspitzezaiork. Potter and lots of rest. I had it once - remember when I was screwing up a storm in Cracow. My fiancee is not very pretty, but she's very likable. She doesn't love me at all, and I don't even appeal to her especially. But that's beside the point. She doesn't have any material possessions, but she understands the nature of the fantastic in life and beyond life. I d o n ' t have any idea what will result, but maybe this is the right premise to start from. I don't think I've gone over the deep end. I'm in complete possession of all my faculties, but I'm thinking of going to my wedding drunk, or under anesthesia. I'm enjoying myself and making the best of lite. But it is in preparation for the ultimate concentration and the defeat of all my hopes for life. Please send me a quick answer. Heartfelt kisses. To Lady Elsie and your daughters I send greetings. Mama sends both you and Mrs. Malinowski warmest regards. My Mother sents (the best she can find) compliments to the whole family. Yours very truly and very unhappy friend, Witkacy (recte Stas) Don't be a fool and come back to Poland. We shall die at our posts in this fantastic land, that by mere pure accident is our native-country. Your Stas If I don't get a letter in two weeks, I'll write again. I'd prefer that you answer me immediately. I have the most dreadful torebodums in the whole world. But there's nothing to be done - you can't beat the wall against your head. My piece Kurka Wndna [The Water Hen], has been translated into german and put in the Kammerspieltheater in Hamburg. But I don't know rill yet if it is accepted. Tran>. by D . G . 39. August 26, 1927 [Original in English] Dear Bronio, 38. Zakopane 10 March 1923 Dear Bronio: Thank you very much for your letter, which made a big impression on me. O n that account I'm engaged to be married to Miss Jadwiga Unrug (first cousin of Aniela Zag6rska). I want to have the wedding around 14 April. She wants to go somewhere even i f it's only for two weeks. Write and tell me how much the fare would be to go second class to see you and how much it would cost to stay in a cheap hotel (pasta and a carafe of wine) for two people (without children), but two separate rooms. If I make some money in the theater, I could make the trip. Answer immediately by registered mail. Rather than write to you I wrote to your wife, feeling that after a year's silence to write letters in your newly adopted style would be somehow inappropriate. I showed the letter in question to Chwiston (with whom I've been once again on rather distant terms) and he was outraged. Never mind. Your latest letter, its rather morose tone notwithstanding, was nice to read just because it lacked that particular sort of buoyancy that smacks of a brothel. I'm very sorry that none ot those things that other people tend to dream about as of the utmost happiness makes you sate in any significant way. What can one do? Maybe coming back to Olcza could help. I'd be quite happy to talk with you but writing letters is an impossible task. I'd like to stay in touch so that we do not turn out to be total strangers in case we run into each other sometime in the future. My inner state is quite doggoned and the external situation does not offer even the slightest comfort. I might become a 280 �Stanisław Ignacy Witkiewicz • LISTY DO BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO dówka, nie ma takich jasnych włosów, ale bez porówna­ nia większą inteligencję. Co robić? Ta pierwsza przyjedzie ru w lutym i będzie trzeba wtedy zadecydować. Jeżeli na nie, to poradź mi, proszę (poradźcie mi oboje, słyszycie? Ech!), czy mam się rzucić na tę Żydówkę? Nie zabijaj zwierząt, chyba że cię strasznie dręczą i nie możesz w ża­ den inny sposób przerwać tej udręki. Jakże ja ci zazdro­ szczę, najdroższy panie Malinower, dobrej żony i spokoj­ nego życia. Och, och! Większość moich ukochanych to po prostu wampirzyce, które wysysają ze mnie krew. Du­ sza idzie mi w pięty, kiedy myślę o swojej przyszłości. Prze­ stałem pić i właśnie przechodzę karlsbadzką kurację. Ale coś okropnego dzieje się z moim malowaniem. Nic mi nie wychodzi. Napisałem dwie sztuki - jedną („Jan Karol Ma­ ciej Wścieklica") o wiejskim wójcie, który został prezy­ dentem i zupełnie przez to sflaczał. Druga pod tytułem „Wariat i zakonnica". Jeżeli nie odniesie sukcesu, to prze­ klęty dureń ze mnie. Napisz mi, czy warto, żebym przetłu­ maczył którąś ze swoich sztuk, tak jak piszę ten list, i przy­ słał ci, żebyś ją poprawił i umieścił w jakimś londyńskim teatrze. Napisz mi całkiem otwarcie. Nie jestem idiotąmegalomanem, więc się nie obrażę. Straszne, że nie mo­ żesz zostać w Polsce. Twoje plany mnie przerażają. Jak śmiesz planować z dwuletnim wyprzedzeniem? Jeżeli przyjmiesz tę profesurę w Londynie, będziesz stracony na zawsze. Uważaj! Jakie to męczące, pisać po angielsku. Drogi Broniu, całuję cię mocno w oba policzki. Bardzo serdecznie ściskam dłoń Twojej Pani i komicznie się uśmiecham do obu Waszych córek. Mama przesyła pozdrowienia (najżyczliwsze, jakie po­ trafi wymyślić) dla całej rodziny. Twój szczerze oddany i bardzo nieszczęśliwy przyjaciel wziąć ślub koło 14/IV. Ona chce gdzieś wyjechać choćby na 2 tygodnie. Napisz mi, ile trzeba na drogę I I k l . do Was i ile by kosztował pobyt w tanim hotelu (makaron, flaszka winka) na 2 osoby (bez dzieci), ale 2 osobne pokoje. O ile zarobię coś w teatrze, mógłbym przyjechać. Odpisz zaraz rekomendowanie. Jestem szalenie zmartwiony Twoją chorobą. Czy Cię nie nabierają doktorzy. Napisz dokładnie o Twoim stanie zdrowia. Pewno tylko rechte Lungenspitze zatork. Porter i spokój. Ja to miałem kiedyś - pamiętasz, jak się przeobłapiałem w Krakowie. Moja narzeczona jest nie b. ładna, ale b. sympatyczna. Nie kocha mnie wcale, a nawet się jej specjalnie nie podobam. Ale mniejsza o to. Nie posiada żadnych dóbr materialnych, ale rozumie, co to jest fantastyczność w ży­ ciu i poza życiem. Nie wiem nic, co będzie, ale może ta hypoteza jest słuszna. Nie myśl, że dostałem bezika. Je­ stem zupełnie przytomny, ale ślub myślę wziąć po pijane­ mu, albo pod narkozą. Bawię się i używam życia. Ale jest to przygotowaniem do ostatecznego skupienia i klęski życiowej. B. Cię proszę o szybką odpowiedź. Całuję Cię serdecznie. Pani Elsie i córkom przesyłam pozdrowienia. Mama zasyła Państwu b. uprzejme ukłony. Twój Staś Jeśli do 2 tygodni nie otrzymam listu, napiszę drugi raz. Wolałbym, abyś mi zaraz odpisał. Przeczucia mam najfatalniejsze we świecie. Ale trud­ no - ścianą łba nie rozkwasisz. 39. [Zakopane] 26 V I I I 1927 Witkacy (recte Staś) Nie bądź głupi, wracaj do Polski. Umrzemy na poste­ runku w tej fantastycznej krainie, która przez najczystszy przypadek jest naszą ojczyzną. Moją sztukę, „Kurkę wodną", przetłumaczono na nie­ miecki i zaproponowano hamburskiemu Kammerspiel Theater. Ale jeszcze nie wiem, czy się spodobała. Przełożył Michał Klobukowski 38. [Zakopane] 10 III 1923 Kochany Broniu: Dziękuję Wam b. za list, który zrobił na mnie duże [tu w kwadratowym nawiasie kółeczko i dopisek: '/, natural Size] wrażenie. Jestem wobec tego zaręczony z panną Ja­ dwigą Unrug (cioteczna siostra Anieli Zagórskiej). Chcę Kochany Broniu: Nie pisałem do Ciebie, tylko do Twojej żony, bo uwa­ żałem, że po roku milczenia pisanie listów w tym stylu jak to czyniłeś, jest j a k i e ś niestosowne. Pokazałem list Chwistonowi (z którym jestem dość daleko znowu) i był oburzony. Ale o to mniejsza. Twój ost[atni] list, jakkol­ wiek ponurawy, zrobił mi przyjemność właśnie z powodu braku morowości w stylu burdelowym. B. mi przykro, że wszystko to, o czym marzą jako o najw[yższym] szczęściu różni ludzie, nie nasyca cię w sposób istotny. Cóż na to ro­ bić? Chyba wrócić na Olczę. Chętnie bym z Tobą porozmawiał, ale pisanie listów jest dla mnie niemożliwością. Chciałbym utrzymać kon­ takt między nami, abyśmy w razie spotkania nie byli dla siebie zbyt obcy. Stan mój wewnętrzny jest pod psem, a sytuacja zewn[ętrzna] b. niepocieszająca. Może zostanę aktorem kinowym. (Zupełnie serio - mam propozycje.) Byłoby b. ciekawe, abyś choć krótko napisał, czemu nie 281 �. « t w / i t í - IJ-TTERS T O BRONISŁAW MALINOWSKI movie actor. (This is serious - I've had some offers.) Write me in a few words at least why you don't like my novel. I'm very curious. I'd love to ttavel, let it even be Spain. Send me a card, maybe we can manage to set up some kind of a correspondence. I'm giving you a cordial hug. I wish you could sense my presence within the infinite absurdity of existence. My cordial greetings to Mrs. Malinowska and the daughters. Mother sends her regards. Your Witkacy If you can, write to Warsaw, 23 Bracka St., Apartment 42. Did you get our photograph from the days when I lived with my family at the Ślimak cottage? Come to Poland. My intuition tells me that it will do you good. Trans, by D.G. Your Witkacy Trans, by M.K. 43. 40 [Fragment of a letter written before October 2, 1936] Dear Malinowski, I'd be most grateful i f you sent me postcards with their mugs. I want to send my work to Whitehead, because I've just read three of his and I plan to take up that hostile but admirable giant. What's his address? Can I send the book to Cambridge Univ. Press, Fetter Lane. How come you're not writing and the last time you were here you didn't come to see me but found time instead to meet with Chwistek, that dreadful and damned man, and call me a Don Juan (which Chwistek later told me with relish). Write me at once or else "taste not the Pierian Spring". Your devoted Witkacy What about The Argonauts! When shall I have a chance to repay you if you won't come here. Trans, by M.K. Many kisses Staś 41. Antoiówka. Zakopane 3 The Witk.[iewicz] House [A little card with a dedication that Malinowski was supposed to paste into his copy of "Notions and statements..." which Witkacy had Mianowski send him.] T r a n s , by M.K. 44. 2 October 1936 Cracow To my dear Bronio Malinowski as a token of friendship, in memory of the years we shared in our youth, from Dear Bronio: Witkacy, July 1935 T r a n s , by M.K. 42. [Warsaw] 15 October 1935 Dear Bronio: I'd like you not to feel lonely and abandoned in this misfortune that has struck you [the death of Malinowski's first wife] because I'm apart from you; you always have in me a constant friend from the old days. Did you get my registered letter sent half a year ago and the book of philosophy published by Mianowski? I hug you with all my heart and great sympathy. Regards to the children. I just attended a philosophical conference where I even enjoyed (within my dimensions) some modest success. Memories of former times came back to me. Well, now, there's a certain limit in not answering letters, beyond which in actual fact people stop existing for one another. I'm afraid we're reaching that point. Through an oversight my publisher, Kasa Mianowskiego, failed to send you a copy of my (philosophical) Hauptwerk. Has it finally reached you on the second try and also a reprint from Przegląd Filozoficzny containing mv polemic with Kotarbiński? These are rather serious matters for me. (Incidentally, I'm undergoing a devastating personal crisis; after five and - a - half years of being in love, the only woman in my life and I have had to part as of 2 August 1936 - the most dreadful thing that's happened to me since Janczewska's death.) 4 October 1936 (continued). First of all, I must tell you that any sort of communication with Tymbeusz 282 �Stanislaw Ignacy Witkiewicz • LISTY DO BRON1SŁ « A MALINOWSKIEGO 43. podoba Ci się moja powieść. Marzę o podróży choć do Hiszpanii. [Fragment listu sprzed 2 X 1936] Napisz niedługo, a może jaka taka korespondencja się sklei. Ściskam Cię serdecznie. Chciałbym, abyś odczuwał moją obecność w niesk[ończonym] bezsensie istnienia. B. bym był Ci wdzięczny za przesłanie kartek z ich py­ skami. Chcę Whiteheadowi posłać moją pracę - bo teraz przeczytałem jego 3 rzeczy i myślę zmierzyć się z tym wro­ gim mi, a jednocześnie podziwu godnym tytanem. Jaki jest jego adres? Czy można przesłać do Cambridge Uniw. Press na Fetter Lane. A co z Argonautami? Kiedy Ci się wywdzięczę, jeśli nie chcesz tu przyjechać. Całuję Cię serdecznie Twój Staś Pani Malinowskiej i córkom przesyłam serd(eczne) pozdrowienia]. Mama kłania się Państwu. Twój Witkacy 40. 11 V 1929 Drogi Malinowski: jak mam sobie to wytłumaczyć, że nie piszesz i że bę­ dąc tutaj ostatnim razem nie przyszedłeś do mnie, ale miałeś czas z tym okropnym i przeklętym Chwistkiem spotkać się i mnie Don Juanem nazwać (co on mi z przy­ jemnością powiedział). Pisz natychmiast, albo „taste not the Pietian Spting". Antałówka Zakopane, 3 Dom Witkiewiczów] 44. Twój oddany Witkacy [Oryginał pisany po angielsku] Kraków, 2 X 1936 41. Kochany Broniu: [Karteczka z dedykacją, którą B. Malinowski miał so­ bie wkleić w Pojęcia i twierdzenia implikowane przez pojęcie Istnienia S.I. Witkiewicza - wysiane mu - na prośbę auto­ ra - prosto z Kasy Mianowskiego.) Kochanemu Broniowi Malinowskiemu z wyrazami przyjaźni na pamiątkę młodości razem przeżytej ofiarowu­ je Witkacy 1935 V I I 42. [Warszawa ] 15 X 1935 Kochany Broniu: Chciałbym, żebyś w nieszczęściu, które Cię spotkało, nie czuł się osamotnionym choćby z tego powodu, że jestem z Tobą na odległość i że zawsze masz we mnie niezmiennego przyjaciela z dawnych lat. Czy otrzymałeś mój list polecony sprzed 1/2 roku i książ­ kę filozoficzną z Kasy Mianowskiego? Ściskam Cię z całego serca z wielkim współczuciem. Pozdrów Dzieci. Twój Witkacy O ile możesz, napisz do Warsza^: Bracka 23 m. 42 Czy otrzymałeś naszą fotografię z czasów chałupy Śli­ maka. P r z y j e d ź do K r a j u Mam intuicję, że to Ci dobrze zrobi. Byłem na zjeździe filozoficznym, gdzie nawet odniosłem (w moich wymiarach) maleńki sukcesik. Przypomniały się (mi) dawne czasy. Otóż: jest pewna granica w nieodpowiadaniu na listy, poza którą praktycznie ludzie przestają dla sie­ bie istnieć. Obawiam się, że zbliżamy się ku tej granicy. Przez pomyłkę nie wysłano Ci z Kasy Mianowskiego mo­ jego hauptwerku (filozoficznego). Czy za d r u g i m r a ­ zem d o s z e d ł i czy d o s z ł a C i ę odbitka z „Przeglądu Filozoficznego" zawierająca p o l e m i k ę z K o t a r b i ń s k i m ? Dla mnie są to dość ważne rzeczy. (Nawiasowo mówiąc, jestem też po katastrofie życiowej, bo po latach 57, W[ielkiej] miłości musieliśmy się rozejść z jedną kobietą - od czasu t Janczewskiej najgorsza rzecz, jaka mnie spotkała - 2 VIII 1936.) 4 X 1936 (cd.). Przede wszystkim muszę Ci donieść, że porozumienie z Tymbeuszem okazało się niemożliwe. Polacy za granicą mumifikują się dziwnie i nie przyjmują nowej rze­ czywistości. To jest mumia przedwojenna ze wszystkimi zły­ mi narowami. B[ardzo] mi przykro, że tak jest, ale jakiejś dziury nie mogliśmy zapełnić. Przy tym do Zofii de Schöm­ berg mam zdecydowaną antypatię. Otóż chciałem Ci zaproponować, en ma qualité de monadiste, czybyś - znając Wildona Carra - nie zaproponował jemu założenia pisma wszechświatowego, które by skupiło wszystkich monadystów, których jest obecnie b[ardzo] mało. Wildon, ja, Stern, jakiś Serb i zdaje się, koniec. Ale ten po­ gląd zacznie się obecnie rozrastać. Przesłałbym Carrowi mo­ ją książkę (tam jest na końcu niemieckie streszczenie). Następnie prosiłem Cię o kartki z podobiznami: Carra, Russella, Whiteheada, Warda (Jamesa t ) i Wittgensteina. 283 �Stanislaw Ignacy Witkiewicz • L E T T E R S T O BRONISŁAW MALINOWSKI proved to be impossible. Poles living abroad tend to mummify in a bizarre way and are unable to accept new realities. Tymbeusz is a prewar mummy with all the defects. I'm sorry that that's the way it is, but we couldn't breach the gap between us. Besides, 1 feel a decided antipathy for his wife, Zofia de Schömberg. Now, 1 wanted to ask you en ma qualité de rnonadiste, whether you - since you know Wildon Carr - couldn't suggest founding an international journal of monadology, which would bring together all the monadologists, who at present aren't very numerous. There's Wildon, me, Stern, some Serb, and that's about it. But I think monadology has a future. I could send Carr my book (there's a summary in German at the end). 1) I did not receive your Haupiwerk, and also the brochure. (If you did not, cross out the appropriate noun.) For which I thank you. 2) I did (not) talk with Wildon Carr. He does (not) agree to found a journal. Do (not) send him your book. 3) I do (not) enclose the photographs of the philosophers at the same time. 4) I do (not) enclose as a gift my Argonauts and Russell's Analysts of Matter. Heartfelt hugs. Your (Signature - it can be illegible if you are in a hurry) Then I asked you to send me postcards with likenesses of Carr, Russell, Whitehead, the late James Ward, and Wittgenstein. I'm writing about them, and yet I have no idea what their mugs look like - and that's a matter of importance to me. Couldn't you make me a present of your Argonauts and of Russell's Analysis of Matter. I'm financially strapped. (If, by chance, you've failed to answer an offer of an honorary doctorate from Harvard University, then I forgive you for not responding to my letter.) I have the feeling it would do you good to spend a couple of months in Poland just resting and doing nothing at all. Many heartfelt hugs - I don't think there would be any problems of communication between us. Your Witkacy, the Little Squirt from Zakopane Enclosure No. 1 - Form letter to be filled out. PS. Once again my sincerest thanks for the Du Maurier. But you must have someone who can take cate of many of my requests so that you don't have to spend your time on them. (Regards to your daughters from their far-off Uncle Vhit Katz.) Congtatulations on your recent honors. Despite the insinuations made by the Tymbeuszes, who bored me to death with incessant chatter about you, I am not jealous of your fame and success. Stop driving yourself so hard, or you'll come to a bad end. Do you still smoke.71 haven't smoked for four years! I received your letter of 3 October 1936, for which many thanks. Trans, by D.G. 45. (Zakopane) 26 October 1936 Dear Bronio: I'm about to leave for Zakopane; if you decide to write, send the letters to my Warsaw address: 23 Bracka Street, Apt. 42 (in case you come to Poland the telephone number is 277 - 18). Enclosure No. 1 Day 1936 Dear Staś: Please have this letter sent by your footman to: S. I. Witkiewicz, L. S. from Z. 23 Bracka, Apt. 42 Warsaw I am touched that such a notorious nonwriter of letters has written to me. I'll straighten out one misunderstanding right away: I'm not i n the least interested in the autographs of those guys, only in their mugs. Since I'm writing about them, I'd like to see what they look like. Too bad that you can't find a way to come to Poland - I have the feeling it would have a wonderful effect on you. I hope that once you return you'll finally answer the questions I posed in my letter. I am currently in Zakopane and constantly look at Olcza from the window of my room. A t the moment I am writing about Carnap. I am on friendly terms with several Cracow philosophers (Kotarbiński, Ingarden, Metallman, and Szuman - actually the latter does not know much about philosophy) and I correspond with them and with old Hans Cornelius, who despite our conceptual disagreements considers me his best friend at a distance. After 15 November I'm going to Warsaw, where I'm to give a lecture at the Philosophical Society. So write me there. My sincerest thanks. I tell you: come, or we'll croak without ever having talked over the important things. Thanks again and a heartfelt hug. Your Staś Trans, by D.G. 284 �Stanislaw Ignacy Witkiewicz • LISTY DO BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO 45. Piszę o nich, a nie wiem, jakie mają gęby - a to dla mnie jest ważne. Czybyś nie ztobil mi prezentu z Argonautów i Analysis of Matter Russella. Jestem stale bfardzo] skromnie z flotą. (O ile nie odpowiedziałeś na przykład Harvard University na dr hon[oris] causa, to Ci przebaczam brak odpowiedzi na mój list.) Mam wrażenie, że dobrze by było, abyś pobył parę mie­ sięcy w Polsce nic nie robiąc i odpoczywając. Obecnie jadę do Zakopanego; o ile odpowiesz, proszę p[od] adres warszawski: Bracka, 23 m. 42 (277-18 tel. w ra­ zie przyjazdu). Ściskam Cię bardzo serdecznie - myślę, że między nami nieporozumień by nie było. Twój Witkacy G. Z. PS. Jeszcze raz dziękuję Ci serdecznie za Du Mauriera. Przecież masz kogoś, który część moich próśb załatwić może, nie zabierając czasu. (Pozdrów Córki od dalekiego Uncle Vhit Katz.) Gratuluję Ci dostojeństw. Wbrew aluzjom Tymbciów, którzy mnie piłowali Tobą jak tępą brzytwą; nie jestem za­ zdrosny o Twoją sławę i powodzenie. Przestań się śpieszyć, bo zginiesz mamie. Czy palisz.' Ja nie palę c z t e r y [Zakopane] 26 X 1936 Kochany Broniu: Jestem wzruszony, że taki niepiśmiennik napisał. Prostu­ ję zaraz jedno nieporozumienie: mnie nie chodzi b y n a j ­ m n i e j o autografy tych facetów, tylko o ich gęby. Ponieważ o nich piszę, więc wolałbym widzieć, jak wyglądają. Szkoda, ze nie możesz zdobyć się na przyjechanie do Kra­ ju - mam wrażenie, że to by Ci świetnie zrobiło. Mam nadzieję, że po powrocie odpowiesz mi wreszcie na pytania zadane w liście. Ja jestem obecnie w Zakopanem i ciągle patrzę w Olczę z okien mego pokoju. Piszę obecnie o Carnapie. Jestem w przyjaźni z paroma filozofami krajowymi (Kotarbiński, In­ garden, Metallman i Szuman - właściwie to ten o fil[ozofii] wie niewiele) i koresponduję z nimi i ze starym Hansem Corneliusem, który mi[mo] scysji pojęciowych t e ż uważa mnie za swego n a j l e p s z e g o przyjaciela at the distance. Po 15 XI jadę do Warszawy, gdzie mam mieć odczyt W Tow[arzystwie] Filozoficznym]. Tam więc adresuj. Dziękuję Ci b[ardzo] serdecznie. Mówię Ci: przyjedź, bo zdechniemy nie rozmówiwszy się o ważnych rzeczach. Dziękuję raz jeszcze i ściskam Cię serdecznie. Twój Staś lata! Załącznik Nr 1 - Formularz listu do wypełnienia dnia 1936 r. Kochany Stasiu: List Twój z dnia 3 X 1936 otrzymałem i dziękuję Ci zań serdecznie. 1) Twój Hauptwerk (Giówniak) otrzymałem, jako też broszurkę. (W razie jeśli nie otrzymałeś, należy rzeczowniki odpowiednie przekreślić) i dziękuję Ci. 2) Z Wildonem Carrem (nie) mówiłem. (Nie) zgadza się założyć pismo. (Nie) przyślij mu swą książkę. 3) Fotografie filozofów (nie) wysyłam jednocześnie. 4) (Nie) Załączam jako podarek Argonautów i Russella Analysis of Matter. Ściskam Cię serdecznie. Twój (podpis - może być nieczytelny, jeśli w pośpiechu) List ten proszę za pośrednictwem lokaja wysłać p o l e ­ cono Bracka, 23 m. 42 S. I. Witkiewicz G. Z. Warszawa 46. [Zakopane] 11 III 1937 Kochany Broniu: Chciałbym raz wiedzieć, czy stosunki nasze trwają, czy też mam uznać je za zlikwidowane. Przesiałem Ci formularz do wypełnienia i miałem list z Oslo z zapowiedzią. Wysłałem wyjaśnienie, że nie chodzi mi o autografy Whiteheada, Carra, Russella i Warda, tylko o podobizny. Prosiłem Cię o Anulysis of Mauer B. Russella - szalenie potrzebuję tej książki, jest wyczerpana, a ja wyczerpany finansowo. Prosiłem Cię też o Argonautów, których mi spiździł Limanowski. Żadnego śladu reakcji. A do jakichś dawnych kobiet piszesz. Czy Tymbciowie zrobili „intrygę".' Jeśli na ten list do miesiąca nie otrzymam odpowiedzi, wykreślani Cię z listy żyjących dla mnie. Proszę Cię, odpisz, czy mam uważać nasze stosunki za skończone, czy też zrobisz to, o co Cię proszę. Załączam nasze zdjęcie „dziecinne" (17 i 19 lat). Twój Witkacy Odpisz rekomendowanie — Kochanie i Russella mi przyślij. A d r e s : Zakopane 3 Antałówka, Dom Witkiewiczów 285 �Stanislaw Ignacy Witkiewicz • L E T T E R S T O BRONISŁAW MALINOWSKI 46. M|ajesty] Queen of Greece and to this old fool of ours the Emperor of Bessarabya. Yours truly [Zakopane] 11 March 1937 Vitcatius Zakopane, 3 Antolovka Dear Bronio: I'd like to know once and for all whether our relationship is still valid, or whether I should consider it terminated. I sent you a form to fill out and I got a letter from Oslo with a promise of things to come. I sent an explanation that I'm not interested in getting autographs of Whitehead, Carr, Russell, and Ward, I only want their likenesses. I asked you for Bertrand Russell's Analysis of Matter - I desperately need this book, it's out of print, and I'm out of money. I asked you for The Argonauts, which Limanowski pinched from me. No sign of any reaction on your part. But you're writing to some former girlfriends. Have Tymbeusz and his wife been "intriguing"? If I don't get an answer to this letter in a month, I'll cross you off the list of people who mean something to me. Please write whether I should consider our relationship over, or whether you'll do what I'm asking you to. I'm enclosing a "childhood" photo of us (17 and 19 years old). Your Witkacy Answer by registered letter - be a dear . Address: Zakopane 3 Antałówka, the Witkiewicz house Trans, by D.G. [16 V 1937 (Dawniej) Drogi Profesorze Malinowski: Posyłam Ci ten papier jako podarek pożegnalny. Nie sądzę, żeby to było bardzo piękne z Twojej strony niszczyć całożyciową przyjaźń jak nasza z powodu „intryg" i plotek. Pomimo to jest to „smutny" fakt, jak czasami mówimy my, inni biedni polscy ludzie. Niech Bóg Cię strzeże przed złodziejami kieszonkowymi. Twój dawniej S. I . Witkiewicz Nie myśl, że nasz stary Tymbeusz, reklamujący się jako geniusz przyszłości, może skompromitować Twój autorytet w opinii dalszych generacji. To, że nie przysłałeś mi egzemplarza polskiego przekładu Twojej cholernej książki, jest świństwem najwyższej klasy (wszystko inne już dawno zapomniałem). Przesyłam najlepsze życzenia Tobie, Księżnej Kentu, Jej Wysokości Królowej Grecji oraz temu statemu głupcowi, Cesarzowi Bessarabii. Z poważaniem Vitcatius Zakopane, 3 Antałówka] Allow me dear Professor to give You this last mark of my life on this planet. 47. Not quit [e] Yours former friend [Zakopane] 16 V 1937 Vitcatius (Formerly) Dear Professor Malinowski: I sent You this paper (ten papier) as a farewell-cadeau. I dont think it is very beautifull on Your side to destroy such a longlife friendship as Our because of „intrigues" and gossip. Neverthless it is a „sorry" fact, as we others poor polish people 1 say sometimes. God beware You of pickpockets. Yours formerly S. I. Witkiewicz Dont You think that declaring our old Tymbeusz as a future genius You can compromise Your Authority in opinion of further generations. That You have not sent me a copy of polish translation of Your bloody book is a pigeshness of best sort (othets I have forgotten already). Show that please to Your friends Count and Countess de Schömberg [Pozwól mi, drogi Profesorze, ofiarować Ci ten ostatni znak mojego życia na tej planecie. Niezupełnie Twój dawny przyjaciel Vitcatius Proszę Cię, pokaż to Twoim przyjaciołom Hrabiemu i Hrabinie de Schömberg.] [Original in English] [there now follows "the paper" that is a typewritten poem To My Asshole Buddies by Witkiewicz] My best wishes to You, to the Duchess of Kent, H[er] 286 �Stanislaw Ignacy Witkiewicz • LISTY DO BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO [tu następuje „ten papier" czyli pisany na maszynie wiersz S.I. Witkiewicza Do przyjaciół gówniarzy z ręcznym nadpiskiem:] 47.* [Zakopane] 16 V 1937 (Formerly) Dear Professor Malinowski: I sent You this paper (ten papier) as a farewell-cadeau. I dont think it is very beautifull on Your side to destroy such a longlife friendship as Our because of „intrigues" and gos­ sip. Neverthless it is a „sorry" fact, as we others poor polish people I say sometimes. God beware You of pickpockets. Yours fotmerly S. I . Witkiewicz Dont You think that declaring our old Tymbeusz as a fu­ ture genius You can compromise Your Authority in opinion of further generations. That You have not sent me a copy of polish translation of Your bloody book is a pigeshness of best sort (others I have forgotten already). My best wishes to You, to the Duchess of Kent, H[er] M[ajesty] Queen of Greece and to this old fool of ours the Emperor of Bessarabya. Yours truly Vitcatius Zakopane, 3 Antolovka [16 V 1937 (Dawniej) Drogi Profesorze Malinowski: Posyłam Ci ten papier jako podarek pożegnalny. Nie są­ dzę, żeby to było bardzo piękne z Twojej strony niszczyć całożyciową przyjaźń jak nasza z powodu „intryg" i plotek. Po­ mimo to jest to „smutny" fakt, jak czasami mówimy my, in­ ni biedni polscy ludzie. Niech Bóg Cię strzeże przed złodziejami kieszonkowymi. Twój dawniej S. I. Witkiewicz Nie myśl, że nasz stary Tymbeusz, reklamujący się jako geniusz przyszłości, może skompromitować Twój autorytet w opinii dalszych generacji. To, że nie przysłałeś mi egzem­ plarza polskiego przekładu Twojej cholernej książki, jest świństwem najwyższej klasy (wszystko inne już dawno zapo­ mniałem). Przesyłam najlepsze życzenia Tobie, Księżnej Kentu, Jej Wysokości Królowej Grecji oraz temu staremu głupcowi, Cesarzowi Bessarabii. Z poważaniem Vitcatius Zakopane, 3 Antałówka] * Oryginał pisany po angielsku. T ł u m a c z e n i e polskie poniżej. Allow me dear Professor to give You this last mark of my life on this planet. Not quit[e] Yours former friend Vitcatius Show that please to Your friends Count and Countess de Schömberg [Pozwól mi, drogi Profesorze, ofiarować Ci ten ostatni znak mojego życia na tej planecie. Niezupełnie Twój dawny przyjaciel Vitcatius Proszę Cię, pokaż to Twoim przyjaciołom Hrabiemu i Hrabinie de Schömberg.] D O PRZYJACIÓŁ GÓWNIARZY Motto: Kto się za ten wiersz obraża, ten się sam za gówniarza uważa! Przeglądam w myśli wszystkich mych przyjaciół twarze I myślę sobie: Och, psiakrew! Czyż wszyscy są gówniarze? Ach, nie - jest kilku wiernych, z tymi pojechałbym na­ wet do Kielc, A reszta? Ach, reszta, to, proszę pani, gówno, wprost na szmelc! Pytacie mię, czemu do Kielc, a nie do Afryki lub na Bor­ neo? O, tam łatwiej przyjacielem być wśród tropikalnych puszcz, Niż gdy za ścianą woła ktoś: „Puszcz mnie pan, ach, puszcz!" A pluskwy w ohydnej wszawości małego miastka, Gdy metafizyk głąb wypiera dowolna wprost namiastka, Gdzie zamiast uczuć wszelkich są tylko jakieś marne sub­ stytuty, A miłość dają tylko, ach, nieszczęsne prostetuty (Bo krzywych zabrakło już, A syf i tryper biegną w krok tuż, tuż), Gdzie zwykła dorożkarska wóda zastąpi wszystkie narko­ tyki świata I gdzie piękna jest na zgniłych domkach jakaś, proszę pani, wieczorna ta tak zwana, ach, poświata. I to wszystko na tle zupełnej nędzy W smrodzie, u jakiejś gospodyni potwornej wprost jędzy, W ciągłej niepogodzie, co lepsza jest od słońca, Bo wtedy wszystko zda się bliskim końca. Tak sobie wyobrażam Kielce-Symbol jako szczyt ohydy, Jako paramount najgorszej małomiasteczkowej brzydy, 287 �Sumislaw Ignacy Witkiewicz • L E T T E R S T O BRONIStAW M A U N O W S K I T O MY ASSHOLE BUDDIES And he sees himself in himself as a monster reeking of self-made sauce. Motto: A l l those things may happen yet or they may not Anyway, it is nothing but stink and rot, Written with shit not with blood, each letter a blot. I don't want it, I don't want what I've got. Neither do I want them, I'm fed up With my asshole friends, the whole line-up. I prefer cattle, cats - dogs! - worms, bedbugs or rubber dolls Even those faceless orphans - slot machines in railway halls, Because I know that a dog's bark never lies, nor does a cat's scream, A cow won't squirt vitriol into my mug but purest cream, And a bedbug... never mind, dear queen, It's obvious that lots of people are hopelessly mean. But if I put a penny in a slot machine painted with Day-Glo, A l l those who feel offended by these stanzas Think themselves assholes and undiluted dunces. I think of my friends (and I have quite a passel) A n d I ask myself: Damn, are they all assholes? O h , no: some are true. With those I'd go to Kielce, even. The rest are shit and junk, they should be crying and grieving! Why Kielce and not Africa, Alaska or Borneo? A h , it's easier to be a friend trudging through jungle and snow, Than hearing a scream next door: „Let me go, mister! Let me go!" Just think of all the bedbugs in the filthy lousiness of that jerkwater, Where metaphysics is replaced by an ersatz, any stupid matter, Where there are no feelings, just cheap substitutes, A n d love comes only from unfortunate prostitutes (The constitutes have all been used up, A n d we are threatened by the syph and clap), Where plain cabby's rye stands for all the drugs with their otherworldly might A n d the rotten huts bathe, dear queen, in the most exquisite twilight, Though the total poverty around us is a real drag While we are lodged in stink with some unspeakable hag, In constant rain, which is still better than the sun, Since on bright days the world seems ready to end soon. This is my image of Kielce as a symbolic summit of ugliness, The paramount paragon of the worst small-town mugginess. Although it may be quite a beautiful townlet, quite nice perhaps. A n d I may have overdone all those syphs and claps. Anyway, it's harder to be a friend there than in a desert. Africa by contrast seems infinitely more pleasant Than when a man shits with his gob, Using his ass to spy on the stars A n d planets circling and wheeling. On the revolutions of a distant globe, While climbing up to the ceiling To smash bedbugs by scores When hopelessness throttles him like a nightmare hideous and gross Then - whether I'm somebody's brother or even son in law In any case I'll get a bar of chocolate Rather than false speech, a bunch of noise, smug and obsolete, Slyly spiteful, bent on blighting and slighting me Most unfairly and undeservingly. No automaton ever toadies to me, licks mv hands Or cordially squeezes them till they hurt A n d then behind my back cheats, lurks and lurches In the name of some illusory merits and virtues, Waiting to be engulfed alive by heavenly bliss. For he's so good and perfect, oh, with not one defect. Quite possibly he does not even defecate. He might be a hangman and never piss. He's a boil that stinks and festers W i t h the purest beauty in his commonest gestures, Like sticking a finger in his nostril Or licking some kind of sauce, self-made and not too costly. Trans, by M.K. 48. [Zakopane, 16 V 1937 t.) Old Pig - I have not known tha[t] You are serving in Polish Army and that You have such nice dog. Accept my congratulations. [Original in English] 288 �Stanisław Ignacy Witkiewicz • LISTY DO BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO 48. A może piękne to, ach, miasteczko, ach, i nawet mile 1 niełatwo jest w nim złapać nawet kiłę. W każdym razie tam przyjacielem być i w tych warun­ kach Trudniej jest niż w afrykańskich choćby wprost stosunkach, [Zakopane, 16 V 1937 r.] najpiekielniejszych Old Pig - 1 have not known tha[t] You are serving in Po­ lish Army and that You have such nice dog. Accept my congratulations. 1 mgławic dalekich spirale, Gdy mu muzyczka skądsiś gra, A on gdzieś przy powale Wydusza miliony pluskiew gniazd, Gdy beznadziejność dusi jak ohydna i śmierdząca zmora, Gdy człowiek siebie w sobie widzi jako cuchnącego wła­ snym sosem, ach, potwora. [Stara Świnio - nie wiedziałem, że służysz w Wojsku Pol­ skim i że masz tak pięknego psa. Przyjmij moje gratulacje.] Gdy człowiek gębą sra, A tyłkiem podpatruje obroty gwiazd •j-ko lfvU> Może to wszystko przyjdzie, ach, a może nie W każdym tazie to jest wszystko bardzo fe. A do tego napisane nie krwią, a gównem bardzo źle. Ja nie chcę tego - nie, nie, nie, nie. I nie chcę, potąd mam już ich Przyjaciół mych gówniarzy tych, Wolę bydło wprost, koty, nie mówiąc o psach, robaki i pluskwy, jakieś automaty - V Nawet takie jak na stacjach, choć bez twarzy, Co nie mają ni mamy, ni taty, Bo wiem, że kot nie skłamie miaucząc, a pies swym szcze­ kaniem, Ze krowa mi nie siknie witriolejem w pysk, tylko mle­ kiem, Ze pluskwa (ale szkoda gadać, proszę pani), że świat się roi od drani. Ze gdy na przykład w automat włożę groszy pięć, To czym jest czyjś brat, czy teść, czy nawet zięć, To wyjdzie mi na pewno czekoladka, A nie kłamliwa mowa, brechnia obłudna i już zbyt wprost nader hadka W swym śliskim kłamstwie I w zaczajonej za nim złośliwości, chęci krzywdy I zlekceważenia, ach, i zwykłym chamstwie. Automat nie będzie obśliniać mnie 1 dusić aż do bólu rąk mych z czułości, A potem za plecami albo i przed, To wolę nawet już - robić małych obrzydliwości W imię jakichś urojonych zalet i cnót Czekając na swego wniebowzięcia już za życia cud. Bo on jest taki dobry, ach, i doskonały, Ze nie wiadomo już, czy nawet on oddaje kały Może on wiesza i nie robi pipi, Takie ścierwo doskonały jest, Ze w samo piękno zmienia się jego najpospolitszy gest: Jakieś dłubnięcie w nosie Czy umazanie ręki w jakimś własnym sosie. S. 1. Witkiewicz June 14th, 1937 My dear Professor Witkiewicz, I am under a very deep obligation to you sending me the copy of your last work. Although my attention has strayed now from the elevated problems of philosophy, 1 have read your contribution and have since then shrunk into a monad. In other words, I have adopted your system of cosmological monadology. You chide me for my remissness in writing. May I suggest that this is a complaint which early in my career I caught from you; and that an infection may take more virulent forms in a feeble organism like myself is altogether under­ standable as (rom one monadologist to another, but I alwa­ ys follow your letters, your career and your wishes with ke­ en attention. 289 �Stanisław Ignacy Witkiewicz • LETTERS T O BRONISŁAW MALINOWSKI 49. June 14th, 1937. My dear Professor Witkiewicz, I am under a very deep obligation to you sending me the copy of your last work. Although my attention has strayed now from the elevated problems of philosophy, I have read your contribution and have since then shrunk into a monad. In other words, I have adopted your system of cosmological monadology. You chide me for my remissness in writing. May 1 suggest that this is a complaint which early in my career 1 caught from you; and that an infection may take more virulent forms in a feeble organism like myself is altogether understandable as from one monadologist to another, but I always follow your lettets, your career and your wishes with keen attention. As regards the letter, would you kindly inform me whether you are still desirous of obtaining a copy of an early and unworthy book of mine entitled Argonauts of the Western Pacific. Also, would it interest you to have a copy of my latest work entitled Foundations of Faith and Morals! 1 should be glad to send it to you on request and by return of post. Should you like, I would be glad also to send you a book of mine in Chinese for a collection of oddities and monstrosities. Your ever devoted admirer and ex-friend, [Bronislaw Malinowski] [Original in English] 50. [Zakopane] 25 July 1938 Dear Bronio: Thanks for your letter. I haven't written because I wanted to write you something cheerful, but it's getting worse and worse and I've decided (in the near future after I finish a few things I'm working on) to bring my life to an end a bit prematurely, because it's high time. The woman who was in love with me and who for the past seven years meant everything (as the saying goes) to me has abandoned me; in part, it's my own fault (some slight infidelities, which she found out about from others) and she won't even listen to my explanations. I'm in a terrible state. I'm suffering almost as much as when we went to Australia. Perhaps some "miracle" can save me, but I don't anticipate anything like that. " I have cooked my goose," as the British say. So I'm saying good-bye for now, my dearest friend, I give you a hug and thank you for everything you have done for me. (I'm not saying what will happen as an absolute certainty, but it's 98% sure.) Your Staś Antałówka, Zakopane 3 Trans, by D.G. 51. [Warsaw] 22 September 1938 Dearest Broneczek: My sincerest thanks for your letter. I've come back to life, unfortunately not thanks to my own strength (although I kept going for half a year miraculously "leaping from one dry spot to another over the quagmire" in the midst of atrocious tortures), but only thanks to the fact that she first deigned to write to me, then allowed me to talk to her, and finally has returned to me - but I'll never be what I once was for her. As for myself, I'm totally "reformed" and I'll hold on for certain as long as she doesn't leave me. She is truly an exceptional being. I was 100% finished, emotionally, tormentologicallv, and mentally, and if she hadn't come back, giving me the possibility of moral reformation, I wouldn't have been able to go on living. For the time being I'm continuing with my work and I'm waiting for whatever happens. I want to end my life in a way that will make sense of u. I'm very sorry that you're still unwell and I'm distressed that you won't be coming to Poland. Won't we see each other again before we die? My wife (who is a miraculous specimen of her kind) dreams of meeting you. Heartfelt hugs and all my gratitude and friendship. Your Staś I'm enclosing a letter from the person mentioned in my letter. I haven't read i t . I don't know i f I wrote you that Cornelius (Hans) visited me last year. Trans, by D.G. 290 �Stanisław Ignacy Witkiewicz • LISTY DO BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO Kobieta, która mnie kochała i która od siedmiu łat była dla mnie (jak to się mówi) wszystkim, opuściła mnie po czę­ ści z mojej winy (drobne zdrady, o których dowiedziała się z boku) i nie chciała żadnych wyjaśnień. Stan mój jest okropny. Prawie tak cierpię jak wtedy, gdy­ śmy jechali do Australii. Uratować mnie może jakiś „cud", ale go nie przewiduję. I have cooked my goose, jak mówią Angliczanie. Tak więc tymczasem żegnam Cię, mój Kochany, ściskam serdecznie i dziękuję za wszystko, coś dla mnie uczynił. (Nie mówię tego na pewno, ale na 98%.) Twój Staś Antałówka, Zakopane 3 As regards the letter, would you kindly inform me whe­ ther you are still desirous of obtaining a copy of an early and unworthy book of mine entitled Argonauts of the western Pa­ cific- Also, would it interest you to have a copy of my latest work entitled Foundations of Faith and Morals? I should be glad to send it to you on request and by return of post. Should you like, 1 would be glad also to send you a book of mine in Chinese for a collection of oddities and monstro­ sities. Your ever devoted admirer and ex-friend, [Bronisław Malinowski] [14 czerwca 1937 r. Mój drogi Profesorze Witkiewiczu, Jestem Ci bardzo głęboko zobowiązany za przysłany mi egzemplarz Twojej ostatniej pracy. Chociaż teraz moja uwa­ ga odbiegła od wzniosłych problemów filozofii, przeczytałem Twoją rozprawkę i od tej chwili skurczyłem się do rozmiarów monady. Innymi słowy, przyjąłem Twój system monadołogii kosmicznej. * Oryginał pisany po angielsku. T ł u m a c z e n i e polskie poniżej. Zbeształeś mnie za moją opieszałość w pisaniu. Pragnął­ bym zauważyć, że jest to zarzut, który od dawna w moim ży­ ciu spotykał mnie z Twojej strony. Takie zakażenie może przybierać bardziej złośliwe formy w tak słabym organizmie jak mój, ale jest zupełnie zrozumiałe, jeśli przechodzi z jed­ nego monadologisty na drugiego - ja jednak zawsze śledzę z najgłębszą uwagą Twoje listy, bieg Twego życia i Twoje ży­ czenia. Co się tyczy listu - czy byłbyś łaskaw poinformować mnie, czy wciąż pragniesz otrzymać egzemplarz mojej wcze­ snej i bezwartościowej książki pod tytułem Argonauci zacho­ dniego Pacyfiku? A także, czy byłbyś zainteresowany posiada­ niem egzemplarza mojej ostatniej pracy, zatytułowanej Podsiawy wiary i moralności? Byłbym wielce rad wysyłając Ci na życzenie tę książkę drogą pocztową. Jeślibyś chciał, z równą przyjemnością wysłałbym Ci moją książkę po chińsku do Twoich zbiorów osobliwości i potworności. Twój wciąż oddany wielbiciel i byty przyjaciel, [Bronisław Malinowski] 51. [Warszawa] 22 IX 1938 Najdroższy Broneczku: Dziękuję Ci bardzo serdecznie za list. Wróciłem do życia, niestety, nie dzięki własnej sile (mimo że trzymałem się pół roku cudem „skacząc po kępach nad trzęsawiskiem" w po­ twornych męczarniach), tylko dzięki temu, że ona zechciała do mnie napisać, następnie pozwoliła gadać, a obecnie wróciła do mnie - jednak nie będę już nigdy dla niej tym, czym byłem. Sam jestem już „poprawiony" i wytrwam na pewno, o ile ona mnie nie opuści. Jest to istota naprawdę wyjątkowa. Tak więc ja byłem na 100% i uczuciowo, i m ę c z a r n i o w o , i rozumowo, i gdyby ona nie wróciła, d a j ą c m i m o ż ­ n o ś ć m o r a l n e j p o p r a w y , to bym żyć nie mógł. Na razie pracuję dalej i czekam wypadków. Chcę życie skończyć z sensem. B[ardzo] mi przykro, że ciągle chorujesz, i martwię się, że nie przyjedziesz. Czyż się nie zobaczymy przed śmierciami? Moja żona (która jest cudownym okazem w swoim rodza­ ju) marzy o poznaniu Ciebie. Ściskam Cię serdecznie z wdzięcznością i przyjaźnią Twój Staś Załączam list Osoby, o której mowa w liście. Nie czyta­ łem go. Nie wiem, czy Ci pisałem, ze rok temu był u mnie Cor­ nelius (Hans). 50. [Zakopane] 25 V I I 1938 Kochany Broniu: Dziękuję Ci za listy. Nie pisałem, bo chciałem Ci coś do­ brego napisać, tymczasem jest coraz gorzej i jestem zdecydo­ wany (w najbliższym czasie po ukończeniu pewnych prac) skończyć ze sobą nieco przedwcześnie, bo i tak pora. 291 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/77e5ce65c0787c549b9d3a6705801675.pdf 666f6a162fa24809a7eebf3f3e95215e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3709 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3485 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.6 , s.1-3 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SITUKA LUDOWI p A N S T W O W Y I N S T Y ROK T U T X 1956 S Z T Nr U K �DWUMIESIĘCZNIK WYDAWANY PRZEZ PAŃSTWOWY I N S T Y T U T SZTUKI'' RADA REDAKCYJNA Prof. D r W i t o l d D y n o w s k i , Prof. D r Eugeniusz Frankowski, Prof. D r M i e c z y s ł a w Gladysz, M g r Kazimierz Pietkiewicz, Prof. D r Ksawery P i w o c k i , M g r Jan Sadownik, Prof. D r Tadeusz Seweryn, M g r M a r i a n Sobieski, Wanda Telakowska, M g r Aleksan­ der Wojciechowski ZESPÓŁ REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski (redaktor naczelny), Prof. D r Roman Reinfuss (zastępca redaktora naczelnego), M g r S t a n i s ł a w Hiż (sekretarz redakcji), M g r Barbara Sucho­ dolska (redaktor techniczny) Na okładce: „Męczeństwo sto. Wojciecha" płaskorzeźba polichromowana. Z Choczni poio. Wadowice. Obeoiie prof. W. Chorbackiego w Krakowie. Fotografował Jan u; drzewie w zbiorach Swiderski. T ff if.[.im. - * > &*m*€kr ufa REDAKCJA i ADMINISTRACJA: PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI W A R S Z A W A , D Ł U G A 26 �U POLSKA w . SZTUKA LUDOWA NR 6 ROK 1956 T R E Ś Ć : Str. Aleksander Jackowski Refleksje po wystawie sztuki ludowej w Londynie Zofia C i e ś l a - R e i n f u s s o w a Sztuka ludowa w Sieradzkiem 297 Andrzej Kossakowski w 314 St. Hiż, A . K u n c z y ń s k a Sztuka e s k i m o s ó w kanadyjskich Olga M u l k i e w i c z sprawie Objazdowa . amatorów wystawa sztuki 316 ludowej województwa łódzkiego Roman Reinfuss ą Nją. 289 336 rijjargifleftię wystawy 10-lecia polskiej sztuki ludowej 337 Jadwiga Jarnuszkiewicz Glos w dyskusji o wystawie 10-lecia 340 Jan Sadownik Z z a g a d n i e ń klasyfikacji i systematyki polskiej p i e ś n i ludowej 343 Zofia Barbara G ł o w a ** ' " M a ' t l f i a i y ¿ 0 mapy o ś r c d k ó w garncarskich w Polsce. Cz. I V 355 Rss Albert Rss Tancred Banateanu: P o r t u l popular d i n Tara Oasului editura de stat pentru literatura si arta . . . . 360 Rss Friedrich Sieber: Bunte Möbel der Oberlausitz 361 Rss P. J. Makuszenko, Z. A. Petrowa: Narodnaja tektura Fiedler: Deutsche Volkstrachten . . . . . Archi­ Zakarpatia 362 Tomasz Rusek Domy m i e s z c z a ń s k i e z K a m i o n k i pow. L u b a r t ó w . A. W. „Literatura l u d o w a " — nowy miesięcznik styczny P A Ń S T W O W Y 360 I N S T Y T U T . 363 folklory­ 365 S Z T U K I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/705485c59aad82964f8b100d9e4b76c8.pdf 196fcd1eb92dea5dfef64363ab8dd1cf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3714 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3488 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.1 Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �T R ESC: Jacek Olędzki Wota woskowe ze wsi Brodowe Łąki i Krzynowłoga Wielka 3 Aleksander Błachowski Z badań nad sztuką l u d o w ą Opolszczyzny 23 Olga Mulkiewicz Zbigniew Jasiewicz Tkanina ażurowa Forma do wypieku ciasta z okolic Mię­ dzyrzecza 37 39 Stanisław Franciszek Gajerski Materiały do historii ośrodków carskich w Potyliczu i okolicy . 42 E w a Fryś Wystawa sztuki ludowej w Maria Przeździecka Wystawa haftów Rss. Otokar Macel, Jarosław Vajdis: Slovacko, w Rss. Łańcucie Rzeszowie architektonicki vyvoj vesnice Caiete de arta populara garn. . . . . . . . . . 50 56 58 58 Kronika 59 Summary of articles 63 Na dze Na Fot. okładce: Wota woskowe: „ule" (1), „gęsi" (2), z kościoła w Krzynowło­ Wielkiej, pow. Przasnysz. Fot: Jacek Olędzki (1), Jan Swiderski (2). stronie tytułowej: Forma do wypieku ciasta z Kalska. pow. Skwierzyna. Stanisław Kusza. �polska sztuka ludowa KWARTALNIK P A Ń S T W O W E G O INSTYTUTU SZTUKI ROK XIV 1 960 NR 1 �KOMITET Mgr mgr prof, prof, prof, REDAKCYJNY Aleksander Jadkowski, Kazimierz Pietkiewicz, dr Ksawery Piwocki, dr Roman Reinfuss, dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander J a c k o w s k i , za­ stępca r e d a k t o r a n a c z e l n e ­ go: prof, d r R o m a n R e i n ­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, r e d a k t o r działu: m g r A n ­ na Kunczyńska, redaktor techniczny: M a r i a K l u k o w ska, okładka i układ graficzny: Józef Wilkoń. Tłumacz: Doris Ronowicz. Red.: Państwowy Instytut. S z t u k i , W a r s z a w a , Długa 26. Wyd. i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, K r a k . P r z e d m i e ś c i e 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f4e9704f1cd7acf05c6a31048d58549e.pdf 008fc66d80a67328111ab814e3780d08 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3715 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Subject The topic of the resource religijność ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3489 Title A name given to the resource Wota woskowe ze wsi Brodowe Łąki i Krzynowłoga Wielka / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.1 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek OlędzPci WOTA WOSKOWE ZE WSI BRODOWE ŁĄKI I K R Z Y N O W Ł O G A WIELKA* W l i t e r a t u r z e poświęconej polskiej sztuce ludowej — pochodzeniem stwem, kraju tycznego woskowej wywania wej wotywnej. chłopstwo n i e znalazł Polski krajach rzeźbie przez skowych w Zwyczaj kościołach w opracowaniach wotów w o ­ kultury szerszego o m ó w i e n i a m i m o Europy zagadnieniu ofiaro­ ludo­ iż w i n n y c h t e m u poświęcono szereg prac . pie i związku z t y m w y d a j e dać k i l k a okresie informacji czasu np. zwyczaj Zwyczaj znany wotów ofiary jest w o w tym, w jakim zwyczaj ofiarowywania zwłaszcza zasięgu kościołach. wotywnej w swej wotów rzymskich i ludowych i Słowacji w wielu wypadkach z terenem Najtrudniejsze czy rodzaj z których postaci od dawna sil­ katolickimi, Bawarii, Tyrolu i Słowacji . 3 zwyczaju dree więźniów i — j a k twierdzi czym wiąże zwierząt domowych, A. Gennep się p r o b l e m — tego ludzkiej a n i e m d n i a św. L e o n a r d a ; właści­ wszystkiego, bezradności c z y bezsilności. K u l t t e n w y r a ż a się u r o c z y s t y m obchodze­ w t y m d n i u chłopi się w kościele d o ś w i ę t e g o przedstawiają chodzących wanie zwyczaju ofiary modląc m u symbole może obszarze sięgać zwyczaj katolickiego wotywnej chłopstwo o f i a r y niektóre organa hodowane ciała dree ludz­ kiego . 4 j a k i A . Gennepa, mogą R. Andree Zasadniczy i występować przedchrześcijańskie jednak — według A. Gennepa, pewne — germańskie potencjał czy ideologiczny o b u autorów w elementy nia się k u l t u we Francji. romańskie. a j a k też i i n n y c h b a - z postaci czasów hodowlą w Bawarii wprowadzenia stersów czasu jednak w św. L e o n a r d a Mogło kościoła 7 pojawił się rozpowszechnie­ w jego ojczystym w znacznie później, dopiero świętego się zwyczaju . nastąpić tego możliwie pojawienia zwyczaj okresie przez z a r ó w n o R. A n ­ to kultu niż zwierząt, I I I i I V jest omawianego później, d o p i e r o zwyczaju w n i m za­ wiek granicą Najprawdopodobniej miejscowe, * N i n i e j s z e o p r a c o w a n i e j e s t w y n i k i e m badań a u t o ­ ra, p r o w a d z o n y c h n a marginesie i n n y c h prac tereno­ wych Zakładu Etnografii I H K M PAN w latach 1957—1959. Z e b r a n e m a t e r i a ł y znajdują się w a r c h i ­ w u m Zakładu. F. K r c e k , Rozmaitości, „ L u d " , L w ó w 1910, t . V I , s. 394; M . Z n a m i e r o w s k a P r i i f f e r o w a , Muzeum Etno­ graficzne USB w Wilnie i jego przyszłość, ,.Lud". L w ó w 1932, t . X I ( X X X I ) , s. 5; A . Chętnik, Kalenda­ rzyk zwyczajów dorocznych, obrzędów i niektórych wierzeń ludu kurpiowskiego, N o w o g r ó d 1934, s. 9, 2 1 ; St. P o n i a t o w s k i , Etnografia Polski, „Wiedza o Pol­ sce ', t. 5 / I I I , s. 277; K . Moszyński, Kultura ludowa Słowian, K r a k ó w 1934, cz. I I , z. 1, s. 237, 2 4 2 - 2 4 4 , 248; T . S e w e r y n , Staropolska grafika ludowa, War­ s z a w a 1956, s. 1 6 4 - 5 . - R. A n d r e e , Votive und Weichegaben des katholischen Volkes in Sud-Deutschland, B r u n s w i c k 1904; tenże, Einige Bemerkungen uber Votive und Weiche­ gaben, „Corresponderblatt d e r D e u t s c h e n A n t r o p o l o g i s c h e n G e s e l l s c h a f t " , o c t . 1905; A . G e n n e p , Religions Moeurs et Legendes, c h a p . £a:-Votos Bavarois et Tyroliens, P a r i s 1908, s. 9 9 - 1 0 8 ; J . H o r a k , Fricova „pravdiva pisen o tom, jak cert babu vzal", „Ćesky L i d ' ' , 1955 (R. X L I I ) , n r 3, s. 1 2 1 ; J . O k r u c k y , Żelazne figurky, „Umeni a Remesla", 1958, n r 5, s. 194—5; S t . L . K o s t o v , Votivi, „Izvestja n a N a r o d n i j a E t n o g r a f s k i j M u z e j w S o f i j a " , S o f i j a 1922, R. I I . t . 1 - 2 . - Europie znacznie Według występo­ ludowej pod patronat w o t y w n e j . Według Zachodniej zwierzęta w k t ó r e są jednocześnie g ł ó w n ą treścią składanej w oraz znana o k r e s u d a t u j e się n a t y m związanych Wyobrażają gospodarstwie się ksiąg c u d ó w p o ­ odległych oddawania spraw odległą przeważnie analizy bardziej najbardziej one wywodzi z B a w a r i i , że n a t y m t e r e n i e s w y c h pragnień — w p o s t a c i k u t y c h w żelazie w o t ó w . 1 t a k po­ w poszczególnych p u n k t a c h E u r o p y . R. A n ­ twierdzi n a podstawie I I I — I V w . O d tego b o w i e m warty jest współcześnie w obrządku chrześcijańskim l u d o w a f o r ­ patrona tym i funkcja z Bawarii, j e d n a k do ustalenia jest n i e miejsce ideologii, nie w wotów d o b n a , że n i e sposób zaprzeczyć słuszności t e g o t w i e r ­ N a t e r e n a c h t y c h łączy się o n z k u l t e m św. L e o n a r d a , wie adaptowało d o m a o f i a r y w o t y w n e j , lecz m o m e n t p o j a w i e n i a się t e g o ludowej w i e l u k r a j a c h E u r o p y . Szczególnie n i e w i ą ż e się o n z o b s z a r a m i z t e n ze świata a n ­ i częściowo t y l k o zmieniając obrzędowości''. W a r t o dodać, ż e r o d z a j Tyrolu się c e l o w e , a b y n a w s t ę ­ występował p r z e z chłopstwo a swej s w y m w i ą ż e się z chrześcijań­ które zapożyczyło dzenia 2 W I daczy n i e w s p o m i n a się o s p o t y k a n e j w niektórych p u n k t a c h VI—VII przez w kraju, wieku, okresie zakon cy­ ok. V I I I — X w . . я s. 15—22; E . S t e m p l i n g e r , Antiker Aberglaube in modernen Ausstrachlungen, Leipzig 1922, s. 70, 9 3 ; A . J o h , Sitte, Brauch und Volksglaube in deutschen Westbohmen, R e i c h e n b e r g 1924, s. 293; N . T a r c h i a n i , A . T e s i o , Voto, „Enciclopedia I t a l i a n a " , R o m a 1937/45, t. X X X V , s. 6 0 1 - 6 0 3 ; C. T r a j a n o v i c , Glavni srpski zertveni obiczaji, „Srpski Etnografski Zbornik", t. X V I I , s. 209. A . G e n n e p , o p . c i t . , s. 1.01; J . O k r u c k y , o p . c i t . , s. 194; T . S e w e r y n , Czechosłowacka sztuka ludowa, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a ' , 1949, n r 3 - 4 , s. 96. A . G e n n e p , o p . c i t . , s. 106: R. A n d r e e , o p . c i t . , s. 6, 3 4 ; J . O k r u c k y , o p . c i t . , s. 195. :1 4 W e d ł u g N . T a r c h i a n i , A . T e s i o ( o p . c i t . , s. 602) chrześcijaństwo z a p o ż y c z y ł o z w y c z a j o f i a r y w o t y w n e j od j u d a i z m u . M a o t y m ś w i a d c z y ć s z e r e g w z m i a n e k w B i b l i i n a t e m a t o f i a r y w o t y w n e j . P o r . Biblia to jest księgi Starego i Nowego Testamentu, tłum. z łac. J . W u j e k , L i p s k 1898, G e n e s i s X X V I I , 9 - 1 0 , 20, 2 5 - 2 9 , X X V I I I , 20-22. T h . H o m o l l e , Donarium, Dictionnaire des Antiąuites grecąues et romaines, P a r i s 1892, t . I I , p . 1, s. 362—382; S. E i t r e m , Opferritus und Voropfer der Griechen und Romer, K r i s t i a n i a 1915, s. 72. 5 e A . G e n n e p , o p . c i t , s. 102; R. A n d r e e , s. 39. A . G e n n e p . o p . c i t . , s. 102—3. 7 s op. cit.. ��Na podstawie przytoczonych prac określenie p o j a w i e n i a się w kościele k a t o l i c k i m E u r o p y niej rytuału ofiary wotywnej pozostaje czasu więc torium Polski, z uwagi napotyka n a mniejszą jeszcze większe popularność czaju wśród polskiego trudności omawianego danych, i to zarówno ze źródeł chłopstwo obrzędowości kościoła ofiarowywania jednak powiedzieć, początkowym by dokonywania tyk związanych działalności raczej zakonu przez z chłopstwo hodowlą XIV—XV w., w z tym pewnym wyraźne bydła. okresie rozwojem Mogło się i chłopskiej Sprzyjało temu zwyczaju, samego zwyczaju do nych, z dawien polskie, które to konkretne, nie omawiany w Polsce i 9 w w gospodarki oko­ miał za­ nierogacizny, podobieństwo przy wzmożonej o XVI żadnej w. tego to istnieją wątpliwości w tym stulecia już dane, okresie składanie było zjawiskiem powszechnym. wykonywane ze zasadniczych szlachetnych metali lerię i k u p c ó w , d r u g i e — p r z e z „ b i e d n y c h " , głównie przez magna- najpraw­ chłopstwo . l 0 l u d z i „ b o g a t y c h " i „ b i e d n y c h " różniły się n i e t y l k o p o d w z g l ę d e m materiału, z k t ó r e g o b y ł y nane. N a p e w n o dotyczyły o n e zupełnie spraw, t a k odmiennych j a k najistotniejsze wyko­ W a c ł a w z P o t o k a P o t o c k i , Ogród fraszek, wyda­ n i e zupełne A . B r u c k n e r a , L w ó w 1907, t . I I , s. 375. „Argument na l u t r y Słuchaj l u t r z e , coś w s z y s t k o d o kościoła k r z y w o , G d y c z e k a w żalu, w s t r a c h u i w c h o r o b i e c k l i w o . Ż e w i e s z a n a ołtarzu o b i e c a n e w o t a , U b o g i z w o s k u , b o g a c z ze s r e b r a , ze złota, T y zowiesz zabobonem." "> J w . P r z y k ł a d e m m o ż e b y ć zbiór w o t ó w s r e b r n y c h z X V I I / X V I I I w . w k a p l i c y M a t k i Boskiej Bolesnej kościoła W s z y s t k i c h Ś w i ę t y c h w C h e ł m i e n a d Wisłą. W M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w e Wrocławiu znaj­ dują się o k a z y w o t ó w żelaznych. N i e s t e t y , b r a k j e s t bliższych d a n y c h dotyczących i c h p o c h o d z e n i a . Nie 9 1 1 1 2 kłopotami, i złote srebr­ dwa rodzaje były symbolami, i Wreszcie dotyczące były zdrowia ludzkiego zasadniczo nie były można inny jako symbolicz­ samych przez ofiarodawców. te których samych religijnego. zapominać, wykonywane wota Różniła stosunek kultu rolę Woskowe przeważnie do tej f o r m y się chłopa. najczęściej l u b przebłagalne. ników, n a t o m i a s t w o t a w o s k o w e łem pod t y m wiązały pracy spełniały krąg życio­ wotów odmienna skala potrzeb, ofiarodawców srebrne były Najczęściej dziękczynnych. upraszające ofiary wąski powodzeniem towarzyszącymi wota, ofiar „bogatych" poza zupełnie osobistego, składane i Inne chłopstwa. powodzenia ludzi one osobistym ne że wota złote zawodowych złot­ były wyłącznie dzie­ Różnica autorstwa tych w o t ó w n a d a w a ł a i m określone piętno f o r m a l n e , które ustalało dowej i c h przynależność artystyczną do s z t u k i l u ­ l u b profesjonalnej. Wszystko to razem przemawia za istnieniem już w połowie X V I w., a może n a w e t i wcześniej, w o s k o ­ rzeźby w o t y w n e j , posiadającej formalne sztuki Brak jest wartości treściowe ludowej. jakichkolwiek danych potwierdzających w y s t ę p o w a n i e w t y m czasie, a także i w o k r e s i e na terenie z kutego żelaza . sowanym tworzywem łatwiej dostępny że wota Polski wotów Prawdopodobnie 12 do niż obróbce s p e c j a l n y c h woskowe powszechnie wyrobu żelazo i wotów był sto­ wosk, nie wymagający umiejętności . ,я znane póź­ wykonywanych były na przy Warto zaznaczyć, terenie Słowacji, B a w a r i i i T y r o l u . J e d n a k zostały o n e w t y c h k r a j a c h (w m n i e j s z y m l u b większym stopniu, a niekiedy kowicie) trwałe zastąpione i w przez wota t a k j a k woskowe apotropeiczne. polskiej To, że żelazne, posiadające podobny kulturze ludowej, fakt stanowi właściwości nie zaistniał jeszcze j e j odrębności, znajdujących źródło w środków ubóstwie i ogólnej cał­ bardziej z w i e l u przejawów jeden swe ograniczoności potrzeb. odmiennych pragnienia z zdrowiem. wota niejszym, składane p r z e z „ b o g a t y c h " , z a p e w n e szlachtę, Wota niektórych całe z e s t a w y pragnień wykraczały chłopstwa tym zaczy­ rolę. występował połowie w prawdopodobnie (złota i s r e b r a ) i w o t a w o s k o w e . P i e r w s z e z n i c h b y ł y dopodobniej ze symbolicznych i O b o w i ą z y w a ł y w t y m czasie w o t a d w ó c h wota czy wej chodzi kościołach rodzajów: i stałymi chłopstwo ulegające że się s y ­ przez ogół ó w c z e s n e g o społeczeństwa k a t o l i c k i e g o w o ­ tów ze rekreacyj­ praktyki zwyczaj na­ charakter nie względem praktyk katolicyzmu jeśli prak­ wiążącym który duże nały p o w o l i tracić swoją p i e r w o t n ą Natomiast był związanych wym u p r a w i a n y c h przez rozmaitych dawna czasie e k s p a n s j i również potrze­ sprzyjająca p e w n i ć pełną pomyślność h o d o w l i bydła, drobiu. Pol­ to polepszenia chłopstwa się znacz­ religijnych h o d o w l a n o - r o l n e j . Była to n a p e w n o d l a przyjęcia w przypuszczać, że społeczno-ekonomicznej liczność przez ten pojawił n i e później, k i e d y p o w s t a ł y b a r d z i e j tuacji wotów z a k o n u cystersów; t r u d n o czy zwyczaj okresie X I I w. Należy stąpić w katolic­ nastąpiło p r a w d o p o d o b n i e — t a k j a k w B a ­ — za p o ś r e d n i c t w e m sce, w że spraw skąpych pisanych, j a k i ba­ jaki Najczęściej Srebrne do kiego w Polsce z w y c z a j u się lić, terenowych. Wprowadzenie w do dzisiaj n y c h w o t ó w , pochodzących m n i e j w i ę c e j z t e g o o k r e ­ zwy­ l u d u , niż w ś r ó d chłopstwa B a ­ w a r i i c z y S ł o w a c j i , a jednocześnie z p o w o d u warii przetrwały su i dzięki t e m u m o ż e m y s t o s u n k o w o dokładnie u s t a ­ Rozstrzygnięcie tego p r o b l e m u , j e ż e l i c h o d z i o t e r y ­ jest kościołach sprawą otwartą. dań t y c h d w ó c h różnych l u d z k i c h ś w i a t ó w . W Zachod­ Już w w X V I w . idea Europie, a również ofiary i w wotywnej Polsce, spotkała z ostrą się krytyką j e s t j e d n a k w y k l u c z o n e , że n a Śląsku z n a n e b y ł y t e g o r o d z a j u w o t a i że w s p o m n i a n e e k s p o n a t y m u z e a l n e pochodzą w ł a ś n i e z t e g o t e r e n u . S t o s o w a n i e d o w y r o b u w o t ó w p r z e z chłopstwo w y ł ą c z n i e w o s k u w i ą z a ć się m o g ł o z p r z e k o n a n i a m i o j e g o s p e c j a l n y c h właściwościach. W wierzeniach ludowych panuje bowiem powszechnie pogląd, że w o s k , szczególnie pochodzący ze s k a p i n i n i e d o p a ł k ó w świec kościelnych, p o s i a d a właściwości a p o t r o p e i c z n e . T y m s a m y m zaś w o t u m w y k o n a n e z t e g o r o d z a j u t w o r z y w a n a b i e r a szczególnej m o c y . W a r t o p r z y t y m dodać, że b a r d z o p o d o b n e pioglądy n a właściwości w o s k u występują w l i t u r g i i kościelnej. P o r . P o d r ę c z ­ na Encyklopedia Kościelna, Warszawa, L u b l i n , Łódź 1916, s. 4 3 - 4 4 . 13 �reformacji '. Prawdopodobnie 1 pod wpływem teczność składania licznych ofiar zamierania wotów upraszających), archaicznego wości, że t o w a r z y s z y ł o ze s t r o n y k l e r u . ideologiczne, ścijaństwa i jest, bierające rozpoczął tę obrządku. N i e u l e g a wątpli­ że wota formę wota istnienie w n i m nie tylko kultu religijnego, możnowładców, fundacji miały ołtarzy, zapewniały kościele dla kleru były wielkie posiadały dla niezbyt chłopstwo w nawet znaczenie. — przez znakiem swe dozna­ one miejsce okolicy, a t y m samym licznych wiernych pod­ wielu wania kościołach wotów, pienie wotów je służba zamożnych danina wosku, na każdego sposobem: powstałe wyrabiała w t e n spo­ przestały spełniać rolę o f i a r y w o s k o w e j ofiary jaja) pieniężne między Zmiany dokonane ofiary wotywnej rze samych ców l u b żywnościowe kościołem a wiernymi w ogólnym osób wych zaś służby kuratela parafii figur potrzeby mogła silniej wiernych, nowej wstrzymało pularności ilości twór­ kościelnej wpły­ formy niż wotów. Bezpo­ przedtem do wosko­ kształtować tradycyjnego tematy. postaci jednak w uprawiania n a d produkcją wprowadzając symboli nowe Nadanie systemie Ograniczenie spośród nęło z a p e w n e n a u j e d n o l i c e n i e średnia na . odbiły się bezpośrednio n a c h a r a k t e ­ rzeźb-wotów. do k i l k u na wymiany (najczęściej 16 le­ zostało z a ­ ofierze procesu środowisku wotywnej zmniejszania chłopskim. W nie po­ się j e j ciągu po­ całego roku podczas w i e k u X V I I I następował stały p r o c e s z a m i e r a n i a tego liczne kościoły zwyczaju. w i e j s k i e posiadały z a p e w n i o n ą stałą dostawę potrzeb­ ku uroczystości kościołowi przekazywana przez s a m y c h ofiarodawców uproszczonym ofiarowy­ kłopotliwe p o t r z e b y kościoła. Stały się one p r z e d m i o t e m szczegól­ wiejskich parafii. przeprowadzoną sposobu n a t y m , że kościelna. O c z y w i ś c i e sób w o t a zestawu i n n e znaczenie, modyfikację polegającą stąpione b a r d z i e j przy­ czy uroczystości. woskowe Była t o s w e g o r o d z a j u przez także, niekiedy widomym m u uczestnictwo wszelkich ważne chrze­ lecz łask i d o k o n a n y c h cudów. Czyniły Wota przesłanki kaplic s r e b r n e , złote, w o s k o w e k u l t o w e s ł y n n y m w najbliższej nie przeciwdziałanie w s z y s t k i m , przesłanki m a t e r i a l n e . W i a ­ Wszelkie czas symbo­ proces mu aktywne formę sku­ się Kierowały całych kościołów, nych jako uznające za zgodną z założeniami a może p r z e d e domo (szczególnie T y l k o z t y m f a k t e m należy w i ą z a ć wystą­ pień r e f o r m a c k i c h o r a z budzącej się n i e w i a r y w o d p u s t o w y c h . Dzięki niej nego materiału d o własnej p r o d u k c j i świec Należy dodać, że systematyczne ofiarodawców wosku ich należało lepieniem wych. Szczególnie nych, którzy na wota do nie zajmowali oraz było się wotywnej, dosyć się kłopotli­ dla tych hodowlą wier­ pszczół, Prawdopodob­ d u ż y m s t o p n i u z t y c h p o w o d ó w — niezależnie lecz Do jakiego przez zajmowanie a więc n i e p o s i a d a l i własnego w o s k u . nie w . zdobywanie czynności absorbujące lr> Wprawdzie zdarzały n i e zmieniły li obecnej wych — niech świadczą przeprowadzonych Poszukiwania objęły miejsc, stosunkowo północną rozległy część P o d l a s i a , wotów — w stopniowe dzisiaj w kościele w o s k o w y c h środowisku zmniejszanie się popularności chłopskim tego zwyczaju. A . G e n n e p , o p . c i t , s. 102; N . T a r c h i a n i , A . Tesio, op. c i t , s. 603; W a c ł a w z P o t o k a P o t o c k i , o p . c i t . , s. 375. W g Wojciecha Gąsiorka ( u r . w 1876 r . z a m . w Dębnie, p o w . N o w y T a r g ) , w sąsiedniej w s i H a r k l o ­ w e j , za j e g o młodości w y s t ę p o w a ł z w y c z a j ofiarowy­ w a n i a w kościele w o t ó w w o s k o w y c h przedstawiają­ c y c h o w c e . W o t a t e p r z e t a p i a n o w kościele w H a r k l o ­ w e j n a świece. W g S t . F i s c h e r a , d y r . M u z e u m w B o c h ­ n i — a n a l o g i c z n y z w y c z a j z n a n y był w e w s i K ą k o lówka, p o w . B o c h n i a . P o n a d t o w g K . W o l s k i e g o , d y r . M u z e u m w Przemyślu, zwyczaj ofiarowywania wo­ t ó w z n a n y był p o d tą postacią w D y n o w i e , p o w . Brzozów, d o o k . 1900 r . ( K . W o l s k i d a n e t e o p i e r a na i n f o r m a c j i uzyskanej od wieloletniego proboszcza p a r a f i i d y n o w s k i e j , k s . кап. M . B a r a . ) P o z a t y m . w g K. Wolskiego, w a r c h i w u m diecezjalnym w Prze­ myślu znajdują się X V I I I - w i e c z n e księgi kościelne z S a r z y n y , p o w . Leżajsk, o r a z z j e d n e j p a r a f i i w L u b a c z o w s k i e m . W księgach t y c h n o t o w a n e są ilości p r z e t a p i a n y c h p r z e z administrację kościelną w o t ó w n a świece. u 15 Z d a r z a ł y się r ó w n i e ż p a r a f i e , które n i e w y k o r z y ­ stywały wotów jako surowca do w y r o b u świec. W t y c h parafiach ofiarowane przez w i e r n y c h w o t a z a w i e s z a n o w kościele n a r a m a c h o b r a z ó w . T a k i z w y c z a j jeszcze d o n i e d a w n a w y s t ę p o w a ł n p . w koś­ ciele B ł o g o s ł a w i o n e j S a l o m e i w S k a l e koło O j c o w a . O tej formie wykorzystywania wotów wspomina rów­ nież W . P o t o c k i w c y t o w a n e j fraszce. 6 dwóch są: B r o d o w e 18 parafiach zwyczaju Łąki w gdzie zwyczaju w zwyczaju ogólnego ofiary stanu . , 7 c z a j u przestało być z j a w i s k i e m p o w s z e c h n y m północne p a r t i e M a z o w s z a składania one stopnia występowanie omawianego o d s a m y c h przekonań w i e r z ą c y c h co d o pożyteczności następowało się jeszcze n a począt­ X I X w. wypadki reaktywowania wyniki tereno­ ostatnich dwóch latach. zwyczaj obszar, ten a część przetrwał, mianowicie: Warmii oraz . W w y n i k u badań — t y l k o zanotowano ofiary w chwi­ badań Mazury, 18 zwy­ wotywnej. występowanie Tymi do parafiami w p o w . Ostrołęka ( z a c h o d n i a część A . Chętnik, op. c i t . , s. 9, 2 1 . P r z y k ł a d e m może być p a r a f i a B r o d o w e Łąki na K u r p i a c h , w której r e a k t y w o w a n o z w y c z a j p r a w ­ d o p o d o b n i e o k . poł. X I X w . „[...] t o p o w s t a ł o w p r o ­ w a d z o n e [ o f i a r o w y w a n i e w o t ó w w m i e j s c o w y m koś­ c i e l e ] n a taką pamiątkę, że się bydło n i e chciało p r o ­ wadzić, i t a k n i e w i e d z i e l i co zrobić, i t a k się d o ­ myślili, ż e b y zrobić d o kościoła t o k r o w ę , t o k o n i a , t o świnię, i t a k j e s t i p o d r u g i e , że mała p a r a f i a , to co zapłatę za t e z w i e r z ą t k a zbierzą t o n a u t r z y ­ m a n i e księdza [...]". ( F r a g m e n t l i s t u „ b r a s t e w n e g o " z B r o d o w y c h Łąk, J . Cichego, do autora). 1 7 N a o b s z a r z e K u r p i ó w p r z e b a d a n e zostały w s z y s t ­ k i e p a r a f i e . N a pozostałych t e r e n a c h b a d a n i a objęły j e d y n i e p a r a f i e , które w m i e j s c o w e j t r a d y c j i słyną z kultywowania dawnych zwyczajów kościelnych. W w y n i k u t y c h badań s t w i e r d z o n o p o n a d t o : 1) w y s t ę ­ powanie omawianego zwyczaju w Baranowie, pow. M a k ó w M a z . d o o k . 1914 r . o r a z 2) w y s t ę p o w a n i e jeszcze d o d z i s i a j w w i e l u p a r a f i a c h z w y c z a j ó w o f i a r ­ n y c h , n i e k i e d y b a r d z o zbliżonych w s w y m o g ó l n y m c h a r a k t e r z e d o z w y c z a j u o f i a r o w y w a n i a w o t ó w . Są t o z w y c z a j e o f i a r o w y w a n i a w kościołach w d n i u Św. R o c h a , p a t r o n a bydła, r o z m a i t y c h p r o d u k t ó w ż y w ­ nościowych ( j a j , masła, mięsa, i t p . ) , o b c h o d z e n i e t r z y ­ k r o t n e ołtarza ze świecą ofiarną i t d . W s z y s t k o t o świadczyłoby o możliwości bardziej powszechnego w y s t ę p o w a n i a niegdyś n a t y m o b s z a r z e zwyczaju ofiary wotywnej. 1 8 �Kurpiowszczyzny) na północny i odległa o kilkadziesiąt zachód, w Przasnyskiem, kilometrów Krzynowłoga Wielka. Ludność t y c h p a r a f i i t o w B r o d o w y c h Ł ą k a c h K u r ­ pie — chłopi zamieszkujący dawną Królewszczyznę, w K r z y n o w ł o d z e zaś — była służba f o l w a r c z n a , chłopi pańszczyźniani szlachty oraz zaściankowej. Obecnie m a ł o - i średniorolnymi poza zajęciami Tereny, parafia w tak obrębie których jak względem Nieurodzajna są się i rozmaitymi trady­ znajdują zacofanych gospodarczym gleba, ośrodków drudzy trudniącymi się krzynowłodzka, do najbardziej pod miast, bydła i dawni drobnej wiejskimi. brodowska wątpienia jedni gospodarzami r o l n i c t w e m hodowlą cyjnymi potomkowie położenie części jak i z dala przemysłowych zarówno należą bez kraju — społecznym. od większych i ważniejszych szla­ k ó w k o m u n i k a c y j n y c h — okoliczności t e n i e sprzyjają ogólnemu r o z w o j o w i t y c h o k o l i c . W y d a j e się. że ne w t e j części P o l s k i w a r u n k i bez wpływu na archaicznego w kościele Brodowe kowo zachowanie zwyczaju, bytowe się jakim woskowych trud­ n i e pozostały właśnie jest tutaj tak ofiarowywanie wotów. Łąki należą d o p a r a f i i p o w s t a ł y c h s t o s u n ­ późno. Kościół w t e j w s i został założony do­ p i e r o n a początku X I X w . . N a t o m i a s t d r u g a p a r a f i a ,9 j e s t o w i e l e starsza. W K r z y n o w ł o d z e W i e l k i e j był erygowany Kościoły pod już w XIII brodowski wezwaniem krzynowłodzki Przemienienia w Krzynowłodze w osobie św. i kościół w . -° Wielkiej posiada Walentego. W znajdują Pańskiego. patrona miejscowościach główne święto p a r a f i a l n e — o d p u s t — obchodzone 6 sierpnia, w Krzynowłodze dzień dodatkowo lentego. Uroczyste gu roku, Przemienienia p o d c z a s których rowywania Wielkiej nych formie. 1 się go nie, wych obydwu W się z w y c z a j cią­ ofia­ Łąkach j a k i Krzynowłodze zwyczaj W nie obydwu Sposób Krzynowłodze, w znacznie Łąkach nej l i c z b i e obchodzi przetrwał nie jest starszej ceremoniałem, mniejszym zaangażowaniu w swej miejscowościach do odprawiania kościołach z większym przy są j e d y n y m i w piętno p r z y s t o s o w a n i a warunków - . kowy. w aktu mimo po­ zmienio­ ofiar­ to jedna­ parafii, dokonuje bardziej jednak niż archaicz­ w Brodo­ wiernych i mniej licz­ uczestników. W miejscu dzisiejszych B r o d o w y c h Łąk w X V I w . została założona n i e w i e l k a osada r u d n i c z a . D o p i e r o zaś w poł. X V I I w . powstała t u t a j wieś. P o r . F r . P i a ś c i k , Osadnictwo w Puszczy Kurpiowskiej, Warszawa 1939, s. 24, 26—27. Jeżeli c h o d z i o datę założenia koś­ cioła w t e j w s i , b r a k j e s t bliższych d a n y c h . N a j p r a w ­ d o p o d o b n i e j e r y g o w a n o kościół w B r o d o w y c h Ł ą k a c h p o u p ł y w i e p e w n e g o czasu o d c h w i l i k i e d y stały się wsią. M o g ł o t o nastąpić d o p i e r o w X V I I I w . , w z g l ę d ­ nie nieco później, w p i e r w s z y c h l a t a c h X I X w., j e d ­ n a k n i e później aniżeli w 1826 r . W t y m b o w i e m czasie w B r o d o w y c h Ł ą k a c h n a p e w n o był już k o ś ­ ciół. P o r . M a p a Jeneralna Województwa Płockiego, J u l i u s z a C o l b e r g a . 1826. 19 I N a odpust w B r o d o w y c h Łąkach przybywają tłumnie, p o p o k o n a n i u n i e r a z kilkudziesięciu trów niedostępnych piaszczystych p i o w s k i e j n i e witają (tak j a k to b y w a dróg. W e ludzie kilome­ wsi kur­ przybyłych w świątecznym dniu na odpustach w innych okolicach) k a r u z e l e z muzyką, s t r z e l n i c e czy w i e l k i e l o t e r i e f a n ­ omawiany siada o n wyraźne nego w a wotów. Zarówno w B r o d o w y c h pierwotnej jest Pańskiego, 14 l u t e g o , w dzień św. W a ­ d n i odpustowe przygotowane do obniesienia Łąki. pow. Ostrołęka. Odpust Pańskiego. Kościół ponadto obu się 11. 5. Wybrane wota wokół ołtarza. Brodowe w dniu Przemienienia towe. Z nieodzownych atrakcji odpustowych można w B r o d o w y c h Ł ą k a c h spotkać: j e d y n i e n i e w i e l k i e k r a ­ my z dewocjonaliami dzeniem Tłumy nie tyle potrzeba, ludzi chęć ność sprowadza ucieczki którą n a w e t tu a t r a k c j i pust w i z a b a w k a m i oraz stragany z j e ­ i napojami. n a uroczystość od codziennych skromny program o d p u s t o w y c h jest w Brodowych przede Łąkach wszystkim się p o z a k r ę g i e m ile istniejących s t a n i e zaspokoić. O d ­ zawdzięcza właściwościom zwykłych brodowska kłopotów, atrakcji swą popular­ znajdującym o d p u s t o w y c h . Są Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego, ha­ sło Krzynowłoga Wielka, t. I V , W a r s z a w a 1883, s. 796. „Tutejsza p a r a f i a e r y g o w a n a była 1230 r . p r z e z K o n ­ r a d a k s . m a z o w i e c k i e g o [...] P a r a f i a n i e przeważnie szlachta, t. zw. «ciemne mazury^. W o b y d w u p a r a f i a c h w o t a w y r a b i a n e są p r z e z służbę kościelną. P o n a d t o n i e o b w i e s z a się nimi obrazów, a n i też n i e służą j a k o s u r o w i e c d o p r o d u k ­ c j i świec. K i l k a d z i e s i ą t l a t t e m u o m a w i a n y z w y c z a j mógł j e d n a k w y s t ę p o w a ć w t y c h m i e j s c a c h w s w e j p i e r w o t n e j , n i e z m i e n i o n e j p o d w p ł y w e m czasu f o r ­ m i e . P o r . A . Chętnik, op. c i t . . s. 9. 2 1 ; St. P o n i a l o w s k i , op. c i t . , s. 277. 20 21 �n i m i bez w ą t p i e n i a z a b i e g i ną. w Sprowadza głównej do mierze z w i ą z a n e z ofiarą Brodowych i c h głęboki Łąk wotyw­ rzesze praktycyzm ludzi życiowy, same wota. i tutaj, byłyby kościele b r o d o w s k i m , uczestnicząc w wotywnej sprawy, „załatwić" najważniejsze n a które n i e mają mogą s a m i żadnego Przebieg rządek ofiary wotywnej odprawianych w Odbywa się ona określony cały dla nich wpływu. jest przez p o ­ kościele m s z y przez ofierze i dzień nabożeństw. odpustowy, ołtarza przez księdza z ofiarowywaniem wszelkie czynności w o t ó w zostają przer­ akt ofiarowywania 0 świtaniu p r z y g o t o w a n i e cjalnego nieopodal ustawiają przez „brastewnych" go ogrodzenia, prowadzących naręcze n a dziedzińcu w cieniu 2 2 wypełnioną świec po na spe­ wprost jest bierają wota. W kunia, w tutejszych gospodarstwach. Znajdują wyobrażenia bardzo jęci swoją straganie rolą, g o r ą c z k o w o porządkują wota i świece. W pośpiesznie powiedzialne między funkcje: ostatniej siebie rozłożone n a chwili mniej i przyjmującego prze­ rozdzie­ bardziej od ludzi niech W pliwie i gromadzić dokładnie Niektórzy się p r z y do wyszukują rozwiązują nowych toreb za ś w i e c e i w y b r a n e Wierni już składając potrzebne węzełki im świece. odpustowych, żeby zapłacić góry opłaty, tzw. w t e n sposób okres dokonywania płacą aktu za wypożyczenie ofiarowywania w kościele. O c z y w i ś c i e z g ó r y u s t a l o n a wysokość „ofiar" „brastewnym" przy i utrzymanie gwarantuje uzyskanie Trzeba jeszcze dodać, wyższe o d cen wotów. porządku właściwego że ceny ułatwia straganie wynagrodzenia. świec „Brastewni" ich na są znacznie różnicując biorą p o d u w a g ę n i e w i ę k s z y w k ł a d p r a c y z w y k o n a n i e m w o t ó w czy też i c h duże wartości tyczne, jakie lecz przede posiadają Istniejąca że w i e l u wszystkim wartości ceny związany este­ więc się n a „złożenie ofiary" powodem, t y l k o za „Brastewny" — nazwa miejscowa, prawdopodob­ nie pochodna od „bratstwo", „brastwo". (W słowni­ kach Lindego i Karłowicza b r a k objaśnień tego słowa.) Wszystkie rodzaje wotów, występujących t a k w j e d n e j j a k i w d r u g i e j p a r a f i i , n a z y w a n e są p r z e z w i e r n y c h „ o f i a r a m i " . P o n a d t o K u r p i e nazywają w o t a „ o s i a r a m i " l u b „sigurkami w o s k o w y m i " . 2 2 2 3 8 wosku?", Pan „...coście także Bóg cizioka. taka i wysłucha, scera..." . 2A rękach w o t a . N i e k t ó r z y wokół świec. W je przed starają Nowoprzybyli drodze się u m o ­ z a k r y s t i i zapalają sobą w c h o d z ą trzymających świece do p r e z b i t e r i u m . się w o l n o wota dołączają dali. „brastewnego": tak was m o d l i t w a będzie chuda, ni za ołtarzem. P a n u j e ciche uwagi: się i do zwarty skwierczące tutaj „...uważajcie, ścisk. Słyszy uważajcie...", się, b o n i e p o p r y s k a c i e . . . " . Ludzie się „nie obchodzą ołtarz t r z y k r o t n i e . ołtarzu znajduje Zwieńczają gałązek jodły. Po zwracając się go obraz Przemienienia girlandy wyjściu twarze świeżego zza w ołtarza jego Pań­ widłaku ludzie kierunku. klę­ Świece i w o t a , u n i e s i o n e n i e c o d o góry, trzymają p r z e d Ucyń, P a n i e łowa...", Jezu, zeby m o j a „...o, z e b y „...ucyń, P a n i e , mój kuń zeby p a r c h y Modlitwy są zwracają c i , którzy którzy innej 0 przetrwanie ty proszą w trzymają czystości się ze swymi przynieśli o zdrowiu 25 żeby nóg C i , którzy obeszli np. kobie­ Wreszcie się o j e ­ dziewczyn­ towarzyszących ż e b y i m już więcej wychowywać im . Szept m o d l i t w miesza 1 „kuruny proszą modlą cierpień Boga, dzi. zięcej mój, t a k Starsze chłopca, a n i e pozwolił szurgotem mojego — dolegliwościami. wotum-dziecko, zmniejszenie dzieci, wota do wesela. nie się w Panie Dziewczęta p o r o d o w i , proszą w r e s z c i e odbierał ochwatu...'', J e z u , co b y m miał treści. go n a r o d z i n y , o n a r o d z i n y ki, miał miłuję, sobą. n i e była j a ­ upraszam...". tych, cierniowe", nie j e k Ciebie przenienienia krowa n i e t r z y m a l i się d o b y t k u . . . " , „...spraw, P a n i e z różnica c e n j e s t b e z p o ś r e d n i m decyduje idźcie, ludzi pchajcie użytkowe, świece. ta krowa obcho­ „ o f i a r y " , n i e kupują n a własność w o t ó w i świec, l e c z tylko n i śmie...", „... d a j c i e żałować przychówku..." określone udaje wąskie cier­ się­ wy­ ludzi W wota. z pieniędzmi, cierpliwie dzących ołtarz. J e d n i p r z y d r u g i c h w c h o d z ą w skiego. straganie j a k n a d nią, coraz n i e każdemu ciszy, dookoła ołtarza, p r z e s u w a od­ wota. z je korowód kają zaczynają w trzymając i skrzyni z wotami. Nachyleni się O d s t r a g a n u udają się l u d z i e d o z a k r y s t i i . W i Ludzie — ludzie wokoło dajcie to już, układają niądze, pilnującego porządku o r a z donoszącego ś w i e c e najbliżej które cierpień, zwiększającym krowę...", „...cemu tylko wasa pie­ wota. wotów, doznanych t o n i e s i n i a ! " Słychać przejście dzieci. Przed p r z y b y c i e m l u d z i „brastewni", wyraźnie gają i „...idźcie cować się też w ś r ó d n i c h s p e c j a l n e krążki, gałki o r a z , rzadko, przecie i wota­ W panującym „...brastewny, i wyrobu) zwierząt wszystkich najważniejsza ścisku składają woskowymi opłacają i c h n i e stać. się docisnąć d o s k r z y n i z w o t a m i . stole brzegi tych symbolami potrzeb. potrzeb (własnego są t o p r a w i e w y ł ą c z n i e p r z e d s t a w i e n i a hodowanych lają już że niektórzy b a r d z i e j tłoku p r z y s t r a g a n i e , myśląc, która z l i c z n y c h kościelnym, drzewa, do z a k r y s t i i . N a grubych, ciemnych 1 skrzynię ; rozpoczyna s t r a g a n u . S t r a g a n składa się ze stołu i ł a w y . „Brastewni" drzwi wotów rękami właściwymi musieliście Złożony 2 3 pełnymi niepowodzeń, związane niezwłocznie wane. mi z od w c z e s n e g o r a n a aż d o w i e c z o r a , a l e n a czas c e l e b r a c j i się n a w e t , K a ż d y j e d n a k p r a g n ą ł b y odejść o d s t r a g a n u ze świecą ogarniające i c h przeświadczenie, że t y l k o w t y m d n i u , w Zdarza t y l k o j e d n o w o t u m , ponieważ n a więcej się ze s k w i e r c z e n i e m przesuwającego wypowiedzieli t r z y k r o t n i e ołtarz, już się świec, korowodu l u ­ swoje opuszczają pragnienia kościół. Na Trudne warunki, w jakich notowane były wszystkie z p o d a n y c h w y p o w i e d z i , nie pozwoliły na uzyskanie danych o samych ich autorach. N a p o d s t a w i e wiadomości u z y s k a n y c h o d „bra­ stewnego" J . Cichego, z a m . w e w s i K o p a c z y s k a n i e ­ opodal B r o d o w y c h Łąk, oraz J . B o r k o w s k i e g o (ko­ wala) i Fr. Piórkowskiego (muzykanta) z Brodo­ w y c h Łąk. 2 4 2 5 �i; II. 6. Wotum — „koń". Krzynowłoga Wielka, pow. Przasnysz. 11. 7. Wota — „konie". Wyk. ok. 1950 r. Brodowe Łąki, pow. Ostrołęka. II. 8. Wotum — „koń". Krzynowłoga Wielka. �Tl. 9. Wota — „koń" i „źrebak". 11. 10. Wotum — „koń". Wyk. ok. 1955 г. II. 11. Wotum — „koń". Wyk. ok. 1950 r. Brodowe Łąki, pow. Ostrołęka. zakończenie udają nych", oddać żeby zostają przerwane bożeństwa. Będą zapadnie pracę się jeszcze d o s t r a g a n u na świece i w o t a . na czas dziedzińcu ..brastewnych''. wota trwania one p o w t a r z a n e Wtedy ofiarne pierwszego aż d o c h w i l i zmierzch na­ kiedy uniemożliwiający „brastewni" do z a k r y s t i i , gdzie p r z e c h o w u j e się je jest wych w dwóch zwyczaj tego z w y c z a j u wyraźnie w dają się z a u w a ż y ć dniu św. najbliższe włodzkiego niczym odpustowy oczekiwany stoją stragany, stowiczów. ni, brak Jedynie zdradzających otoczenie kościoła nie przypomina, przez też j e s t cały ludzi krzynoto dzień rok. Nigdzie gwarnego za kościołem przybycie że j e s t tłumu sąsiednich nic odpu- stoi kilkanaście z kapusty, wieprzowego poranna wotywa W kościele i nabożeństw, w t y m d n i u odprawianych przez proboszczów które wygłosi kazania, nowłodze sprawuje przebywa kościele się wnęce ne w w półkoliście tylnej elektryczna z okolicz­ za wotywnej w od Krzy­ W tym wczesnego ziemi sklepionej kożuch, wnęce, Umieszczona lampa biurowa oświetla kilka wsi. pudlo tekturowe. Do „brastewnym" fabrycznych miejsca, gdzie i we ustawio­ skrzynkę z świec rana. siedzi znajdują­ ołtarza. n a stołkach p r z e d się serca, ścianie tami, paczek rozpoczyna „brastewny". sięgający nie mięsa księży. ofiary w cej domach wyjątkowych, chwytającego Szczelnie o p a t u l o n y w skurczony W w i k a r y c h . Oczekuje t y l k o jeden on tylko można których przybyłych i jeden z przybyłych nad przebiegiem sa­ N i n i e j s z y opis został o p a r t y n a własnej obser­ w a c j i o r a z d a n y c h pochodzących o d c y t . w y ż . i n f o r ­ m a t o r ó w o r a z i n f . i n f . J . K o l i m a s a i M . Bałdygi, z a ­ mieszkałych w e w s i W a c h i i n . P o r . zapis f i l m o w y 6 gotowanej parafii dniu i dnia. okolicznościowego szczególnie zimy domach podczas wódki. Pieczę okres ciepłych przyjęcia, Brodo­ obcho­ w uroczystego zabraknie tego surowy się n a s u t e nych — 14 l u t e g o . czasie o d p u s t u z i m o w e g o — w lutego nastrój oczekuje obcho­ Walentego. 14 odczuć i Istniejące w o m a w i a n y c h p a r a f i a c h różnice w dzeniu oraz szereg m s z y wotywny osobno na kościele do n a ­ terminach: tak jak w Łąkach — 6 sierpnia, oraz przypada samym bowiem Krzynowłodze Wielkiej dzony w zanoszą stępnego o d p u s t u W Odpust „brastew- Czynności wo­ duże puste przebywa ,,bra- poświęcony o p i s a n e m u w y ż e j z w y c z a j o w i p t . Ofiara, F i l m o t e k a Zakładu E t n o g r a f i i I H K M P A N w War­ s z a w i e ; O. J . J . , Czekam na Twe zmiłowanie, „Argu­ m e n t y " . 1959, n r 31(60), s. 6 - 7 . �stewny", prowadzą bokach ołtarza. mroczny prezbiterium kościoła jeden za powoli do dotykają zapełnia z ofiary wchodzą nimi ciała, Matki wejścia ołtarzem powiek, się za wotywnej. ołtarz przez zębów, wiążą dłońmi t j . tych się ich chore ba, p o dotknięciu ołtarza czynią niektórzy korytarzyka, i składają czyźni podają ofiarę otrzymują osłaniając Kobiety je w żądane płomienie opłat, w y d a w a n i a choro­ po­ wyjmują z to­ pieniądze. wota świec i i Za świece. Męż­ złożoną Odchodzą trzymając zaciśnięte w dłoniach w o t a . W s z y s c y w o l n o kierują się d o w y j ­ ścia, w zza dalszym ołtarza ciągu ocierając znajduje zbita z grubych mają trzymali się p r z y wyjściu do ściany wyłącznie do n i e j d r o b n e s u m y ci wszyscy, prośbę brodowskim, ołtarz. P r z y przymocowana desek s k r z y n k a n a o f i a r y pieniężne. W k ł a d a j ą którzy się d o św. W a l e n t e g o , lecz nie za­ „brastewnym". T a k j a k w kościele tak i tutaj obchodzą ludzie ołtarz trzy razy. Przed frontem ołtarza skupienia, o chorobach i a u na wielu dolegliwościach, Wszyscy ludzi niektórych pojawia twarzach wyciskają lesnej troski. świec figurki d z i e c i . P a r ę osób t r z y m a p r z e d s t a w i e n i a rząt. M o d l i t w y , tyczą głównie uzdrów klękają. wota rękach klęczących do kuchni na a b y p o skończonej odprawianego nowłodzkim kościele sprawy Patronem bowiem liturgii nieważ jednak świętego choroby ". z tytułu tywnej rząt zwracają są dla życiu nie zdrowie...", błagam, „...o, ś w i ę t y proszę, Walenty, powrócił chorych, módl się moje daj m i w n u k a do­ b r e g o i z d r o w e g o . . . " , „...o, ś w i ę t y W a l e n t y , wszystkich za mówieniu m o d l i t w l u d z i e wracają opiekunie nami...''. Po od­ za ołtarz, żeby o d ­ dać „ b r a s t e w n e m u " ś w i e c e i w o t a . Przed „brastewnym" składają jaja i 1 świece. W c i ą ż ołtarzem w z za przesuwający uniemożliwia skrzynce przebierać nadal pieniądze, gromadzą które się w ludzi zatrzymywanie Dlatego t y l k o składa nikt nie opłatę, wota za się próbuje i z tymi, Z a b i e g d o t y k a n i a ołtarza w i ą ż e się z p r z e k o ­ n a n i e m , że k o n t a k t m i e j s c a c h o r e g o z ołtarzem, n i e ­ kiedy poprzez starcie z niego „prochu", „kurzu" ( w j e d n y m i d r u g i m w y p a d k u ze s w e g o rodzaju apotropeionem) — powoduje zmniejszenie cierpień, a n a w e t u z d r o w i e n i e , „...ja t o n i e muszę t y c h o f i a r obnosić, m n i e w y s t a r c z y , j a k m n i e b o l i g ł o w a , śro­ d e k ( ż o ł ą d e k ) , czy pęcherz potrzeć ręką ( p o d o t k n i ę ­ c i u nią ołtarza) i m i o d r a z u p r z e j d z i e . . . " — w y p o ­ w i e d ź j e d n e g o z uczestników o f i a r y w o t y w n e j , m ę ż ­ c z y z n y w średnim w i e k u . K . Radoński, Świeci i Błogosławieni Kościoła lecz w jednak w wotów zdrowia wo­ dla Sprawy zwie­ gospo­ Pomyślne ich Wielkiej wiąże pośrednio, spra­ poświęcony Pań­ uczestnicy możliwości od­ dokonania „przemian". należą ofiarnego d o stałego posiadają zbiory ogól­ T y m też Łąkach, o wotów w się j e w zakry­ ok. kilkaset kościoła w krzynowłodzkim oby­ wyposażenia ich po są u ż y w a n e brodow- pełnym ze­ korzysta się i c h części. Ze stopniem wykorzystania i tym ofiary również, czasie rytuału kościele z niewielkiej nowłodze na w na Przemienienie cudownych kościoły Jeśli tylko że sprawom z n i m wiążą s k i e g o p o d c z a s odpustów to zdarzają cierpiących zdrowia. odpust przekonanie używane Obydwa stawie, tyl­ krzynowłodzcy jednak, Brodowych miejscowościach sztuk. ludzkim. Walenty. dawna kościoła. P r z e z cały r o k p r z e c h o w u j e stii. krzyprawie uznany uczestników własnego Krzynowłodze Wota ludzie, odbierają się k o r o w ó d dłuższe wotami. wotach, tak jak i dwu od opiekuna bytowych, sobie t y m dniu w już parafianie najważniejsze. się w m i więcej zdrowiem j e s t s a m św. gospodarstwie. chłopa trudności w te spośród w ludzi. w są się jaja, t o n i e t y l k o usunięcie istniejących zapewnienie wom, ofiarnego poświęconym d o św. W a l e n t e g o , d o ­ abyś j a ciebie nych na się z prośbami o z d r o w i e hodowanych darcze jest już świe­ udaje 14 l u t e g o Znamienne niektórzy i H jako L> ołtarz. wota przyjmować dniu ze wię­ brzegi. n a padaczkę i p o d a g r ę - , p o ­ rzadko, traktują coraz po jest o n w p r a w d z i e choroby raczej ludzkiego, w związane wszelkie Walenty, do c h r o n i e n i a naczynie ponownie tych spraw kościelnej tutaj dniu, milczeniu obchodzić nowe rytuału k o za p a t r o n a c h o r y c h się czynności w skrzynkach po mszy Intencją wyłącznie przestają w plebanię głębokie „...o, święty Swoje i świec o r a z do wpływać pieniądze. Następnie pustu 0 2 7 jaja, liczy zwie­ zęby, o litościwy, o słodki, przy układa skie i przede w s z y s t k i m zdrowia: m i te p o w i e k i , żeby bo­ spadały...", ,,...o, święty W a l e n t y , co porządkuje nogi, — oczy, serca, które kierują spraw W piętno oprócz widać się myśli wotów ce, W ludzi. się przyjmowania się s u m a . L u d z i e rozwiązanie wyraz do Duże pudło w y p e ł n i o n e j e s t n i m i Zbliża „brastewnego", przeciwieństwie potłuczeniem. J a j zaś p r z y b y w a „Brastewny" dzieciom się o ołtarz jedynie przed cej. wszystkich t e k t u r o w y m pudle. ,,brastewnemu" napierających Wolno c i e r p i e n i a -'. żadna zachowanie jaj w k u r p i o w s k i c h , nie stara ogranicza z n a k krzyża. W mijając z tłumu przystają. jaja na się w tłum obchodzących ołtarz. krzynowłodzki, którzy wejście miejsca c a ł y m ciałem. C i zaś, których n i e t r a p i rebek „Brastewny" wiernymi. t r z y m a n y m n a rękach. N i e k t ó r z y ocierają długości które otrzymał, w c i s k a ołtarz ocierają p a l c e o ściany którymi przecierają lowie po wąski, się p i e r w s i l u d z i e , obnoszenia drugim z l e w e j strony. Mijając części dwa za „brastewnych" pobliżu ołtarza zbierają przystąpią i łączy korytarzyk. Nawa W z Wejścia p r z e z kościoły w i Brodowych się bezpośrednio Łąkach sprawa Krzy­ posiadanych ich produkcji autorstwa. W Brodowych stewnych". W Łąkach istnieje Krzynowłodze obecnie k i l k u kilkanaście lat „bra­ temu Katolickiego, „Encyklopedia Hagiograficzna", Księ­ g a r n i a S w . W o j c i e c h a , 1947, s. 482. Prawdopodobnie również i w Krzynowłodze św. W a l e n t y słynął j a k o o p i e k u n c h o r y c h n a p a d a c z ­ kę. Z a c h o w a ł a się b o w i e m w e w s i ż y w a jeszcze t r a ­ d y c j a o d o z n a n i u łaski w m i e j s c o w y m kościele w i e l u cierpiących n a tę chorobę. N i e s t e t y , b r a k d a n y c h n i e p o z w a l a określić czasu w y s t ę p o w a n i a w K r z y n o w ł o ­ dze k u l t u t e g o ś w i ę t e g o j a k o o p i e k u n a e p i l e p t y k ó w . (Na p o d s t a w i e wiadomości u z y s k a n y c h o d M . Piór­ k o w s k i e j , u r . w 1900, B . C i c h o c k i e g o , u r . w 1880, W . B i e l s k i e j , u r . w 1872 г.). 2 9 �13 U. 12. Poszczególne fazy fazy lepienia wotum — lepienia wotum „krowy". również a o b e c n i e funkcję nego" było i c h k i l k u , sprawuje „brastewni" nowłogi t u tylko jeden kurpiowscy, j a k i — t o chłopi „Brastewny" datkowo kołodziejstwem. ców w s i n i e wyróżniają zaufaniem proboszcza ki posiadanym cechom dziej niż chować inni energicznych cechom W tacę. Jeżdżą wyrób niejszym aktem Okres Na pewno parafii czasie już ich wsi dzię­ zaś Mają zaszczytną nabożeństw zbierają ofiary wotów jak imprezy wotów wokoło sprawowania i kierowanie odpustowej, proboszcz. swych Jeżeli „brastewny" obowiązków, zostaje n i m ktoś inny ze spośród ogółu więc jest, parafian oraz obowiązków zdolności w niczym że wybór szczególnie „brastewnych" sprawowanie nie wiąże plastycznych. zrozumiałe, o d p u s t u lepią Jest to zaś jeśli Wszystkich brodowscy mocy pin" związanych z tytularnych się z posiadaniem do pewnego chodzi o stopnia Brodowe niedopałków świec u l e p i e n i e kilkudziesięciu t y m czynności kościelnych. kunastu innych jeszcze przedstawień dzieci). całość włożenie przez przedstawień figur Nowy Rok był dziećmi, przedstawień podstawowych modelowania również do zwyczaj n i e czynnością tą z a j m o w a l i lepienia zwierząt. tworzywie pow­ z ciasta Niejednokrot­ się, n a r ó w n i z k o b i e t a ­ i mężczyźni. umiejętności niedawna Posiadanie rzeźbienia (cieście w czy więc łatwym wosku) do było naturalną. ilości ich tego r o d z a j u zwyczaj za pamięci wosku i nie w s p o m n i a n y c h Jedyni miarodajnie Brodowych umiejętności ludzie mogliby we synem 12 dawnego cennych swojej jak i sąsiedniej „brastewnego". ojca. wy­ najbardziej wypowiedzieć, już n i e żyją. O b e c n y zam. w danych posiada­ n i e b y ł o rzeczą w s i , którzy się n a t e n t e m a t sami „brastewni", dzisiaj Sałkowski, Łąkach, wiosce Mógłby mowania. Z wyrobionej do Uzyskują wrzątku. mniejszych i łoju. bryły kawałki i z n i c h w y g n i a t a j ą wskazującym czy jedną ilościach Miękką dokładnie masę wygnia­ i kciukiem wyszarpują dwoma — niewielkie tylko palcami — zamierzone przedsta­ wienia. złożony jest jedynie sposób modelowania przedstawień f i g u r a l n y c h — k o n i , k r ó w , świń i o w i e c . proste i wygniatanie jednocześnie symbolicznych gałek, krąż­ d r o b i u i dzieci jest t a k przypadkowe, że nie wymaga omówienia. Przed przystąpieniem „bra­ bydła, k o n i , n i e r o g a c i z n y Bąki, wytaczają on do­ w wody, k ó w czy n a w e t przedstawień tak jak w kil­ świec stapiają w Natomiast i tutaj, one na zwierząt i gałek niekiedy czy czości Nagromadzo­ tają, starając się uczynić ją b a r d z i e j podatną d o f o r ­ Bardziej Krzynowłodze starczyć dokonują w t e n sposób masę, która s t a n o w i mieszaninę: w p r z e ­ żyjących l u d z i n i e był z n a n y . T r u d n o j e s t p o w i e d z i e ć , jest nowe. (krążków, Resztki jeszcze stewny" wota „ska- i z ciepłej jątkową. całości z po­ wyjmują kultywowany jeszcze Nato­ każdorazowo żadnych narzędzi. J a k o s u r o w c a u ż y w a j ą a W w Łąk „ b r a s t e w n i " ręcznie, n i e korzystając parafiny, Kurpiowszczyzny, rzeczą obecnie starych. Do- wotów. ważającej i się wotów Dzięki t e m u można w i ę c dokładnie poznać samą t e c h ­ stearyny, mi zajmuje Brodowych licach na kościoła „brastew­ czy w y t a r t e f r a g m e n t y . z Ł ą k i . W e w s i t e j , p o d o b n i e zresztą j a k w w i e l u o k o ­ szechnie dzieło ne w s p o r e j ilości w ciągu r o k u , wystarczają Znamienne życia pieczę n a d r y t u a ł e m w o ­ krzynowłodzki i m n p . ułamane nikę w y r o b u się przeważającej na okres zaś w o t a wyłącznie drobnymi reperacjami dniem parafian. z „Brastewny" najwyżej przed nie wywiązuje lat. Wszystkie sprawujących najważ­ sam datować kilku­ nieżyjących tywnym. „brastewni" z góry u s t a l o n y . O czasie j e g o t r w a n i a d e c y d u j e po powstania więc stanowią miast „brastewnego" n i e jest w tym to, poza spuścizna Czas kilkudziesięciu lepia ołtarza. funkcji nich na jest Krzynowłodze można po­ jakim niechętnie. t y c h „ b r a s t e w n y c h " , t j . w przybliżeniu n a o k r e s o s t a t ­ n y c h " dzisiaj „bra- w „brastewnych". większości niezwykle podać żadnych konkretnych informacji. kościoła ce­ t y m właśnie udziela n i e można egzemplarzami, brodowskiego ludzi funkcję z bar­ powinna o n i opinię temat bardziej Wota zdolnoś­ ten ich podstawie nastoma mieszkań­ z księdzem p o kolędzie. I m zostaje wierzony obnoszenie mieszkańców rzetelność. w rol­ się d o ­ i n t e l i g e n t n i . Cieszą się i przedsiębiorczych. Dzięki pełnią stewnych". i Krzy­ c h a r a k t e r u . Są o n i m o ż e pobożni. i c h duża zakresie trudni ogółu na z n a codzień Spośród macji Na się a n i s p e c j a l n y m i c i a m i , a n i też n i e są b a r d z i e j oni się Poszczególne Zarówno „brastewny" krzynowłodzki U. 13. „brastew- człowiek. zajmujący nictwem. — „konia". wałek, w do lepienia otwartych, sztywnych zwężony w środku, g r u b s z y zarówno o historii twór­ cu. G d y wałek jest gotowy, Niestety, wszelkich infor­ grubszy na t r z y części przedstawień — „brastewni" każdorazowo dłoniach, na jednym rozdzielają krótki koń­ j e g o końce — i cieńszy n a d w i e (ił. 12, 13). �I i . 14. Wota. — „krowa" i „świnia". Wielka, pow. Przasnysz. Z pierwszych trzech nogi zwierzęcia wę (w łych części i szyję w r a z w y p a d k u przedstawienia dwóch mowane części według wyobrażenia wygniatają tego różnych bardziej krowy jak niż partie zwierząt wie pyska, mało oczu nie i itp.), u krów było z i d e n t y f i ­ się w ulepić 30 grube czy o grzy­ za­ (np. o t w o r u końcem paznokcia przedmiotem. przy zwracają Dokonują wyrobie szczególną tego t y m łączą przedstawienia, płynne f o r m y tak wymaga szczegółów tego tworzywa na uwagę, jest opuszkami t a k aby po palców. precyzowa­ wystygnięciu ono miękkie, . N i n i e j s z y - o p i s został o p a r t y n a w ł a s n e j o b s e r ­ wacji oraz n a d a n y c h u z y s k a n y c h od „brastewnych" z B r o d o w y c h Ł ą k . „...Robim t e z w i e r z ą t k a t y l k o r a z w r o k , w przeddzień o d p u s t u , w miesiądzu s i e r p n i u . G d y robią j e n a o d p u s t t o cały dzień się posługują, aż t e n dzień p r z e j d z i e . I n i e r o b i m aż w d r u g i m r o ­ k u z n ó w n a o d p u s t . K a ż d y b r a s t e w n i r o b i d o ogóła t a k i e s a m e z w i e r z ą t k a i t a k s a m o , k t o co p o t r a f i t o „brastewny" ustalenie, w J . Sałkowski. jaki Krzynowłoga sposób były k r z y n o w ł o d z k i e , ze zrozumiałych lepione powodów jest n i e m o ż l i w e . W i a d o m o , że d o i c h w y r o b u użyto w o s k u . Poza t y m n i e u l e g a żadnej w ą t p l i w o ś c i , że wszystkie wota z Krzynowłogi, t a k j a k z B r o d o w y c h Łąk, wyrabiane jalnych ręcznie, bez pomocy były j a k i c h k o l w i e k spec­ form. Niektóre w o t a k u r p i o w s k i e oraz w o t a krzynowłodz­ k i e , w y k o n a n e p r z e z żyjącego o b e c n i e „brastewnego", posiadają wygniecionego, świeżego kolor i fakturę w o s k u . Większość mocno jednak wotów z Brodo­ w y c h Ł ą k i K r z y n o w ł o g i W i e l l u e j j e s t zupełnie inna. Wota mają brodowskie nieregularne, w wotów, jeszcze posiadało wota przedstawieniu i baranów dokonują z zabiegiem stwardnieniu for­ schematu n a t o t w o r z y w a . Oczywiście n i e zabiegiem wygładzenie. formy też starają widocznych „brastewni" Niekiedy się n p . k o n i o m szyję i n o ­ czy jakimkolwiek ostrym który można pozosta­ nogi. A b y Jeśli któreś p r z e d s t a w i e n i e Końcowym ich brzucha o rogach u koni. znaczenia lub krowom tylko wystarcza zapominają świni), a z tylne Szczegółowe przednie l u b t y l k o gło­ powtarzającego kować, „ b r a s t e w n i " w y c i ą g a j ą gi wygniatają z głową Ok. 1958 r. wyk. są szarooliwkowe, ciemne smugi czasie s t a p i a n i a i Wota mają ślady dzieło nieżyjących najczęściej natną, którą n a d a j e po w y r a b i a n i a różnych krzynowłodzkie, stewnych", — niektóre barwę i m nagromadzony łączeniu surowców. już „bra­ ciemnobru­ przez lata n a i c h p o w i e r z c h n i b r u d . N i e posiadają o n e r ó w n i e ż t a k gładkiej tym powierzchni bardzo knięciu twarde. sprawiają j a k wota b r o d o w s k i e . Są Niekiedy przy wrażenie, że pierwszym zostały przy zet­ wykonane r o b i , aż zrobią t y l e co już miarkują że będzie. J e d e n może l e p i e j robić, a d r u g i g o r z e j , b o j a k i k t o m a t a ­ l e n t d o czego, a l e chociaż i słabiej, t o t a k s a m o się używa d o sprzedaży. Z d a r z a się n i e r a z , że m o ż e r o ­ bić t e o f i a r y żona, d z i e c i , b a b c i a l u b d z i a d e k , a b y t y l k o k t o potrafił, b o w c a l e n i e j e s t p r z e s z k o d a , ż e b y kto i n n y robił". ( F r a g m e n t l i s t u „brastewnego" J . C i ­ chego d o a u t o r a ) , 13 �z gruboziarnistego się kamienia bezpośrednio Najwyraźniej wątpienia W ( i l . 18). T a wiekiem daje się ją cecha poszczególnych zauważyć w łączy wotów. wotach omawianych zestawach się niektóre s y m b o l e . Wota wotów powta­ zabezpieczające d o w l ę k o n i , bydła, d r o b i u , t a k w j e d n y m j a k i w gim ośrodku reprezentowane egzemplarzy. Mimo jeszcze, mniej lecz krzynowłodzkie jednokrotnie wszystkim wśród i w ważnych największą różne. głównych cech w to przede że w s z y s t k i e wotów odbicie w właściwości gospodarce i w talności t e różnice brodowskich nasileniu niektórych istniejące wspól­ pewnym przede wszystkim stopniu również w społecznego rejonów — Kurpiowszczyzny i Przasnyskiego. również w stępujących i w Brodowych Naczelne stopniu odbiciem historii Łąkach miejsce tema­ stanowią s a m e g o środowiska jakimś podlega w i krzynowłodzkich tkwiących ich Różnica t a niejednakowym n y c h przedstawień ( n p . o w c e czy k r o w y ) . N i e tyce nie­ jednoczesnym w j e d n y m i d r u g i m zbiorze wotów dyskusji, wota przedstawień zestawie z Krzynowłogi. w innych treści pewnych kurpiowskich, przy również ilością i się kościołów (czas wśród tych men­ dwóch w wy­ Krzynowłodze patronat z Brodowych itp.). Łąk i K r z y n o w ł o g i W i e l k i e j , szczególnie wśród t y c h o s t a t ­ nich, zajmuje przedstawienie 11), n a j b a r d z i e j cia w chłopskiej Bardzo dowskie, potrzebnego, wyobrażane są jeżeli jałowych) dla i przy chodzi krowy, o w c e ( i l . 14, 15, 16). H o d o w l a warunkach zwierzę­ gospodarce. często, zwłaszcza piowszczyźnie, k o n i a ( i l . 6, 7, 8, 9, 10. najcenniejszego jednocześnie i bro­ rzadziej t y c h zwierząt n a K u r - wyjątkowo rozwoju o wota cielęta rolnictwa dużych nie sprzyjających (duża ilościach ilość łąk, gleb pa- M . B i e r n a c k a , Gospodarka hodowlano-pasterska iv Puszczy Zielonej od końca XIX w. do pięćdziesią­ tych lat XX w., „Etnografia P o l s k i " , W r o c ł a w 1959, t. I I , s. 243, 245; St. K o p c z y ń s k i , Powiat przasnyski, „ M a t e r i a ł y d o m o n o g r a f i i przemysłu i s z t u k i l u d o w e j w P o l s c e " . W a r s z a w a 1930. :!1 14 itp. — stanowi wę utrzymania Łatwe 31 do dla w i e l u gospodarstw podsta­ . zidentyfikowania wyobrażenia świń ( i l . 17) występują, t a k w j e d n y m j a k i d r u g i m z e s t a ­ wie te wotów, są więc bardzo wyjątkowo tury religijnej ich przed na r ó w n i rzadko. Jak wiadomo, cenione zastanowienie Prawdopodobnie przez t a k mała wypływa do ciaż znacznie obiekcji na­ powstrzymujących zwyczaju kościelnego, tego podobnych głębiej Budzi i c h przedstawień. tematami, symbolu przykładem tkwiących ilość wotów, wprowadzeniem z innymi zwierzęta chłopstwo. to z p e w n y c h u twórców cia. W y r a ź n y m w zwierzę­ obiekcji, związanych złem z zabezpieczeniem psa. P i e s , wobec przywiązany przed do każdego obcego, w i e r n y cho­ świadomości d o w i s k a , jest niewłączenie do o f i a r y w o t y w n e j śro­ spraw jakimkolwiek swego pana, srogi stróż g o s p o d a r s t w a — t r a k t o w a n y j e s t n i e j e d n o k r o t n i e n a r ó w n i z niektóry­ mi zwierzętami mimo swych wszechnie niegodne Są o n e odrębności założenia, wotów ho­ dru­ wspólnych, wyrażają Przejawia nieobecności występowaniu się są tych brodowskie bardzo wotów wyraża jednak stwisk bez najstarszych. obydwu rzają z dostarczającymi licznych za stworzenie boskiej Bogato (bardziej nie gęsi odbicie scowych są w zestawie wotów jednak popularności tego sąsiadujących z zwierzęcia granicą kupcom z w prawie ogromne Mazur. miej­ lat temu na „pruską" hodowano wy­ t o bezpośred­ g o s p o d a r s t w a c h '•>•'•. K i l k a d z i e s i ą t sprzedaż krzy­ Brodowych występuje ( i l . 18. 19, 22). S t a n o w i Kurpiowszczyźnie na po­ samym d r o b i u ( i l . 18, 19, 20, 2 1 , 22, 23). na gęsi tym niż w ś r ó d w o t ó w z terenach całej a jest , 2 t a m najpowszechniej obrażenie Jednak uznawany opieki . Łąk) przedstawienia tu i pożywienia. pies „nieczyste", reprezentowane nowłodzkich I zalet ilości Krzynowłoga dzięki położeniu n a d samą granicą p r z o d o w a ł a w t y m handlu. Jeżeli wieniach nich chodzi drobiu tematy o wota brodowskie, wyczerpują związane ze się to n a przedsta­ występujące sprawami wśród gospodarczymi. N a p o d s t a w i e w y p o w i e d z i następujących i n f o r ­ m a t o r ó w : W . B i e l s k i e j , F. N a s i a d k i , J . S a ł k o w s k i e g o . J. Cichego i i n . Por.: k o t , pies — z w i e r z y n a n i e podchodząca d o kościoła, k o t t o już w r ó g ludzkości" (M. Piórkowska, w . Krzynowłoga W l k . ) . ••* M . B i e r n a c k a , op. c i t . , s. 243, 245. 3 2 �//. 15. Wotum — „krowa". Wyk. ok. 1H55 r. 11. 16. Wotum — „cielak". 11. 17. Wotum — ..sinia" (świnia). Wyk. ok. 1956 r. Brodowe Laki. рои: Ostro­ łęka. Zbiory krzynowłodzkie bardzo rzadko obejmują używane ponadto wota dzisiaj dotyczące już pszczelar­ stwa. przed tzw. częściej dziej się", roje pszczele wymarznięciem, urokiem przedstawienia uli pszczół zabezpieczającymi „zgnilcem", „niedarzeniem wszelkim w kło się i, jest kościele przypisać, padkach, z nią że fakt uważać odbicia Najnowsze jęciami stanu w badania tego teren samych rodzaju pozarolniczymi (i Kurpiów okresie hodowli ostatnich na kilkudziesięciu nizacji powszechnym w n a d za­ danych, wyjątkowej tym terenie lat. W wyniku P u s z c z y d o czasu kolo­ krótkim okresie p o do połowy X V I I I w . zaś kilkudziesięciu o s t a t n i c h l a t zajmowały najzamożniejsze znacznych sobie się głównie gospodarstwa. stosunkowo Zajęcie to gospodarstwa biedne, może, dobna że w ostatnich sytuacja w okolicach 8 5 ich wymagało spotykane- naj­ Krzynowłogi dziedzinie lat hodowli zdrowia oczywiście związanych stanowi potrzeb wszechnie i Wielkiej istniała po­ pszczół. Nie nie­ grupą w bez porównania ze s p r a w a m i zwany w Brodowych nikiem wśród g i c z n e g o , który kiedy krzynowłodz- życiu mniej symbole ludzi. niż „zianuskiem", Jest wotów wotów w po­ z Krzynowłogi jak bliskim ludowej m a właściwości „kuruną jednakowo Łąk. Jest o n b a r d z o tak popularnego głów­ gospodarczymi. „kółkiem", zarówno pszcze­ w powszechnym. zbiorach i powodzenia przy­ z okresu, c i e r n i o w ą " i „ b i g i e l k i e m " •""> w y s t ę p u j e odpowied­ m a g i i kręgu m a ­ zabezpieczania przed w s z e l k i m złem p r z e d m i o t u czy o b i e k t u , z k t ó r y m stanie zo­ związany. Najczęściej jednak wotum-krążek uznawane jest i w K r z y n o w ł o d z e i w B r o d o w y c h Ł ą k a c h za s y m b o l sób, w człowieka jaki Kurpianki wokół ołtarza. Jeszcze zywał on powszechnie. wotum kilkudziesięciu zupełnie zabezpieczający J . Olędzki, Materiały do wybranych tradycyj­ nych zajęć pozarolniczych na Kurpiów szczyżnie. „Etnografia P o l s k a " , W r o c ł a w 1959, t. I I , s. 250. N a z w a „ k ó ł k o " występuje w o b y d w u p a r a f i a c h . N a z w y pozostałe u ż y w a n e są w y ł ą c z n i e w Brodo­ w y c h Łąkach. „ Z i a n u s e k " — w i a n u s z e k , „ b i g i e l e k " — nazwa obwarzanka, w t y m w y p a d k u w o t u m o po­ d o b n y m kształcie. M Odrębną głowy. W i d o m y m p r z e j a w e m 4 okresie o tematyce pszczół była jeszcze zajęciem nieliczne, częściej n a t y m t e r e n i e °' . Być odzwierciedlenie już posiadały b y ł y jeszcze Wielkiej pszczelar­ ś r o d k ó w m a t e r i a l n y c h , n a które n i e m o g ł y pozwolić Krzynowłodze mierze Krążek rolniczej tego t e r e n u i w okresie najprawdopodobniej nie dotyczące k o l o n i z a c y j n y m , a więc najwyżej stwem Łąki więc badań można stwierdzić, że h o d o w l a pszczół b y ­ ła zajęciem Brodowe k i c h i b r o d o w s k i c h są w o t a przedstawiające związanych dostarczają pszczół w hodowla wotywnym? prowadzone był Krzynowłodze pow­ innych wy­ które p o d w a ż a j ą p o p u l a r n e p r z e k o n a n i e o powszechności wo­ tym wotywnej osadą rudniczą a n i e wsią. M o ż n a w i ę c larskiej zwy­ szczególnie tu, jak w terenowe kiedy puszczać, że w y s t ę p o w a n i e w o t ó w gospodarki zwyczaju uprawiany w rza­ braku za czasie, kościoła, k i e d y nej nie spotykamy potrzeb) tym istotnym w ofiary uli pniowych, sporadycznie, k u r p i o w s k i m . Kurpiowszczyznę bowiem w o bardzo zwyczaj wielką szechnego w y s t ę p o w a n i a h o d o w l i pszczół. C z e m u w że naj­ ( i l . 25, okładka). tów W zapominać fakcie, je i t p . Stanowią dawnych skrzynkowych Zastanawiający tych jednak najprawdopodobniej Są o n e s y m b o l a m i w można wypadku n a czole, w przewiązują przed wszelkimi bólami t e j właściwości był obnosiły wotum lat temu obowią­ kilkanaście Polegał na umieszczaniu fałdzie spo­ omawiane chustki, którą tego Kurpianki g ł o w y '". D r u g i m w s p ó l n y m w o t u m d l a o b y d w u ośrodków są tzw. „gałki", „kulki", czy „grucoły"Mają one ** N a p o d s t a w i e w i a d o m o ś c i u z y s k a n y c h o d F r . Piórkowskiego, J . Borkowskiego oraz zakrystiana kościoła w B r o d o w y c h Ł ą k a c h . •'" N a z w y „ g a ł k a " , „ k u l k a " u ż y w a n e są w o b y d w u parafiach, nazwa „grucoły" — t y l k o w Brodowych Łąkach. 15 I �U. 18. Wotum - „gęś". II. 19. Wota - „gęsi". ta — „kaczki". Krzynowłoga Wielka, pow. 11. 20. Wotum Przasnysz. „kogut". II. 21. Wo- �"I U. 22. Wota — „gęsi" i „kaczka". Krzynowloga Wielka, pow. Przasnysz. II. 23. Wo­ ta — „kogut" i „kura". Brodowe Łąki, pow. Ostrołęka. przedstawiać tknięte W oczy rozmaite gruczoły występują jeszcze i n n e do­ wota. nieznane zupełnie w „zdrowot­ Brodowych Łąkach. Są t o w y o b r a ż e n i a serc, szczęk z zębami, nóg i — b a r ­ dzo r z a d k o — rąk ( i l . 4). zestawu dzenia wotów dotyczących prawdopodobnie wiąże się fian pozostaje fakt krzynowłodzkich zupełnie różnego niż znacznie zdrowia nie t r o n a t e m ś w i ę t e g o o d chorób. W y d a j e wpływu b l i s k i e były, a w tylko bardzo określonego, lone ideały mowa, głosu wśród w mieszczaństwa. potrzeb zwyczaju Sprawy niż zaś, o wotywnej, wotów para­ tym się zwykłe­ okreś­ których zajmowały do na- wo­ pochodzących wymienić w o t u m - d z i e c k o . W 38 krzynowłodzkich j e s t , że w o t u m t o w W o t u m - d z i e c k o m a w B r o d o w y c h Łąkach n a ­ zwę gwarową „dzieciak", „dzieciok", w Krzynowło­ dze oprócz t y c h — n a z w ę „ l a l k a " . W o t u m przedstawiające d z i e c k o było w Krzyno­ w ł o d z e także s y m b o l e m człowieka dotkniętego e p i и Należy wreszcie z pa­ wyobrażeniowych wiernych z miast. ono t e j w a r s t w y , dochodzących ofiary przez ( i l . 27, 28, 29). W przy ogóle spośród należy Składa bardziej p r a g n i e n i a czy w jedyne licznie przez K u r p i e środowiska. bodaj ofiarowywanych szer­ się, że n i c bez reprezentowania każdym razie chłopstwu, p e w n e to powo­ i nań w i e l u p r z e d s t a w i c i e l i d a w n e j s z l a c h t y . G r u p i e t e j mu tów rach I s t n i e n i e w kościele k r z y n o w ł o d z k i m szego czelne m i e j s c e . P r z e d s t a w i e n i a , serc, czy też nóg, r ą k itp. Krzynowłodze ne'' względnie chorobą. niedawna do nie ono zbio­ bardzo z b i o r a c h zaś k u r p i o w s k i c h najrzadziej było występuje spotykanych. Znamienne kościele b r o d o w s k i m jeszcze d o w ogóle ofiarowywane. jeszcze j e g o o f i a r o w y w a n i u s p r z e c i w i a się Dzisiaj proboszcz. J e d n a k n a s k u t e k bezpośrednich próśb s a m y c h o f i a r o ­ dawców „ b r a s t e w n i " n i e o f i c j a l n i e w p r o w a d z i l i d o ze­ s t a w u w o t ó w r ó w n i e ż i p r z e d s t a w i e n i e d z i e c k a ( i l . 28). P e ł n e p o z n a n i e cech charakteryzujących formę p l a ­ styczną w o t ó w pochodzących z t y c h d w ó c h wymaga rzyszyły określenia w przedtem Przasnyskiem przekształceniu się ośrodków warunków, j a k i e i twórczości na towa­ Kurpiowszczyźnie figur wotywnych leps.ją. P r a w d o p o d o b n i e d l a t e g o też t a k p o p u l a r n e jest t o w o t u m w k r z y n o w ł o d z k i m kościele. N a p o d ­ stawie i n f o r m a c j i uzyskanych o d : M . Piórkowskiej, M. Gajek i in. �w zjawisko natury myśli istniejącą skim tradycję dobnego miały artystycznej. M a m t u głównie na w rejonie wykonywania do w o s k u oraz wypełniać Spośród w twórczości w swym dobną strukturę techniki wano zatem jaką używało chłopstwo najbardziej zbliżonym g l i n a i c i a s t o , ze w z g l ę d u na po­ stosowania Zarówno i jednak Przasnyskiego żeby istniał tej na nie jakiegoś bliskiego, w Puszczy jednym ulepionych (głównie z zwierząt hodowanych żyjących w Nowy z tych Kurpiowskiej, lesie. Rok; w żytniego w ciasta) gospodarstwie Zwyczaj dniu było rząt i p r z e c h o w y w a n o i Używane na ułatwiać nośność siąt l a t t e m u o b c h o d z o n o łej Kurpiowszczyzny, Łąkach. L e p i e n i e więc porównywaniu przedstawień ność w dzy zwraca formą wotów plastyczną w y p i e k ó w dostrzegamy Wszystko natomiast przemawia w za niem form wykorzystano zwyczaju przy był na zwie­ morem, wypadkami. miały wpływać kilkadzie­ było powszech­ nowszym i mniej znacznie uproszczeń jest zewnątrz, kiedy w Łąk — i w wykonanych przedstawieniach cieląt tych z ciasta. Wałkowaty prowadzona z niego wałkowate, bardzo stercząca grube tego schematu. Tłumaczy kim jest s u r o w e stosowanie krów, Mówiąc stycznej można z lepie­ wotów — powszechnym. tego ciasto samych gruby pionowo nogi go Brodowych zwierząt tułów, szyja, — oto główne miękkie w cechy tworzywo, czy g l i n a , z a s t a n a w i a schematu wy­ równie figurach ja­ jednak lepionych do ciasta krzynowłodz­ jest w sposób i jednocześnie — m i m o realistyczny; w przed­ konturowato beciku, z okryciem potraktowana po­ rękami ( i l . 29). jest przypominając czas Łąk mają gdy na Nie­ świadomie np. pionki rza większe wykonane do pla­ muszą w Krzynowłodze jest rodzaju innego, — wówczas ją zasta­ materiału jednak do z w y c z a j u się пр., że domagają używać braku rozrzutność Tłumaczy „brastew­ wotów świec, m . i n . w swego ofiarodawców wyrobu surowca wota Brodowych 12—14 c m , p o d ­ z parafii do mia­ wotów niż w 6—7 c m . Jeśli się z w a ż y , że lepieniu wotów. samych formie rodzaje wysokość koni odpowiedniego nawiająca przy znacznie konie i niedopałków bardziej w mało i s t o t n e j s p r a w y , przeważnie wysokość kurpiowscy skapin różnicach Poszczególne są Np. nie przekracza ni" pozornie i c h rozmiarów. Łąkach powszechne z k u r p i o w s k i c h i krzynowłodzkich, n i e pominąć zbież­ form zaś płasko, o występujących wotów Krzynowłogi. na Kurpiach) z figura umowny, przypomi­ sukmanach wykonanych — bardziej dziecka najczęś­ g i e r ( i l . 27). stosunek wotywnego. się o n i o d Zda­ „brastewnych", a b y w y r a b i a l i w o t a n i e żałując s u r o w c a , t a k a b y b y ł y one np. koni, zaś w wotach nie skrępowanymi sposób przed figurach figura liczne, dziecko. się tułowiem, rozwiązywana najczęściej Brodowych nie na różnorodny pewnych powta­ wych bardziej traktowana odznacza pasterzy ( i l . 34). W dziecka półko­ bardzo (okładka). nieforemnym stawiona wosko­ należy zauwa­ Znajdują wyobrażającym umieszczano postać tłumaczyć najprawdopodobniej które kich wotum przedstawienia z mię­ z wałkowatym, rzający się t e n s a m s c h e m a t k o n s t r u k c y j n y w Tym się drobiu. wreszcie, kurpiowskiego z krzynowłodzkich). od d a w n a jest wotum wy­ woskowych n a w y k i związane powtarzających daje przedstawień ptaki ofiary zwyczaju się, że sztywnych, ( i l . 22), jeszcze i n n e — o tułowiu Podobnie Brodowych wyrabianiu woskowych znacznie nóżkami .,nowolatkach" niektórych t y m , że p o d o b i e ń s t w o (znane mi nich i i w wotach f o r m a l n y c h wyraźnie rozwiązaniach nającym podobieństwa wotach i tradycyjne z ciasta w ziemi, a formą nie jest t u p r z y p a d k o w e . W y d a j e umiejętności żyć ciej zachodząca (takiego tych się schematów nowicie nie tyle s u r o w y c h , t w a r d y c h kształtów. w wypiekanie na terenie ca­ noworocznego Łąk Brak Forma i l e istniejące p o d o b i e ń s t w o z Brodowych nich mianowicie się, tworzywa. które j e ograniczają, n i e £ą t a k miękkie, w i ę ­ w na grzbietach f i g u r a l n y c h z rytuałem uwagę ich funkcji, cej z zagłębieniami znaną p r a w d o p o d o b n i e Przy czyzny, bezpośred­ gospodarstwie. piekania wotywnej również plastycznym nóżkach z c i a s t a przedstawień z w i e r z ą t umiejętnością nie w każdym zatem właściwościom ( i l . 19), c z y t e n jeszcze powszechnie one z mały­ wyobrażenia np. k r o w o m cielenie k u r itp. Zwyczaj są K o r p u s y f i g u r k o n i i krów są b a r d z i e j płaskie, płasz­ na wysokich, grubych do specjalnych zabiegów magicznych ponadto wane przedstawień nieszczęśliwymi indy­ ( i l . 18), i n n e o w y p u k ł o s k l e p i o n y m g r z b i e c i e j e przez; cały r o k — miały o n e wszelkimi formy liście w y g i ę t y m zabezpieczać trzodę i d z i c z y z n ę p r z e d n a g ł y m zarazą brodowskich, charakter bardziej można ten obchodzony t y m pieczono wotów mają w i d u a l n y , w znacznie większym s t o p n i u podporządko­ woskowych rejonów, znane do z Krzynowłogi się w ś r ó d i n p . g l i n i a n y c h ptaszków, k o n i k ó w i t p . Natomiast przeciwieństwie terenie 3 9 się W wotów zanoto­ t a m jakikolwiek bar­ niego związku między c h a r a k t e r e m f o r m y w samej ośrodek rzeźby c e r a m i c z n e j . N i e doszukiwać wotów rzeźby. wosku jak dotychczas, funkcję, woskowe do rzeźbiarskiej. żywy po­ — tworzywem wymagającą Kurpiowszczyzny dziej których przasny­ tworzywa pojętą charakterze j e s t bez w ą t p i e n i a z miejscach plastycznej ogólnym rzeźb szeroko tych materiałów, w kurpiowskim i „duże", niu, łatwo ołtarzem. że symbole, przez zwyczaj mógł i łatwiejsze prośba istnieje przylepiania przed je ołtarzem łatwiej patrywaniu łatwe do źródło w wotów spostrzec. tej cechy zostanie ofiarodawcy. (nieznany wysoko, w do świec przed Wydaje wotów „pokazania" przeświadcze­ do zobaczenia t y m skuteczniej Boga kurpiowskiej ich to swe i m większe woskowe chana widoczne, Ma będą wysłu­ Stąd w e w s i Krzynowłodze) i trzymania sobą — a b y Bóg się, że roz­ przy kurpiowskich wkracza­ z w o s k u , t w o r z y w a znacznie bardziej twardego i spoi­ m y bezpośrednio j v krąg jeszcze ż y w o t n y c h , bez w ą t ­ stego ( i l . 7, 31). pienia najbardziej pierwotnych wyobrażeń o istocie boskiej. St. Kopczyński, op. c i t . , s. 1 1 , 36; B . Zielińska, Garncarstwo w Puszczy Zielonej, rkps w archiwum Zakładu E t n o g r a f i i I H K M P A N w W a r s z a w i e . 9 18 Byłoby nie w jednak obydwu wielkim zestawach uproszczeniem wotów dostrzega­ t y l k o cech różnią- �I I . 24. W o t a — „pszczoły". II. 25. Wota - „ule". I I . 26. Wo­ ta — „konie". Krzynowłoga Wielka, pow. Przasnysz. �cych i najbardziej sze l u b większe wiem najwyraźniej styczna wiele go wotów, cech widzenia niących we jednych jak i wypływających rzeczywistości to różnic, przez forma z nie umiejętności. przejawia się przede kryje identyczne­ twórców przedstawianych wości chom się, że i c h twórcy szczegółowe przedstawień masą. m n i e j Stąd oddziaływa l u b więcej przede obiektów pełnego konia W jedynie określenia swego o wyprężonej zdrowej krowy całość, niezbędne szyi ściśle i sztywnych silnego n o g a c h , tłustej, itp.). koni i — zaskakują krów, swoją umownością, wyobrażone nieznacznie zazwyczaj spo­ dłuższej s z y i — p r z y p o m i n a j ą c e g o aniżeli wyodrębnionego ptaka i c h ce­ Identyczny występuje nego dużą, ciężką głowę, pieczywa w z formie stoż­ krótszej krótki lub dziób charakterystyczną sposób p r z e d s t a w i a n i a również w ujęcia j a k np. głowy raczej d l a t y c h z w i e r z ą t ( i l . 6, 10, 1 1 , 15). De­ bardziej (np. N a s k u t e k t e g o sposobu w i d z e n i a — niektóre właści­ bryłą. związane, dla pierwowzoru ka swoją z nią akcenty, Np. większość wszystkim skonkretyzowaną zaś, w t o p i o n e stanowią róż­ wszystkim obiektów. przeważająca tale wprost podporządkowali przedstawianych zasadniczym. bo­ pla­ drugich, poziomem widzenia mniej­ Mimo w s z y s t k i c h o m a w i a n y c h rzeźbach w o s k o w y c h strzega 20 tak się n i e m a l sposobie plastyczne. widocznych wspólnych, Podobieństwo w ogólnie charakteryzujących i c h wartości głowy zwierzęcia figuralnych formach noworocz­ obrzędowego na Kurpiach, czy też �no 31 II. 30. Sarna „koza", jeleń, baran. Noworoczne pieczy­ wo kurpiowskie. 1957 r. Wyk. M. Bałdyga. Wach, pow. Ostrołęka. II. 31. „Jelonek", ciasto malowane. 1957 r. Wyk. Maria Brzezińska. Ostrów Mazowiecka. 11. 32. „Jeździec na koniu", tzw. „Tatar", ciasto chle­ bowe. 1956 r. Wyk. M. Deptuła. Dęby, pow. Ostrołę­ ka. II. 33. „Jeździec na koniu", tzw. „Tatar", ciasto chlebowe. 1956 r. Wyk. zięć M . Deptuły. Dęby. 11. 34. „Nowelatko", ciasto chlebowe. 1957 r. Wyk. M. Konopka. Tatary, pow. Ostrołęka. 32 �rzęcia — można prześledzić kształtowanie się u m i e j ę t ­ ności rzeźbiarskich twórców Łąk i Krzynowłogi wotów z Brodowych W i e l k i e j , napotykających pracy, podejmowanej w podobne masie trudności. W tych samych w swej warunkach, na wotów bowiem, zarówno b r o d o w s k i c h j a k i z K r z y n o w ł o g i , znajdują się oprócz wotów krów i koni również i inne. W nym z głowami w formie stożków — wotach tych głowy w s w y m charakterze są znacznie bardziej ogól­ zbliżone do kształtu n a t u r a l n e g o . P r z e d e w s z y s t k i m n i e są t o l e d ­ wie z a z n a c z o n e stożki. kiedy Mają proporcjonalne do większe całości rozmiary, figury ( i l . 13, 14, 15, 18). N i e k t ó r e o g r a n i c z o n e równymi płaszczyznami, wielkich żuchw koni nie­ zwierzęcia są s z e r o k i m i , tak charakterystycznymi dla i krów. Na podstawie faktury i b a r w y — w o t a w t e n sposób f o r m o w a n e należy z a ­ liczyć powstałych w do egzemplarzy wyniku niedawno twierdzałaby również precyzyjnego najnowszych, nabytych umiejętności, widoczna przedstawiania dążność co po­ do bardzo poszczególnych detali, w t y m r ó w n i e ż i p a r t i i g ł o w y . W y r a ż a się o n a już n i e tylko w w próbie u k a z a n i a głów odpowiednich k o n i , k r ó w , świń i t p . p r o p o r c j a c h , lecz również w zazna­ c z a n i u z a r y s u o t w o r u g ę b o w e g o , oczodołów i t p . T r z e ­ ba dodać, dostrzec że w identyczną ewolucję przedstawieniach formy możemy figuralnych w kurpiow­ s k i m p i e c z y w i e o b r z ę d o w y m ( i l . 3 1 , 34). Znikomy formami nami, П. 35. Kubek z uchem wyobrażającym głowę barana. Młodsza epoka kamienna, ok. XXVI w. p.n.e. Ćmie­ lów, pow. Opatów. II. 36. „Wołki w jarzmie". Młod­ sza epoka kamienna, ok. XXVI w. p.n.e. Krężnica Jara, woj. lubelskie. tów formach w t z w . „kozach w t y m s t o p n i u n i e występuje tych pieczywa gałęziach plastyki konikach, pieskach tyczna zasada wieniach baranów kształt jarmarcznego prostyńskich" w zwierząt z i wołów plastycznej, wojową krótkich, epoki — jaki Wydaje w stożka występuje w neolitu. Tak złockiej przedsta­ np. mają nieproporcjonalnych do głowy wyłącznie całości fi­ z Nie w głowy zwierzę­ nieproporcjonalnie właściwości użytego małego tworzywa w wypadkach byłby głównie funkcji nego sztuce dzięki cel chłop­ p o w i n n y być poświęcone rzeźby badań. wotywnej, Polski. Wota ludowej miejsce. mogą przejawów się, że wyłącznie — wyodrębnione przeznaczenia woskowe zajmują mi — kultowo-magicznej Na skutek odzwierciedlać utylitar­ stosunek chłopstwa d o różnych s p r a w . W o t a w o s k o w e są dzo roz­ określić, ludowej. Wydaje plastyki swej ewolucję tych i n n y c h częściach to jedyny elemen­ konwencji estetycznych ośrodkami dziedzinie oraz dziedzi­ sposób o s t a t e c z n y między i n n y m i w — przetrwanie poglądów nad wotywną i n i e pogłębionej pewnych ogóle w badania rozległej nym krótkiego, nie w y n i k a czy w temu celowi ceramicznych zaś j e s t , że i d e n ­ dostrzegamy rozwoju które p r z e t r w a ł y się w i ę c , że p r z e d s t a w i e n i e formie w rozwinię­ np. rzeźbą obrzędowego j e s t ogólny c h a r a k t e r i m i e j s c e twórczości w g u r y stożków ( i l . 35, 36). cia a w dalsze bardziej nad ciasta — nie pozwala Natomiast ludowej, z kultury Podlasia których ( i l . 6, 32). itp. Znamienne modelowania z badań mało r o z b u d o w a n e j stwa w stan figuralnymi jedy­ tego r o d z a j u p r z y k ł a d e m , ś w i a d c z ą c y m j a k b a r ­ chłopstwo z w i ą z a n e jest z pracą w g o s p o d a r s t w i e . swymi zainteresowania­ Nie natrafiamy bowiem w i n n y c h t r a d y c y j n y c h dziedzinach sztuki ludowej na (ciasta, g l i n y czy w o s k u ) , l e c z z n i e p o g ł ę b i o n e g o i n i e próby p r z e d s t a w i a n i a w rozbudowanego spraw n a codzień chłopstwo — w t a ­ sposobu widzenia konkretnej wistości p r z e z t w ó r c ę , a jeśli c h o d z i o w o t a najprawdopodobniej oddziałała tu rzeczy­ woskowe, tradycja przeka­ Na przykładzie tego sposobu niedrugorzędnego plastycznego fragmentu k i m zakresie lepsza rozwiązywa­ postaci zwie­ formie plastycznych symboli j a k w rzeźbie w o t y w n e j . W y d a j e się, że znajomość zwoliłaby zana z p o k o l e n i a n a pokolenie. nia zaprzątających znacznie tej dziedziny rozszerzyć sztuki naszą ludowej po­ dotychczasową w i e d z ę o środowisku chłopskim, a także o k i e r u n k a c h j e g o zainteresowań i uzdolnień plastycznych. Fot: St. Biniewski - il. 35, 36; Jacek Olędzki - il. 1, 2. 3, 4, 5, 8, 16, 17, 18, 27, 28, 29, 32, 33; Jan Swiderski - il. 6, 7, 9, 10, 11, 14, 15. 19, 20, 21. 22, 23, 24. 25. 26. 30, 31, 34. Rys. Jacek Olędzki - il. 12, 13. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9fe95a2c6770a4854e764d3422d12762.pdf 636c27442a97274947ae101f55c1e712 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3371 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3159 Title A name given to the resource Twórcy ludowi w świetle swoich pamiętników / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4, s.199-213 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniakowa, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Maria Woźniakowa TWÓRCY LUDOWI W ŚWIETLE SWOICH PAMIĘTNIKÓW PAMIĘTNIKI TWÓRCÓW LUDOWYCH JAKO ŹRÓDŁO W styczniu 1974 r o k u rozpisany został konkurs na p a m i ę t n i k i t w ó r c ó w l u d o w y c h pod h a s ł e m „Moja droga dc twórczości". Organizatorami b y l i : Towarzystwo Pam i ę t n i k a r s t w a Polskiego i Z w i ą z e k Spółdzielni R ę k o ­ dzieła Ludowego i Artystycznego „ C e p e l i a " przy w s p ó ł ­ udziale M i n i s t e r s t w a K u l t u r y i Sztuki oraz Stowarzy­ szenia T w ó r c ó w L u d o w y c h . K o n k u r s m i a ł p r z y n i e ś ć v. efekcie „ m a t e r i a ł y ź r ó d ­ łowe obrazujące sylwetki osobowościowe ludowych a r t y s t ó w , koleje ich życia, drogi w i o d ą c e do twórczości oraz bogactwo, potrzeby i r ó ż n o r o d n o ś ć sztuki ludo­ w e j " . N a p ł y n ę ł o 280 prac od t w ó r c ó w ludowych z cze­ go przejrzanych zostało 257 p a m i ę t n i k ó w o b e j m u j ą c y c h niemal wszystkie dziedziny twórczości. Najliczniej re­ prezentowana b y ł a r z e ź b a (79 p a m i ę t n i k ó w ) , plastyka o b r z ę d o w a (30), haft (30), tkactwo (26), garncarstwo (20), koronka (11); inne dziedziny były mniej liczne: ma­ larstwo (poza I w ó r c a m i ł ą c z ą c y m i malarstwo i rzeźbę 8 p a m i ę t n i k ó w ) , malarstwo na porcelanie (5), zabawkarstwo i snycerka (4), elementy s t r o j ó w l u d o w y c h (3), plecionkarstwo (6), galanteria s k ó r z a n a (1). Nie brano pod u w a g ę 12 p a m i ę t n i k ó w pisarzy i p o e t ó w , ani osób z a j m u j ą c y c h się k o r z e n i o p l a s t y k ą , b e t o n o p l a s t y k ą i t p . W sumie w t y m opracowaniu wykorzystano 152 p a m i ę t n i k i w mniejszym lub w i ę k s z y m stopniu odpo­ w i a d a j ą c e celom konkursu, tzn. p r z e d s t a w i a j ą c e koleje życia, d r o g ę do twórczości, w a r u n k i pracy t w ó r c z e j itp. P a m i ę t n i k i t w ó r c ó w n a d e s ł a n e na konkurs stano­ wią bogaty, ale bardzo niejednolity m a t e r i a ł . Objętość ich waha się od jednej do k i l k u d z i e s i ę c i u stron. M n i e j w i ę c e j p o ł o w a zawiera k r ó t k i , lub tylko t r o c h ę posze­ rzony życiorys, a n i e k t ó r e pisane były nawet w formie podania o przychylne p o t r a k t o w a n i e (czego? twórczości czy p a m i ę t n i k a ? ) , co ś w i a d c z y с niezrozumieniu celów konkursu. Poziom l i t e r a c k i p a m i ę t n i k ó w , swoboda w y p o w i e ­ dzi, u z a l e ż n i o n e są od poziomu wiedzy, „ o b y c i a " pa­ m i ę t n i k a r z a , co nie musi wcale p o z o s t a w a ć w z w i ą z k u z w a r t o ś c i ą p a m i ę t n i k a jako źródła. Z n a n i i cenieni s k ą d i n ą d t w ó r c y l u d o w i często nie u m i e j ą i n t e r e s u j ą c o p i s a ć o swojej twórczości, co trafnie ilustruje wypo­ w i e d ź Wincentego Krajewskiego, p o d s u m o w u j ą c a jego zwierzenia: „na t y m kończę swój z b ł ę d a m i k r ó t k i ży­ ciowy m a ł y p a m i ę t n i k , p i s a ć nie umiem, ale za to r z e ź ­ b i ć " . (166, w.k.). N i e k t ó r e p a m i ę t n i k i r o b i ą w r a ż e n i e , j a k gdyby p i ­ sane były r ó w n o c z e ś n i e przez k i l k a osób lub na zasaczie wypracowania szkolnego: „pokaż jak to napisa­ łeś, to odpiszę od ciebie". Odnosi się to głównie do pa­ m i ę t n i k ó w hafciarek i k o r o n k a r e k Zawarte w nich i n ­ formacje i s f o r m u ł o w a n i a są p r a w i e identyczne. Trudno natomiast s t w i e r d z i ć z c a ł y m przekonaniem, k t ó r e z ciekawszych p a m i ę t n i k ó w zawierają własne, (..-yginalne p r z e m y ś l e n i a i sądy t w ó r c ó w , a k t ó r e p o w ­ t a r z a j ą z a s ł y s z a n e lub przeczytane przez autora t w i e r ­ dzenia m e c e n a s ó w , z n a w c ó w sztuki i t p . C y t u j ą c te w y ­ powiedzi w y c h o d z ę z założenia, że jeśli autor p a m i ę t ­ nik? podaje je jako w ł a s n e , jest przekonany o ich s ł u s z ­ ności. T 1 W w i e l u p a m i ę t n i k a c h znaleźć m o ż n a szczegółowy cp:s techniki procesu t w ó r c z e g o , t e m a t y k i prac, h i s t o r i ę reprezentowanej przez p a m i ę t n i k a r z a dziedziny t w ó r ­ czości we wsi i okolicy. Niektóre zawierają także wspomnienia o p i s u j ą c e obyczaje, c b r z ę d y doroczne, wa­ r u n k i życia na wsi w dzieciństwie p a m i ę t n i k a r z a , w i a ­ domości dotyczące medycyny ludowej, f o l k l o r u i l i t e r a ­ tury, a t a k ż e p r z e ż y c i a wojenne T y m i ostatnimi za­ gadnieniami nie b ę d ę się tu z a j m o w a ć . Celem tej pracy jest p r ó b a zarysowania sylwetek t w ó r c ó w , charakterystyka ich drogi do twórczości, k o n ­ t a k t ó w z w ł a s n y m ś r o d o w i s k i e m i odbiorcami prac, charakteru twórczości oraz przedstawienia opinii t w ó r ­ ców o w s p ó ł p r a c y z „ C e p e l i ą " i i n n y m i mecenasami l u ­ dowej twórczości, w a r u n k a c h pracy t w ó r c z e j i t r u d n o ś ­ ciach z nią z w i ą z a n y c h , o p i n i i o pracy k o m i s j i k o n ­ kursowych, w p ł y w i e o d b i o r c ó w na charakter twórczości, perspektywach rozwojowych sztuki ludowej, szkoleniu m ł o d y c h kadr. W i ę k s z o ś ć p a m i ę t n i k ó w zawiera ciekawe i d a j ą c e się p o r ó w n a ć m a t e r i a ł y d o t y c z ą c e losów t w ó r c ó w i ich drogi do twórczości. Analiza tych m a t e r i a ł ó w w e d ł u g jednolitego kwestionariusza p o z w o l i ł a na uchwycenie pewnych p r a w i d ł o w o ś c i i specyfiki poszczególnych grup współczesnych twórców ludowych. l/znano za istotne i p r z y j ę t o za p o d s t a w ę p o r ó w n a n i a następujące czynniki: a — wiek, w j a k i m t w ó r c a z e t k n ą ł się ze swoją dzie­ dziną; 1: — motywy podjęcia t w ó r c z o ś c i ; с — czas, miejsce, okoliczności n a u k i ; cl — stosunek rodziny i w ł a s n e g o ś r o d o w i s k a do t w ó r ­ cy i uprawianej przez niego dziedziny twórczości (a także zmiany tego stosunku i ich przyczyny); e — s a m o o k r e ś l e n i e t w ó r c y i jego ocena w ł a s n e j t w ó r ­ czości; f — zbyt w y r o b ó w , odbiorcy. Zmiany w t y m zakresie i ich przyczyny. P o r ó w n a n i e m a t e r i a ł ó w u p o r z ą d k o w a n y c h wg. po­ w y ż s z y c h k r y t e r i ó w pozwoliło na w y r ó ż n i e n i e k i l k u od­ r ę b n y c h grup p a m i ę t n i k a r z y r e p r e z e n t u j ą c y c h różne d;iedziny t w ó r c z o ś c i : 2 1. Tkactwo, haft, koronka (deuej stosuję określenie rękodzieło) — 49 p a m i ę t n i k ó w ; .2. Garncarstwo (19 p a m i ę t n i k ó w ) ; 3. Plastyka obrzędowa (wycinanki, pisanki, palmy, k w i a t y , r e k w i z y t y o b r z ę d o w e — 24 p a m i ę t n i k i ) ; 4. T w ó r c z o ś ć i n d y w i d u a l n a (rzeźba, malarstwo, g r a f i ­ ka — 60 p a m i ę t n i k ó w ) . Twórca ludowy we w ł a s n y m środowisku i wobec nowego odbiorcy Wyraźne prawidłowości dostrzec m o ż n a czas i m o t y w y rozpoczęcia pracy t w ó r c z e j . badając 1.99 I �Garncarze rozpoczynali p r a c ę we wczesnej m ł o ­ dości, zazwyczaj po u k o ń c z e n i u 14—15 lat, pod k i e r u n ­ kiem ojca, krewnego lub też oddawani b y l i do t e r m i n u w n a j b l i ż s z y m s ą s i e d z t w i e . Tradycja rodzinna jest t u n a j c z ę s t s z y m m o t y w e m rozpoczęcia pracy w zawodzie, choć w a r u n k i materialne o d g r y w a ł y n i e b a g a t e l n ą rolę. W i ę k s z o ś ć garncarzy pochodzi z rodzin wielodzietnych i małorolnych. Podobnie przedstawia się droga do twórczości w r ę k o d z i e l e . Z 45 wypowiedzi tkaczek, hafciarek, k o r o n karek 62% odziedziczyło swojo u m i e j ę t n o ś c i po k r e w ­ nych, 47*/o jako źródło swoich umiejętności wymienia t r a d y c j ę l o k a l n ą i aż 55% u z n a ł o k o n i e c z n o ś ć zarobko­ wania jako podstawowy bodziec do podjęcia pracy r ę k o ­ dzielniczej. Jedna z hafciarek wprost stwierdza: ,.bo mama m ó w i ł a : r ó b dziecko, to jak nie będziesz r o b i ł a , to nie będziesz j a d ł a . " (25, L.M.). Wiek pamiętnikarzy Grupa wytwórczości Ilośó wypo­ wiedzi M К Poniżej 30 lat 30—50 50—70 Powyżej ; 70 .. . 19 49 17 3 2 46 2 3 9 10 23 4 7 24 2 22 1 7 9 3 60 58 2 24 24 14 152 80 72 7 43 56 Garncarze Rękodzieło Plastyka obrzędowa Twórczośó indywidualna Ogółem j j 8 22 J j Wykształcenie pamiętnikarzy Wykształcenie Grupa wytwórczości ilośó wypowie­ dzi średnie, zawodowe Garncarstwo 18 3 Rękodzieło Plastyka obrzę­ dowa Twórczośó indy­ widualna 39 34 14 11 47 34 13 118 82 36 Ogółem 36 osób pisze o t r u d n y c h w a r u n k a c h b y t o w y c h w j a k i c h rozpoczynali p r a c ę t w ó r c z ą W parze z koniecz­ nością zarobkowania idzie j e d n a k ż e z a m i ł o w a n i e do prac r ę c z n y c h , co najlepiej ilustruje wspomnienie zna­ nej hafciarki M a r i i Szewczykowej: „Wtedy byłam małą dziewczynką p r z y p a t r y w a ł a m się pracy moich hafciarek (matki i babki). M n i e to bardzo p a s j o n o w a ł o ten autentyzm r o ś l i n n y , k ł a d z i o n y na materiale. A ż e b y moje hafciarki nie o d p y c h a ł y mnie d o p o m a g a ł a m i m n a w l e k a j ą c po­ c z ą t k o w o n i c i do igły. Tak się zaczęła moja t w ó r ­ cza praca haftu kujawskiego. N a s t ę p n a faza to k a w a ł e k p ł ó t n a , igła, n i c i i p o c z ą t k i haftu. M a m a zaczęła m i u d z i e l a ć wskazówek. Chciałam jak n a j p r ę d z e j n a u c z y ć się h a f t o w a ć , żeby pomóc ma­ mie (...) Babcia mnie p o c h w a l i ł a (...) I tak babcia powiedziała, że trzeba jej w y r y s o w a ć coś na p ł ó t ­ nie niech się w p r a w i a . Ja w ó w c z a s m i a ł a m 9 lat". (151, M.S.). 200 podstawowe lub niepełne 15 (nauka rzemio­ sła) 5 3 Nie wszystkie hafciarki m i a ł y tak dobry start do zawedu j a k w c y t o w a n y m fragmencie. Na K u r p i a c h t r u d ­ ne w a r u n k i życia z m u s z a j ą c e do szukania dodatkowych z a r o b k ó w p o w o d o w a ł y k o n k u r e n c j ę w ś r ó d hafciarek, o czym wspomina kilka, p a m i ę t n i k s r e k z tego terenu, a m.in. K.C. (206): „ p o n i e w a ż w tych latach p o w a ż n i e o d c z u w a ł o się brak pracy zarobkowej poza r o l n i c t w e m , dlatego też te osoby, k t ó r e p o t r a f i ł y w y k o n y w a ć hafty r ę c z n e n i e c h ę t n i e p o k a z y w a ł y i n n y m (...). Wyszy­ w a ł a m w e d ł u g w ł a s n e g o rozeznania, w i d z ą c je (hafty na chustkach — M.W.) u kobiet n o s z ą c y c h na g ł o w a c h " . R ę k o d z i e ł e m z a c z y n a ł y się p a r a ć d z i e w c z ę t a w c z e ś n i e . Na 45 o s ó b w s p o m i n a j ą c y c h o p o c z ą t k a c h swojej t w ó r ­ czości 30 rozpoczęło p r a c ę w d z i e c i ń s t w i e (tzn. przed 14 r o k i e m życia) i 18 we wczesnej m ł o d o ś c i . �Z u p e ł n i e inaczej przedstawia się sprawa m o t y w a c j i i źródeł u m i e j ę t n o ś c i t w ó r c z y c h u r z e ź b i a r z y i malarzy, a częściowo t a k ż e — w plastyce o b r z ę d o w e j . Plastyka o b r z ę d o w a , z r a c j i głębokiego z w i ą z k u z t r a d y c j ą r e g i o n a l n ą m o g ł a b y znaleźć się w grupie r ę k o d z i e ł a ludowego, j e d n a k ż e w trakcie opracowania źródeł okazało się, że pod p e w n y m i w z g l ę d a m i bliż­ sza jest charakterem twórczości i n d y w i d u a l n e j , niż inne rodzaje r ę k o d z i e ł a . O ile w r ę k o d z i e l e i r z e m i o ś l e czas rozpoczęcia twórczości p r z y p a d a ł w y ł ą c z n i e na okres d z i e c i ń s t w a lub wczesnej młodości, o tyle w plastyce o b r z ę d o w e j na 24 w y p o w i e d z i 5 kobiet rozpoczęło to zajęcie w w i e k u d o j r z a ł y m (p) zamążpójściu), a w a ­ r u n k i bytowe nie o d g r y w a ł y tak w i e l k i e j r o l i j a k w r ę k o d z i e l e (na 17 w y p o w i e d z i 8 określiło swoje w a ­ r u n k i bytowe jako trudne, 9 jako nie m a j ą c e znaczenia dla podjęcia twórczości). W i ę k s z ą też rolę odgrywa u pisankarek, w y c i n a n k a r e k i t d . potrzeba twórcza: „(....) Codzienne o b o w i ą z k i stały się dla mnie c i ę ż a r e m . Raz w r o k u o ż y w i a ł a m się z a s i a d a j ą c do robienia pisa­ nek (...) Po z a k o ń c z e n i u robienia pisanek czas zaczął się dłużyć, a zajęcia domowe u w a ż a ł a m za dopust Boży. P o s t a n o w i ł a m r o b i ć pisanki na sprzedaż. Chcia­ ł a m p o p r a w i ć s y t u a c j ę m a t e r i a l n ą i j e d n o c z e ś n i e przed­ ł u ż y ć okres ich pisania". (126, O.S.), W t w ó r c z o ś c i i n d y w i d u a l n e j na 57 w y p o w i e d z i pot r i e b a tworzenia stanowi w 93°/o p r z y p a d k ó w podsta­ w o w y bodziec rozpoczęcia twórczości, co nie znaczy, że sytuacja materialna (21°/o) craz tradycja rodzinna (28"/o) nie odgrywa t u pewnej r o l i . O t r a d y c j i wiosko­ wej w s p o m i n a j ą zazwyczaj p a m i ę t n i k a r z e , k t ó r z y s w ą t w ó r c z o ś ć rozpoczynali od zabawek, r e k w i z y t ó w o b r z ę ­ dowych, szopek (5 wypowiedzi!, natomiast wspomniana t u tradycja rodzinna nie oznacza, jak w r ę k o d z i e l e , b e z p o ś r e d n i e j k o n t y n u a c j i zajęcia wykonywanego przez r o d z i c ó w , lecz raczej dotyczy obeznania z surowcem, t e c h n i k ą o b r ó b k i drewna i t p . (ojciec stolarz, bednarz, zabawkarz). Droga do t w ó r c z o ś c i r z e ź b i ą : zy i malarzy jest tak r ó ż n o r o d n a , że trudno sprawy t t z a w r z e ć w j e d n y m zdaniu. W ś r ó d 60 w y p o w i e d z i p a m i ę t n i k a r z y , w dzie­ c i ń s t w i e rozpoczęło p r a c ę 20 osób, a we wczesnej m ł o ­ dości 23 t w ó r c ó w . P o z o s t a ł y c a 11 zaczęło rzeźbić, ma­ l o w a ć w w i e k u d o j r z a ł y m . W i e l u pisze o dziecinnym struganiu f i g u r e k na pastwisku, t r a k t u j ą c je jako pierwszy kontakt z r z e ź b ą . Dla w i e l u p a m i ę t n i k a r z y b o w i e m b o d ź c e m b y ł y s'lne p r z e ż y c i a psychiczne, z w i ą z a n e z k o n k r e t n y m w y ­ darzeniem (śmierć bliskiej osoby, wojna, spotkanie z f a s c y n u j ą c y m a r t y s t ą czy d z i e ł e m sztuki) b ą d ź z w a ­ r u n k a m i życia t w ó r c y , r o d z ą c y m i poczucie k r z y w d y , wyobcowania ze ś r o d o w i s k a ( n r z e w l e k ł a choroba, k a ­ lectwo, nędza, brak rodziny). W tych przypadkach t w ó r c z o ś ć p e ł n i rolę k o m p e n s a c y j n ą , rodzi się z silnej potrzeby w y r a ż e n i a swoich d o z n a ń . Dla innych t w ó r ­ czość zaczyna się od ś w i a d o m e j p r ó b y w y w o ł a n e j p r o ­ gramem w telewizji, a r t y k u ł e m w gazecie, n a m o w ą „ a n i m a t o r a " — kogoś i n t e r e s u j ą c e g o się s z t u k ą ludo­ w ą , pracownika domu k u l t u r y i t p . Na 49 w y p o w i e d z i d o t y c z ą c y c h problemu m o t y ­ w a c j i t w ó r c z e j , w 18 w y m i e n i a się jako p r z e ł o m o w e wydarzenie p r z e ż y c i a osobiste; w 12 przypadkach decy­ d u j ą c y okazał się kontakt z i n n y m t w ó r c ą lub dziełem. K o n t a k t z domem k u l t u r y , muzeum, „ a n i m a t o r e m " oka­ zał się istotny w 40 przypadkach, zaś z e t k n i ę c i e się z w y t w o r a m i l u b w i a d o m o ś c i a m i o konkursie w ś r o d ­ kach masowego przekazu w 9. Zdaję sobie s p r a w ę , iż podane w ten sposób suche informacje nie w y c z e r p u j ą bogaciwa m o t y w ó w i b o d ź ­ ców t w ó r c z y c h , stąd też oddaję głos p a m i ę t n i k a r z o m : „Dziś zdaję sobie s p r a w ę , że b y ł a to j a k a ś dzie­ cinna z a z d r o ś ć do dzieci, k t ó r e nie b y ł y g ł o d n e , nie b y ł y bezdomne, m i a ł y się lepiej w co u b r a ć i to m n i e odciągało od ich w e s o ł o ś c i " . (145, W.D.). „ O d p o c z y n k i e m od koszmaru mojej c o d z i e n n o ś c i (był m ó j w ł a s n y ś w i a t m a r z e ń i t ę s k n o t zamiesz­ czony w kolorowe m a l u n k i k w i a t ó w , z w i e r z ą t , ludzi i k r a j o b r a z ó w " (bieda w domu, w szkole niesprawiedliwe oceny — M.W., (153, M.K.). „Chodząc j u ż do szkoły z a c z ą ł e m w szkole i w domu w y s t r u g i w a ć coś n o ż y k i e m z drzewa l i p o ­ wego, g ł ó w k i k a r z e ł k ó w i f i g u r k i k o l ę d n i k ó w do szopki (...). W oknie domu Jakuba Juszczyka zo­ b a c z y ł e m w y r z e ź b i o n e przez niego r ó ż n e f i g u r k i i(...) Strasznie w z r o s ł a we mnie chęć a ż e b y uczyć się coś takiego r o b i ć i m ó w i ł e m do m a t k i zaraz, że j a b y m poszedł do tego r z e ź b i a r z a się uczyć, a matka m i o d p o w i e d z i a ł a , że jego t u nie ma, on r z e ź b i daleko po świecie ś w i ę t y c h do kościołów, p o m n i k i w Warszawie (...) Smutna była dla mnie ta o d p o w i e d ź , ale r o b i ł e m od tego dnia moje dro­ biazgi z jeszcze w i ę k s z y m z a p a ł e m , ale n i k t się m o j ą r o b o t ą nie i n t e r e s o w a ł i n i k t m i nie doda­ w a ł z a p a ł u i nie z a c h ę c a ł do tej roboty (...) s ą ­ siad (...) zawsze złośliwie szydził po co to r o b i ę j a k nic z tego nie b ę d ę m i a ł " . (213, A.Z.). „ Z a i n t e r e s o w a n i e t y m k i e r u n k i e m twórczości m i a ­ ł e m od dziecka. O g l ą d a ł e m prace nieżyjącego już r z e ź b i a r z a Konstantego Chojnowskiego. Proste l u ­ d z i k i i inne f i g u r k i w y r z y n a ł e m z drewna scyzo­ r y k i e m . Po wojnie, kiedy p o w s t a ł o w i ę k s z e za­ interesowanie w k r a j u s z t u k ą l u d o w ą , kiedy w gazetach, w radio i telewizji b y ł y opisy prac niezliczonych w ó w c z a s t w ó r c ó w p o s t a n o w i ł e m po­ p r a c o w a ć w tej dziedzinie z czego jestem dziś za­ dowolony". (69, W.K.). „Najczęściej p a t r z y ł e m na k r z y ż stojący na na­ szym polu, figura Chrysi;usa b y ł a tak p i ę k n a , że z a c h ę c a ł a mnie do strugania Wystrugany Chrys­ tus nie p r z y p o m i n a ł r z e ź b y na k r z y ż u i dlatego z a p r z e s t a ł e m strugania (...) (Po latach wojennej zawieruchy autor mar.iy o powrocie do k r a j u , M.W.) I t u zrodziła się m y ś l postanowienia sobie, że gdy w r ó c ę szczęśliwie do domu, to w zamian w y r z e ź b i ę ś w i ą t k a " . (243, A.S.). „ N i e j e d n o k r o t n i e b r a ł e m je (świątki z p r z y d r o ż ­ nych kapliczek — M.W.) do r ę k i , o g l ą d a ł e m i w k ł a d a ł e m z powrotem. C h c i a ł e m je t a k ż e r z e ź ­ bić. To urzeczenie tych prostych ś w i ą t k ó w , d ł u ­ banych w k a w a ł k u lipowego drewna p o z o s t a ł o we mnie do dziś". (158, B.S.). „Podczas w o j n y p a r t y z a n porucznik m ó w i ł m i (...) ż e b y m tej roboty mojej nie p o r z u c i ł (...), że b ę d z i e lepiej i że doczekam takiego czasu, że b ę d ę mógł r o b i ć f i g u r k i i za p i e n i ą d z e , a nie za dar­ mo. I znów przez tego człowieka zostałem na nowo z a c h ę c o n y (...). Wnet m i n ę ł y te lata nie­ korzystne i dziś w trzydziestolecie Polski Ludowej p o s t a w i ł e m nowy dom i p r a c o w n i ę , złożyłem egzamin czeladniczy, z a r e j e s t r o w a ł e m się, należę do cechu i jestem już legalnym r z e m i e ś l n i k i e m " . (213, A.Z.). „ S p o t k a ł e m w gazecie zdjęcie r z e ź b y ludowej (...) i to m i u t k w i ł o w oku. P o s t a n o w i ł e m zaraz s p r ó ­ b o w a ć . P o c z ą t k i b y ł y oczywiście k r w a w e , bo nóż często z a h a m o w a ł o palec. M i m o tego r z e ź b a bar­ dziej m i o d p o w i a d a ł a , gdyż m o g ł e m wszystko r o ­ bić w e d ł u g w ł a s n e g o gu.itu, w korzeniach to się t y l k u nieznacznie poprawia n a t u r ę " . (114, S.C.). „Gdy p r a c o w a ł e m w Warszawie, w i d z i a ł e m rzeźby 201 I �i tak sobie m y ś l ę — ja bym to zrobił ale czy to k u p i ą (...) Pewnego razu przyjechał szwagier Wierzchowski, w i ę c go pytam o tych rzeźbach, a on m i m ó w i , że on to r o b i i sprzedaje „Cepelii", Desie i on m i dał adres i p o w i e d z i a ł : masz t a k ą zdolność, to potrafisz robić takie rzeźby". (92 M.A.). „A rzeźbić (w 69 r o k u życia — M.W.) to z a c z ą ł e m od tego czasu jak u nas w Janowie b y ł y D n i K u l t u r y i O ś w i a t y i na p r z e m ó w i e n i u słyszałem, że tow. E d w a r d Gierek interesuje się rzeźbą l u ­ d o w ą i że k a z a ł położyć w i ę k s z y nacisk na roz­ wój k u l t u r y i sztuki ludowej. No i ja od tego czasu n a b r a ł e m chęci tak mnie to r u s z y ł o , że p a ń s t w o interesuje się r z e ź b ą l u d o w ą , że z a c z ą ­ ł e m t r o c h ę rzeźbić". (157, P.J.). Przytoczone t u u r y w k i p a m i ę t n i k ó w dotyczą p i e r w ­ szego okresu twórczości, o p s u j ą wydarzenia b ę d ą c e jakby kamieniem w ę g i e l n y m drogi t w ó r c z e j , k t ó r e j szczegółowym o m ó w i e n i e m zajmę się w dalszej części pracy. W w y p a d k u garncarstwa trudne jest bliżej o k r e ś l i ć stosunek ś r o d o w i s k a wiejskiego do tego zajęcia, gdyż garncarze prawie nie w s p o m i n a j ą o t y m w p a m i ę t n i ­ kach, n a d m i e n i a j ą c co n a j w y ż e j k r ó t k o : „ludzie kupo­ w a l i " . Jeden tylko z p a m i ę t n i k a z y (z M e d y n i G ł o g o w ­ skiej) wspomina o z a z d r o ś c i starych garncarzy w sto­ sunku do niego, gdyż z a t r u d n i ł przy w y r o b i e n a c z y ń całą r o d z i n ę , u s p r a w n i a j ą c proces w y t w ó r c z y . ; r O stosunku rodziny do zajęcia garncarskiego wspon r n a 9 p a m i ę t n i k a r z y i w 8 wypadkach synowie w s p ó ł d z i a ł a j ą z garncarzem w jego pracy, jeden tylko narzeka na brak zainteresowania r z e m i o s ł e m ze strony dzieci. R ę k o d z i e ł o i plastyka o b r z ę d o w a były powszechnie w opinii wioskowej oceniane pozytywnie (32 z 34 w y ­ powiedzi i 18 z 20 wypowiedzi). Tkaczki, hafciarski, kor o n k a r k i , pisankarki, traktowane b y ł y przez w ł a s n e ś r o d o w i s k o jako specjalistki w г п а п у с п i i n n y m kob etom zajęciach i często zarniwiano u nich w y r o b y . Jedynym w y j ą t k i e m od tej r e g u ł y jest stosunek ś r o d o w i s k a wiejskiego do zawodu tkacza, p o c h o d z ą c e g o ze wsi zamieszkanej przed w o j n ą przez ludność u k r a i ń ­ ską. Tkacz ten kontynuuje w innej już wsi p o w i a t u hrubieszowskiego odziedziczony po ojcu zawód, w y k o ­ n u j ą c dywany w e d ł u g starych unikalnych w z o r ó w „ p a ń ­ skich i d w o r s k i c h " i nie icst pozytywnie oceniany p'-zez ś r o d o w i s k o wiejskie, co sam sobie z r e s z t ą p r ó b u ­ je w y j a ś n i ć : „Ożeniłem się (...) ż o n a p o m a g a ł a m i w pracy w gospodarstwie jak też w t k a n i u . Zaczęło nam się p o w o d z i ć lepiej. W i d z ą c to ludzie z otoczenia za­ częli w y ś m i e w a ć się z nas, że oboje z żoną r o ­ bimy p i e n i ą d z e na owczych ogonach, gdyż nie doceniano w a r t o ś c i sztuki ludowej (...) M a r t w i mnie, a j e d n o c z e ś n i e d z i w i fakt, że nie z n a j d u j ę w ś r o d o w i s k u w k t ó r y m mieszkam i z k t ó r e g o się w y w o d z ę c h ę t n y c h d : k o n t y n u o w a n i a i upow­ szechniania sztuki ludowej. Być m o ż e p r z y c z y n ą tego jest w y b i t n i e rolniczy charakter naszego po­ w i a t u , gdzie dba się o w y d a j n o ś ć z hektara d ó b r konsumpcyjnych, a w y d a j n o ś ć p o ż y t k u dla ducha o d k ł a d a się na później (...) Są u nas w Polsce regiony gdzie s z t u k ę l u d o w ą u w a ż a się za zaję­ cie b e z p o ż y t e c z n e dla kogokolwiek i t w ó r c y są przez otoczenie t r a k t o w a l i , jako j a c y ś maniacy, którzy niepotrzebnie t a c ą czas na n i k o m u nie­ potrzebne d ł u b a n i n y . W y r a ź n y m tego p r z y k ł a d e m r 202 jest nasz region hrubieszowski, gdzie t w ó r c ó w ludowych m o ż n a policzyć d o s ł o w n i e na palcach jednej r ę k i " . (195, Cz.R.I. Ten gorzki ton towarzyszy c a ł e m u p a m i ę t n i k o w i , a ów tkacz jest charakterystycznym p r z y k ł a d e m b r a k u akcep­ tacji d z i a ł a l n o ś c i t w ó r c z e j nie w y w o d z ą c e j się z m i e j ­ scowych tradycji. K l i m a t b r a k u akceptacji ś r o d o w i s k a wiejskiego to­ warzyszy większości p o c z y n a ń t w ó r c z y c h rzeźbiarzy. Dopiero uzyskanie powodzenia i s p r z e d a ż prac poza w ł a s n y m ś r o d o w i s k i e m zmienia częściowo to nastawie­ nie, ale o t y m b ę d z i e jeszcze mowa. Na 36 wypowiedzi ś r o d o w i s k o wiejskie odnosiło się n i e c h ę t n i e do t w ó r c y i jego dzieł w 20 wypadkach, pozytywnie w 15; rodzina natomiast częściej (choć nie zawsze) a k c e p t o w a ł a pierwsze k r o k i t w ó r c z e (na 29 w y ­ powiedzi 20 przy 8 nie a p r o b u j ą c y c h twórczości i 4 o b o j ę t n y c h ) . K l i m a t t o w a r z y s z ą c y pierwszym p r ó b o m t w ó r c z y m najlepiej o d d a j ą sami p a m i ę t n i k a r z e : „Sąsiedzi i koledzy w pracy m ó w i l i : „ ś w i r a stary d o s t a ł " . Miejscowe otoczenie p a t r z y ł o na mnie z p o g a r d ą i z i r o n i c z n ą litością. Zona p r z e s t a ł a się w ogóle o d z y w a ć , w domu wieczna draka". (140, C.S.). „ W t e d y to (po ś m i e r c i Chojnowskiego) z a c z ą ł e m p r a c o w a ć na odkryto i śmiało i w t e d y to spotka­ ł e m się z zawodem, zaczęli się ze mnie ś m i a ć , iż r z e ź b y moje są n i e k s z t a ł t n e , jedna noga g r u b ­ sza, druga cieńsza itp.". (125, M.G.). „ P o c z ą t k o w o ludziom p o d o b a ł y się r z e ź b y , szcze­ gólnie młodzieży j a k m i e l i k a w a ł e k l i p y p r z y ­ chodzili do mnie. Potem stosunek z m i e n i ł się. (...) niekiedy dlatego, że ludzie z a z d r o s z c z ą m i moich u m i e j ę t n o ś c i i nie chcą s p r z e d a ć d r e w n a . To jest taka ludzka z a w i ś ć i z a z d r o ś ć o m ó j talent (...). M o i rodzice k r z y w o p a t r z ą na moje r z e ź b y , często krzyczą, że nic nie r o b i ę , t y l k o b a w i ę się t y m i „ d z i a d a m i " . M o i koledzy zaczynają mówić, że dziw a c z e j ę z t y m i „ ś w i ą t k a m i " . N i e k t ó r z y koledzy w moim w i e k u ś m i e j ą się ze mnie, j a k niosę j a k i ś klocek lipowy, w o ł a j ą wtedy: „hej ty k o ł k u l i p o ­ w y , bo zdechniesz przy swoich ś w i ą t k a c h ; choć na w i n o " . (118, A.B.). „Żona się kłóciła, sąsiedzi dziwnie na to p a t r z y l i i pewnie też myśleli, że m a m tego kota w gło­ wie. Teraz (po z a m ó w i e n i a c h „Cepelii") rodzina i ja j e s t e ś m y zadowoleni, bo już p a r ę groszy za­ robione i jestem j a k o ś inaczej t r a k t o w a n y . L u ­ dzie też mnie nie p o s ą d z a j ą , że u p a d ł e m na gło­ wę, tylko p o d z i w i a j ą moje zdolności". (135, S.J.). „W okolicy ludzie zawiszczom m i , strasznie m i zazdroszczono. Bo kto tu przyjdzie, to m ó w i : „nie ma j a k jemu, to on siedzi, d ł u b i e se, moszżeć ty n a t u r ę g ł u p i o m " (...) nawet m n i e meldowali, że strasznie dużo zarabiam. M u s i a ł e k się o d s t a w i ć do u r z ę d u finansowego dwa razy". (127, L . K . ) . „ J a k b y ł e m na stoisku na Jesieni T a t r z a ń s k i e j miejscowi g ó r a l e ś m i e l i się, m ó w i l i , że siedzą w klatach jak w ZOO i tu przyszli i to w nie­ dzielę r o b i ą j a k b y w c h a ł u p i e nie m i e l i co jeść. Obecnie w ś r o d o w i s k u jestem w ł a ś c i w i e docenia­ ny, może n i e k t ó r z y zazdroszczą, m ó w i ą , że jestem d ł u b a k , ino głową myślę i m a m p i e n i ą d z e " . (198 „Lubań"). Działalność twórcza m i ę t n i k a r z y dzieli się w życiorysach j a k gdyby na większości pa­ dwa etapy. W �p i e r w s z y m t w ó r c a pracuje zazwyczaj na potrzeby w ł a s ­ ne i swojego ś r o d o w i s k a (rękodzieło, r z e m i o s ł o , plasty­ ko o b r z ę d o w a ) lub też w y ł ą c z n i e dla siebie. W d r u g i m etapie zostaje „ o d k r y t y " i zaczyna t w o r z y ć dla nowego odbiorcy. U ż y w a m t u s f o r m u ł o w a ń „w w i ę k s z o ś c i " i „ z a z w y c z a j " gydż p o d z i a ł ten nie dotyczy wszystkich p a m i ę t n i k a r z y . Część t w ó r c ó w , szczególnie z m ł o d s z e ­ go pokolenia, została w c i ą g n i ę t a do pracy przez osoby już w s p ó ł p r a c u j ą c e z r ó ż n y m i instytucjami i od p o c z ą t ­ k u rozpoczęła p r a c ę dla o k r e ś l o n e g o odbiorcy spoza ś r o d o w i s k a wiejskiego. P o n i e w a ż obecnie interesuje nas d z i a ł a l n o ś ć t w ó r ­ ców ludowych we w ł a s n y m ś r o d o w i s k u , d r u g ą g r u p ą t w ó r c ó w z a j m ę się p ó ź n i e j . Rynek z b y t u na w y r o b y r ę k o d z i e l n i c z e o g r a n i c z a ł się zazwyczaj w pierwszym okresie do rodziny i w ł a s ­ nego ś r o d o w i s k a (z 40 w y p o w i e d z i 26 osób p r a c o w a ł o na potrzeby swoje i wsi, a 6 w y ł ą c z n i e dla siebie), k o r o n k a r k i i n i e k t ó r e hafciarki s p r z e d a w a ł y swoje w y ­ roby na targach i j a r m a r k a c h (15) lub też p r a c o w a ł y na z a m ó w i e n i e d w o r u . J u ż w tyn. okresie traktowane b y ł y jako specjalistki w s w o i m zawodzie: „W szkołach w t y m czasie na robotach też uczyli r ó ż n y c h takich r o b ó t e k , nic też dziwnego, że na­ sze prace były zawsze oceniane na celująco (...) To wszystko p r z y d a ł o się żeby we wczesnym dzie­ c i ń s t w i e móc p r a c o w a ć na siebie. Były nas w t e d y cztery, a mama p i ą t a . Pracy m i a ł y ś m y bardzo dużo, gdyż wszystkie panny dziedziczki z okolicy o b s t a l o w y w a ł y u nas w y p r a w y , a wiadomo, że do w y p r a w y n a l e ż a ł o bardzo dużo bielizny p o ś ­ cielowej, koszul nocnych, dziennych, o b r u s ó w , ser­ wetek, c z e p k ó w , chusteczek. Jak w k a ż d y m za­ wodzie, tak i w naszym w y ł a n i a ł y się specjali­ zacje. K a ż d a z nas miata dla siebie u l u b i o n ą tech­ n i k ę , jedna n a j ł a d n i e j r o b i ł a pościel, inne z n ó w serwetki s z y d e ł k o w e , mama w y k o r z y s t y w a ł a to, trafnie i s k r z ę t n i e d y r y g o w a ł a r o b o t ą " . (57, J.S.). Garncarze w okresie przedwojennym i zaraz po wojnie zbywali swoje w y r o b y na targach i j a r m a r k a c h , a t a k ż e we wsi i najbliższej okolicy sam' r o z w o ż ą c towar lub też o d s p r z e d a j ą c cały w y p a ł handlarzom. Pisanki, k w i a t y , palmy, w y c i n a n k i , r e k w i z y t y ob­ r z ę d o w e w y k o n y w a l i zazwyczaj t w ó r c y dla siebie i dla w ł a s n e g o ś r o d o w i s k a nie z a j m u j ą c się s p r z e d a ż ą na w i ę k s z ą skalę. W r z e ź b i e — znaczna część t w ó r c ó w p r a c o w a ł a dla siebie, k r y j ą c się ze swoim, j a k sami o k r e ś l a j ą : „ h o b ­ b y " (27 z 42 wypowiedzi) lub też o f i a r o w y w a ł a prace znajomym, rodzinie (16), n i e i i e i i i a zaś grupa r z e ź b i a r z y (4 osoby) w y w o d z ą c a s w ą t w ó r c z o ś ć od zabawkarstwa z b y w a ł a swoje w y r o b y na targach. Tak w p r z y b l i ż e n i u w y g l ą d a ł pierwszy okres dzia­ łalności t w ó r c z e j p a m i ę t n i k a r z y , do momentu p r z e ł o ­ mowego, j a k i m stało się (dla większości) odkrycie t w ó r ­ cy przez m e c e n a s ó w i generalna zmiana odbiorcy prac. Stosunek t w ó r c ó w do w ł a s n e j pracy w i ą ż e się za­ zwyczaj z rodzajem i charakterem w s p ó ł p r a c y z no­ w y m i odbiorcami. Wśród n o w y c h o d b i o r c ó w w y t w ó r c z o ś c i ludowej n a j p o w a ż n i e j s z y m jest bezsprzecznie „Cepelia". W s p ó ł ­ pracuje z n i ą 82% tkaczek, hafciarek i koronkarek, 83% osób z a j m u j ą c y c h się p l a s t y k ą o b r z ę d o w ą , 84% garncarzy i 55% r z e ź b i a r z y . S t ą d też n a j w i ę c e j o p i n i i i sądów dotyczących k o n t a k t ó w z nowym środowiskiem odnosić się b ę d z i e do tej i n s t y t u c j i . W sumie ze spół­ dzielniami Z w i ą z k u „ C e p e l i a " w s p ó ł p r a c u j e na r ó ż n y c h zasadach 109 a u t o r ó w p a m i ę t n i k ó w . P o w a ż n y m i odbiorcami prac są t a k ż e muzea oraz l u d n o ś ć miejska k u p u j ą c a w y r o b y ludowe na j a r m a r ­ kach, wystawach i kiermaszam, organizowanych z r ó ż ­ nych okazji przez instytucje kulturalne. R z e ź b i a r z e , poza w y m i e n i o n y m i instytucjami, n a j ­ więcej w ł a s n y c h prac s p r z e d a j ą osobom p r y w a t n y m — kolekcjonerom, „ m i ł o ś n i k o m sztuki ludowej", turystom, gościom zagranicznym. P r ó c z r z e ź b i a r z y jedynie w r ę k o ­ dziele z d a r z a j ą się w y p a d k i .sprzedaży wyrobów pry­ w a t n y m odbiorcom spoza własr,ego ś r o d o w i s k a , nato­ miast w plastyce o b r z ę d o w e j i i z e m i o ś l e są to w y p a d k i sporadyczne. Po r o z p o c z ę c i u pracy dla o d b i o r c ó w miejskich j e ­ dynie 7 tżaczek i hafciarek oraz 8 wycinankarek 1 p i sankarek w y k o n u j e jeszcze w y r o b y na z a m ó w i e n i e w ł a s ­ nego ś r o d o w i s k a , nieliczna grupa r z e ź b i a r z y i malarzy zajmuje się k o n s e r w a c j ą , rzeźbi f i g u r y do kościołów, kaplic, stacji k r z y ż o w y c h , czasem wykonuje t a k ż e po­ piersia i obrazy do szkół i ś w i e t l i c . Powodzeniem we w ł a s n y m ś r o d o w i s k u cieszą się t a k ż e prace odrzucone przez komisje konkursowe i. „Cepelię" — p ł a s k o r z e ź b y wypalane na sklejce, ś w i e c z n i k i , obrazki na pniach, ramki itp. Generalna zmiana o d b i o r c ó w i w y k s z t a ł c e n i e no­ wego r y n k u zbytu w y w a r ł o ogromny w p ł y w na w a r u n ­ k i materialne t w ó r c ó w , charakter ich prac, stosunek r o ­ dzinnego ś r o d o w i s k a , a t a k ż e rozumienie w ł a s n e j t w ó r ­ czości. W p a m i ę t n i k a c h znajduje w y r a ź n e odbicie zde­ rzenie t r a d y c j i i potrzeb estetycznych w ł a s n e g o ś r o d o ­ wiska z wymaganiami i gustami nowych o d b i o r c ó w prac, nawet jeżeli sądy to nie są w p e ł n i u ś w i a d o ­ mione. Zagadnienia te niejednokrotnie poruszane b y ł y w a r t y k u ł a c h dyskusyjnych na temat tzw. „współczesnej sztuki l u d o w e j " p o n i e w a ż jednak nie c h c ę z a m ą c i ć obrazu zawartego w tytule pracy. „ T w ó r c y l u d o w i w świetle swoich p a m i ę t n i k ó w " o g r a n i c z ę się w t y m m i e j ­ scu do refleksji j a k i e n a s u w a j ą m a t e r i a ł y w n i c h za­ warte. Większość twórców współpracujących z „Cepelią" jest z tej pracy zadowolona. Praca dla stałego odbiorcy stała się d o d a t k o w y m , a niekiedy g ł ó w n y m ź r ó d ł e m dochodów, p o p r a w i ł y się w a r u n k i materialne t w ó r c ó w i ich rodzin. I tak w r ę k o d z i e l e na 38 osób ocenia s w o j ą w s p ó ł ­ p r a c ę pozytywnie 31, m o t y w u j ą c to m o ż l i w o ś c i a m i za­ robku, u d z i a ł u w konkursach i k o n t a k ó w z szerszym ś w i a t e m , wyjazdu z z e s p o ł e m cepeliowskim za g r a n i c ę , a t a k ż e w y ż y c i a się t w ó r c z e g o : 4 „(..) o teraz p r a c u j ę prawie na stałe, nawet m i idzie nie najgorzej, bardzo się cieszę gdy nad­ chodzi dzień odbioru, bo lubię nawet p o t r z e ć na m ł o d e panie, k t ó r e nieraz m u s z ą n e r w ó w d o k ł a ­ d a ć aby nam starym w y t ł u m a c z y ć , a jednak grzecznie z n a m i p o s t ę p u j ą i tak j a k o ś we m n i e w s t ą p i ł ten duch siły w i d z i m i się, że i ludzie ze wsi na mnie p a t r z ą , a nawet synowie m i m ó w i ą : „ale mama teraz nasza zarabia tak j a k m y " i tak ciężka droga moja do tej twórczości jest dużo opóźniona, ale i tak nie żałuję". (71, S.S.). C i e k a w o ś ć ś w i a t a i ludzi charakterystyczna jest z w ł a s z ­ cza dla p a m i ę t n i k a r z y z opoczyńskiego (hafciarek, w y ­ cinankarek, tkaczek), k t ó r e zazwyczaj są t a k ż e c z ł o n ­ kami zespołu tanecznego „ O p o c z n i a n k a " : „Dziś z w i e l k i m zadowoleniem mogę s t w i e r d z i ć , że tą m o j ą s k r o m n ą p r a c ą rozpoczęły się prace na w i e l k ą skalę w Opocznie. W ślad za m n ą poszło wiele innych kobiet. Jestem bardzo 203 i �w d z i ę c z n a spółdzielni „ O p o c z n i a n k a " , gdyż dzięki niej od kilkunastu lat w y j e ż d ż a m na r ó ż n e spot­ kania t w ó r c ó w ludowych (z z e s p o ł e m „ O p o c z n i a n ­ ka" b y ł a t a k ż e na nagraniach do f i l m u „ W e s e l e " w K r a k o w i e ) " . (138, R.K.). „Nie s p o d z i e w a l i ś m y się nigdy, że n a s t a n ą lata, że b ę d ą nas tak u w a ż a ć , że my mamy sposob­ ność z w i e d z a ć t r o c h ę ś w i a t a , a jak się gdzie po­ jedzie to się człowiek rozweseli i tak m ó w i ę do bratowej: przyjechali by my tu, kiej by nas tu nie powieźli? (...) Tego r o k u w lato chcemy się z a b r a ć na w y c i e c z k ę z „ O p o c z n i a n k a " w góry, żeby my przed s t a r o s t o m zobaczyły ś w i a t a t r o ­ chę". (93, D.S.). Ustalona forma w s p ó ł p r a c y i stałe zarobki są najczęściej w y m i e n i a n y m t a k ż e przez garncarzy m o t y w e m pozy­ t y w n e j oceny pracy dla „Cepelii", choć p e w n ą rolę od­ g r y w a też możliwość brania udziału w wystawach. W ś r ó d 33 r z e ź b i a r z y w s p ó ł p r a c u j ą c y c h z „Cepelią" 17 ocenia ten k o n t a k t pozytywnie, przede w s z y s t k i m ze w z g l ę d u na możliwość zbytu prac (14) oraz uczestnistwo w konkursach, zyskanie s ł a w y i uznania: „ T a m do tyj „Cepelii" co ż e m r o b i ł do Katowic, tam tych był nic p o w i e d z i a ł na to, tom żech dość dobrze z a r o b i ł . I ty z a m ó w i e n i a m i a ł bar­ dzo d u ż e . I b y ł e c h z tego zadowolony, no boch prace m i a ł i chcioł r o b i ć i był człowiek zdrow­ szy jeszcze. Po t y m żech zaczął w „ C z a n t o r y j e " p r a c o w a ć . Mówili m i co bydom w kasie chorych, co b y d o m p r a c o w a ć i b y ł e m z tego bardzo zado­ wolony i do dziśka dnia jestem bardzo zadowo­ lony". (127, K . L . ) . „Biorę dużo udziały w konkursach i kiermaszach, k t ó r e dla mnie są dużą w a r t o ś c i ą t w ó r c z ą . Jestem za to bardzo w d z i ę c z n y „Cepelii", że są d o b r y m i odbiorcami mych prac i s k ł a d a m serdeczne po­ d z i ę k o w a n i e za o p i e k ę i dobry odbiór mych prac (...)". (36. C.T.). Rozszerzenie zbytu na w y r o b y ludowe poza w ł a s n e ś r o ­ dowisko, n a w i ą z a n i e k o n t a k t ó w z n o w y m i odbiorcami, z k t ó r y c h n a j p o w a ż n i e j s z y m s i a ł a się „Cepelia" spowo­ d o w a ł o u większości p a m i ę t i i i k a r z y z d e c y d o w a n ą po­ p r a w ę w a r u n k ó w materialnyiin. Najczęściej p o d k r e ś l a ­ j ą ten fakt k o r o n k a r k i , tkaczki, opisując inwestycje, j a ­ kie dzięki pracy w spółdzielni p o r o b i ł y one same i i n n i m i e s z k a ń c y wsi. Osoby z a j m u j ą c e się p l a s t y k ą - o b r z ę d o w ą rzadko w y p o w i a d a j ą się na ten temat; podobnie jak r z e ź b i a r z e , w ś r ó d k t ó r y c h o warunkach b y t o w y c h wspomina 36 osób, o c e n i a j ą c je jako lepsze niż były (64,0%) lub na­ dal trudne (35,12%). Obraz k o n t a k t ó w t w ó r c ó w ludowych z n o w y m ś r o ­ dowiskiem b y ł b y c a ł k o w i c i e z a f a ł s z o w a n y , gdyby nie w s p o m n i e ć o c a ł y m szeregu k ł o p o t ó w i t r u d n o ś c i jakie sprawia t w ó r c o m k o n i e c z n o ś ć w y w i ą z y w a n i a się z za­ m ó w i e ń , podpisywanie u m ó w , oczekiwanie na o c e n ę k o m i s j i i o d b i ó r pracy, dogodzenie l i c z n y m k l i e n t o m w e d ł u g i n n y c h (a nie znanych p o c z ą t k o w o t w ó r c y ) gus­ t ó w i masie innych k ł o p o t ó w , na k t ó r e „ n i e p r z y s p o s o biony u m y s ł o w o " t w ó r c a nie był przygotowany: „ C e p e l i a " z a m ó w i ł a w 196G r o k u 60 sztuk, nie s p o d z i e w a ł e m się, że tyle naraz z a m ó w i ą i za­ m ó w i e n i e było dla mnie trudne, bo p r z y s ł a l i m i w formie fachowej, u r z ę d o w e j , czego ja nie mog­ łem zrozumieć. Oni w Z a r z ą d z e n i e może myśleli, że to r z e ź b i a r z jest człowiek przysposobienia i u m y s ł o w e g o zarazem, a to okazuje się nie, to c z ł o w i e k c a ł k i e m zwykły, to t y l k o r z e ź b i a r z nie p r a w n i k , nie k s i ę g o w y i nie biuralista, nie w y z ­ n a w a ł e m się na symbolach, na tych numerach, każdy symbol ma swój numer i n a s t ę p n e z a m ó ­ w i e n i a na ostatnich symbolach, a symbole moje gdzieś się rzuciło. Szukam, szukam, suszę głowę, na s t a r o ś ć n a u c z y ł się r z e ż b i e r s t w a i tu się oka­ zuje, że i m u s z ę się jeszcze f o r m a l n o ś c i u r z ę d o ­ w y c h uczyć, m i a ł e m n i e m a ł e k ł o p o t u n i m doszed­ ł e m do w n i o s k u , a p r z e w r a c a ł e m wszystko, gdzie są ostatnie symbole, aby się na nich w z o r o w a ć , to co mam o d s t a w i ć i tu s t r a s z ą , że za n i e w y ­ konanie k a r ę g r z y w n y o d c i ą g n ą w rozliczeniu". (3, J.F.). Na zbyt w i e l k ą ilość z a m ó w i e ń i b i u r o k r a c j ę najczęściej n a r z e k a j ą r z e ź b i a r z e , k t ó r z y zazwyczaj współpracują z „ C e p e l i ą " na zasadzie skupu. Ż ą d a n i e zbyt dużej i l o ­ ści prac od jednego t w ó r c y w y w o ł u j e u jednych chęć pozbycia się wszystkich zajęć nie z w i ą z a n y c h z r z e ź b ą i mechanizowanie „ p r o d u k c j i " , u innych zaś z n i e c h ę c e ­ nie do w s p ó ł p r a c y i głębsze lefleksje na temat d z i a ł a l ­ ności „Cepelii": „Ze Zrzeszenia o t r z y m a ł e m zaproszenie do wzięcia u d z i a ł u w O g ó l n o p o l s k i e j wystawie r z e ź b y ludo­ wej w K r a k o w i e . Bardzo się cieszę. T e r m i n co prawda k r ó t k i , do 15 czerwca br. trzeba prace o d d a ć w ilości 10 sztuic, a w domu nic gotowe­ go nie mam, wszystkie prace moje m i u c i e k a j ą i stąd z n o w u ż p r o b l e m n a j w i ę k s z y j a k i mnie stale p r z e ś l a d u j e za m a ł o czasu na p r a c ę t w ó r c z ą , a z a r z ą d z e n i a o d n o ś n i e t w ó r c ó w l u d o w y c h są nieraz dziwne i nierealne. Ż a ł u j ę jednego, że nie jestem z zawodu r z e ź b i a r z e m , m ó g ł b y m o t w o r z y ć p r y ­ w a t n y z a k ł a d i p r a c o w a ć dla „ C e p e l i i " albo cho­ ciaż hektar ziemi, m ó g ł y m p r a c o w a ć dla „Cepelii". Nie p r a c u j ą c nigdzie „ C e p e l i a " moich prac nie może p r z y j ą ć , trzeba p r a c o w a ć w p a ń s t w o w y m z a k ł a d z i e pracy, a p r a c u j ą c zawodowo nie m o ż n a wiele zrobić dla „Cepelii". Poprostu nie ma w y j ś ­ cia z tej sytuacji, a pasja r z e ź b y ludowej i jej wykonanie stale się wzmaga. Trzeba poprostu czekać do e m e r y t u r y i kiedy człowiek b ę d z i e już z g r z y b i a ł y , wyczerpany z sił, też nie wiele będzie mógł już zrobić, a może tej e m e r y t u r y się nie doczekać. Jak do tej pory sytuacja jest bez w y j ś ­ cia". (214, H.H.). „Pragnę urządzić jakąś pracownię i trochę ją z m e c h a n i z o w a ć , aby p o d o ł a ć swoim z a m ó w i e n i o m , k t ó r y c h mam pod dostatkiem". (135, S.J.). N i e m n i e j s z ą b o l ą c z k ą jest dla r z e ź b i a r z y zbyt długi okres oczekiwania na ocenę prac i wynagradzanie, co z r e s z t ą dotyczy nie tylko w s p ó ł p r a c y z „Cepelią": „Te wszystkie oczekiwania na kontakt, na odpo­ wiedź, na ocenę poprostu mnie i nas t w ó r c ó w zżerają, gaszą, o d b i e r a j ą w i a r ę , a p r z y s ł o w i e po­ noć m ó w i : że nawet r ę k a ż e b r a k a zbyt długo w y c i ą g n i ę t a o pomoc może w k o ń c u z a w r z e ć się w pięść". (117, S.S.). Wspomniane t u kłopoty są n a j p o w a ż n i e j s z y m i i n a j ­ częściej p o w t a r z a j ą c y m i , się w p a m i ę t n i k a c h problema­ m i , z w i ą z a n y m i ze w s p ó ł p r a c ą z n o w y m i odbiorcami. Prócz kłopotów w y n i k a j ą c } ch b e z p o ś r e d n i o ze w s p ó ł p r a c y z i n s t y t u c j a m i często wymieniane są w pa- �m i ę t n i k a c h t r u d n o ś c i transportowe i warsztatowe brak możliwości zdobycia surowca. oraz Opis t r u d n o ś c i z w i ą z a n y c h z powstawaniem no­ w y c h w y t w o r ó w k o ń c z y się często k o n k r e t n y m i propo­ zycjami pod adresem m e c e n a s ó w ; d o t y c z ą c y m i u ł a t w i e ń w zakupie s u r o w c ó w , transportu, zmniejszenia f o r m a l ­ ności i t p . H a f c i a r k i s k a r ż ą się na brak n i c i i p ł ó t n a , w y c i n a n k a r k i — papieru, r z e ź b i a r z e chcą b y ć zaopatrywani przez o d b i o r c ó w w m a t e r i a ł y , n a r z ę d z i a i f a b r y ; listę potrzeb tego rodzaju m o ż n a by m n o ż y ć . Do jednostko­ w y c h natomiast n a l e ż ą (w relacjach p a m i ę t n i k a r z y ) ta­ kie w y p a d k i j a k doniesienie m i e s z k a ń c ó w w i o s k i do u r z ę d u finansowego na r z e ź b i a r z a , że za d u ż o zarabia, k ł o p o t y w y t w ó r c y zabawek z t y m ż e u r z ę d e m l u b po­ danie do s ą d u przez s t r a ż p o ż a r n ą za przechowywanie drzewa na p o d w ó r k u . Praca dla innego niż w ł a s n e ś r o d o w i s k o odbiorcy m u s i a ł a w y w r z e ć silne p i ę t n o na charakterze t w ó r c z o ś c i ludowej. O d d z i a ł y w a n i e sztuki elitarnej na s z t u k ę l u d o w ą istniało od czasów, k i e d y w ogóle k u l t u r a l u d o w a zaist­ n i a ł a jako o d r ę b n e zjawisko. W p r z e s z ł o ś c i j e d n a k ż e (i to dość odległej) o d d z i a ł y w a n i e to o d b y w a ł o się na drodze naturalnego niejako przyswajania przez k u l t u r ę w i e j s k ą pewnych w z o r ó w r ę k o d z i e ł a i sztuki dworskiej i miejskiej i przetwarzania jej na m i a r ę w ł a s n y c h m o ż ­ liwości, potrzeb i g u s t ó w . Jest to obszerne zagadnienie, k t ó r e m u p o ś w i ę c o n o n i e j e d n ą j u ż p r a c ę n a u k o w ą i nie miejsce t u na tego rodzaju r o z w a ż a n i a . C h c ę tylko z a z n a c z y ć , że i w pa­ m i ę t n i k a c h t w ó r c ó w l u d o w y c h m o ż n a znaleźć materia­ ły s t a n o w i ą c e przyczynek do tego i n t e r e s u j ą c e g o te­ matu. Jeden z r z e ź b i a r z y w swoisty sposób t ł u m a c z y p o w ­ stanie sztuki l u d o w e j : „ F i g u r k i i obrazy fachowe b y ł y za drogie, sami chłopi na w z ó r r o b i ą swoje p r y m i ­ tywne ze w z g l ę d u na n a r z ę d z i a i brak w p r a w y . Z bie­ giem czasu w i ę s z k o ś ć t w ó r c ó w pod w p ł y w e m czasu d o s k o n a l i ł a swe u m i e j ę t n o ś c i dochodząc do takich w y ­ n i k ó w , że umieszcza się je w k o ś c i o ł a c h . Ostatnio n a ­ rosło p s e u d o t w ó r c ó w i z n a w c ó w sztuki ludowej". (139, Kmieć). Hafciarka kaszubska spisuje t a k ż e h i s t o r i ę p o w ­ stania i rozwoju haftu ż u k o w s k i e g o , k t ó r y dzięki o p u ­ b l i k o w a n e m u w z o r n i k o w i cieszy się ostatnio n i e m a ł y m powodzeniem w całej Polsce: „W 1210 r o k u do klasztoru ż u k o w s k i e g o p r z y b y ł y pierwsze N o r b e r t a n k i . One to w ł a ś n i e w p r o w a ­ dziły hat kaszubski, u c z ą c tego p i ę k n e g o dzieła w swoich ś w i e c k i c h s z k o ł a c h . (Zbiory h a f t ó w prze­ chowywane są w kościele w skarbcu podklaszt o r n y m w Ż u k o w i e ) . Pracownie haftu b y ł y p r o ­ wadzone przez w y b i t n e siły nauczycielskie, k t ó r e b y ł y obeznane z w y s o k ą t e c h n i k ą . S k ą d t a m m o ­ ja prababka od swoich poprzedniczek czerpała swoją w i e d z ę i na podstawie podpatrzonych t a m m o t y w ó w i w z o r ó w ornamentalnych w y k o n y w a ł a s w ą p r a c ę (...) M o t y w y dc swoich w z o r ó w 1 haf­ t ó w czerpię ze Skarbca Ż u k o w s k i e g o . W kompo­ zycjach moich w y s t ę p u j ą najczęściej takie m o t y ­ w y jak palmeta, t u l i p a n , róża, rozgwiazda morska, margareta, niezapominajka, chaber, k w i a t k o n i ­ czyny, k w i a t granatu, dzwonki, pszczółki i inne. W i ą z a n k i 7 k o l o r ó w — 3 odcienie niebieskiego, czerwony, żółty, zielony, czarny. W y c h o d z ą r ó w ­ nież hafty tak zwane: „Haft k o ś c i e l n y " to znaczy imitacja złota i imitacja srebra wykonane b i a ł ą n i t k ą . Obwiedzone są n i t k ą b r ą z o w ą . W haftach moich nie o d s t ę p u j ę od tradycji haftu ż u k o w ­ skiego pomimo, że mieszkam w Kartuzach, w y ­ stępuje przewaga koloru niebieskiego. C ó r k i moje natomiast l u b i ą c z e r w i e ń i stosują j ą w m i a r ę możliwości więcej n i ż ja. To jest dopuszczalne, ma prawo sobie z m i e n i a ć " . (46, W.E.). J u ż w k o ń c u X I X i p o c z ą t k a c h X X w i e k u , a szczegól­ nie w okresie m i ę d z y w o j e n n y m rozpoczęto na s z e r o k ą skalę a k t y w i z a c j ę wiejskich ośrodków wytwórczych. P o w s t a w a ł y szkoły r z e m i o s ł artystycznych, gdzie uczono haftu, syncerki, koszykarstwa, często w e d ł u g obcych w z o r ó w . Znane dziś ludowe o ś r o d k i hafciarskie i koszy­ karskie (Bobowa, M a k ó w ) z a w d z i ę c z a j ą p r ę ż n o ś ć szkol­ n i c t w u zawodowemu, że nie w s p o m n ę o Szkole Prze­ m y s ł u Drzewnego w Zakopanem, k t ó r a w y p u ś c i ł a dzie­ s i ą t k i znanych a r t y s t ó w . Niemałą zasługę w powstawaniu znanych dziś o ś r o d k ó w wiejskiej w y t w ó r c z o ś c i artystycznej położyły entuzjastki, zazwyczaj w ł a ś c i c i e l k i d w o r ó w , ucząc k o ­ biety wiejskie r ę k o d z i e ł a artystycznego jak np. Hele­ na M o s z c z y ń s k a w Golinie (haft „ s n u t k o w y " czy W a n ­ da Modzelewska w G ł a d c z y n i e (haft na t i l u ) , a z w ł a s z ­ cza działacze Towarzystwa Popierania P r z e m y s ł u L u ­ dowego z prof. E l e o n o r ą P l u t y ń s k ą na czele: „ P i e r w s z y d y w a n z r o b i ł a m z p a n i ą prof. P l u t y ń ­ ską. Było to w tak zwane „ s t a r e k w i a t k i " . Sama jeszcze nie p o t r a f i ł a m k o m p o n o w a ć lecz przy po­ mocy prof. P l u t y ń s k i e j to m i się udało, jak r ó w ­ nież zachęciło mnie do dalszej pracy. Za k t ó r y to d y w a n o t r z y m a ł a m od prof. P l u t y ń s k i e j p i e r w s z ą z a p ł a t ę , k t ó r a mnie s p r a w i a ł a dużo zadowolenia i r a d o ś c i . Więc mnie to z a i n t e r e s o w a ł o i z a c z ę ł a m r o b i ć j u ż samodzielnie. B a r w i e n i a p r z ę d z y na d y ­ w a n n a u c z y ł a m się od w y ż . w y m . profesor. Bar­ w i l i ś m y b a r w n i k a m i n a t u r a l n y m i to jest k o r ą kruszyny, k o r ą dębu, liśćmi brzozy, skrzypu pol­ nego i t d . z dodatkiem s k ł a d n i k ó w chemicznych, k t ó r e to prof. P l u t y ń s k ą p r z y w o z i ł a z Warszawy (...). P o s t a n o w i ł a m k o m p o n o w a ć dywany z mego wiejskiego otoczenia jak r ó w n i e ż i przyrody to jest k w i a t y , drzewa, z w i e r z ę t a , ptaki, zabudowa­ nia wiejskie, zabawy młodzieży i t p . " (208, J.O.). „Była to osoba bardzo p r z e m y ś l n a . W ł a ś n i e jej p r z y s z e d ł do gołwy p o m y s ł , żeby hafty, k t ó r e zdo­ b i ł y nasze koszule p r z e n i e ś ć na serwety. P i e r w ­ szy raz u b r a ł a m się w to (co sama w y h a f t o w a ­ ł a m — M.W.) w Boże C i a ł o do kościoła (asysta) ... nie m i a ł a m jeszcze 14 lat i n i k t nie chciał u w i e ­ rzyć, że to jest m ó j haft. Po tej pierwszej p r ó b i e n a b r a ł a m odwagi, żeby iść do tej p a n i Modze­ lewskiej i p o p r o s i ć j ą o r o b o t ę . Pani ta (...) d a ł a m i n i e w i e l k i komplet (...) Miał to być haft czer­ wony z czarnym (...) Ta pani zobaczyła m o j ą r o ­ b o t ę i m ó w i : „Skoro tak p i ę k n i e haftujesz to ja ci dam haft b i a ł y " . B r a k o w a ł o jej hafciarek, k t ó r e u m i a ł y by r o b i ć b i a ł y haft. To j u ż było t r u d ­ niejsze (...) ale się z g o d z ' ł a m i potem r o b i ł a m j u ż ten haft i b y ł a m zadowolona, bo ten haft był bardziej p o p ł a t n y . Od tamtej pory j u ż m i rodzice nie potrzebowali grosza na mnie d a w a ć " . (152, P.M). „ N a u c z y ł a m s i ę haftu od kobiet na w s i , k t ó r e u m i a ł y od dziedziczki, 'właścicielki Goliny Helenv M o s z c z e ń s k i e j . Ona r o z p o w s z e c h n i ł a haft w G o l i ­ nie p ł a c ą c za hafty wykonane do kościołów i f u n d u j ą c je k o ś c i o ł o m " . (103, GM.). 205 7 �P o t r a k t o w a ł a m szerzej nieco tę s p r a w ę , gdyż w t w ó r ­ czości p a m i ę t n i k a r z y d z i a ł a l n o ś ć tych instytucji i osób o d e g r a ł a n i e m a ł ą rolę, jeżeli nawet nie b e z p o ś r e d n i o , to na skutek zakorzenionej w poprzednich pokoleniach tradycji. Zakres p o j ę c i a „ l u d o w y " w odczuciu t w ó r c ó w i ich ś r o d o w i s k a w i ą ż e się ze ś w i a d o m y m o d d z i a ł y w a n i e m o d b i o r c ó w pozawiejskich na s z t u k ę i r ę k o d z i e ł o ludo­ we. D a j ą temu w y r a z p a m i ę t n i k a r z e r o z r ó ż n i a j ą c o k r e ś ­ lenie „ l u d o w y " od o k r e ś l e n i a „ t r a d y c y j n y " , u ż y w a n e g o w ł a ś n i e na oznaczenie w y t w o r ó w l u d o w y c h w sensie funkcjonowania ich w kulturze w i e j s k i e j . R o z b i e ż n o ś ć g u s t ó w ś r o d o w i s k a i o d b i o r c ó w spoza tego k r ę g u k u l t u r y daje się z a u w a ż y ć zwłaszcza w tkactwie i hafcie: „ Z a j m u j ą c się p r a c ą w spółdzielni dalej w y k o nję wzory b i a ł e 1 kolorowe, k t ó r e z w i ę k s z ą c h ę ­ cią w y k o n u j ę , bo mnie to cieszy, że to jest moje w ł a s n e i lepiej m i się p o d o b a j ą . Ja jestem na­ p r a w d ę samouk, bo w Sidzinie, ani mnie n i k t nie odwiedza, ani ż a d e n historyk, ani etnograf — co się m y ś l i , że p i ę k n e to się r o b i (...) Z tygod­ nia pracy t w ó r c z e j (...) Gdy p r z y j e c h a ł a m do do­ m u było już p o ł u d n i e , w i ę c nie b r a ł a m się za haft dla spółdzielni, tylko za swoje wzory a ż e b y o d p o c z ą ć od tak jednakowych w z o r ó w i haftowa­ ł a m b l u z k ę k o l o r o w y m i n i ć m i " . (270, B.M.). „ K o b i e t y chciały ż e b y i m j a k n a j w i ę c e j tkać k w i a t y , a szczególnie róże. Wzory były r ó ż n e : kapowe, serwetowe. Dużo z t y m było kłopotu, bo k a ż d a kobieta chciała i n n y wzór, k a ż d e j inna p r z ę d z a . Pani E. P l u t y ń s k a pierwsza p o k a z a ł a j a k r o b i ć dywany ludowe. Ona pierwsza d a ł a wzór i p o k a z a ł a jak f a r b o w a ć . Dla niej jestem bardzo w d z i ę c z n a i bardzo serdecznie j ą wspominam, bo to ona w ł a ś n i e mnie w p r o w a d z i ł a na d r o g ę i d l a ­ tego z o s t a ł a m t w ó r c z y n i ą l u d o w ą " . (89, K.B.). „ K o b i e t y wiejskie jeszcze ciągle l u b i ą wzory kapo­ we — tak n a z y w a j ą , ale ja je też staram się p r z e k o n a ć , że to niedobre, n i e ł a d n e . Myśli o tern i moja spółdzielnia, bo w 1971 r o k u zorganizo­ w a ł a kurs tkania, żeby ta dobra t w ó r c z o ś ć l u ­ dowa się r o z w i j a ł a " . (179, G.S.). „ T u już nie b y ł o (w pracach pod kier. P l u t y ń skiej) w z o r ó w tradycyjnych, a ludowe. I na takie t k a n i n y m i e l i ś m y z a m ó w i e n i a od Zrzeszenia Cha­ ł u p n i k ó w w B i a ł y m s t o k u . J u ż dziś w posagu nie poniesie dziewczyna do t e ś c i o w e j d y w a n u t r a ­ dycyjnego. Z a m ó w i l u d o w y i potrafi w y b r a ć wzór,, n a n i e ś ć p o p r a w k i . Zaczyna i w i e j s k a młodzież d o s t r z e g a ć a r t y z m w w y t w o r a c h ludowych". (159, M.A.). Ś w i a d o m e u m o w n o ś c i o k r e ś l e n i a „ l u d o w y " tkaczki, k t ó ­ re we w s p ó ł p r a c y z d o b r y m i animatorami znalazły m o ż l i w o ś ć wypowiedzi t w ó r c z e j c h w a l ą sobie w s p ó ł ­ p r a c ę z „ C e p e l i ą " zwłaszcza w systemie skupu. Nowy odbiorca p o z w o l i ł i m w y r w a ć się z z a m k n i ę t e g o k r ę g u g u s t ó w ś r o d o w i s k a wiejskiego i d a ć w y r a z w ł a s n e j i n ­ wencji t w ó r c z e j : „W B i a ł y m s t o k u są d w a p u n k t y „Cepelii". W j e d ­ n y m k u p u j ą w y r o b y od tkaczek wykonane z w ł a s ­ nego surowca i o nowych wzorach i kompozy­ cjach (...) Zdolne tkaczki i s t a ł e m a j ą przyznane stypendia. Jako wynagrodzenie za czas p o ś w i ę c o ­ ny na nowe kompozycje (...) Ja osobiście też tam od czasu do czasu s p r z e d a j ę w ł a s n e w y r o b y (...) Jeżeli m a m swój surowiec, to od czasu do czasu 206 coś nowego w y m y ś l ę i w y l k a m . Zbyt mam za­ pewniony. Bo ja p r a w d ę powiedziawszy, to lubię zawsze coś nowego w y m y ś l e ć . C h o ć zabiera czas to jednak sprawia dużo zadowolenia. A jak chcę zarobić, to t k a m do swojej „ C e p e l i i " (...) i chyba nadal z o s t a n ę jej c z ł o n k i e m . C h c i a ł a b y m o t r z y ­ m a ć r e n t ę na stare lata". (171, S.Z.). „Dla Zrzeszenia r o b i ł a m t k a n i n y ze swojej p r z ę ­ dzy. Sama f a r b o w a ł a m , o b i e r a ł a m kolory. Na­ reszcie p e ł n a swoboda wypowiadania się. Da­ wano g o t o w ą f a r b o w a n ą p r z ę d z ę , nie narzucano w z o r ó w . A l e raczej b y ł y to wzory tradycyjne. T r o c h ę nudne. Z a c z ę ł a m d a w a ć t r o c h ę rodzaj i fantazji, z m i e n i a ć wzory, choć .za k a ż d y m razem d r ż a ł a m czy chociaż ten numer przejdzie. J a k o ś nie m o g ł a m zrobić dwóch jednakowych egzem­ plarzy". (159, M.A.). „W Cepelii (...) b r a ł a m r o b o t ę c h a ł u p n i c z ą . T k a ­ ł a m b i e ż n i k i , m a k a t k i , narzuty o r ó ż n y c h w y ­ miarach i wzorach, k t ó r e szły na eksport. Tutaj znowu z a c z ę ł a m sobie p r z y p o m i n a ć o moich w ł a s ­ nych wzorach. P r z e w a ż a ł y w nich p t a k i , postacie ludzkie w r ó ż n y c h scenach obyczajowych i ele­ menty dekoracyjne. Ile ich w y t k a ł a m , kto by to zliczył". (170, D.M.). Gcrzej jest, jeżeli praca c h a ł u p n i c z a dla „Cepelii" za­ bija u m i e j ę t n o ś c i i i n w e n c j ę t w ó r c z ą , co t a k ż e odnoto­ w u j ą p a m i ę t n i k a r k i , choć często w pogoni za zarobkiem same nie p r z y w i ą z u j ą do tego w a g i . „Na b i e l i z n ę t k a ł a m p ł ó t n o , na ubranie też, tak się n a z y w a ł a u b r a n i ó w k a . Obrusy, r ę c z n i k i w cztery, sześć i nawet w d w a n a ś c i e niczonki t k a ­ ł a m , na pościel w dziureczki w cztery niczonki i w trzy to b y ł o od ś w i ę t a , a na codzień t k a ł o się takie p ł ó c i e n k o w k r a t k ę z gorem, b i a ł e z sza­ r y m , a nawet niebieskim rozbijane. To t a k ż e było tkane p o ś c i e l o w e t k a ł a m p ł a c h t y tak zwane p r z e ś ­ c i e r a d ł a , w o r k i , chodniki. Jeszcze t k a ł a m tak zwane sukno (...) i szyły się duże b u r k i (świty), z kapiszonami czyli k a p t u r a m i (...) Nawet jeszcze t k a ł a m i na sukienki, c h o d z i ł a m w t y c h sukien­ kach do kościoła, a nawet na zabawy. Na codzień to r ó ż n e k r a t k i , w paski. A o d ś w i ę t n e to b y ł y przeplatane, przetykane bardzo ł a d n y m i n i ć m i z j e d w a b i u . Od 1950 r o k u t k a ł a m c h o d n i k i dla spół­ dzielni, potem grube d y w a n i k i i dorywczo jeszcze wzory (...) Niedawno z m i e n i ł a m p r a c ę : zamiast d y w a n i k a grubego, szmaciska r o b i ę chodniki pod­ ł o g o w e z w e ł n i a n e j p r z ę d z y „ P o ł a m " . (173, W.J.). Dużo ostrzej rysuje się sprawa kreowania „stylu ludo­ wego" w twórczości indywidualnej. W opiniach r z e ź b i a r z y i malarzy brak swobody t w ó r c z e j i n i e p e w n o ś ć oceny przez kolejne komisje k o n ­ kursowe stanowi p o w a ż n e z a g r o ż e n i e dla ich t w ó r c z o ś c i . Oddam głos p a m i ę t n i k a r z o m gdyż s p r a w ę oceny prac i „ s z u f l a d k o w a n i a " t w ó r c z o ś n u w a ż a j ą za tak i s t o t n ą w swych p r z e ż y c i a c h , że p o ś w i ę c a j ą jej wiele miejsca w pamiętnikach: „Nie m o g ę się p o g o d z i ć z t y m , że do dzisiaj nie ma ustalonej definicji t w ó r c y ludowego. N i e k t ó r z y u w a ż a j ą za t w ó r c ó w ludowych tylko tak zwanych u ł o m n y c h co nie m a j ą k o n t a k t ó w ze ś r o d o w i s k i e m i ze ś w i a t e m i coś t w o r z ą i tych, co r o b i ą ekspo­ naty muzealne. Ja u w a ż a m t a k i c h za straszny p r y m i t y w ludowy. Obecnie nie m o ż n a już tego b r a ć pod u w a g ę , bo analfabetyzm został już daw­ no z l i k w i d o w a n y i s p o ł e c z e ń s t w o na wsi ma i n n y �pogląd na ś w i a t i w y o b r a ż e n i e jak dawniej. W m o i m przekonaniu sztuka ludowa jest tworzona w miarę przeobrażeń i postępu zachodzącego w danym k r a j u . W m i a r ę możliwości nabycia na r y n k u potrzebnych m a t e r i a ł ó w n i e z b ę d n y c h do tworzenia tego co może się z w a ć s z t u k ą ludo­ w ą " . (198 „ L u b a ń " ) . „Do p r z y k r y c h spraw n a i e ż a ł a nieraz ocena pracy przez r z e c z o z n a w c ó w . Jedni zachwycali się m y m i pracami, t w i e r d z ą c , że jest to czysta r z e ź b a l u ­ dowa, na w y s o k i m poziomie, drudzy na te same prace m ó w i l i , że są kiczem. A jeszcze i n n i , że to p r y m i t y w i z m , a b y l i i tacy, k t ó r z y t w i e r d z i l i , że to amatorszczyzna. T a k i m dowodem b y ł fakt, że przez dwa lata stała moja r z e ź b a „ H u l i g a n " w Pedeku i d w u k r o t n i e ją odrzucano, że nie nadaje się na w y s t a w ę w o j e w ó d z k ą , za to w trzecim uznano j ą jako n a j l e p s z ą z mych prac i przyzna­ no d r u g ą n a g r o d ę na wystawie wojewódzkiej. Bądź tu m ą d r y i pisz wiersze. Taka ocena nie w p ł y w a m o b i l i z u j ą c o lecz odwrotnie z n i e c h ę c a do pracy, zwłaszcza p o c z ą t k u j ą c y c h . Dla każdego t w ó r c y jest potrzebny j a k i ś sprawdzian,, spra­ w i e d l i w a i s ł u s z n a k r y t y k a , bo m a ł o jest takich, k t ó r z y by mogli t w o r z y ć w y ł ą c z n i e sobie i muzom. Ostatecznie nie s a m ą m a n n ą lecącą z nieba czło­ w i e k żyje ale tragicznie jest gdy t w ó r c a jest za­ interesowany w y ł ą c z n i e materialnie, w ó w c z a s eks­ ponaty są kiczowate i p r z y n o s z ą więcej szkody niż korzyści, takie jest moje osobiste zdanie". (140, C.S.). „Istniejąca obecnie konkurso-festiwalo-mania oraz organizowanie j a k i c h ś „ D n i " z takiej czy innej okazji stwarza coraz to n o w ą okazję wystaw i p r z e g l ą d ó w oraz innych k o n k u r s ó w . Jest to na­ pewno bardzo cenne. Mamy obecnie w Polsce chyba jak nigdy d o t ą d dużą ilość t w ó r c ó w ludo­ wych „ o d k r y w a n y c h " z tej okazji. Nawiasem m ó w i ą c mnie też obecnie „ o d k r y t o " . Ale czy ta ilość jest r ó w n o z n a c z n a z j a k o ś c i ą ? Popyt na tego rodzaju imprezy stwarza też duże z a g r o ż e n i e . Za­ stanawiam się czy p r a w d z i w a sztuka ludowa nie staje się j a k ą ś s z t u k ą k o n k u r s o w ą , gdzie t w ó r c y stają się powoli w y c h o w a n k a m i k o m i s j i k o n k u r ­ sowych, t r a c ą c w ł a s n ą i n d y w i d u a l n o ś ć , u l e g a j ą c r ó ż n y m sugestiom. Czy t w ó r c a ludowy, k t ó r y w y ­ chodzi z r a m d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y c h kanonów sztuki ludowej (...) nie jest j u ż t w ó r c ą ludowym? (...) gdzie t k w i on mocno w rodzinnej sztuce l u ­ dowej? Jest wiele p y t a ń i z a g a d n i e ń , na k t ó r e szukam odpowiedzi przy n a d ą ż a j ą c e j się okazji na rozmaitych spotkaniach i miejscach. K o n f r o n ­ tuję i szukam w ł a s n e g o miejsca w t y m wszyst­ k i m . Tymczasem r z e ź b i ę to co l u b i ę i tak jak l u b i ę . Najprawdopodobniej nie b ę d ę b r a ł u d z i a ł u , a jeżeli to bardzo rzadko w konkursach sztuki. Osobiście w o l a ł b y m organizowanie wystaw z oce­ ną przez o d p o w i e d n i ą k o m i s j ę a r t y s t y c z n ą , z t y ­ powaniem miejsc bez n a g r ó d . Dla częstych uczest­ n i k ó w k o n k u r s ó w nagrody p i e n i ę ż n e s t w a r z a j ą pe­ wien bodziec do rzeźbi ;nia i uprawiania swojej twórczości. Jednak s t w a r z a j ą też z a g r o ż e n i e w postaci r z e ź b i e n i a tak jak się takiej czy innej k o m i s j i konkursowej podoba. Nie n e g u j ę b y n a j ­ mniej ż a d n e j z k o m i s j i konkursowych, jednak są w y p a d k i przy rozmaitych p r z e g l ą d a c h , że j e d n ą i tą s a m ą rzecz jedna komisja pochwali, inne nie. W y s y ł a m też swoje prace na r ó ż n e k o n k u r s y i wystawy sztuki ludowej, ale bez w i ę k s z y c h rezul­ t a t ó w (...) S p r a w i a m t r o c h ę k ł o p o t u gdyż nie w i a ­ domo jak mnie z a s z u f l a d k o w a ć , bo to ani n a i w n y t w ó r c a ludowy, ani artysta z l e g i t y m a c j ą z w i ą z ­ k o w ą , j a k p i s a ł a prasa na mój temat. Sam siebie u w a ż a m za t w ó r c ę ludowego, gdyż r z e c z y w i ś c i e n i m jestem. Rzeźby moje napewno naiwne ani p r y m i t y w n e nie są, ale t k w i ą korzeniami w r o ­ dzimej twórczości ludowej oraz z niej się w y w o ­ dzą (...). Trudno b y ć p r o r o k i e m we w ł a s n y m k r a ­ j u . (...) C h c i a ł b y m zwrócić u w a g ę na jedno zagad­ nienie i s p r a w ę z k t ó r ą ja osobiście i w i e l u i n ­ nych t w ó r c ó w się spotyka, a z k t ó r ą ja nie m o g ę się zgodzić i nie m o g ę jej z r o z u m i e ć . Jest n i ą j a k i e ś pedentyczne i niebardzo z r o z u m i a ł e „szuf­ ladkowanie" sztuki (...), a może nie sztuki co jej t w ó r c ó w . Rozumiem, że nie m o ż n a do jednego w o r k a włożyć t w ó r c y ludowego, t w ó r c y amatora i artysty z l e g i t y m a c j ą z w i ą z k o w ą . Zdarza się jednak, że t a k i ludowy t w ó r c a czy amator nie mieści się sztywno w tych ramach, wiem, że to trudne do uchwycenia granice, ale napewno są. M a m y p r z e c i e ż w h i s t o r i i sztuki całą g a l e r i ę sa­ m o u k ó w . Dlaczego nie -.tworzyć takiej szansy u nas w Polsce t a k i m ludziom. M a m na myśli stwo­ rzenie możliwości od czasu do czasu b e z p o ś r e d n i e j konfrontacji dzieł i t w ó r c ó w , k t ó r y c h prace od­ p o w i a d a ł y b y odpowiednim k r y t e r i o m ocen. Trzeba się też zgodzić z t y m , że margines p r z y ­ s ł o w i o w e g o „jelenia na r y k o w i ;ku" m o ż e istnieć nie tylko w sztuce l u l o w e j , dlatego weryfikacja prac w y m a g a ł a b y prawdziwej b e z s t r o n n o ś c i i rze­ czowości (...) B r a ł e m udział w t a k i c h wystawach za g r a n i c ą naszego k r a j u i ż a d n ą n a d z w y c z a j n ą r e w e l a c j ą moje prace tam nie były, jednak spot­ k a ł y się t a m z uznaniem i(...) Tam nie pytano o l e g i t y m a c j ę z w i ą z k o w ą . Chcieliby tylko w i e d z i e ć co mam do pokazania (...) Takie w y s t a w y p r z y ­ d a ł y b y się czasem u nas w Polsce. Na pewno sztuce przez duże „ S " by to nie zaszkodziło, pod­ czas gdy legitymowanie a r t y s t ó w , a nie ich dzieł na zdrowie jej nie wychodzi". (158, B.S.). (Na konkurs ogólnopolski „ K o p e r n i k w r z e ź b i e l u d o w e j " r z e ź b i a r z p o m a l o w a ł p r a c ę i nie d o s t a ł nagrody. M i m o to Muzeum zakupiło prace): „(...) Ponadto w w i e l u czasopismach chociaż nie nagrodzone moje р г а с э u k a z y w a ł y się i u k a z u j ą (...) i przybył do mnie redaktor w celu n i e w ą t p l i ­ wie poznania tego w y k o n a w c y , k t ó r e g o praca po­ d o b a ł a się wszystkim, a nie zajęła ż a d n e g o m i e j ­ sca. Prawdopodobnie znawcy sztuki ludowej z Warszawy uznali, że mój styl jest i n n y i to w ł a ś ­ nie mnie cieszy że mam inny styl w ł a s n y i nie b i o r ę p r z y k ł a d u ,z innych t w ó r c ó w ludowych, u k t ó r y c h w ł a ś n i e obserwuje się w y k o n y w a n i e r z e ź b identycznych przez kopiowanie i powielanie. I tu te r z e ź b y o dziwo m a j ą duże powodzenie na wszelkich konkursach. Ale p r z e c i e ż r z e ź b a to nie w a r z ą c h e w ani cedzak, że musi b y ć niezmienna forma lub kubatura i nie mogę jednego zrozu­ m i e ć : czym etnografowie się p o s ł u g u j ą przy oce­ nie r z e ź b , może tu dużą rolę gra nazwisko t w ó r ­ cy lub miejsce zamieszkania. K a ż d y t w ó r c a od dawnych c z a s ó w s t a r a ł się dać swej r z e ź b i e jak n a j w i ę c e j życia, nie w s z y s t k i m się to u d a ł o , ale b ł ę d e m jest hamowanie innowacji w e w s p ó ł c z e s ­ nej r z e ź b i e ludowej. Znawcy chcieliby, żeby t w ó r c a b y ł m a r i o n e t k ą i r z e ź b i ł tak jak go się nastawi". (139 „ K m i e ć " ) . Na r z e ź b i e i r z e ź b i a r z a c h n a j w y r a ź n i e j odbija się fa­ talny w skutkach w p ł y w kreowania „ l u d o w o ś c i " stylu гот �prac przez r ó ż n y c h „ m e c e n a s ó w " i komisje konkurso­ we. T w ó r c y czują się z a g u b i e ń : . Jedni, t r a k t u j ą c y swoje zajęcie jako r z e m i o s ł o , przy­ noszące zarobek, zadowolenie i sławę, c h w a ł ą sobie .dobre rady" r z e c z o z n a w c ó w , dc tyczące techniki, stylu itp., ci zaś, dla k t ó r y c h w ł a s n y styl jest c e n n ą zdo­ byczą t w ó r c z ą nie chcą p o d d a w a ć się biernie ż ą d a n i o m co az liczniejszych o d b i o r c ó w , czują się pokrzywdzeni i zawiedzeni: v „W czerwcu 1973 r o k u b y ł e m na plenerze t w ó r ­ ców ludowych zorganizowanym przez Z a r z ą d W o ­ j e w ó d z k i ZSMW w K r a k o w i e . Plener t r w a ł 2 t y ­ godnie w Znamierowicach koło R o ż n o w a . Na ple­ nerze dopiero pierwszy raz zobaczyłem jak się rzeźbi, bo nigdzie dotychczas nie w i d z i a ł e m w ży­ ciu jak się rzeźbi. P r z e k o n a ł e m się kto dzisiaj tworzy p r a w d z i w ą s z t u k ę l u a o w ą dla w y ż y c i a się artystycznego i dla p r z y j e m n o ś c i ż y c i o w e j . Jak r ó w n i e ż m o ż n a n i e d u ż y m n a k ł a d e m pracy i spryt­ nie r o b i ć niby s z t u k ę l u d o w ą s e r y j n ą , no i pie­ niądze. Ja plener w y o b r a ż a m sebie inaczej bo w ł a ś n i e ma to być m o ż l i w o ś ć w y ż y c i a się artystycznego, tworzenia coś nowego. P r z e w a ż n i e r o b i l i to co r o b i ą seryjnie do skupu, r o z c z a r o w a ł o mnie to, bo pierwszy dzień nie r o b i ł e m , a p r z y g l ą d a ł e m się z boku na r o b o t ę i n a d s t a w i a ł e m uszy j a k wielcy a r t y ś c i l u d o w i są w mowie, j a k się p ó ź ­ niej o k a z a ł o . Ja m ó w i ę m a ł o , a dużo myślę, co dzisiaj nie popłaca, ale ja m a m t a k i charakter. Na plenerze r o b i ł e m to czego jeszcze w życiu nie r o b i ł e m . M o i m zdaniem ani p o ł o w a to nie b y l i t w ó r c y l u d o w i . W czasie pleneru i po, za­ stanawiali się czy to nie zaszkodzi n i e k t ó r y m . T y m co r o b i ą nie seryjnie i chcą r o b i ć po swo­ j e m u j a k się to m ó w i to nic nie zaszkodzi. A spryciarzom też nic j u ż nie zaszkodzi, bo o n i już dawno są uszkodzeni chęcią ł a t w i z n y , podpatry­ wania innych i robien a na t y m korzyści ma­ terialnych. Nie godzę się z t y m , ażeby dzisiaj t w ó r c a nie w i d z i a ł ś w i a t a i nie w i d z i a ł nic poza swoje ś r o d o w i s k o i nie o r i e n t o w a ł się o t w ó r ­ czości ludowej amatorskiej no i tak zwanej no­ woczesnej". (198 „ L u b a ń " ) . ; „ J a k r z e b i y m to se już m y ś l y m o nowej rzeźbie, j a k ą w y m y ś l e ć . Zawsze człowiek kombinuje co by to było t a k i czym najstarsze — zabytkowe". (127, K . L . ) . „Może b y ł b y m r z u c i ł to wszystko, ale m i a ł e m na­ dzieję, że może k t o ś zainteresuje się m o i m i r z e ź ­ bami, r o b i ł e m na konkurs a w sztuce ludowej nie wiadomo co kogo interesuje. Jak m i się nie p o w i o d ł o to r o b i ł e m dla siebie. Czasem tak było, że z a m ó w i ł sobie k t o ś j a k ą ś rzeźbę czy obrazek, a później nie chce, bo on w o l i , żeby było k o l o ­ rowe czy tam z i n n y c n przyczyn. Wcale się t y m nie z r a ż a m , lubię jak m a m p ó ł k ę z a p e ł n i o n ą . Moja r z e ź b a jest nie malowana i m o ż e nie k a ż d e m u się p o d o b a ć , widocznie mało znają się na t y m . (118, B.A.). „ Z a c z y n a ł e m coś d ł u b a ć , m i a ł e m p a r ę w z o r ó w go­ towych. P o w i o z ł e m do „Cepelii". T a m s p o t k a ł o mnie rozczarowanie, okazało się, że wzory są źle wykonane i w ogóle nie dano ich na k o m i s j ę więc z a b r a ł e m z powrotem i w r z u c i ł e m w piec. Bo ja wiem dzisiaj, j a k zrobię ł a d n e wzory i komisja da mi bardzo d o b r ą ocenę to się cieszę j a k m a ł y synek i stale staram się zrobić coś nowego i ł a d ­ 208 nego aby m o i odbiorcy b y l i jaknajbardziej za­ dowoleni. Nie sprawia i n i t y l e zadowolenia w y ż ­ sza cena za dobrze w y k o n a n ą p r a c ę ile to sama p o c h w a ł a i szacunek j a k i m mnie d a r z ą pracow­ nicy „Cepelii". (135, S.J.). „Nie l u b i ę z r o b i ć coś na z a m ó w i e n i e , dlatego, że odbiorca stawia w a r u n k i niezgodne z m y m sty­ lem, a często ż ą d a n a ś l a d o w n i c t w a , co u mnie jest niedopuszczalne. R ó w n i e ż nie l u b i ę p o w t a ­ r z a ć tych samych t e m a t ó w . Najlepiej się czuję, gdy mogę r o z p u ś c i ć wodze w y o b r a ź n i i p r a c o w a ć nad t y m co m i podszepnie potrzeba czy j a k kto w o l i — natchnienie". (140, C.S.). „ M a m nieraz zwracane r z e ź b y za złą f o r m ę plas­ tyczną, ale j a k to n a z y w a j ą jest to dla mnie j a k ­ by p r z y s ł o w i o w ą o l i w ą w i e w a n ą do ognia, bo wtedy staram się w y c h o d z i ć j a k najlepiej w swo­ jej t w ó r c z o ś c i " . (254, T.B.). „Rzeźbiąc nie m o ż n a m y ś l e ć o zarobku, bo w t y m w y p a d k u sztuka nie b y ł a by s z t u k ą lecz rzemios­ łem, k t ó r e r o z w i j a ł o by się na r ó w n i z zapotrze­ b o w a n i e m i c h ł o n n o ś c i ą ogółu. M o i m zdaniem sztuka musi w y p r z e d z a ć i k s z t a ł t o w a ć (...) Często jestem tak zrezygnowanv że g o t ó w jestem się p o d d a ć w p ł y w o m ludzi, ale nie mogę zabić w r a ż ­ liwości swoich uczuć". (217i, K . A . ) . Oto j a k w y g l ą d a , w relacjach p a m i ę t n i k a r z y kreowanie „stylu ludowego". „ W y r z e ź b i ł e m kobie­ tę s i e d z ą c ą na stołku z m a s e l n i c ą , b y ł a fajna, w y g l ą d a ł a na p r a w d z i w ą w i e j s k ą k o b i e t ę . Gruba, w chustce na głowie, a^e t r o c h ę z e p s u ł e m , bo lekko p o m a l o w a ł e m f a r b ą o i e j n ą . Wtedy nie w i e ­ d z i a ł e m , że ładniej w y g l ą d a jako r z e ź b a w na­ t u r a l n y m kolorze. Na w y s t a w ę p o w i a t o w ą w 1973 r o k u latem da­ ł e m j u ż s i e d e m n a ś c i e r z e ź b z czego k i l k a zakwa­ l i f i k o w a n o na w y s t a w ę w o j e w ó d z k ą w Olsztynie, O r ł y , k t ó r e od czasu do czasu r z e ź b i ł e m nie da­ w a ł e m na w y s t a w ę , bo m ó w i l i m i , że to nie nasz region, w r z e ź b i e n i u orłów t y l k o region Podhale". (254, T.B.). „Na 3 sierpnia o t r z y m a ł e m zaproszenie na ze­ branie t w ó r c ó w do O d d z i a ł u w o j e w ó d z k i e g o „ A r t -Region". Na t y m zebraniu b y ł a pani etnograf M . H . k t ó r a u d z i e l a ł a cennych rad t w ó r c o m ludo­ w y m . Z tego spotkania w y n i o s ł e m dużo korzyści. D o w i e d z i a ł e m się п р . : że prace nie n a l e ż y w y ­ g ł a d z a ć papierem ś c i e r n y m , że należy p o z o s t a w i ć f a k t u r ę po n a r z ę d z i u . D o w i e d z i a ł e m się j a k na­ leży p r z y g o t o w y w a ć drzewo mokre do suszenia i j a k trzeba r o z c i e ń c z a ć farby olejne i o t r z y m a ­ ł e m wiele cennych rad, do k t ó r y c h się przysto­ s o w a ł e m (...) k a ż d a rada lub uwaga fachowca jest p o ż y t e c z n a dla samouka". (257, J.K.). „ P o j e c h a ł e m do Sopotu gdzie dość w y c z e r p u j ą c o o p o w i e d z i a ł a m i p a n i mgr H . o wymogach r z e ź b y skupowanej przez „ A r t - R e g i o n " , j a k r ó w n i e ż z w i e ­ d z i ł e m w magazynie bardzo wiele r z e ź b i n n y c h t w ó r c ó w ludowych, co n i e w ą t p l i w i e b y ł o d!a mnie p o ż y t e c z n e , c h o ć b y ze względu na wyrobienie w ł a s n e g o stylu". (139, K m i e ć ) . „Na wystawie tak m i powiedzieli: obrazy to nie t w ó r c z o ś ć ludowa, t w ó r c z o ś ć to garncarstwo, r z e ź ­ ba w drewnie, ozdoby kowalskie, koronka, tak s ą d z ą n i e k t ó r z y . T w o j e malarstwo to prace a r t y ­ styczne, a powinno b y ć p r y m i t y w n e i naiwne (...) S p o t k a ł e m znajomego r z e ź b i a r z a — nie o t r z y m a ł on wprawdzie nagrody, bo to nie b y l p r y m i t y w lecz ślicznie w y g ł a d z o n y Chrystus na k r z y ż u i M a - �donna z D z i e c i ą t k i e m . Wszyscy z w i e d z a j ą c y go c h w a l i l i , chcieli z mieji'-Ч k u p i ć , ale nie s p r z e d a ł , bo czul sn; pokrywdzony P o r a d z i ł e m mu by sic p r z y g l ą d a ł pracy innycn. P o p a t r z y ł i s t w i e r d z i ł , że są oryginalne. Tak, r z e ź b a p r y m i t y w n a jest też bardzo ciekawa". (14, D.S.). „Nie c h c i a ł e m pójść, poprostu siłą z a c i ą g n ę l i mnie do „ C e p e l i i " powiedzieli, ż e owszem to jest dobre, ale temat nie odpowiada. Kierowano mnie do „ A r s - C h r i s t i a n a " , a przy okazji namawiano mnie a b y m s p r ó b o w a ł rzeźbić kapele ludowe, poczet k r ó l ó w polskich itp. W „ A r s - C h r i s t i a n a " powie­ dzieli m i , że owszem p r z y j m ą lecz m u s z ą się po­ s t a r a ć o zezwolenie na w y r ó b tych rzeczy, oraz m u s z ę m i e ć uprawnienia. To mnie zniechęciło i z r o b i ł e m dwie rzeźby p e ł n e m u z y k ó w , jednego k r ó l a i rycerza. P o p r o s i ł e m kolegę, aby o d d a ł to w „ C e p e l i i " i z a p y t a ł czy to jest dobre. P r a c u j ą c a t a m w ó w c z a s p a n i mgr I.G. p o w i e d z i a ł a , że to jest dobre i musi p r z y j ś ć autor tej pracy, musi p o w i e d z i e ć c e n ę " . (214, H.H.). „ W y k r y t o mnie przez Dom K u l t u r y we W ł o d a ­ wie (...) D o s t a ł e m d u ż ą s u m ę p i e n i ę d z y . Jak w bajce Robinson, w y n a l a z ł e m ogień. P o c z u ł e m się młodszy, silniejszy, ta suma 4,8 tys. p o b u d z i ł a mnie do dalszej pracy. Od tej pory nazywali mnie t w ó r c ą l u d o w y m " . (16, W.A.). „W prasie codziennej nazwano nas a u t o r ó w prac k o n k u r s o w y c h a r t y s t a m i l u d o w y m i . Ja o s o b i ś c i e nie poczuwam się za ż a d n e g o a r t y s t ę n a w e t nie za ludowego. Nie ja, ale prasa z r o b i ł a ze mnie j a k i e g o ś a r t y s t ę ludowego". (83, P.J.). N i e k t ó r z y p a m i ę t n i k a r z e z w r a c a j ą u w a g ę na nie­ j e d n o l i t o ś ć k r y t e r i ó w uznawania za t w ó r c ó w ludowych (STL). O s t r o ż n o ś ć k r y t e r ó w u z a l e ż n i o n a jest przede w s z y s t k i m od regionu k r a j u . Na terenach, gdzie t w ó r ­ czość ludowa jest ż y w a k r y t e r i a ocen są surowsze, a np. na ziemiach p ó ł n o c n y c h i zachodnich, p r a w i e k a ż d y kto rzeźbi czy haftuje może b y ć uznany za t w ó r c ę . Twórca i jego praca, sylwetki t w ó r c ó w Z a w ó d czy pasja? Na pytanie to znajdujemy od­ p o w i e d ź w większości o m a w i a n y c h p a m i ę t n i k ó w . W i ę k ­ szość p a m i ę t n i k a r z y potrafi u m i e j ę t n i e łączyć p r a c ę z z a m i ł o w a n i e m i nawet jeżeli p o d s t a w o w y m b o d ź c e m do p o d j ę c i a pracy b y ł y trudne w a r u n k i materialne (jak to zazwyczaj m i a ł o miejsce w r ę k o d z i e l e ) ,z czasem za­ jęcia te p r z y n i o s ł y r a d o ś ć tworzenia i s a t y s f a k c j ę t w ó r ­ czą. W ś r ó d 44 tkaczek, hafciarek i koronkarek przeszło p o ł o w a t r a k t u j e swoje zajęcie przede w s z y s t k i m zarob­ kowo, a 43% t a k ż e emocjonalnie. P r z y w i ą z a n i e do zawodu jest w ś r ó d garncarzy często j e d y n ą p r z y c z y n ą do pozostania przy t y m r z e m i o ś l e mimo jego uciążliwości i możliwości zmiany pracy. W y ł ą c z n i e emocjonalne r a k t o w a n i e w ł a s n e j t w ó r ­ czości charakterystyczne jest jedynie dla o s ó b w y k o n u ­ j ą c y c h p l a s t y k ę o b r z ę d o w ą (36% z 22 wypowiedzi) oraz r z e ź b i a r z y i malarzy (38% z 60 wypowiedzi). W ś r ó d tych ostatnich częściej n a t o m a s t niż m o g ł o b y się w y ­ d a w a ć , mamy do czynienia z zawodowym p o d e j ś c i e m do pracy t w ó r c z e j (28%). O postawie wobec w ł a s n e j twórczości „ z a w o d o w ­ c ó w " w rzeźbie nie b ę d ę t u w s p o m i n a ć , g d y ż zamiesz­ czone w poprzedniej części fragmenty p a m i ę t n i k ó w są w y s t a r c z a j ą c ą i l u s t r a c j ą ich postawy wobec własnej twórczości. C h c i a ł a b y m natomiast poświęcić w i ę c e j m i e j ­ sca na przedstawienie emocji z w i ą z a n y c h z procesem tworzenia. Nie b ę d ę k o m e n t o w a ć tych wypowiedzi, + gdyż one same m ó w i ą własnej twórczości: o stosunku pamiętnikarzy do „ C i ą g n i e mnie do r z e ź b i e n i a j a k żabę do b ł o t a , m u s z ę r o b i ć , kusi coś natura, z a m i ł o w a n i e " . (20, CH.W.). „ R z e ź b a to m ó j nałóg, do k t ó r e g o ciągnie mnie j a k r y b ę do wody. Potrzebna m i jest jak po­ wietrze, słońce czy woda, jak g ł o d n e m u uprag­ niony chleb, k t ó r e g o na codzień trzeba z j a d a ć . Bez mojej r z e ź b y nie m ó g ł b y m żyć, a życie bez niej b y ł o b y dla m n i e niczym. Czym więcej r o b i ę t y m w i ę c e j czuje się głód. K o c h a m j ą dlatego, że w t r u d n y c h w a r u n k a c h j ą z d o b y ł e m dlatego, że n i k t m i jej nie n a r z u c i ł , a to co u m i e m zdo­ b y ł e m w ł a s n ą p r a c ą " . (145, P.W.). „Rzeźbię z p a s j ą w i e l k ą , nie czuję głodu, z m ę c z e ­ nia i t u w ł a ś n i e n a j w i ę c e j wypoczywam. Czasem zastanawiam się dlaczego p o w i e d z i a ł k t o ś , że czło­ wiek to istota d o s k o n a ł a . Nie z g o d z i ł b y m się z t y m . Dlaczego c z ł o w i e k musi s p a ć i t r a c i ć na to tak cenny czas. Dlaczego 1/3 swego życia czło­ w i e k musi się w y ł ą c z y ć na ten czas ze s p o ł e c z e ń ­ stwa, musi b y ć nieczynny, a życie jest takie k r ó t ­ kie. Aż strach o t y m p o m y ś l e ć , że człowiek c h c i a ł ­ by w życiu tyle zrobić, tyle s t w o r z y ć , a życie ucieka za k r ó t k i czas, poprostu za p a r ę m i n u t się u r y w a i koniec. Ginie o t y m p a m i ę ć , nie do­ konane zamierzenia, ginie c z ł o w i e k istota dosko­ n a ł a " . (214, H.H.). „ B y ł e m szczęśliwy, że r z e ź b i ę coś ł a d n e g o , t u od­ d a ł e m serce i duszę do pracy t w ó r c z e j . P a m i ę t a m , ojciec mnie p r z e k l i n a ł : „idź s p a ć , po c h o l e r ę ci te dziady", ja śpię, a lampa się świeci ale ja nie b y ł e m na tyle gapski, o b m y ł e m twarz z i m n ą w o ­ dą i p o l a ł e m głowę, p o m a g a ł o , dobre lekarstwo, tak się s p a ć nie chciało". (13, D.F.). „Rzeźba „ P ł a c z ą c a kobieta" była tak sugestywna, że k a ż d y kto p a t r z y ł na n i ą p o w a ż n i a ł i często z a m y ś l o n y długo w p a t r y w a ł się w n i ą . W ł a ś n i e oprócz w e w n ę t r z n e j potrzeby u t r w a l e n i a swych d o z n a ń w r z e ź b i e t a k ż e i zainteresowanie oraz reakcje o g l ą d a j ą c y c h moje prace w p ł y n ę ł y na to, że r z e ź b a s t a ł a się dla mnie t y m czym jest dzisiaj tzn. t r e ś c i ą życia i chęcią do niego. M a t k a dziś nie m o ż e m i d a r o w a ć , że p o z b y ł e m się tej p i e r w ­ szej r z e ź b y (...) M o i m i r z e ź b a m i z a i n t e r e s o w a ł a się s ą s i a d k a , jednak na razie nie chcę się z n i m i r o z s t a ć (...) nie m o g ę p r z y w y k n ą ć do myśli, że coś w co w ł o ż y ł e m tyle serca m o ż n a tak po prostu s p r z e d a ć j a k zboże czy z i e m n i a k i " . (153, M . K . ) . „Nie znaczy to, że swych prac nie s p r z e d a j ę , cóż b y m m i a ł z n i m i r o b i ć , nie s t a r c z y ł o b y pomiesz­ czenia, b y je m a g a z y n o w a ć , z r e s z t ą to by było egoistyczne p o d e j ś c i e , bo jeżeli one (sztuka) coś przedstawia, ma j a k i e ś w a r t o ś c i w i n n a służyć i o d d z i a ł y w a ć na szersze k r ę g i s p o ł e c z e ń s t w a . Za­ tem l u b i ę , gdy moja praca stoi m i e s i ą c , czy dwa, w z r o k mój nacieszy się nią, w ó w c z a s trafia się amator (a tych nigdy nie brak) niech idzie l u ­ dziom służyć. S ą okresy, że w domu nic nie ma, wszystkie ludzie r o z k u p i ą . W ó w c z a s czuję się strasznie ubogi. Wydaje m i się, że zaczynam swój dorobek od nowa". (140, C.S.). „(...) Gdy siedzę na p n i a k u , a w r ę k a c h k a w a ł e k drewna samym zapachem l i p y mnie zachęca, a po w y k o n a n i u w s t ę p n y c h cięć w drewnie n a s t ę p u j e częściowo w y k o ń c z e n i e , to chcąc m i się bez przerwy siedzieć i d ł u b a ć , zapomina się o p o ż y ­ w i e n i u o t r u d n o ś c i a c h , serce i ducha t w ó r c z e g o 209 �b a w i i rozwesela, g d y b y m nie m u s i a ł nie p o s z e d ł ­ b y m nawet spać. K a ż d a godzina ucieka mi m a ł ą m i n u t ą , p o r ó w n a ł b y m wnet ten moment do m ł o ­ dej pary zakochanych i z d a j ą c y c h się nigdy ze sobą nie r o z s t a w a ć , tak c h c i a ł b y m i ja siebie po­ r ó w n a ć " . (75, H.J.). „Rzeźbę p o r ó w n u j ę do b r y ł y , według mo.ego mniemania r z e ź b a p o w i n n a b y ć b r y ł ą tak dosko­ n a ł ą , że po zrzuceniu jej z okna 2 p i ę t r a nie ma prawa nic się o d ł a m a ć . Nie p o w i n n o nic wysta­ w a ć co by nie p r z y p o m i n a ł o b r y ł y . R z e ź b i ł b ę d ę tak długo d o k ą d m i sił starczy, a gdy tej tężyzny fizycznej zabraknie i nie b ę d ę zdolny t w o r z y ć , po­ święcę się sztuce malowania na szkle. T u w ł a ś n i e jest pole do popisu, t u m o ż n a w y r a z i ć wszystko w szczegółach, t u m o ż n a wszystko w y s t a w i ć i p r z e d s t a w i a ć . T u m o ż n a zrobić to czego się nie da w r z e ź b i e . Na szkle malowanie to temat nie do wyczerpania". (214, Н.Ы.). „ Z r o z u m i a ł e m , że tak j a k pisarz w y p o w i a d a się na kartach książki, tkaczka może w y p o w i e d z i e ć się na tkaninie (...) M o ż n a było t k a ć p a s i e k ę ojca, ulicę mojej wsi, drzewo co od lat samotnie stało pośród pola, s ą s i a d k ę , co ugięta pod c i ę ż a r e m w i a ­ der p r z e m i e r z a ł a drogę z domu do odległej studni i las i r z e k ę i co m i tylko p r z y s z ł o do głowy (...) Sama f a r b o w a ł a m , d o b i e r a ł a m kolory. Nareszcie p e ł n a swoboda w y p o w i a d a n i a się". (159, M.A.). Stosunek p a m i ę t n i k a r z y do w ł a s n e j pracy w a r u n k u j e niejednokrotnie rodzaj satysfakcji jakie daje t w ó r c o m jej wykonanie. N a j w i ę k s z y m pragnieniem, zwłaszcza r z e ź b i a r z y , było zyskanie s ł a w y i uznania dla swojej twórczości, stąd też najczęściej w swoich wyznaniach piszą o r a d o ś c i ze s p e ł n i e n i a tego pragnienia. „ J e s t e m z tego bardzo dumny, j a k z tego, że prosty nie uczony człowiek ma uznanie dla swego talentu (...) dziś napawa mnie d u m ą , ż e moje r z e ź b y jako syna przedwojennego pastucha są zakupywane przez muzea". (102, K.J.). „ J e s t e m bardzo z a m i ł o w a n y do. t w ó r c z o ś c i ludo­ wej i p r a g n ę się r o z w i j a ć na wysoki poziom tak rzeźbę j a k i zabawki ludowe. Wszelkimi siłami b ę d ę się s t a r a ł , żeby moi odbiorcy to znaczy „ C e ­ pelia" b y l i z moich prac zadowoleni, bo w ł a ś n i e i ja też widzę, że „ C e p e l i a " też dba o k a ż d e g o t w ó r c ę ludowego. O t r z y m a ł e m wiele n a g r ó d w konkursach od „Cepelii", b i o r ę zapomogi, bo jestem teraz na rencie. Nawet się nie spodzie­ w a ł e m , że kiedyś w życiu mnie spotka t a k i za­ szczyt i z o s t a n ę t w ó r c ą l u d o w y m i będę nosił o d z n a k ę t w ó r c y ludowego". (101, G.S.). Niemniejsze zadowolenie sprawia t w ó r c o m ś w i a d o m o ś ć , że ich dzieła są potrzebne „ s p o ł e c z e ń s t w u i kulturze polskiej", że p r z e t r w a j ą dla p o t o m n o ś c i . D u ż e znacze­ nie ma t a k ż e n a w i ą z a n i e dze.ki t w ó r c z o ś c i k o n t a k t ó w z l u d ź m i w y k s z t a ł c o n y m i , poznanie szerszego ś w i a t a . „Cieszy mnie to, że praca moja może p r z e t r w a ć w i e k i , a oglądać ją m o g ą nawet moi p r a w n u k o wie. Bardzo mnie to cieszy, że podoba się k o m u ś to co m ó j umysł i ręce p o t r a f i ą s t w o r z y ć . Nie ma chyba nic milszego j a k zadowolenie z pracy, k t ó r ą się w y k o n a ł o . Daje to o wiele więcej j a k p i e n i ą d z e " . (214, H.H.). „ M a m to zadowolenie, że te naczynie, k t ó r e sam r ę c z n i e r o b i ę i ono wyjdzie m i ł a d n i e i k t o ś to 210 k u p i i ozdabia sobie mieszkanie, czy daje k o m u ś prezent i to mnie cieszy, że ja swoją p r a c ą u p i ę k ­ szam k o m u ś życie". (262, O.J.). „Lubię wyjeżdżać do miasta i na inne spotkania i to mnie bardzo zachęciło do pracy tak j a k spot­ kanie z l u d ź m i w mieście w y k s z t a ł c o n y m i na w y s o k i m poziomie, człowiek ma t a k i d o s t ę p , mile się porozmawia, a p r z e w a ż n i e z b i u r e m k i e r o w ­ n i c t w a S T L , k t ó r z y o t a c z a j ą nas t r o s k l i w ą o p i e k ą i to mnie strasznie p r z y w i ą z a ł o do w.spóżycia z twórczością (98, A.M.). Jestem zadowolona i szczęśliwa i potrzebna, ce­ nią m o j ą p r a c ę 1 mnie, że u t a r g u j ę , a ważniejsze, '.e ś w i a t a i ludzi zobaczę, a ludzie mnie". (212, !\J). Dla w i e l u p a m i ę t n i k a r z y , szczególnie tych, k t ó r z y t r a k ­ t u j ą swoje zajęcie przede w s z y s t k i m zarobkowo, n a j ­ p o w a ż n i e j s z y m powodem do zadowolenia było uzyska­ ni? niezależności finansowej, „ d o r o b i e n i e się", a t y m samym zyskanie szacunku w ł a s n e g o ś r o d o w i s k a . Pragnienie u t r w a l e n i a w ł a s n e j s ł a w y odzwierciedla się w d a l e k o s i ę ż n y c h planach i marzeniach n i e k t ó r y c h twórców: „ P r a g n ą ł b y m tyle chociaż żyć ż e b y m jeszcze dzieci w y k s z t a ł c i ł , a zarazem może z o s t a w i ł b y m po so­ bie j a k i e ś ślady, że ja k o c h a ł s z t u k ę , co pod­ k r e ś l i ł y b y moje k l o c k i lipowe lub k a w a ł k i szyb albo p ł ó t n a czy papieru. Jeżeli mam być szczery to c h c i a ł b y m m i e ć w i ę k s z ą izbę, w k t ó r e j to m ó g ł b y m u m i e ś c i ć swoje i mojej rodziny rzeźby i obrazy. Byłoby to takie m a ł e muzeum rodziny". (237, K.W.). „Jeżeli chodzi o mnie, to n a j w i ę k s z y m , a zara­ zem najskrytszym m o i m marzeniem jest to aby k i e d y ś w przyszłości utkany przeze mnie, a opar­ ty na starych unikato ,vych wzorach tzw. „ p a ń ­ skich czy d w o r s k i c h " K i l i m mógł być zawieszony w symbolu polskiej p a ń s t w o w o ś c i w odbudowa­ n y m obecnie Z a m k u K r ó l e w s k i m , gdzie w ł a ś n i e chyba tego rodzaju w y r o b y z n a j d o w a ł y się przed tragicznym dla nas dniem jego zburzenia. Za­ mierzam r ó w n i e ż w p a j a ć swoim dzieciom zami­ ł o w a n i e do uprawianego przeze mnie tkactwa, aby tradycja ludowa pozostała w rodzinie i była nadal kontynuowana". (195, G.R.). P o d s u m o w u j ą c to wszystko, co zostało powiedziane na temat stosunku p a m i ę t n i k a r z y do w ł a s n e j twórczo-ci m e ż n a s p r ó b o w a ć o k r e ś l i ć i : h s y l w e t k i . Za k r y t e r i u m w y r ó ż n i a j ą c e p r z y j m u j ę tu, j a k j u ż w s p o m n i a ł a m , sto­ sunek do w ł a s n e j t w ó r c z o ś c i zdeklarowany przez sa­ mego p a m i ę t n i k a r z a , lub też w y n i k a j ą c y z całości pa­ m i ę t n i k a . Z a z n a c z y ć jednak m u s z ę , że klasyfikacja ta może nie w p e ł n i o d p o w i a d a ć rzeczywistości, gdy? opiera się ona na tak s u b i e k t y w n y m materiale ź i ó d i o w y m j a k i m są p a m i ę t n i k i . R o z p a t r u j ą c sylwetki t w ó r c ó w , n i e z a l e ż n i e od re­ prezentowanej dziedziny w y t w ó r c z o ś c i m o ż n a podzier.ć p a m i ę t n i k a r z y na k i l k a grup. 1. T w ó r c y w p e ł n y m znaczeniu tego słowa, działający pod w p ł y w e m potrzeby tworzenia, nie p o d d a j ą c y się wpływom nacisków z e w n ę t r z n y c h , nie zrażający się t r u d n o ś c i a m i w odbiorze ich dziel, s t a w i a j ą c y w ł a s n ą s a t y s f a k c j ę t w ó r c z ą przed o s i ą g a n i e m materialnych k o ­ rzyści i s ł a w y . Nie znaczy to, że nie cenią sobie po­ p u l a r n o ś c i i zarobku, jeżeli jednak te ostatnie k o l i d u j ą z m o ż l i w o ś c i ą swobodnej w y p o w i e d z i t w ó r c z e j s k ł o n n i są z r e z y g n o w a ć z tych k o r z y ś c i . �T a k ą p o s t a w ę r e p r e z e n t u j ą przede w s z y s t k i m r z e ź b i a r z e i malarze (28 w ś r ó d 60) oraz n i e k t ó r e tkaczki d y w a n ó w p o d w ó j n y c h i hafciarek (tworząc i n d y w i d u a l n ą tech­ n i k ą „ m a l a r s k i e " kompozycje). W ś r ó d tej grupy pa­ m i ę t n i k a r z y s p o t k a ć m o ż n a z a r ó w n o t w ó r c ó w rozpo­ c z y n a j ą c y c h s w ą d z i a ł a l n o ś ć t w ó r c z ą bez b o d ź c ó w zew­ n ę t r z n y c h , j a k też t w ó r c ó w kreowanych, k t ó r z y zostali z a c h ę c e n i do t w ó r c z o ś c i przez r ó ż n y c h a n i m a t o r ó w (o czym b y ł a j u ż m o w a wcześniej). 2. T w ó r c y k r e o w a n i (lub odkryci) przez instytucje czy osoby spoza w ł a s n e g o ś r o d o w i s k a i g ł ó w n i e na ich po­ trzeby u p r a w i a j ą c e d z i a ł a l n o ś ć t w ó r c z ą . W ś r ó d tych p a m i ę t n i k a r z y s p o t k a ć m o ż n a z a r ó w n o r z e ź b i a r z y (3J) j a k i h a f c i a r k i i tkaczki, zwłaszcza z młodszego poko­ lenia. Grupa ta w ł a s n e zajęcie traktuje zawodowo, p r a ­ cując na z a m ó w i e n i e o k r e ś l o n e g o odbiorcy i zgodnie z jego w y m a g a n i a m i . Wprawdzie k r y t y k u j ą oni niekie­ dy wymagania powielania w z o r ó w i w y k o n y w a n i a zbyt d u ż e j ilości prac w k r ó t k i m czasie, j e d n a k ż e p o d d a j ą się ż y c z e n i o m o d b i o r c ó w z a r ó w n o co do charakteru w y ­ t w o r ó w j a k i ilości prac. 3. Rzemieślnicy i r ę k o d z i e l n i c y wiejscy, z w i ą z a n i korze­ n i a m i swojej działalności z t r a d y c j a m i w ł a s n e g o ś r o ­ dowiska, a k o n t y n u u j ą c y p r a c ę , z b r a k u możliwości zbytu na wsi, na potrzeby innego k r ę g u o d b i o r c ó w . Charakter tej w y t w ó r c z o ś c i w n a j w i ę k s z y m stopniu na­ w i ą z u j e do modelu, k t ó r y m o g l i b y ś m y n a z w a ć t r a d y ­ cyjnym. Do tej grupy m o ż n a zaliczyć przede wszystkim garncarzy, tkaczki oraz większość hafciarek. Zastosowany przeze mnie podział nie wyczerpuje o c z y w i ś c i e w p e ł n i zagadnienia. D y s p o n u j ą c jednak tak s u b i e k t y w n y m ź r ó d ł e m , j a k i m są dokumenty osobiste, gazie w g r ę wchodzi i n d y w i d u a l n o ś ć t w ó r c z a z c a ł y m b a g a ż e m w ł a s n y c h s ą d ó w , trudno byłoby u n i k n ą ć b ł ę ­ dów przy p r ó b i e szczegółowszej klasyfikacji. Na marginesie r o z w a ż a ń o sylwetkach t w ó r c ó w m u ­ szą w s p o m n i e ć o warunkach, w j a k i c h przychodzi t w ó r ­ com, po długiej często p o d r ó ż y , b r a ć udział w r ó ż ­ nych imprezach folklorystycznych, wystawach itp. T w ó r c y ludowi, jak wszyscy t w ó r c y są zazwyczaj l u d ź ­ m i bardzo w r a ż l i w y m i na stosunek w i d z ó w do dzieła i jego autora. Znamienny jest p r z y k ł a d hafciarki (nie­ typowej, bo t w o r z ą c e j w i n d y w i a u a l n e j technice „ m a ­ larskiej" kompozycji) zaproszonej na otwarcie w y s t a ­ w y w S z y d ł o w c u w 1973 г о к и : „Na p r ó ż n o s z u k a ł a m j a k i e g o ś miejsca, żeby m o ż n a było usiąść (...) A prze­ cież na parterze w dość d u ż y m pomieszczeniu nie za­ gospodarowanym m o ż n a było r o z s t a w i ć s t o l i k i i k r z e s ł a , k t ó r e tam w i d z i a ł a m w k ą c i e , p o k r y t e kurzem (...) kto p o m y ś l i o poczekalni dla ludzi, kiedy w ostatniej go­ dzinie k o ń c z o n o dekorowanie wystawy (...) Na wysta­ wie (...) z a u w a ż y ł a m d w ó c h bardzo m ł o d y c h ludzi, k t ó ­ rzy swoim zachowaniem zbudzili we mnie o d r a z ę i niechęć. Chichotanie i w y k r z y w i a n i e się nad m a l o w i d ­ ł a m i w i s z ą c y m i na ś c i a n i e , p o w i e d z i a ł o m i o nich wszystko. B y ł a m jakoś r o z d r a ż n i o n a i zawiedziona. M o ż e k o m u ś się nie p o d o b a ć , ale s w o i m zachowaniem nio p o w i n n i u r a ż a ć c z ł o w i e k a , k t ó r y to w y k o n a ł i m o ż e dla k t ó r e g o ta praca jest c z y m ś w z n i o s ł y m , czymś z czego wykonawca jest dumny i głęboko przekonany, że to co r o b i jest w a ż n e i dlatego m ó g ł w z i ą ć u d z i a ł w tak zaszczytnej imprezie. Ludzie w y k s z t a ł c e n i po­ w i n n i r o z u m i e ć , że t y m p r y m i t y w n y m w y k o n a w c o m n i k t c a ł y m i latami w ż a d n e j szkole nie k ł a d z i e wiedzy jak ł o p a t ą do g ł o w y . T y l k o oni przez u p a r t ą w y t r w a ł o ś ć i u m i ł o w a n i e sztuki zdobywali to co p o t r a f i ą . C i ę ż k ą p r a c ą przez d ł u g i e lata i w ł a s n y m d o ś w i a d c z e n i e m " . (113, B.M.). W i e l u p a m i ę t n i k a r z y wspomina o t r u d n y c h w a r u n ­ kach pracy na stoiskach na ,Cepeliadzie'\ festiwalach i innych imprezach, na k t ó r e przecież zostali zaproszeni przez o r g a n i z a t o r ó w . Zaproszenie z o b o w i ą z u j e do za­ pewnienia podstawowych w a r u n k ó w : c i e p ł e g o p o s i ł k u , możliwości skorzystania z toalety i t p . Bez w z g l ę d u na rodzaj prezentowanej twórczości i s ł a w ę nazwiska t w ó r c y l u d o w i w o ś r o d k a c h miejskich w i n n i b y ć zawsze t r a k t o w a n i j a k zaproszeni goście. Perspektywy sztuki ludowej w opiniach pamiętnikarzy P a m i ę t n i k a r z e niejednokrotnie p o d k r e ś l a j ą o p i e k ę p a ń s t w a nad s z t u k ą l u d o w ą , zainteresowanie j a k i m cie­ szy się ona w s p o ł e c z e ń s t w i e , r o z m a i t o ś ć sposobów jej prezentacji i t p . Nie oznacza to jednak, że na perspek­ t y w y rozwoju sztuki ludowej wszyscy z a p a t r u j ą się optymistycznie. O ile w r ę k o d z i e l e i plastyce o b r z ę d o ­ wej ponad 90% t w ó r c ó w (na 35 wypowiedzi) przeka­ zało swoje u m i e j ę t n o ś c i i n n y m osobom (rodzinie, zna­ jomym, na kursacn „Cepelii"), w garncarstwie zaledwie 4. R z e ź b i a r z e w c i ą g n ę l i do w s p ó ł p r a c y 19 c z ł o n k ó w r o ­ dziny (23 wypowiedzi). M ó w i ą c o b r a k u perspektyw rozwojowych w y t w ó r ­ czości ludowej j e d n i t w ó r c y p o d k r e ś l a j ą zmiany g u s t ó w i u p o d o b a ń l u d n o ś c i wiejskiej (zwłaszcza w w y p o s a ż e ­ n i u w n ę t r z ) , garncarze natomiast główną przyczynę u p a t r u j ą w możliwościach lżejszej pracy w innych za­ wodach czy zmianie miejsca zamieszkania. Najbardziej optymistycznie na p r z y s z ł o ś ć sztuki l u ­ dowej z a p a t r u j ą się r z e ź b i a r z e . T w ó r c y ci t r a k t u j ą c swe zajęcia zawodowo u t w o r z y l i nawet całe szkółki r z e ź ­ biarskie, gdzie w y c h o w u j ą kadry n a s t ę p c ó w , pomaga­ jących i m w wykonywaniu zamówień. „Aby ocalić dotychczasowy t r u d i sukcesy zorga­ n i z o w a ł e m po prostu szkołę we w ł a s n y m domu i wszystkich c h ę t n y c h i zdolnych, k t ó r z y chcieli się p o ś w i ę c i ć tej w ł a ś n i e p i ę k n e j pracy postanowi­ ł e m n a u c z y ć tego do czego sam d o s z e d ł e m w tak niedługim czasie. Jaka zwycięzca wypuściłem spod swojej r ę k i tak się m o g ę w y r a z i ć 10 ludzi, k t ó r y m m o g ł e m p o w i e r z y ć część pracy w y k o n y ­ wanej przeze zmnie. Z a m ó w i e n i a n a d s y ł a n e , zo­ stały wykonane. K a ż d y z tych w ł a ś n i e ludzi, k t ó ­ rzy odeszli ode mnie z a k ł a d a ł w ł a s n ą p r a c o w n i ę i p r a c o w a ł osobiście. K a ż d y p r a c o w a ł na s w o j ą r ę k ę , k a ż d y o b m y ś l a ł osobiście i w y k o n y w a ł nowe wzory, aby w z b o g a c i ć s z t u k ę l u d o w ą Polski L u ­ dowej jeszcze w i ę c e j . Tak p o w s t a ł p u n k t skupu w Nowogrodzie". (125.C.M.). „Jeśli chodzi o s p r z e d a ż (osobom p r z y j e ż d ż a j ą c y m ) nie m o g ł e m s p e ł n i ć p r o ś b y o d w i e d z a j ą c y c h , bo sam j u ż m a ł o r o b i ę , a syn też nie m o ż e n a d ą ż y ć , w y k o n a ć prac z a m ó w i o n y c h przez „Cepelię". W i e ­ le swoich w z o r ó w o d d a ł e m c h ę t n y m do tej pracy. P i ę c i u s ą s i a d ó w ze wsi mojej i s ą s i e d n i e j r o b i w y r o b y z moich w z o r ó w . M a m w planie dalej k o n t y n u o w a ć tę p r a c ę , zamierzam d a ć k i l k a no­ w y c h w z o r ó w . Wszystkie wzory są z mojego re­ gionu kurpiowskiego w k t ó r y m żyję". (69, K.W.). N i e k t ó r z y t w ó r c y , z a r ó w n o ci pesymistycznie o c e n i a j ą c y perspektywy sztuki ludowej j a k i o p t y m i ś c i p r o p o n u j ą na ł a m a c h p a m i ę t n i k ó w 'szereg d z i a ł a ń m a j ą c y c h p o d ­ t r z y m a ć s z t u k ę l u d o w ą . Do najczęściej p o w t a r z a j ą c y c h się należy propozycja ograniczenia ilości organizowa­ nych k o n k u r s ó w i postawienie ich na w y ż s z y m pozio­ mie z k o m p e t e n t n y m j u r y . Inne propozycje d o t y c z ą r ó ż n y c h f o r m propagandy sztuki ludowej w ś r o d k a c h 211 r �masowego przekazu, ś w i e t l i c a c h , organizowanie s p o t k a ń ze znanymi t w ó r c a m i , wystaw i p o k a z ó w w m a ł y c h o ś r o d k c h , pomocy finansowej w organizowaniu w i ­ dowisk i t p . Na marginesie c h c i a ł a b y m dodać, że r o z w a ż a n i a o w ł a s n e j twórczości p r o w a d z ą czasem p a m i ę t n i k a r z y do ogólniejszych s p o s t r z e ż e ń na temat sztuki ludowej, sztuki w s p ó ł c z e s n e j , innych a r t y s t ó w i t p . Przytaczam tu jedynie najbardziej charakterystyczne z tych uwag: „ J a osób ś w i ę t y c h nie o d w a ż y ł e m się jeszcze r z e ź ­ bić, tak dostojnych osób p r z e d s t a w i ć w n a l e ż y t e j godności, żeby i m nie ubliżyć tak jak n i e k t ó r z y p r z e d s t a w i a j ą w postaci b a ł w a n a . W tygodniku „Myśl S p o ł e c z n a " (...) o g l ą d a ł e m r z e ź b y , k t ó r e r e p r e z e n t u j ą r ó ż n y c h r z e ź b i a r z y polskich w y k o ­ nane w k r a j u b ą d ź za g r a n i c ą i d o s t a j ą uznanie. Ja osobiście nie p o c h w a l ę , r o b i ą j a k i e ś b a ł w a n y bez ż a d n e j proporcji, bez charakteryzacji, głowa r ó w n a t u ł o w i u , r ę k a j a k k i k u t i to n a z y w a j ą r z e ź b ą " . (119, K.F.). „Moim zdaniem obecnie polska sztuka ludowa jest tak z m ą c o n a j a k polskie rzeki. Dlatego, że dzisiaj k a ż d y się zna na sztuce ludowej, t ł u m a c z y ludziom, k t ó r z y j ą t w o r z ą , że nie tak ma b y ć , to trzeba z m i e n i ć , tamto dołożyć i wtedy b ę d z i e le­ piej. Przez z góry planowane ilości produkcji seryjnej, a sztuka ludowa nie powinna b y ć p r o ­ d u k c j ą s e r y j n ą . O k r e ś l e n i e produkcja sztuki l u ­ dowej mnie razi. Co prawda zmieniono n a z w ę „ p r z e m y s ł " na „ r ę k o d z i e ł o " ale produkcja b ę d z i e p r o d u k c j ą . Wiem, że to musi b y ć , bo jest o b j ę t e w planie p a ń s t w o w y m . M o i m zdaniem etnogra­ fowie i a r t y ś c i plastycy p o w i n n i b y ć k i e r o w a n i na etaty m a j ą c e wiele w s p ó l n e g o ze s z t u k ą l u ­ d o w ą , na tereny, z k t ó r y c h się w y w o d z ą . Bo kto lepiej może z n a ć się na sztuce ludowej, m i ł o ś n i k f o l k l o r u m i e s z k a j ą c y stale na danym terenie, czy artysta po szkole z innego k r a ń c a Polski. O b a w i a m się, że z czasem ci a r t y ś c i , k t ó r z y nie m a j ą swojej i n d y w i d u a l n o ś c i z m i e n i ą s z t u k ę l u ­ d o w ą c h c ą c u p o d o b n i ć s z t u k ę l u d o w ą do sztuki nowoczesnej. Obecnie bardzo modne jest i w y c h ­ walane z a k ł a d a n i e szkółek r z e ź b i a r s k i c h i m ó w i się, że to są młodzi t w ó r c y l u d o w i i m a j ą być w przyszłości. Ja z t y m nie m o g ę się zgodzić dla­ tego, że sztuki samorodnego tworzenia nie da się w y u c z y ć i we w ł a s n y m stylu. Zgadzam się z prze­ w i d y w a n i a m i ostatniego zjazdu t w ó r c ó w ludowych, że ż y w o t STL przewiduje się na około 30 lat. To dlatego, bo teraz wszyscy m u s z ą iść do szkoły, k t ó r y ma j a k i e ś zdolności idzie do szkoły a r t y ­ stycznej. N i e k t ó r y po szkole się zepsuje i nie wie jak r o b i ć i co r o b i ć , bo to co teraz t w o r z ą to nie ma na to za dużo n a b y w c ó w , jeżeli u w a ż a się chleb malowany lub z g w o ź d z i e m , albo m u s z k ę za dzieło sztuki". (198 „ L u b a ń " ) . * * * P a m i ę t n i k i t w ó r c ó w ludo wy ch z a w i e r a j ą wiele cen­ nych, d a j ą c y c h się jeszcze niejednokrotnie w y k o r z y s t a ć m c t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h , szczególnie do takich zagad­ n i e ń jak historia p o s z c z e g ó l n y c h dziedzin w y t w ó r c z o ś c i ludowej w regionie reprezentowanym przez p a m i ę t n i ­ karza, t e c h n i k i i procesy w y t w ó r c z e , asortymenty w y ­ r o b ó w w r ó ż n y m okresie i t p . Niniejsze opracowanie p o ś w i ę c o n e jest r o z w a ż a n i o m nod osobą t w ó r c y i charakterem jego k o n t a k t ó w ze 212 ś r o d o w i s k i e m w ł a s n y m i obcym. P a m i ę t n i k i są jednak ź r ó d ł e m mało o b i e k t y w n y m , a obraz j a k i przedstawia­ ją, m o ż e b y ć niekiedy daleki od r z e c z y w i s t o ś c i . Dopiero b e z p o ś r e d n i e k o n t a k t y z t w ó r c a m i i ich d z i e ł a m i , szcze­ g ó ł o w e badania terenowe oraz p o r ó w n a n i a obu rodza­ j ó w m a t e r i a ł ó w p o z w o l i ł y b y na w y c i ą g n i ę c i e o g ó l n i e j ­ szych w n i o s k ó w . M a j ą c to na uwadze o g r a n i c z y ł a m się w pracy do zasygnalizowania p r o b l e m ó w poruszonych w p a m i ę t n i k a c h , n a j w i ę c e j miejsca p o ś w i ę c a j ą c w y ­ powiedziom samych t w ó r c ó w . Po lekturze p a m i ę t n i k ó w nasuwa się jednak k i l k a refleksji, k t ó r e j a k się wydaje m o g ą p r e t e n d o w a ć do w m i a r ę o b i e k t y w n y c h s t w i e r d z e ń . T w ó r c a ludowy znaj­ d o w a ł zrozumienie we w ł a s n y m ś r o d o w i s k u w ó w c z a s jego praca z w i ą z a n a b y ł a z tradycjami miejscowymi i „ k o n s u m o w a n a " przez to ś r o d o w i s k o . T w ó r c y i n d y ­ w i d u a l n i , k t ó r y c h d z i a ł a l n o ś ć niewiele m i a ł a w s p ó l n e g o z tradycjami miejscowymi zostają zaakceptowani do­ piero w c h w i l i gdy t w ó r c z o ś ć ich zaczyna p r z y n o s i ć widoczne efekty finansowe i p r e s t i ż o w e poza w ł a s n y m ś r o d o w i s k i e m , co nie oznacza jednak akceptacji przez w i e ś ich w y t w ó r c ó w . Przeciwnie — t w ó r c z o ś ć dla inne­ go niż w ł a s n e ś r o d o w i s k o odbiorcy daleko odbiega od g u s t ó w i u p o d o b a ń z a r ó w n o w s i jak t e ż i samego t w ó r ­ cy. Daje się w y c z u ć w p a m i ę t n i k a c h ton nieszczerości kiedy t w ó r c y w s p o m i n a j ą , że w y t w o r y , k t ó r e w y k o n y ­ w a l i przed „ o d k r y c i e m " były n i e ł a d n e , „ale teraz już w i e m j a k i e są ł a d n e " . N i e k t ó r z y p a m i ę t n i k a r z e szczerze m ó w i ą , że dla siebie i znajomych w y k o n u j ą inne w y ­ roby niż na z a m ó w i e n i e miasta. Obraz twórczości ludowej j a k i w y t w o r z y ł się w ś w i a d o m o ś c i odbiorcy miejskiego, a t a k ż e n i e k t ó r y c h c z ł o n k ó w k o m i s j i konkursowych i k w a l i f i k a c y j n y c h jest obrazem n a l e ż ą c y m j u ż do przeszłości etapu k u l t u r y wsi, j u ż historycznie z a m k n i ę t e g o , „ m u z e a l n e g o " . Ele­ menty lansowanego „stylu ludowego" t a k ż e i w przesz­ łości nie tylko nie p o w s t a ł y w izolacji od w p ł y w ó w innych ś r o d o w i s k ale n i e k t ó r e rodzaje r ę k o d z i e ł a w r ę c z w y k r e o w a n e były przez a n i m a t o r ó w twórczości i szkoły r ę k o d z i e l n i c z e (jak np. haft biały m a k o w s k i czy „ s n u t k i golińskie"), o czym j u ż b y ł a mowa. Zamykanie w s p ó ł c z e s n e j twórczości w ramy w y i m a ­ ginowanej „ l u d o w o ś c i " jest b ł ę d n e z samego założenia. Co jest dziś bardziej ludowe: d y w a n w p r ą d k i , tkany mozolnie przez trzecie już pokolenie tkaczek w e d ­ ług w z o r ó w z kap fabrycznych, zakorzeniony dziś w t r a d y c j i w i e j s k i e j , czy t k a n i n a dwuosnowowa Moja droga przez wieś, wykonana pod k i e r u n k i e m profesor P l u t y ń s k i e j ? Czy bardziej l u d o w y jest dziergany biały haft, rozpowszechniony przez szkołę w Makowie, czy kolorowe k w i a t k i , k ł a d z i o n e swobodnie na t k a n i n ę przez h a f c i a r k ę w c h w i l i wolnej od p r o d u k c j i na za­ mówienie „Makowianki"? Rozbieżność g u s t ó w ś r o d o w i s k a wiejskiego i od­ b i o r c ó w w s p ó ł c z e s n y c h w y r o b ó w „ l u d o w y c h " zaznacza się bardzo w y r a ź n i e w p a m i ę t n i k a c h o czym wspomnia­ ł a m już poprzednio (str. 28—29) Zeby być dobrze z r o z u m i a n ą c h c i a ł a b y m p o d k r e ś l i ć zdecydowanie, że a b s t r a h u j ę w tej c h w i l i od oceny estetycznej w z o r n i c t w a „ l u d o w e g o " czy „ n i e l u d o w e g o " . Chodzi m i przede w s z y s t k i m o przekonanie k o m i s j i konkursowych, że uczenie t w ó r c ó w co jest a co nie jest ludowe w stylu prac wprowadza absolutny chaos w umysłach twórców. W r ę k o d z i e l e kreowanie nowego charakteru w y ­ twórczości artystycznej na wsi, zwłaszcza pod k i e r u n ­ kiem dobrych a n i m a t o r ó w (takich jak prof. E. P l u t y ń s k a czy zespół I W P pod k i e r u n k i e m prof. Wandy Telakowsklej) ma więcej p l u s ó w niż m i n u s ó w , jeżeli �pobudza i n w e n c j ę t w ó r c z ą i jeżeli proces powstawa­ nie nowych t k a n i n czy h a l t ó w ma charakter t w ó r c z e ­ go w s p ó ł d z i a ł a n i a plastyka i t w ó r c y ludowego. Nadawanie nowego k s z t a ł t u artystycznej w y t w ó r ­ czości wiejskiej musi p r z e b i e g a ć w harmonijnej w s p ó ł ­ pracy (na zasadzie partnerstwa) artysty plastyka, etno­ grafa i t w ó r c y ludowego, jeżeli w ostatecznym k s z t a ł ­ cie w y t w ó r c z o ś ć ta s t a n o w i ć ma dobro o g ó l n o n a r o d o w e . Pozostawienie r ę k o d z i e ł a wiejskiego w „ n i e s k a ż o n e j " formie jest absurdem, bo taka forma (jak już wspom­ n i a ł a m ) nie istnieje. Artystyczne r ę k o d z i e ł o w s p ó ł c z e s ­ nej w s i powinno c z e r p a ć (i m i e ć takie możliwości) z najlepszych w z o r ó w dorobKu artystycznego, a nie z o d p a d ó w k u l t u r y masowej. Pozornie w y d a w a ć by się mogło, że w moich roz­ w a ż a n i a c h istnieje s p r z e c z n o ś ć . U w a ż a m za s ł u s z n e czy n i e s ł u s z n e kreowanie twórczości ludowej? T a m gdzie mamy do czynienia z kopiami w z o r ó w muzealnych, o d t w a r z a n i e m starych w z o r ó w i f o r m sprawa jest jas­ na Chodzi m i tutaj przede w s z y s t k i m o sposób t r a k ­ towania wszelkich innowacji i prób twórczych we w s p ó ł c z e s n e j t k a n i n i e wiejskiej, hafcie i t p . Nie m o ż e ­ my jej o c e n i a ć na zasadzie: „nie podobna do muzeal­ nych — nieludowa", „ p o d o b n a — ludowa". W s p ó ł c z e s ­ ne rękodzieło wiejskie musimy ocenić (zważywszy na ogromny n a p ł y w n o w y c h w z o r ó w , nie zawsze najlep- PRZ 1 „Zielony Sztandar" nr 8 z 27.02.1974 O m a w i a j ą c p o r ó w n a w c z o k a ż d e zagadnienie poda­ ję ilość p a m i ę t n i k ó w w k t ó r y c h z n a l a z ł a się informacja na ten temat. O k r e ś l e n i e „ a n i m a t o r " nie jest najlepszym sfor­ m u ł o w a n i e m , ale przyjęło się już w pracach i dys­ kusjach p o ś w i ę c o n y c h tej tematyce i z a s t ą p i e n i e go i n n y m np. „ b u d z i c i e l " m o ż e nie b y ł o b y w ł a ś c i w i e zro­ zumiane. Pod o k r e ś l e n i e m t y m rozumiem c e l o w ą dzia­ ł a l n o ś ć osób lub instytucji m a j ą c ą na celu o ż y w i e n i e i rozwijanie t w ó r c z o ś c i ludowej. 2 3 szych), jako dobre artystycznie, lub złe, nie n a z y w a j ą c dobrego „ l u d o w y m " , a złego .„nieludowym w stylu". We w s p ó ł c z e s n e j w y t w ó r c z o ś c i wiejskiej najbardziej — ludowe stają się w y t w o r y , k t ó r y c h w z o r n i c t w o opar­ te często na z a p o ż y c z o n y c h wzorach wrasta już w k u l ­ t u r ę w i e j s k ą i m o g ł o b y ulec z biegiem czasu, gdyby z a i s t n i a ł y po temu w a r u n k i , charakterystycznym dla tej kultury modyfikacjom . W ą t p l i w o ś c i wszelkich k o m i s j i b i o r ą się zazwyczaj z faktu, że tempo przenikania do k u l t u r y wiejskiej no­ wego (nie zawsze z d o b r y : h źródeł pochodzącego) w z o r n i c t w a jest szybsze niż k i e d y k o l w i e k i dokonuje się ono niejako na naszych oczach. Ingerencja dobrych a n i m a t o r ó w r ę k o d z i e ł a ludowe­ go wydaje się t u konieczna, j e d n a k ż e , jak już wspom­ n i a ł a m musi o d b y w a ć się na zasadzie t w ó r c z e j w s p ó ł ­ pracy, a nie odrzucania nowej w charakterze t w ó r c z o ­ ści, bez uzasadnienia (jak to często ma miejsce) k r y ­ t e r i ó w , j a k i m i k i e r u j ą się komisje konkursowe. Na pewno też n a l e ż a ł o b y w w i ę k s z y m , niż dotych­ czas stopniu w y k o r z y s t y w a ć u m i e j ę t n o ś c i t w ó r c z e haf­ ciarek i tkaczek, k t ó r e w przeszłości u m i a ł y w y k o n y ­ w a ć wszelkie, u ż y w a n e na wsi, rodzaje t k a n i n , a obec­ nie p r o d u k u j ą np. chodnik s ł o m i a n y czy szmaciak. P r z e c i e ż celem naszym m i a ł o b y ć podtrzymywanie t r a ­ dycyjnych u m i e j ę t n o ś c i i rozwijanie twórczości ludo­ wej. 6 PISY 4 Por. np. A . Jackowski: O sztuce ludowej, kon­ kursach i kryteriach ocen, „ B i u l e t y n S T L " nr 11—12, 1976, s. 11—11; tegoż: Sztuka ludowa — relikt czy war­ tość żywa, „Pol. Szt. L u d " . , R. X X I X , 1975, nr 3; K . Piwocki, Uwagi o zagadnieniu tzw. sztuki ludowej, „Pol. Szt. L u d . " R. X X I X , 1975, nr 3; S. Błaszczyk, Współczesne przeobrażenia sztuki ludowej, „Pol. Szt. L u d . " , R. X X I V , 1970, nr 3—4 Por. J. O r y n ż y n a , O sztukę ludową, W - w a 1965, s. 38—49, W. Telakowska, W kręgu chłopskiej kultury, W - w a 1970 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25b2ec48ddb921a781881dd146a3164a.pdf f8235e1d35584071e6d4603af1393f4d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3366 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3154 Title A name given to the resource Ojcowie pustyni / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4, s.135-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Węglarz, Stanisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Stanisław Węglarz OJCOWIE PUSTYNI 1 Fenomen a n a c h o r e t y z m u nie jest zjawiskiem cha­ rakterystycznym jedynie dla c h r z e ś c i j a ń s t w a . J e d n a k ż e p r ó b a ujęcia r ó ż n o r o d n y c h f o r m życia tamotniczego w ramach w s p ó l n e j definicji jest p r z e d s i ę w z i ę c i e m skaza­ n y m na p o i a ż k ę . Za e g z e m p l i f i k a c j ę tej tezy niech po­ służy nam p r z y k ł a d k i l k u ludzi, k t ó r z y ś w i a d o m i e i do­ browolnie — w r ó ż n y c h okresach historycznych i na r ó ż n y c h obszarach — i decydowali się żyć poza społe­ c z e ń s t w e m . W e ź m y p o s t a ć Timona z A t e n oraz trzech ascetów religijnych: buddyjskiego, hinduistycznego i c h r z e ś c i j a ń s k i e g o . Żyjący w V w. p.n.e. Timon zwany M i z a n t r o p e m podjął samotne życie z powodu niechęci do ludzi nabranej na skutek pewnych przejść osobis­ tych (kiedy s t r a c i ł m a j ą t e k opuścili go wszyscy ci, Którzy przedtem korzystali z jego bogactw i m i e n i l i się b y ć jego przyjaciółmi). T r e ś c i ą tego pustelnictwa jest więc niewiara w p r z y j a ź ń p o w s t a ł a na tle doznanej od bliźnich k r z y w d y . Buddyjski jogin, ćwiczący zgodnie z zasadami W a d ż r a j a n y , żyje w odosobnieniu ze w z g l ę ­ d ó w praktycznych: u w a ż a , iż m e d y t u j ą c w s a m o t n o ś c i ł a t w i e j osiągnie oświecenie, a ż e b y później m ó c p o w r ó ­ cić do s p o ł e c z e ń s t w a w celu głoszenia D h a r m y . 8 3 Jogin hinduistyczny — u p r a w i a j ą c y na p r z y k ł a d R a d ż a J o g ę — prowadzi samotny żywot po to, żeby zdobyć wyzwolenie z k r ę g u w c i e l e ń . Natomiast samotnictwo anachorety chrześcijańskiego wyraża... Stop. Analiza z n a c z e ń c h r z e ś c i j a ń s k i e g o pustelnictwa b ę d z i e w ł a ś n i e przedmiotem niniejszego a r t y k u ł u . J u ż tych k i l k a p r z y k ł a d ó w dostatecznie wydaje się u z a s a d n i a ć twierdzenie, że wynajdywanie w s p ó l n e j f o r m u ł y dla o k r e ś l e n i a wszystkich t y p ó w eremityzmu jest b ł ę d e m metodologicznym, stanowi bowiem wykroczenie prze­ ciwko postulatowi rozpatrywania formy k a ż d e g o zja­ wiska w połączeniu z jego t r e ś c i ą oraz zawsze w k o n ­ tekście cystemu socjo — kulturowego, do k t ó r e g o na­ leży. Dlatego też w t y m artykule, p o m y ś l a n y m jako rodzaj prolegomeny do etnologicznej interpretacji zja­ wiska pustelnictwa, ograniczymy się do zagadnienia anachoretyzmu chrześcijańskiego, k t ó r y zostanie ujęty w trzech esejach u j a w n i a j ą c y c h r ó ż n e jego aspekty. 4 5 Szkic pierwszy traktuje o genezie pustelnictwa, bar­ dzo istotnej ze w z g l ę d u na jej olbrzymi w p ł y w na k s z t a ł t i znaczenie eremityzmu, a t a k ż e daje ogólną a n a l i z ę ideologii odosobnienia (przede wszystkim w w e r ­ sji anachoreckiej). Esej drugi, z a t y t u ł o w a n y Pustelnicy — ludowi święci, dotyczyć będzie n i e k t ó r y c h proble­ m ó w z w i ą z a n y c h z funkcjonowaniem pustelnictwa w ś r e d n i o w i e c z n e j Europie, ze szczególnym u w z g l ę d n i e ­ niem ziem polskich. Z a j m o w a ć się b ę d z i e m y g ł ó w n i e r o l ą p u s t e l n i k ó w w procesie chrystianizacji ludności wiejskiej. Analiza legend o życiu takich e r e m i t ó w j a k św. św.: Andrzej—Swierad, Just, Urban, Benedykt i bł. Jan г D u k l i ( z a r ó w n o w z i ę t y c h z l i t e r a t u r y , j a k i zebranych podczas w ł a s n y c h b a d a ń terenowych), po­ służy jako pretekst io ujawnienia s t r u k t u r m y ś l e n i a mitycznego t k w i ą c y c h u podstaw religijności ludowej. W szkicu Obrazki z życia pustelników, zamierzam przed­ s t a w i ć pustelnictwo w dobie dzisiejszej na p r z y k ł a d z i e charakterystyki p a r u współcześnie żyjących ascetów. Na z a k o ń c z e n i e tych k i l k u uwag w p r o w a d z a j ą c y c h dodajmy, że fenomen anachoretyzmu f a s c y n o w a ł m . i n . bardzo w i e l u a r t y s t ó w . Griinewald, Bosch, Bruegel i i n ­ n i znakomici mistrzowie pędzla t w o r z y l i w i e l k i e dzieła inspire-.vani ż y c i e m p u s t e l n i k ó w . R ó w n i e ż w utworach literackich nierzadko w y s t ę p u j e postać eremity. Pisa­ rzem, w k t ó r y m temat życia samotniczego t r w a ł „tak uparcie jak Faust w G o e t h e m " b y ł Gustaw Flaubert. Efektem oczarowania Flauberta t y m zagadnieniem było La tentation de Saint Antoine. Kuszenie Świętego An­ toniego jest ś w i a d e c t w e m poczucia duchowej j e d n o ś c i wielkiego artysty z w i e l k i m pustelnikiem. Problem ere­ m i t y z m u z a j m o w a ł Flauberta przez całe niemal życie, czego wyrazem były wielokrotne powroty do tego te­ matu i trzy redakcje k s i ą ż k i o ś w . A n t o n i m . T a k ż e A n a t o l France jest autorem dzieła inspirowanego Ży­ wotem Antoniego Atauarego Wielkiego, z k t ó r e g o po­ siewu n a r o d z i ł y się przede wszystkim Żywoty Ojców. Vitae Palrum, to w s p ó l r y t y t u ł zbioru r ó ż n y c h u t w o ­ r ó w z a w e r a j ą c y c h wspomnienia o życiu i m y ś l a c h Ojców pustyni, tzn. c h r z e ś c i j a ń s k i c h m n i c h ó w ż y j ą c y c h na Wschodzie w okresie od drugiej p o ł o w y I I I w i e k u do s c h y ł k u w i e k u V I . W s k ł a d Żywotów Ojców wcho­ dziły zasadniczo n a s t ę p u j ą c e dzieła: poza wzorcowymi Vita beati Antonii Atanazego i Vita s. Pauli Eremitae, Vita Malchi, Vita s. Hilarionis p i ó r a św. H i e r o n i ­ ma, t a k ż e inne żywoty pojedynczych e r e m i t ó w , oraz z b i o r k i o p o w i a d a ń t y p u Historia m n i c h ó w egipskich,™ Historia o mnichach do Lausosa, * Historia pobożna, Łąka duchowa, а ponadto Nauki Starców czyli zestaw sentencji przypisywanych wschodnim anachoretom. Te u t w o r y o d e g r a ł y k l u c z o w ą r o l ę w f o r m u ł o ­ w a n i u i propagowaniu ideologii odosobnienia; w decy­ d u j ą c y sposób w p ł y n ę ł y na k s z t a ł t c h r z e ś c i j a ń s k i e g o monastycyzmu. S t w o r z y ł y one model życia ś w i ą t o b l i ­ wego, d j k t ó r e g o o d w o ł y w a ł się Kościół p o c z ą w s z y od I V stulecia, od czasu gdy c h r z e ś c i j a ń s t w o zostało r e l i g i ą p a ń s t w o w ą . W ó w c z a s „ c z e r w o n e m ę c z e ń s t w o k r w i " za­ stąpiono „białym męczeństwem świątobliwego życia". Po łych wszystkich uwagach w s t ę p n y c h , w części za­ sadniczej pierwszego szkicu, scharakteryzujemy p o k r ó t c e historyczne tło powstania i rozwoju zjawiska monasty­ cyzmu, a n a s t ę p n i e przejdziemy do o d k r y w a n i a s t r u k ­ t u r y i interpretacji z n a c z e ń anachoretyzmu. 8 7 8 9 10 11 1 2 1 19 15 17 18 Historyczne ramy genezy chrześcijańskiego monastycyzmu W i e k i I I I — V I I n.e. — czas narodzin i bujnego r o z k w i ­ t u monastycyzmu chrześcijańskiego — są jednym z n a j ­ bardziej i n t e r e s u j ą c y c h i r ó w n o c z e ś n i e n a j s ł a b i e j poz­ nanych o k r e s ó w w dziejach k u l t u r y ś r ó d z i e m n o m o r ­ skiej. Jest to okres s c h y ł k u , a wreszcie upadku ś w i a t a antycznego oraz — r ó w n o l e g l e — narodzin i k s z t a ł t o ­ wania s?c nowego p o r z ą d k u . Korzeni tych g ł ę b o k i c h przemian należy u p a t r y w a ć w t o t a l n y m kryzysie, k t ó r y od p o c z ą t k u I I I stulecia n ę k a ł Cesarstwo Rzymskie. Ś w i a t o w a ekspansja k u l t u r y grecko-rzymskiej b y ł a zbyt g w a ł t o w n a i powierscłv>wna, aby m o g ł a p r z e t r w a ć . W y - 135 �I I . 1. K a r t a t y t u ł o w a dzieła J. i R. S a d e l e r ó w , Solitudo, Wenecja 1600 d a w a ć by się mogło, i * z a k o ń c z e n i e p o d b o j ó w przyczyni się do с k r z e p n i ę c i a p a ń s t w a , że z a k o ń c z e n i e rozbudo­ w y powstizyma proces destrukcji. S t a ł o się inaczej: kres ekspansji z e w n ę t r z n e j powoduje stopniowy rozpad I m p e r i u m Romanum. Z c h w i l ą ustania p o d b o j ó w do­ chody zaczęły m a l e ć , anarchia d o k o n a ł a reszty i nas t ą o i ł kryzys gospodarczy, jakiego ś w i a t r z y m s k i nigdy nie z a z n a ł . P o t w i e r d z i ł a się zasada, iż cesarstwo t r w a dopóki (rkŁpanduje. Gdy z a b r a k ł o nowych ziem i rzesz n i e w o l n i k ó w do pracy na nich — z a ł a m a ł się cały sys­ tem ekonomiczny. Wielka inflacja p o c i ą g n ę ł a za sobą upadek handlu oraz p o w r ó t do gospodarki naturalnej. Rosła d r o ż y z n a , brak t o w a r ó w rodził s p e k u l a c j ę , wzno­ siła się fsla p r z e s t ę p c z o ś c i , mnożyły rozboje... P o s t ę p o ­ w a ł a dcr.icralizacja w a r s t w y biurokratycznej. C h c i w o ś ć i korupcja stały się nagminne r ó w n i e ż w szeregach a r m i i . Z.ai archizowane wojsko wynosiło i o b a l a ł o w ł a d ­ ców. N a j d o t k l i w i e j konsekwencje tych ciężkich czasów o d c z u w a ł y n a j u b o ż s z e w a r s t w y l u d n o ś c i : coraz bardziej v. y n ^ d z n i a ł e i g ł o d n e . Obchody pierwszego m i l l e n i u m Miasla p r z y p a d ł y v; okresie gdy kryzys sięgał dna. .Światopogląd ó w c z e s n e g o s p o ł e c z e ń s t w a o p a n o w a ł pesy­ mizm. W ś r ó d n a s t r o j ó w dekadenckich zapuszcza korze­ nie i umacnia się eschatologizm. T ę s k n o t a za lepszymi czasami, pragnienie nowego, szczęśliwego tysiąclecia łączą się z przekonaniem o n i e ­ chybnie zbliżającym się k o ń c u dotychczasowego ś w i a t a . Chrzcic;jań.*two ze swoją a p o k a l i p t y c z n ą wizją nadcho­ dzącego K r ó l e s t w a Bożego trafia na podatny grunt. 136 Sive vitae Patrum Eremicolarum..., Wszelkie znaki na runbie i ziemi zdają się wskazy­ w a ć na m a j ą c y w k ó t c e n a s t ą p i ć p r z e ł o m . Atmosfera owych lat jest na w s k r o ś religijna, p r z e s i ą k n i ę t a mis­ tycyzmem i ascetyzmem. W dziedzinie filozofii docho­ dzi do ponownego r o z k w i t u tych k i e r u n k ó w , k t ó r e są bliskie p a n u j ą c e m u k r m a t o w i ś w i a t o p o g l ą d o w e m u . O d ­ radza się pitagoreizm, a także cynizm ze s w o j ą p o g a r d ą d ó b r materialnych i sprzeciwem wobec n a w y k ó w k u l ­ turalnego życia. Z w ą t p i e n i e w w i e d z ę wskrzesza scep­ tycyzm. Ostatni stoicy szerzą k a t a s t r o f i c z n ą wizję z b l i ­ żającego się zognienia (lub potopu) świata... R e l i g i j n o ś ć najszerszych k r ę g ó w społecznych pozostaje w opozycji do materializmu, kuU.u powodzenia i z m y s ł o w y c h przy­ j e m n o ś c i — ongiś d o m i n u j ą c e g o — teraz istniejącego tylko wśród w a r s t w y - z ą d z ą c e j . Zasadnicza różnica po­ g l ą d ó w w y s t ę p o w a ł a w szczególności m i ę d z y zwolen­ n i k a m i dawnego p o r z ą d k u , k t ó r z y nadal propagowali ideologię hedonizmu, a k r z e p n ą c y m i z d o b y w a j ą c y m sobie coraz w i ę k s z e rzesze w y z n a w c ó w chrześcijań­ stwem. K o n f l i k t u p o m i ę d z y zwolennikami chrystianizmu i e l i t ą w ł a d z y — dla k t ó r e j c h r z e ś c i j a n i n był antyspo­ ł e c z n y m a t e i s t ą , nieprzyjacielem rodzaju ludzkiego, o ś r o d k i e m biernego oporu, nielojalnym poddanym itd. — nie dało się u n i k n ą ć . Ze szczególną j a s k r a w o ś c i ą w y ­ s t ę p o w a ł on wtedy, gdy na tronie cesarskim zasiadali w ł a d c y , Których a m b i c j ą było w e w n ę t r z n e wzmocnienie p a ń s t w a . P r z e ś l a d o w a n i a c h r z e ś c i j a n za Decjusza i D i o ­ klecjana Eą tego w y m o w n y m p r z y k ł a d e m . J e d n a k ż e dokonana przez nich p i ó b a restauracji cesarstwa w m i - �И. 2. Abba M a k a r y Egipcjanin. Na d r u g i m planie pustelnicy o d t w a r z a j ą c y riionym k s z t a ł c i e me m c g ł a p o w s t r z y m a ć biegu historii, a raczej p r z y ś p i e s z y ł a n a d c h o d z ą c e zmiany. P r z y p o m n i j ­ m y : w efekcie p r z e z w y c i ę ż e n i a p o w t a r z a j ą c y c h się przez k i l k a d z i e s i ą t lat k r y z y s ó w w ł a d z y p o w s t a ł dominat. W ł a d c y z dynastii i l y r y j s k i e j stworzyli scentralizo­ wana p a ń s t w o biurokratyczne. S t a n o w i ą c y jego podsta­ w ę aparat administracyjny był j e d n o c z e ś n i e sprawnym n a r z ę d z i e m wyzysku. P r z y b i e r a j ą c y na sile ucisk fis­ k a l n y p o w o d o w a ł p a u p e r y z a c j ę ludności i jeszcze bar­ dziej p o g a r s z a ł s y t u a c j ę w a r s t w produkcyjnych: nie­ w o l n i k ó w i chłopów. G n ę b i o n a l u d n o ś ć swój protest przeciwko nader trudaej sytuacji e k o n o m i c z n o - s p o ł e c z nej w y r a ż a ł a m.in. poprzez powstania niewolniczo-chłopskie oraz p o n u c a t n e ziemi. R e a k c j ą w ł a d z na to ostatnie, b y ł a decyzja o przywiązaniu rolnika do gleby, z w i ą z a n i e jednostki z jej zawodem. Przymus p a ń ­ stwowy z kolei w z m ó g ł opór — w y t w o r z y ł o się b ł ę d n e kcło... C a ł k o w i t y k r y j y s f o r m egzystencji społecznej — połączony ze w z r a s t a j ą c y m z a g r o ż e n i e m z e w n ę t r z n y m Cesarstwa Rzymskiego — znalazł odzwierciedlenie w nasilających się objawach dekadencji światopoglądu antycznego. Miejsce ideologicznego z a m ę t u (synkretyzm u religijnego) coraz w y r a ź n i e j zajmuje, m a j ą c a u n i wersalistyczne aspiracje religia c h r z e ś c i j a ń s k a . Proces ten u ł a t w i a ł a tzw. metoda „ c h r z e ś c i j a ń s t w a otwartego", p o l e g a j ą c a — w n a j w i ę k s z y m uproszczeniu rzecz u j m u ­ j ą c — ;ia dopasowywaniu duchowej tradycji kultury hellenistycznej do d o k t r y n y chrystiaiiizmu. Opierając się na c h a r a k t e r y s t y s z i y m dla hellenizmu eklektyzmie, Raj przystosowano pewne kategorie, pojęcia i koncepcje filozoficzne do potrzeb r e l i g i i c h r z e ś c i j a ń s k i e j . Po okre­ sie dominacji separatyzmu, w wieku I I I znacznie w z m o c n i ł y się tendencje adaptacyjne. Najpełniejsza re­ cepcja l a c j o n a l i s t y c i n e i t r a d y c j i filozofii greckiej doko­ n a ł a się w aleksandryjskiej Szkole K a t e c h e t ó w (przede wszystkim w pismach Orygenesa). P ó ź n i e j na glebie hellen zmu w y r o s ł y w i e l k i e dzieła teologiczno-filozoficzr.e O j c ó w Kościoła (m.in. Grzegorza z Nyssy i Augustyna',. Wszelaka ca p o c z ą t k u w c h r z e ś c i j a ń s t w i e istniał drugi, konkurencyjny n u r t szeroko o d w o ł u j ą c y się do judaistycznych korzeni religii. Przedstawiciele tego k i e r u n k u n a w i ą z u j ą c do koncepcji j u d e o - c h r z e ś c i j a ń s k i c h głosili m.in. elitaryzm zbawienia (eschatologia indywidualna) w opozycji do zasady zbawienia pow­ szechnego (eschatologia uniwersalna), oraz idee apo­ kaliptycznego mesjanizrru ziemskiego opozycyjne w z g l ę ­ dem idei mesjanizmu auchowego, propagowanych przez „hellenistów". Pierwszy wariant nawracania pogan, w y ­ pracowany dla pozyskania m i e s z c z a ń s k i c h klas ś r e d ­ nich b ę d ą c y c h o s t o j ą uniwersalistycznej k u l t u r y h e l l e ń ­ skiej, b y ł zasadniczo konserwatywny społecznie. Nato­ miast drugi — sięgający do uczuć nacjonalistycznych (przeciwstawnych hellenistycznemu kosmopolityzmowi) —• zyski »vał wierny :h c h r z e ś c i j a n w ś r ó d zrujnowanych l u d ó w podbitych. Silna akcenty chiliastyczne przyczy­ niały c h r y e ś c i j a ń s t w u w i e l u z w o l e n n i k ó w t a k ż e spośród rewolucyjnie nastawionych, n a j u b o ż s z y c h w a r s t w spo­ ł e c z n y c h . Te dwie dające się w y o d r ę b n i ć w akcji m i ­ syjnej tendencje, nie były w istocie przeciwstawne lecz komplementarne, o d p o w i a d a ł y na r ó ż n e zapotrzebowa; 137 �I I . 3. Sw. P a w e ł z Teb. U góry k r u k , p r z y n o s z ą c y ś w i ę t e m u chleb. U dołu hiena u o s a b i a j ą c e r o z p u s t ę i rozwiązłość nia społeczne. Z a s p i k a j a j ą c oczekiwania w i e l u grup socjalnych wzajemnie się u z u p e ł n i a ł y . Egipt I I I w i e k u n.e. jest niemal laboratoryjnym p r z y k ł a d e m sukcesu, j a k i przynosiło łączne ich stoso­ wanie w procesie upowszechniania chrześcijaństwa. K r a j ten m o ż e służyć za wzorcowy model w a r u n k ó w , w j a k i c h d o k o n a ł się „ p r a w d z i w y i j e d y n y z a k r ę t h i ­ storyczny" — przejście od hellenizmu do c h r z e ś c i ­ j a ń s t w a , od s t a r o ż y t n o ś c i do ś r e d n i o w i e c z a . Asymilacja d w ó c h najbardziej z n a c z ą c y c h grup etnicznych zamiesz­ k u j ą c y c h d u c h o w ą -stolicę ó w c z e s n e g o ś w i a t a doprowa­ dza do tego, że Aleksandria j u ż w k o ń c u I I w i e k u „sta­ je się c e n t r u m k u l t u r y h e l l e n i s t y c z n o - c h r z e ś c i j a ń s k i e j " . Lecz poza A l e k s a n d r i ą : jej kosmopolitycznymi miesz­ k a ń c a m i istnieje Egipt wiejski, w k t ó r y m wszystkie zasygnalizowane dotychczas problemy — charaktery­ styczne dla sytuacji historycznej okresu p r z e ł o m u so­ cjalnego i kulturowego z w i ą z a n e g o z upadkiem c y w i l i ­ zacji grecko-rzymskiej i ś w i a t o p o g l ą d u antycznego — n a b r z m i a ł y szczególnie. Na'd N i l e m Grecy, k t ó r y c h c e c h o w a ł a bezgraniczna w i a r a w wyższość w ł a s n e j k u l t u r y ( w y r a ż a j ą c a się np. w zasadzie nie podejmowania t r u d u uczenia się j ę z y ­ k ó w podbitych ludów), t r a f i l i na K o p t ó w u w a ż a j ą c y c h się ?a b e z p o ś r e d n i c h s p a d k o b i e r c ó w c y w i l i z a c j i znacz­ nie starszej od k u l t u r y n a j e ź d ź c ó w . Wobec wzajemnego uznania się za b a r b a r z y ń c ó w k o n f l i k t ś w i a t o p o g l ą d o w y był n i e u n i k n i o n y . P o n i e w a ż ludzie m o g ą „współistnieć o d m a w i a j ą c sobie wzajemnie p o r ó w n y w a l n e g o stopnia człowieczeństwa, lecz wtedy jedni stają się p o d w ł a d ­ 1 C 2 0 138 i zając, n y m i i n n y c h " " — proces hellenizacji (a później romanizacji) K o p t ó w ograniczył się do ich eksploatacji. „ P o ­ s t ę p u j ą c a b e z n a d z i e j n o ś ć życia i skrajna n ę d z a , szczegól­ nie pod panowaniem r z y m s k i m , kiedy to Egipcjanie zeszli do r o l i jedynie siły roboczej wykorzystywanej do n a p e ł n i a n i a zbożem spichlerzy R z y m u " , przygotowały grunt dla r e l i g i i nadziei — c h r z e ś c i j a ń s t w a . W ciągu I I I stulecia chrystianizm r o z p r z e s t r z e n i ł się b ł y s k a w i c z ­ nie w c'olinie N i l u , o b e j m u j ą c szerokie rzesze k o p t y j sk'ej ludności wiejskiej. N i e w ą t p l i w i e p r z y c z y n i ł y się dc tego Heine paralele p o m i ę d z y w i a r ą p o g a ń s k i c h K o p ­ t ó w i r e l i g i ą c h r z e ś c i j a ń s k ą . Takie analogie j a k п р . : zagadnienie życia po ś m i e r c i ; idea Boga u ś m i e r c o n e g o i z m a r t w y c h w s t a ł e g o ; t r i a d y b ó s t w (w szczególności Ozyrys — Izyda — Horus) — T r ó j c a P r z e n a j ś w i ę t s z a , Ś w i ę t a Rodzina i t p . oraz fakt, iż koncepcja mono­ teizmu m i a ł a już w ó w c z a s duże poparcie w s p o ł e c z e ń ­ stwie egipskim u m o ż l i w i ł y s z y b k ą a d a p t a c j ę nowej r e Hgii. P r z e t ł u m a c z e n i e (na p r z e ł o m i e I I i I I I wieku) większości k s i ą g Pisma świętego sprawia, że chrystia­ nizm umacnia poczucie jednostki etnicznej i tożsamości k u l t u r o w e j Egipcjan s t a j ą c się m a n i f e s t a c j ą ich ducha narodowego, a t a k ż e protestem przeciwko cesarskiej centralizacji politycznej : k u l t u r a l n e j oraz d y s k r y m i n a ­ cji podbitego ludu. Wyzysk ekonomiczny i p r z e ś l a d o w a n i a chrześcijan za Decjusza, Waleriana, a później Dioklecjana oraz jego n a s t ę p c ę na Wschodzie Maksymina Daję, s t a j ą się za­ czynem do powstania bezprecedensowego w swej skali zjawiska — masowej anachorezy. Dziesiątki tysięcy 28 23 �egipskich chłopów porzuciło ś w i a t cywilizowany, za­ mieszkane obszary nad R z e k ą , u d a j ą c się na nieprzy­ s t ę p n e tereny „ziemi czerwonej". Spalony s ł o ń c e m , prawie pozbawiony życia, pustynny p ł a s k o w y ż Pustyni Wschodniej i Zachodniej staje się ś w i a d k i e m narodzin c h r z e ś c i j a ń s k i e g o mo nasty cyzmu. W I V stuleciu, w sto­ sunkowo k r ó t k i m czasie (kilkudziesięciu lat), fenomen monastycyzmu objął o l b r z y m i ą część t e r y t o r i u m Ce­ sarstwa: poza Egiptem, t a k ż e L i b i ę , P a l e s t y n ę , S y r i ę , Azję Mniejszą, wyspy Morza Ś r ó d z i e m n e g o i ś r ó d z i e m ­ nomorskie w y b r z e ż a Europy. D u ż e rozmiary p r z y b r a ł r ó w n i e ż w krajach spoza k r ę g u ś r ó d z i e m n o m o r s k i e g o : Etiopii, Mezopotamii, A r m e n i i , Gruzji... Wszędzie ideo­ logia odosobnienia doskonale się a k l i m a t y z o w a ł a d z i ę ­ k i w a r u n k o m jakie w y t w o r z y ł y się w I m p e r i u m , skut­ k i e m zarysowanych w y ż e j u k ł a d ó w historycznych. Do s p o t ę g o w a n i a ekspansji monastycyzmu p r z y c z y n i ł a się nadto nowa sytuacja Kościoła w p a ń s t w i e i stosunki w samym K o ś c i e l e . W wiekach V — V I I monachizm stał się p o t ę ż n y m ruchem s p o ł e c z n y m , a wielka liczba mnichów* s p r a w i ł * , iż odgrywali o n i doniosłą r o l ę w życiu r e l i g i j n y m , politycznym i gospodarczym. W k ł a d k u l t u r y monastycznej dc k u l t u r y europejskiej oraz ś w i a ­ towej jest t r u d n y do przecenienia, nie miejsce t u jed­ nak na rozwijanie tego t e m a t u . P o w r ó ć m y jeszcze na moment do z a g a d n i e ń z w i ą z a n y c h z genezą monasty­ cyzmu. Na pustyni egipskiej — w g ł ó w n y c h o ś r o d k a c h samotniczego życia: Tebaidzie oraz N i t r i i , Celli, Scytii — a t a k ż e na sąsiednich pustyniach Judzkiej i Syryjskiej, j u ż w pierwszej p o ł o w i e I V w i e k u k r y s t a l i z u j ą się jego 24 28 podstawowe formy: anachorecka i c e n o b i t a l n a . Spo­ śród t y c h — w y r o s ł y c h z zakwestionowania sensu do­ tychczasowego istnienia — s t y l ó w życia cenobityzm, k t ó r e g o fundamentem są r e g u ł y o k r e ś l a j ą c e zasady k o ­ egzystencji m i n i c h ó w (z nakazem p o s ł u s z e ń s t w a wobec przełożonego na czele), staje się p o z y t y w n ą alterna­ tywą potępionego społeczeństwa. Mnisi są naśladowca­ mi Chrystusa i aniołów oraz życia wzorowanego na życiu apostolskim. Z czasem monastycyzm w s p ó l n o t o ­ w y b ę d z i e coraz dobitniej a f i r m o w a ł w a r t o ś c i społecz­ ne, stając się h o ł u b i o n ą przez Kościół f o r m ą realizacji ideału c h r z e ś c i j a ń s k i e g o . Natomiast anachoretyzm, zro­ dzony z absolutnego sprzeciwu wobec s p o ł e c z e ń s t w a , b y ł najbardziej r a d y k a l n y m w y r a z e m p o t ę p i e n i a p a n u j ą c y c h stosunków socjalnych oraz całej sfery ideologicznej, k t ó r a je s a n k c j o n o w a ł a . Pustelnicy konsekwentnie ne­ gowali wszelkie w a r t o ś c i społeczne, a nawet — w eks­ tremalnej postaci — całą k u l t u r ę . 28 25 Mit samotniczego życia 8 27 Adepci monastycyzmu byli głęboko w i e r z ą c y m i , na w s k r o ś r e l i g i j n y m i l u d ź m i . Dla tych ż a r l i w y c h w y z ­ n a w c ó w c h r z e ś c i j a ń s t w a n a j w y ż s z y m dobrem b y ł Bóg, k t ó r y s t a n o w i ł k r y t e r i u m w a r t o ś c i — p o d s t a w ę nowe­ go, teocentrycznego systemu aksjologicznego. Ucieczki na p u s t y n i ę b y ł y m a n i f e s t a c j ą w y b o r u B o g a . W prze­ k o n a n i u a n a c h o r e t ó w n a g r o d ą za r e z y g n a c j ę ze ś w i a t a doczesnego b y ł o c z e k a j ą c e ich szczęście wieczne. Cel ten p r a g n ę l i o s i ą g n ą ć jeszcze za życia t y m bardziej, 30 23.9 �że — j a k w ó w c z a s u w a ż a n o — kres tego ś w i a t a i S ą d Ostateczny m i a l n a d e j ś ć lada m o m e n t . Za n a j w ł a ś c i w ­ szą d r o g ę do zapewnienia sobie zbawienia, uznano ż y ­ wot — sensu strictissimo — bezgrzeszny. N a s u w a ł o się w z w i ą z k u z t y m pytanie: j a k powinna w y g l ą d a ć k o n ­ kretna p r a k t y k a takiego ż y c i a ? Jako się r z e k ł o , o d ­ p o w i e d z i ą d a n ą przez O j c ó w pustyni było przede wszyst­ k i m porzucenie w i ę z ó w , jakie n a k ł a d a ł o pozostawanie w o b r ę b i e s p o ł e c z e ń s t w a . Egipski pustelnik n a w o ł u j e : „jeżeli zbawieni b y ć — synowie — chcecie, uciekajcie od l u d z i " oraz „ u c i e k a j m y już synowie, g d y ż się zbliża czas". „ Z d a ł y się miasta jako więzienia, a osobność p o k a z y w a ł a się i m R a j e m " . Za pierwszy, najdoskonal­ szy wzorzec dla realizacji swojego i d e a ł u , ś w i ą t o b l i w i anachoreci p r z y j ę l i opisany w Księdze Rodzaju stan pierwotnej n i e w i n n o ś c i i s z c z ę ś l i w o ś c i . Stan ten — w k o n t e k ś c i e tzw. drugiego opisu stworzenia — przed­ stawia i d e a l n ą , w z o r c o w ą s a m o t n o ś ć c z ł o w i e k a (Rdz 2,18). W Eden A d a m pędził ż y w o t w b e z p o ś r e d n i e j blis­ kości Boga i a n i o ł ó w , w s t a ł y m kontakcie z sacrum. Podobnie żyją pustelnicy: J u l i a n Sabas przeprowadza rozmowy z Bogiem, P a w e ł zwany Prostakiem rozma­ w i a (w p o ł u d n i e ) z Jezusem Chrystusem; a a n i o ł o w i e często ich o d w i e d z a j ą , p r z y n o s z ą c „ p o k a r m niebieski" (bezgrzeszny stan c z ł o w i e k a nie u w z g l ę d n i a ł pracy jako źródła u t r z y m a n i a ) . Czas r a j s k i to t a k ż e epoka czu­ łego współżycia człowieka z p r z y r o d ą . Panuje w ó w c z a s wegetarianizm (Rdz 1,29), a z w i e r z ę t a są c z ł o w i e k o w i poddane. P o n i e w a ż temu ostatniemu zagadnieniu auto­ rzy Żywotów p o ś w i ę c a j ą wiele miejsca, my r ó w n i e ż 31 3 2 83 34 35 36 HO I przytoczmy k i l k a f r a g m e n t ó w , k t ó r e t r a k t u j ą o p o s ł u ­ s z e ń s t w i e z w i e r z ą t wobec a n a c h o r e t ó w . D z i k i osioł i k r o k o d y l w y k o n u j ą rozkazy pustelnika Heleniego, Benon w y p ę d z a „dzikiego konia", k t ó r y pola r o l n i k o m p u s t o s z y ł oraz krokodyla, i n n y pustelnik naka­ zuje l w u zastanemu w swej j a s k i n i a ż e b y ją opuścił, co ten natychmiast czyni, podobnie J u l i a n S ł u p n i k przez brata Pankracego poleca l w u opuścić k r a i n ę , w k t ó r e j g r a s o w a ł . Pewien starzec tak p e ł e n cnoty i ł a s k i bożej był, że „lwy w jednej z sobą j a s k i n i p r z e c h o w y w a ł i p o k a r m i m na ł o n i e swoim d a w a ł " , natomiast Pardusa Rzymianina lew nie chciał pożreć, co u z n a ł za znak odpuszczenia m u g r z e c h ó w . P a w e ł z Tebaidy b r a ł w ręce żmije, w ę ż e oraz skorpiony i r o z r y w a ł je w p ó ł , co w i d z ą c mnisi p y t a l i go: „ P o w i e d z nam, coś r o b i ł ześ o d e b r a ł t a k ą ł a s k ę ? " , na co i m odrzekł: „Przebaczcie m i bracia, jeżeli k t o ś będzie m i a ł n i e w i n n o ś ć wszystko m u poddane b ę d z i e , j a k A d a m o w i kiedy b y ł w Raju przed p r z e s t ą p i e n i e m boskiego przykazania". Równie w y r a ź n i e o m a w i a n ą t r e ś ć teologiczną w y r a ż a znane opowiadanie o l w i e ojca Gierasima z d z i e ł k a Jana Moschosa, k t ó r e kończy się n a s t ę p u j ą c o : „To z a ś stało się nie dlatego, żeby lew m i a ł duszę r o z u m n ą , ale że Bóg pragnie o d d a ć c h w a ł ę t y m , k t ó r z y m u o d d a j ą cześć i to nie tylko za życia, ale i po ś m i e r c i oraz p o k a z a ć , jak z w i e r z ę t a były poddane pierwszemu c z ł o w i e k o w i , dopóki nie p r z e k r o c z y ł przykazania i n i m został w y ­ gnany z Raju rozkoszy". Okres szczęśliwej koegzystencji w p i e r w o t n y m Raju t r w a ł do momentu stworzenia niewiasty. B ł o g o s ł a w i o n a 37 �I I . 6. M n i c h D i d y m „różną g a d z i n ą bez szkody d e p t a ł " s a m o t n o ś ć c z ł o w i e k a skończyła się. Ewa zaraz po t y m j a k została stworzona — z d r a d z i ł a . D a ł a się p o d s t ę p ­ nie s k u s i ć — zazdrosnemu o rajskie szczęście ludzi — szatanowi (Rdz 3,1—5). N a k ł o n i ł a t a k ż e Adama do n i e p o s ł u s z e ń s t w a wobec Boga (Rdz 3,6), na skutek cze­ go zostali w y p ę d z e n i z ogrodu Eden (Rdz 3,23). Grzech p i e r w o r o d n y z a p o c z ą t k o w a ł n o w ą e p o k ę w dziejach l u d z k o ś c i : h i s t o r i ę oddalania się c z ł o w i e k a od Boga oraz s t o p n i o w ą d e g e n e r a c j ę l u d z i . Pierwszy grzech po­ zostaje w b e z p o ś r e d n i m z w i ą z k u z aktem seksualnym i p r o k r e a c j ą (Rdz 3,16; 4,1—2), co pociągnęło za sobą poddanie c z ł o w i e k a „ p r a w u cierpienia i p r a w u ś m i e r ­ c i " . Ojcowie pustyni, o d t w a r z a j ą c y zakłóconą l u d z k i m wszeteczeństwem harmonię świata, traktują pożądli­ w o ś ć s e k s u a l n ą jako grzech najcięższy. Walka z p o k u ­ sami cielesnymi należy w ich m n i e m a n i u do z a d a ń naj­ w a ż n i e j s z y c h . Ź r ó d ł e m n a m i ę t n o ś c i ciał są m.in. zmys­ ły, k t ó r e mnisi u m a r t w i a j ą na wiele s p o s o b ó w : np. smak słoną w o d ą , w ę c h p r z y k r y m i zapachami i t d . Za j e d n ą z najskuteczniejszych f o r m ascezy uchodzi post, a ponadto ograniczona ilość snu, w y s i ł e k fizyczny, po­ waga, milczenie i w ogóle wszelka p o w ś c i ą g l i w o ś ć . W „ Ż y w o t a c h O j c ó w " zawartych jest wiele przestróg przed grzechem c i e l e s n y m . Ł a d n i e w y r a z i ł to pewien „święty starzec" s t w i e r d z a j ą c : „Dzieci, sól pochodzi z morza, lecz jeśli zbliży się do wody, r o z p ł y w a się i g i ­ nie. Podobnie m n i c h : pochodzi z niewiasty, lecz gdy zbliży się do b i a ł o g ł o w y , r o z p r z ę g a .się i przestaje b y ć mnichem". W opinii ś w i ą t o b l i w y c h m ę ż ó w celibat 38 3 0 40 41 (cnota czystości) należy do podstawowych w a r u n k ó w osiągnięcia życia wiecznego; jest koniecznym etapem na drodze p r o w a d z ą c e j do pcnownego zespolenia czło­ wieka z Bogiem. P o d s u m o w u j ą c dotychczasowy tok w y ­ w o d ó w na temat znaczeń anachoretyzmu s t w i e r d ź m y , że opisywany w Żywotach Ojców ś w i ą t o b l i w y t r y b ż y ­ cia polega na o d t w a r z a n i u R a j u . Przywracanie przez p u s t e l n i k ó w stanu rajskiej szczęśliwości i n i e ­ w i n n o ś c i modelowane jest m . i n . poprzez: s a m o t n o ś ć (i celibat), pozostawanie w b e z p o ś r e d n i m kontakcie z sacrum, s p o ż y w a n i e p o k a r m u niebieskiego, błogie w s p ó ł ­ życie z p r z y r o d ą (panowanie nad z w i e r z ę t a m i ) i t d . Czas „ p o c z ą t k u " jest przez Ojców pustyni waloryzowany zde­ cydowanie pozytywnie. M a m y t u do czynienia z typo­ w y m dla m y ś l e n i a mitologicznego sposobem odczuwa­ nia czasu z w a n y m i n w e r s j ą h i s t o r y c z n ą . Opisany w K s i ę d z e Rodzaju m i t Raju (mit rozumiany t u jako „ p e w i e n p i e r w o t n y sposób w y r a ż a n i a t r e ś c i n a j g ł ę b ­ szej"), jest j e d n ą z wersji — znanego w i e l u mitolo­ giom — obrazu „złotego w i e k u " l u d z k o ś c i . Anachoretyzm stanowi jego s c h r y s t i a n i z o w a n ą r e a l i z a c j ę . Jed­ n a k o w o ż analiza fenomenu pustelnictwa w kategoriach powtarzania sytuacji wzorcowej, ujawnia tylko jeden aspekt nader wieloznacznego zjawiska. Ideologia odo­ sobnienia jest r ó w n i e ż m i t e m eschatologicznym. Zycie a n a c h o r e t ó w m o ż n a (i należy) i n t e r p r e t o w a ć także jako antycypowanie Raju. U b ó s t w o m n i c h ó w — na p r z y k ł a d — to z jednej strony powtarzanie sytuacji sprzed grzechu pierworodnego (wówczas c z ł o w i e k o w i 42 4 3 141 �Mulufht* nolbni tec ~b-m» }UERONYM Va^n tłumią pr*A,tv. faumi*. ll. Г.У. tru л Ai e\u )',trum fertant vttcrum i tslgt*, <v«« fffitubtt tr~i fir ti­ 7. Sw. Hieronim, Ojciec i Doktor Kościoła, autor pierwszych w języku tów, w okresie życia pustelniczego obce było pojęcie własności), z drugiej natomiast — ewangeliczny nakaz, k t ó r e g o w y p e ł n i e n i e jest jednym z w a r u n k ó w o s i ą g n i ę c i a nieba (Mt 19,21). Celibat i cnota czystości w perspektywie eschato­ logicznej u z y s k u j ą s a n k c j ę w słowach Jezusa: „Są t r z e b i e ń c y , k t ó r z y się sami na to skazali, dla k r ó l e s t w a niebieskiego" (Mt 19,12). R e c e p t ą na panowanie nad z w i e r z ę t a m i i tutaj jest b e z g r z e s z n o ś ć : „jeżeli p r z y k a ­ zania Pana naszego Jezusa Chrystusa p r z e s t r z e g a l i ś m y , to z w i e r z ę t a zaiste b a ł y b y się nas; ale przez grzech n i e w o l n i k a m i stawszy się, my się ich b a ć pokazuje­ my". P r z y k ł a d y m o ż n a m n o ż y ć . K r ó t k o m ó w i ą c , anachoreci o d p o w i a d a j ą t a k ż e na zawarte w Ewangelii wezwanie: „ p o k u t ę czyńcie, zbliżyło się b o w i e m k r ó l e ­ stwo niebieskie" (Mt 3,2). Asceza ma na celu przygoto­ wanie p o w t ó r n e g o p r z y j ś c i a Zbawiciela. Pustelnicy dążą do zrealizowania zapowiedzianego K r ó l e s t w a Bożego. I c h życie to w y p e ł n i e n i e oczekiwanego przez w i e r n y c h czasu urzeczywistnienia w a r t o ś c i n a j w y ż s z y c h . 44 4 5 R e a s u m u j ą c : w modelu anachoreckim zarówno przeszłość, j a k i przyszłość są waloryzowane dodatnio. B ł o g o s ł a w i o n y p o c z ą t e k zapowiada, przygotowuje i uza­ sadnia szczęśliwy koniec c z ł o w i e k a . T y l k o realny czas t e r a ź n i e j s z y jest p o t ę p i o n y ; nie posiada w a r t o ś c i , nie ma znaczenia i nie interesuje m n i c h ó w . Anachoreci po­ r z u c a j ą c ś w i a t doczesny „ w y ł ą c z a j ą " się z p r z e m i j a j ą ­ cego, n i e t r w a ł e g o , zmiennego czasu ś w i e c k i e g o . Ludzie, k t ó r z y „ u m a r l i " dla ś w i a t a (motyw tej ś m i e r c i przed­ stawiony jest w Żywotach Ojców m . i n . poprzez obrazy p u s t e l n i k ó w p r z e b y w a j ą c y c h w grobach), t r a c ą czas i w y c h o d z ą poza jego zasięg — ale j e d n o c z e ś n i e — zdo­ 142 9 łacińskim J** Żywo­ b y w a j ą w zamian w i e c z n o ś ć i w s z e c h o b e c n o ś ć , a więc prawdziwe życie. Przez; samotniczy ż y w o t „ w ł ą c z a j ą " się w czas ś w i ę t y , czas c h r z e ś c i j a ń s k i e g o m i t u . S w o i m życiem przeszłość i przyszłość p r z e k s z t a ł c a j ą w i n n ą współczesność — b e z c z a s o w ą teraźniejszość m i t y c z n ą . „ J e d y n i e w n i e z m ą c o n e j r ó w n o c z e s n o ś c i lub, co na j e d ­ no wychodzi, poza czasem m o ż e odsłonić się p r a w d z i ­ w y sens tego, co było, co jest i co b ę d z i e . . . " , albo­ w i e m „istotą tajemnicy jest i b ę d z i e b e z c z a s o w ą t e r a ź ­ niejszość". O pustelnikach m o ż n a p o w i e d z i e ć : „mit p r z e m i e n i ł się w nich w m i s t e r i u m , a między „ b y ć " i „ o z n a c z a ć " nie b y ł o dzielącej r ó ż n i c y " — odnosząc do nich słowa T. Manna. Życie anachoreckie jest sui generis r y t u a ł e m ; dramatem, k t ó r e g o odgrywanie zapewnia zbawienie. 49 4 7 4 8 To, co zostało powiedziane d o t ą d o w i z j i czasu, k t ó r ą w y e k s p l i k o w a l i ś m y z t k w i ą c e g o implicite w Ży­ wotach Ojców c h r z e ś c i j a ń s k i e g o m i t u samotniczego ż y ­ cia, da się z a s t o s o w a ć — mutatis mutandis — r ó w n i e ż do analizy w y o b r a ż e ń p r z e s t r z e n n y c h tam za­ w a r t y c h . Dawno j u ż stwierdzono, ż e w ś w i a t o p o g l ą d z i e m i t y c z n y m zjawiska w a ż n e w wymiarze czasowym, znaj­ d u j ą swoje odbicie t a k ż e w przestrzeni. P r z e j d ź m y więc do przedstawienia sceny, na k t ó r e j toczy się akcja „ob­ r z ę d u " pustelniczego ż y w o t a . Kandydaci na e r e m i t ó w p o r z u c a j ą c swoje dotych­ czasowe życie w ś r ó d s p o ł e c z e ń s t w a , opuszczali ś w i a t zaludniony: domy, wsie, miasta; całą — u z n a n ą za po­ t ę p i o n ą ziemię — ekumene. U w a ż a l i , iż b e z p o ś r e d n i k o n t a k t z sacrum może d o k o n a ć się tylko na obszarze �I I . 8. Ilustracja w i a r y w obcowanie m n i c h ó w z a n i o ł a m i . Cenobita na rys. ubrany w sym­ boliczny ubiór mnicha: kaptur oznacza n i e w i n n o ś ć , szkaplerz — p o s ł u s z e ń s t w o , pas — m ę ­ stwo i czystość „ d z i e w i c z y m " , nie s k a ż o n y m g r z e s z n ą d z i a ł a l n o ś c i ą l u ­ dzi. W y r u s z a j ą c w d r o g ę na poszukiwanie miejsc ś w i ę t y c h w i e r z y l i , że z n a j d ą je na terenach s t a n o w i ą ­ cych anekumene: pustyniach i g ó r a c h . T a m szukali ongiś utraconej ojczyzny Adamn, k t ó r ą teraz anachoreci — n o w i Adamowie p r a g n ę l i o d z y s k a ć . Nie było to p r z e d s i ę w z i ę c i e n i e m o ż l i w e do s p e ł n i e n i a , albowiem „w w y o b r a ż e n i a c h c h r z e ś c i j a n s t a r o ż y t n y c h i ś r e d n i o ­ wiecznych raj opisany w Księdze Rodzaju istniał w dalszym ciągu w sensie d o s ł o w n y m . . . " . Tyle tylko, iż — j a k mniemano — „ d a l e k ą morza i ziemi odległoś­ cią od naszej zamieszkanej oddalony tak jest w y n i e ­ siony, że prawie aż nieba d o t y k a " . Ostatnie słowa tego cytatu d a j ą k o n k r e t n ą w s k a z ó w k ę d o t y c z ą c ą w y ­ b o r u odpowiedniego miejsca eremu: nowy Raj Ojców p u s t y n i w i n i e n z n a j d o w a ć się na g ó r z e. Za t a k i m usytuowaniem pustelni p r z e m a w i a j ą i inne w z g l ę d y . W S t a r y m Testamencie znajduje się wiele wzmianek w s k a z u j ą c y c h na d o n i o s ł ą r o l ę o d g r y w a n ą przez w z g ó r z a w kontaktach Bóg — człowiek. Szczególnie góra Boża Horeb (Synaj) b y ł a miejscem wielokrotnego k o m u n i k o ­ wania się Boga z l u d ź m i . P r z y p o m n i j m y : tu Pan uka­ zał się Mojżeszowi i w y j a w i ł m u i m i ę Swoje (Wj 3,1-—2; 3,14); t u z a w a r ł przymierze z ludem (Wj 19,18—20), d a j ą c m u przykazania (Wj 20,2'—17); tutaj wreszcie ob­ j a w i ł się Eliaszowi ( I K r l 19,9—13). Wzniesienia były terenem nieoficjalnych (plebejskich) f o r m k u l t u . Na w y ż y n a c h s k ł a d a n o ofiary Jahwe; a jeden z p a g ó r k ó w nazywano „Na w z g ó r z u Pan się ukazuje" (Rdz 22,14). Odnowienie przymierza I z r a e l i t ó w z Bogiem d o k o n a ł o 4 9 50 51 5 2 się t a k ż e na górze zwanej G a r i z i m (Joz 8,30—35). W i e l ­ kie znaczenie w tak zdecydowanie p o z y t y w n y m w a r ­ t o ś c i o w a n i u „góry", miało skojarzenie tego k i e r u n k u z „ n i e b e m " . K r ó t k o m ó w i ą c opozycja g ó r a - d ó ł n a l e ż y do podstawowych kategoryzacji przestrzennych w micie chrześcijańskim. W modelu anachoreckim, podobnie j a k w k a ż d e j mitycznej koncepcji przestrzeni, mamy do czynienia z z a s a d n i c z ą jej n i e j e d n o r o d n o ś c i ą ( s e g m e n t a r n o ś c i ą ) . Poszczególne fragmenty przestrzeni r ó ż n i ą się od siebie stopniem ś w i ę t o ś c i . Pustelnicy c e n i ą jedynie te miejsca, k t ó r e są daleko od ludzi (profanum) a blisko Boga (sacrum). G ó r a najlepiej s p e ł n i a te w a r u n k i , dlatego jest n a j c z ę s t s z y m miejscem z a k ł a d a n i a e r e m ó w . Żywoty Ojców r o j ą się od p r z y k ł a d ó w to p o t w i e r d z a j ą c y c h . Z w i ą z e k życia eremickiego z g ó r a m i b y ł w ó w c z a s tak ścisły, że zwrot „pójść w g ó r y " b y ł (w o k r e ś l o n y m k o n t e k ś c i e ) r ó w n o z n a c z n y z p o d j ę c i e m życia monastycz­ nego. D r u g ą bardzo c h a r a k t e r y s t y c z n ą cechą miejsca pus­ telni było ź r ó d ł o . Koniecznie m u s i a ł o to b y ć tzw. „źródło wody ż y w e j " czyli „ s a m o r o d n e j wody s t r u ­ m i e ń " . Trzecim elementem pustelni było d r z e w o (naj­ częściej jest to palma daktylowa), k t ó r e g o owoce sta­ n o w i ł y pokarm, a liście m o g ł y służyć za okrycie. M a m y tu kolejne s y g n a ł y w s k a z u j ą c e jednoznacznie na to, iż erem b y ł swego rodzaju odwzorowaniem Raju (Rdz 2,10; 2,9). Ostatnim d a j ą c y m się w y e k s p l i k o w a ć z Żywotów Ojców s k ł a d n i k i e m idealnego miejsca pustelni była 53 из �I I . 9. Hieronim Bosch, Kuszenie j a s k i n i a . P o d s u m o w u j ą c tę część naszej analizy fe­ nomenu anachoretyzmu należy p o w i e d z i e ć , że zrekon­ struowane w y ż e j miejsce eremu było w przekonaniu p u s t e l n i k ó w terenem w y b r a n y m , lub w r ę c z specjalnie stworzonym przez Boga dla u m o ż l i w i e n i a anachoretom b e z p o ś r e d n i e g o z N i m k o n t a k t u . Eremici p ę d z ą c swój samotniczy ż y w o t w t a k i m szczególnym miejscu mogli ł a t w o o b c o w a ć z wiecznością. K r e u j ą c specyficzną cza­ s o p r z e s t r z e ń , m i t anachorecki p o w o d o w a ł , że pustelnicy (w niej p a r t y c y p u j ą c y ) znajdowali się w swoistym s t a ­ n i e —• na granicy p o m i ę d z y z n i k o m y m ś w i a t e m do­ czesnym, a ż y c i e m wiecznym. S t ą d p r z e j ś c i e anachoret ó w do ś w i a t a pozaziemskiego było jedynie z w y k ł ą „ f o r m a l n o ś c i ą " . Po ś m i e r c i Amona (z N i t r i i ) , św. A n t o n i w i d z i a ł jego duszę do nieba n i e s i o n ą ; Pafnucy r ó w n i e ż b y ł w z i ę t y do nieba przez a n i o ł ó w ; t a k ż e d u s z ę Anufa a n i o ł o w i e tam zabrali, podobnie jak duszę — zabitego p i o r u n e m — Szymona S ł u p n i k a . Ś m i e r ć fizyczna tak dalece nie w y r z ą d z a ł a pustelnikom szkody, że ciała ich nie u l e g a ł y r o z k ł a d o w i . Pozostawanie e r e m i t ó w w ,„sta144 1 św. Antoniego nie granicznym", m i a ł o jeszcze inny w y m i a r : n a r a ż a ł o ich na szczególne n i e b e z p i e c z e ń s t w o ze strony demo­ nów. H e r o i z m a n a c h o r e t ó w p o l e g a ł m.in. na t y m , iż u d a j ą c się na p u s t y n i ę , ś w i a d o m i e podejmowali o n i o t w a r t ą w a l k ę z „ n i e c z y s t y m i duchami" w ich w ł a s n e j siedzibie (Mt 12,43; Ł k 11,24). Jedynie „ a t l e c i " ascezy „mogli się m i e r z y ć z demonami, p o n i e w a ż t y l k o oni b y l i zdolni ujrzeć ich t w a r z ą w twarz i znieść tę strasz­ ną wizję". Wzorem pustelniczego bohaterstwa był A n t o n i , k t ó r y w i e l o k r o t n i e toczył z w y c i ę s k i e boje z d i a b ł a m i : w grobowcach, ruinach zamku, na górze Quolzem. W i e l k i asceta Szymon (zwany później S ł u p nikiem) w s z e d ł do w y s c h ł e j studni „gdzie nieczyste duchy m i e s z k a ł y " ; a Euzebiusz w y z w a ł demony, osia­ d a j ą c w dawnej ś w i ą t y n i p o g a ń s k i e j . Anachoretom przy­ chodzi toczyć w a l k i z d i a b ł a m i p r z y b i e r a j ą c y m i prze­ r ó ż n e postacie: p i ę k n y c h kobiet; g a d ó w , p ł a z ó w i i n ­ nych z w i e r z ą t ; maszkar; a nawet s m o k ó w i bazylisz­ ków. Szatan, w celu osiągnięcia sukcesu, p o s ł u g u j e się r ó ż n o r o d n y m i sztuczkami. (W charakterze ciekawostki 6 4 55 5 6 5 7 �II. 10. H i e r o n i m Bosch, Św. Jan Chrzciciel. Jagnię czystość i n i e w i n n o ś ć podajmy, że j e d n y m ze sposobów u m o ż l i w i a j ą c y c h roz­ szyfrowanie jego p o d s t ę p ó w , jest rozpoznanie wroga po z n a m i o n u j ą c y m go p r z y k r y m zapachu — zasadniczo róż­ n y m od p i ę k n e j woni ś w i a d c z ą c e j o obecności aniołów). W ł a ś c i w y pustelnikom stan mediacji, nie t y l k o skazuje ich na a t a k i ze strony d e m o n ó w , lecz daje szczególną moc — czynienia c u d ó w . Teon, Beniamin i i n n i anachoreci m i e l i moc cudownego uzdrawiania, a Mucius posiadł n i e z w y k ł e u m i e j ę t n o ś c i : N i l przechodził mocząc się zaledwie do k o i a n ; przez z a m k n i ę t e d r z w i do i n ­ nych p u s t e l n i k ó w „na wyższych s k a ł a c h siedzących wchodził"; w d o w o l n y m miejscu natychmiast mógł się znaleźć. Przytoczone wyżej p r z y k ł a d y ś w i a d c z ą , że p r z e s t r z e ń w analizowanym przez nas micie j a w i się jako a m b i ­ walentna: poza miejscami ś w i ę t y m i , są r ó w n i e ż miejsca zamieszkiwane przez demony (złe duchy). Ta ambiwalencja pustyni w y r a ż a się ponadto w t y m , iż — oprócz d e m o n ó w i dzikich z w i e r z ą t — jest ona m i e j ­ scem schronienia p r z e s t ę p c ó w . N a p i s a ł Jan Chryzostom: symbolizuje Chrystusa a także „Przed p r z y j ś c i e m Zbawiciela Jezusa Chrystusa, g ó r y były schronieniem dla dzikich z w i e r z ą t i r o z b ó j n i k ó w ; ale od czasu, gdy ludzie m o g ą o s i ą g n ą ć cnotę a n i e l s k ą , umieścili oni na szczytach swe siedziby, w k t ó r y c h na­ śladują życie a n i o ł ó w . " Góry i pustynie z a m i e s z k u j ą ludzie, k t ó r z y w y k l u c z y l i się ze s p o ł e c z e ń s t w a : święci anachoreci oraz w y k l ę c i zbrodniarze. F a k t tego s ą s i a ­ dowania powoduje, że zbójca jest a n t y t e z ą pustelni­ ka. Teksty Żywotów w i e l o k r o t n i e a k c e n t u j ą tę przeciws t a w n o ś ć . Na dowód przytoczmy (w streszczeniu) k i l k a o p o w i a d a ń : H i l a r i o n żyje na pustyni p e ł n e j zbójców, a gdy ci n a ń n a p a d a j ą — nasz bohater wykazuje się n i e z w y k ł ą o d w a g ą . K i e d y na Teona chcieli n a p a ś ć roz­ bójnicy, ten ich „ c u d o w n y m sposobem z w i ą z a ł " . Ponie­ waż ojcu A m o n o w i zbójcy w y j a d a j ą pokarm, nakazuje on d w o m smokom, aby wejścia do jaskini p i l n o w a ł y . R ó w n i e ż pustelnika z góry Atlibens złoczyńcy napadli... Zgodnie z f u n k c j o n u j ą c ą w ś w i a d o m o ś c i mitycznej za­ s a d ą i ten k o n f l i k t dobra ze złem, przynosi z w y c i ę s t w o dobra: z w y c i ę ż e n i i skruszeni zbóje n a w r a c a j ą się, zo58 145 �I I . 11. Rysunek Bruegela do obrazu Kuszenie stając m n i c h a m i — czynią p o k u t ę . P r z y k ł a d y w s p o m ­ nianych już ojców Teona i Muciusa, a ponadto Mojżesza (czarnego n i e w o l n i k a , k t ó r y został p o t ę ż n y m hersztem, a później w y b i t n y m mnichem) oraz D a w i d a (zakonnika b ę d ą c e g o w c z e ś n i e j p r z y w ó d c ą bandy), dobitnie o t y m ś w i a d c z ą . W w y m i e n i o n y c h osobach d o k o n a ł a się s y n ­ t e z a p r z e c i w i e ń s t w : zbójcy (zło) i pustelnika (dobro). „ M e d i a c y j n o ś ć " jest w t y m przypadku niejako s p o t ę ­ gowana (w stosunku do i n n y c h O j c ó w pustyni) — stąd ich z w i ę k s z o n a moc (patrz w y ż e j : podania o Muciusie i Teonie). W i e l o w ą t k o w o ś ć , w i e l o p ł a s z c z y z n o w o ś ć i wieloznacz­ ność e l e m e n t ó w m i t u , k t ó r y u s i ł u j e m y t u r o z s z y f r o w a ć , nakazuje p o w r ó c i ć raz jeszcze do kwestii z w i ą z k u anac h o r e t ó w z rajem. O p i s u j ą c stan n i e w i n n o ś c i i szczęśli­ w o ś c i oraz odtwarzanie sytuacji rajskiej w ideale anachoreckim, p o m i n ę l i ś m y (celowo) jeden z bardzo istot­ nych m o m e n t ó w — p i e r w o t n ą n a g o ś ć człowieka (Rdz 2,25) — do k t ó r e g o teraz zamierzamy w r ó c i ć , ażeby w z b o g a c i ć n a s z ą i n t e r p r e t a c j ę ; n a c z e ń fenomenu pustelnictwa. Ojcom pustyni „ s t r ó j " Adama nie b y ł obcy: pewien anachoreta przez 35 lat po p u s t y n i nago cho­ dził; jeszcze lepszy był pustelnik Sofroni, k t ó r y 70 lat żył nago nad Morzem M a r t w y m ; inny eremita lat 50 na górze Synaj w z u p e ł n e j s a m o t n o ś c i mieszkał, j e d y ­ nie w ł a s n y m w ł o s i e m odziany.. P r z y k ł a d ó w nagości pustelników jest w Żywotach wiele. U w a ż a j ą oni, iż ubranie to rzecz ś w i e c k a i grzeszna, k t ó r a c z ł o w i e ­ k o w i przed p o p e ł n i e n i e m grzechu b y ł a nieznana. „ O k r y ­ wanie wstydu ciała swego" — to owoc grzechu. Jed­ n a k ż e nagość posiada t u jeszcze inne znaczenie: stan rajski jest kojarzony z ż y c i e m zgodnym z n a t u r ą . N a t u r a l n o ś ć p u s t e l n i k ó w p o d k r e ś l a j ą m . i n . opisy sposo­ b ó w ich o d ż y w i a n i a : nagi pustelnik pasie się (!) na t r a w i e ; wspomniany Sofroni żywił się jedynie ziołami; Julian Sabas i jego uczniowie s p o ż y w a l i t y l k o j a r z y n y 146 św. Antoniego „w stanie n a t u r a l n y m " ; r ó w n i e ż Jakub Nisibita j a d a ł w y ł ą c z n i e pokarmy r o ś l i n n e i w dodatku surowe (!). Usytuowanie a n a c h o r e t ó w po stronie natury, widoczne jest t a k ż e w ich relacji do z w i e r z ą t . P r z y k ł a d o w o : dzi­ ka koza uczy pustelnika r o z r ó ż n i a ć zioła; lwica zwraca się do jednego z e r e m i t ó w z p r o ś b ą o p r z y w r ó c e n i e wzroku jej szczeniętom.; wilczyca, k t ó r a p o p e ł n i ł a k r a ­ dzież prosi pustelnika o odpuszczenie w i n y , natomiast sarna wskazuje miejsce, w k t ó r y m leżały zwłoki anachorety... Posiadanie u m i e j ę t n o ś c i porozumiewania się ze z w i e r z ę t a m i pozostaje w stosunku komplementarności z niechęcią p u s t e l n i k ó w do u ż y w a n i a — b ę d ą ­ cego w y t w o r e m k u l t u r y — j ę z y k a ludzi. W i e l o m ó w n o ś ć traktowana jest jako ciężki grzech, a milczenie u w a ż a się za jeden ze skutecznych ś r o d k ó w p r o w a d z ą c y c h do zbawienia. ( P r z y k ł a d e m na to może być 30-letnie m i l ­ czenie Teona). Miejsce pustelni to, z tego p u n k t u w i ­ dzenia, r ó w n i e ż element natury. Ariachoreci sypiają naj­ częściej w jaskiniach, grotach i t p . — czyli p o d s u n i ę t y c h przez n a t u r ę miejscach — lub w r ę c z pod g o ł y m niebem. Konkludując: w modelu anachoretyzmu, człon pierwszy opozycji n a t u r a - k u l t u r a jest w a r t o ś c i o ­ wany dodatnio, natomiast drugi — ujemnie. Ku'.tura, w rozumieniu O j c ó w pustyni, to efekt z a k ł ó c e n i a usta­ nowionego przez Boga ładu. Powstanie k u l t u r y łączy się ściśle z przekroczeniem boskiego zakazu; jej naro­ dziny to dzieło ludzi skuszonych przez szatana. T y m , co m i ł e Bogu (święte) jest natura; natomiast k u l t u r a jako sfera ś w i e c k a i grzeszna jest p o t ę p i o n a . Życie zgodne z n a t u r ą , to w m n i e m a n i u p u s t e l n i k ó w , kolejna recepta na osiągnięcie z b a w i e n i a . G w o l i ścisłości nadm i e ń m y , iż nagość poza o m ó w i o n y m i t u znaczeniami uzasadnianymi wskazaniami p o c h o d z ą c y m i z przesz­ łości ( p o c z ą t k o w a n a g o ś ć wzmiankowana w Księdze Rodzaju), oraz teraźniejszości (nagość jako znak zer­ wania z k u l t u r ą ) — ma t a k ż e uzasadnienie eschatolo59 �giczne. W jednej z apokryficznych ewangelii uczniowie p y t a j ą Chrystusa: „Kiedy n a m się pokażesz i kiedy Cię zobaczymy?"; na co o t r z y m u j ą o d p o w i e d ź : — „ K i e ­ dy zdejmiecie szaty i nie będziecie się w s t y d z i ć " . C a ł k o w i t a s a m o t n o ś ć , absolutne milczenie, n a g o ś ć itd., to raczej teoretyczne postulaty s p e ł n i a n e przez nie­ w i e l u a n a c h o r e t ó w . Rzeczywista p r a k t y k a samotnicze­ go ż y w o t a w y g l ą d a ł a nieco inaczej. Pustelnicy nie izolo­ w a l i się z u p e ł n i e od ludzi; milczenie p r z e r y w a l i cho­ ciażby dla udzielenia nauk o d w i e d z a j ą c y m ich piel­ grzymom, a ciało swoje o k r y w a l i s k ó r a m i z w i e r z ę c y m i . S t r ó j w fenomenie chrześcijańskiego monastycyzmu s p e ł n i a ł w a ż n ą f u n k c j ę , o k t ó r e j szerzej powiemy za chwilę. Na razie o d w o ł a j m y się raz jeszcze do m e n t a l n o ś c i ó w c z e s n y c h c h r z e ś c i j a n . Otóż w e d ł u g w i e r z e ń s t a r o ż y t ­ nych i ś r e d n i o w i e c z n y c h w y z n a w c ó w Chrystusa, nie wszyscy ludzie — spośród p o k o l e ń ż y j ą c y c h po grzechu p i e r w o r o d n y m — b y l i p r z e k l ę c i . Stary Testament po­ daje, iż dwie osoby zyskały sobie szczególne uznanie u Pana: Henoch (Rdz 5,21—24) i Eliasz (1 K r i 17 nn.; 2 K r i 1 п.). S w o i m ż y c i e m zasłużyli sobie na to, że nie zaznali ś m i e r c i lecz b e z p o ś r e d n i o b y l i wzięci (z c i a ł e m i d u s z ą ) do Raju. O Henochu niewiele wiadomo poza t y m , iż żył „w p r z y j a ź n i z Bogiem a n a s t ę p n i e znikł, bo z a b r a ł go B ó g " (Rdz 5,24). Bardziej szczegółowo B i b l i a opisuje p o s t a ć i ż y w o t Eliasza. Jego, a t a k ż e Elizeusza i Jana Chrzciciela u z n a j ą Ojcowie pustyni za swych ludzkich p o p r z e d n i k ó w . Ś w i ę t o ś ć życia p r o r o ­ k ó w b y ł a poparta autorytetem ś w . P a w ł a z Tarsu, k t ó r y w Liście do H e b r a j c z y k ó w w y r a z i ł się o nich t y m i słowy: „...tułali się w s k ó r a c h owczych i kozich, w nędzy, w utrapieniu, w ucisku — ś w i a t nie b y ł ich w a r t — i b ł ą k a l i się po pustyniach i g ó r a c h , po j a s k i ­ niach i rozpadlinach ziemi" (Hbr 11,37 п.). Fragmenty ich ż y c i o r y s ó w p r z y j ę t o za wzorzec, z k t ó r e g o korzystali zarówno anachoreci, j a k i cenobici. Monastycyzm c h r z e ś c i j a ń s k i b y ł n a ś l a d o w n i c t w e m samotnictwa, u b ó s t w a , celibatu oraz pewnych i n n y c h f o r m ascezy p r a k t y k o w a n y c h przez p r o r o k ó w (np. p o s t ó w ) . 60 W a ż k ą rolę w p o d k r e ś l a n i u b e z p o ś r e d n i e j łączności p o m i ę d z y starozakonnymi p r o r o k a m i i c h r z e ś c i j a ń s k i m i m n i c h a m i o d g r y w a ł s t r ó j . W 2 K r i Eliasz opisany jest jako „człowiek w płaszczu z sierści i pasem s k ó ­ r z a n y m przepasany d o k o ł a bioder" (2 K r i 1,8). Płaszcz Eliasza jest n a r z ę d z i e m dokonania p r z e z e ń cudu oraz — nade wszystko — znakiem p o w o ł a n i a do s p e ł n i a n i a f u n k c j i prorockiej, czyli aktualnego objawienia w o l i Bożej (głoszenia Bożego słowa). K i e d y Eliasz chce prze­ k a z a ć Elizeuszowi swój charyzmat, czyni to poprzez da­ rowanie m u płaszcza, p e ł n i ą c e g o t u rolę oznaki na­ s t ę p s t w a (2 K r i 2,13). Pozostaje to w zgodzie z całą starotestamentową t r a d y c j ą t r a k t o w a n i a stroju jako znaku: ubranie c z ł o w i e k a m ó w i o n i m (Syr 19,30). „ K i e ­ dy w B i b l i i otrzymuje ktoś n o w ą szatę, staje się i n n y m c z ł o w i e k i e m . Szata jest b o w i e m odbiciem p o r z ą d k u B o ­ żego w ś w i e c i e i znakiem osoby w jej tożsamości i od­ r ę b n o ś c i " . M o t y w odmiany stroju, r ó w n o z n a c z n y z od­ m i a n ą sposobu życia, w i e l o k r o t n i e w y s t ę p u j e w Żywo­ tach Ojców. Poza Eliaszem i Elizeuszem, r ó w n i e ż Jan Chrzciciel — trzeci w ś r ó d p r o r o k ó w wzorzec ś w i ą t o b l i ­ wego m ę ż a — „nosił odzienie z s i e r ś c i w i e l b ł ą d z i e j i pas s k ó r z a n y o k o ł o bioder..." (Mt 3,4; M k 1,6). O k r y ­ cie e r e m i t ó w , tzn. s k ó r a z w i e r z ę c a ( p r z e w a ż n i e — j a k j u ż wspomniano — owcza lub kozia) w z g l ę d n i e płaszcz z w i e l b ł ą d z i e j sierści oraz s k ó r z a n y pas — w i ą ż ą się s w ą s y m b o l i k ą z u b i o r e m p r o r o k ó w . Ponadto i s t o t n y m w y r ó ż n i k i e m c h r z e ś c i j a ń s k i c h s a m o t n i k ó w b y ł a laska (najczęściej w k s z t a ł c i e greckiej l i t e r y „ T a u " ) , wzoro­ 6 1 wana na lasce Elizeusza (2 K r i 4,29). Jak d o n i o s ł ą f u n k ­ cję s e m i o t y c z n ą p e ł n i ł s t r ó j , machaj zaświadczy — o p i ­ sany przez Palladiusza w Historii Lausiaca — przy­ padek niejakiego zakonnika (?) i m i e n i e m Serapion z p r z y d o m k i e m Sindonita (gr. „ s m d o n " = „ p r z e ś c i e r a d ­ ło"). Nie nosił on s k ó r y , a n i laski, nic zgoła poza p r z e ś ­ c i e r a d ł e m , s ł u ż ą c y m m u za jedyne odzienie. Z tego po­ wodu — j a k podaje autor — n i k t w Atenach go nie n a k a r m i ł . Uznano go zapewne ( i chyba słusznie) nie za bogobojnego mnicha, lecz za jednego z licznych wtedy, w ę d r o w n y c h a b n e g a t ó w o b r a ż a j ą c y c h opinię p u ­ b l i c z n ą i d r w i ą c y c h sobie z niej. N a w i ą z y w a n i e do tradycji prorockiej znajduje swój wyraz t a k ż e w stosunku p u s t e l n i k ó w do przestrzeni. Wyżej wspomniano, że w modJiu anachoretyzmu n a j ­ bardziej cenionymi były miejsca teofanii. Teraz wypada dodać, iż duże uznanie m i a ł y r ó w n i e ż miejsca h i e r o f a n i i : p r z e s t r z e ń z w i ą z a n a z działalnością Eliasza oraz Elizeusza i Jana Chrzciciela. Gorę K a r m e l p r z y j ę t o za p r z y k ł a d miejsca eremu spełniającego w p e ł n i w y m a ­ gane w a r u n k i : jest gorą, na k t ó r e j znajduje się j a s k i ­ nia, źródło wody ż y w e j (źródło Eliasza), m n o g o ś ć po­ ż y w i e n i a z ziół i owoców, a nadto zdrowe powietrze. Pustelnicy „górę K a r m e l w uszanowaniu o s o b l i w y m zawsze m i e l i " i nad inne pustelnie p r z e d k ł a d a l i . To samo dotyczy i n n y c h terenov/, k t ó r e były ozdobione cudami p r o r o k ó w Eliasza, Elizeusza i Jana Chrzcicieia (np. pieczary nad Jordanem, g ó r a E f r a i m itd.). W na­ ś l a d o w n i c t w i e p r o r o k ó w r ó w n i e ż nie z a b r a k ł o a k c e n t ó w eschatologicznych. Eliasz, j a k wierzono, p r z e b y w a ł w Raju o c z e k u j ą c n a d e j ś c i a czasów pojawienia się A n t y ­ chrysta. Wtedy m i a ł p o w r ó c i ć (wraz z Henochem — o b r o ń c ą Żydów) na ziemię, dla wybawienia l u d z k o ś c i . Ze tak w ł a ś n i e b ę d z i e , ś w i a d c z y ć m i a ł y s ł o w a Jezusa: „Eliasz istotnie przyjdzie i n a p r a w i wszystko" ( M t 17,11). Jan Chrzciciel z a p o w i a d a ł pierwsze p r z y j ś c i e Chrystusa, a Eliasz ( p o w t ó r n i e p r z y c h o d z ą c ) — p r z y j ś c i e ostatnie. Anachoreci, w uznaniu w s p ó ł c z e s n y c h , b y l i n o w y m i Eliaszami. 6 2 63 Na t y m zamykamy ten, z k o n i e c z n o ś c i Skrótowy, zarys modelu c h r z e ś c i j a ń s k i e g o pustemictwa wraz z p r ó b ą jego analizy. Do dokonanych t u i n t e r p r e t a c j i będziemy się o d w o ł y w a ć w zamierzonych, dalszych szkicach t r a k t u j ą c y c h o fenomenie anachoretyzmu w i ­ dzianym przez pryzmat w s p ó ł c z e s n e j etnologii. Zakończenie R. Barthes n a z w a ł n i e g d y ś m i t „ s ł o w e m nad­ m i e r n i e uzasadnionym". T r a f n o ś ć tego s f o r m u ł o ­ w a n i a z n a l a z ł a potwierdzenie w zaprezentowanych t u analizach m i t u samotniczego ż y w o t a . Z p e w n o ś c i ą nie w y c z e r p a l i ś m y wszystkich m o ż l i w y c h jego interpreta­ cji — nie było to naszym zamiarem. C h c i e l i ś m y przed­ s t a w i ć pewne — naszym zdaniem i n t e r e s u j ą c e — zja­ wisko i p o k a z a ć , ż e fenomen anachoretyzmu jest zagad­ n i e n i e m s p o ł e c z n y m oraz k u l t u r o w y m , w i ę c t a k ż e etnologicznym, a nie (jak chcieliby n i e k t ó r z y ) chorobą umysłowo^religijną. 84 65 Za p o d j ę c i e m przez etnologię b a d a ń nad proble­ m a m i z w i ą z a n y m i z pustelnictwem, zachęcająco prze­ mawia m . i n . specyfika jej przedmiotu i metod. E t n o ­ logia jest n a u k ą s y t u u j ą c ą często przedmiot swoich za­ i n t e r e s o w a ń na r ó ż n e g o rodzaju pograniczach. A n a ­ choreci e g z y s t u j ą poza s t r u k t u r a m i społeczności ś w i e c ­ kiej i k o ś c i e l n e j ; żyją w i ę c niejako na marginesie spo­ ł e c z e ń s t w a , na peryferiach k u l t u r y . J u ż przez ten fakt s t a n o w i ą z a j m u j ą c y m a t e r i a ł dla e t n o l o g ó w l u b i ą c y c h 147 �b a d a ć zjawiska pozornie marginalne, k t ó r y c h w ł a ś c i w e miejsce i ranga w systemie k u l t u r y uwidacznia się do­ piero z zajmowanego przez nich stanowiska poznaw­ czego. P r z y k ł a d o w o : historycy piszący o pustelnictwie nie bardzo m o g ą p o r a d z i ć sobie z k w e s t i ą olbrzymiego autorytetu i p o p u l a r n o ś c i a n a c h o r e t ó w w ś r ó d szerokich rzesz s p o ł e c z n y c h . (Aspołeczność p u s t e l n i k ó w dotyczy­ ła z e w n ę t r z n e j formy życia, a nie sposobu o d d z i a ł y w a ­ n i a ) . " Ich w y j a ś n i e n i a s p r o w a d z a j ą się do wskazywa­ nia na ludowy charakter genezy m o n a s t y c y z m u , naj­ częściej bez precyzowania na czym (poza r e k r u t o w a ­ n i e m się m n i c h ó w z w a r s t w y chłopskiej), ta l u d o w o ś ć m i a ł a b y polegać. 66 68 Dla zrozumienia zasygnalizowanego problemu nie­ odzownym jest p r z y j ę c i e perspektywy etnologicznej, z k t ó r e j w i d a ć , iż ujawniona s t r u k t u r a pustelnictwa po­ zostaje w relacji homologicznej w z g l ę d e m ś w i a t o p o g l ą ­ du mitycznego. W y r a ź n i e wyszło to przy o m a w i a n i u stosunku a n a c h o r e t ó w do przestrzeni i czasu. Wykaza­ liśmy j a k d o n i o s ł ą p e ł n i ł y te kategorie f u n k c j ę w rea­ lizacji i d e a ł u samotniczego ż y w o t a . PRZ 1 T e r m i n „ a n a c h o r e t y z m " pierwotnie był synoni­ mem „ e r e m i t y z m u " oraz „ m o n a c h i z m u " i o z n a c z a ł zja­ wisko życia w odosobnieniu. Z czasem znaczenia grec­ kich w y r a z ó w „ m o n a c h ó s " , „ e r e m i t e s " , „ a n a c h o r e t e s " , k t ó r y m i o k r e ś l a n o ludzi p r o w a d z ą c y c h życie samotni­ cze czyli p u s t e l n i k ó w , uległy ewolucji i z r ó ż n i c o w a n i u . „ M n i c h " p r z y j ą ł się jako nazwa członka w s p ó l n o t y klasztornej (cenobitalnej f o r m y monastycyzmu), cenob i t y . „ E r e m i t a m i " nazywa się przede w s z y s t k i m przed­ stawicieli w s p ó l n o t pustelniczych (typu kameduli, k a r ­ tuzi itp.). Synonimem „ p u s t e l n i k a " pozostał w ł a ś c i w i e jedynie „ a n a c h o r e t a " . P o n i e w a ż w okresie, k t ó r e g o do­ tyczy szkic pierwszy pojęcia mnicha, eremity, anachor e t y i pustelnika b y ł y r ó w n o z n a c z n e , zasadniczo u ż y ­ w a ć ich b ę d ę w y m i e n n i e . 2 T i m o n z A t e n , zwany Mizantropem, syn Echekratidesa. Żył w V w . p.n.e. ( z m a r ł przed 414 г.). J u ż od I V stulecia przed nar. Chrystusa b y ł p o p u l a r n ą p o s t a c i ą l i t e r a c k ą , bohaterem w i e l u dzieł dramatycznych. M . i n . Szekspir u c z y n i ł go t y t u ł o w ą p o s t a c i ą jednej ze swych sztuk. Za p r z y k ł a d buddyjskiej ascezy typu pustelni­ czego może posłużyć ż y w o t Milarepy opisany w : W. Y. Evans — Wentz, Tibet's Great Yogi Milarepa, Oxford 1973 Zob.: M . Eliade, Yoga: Immortality and Freedom, New Y o r k 1958 Por.: С. L e v i — Strauss, Myśl nieosmojona, War­ szawa 1969, s. 100, 102 et passim. J. Parandowski, Gustaw Flaubert, Warszawa 1948, s. 4 I n t e r e s u j ą c ą a n a l i z ę twórczości Flauberta, w szcze­ gólności Kuszenia Świętego Antoniego przeprowadza: J. Bem, Desir et savoir dans I'aeuvre de Flaubert, Universite de L i l l e 1979 Zob.: Vitae Patrum sive historia,e eremiiicae. L i b r i decem, PL, t. L X X I I I — L X X I V , Parisiis 1879. Ży­ woty Ojców zostały p r z e t ł u m a c z o n e na język polski w X V I I w i e k u przez ks. Sebastiana Piskorskiego, w y d . w K r a k o w i e w 1688 r. Dzieło s k ł a d a się z trzech części oraz dodatku. Część p i e r w s z ą s t a n o w i ą żywoty m n i c h ó w m.in. Atanazego, Hieronima, Pafnucego i i n . Druga część to ..apoftegmaty" czyli n a u k i Ś w i ę t y c h S t a r c ó w , zebrane przez r ó ż n y c h a u t o r ó w . Na część t r z e c i ą s k ł a ­ dają się trzy „ h i s t o r i e " : Palladiusza Historia Lausiaca, Teodoreta z K y r r o s Historia pobożna oraz Jana Mos3 4 6 8 7 8 148 1 To samo dotyczy ludowej w i z j i ś w i a t a , w k t ó r e j „nie ma i d e a ł u oderwanego od przestrzeni i czasu. Rze­ czy w a ż n e m o g ą i p o w i n n y w ostatecznym r a c h u n k u b y ć w a ż n e t a k ż e w przestrzeni i czasie. C z ł o w i e k f o l ­ k l o r u wymaga przestrzeni i czasu po to, by się urze­ c z y w i s t n i ć , mieści się w nich c a ł k o w i c i e , są b o w i e m jego żywiołem". Wyobrażenia czasoprzestrzenne o k r e ś l a j ą m i t y c z n ą t r e ś ć anachoretyzmu, r ó ż n ą od zra­ cjonalizowanych koncepcji ó w c z e s n y c h elit intelektual­ nych. Mnisi, podobnie jak i liczni podówczas pielgrzy­ m i mniemali, że empiryczna p r z e s t r z e ń jest ś r o d k i e m do n a w i ą z a n i a k o n t a k t u z Bogiem (sacrum). Odmienne p o g l ą d y głosili reprezentanci n u r t u elitarnego w r e l i g i i c h r z e ś c i j a ń s k i e j u w a ż a j ą c y , że „ z m i a n a miejsca nie po­ woduje p r z y b l i ż e n i a do Boga...". Anachoretyzm (oraz monastycyzm w ogóle) dzięki p o w i n o w a c t w u z systemem myśli mitycznej, u c h r o n i ł c h r z e ś c i j a ń s t w o — w okresie jogo formowania — przed zbyt w i e l k i m w p ł y w e m spekulacji filozoficznej, odci­ n a j ą c katolicyzm np. od w y d u m a n y c h nadmiernie teorii gnostyckich. R ó w n i e ż pod t y m w z g l ę d e m rola feno­ menu monastycyzmu nie została dotychczas w p e ł n i do­ ceniona, ale to już temat na inne opowiadanie. 89 7 0 71 PISY chosa Łąka duchowa zwana Nowym Rajem. Dodatkiem jest Jana biskupa Jerozolimy O postanowieniu pierw­ szych zakonników... W dalszej części niniejszego a r t y k u ­ łu o d w o ł y w a ł się b ę d ę do tego t ł u m a c z e n i a . P o w s t a ł o ok. 376 r. Zob.: Vita s. Pauli primi eremitae, PL, t. X X I I I , Parisiis 1883, s. 18—30 Napisane ok. 390—391 r. Zob.: Vita Malchi monachi captivi, j . w . , s. 55—62 Ok. 391 r. Zob.: Vita s. Hilarionis eremitae, j . w . , s. 30—54 Vita s. O n u p h r n ; Vita s. Pachomii; Vita sAbrahae i in., PL, t. L X X I I I , s. 213—294 Historia monachorum, j . w . , s. 707—735 Historia Lausiaca, j . w . , s. 1066 Philotheus, sive Theophiles, PL, t. L X X I V , s. 1—118 Pratum Spirituale, j . w . , s. 119—243 Verba seniorum, PL, t. L X X I I I , s. 735—1066 Por.: M . Starowieyski, Świętość w życiu i myś­ lach pustelników egipskich IV wieku, W nurcie zagad­ nień posoborowych, Warszawa 1972, s. 370 n. A. Camus, Eseje, Warszawa 1971, s. 554 M . Starowieyski, Świętość w życiu i myślach..., dz. cyt., s. 369 C. Levi-Strauss, Smutek tropików, Warszawa 1964, s. 136 A.S. A t i y a , Historia Kościołów Wschodnich, War­ szawa 1976, s. 18 Masowe ucieczki na p u s t y n i ę u w a ż a n e są za p o c z ą t e k ruchu monastycznego. O d n o ś n i e miejsca jego zainicjowania i s t n i e j ą dwie teorie. „Dyfuzjoniści" u w a ­ żają, iż do powstania i krystalizacji monastycyzmu doszło w Egipcie, skąd z o s t a ł przeniesiony na inne te­ reny. Zwolennicy konkurencyjnej hipotezy głoszą, że monastycyzm n a r o d z i ł się n i e z a l e ż n i e od siebie w ta­ kich krajach j a k : Egipt, Syria, Palestyna. Dla nas p r o ­ blem absolutnego p o c z ą t k u zjawiska c h r z e ś c i j a ń s k i e g o monachizmu — t r u d n y do jednoznacznego rozstrzyg­ nięcia — nie jest zbyt istotny. S k ł o n n i j e s t e ś m y przy­ c h y l a ć się do p o g l ą d u , że ze w z g l ę d u na s y t u a c j ę h i ­ s t o r y c z n ą jaka w y t w o r z y ł a się w Egipcie, tam n a j p r ę ­ dzej dojrzały w a r u n k i do zainicjowania tego ruchu. Na temat p o c z ą t k ó w monastycyzmu zob.: W . H . Mackean, Christian Monasticism in Egypt to the Close of the Fourth Century, London 1920; t a k ż e : J. Bremond, Les peres du desert, Paris 1927; t a k ż e : К . Heussi, Der Urs9 1 0 1 1 1 2 13 14 16 18 17 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 �prung des Mónchtums, Tubingen 1936; t a k ż e : J. Leroy, Moines et monasteres du Proche — Orient, Paris 1958; t a k ż e : A . Voobus, A History of Asceticizm in the Syrian Orient: A Contribution to the History of Culture in the Near Eeast, t. I — I I , [ w : ] Corpus Scriptorum Christianorwm Orientalism, nr nr 184, 197, L o u v a i n 1953, 1960 Liczba m n i c h ó w , z powodu braku wiarygodnych źródeł, jest bardzo trudna do ustalenia. W e d ł u g p r z y ­ b l i ż o n y c h danych w Egipcie — w okresie n a j w i ę k s z e j f a l i monastycyzmu — było ich k i l k a d z i e s i ą t tysięcy. Por.: E.R. Hardy, Christian Egypt, Church and People, New Y o r k 1952, s. 92 W literaturze przedmiotu często m o ż n a znaleźć pogląd, że masowe ucieczki na p u s t y n i ę w czasie gdy c h r z e ś c i j a ń s t w o stało się r e l i g i ą p a ń s t w o w ą , b y ł y w y ­ razem protestu przeciwko kompromisowi Kościoła z p a ń s t w e m oraz n a r a s t a j ą c e m u k l e r y k a l i z m o w i i stop­ niowemu wypaczaniu i d e a ł u c h r z e ś c i j a ń s k i e g o . Zob.: A . Harnach, Das Monchtum, seine Ideale und seine Geschichte, Giessen 1901; t a k ż e : H.B. W o r k m a n , The Evo­ lution of the Mlonastic Ideal from the Earliest Times down to the Coming of the Friars, L o n d o n 1927, s. 14; także: M . Simon, Cywilizacja wczesnego chrześcijań­ stwa, I—IV w., Warszawa 1979, s. 357; t a k ż e : T. M a n ­ teuffel, Zakony Kościoła katolickiego do polowy XIV теки, [ w : ] Szkice z dziejów papiestwa, Warszawa 1958, s. 3 K r y t y c z n e o m ó w i e n i e liczby m n i c h ó w zawiera praca: D. Savramis, Zur Soziologie des byzantinischen Mónchtums, Leiden/Koln 1962, s. 53 n. Szeroko pisze o t y m J. K ł o c z o w s k i w swym zna­ k o m i t y m dziele. Zob.: J. K ł o c z o w s k i , Wspólnoty chrześ­ cijańskie, K r a k ó w 1964, s. 138 n. Obok tych d w ó c h zasadniczo odmiennych postaci monastycyzmu, w y s t ę p u j e jeszcze forma p o ś r e d n i a — w s p ó l n o t a anachorecka. Pustelnicy — uczniowie skupiali się wokół anachorety — mistrza zwanego „ojcem" lub ,starcem", z dodaniem „święty". T a k i „ a b b a " cieszył się s z c z e g ó l n y m autorytetem ( p r z y w ó d z t w o charyzma­ tyczne) i o p i n i ą świętości. A r c h i t e k t o n i c z n y m odzwier­ ciedleniem zbiorowo — eremickiej f o r m y monachizmu jest l a u r ą (ławra, ł a w r a ) . Por.: J. K ł o c z o w s k i , Wspól­ noty chrześcijańskie, dz. cyt., s. 60 n . Ponadto i s t n i a ł a zapewne n i e m a ł a ) grupa tzw. m n i c h ó w w ę d r o w n y c h . Niemal wszyscy pisarze k o ś c i e l n i w y ż e j o c e n i a j ą c e n o b i t a l n ą f o r m ę monastycyzmu. T y l k o Jan Kasjan zdaje się bardziej cenić anachorelyzm. Zob.: Jan Kasjan, Rozmów dwadzieściacztery, t. I I , P o z n a ń 1929, s. 243 Por.: M . Borkowska OSB, M n i s i — szaleńcy hie­ rarchii wartości, „ Z n a k " nr 318, g r u d z i e ń 1980, s. 1543 Okres oczekiwania eschatologicznego w przeko­ naniu, że drugie n a d e j ś c i e Zbawiciela n a s t ą p i r y c h ł o , t r w a ł od czasów A p o s t o ł ó w . Dopiero św. Augustyn, po­ w o ł u j ą c się na zdanie z Pisma św. (Dz I , 7), u s i ł o w a ł p o d w a ż y ć tę p o w s z e c h n ą p e w n o ś ć . Przypomnijmy, że w B i b l i i brak jest b e z p o ś r e d ­ nich w z o r c ó w ś w i ę t y c h ludzi i nie ma ich k u l t u . T r a ­ dycja uwielbienia m ę c z e n n i k ó w s t a n o w i ł a niejako pre­ cedens c h r z e ś c i j a ń s k i e j koncepcji ś w i ę t y c h . Jan Moschos, Łąka duchowa, [ w : ] Żywoty Ojców, dz. cyt., s. 774 Jarl biskup Jerozolimy, O postanowieniu pierw­ szych zakonników, [iv:] j . w . , s. 843 Por.: P. Nagel, Die Wiedergewinnung des Paraćieaes durch Askese, „ F o r s c h u n g e n und F o r t s c h r i t t e " 34, 1960, s. 375 n. Por.: A . Guriewicz, Kategorie kultury średnio­ wiecznej, Warszawa 1976, s. 266 n. Dla anachoretów praca fizyczna b y ł a u m a r t w i e n i e m . Zob.: Nauki świę­ tych Starców, dz. cyt., s. 427. W Żywotach Ojców w y ­ s t ę p u j ą fragmenty, k t ó r e w s k a z u j ą na kształtowanie się odmiennego stosunku do pracy c e n o b i t ó w . Zob.: Nauki svjiitych Starców, dz. cyt., s. 446 Poza wspomnianym już t ł u m a c z e n i e m S. Piskor­ skiego, u k a z a ł się p r z e k ł a d tego fragmentu autorstwa S. Hammera ( „ M e a n d e r " 1, 1946, s. 49—51) przedruko­ wany t a k ż e przez A . Bobera (Antologia Patrystyczna, s. 277 п.), oraz p r z e k ł a d M . Starowieyskiego, „ Z n a k " 252(6), czerwiec 1975, s. 802 л. Schemat c h r z e ś c i j a ń s k i e j koncepcji historii m o ż ­ na p r z e d s t a w i ć n a s t ę p u j ą c o : stworzenie ś w i a t a i pier­ wotna szczęśliwość c z ł o w i e k a ; grzech p i e r w o r o d n y i od­ dalanie się ludzi od Boga; pierwsze przyjście Chrystusa i odkupienie ludzkości; okres oczekiwania na p o w t ó r n e przyjście i na koniec ś w i a t a ; drugie przyjście Z b a w i ­ ciela i k r ó l e s t w o m e s j a ń s k i e ; Sąd Ostateczny i p o w r ó t 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 1 3 5 3 3 3 7 3 8 człowieka do Boga. Średniowieczni historiografowie dokonywali nieco innych p o d z i a ł ó w dziejów (np. P a w e ł Orozjusz w Historia adversus paganos dzieli h i s t o r i ę ś w i a t a na cztery okresy, a Augustyn w s w y m Państwie Bożym na sześć epok), lecz t r e ś ć zasadnicza jest iden­ tyczna. Por.: A. Guriewicz, Kategorie..., dz. cyt., s. 123 п.; t a k ż e : J. Le Goff, Kultura średniowiecznej Europy, Warszawa 1970, s. 169 п.; t a k ż e : Z Kuderowicz, Filo­ zofia dziejów. Rozwój p r o b l e m ó w i stanowisk, Warsza­ wa 1973, s. 9 n. Por.: Jan Moschos, Łąka duchowa, dz. cyt., s. 741. Nawiasem m ó w i ą c , nasuwa się t u pewne skojarze­ nie p o m i ę d z y p o s t ę p o w a n i e m a n a c h o r e t ó w i d z i a ł a l ­ nością s t a r o ż y t n y c h Egipcjan, k t ó r z y — zgodnie z k o n ­ cepcją ł a d u (Maat) — w i n n i b y l i swym życiem p r z y ­ w r a c a ć zachwiany stan w naturze i s p o ł e c z e ń s t w i e . Zob.: S. Morenz, Bóg i człowiek w starożytnym Egipcie, Warszawa 1972, s. 112 et passim. Charakter o s t r z e ż e n i a ma np. historia o Eronie z A l e x a n d r a , k t ó r e m u zgniły i o d p a d ł y genitalia jako k a r a za s p ó ł k o w a n i e . Zob.: Palladiusz, Historia Lausiaca, dz. cyt., s. 629 Jan Moschos, Łąka duchowa, dz. cyt., s. 817; to samo w t ł u m . M . Starowieyskiego: „ Z n a k " 252(6), czer­ wiec 1975, s. 808 Por.: M . Bachtin, Problemy literatury i estetyki, Warszawa 1982, s. 352 Por.: P. Nagel, Die Motiuierung der Askese in der Alten Kirche und der Ursprung des Mónchtums, B e r l i n 1966 Nie tylko Orygenes p o t r a k t o w a ł d o s ł o w n i e to zda­ nie. W „ Ż y w o t a c h O j c ó w " wspomina się z a r ó w n o o po­ jedynczych mnichach-kastratach, jak i o klasztorach r e z a ń c ó w . Zob.: Jan Moschos, Łąka duchowa, dz. cyt., s. 782, 795, 800 et passim. R ó w n i e ż w innych miejscach Pisma ś w i ę t e g o znaleźć m o ż n a twierdzenia p r e f e r u j ą c e b e z ż e n n o ś ć (np. I K o r 7,1). Jan Moschos, Łąka duchowa, dz. cyt., s. 741 M . Bachtin, Problemy literatury..., dz. cyt., s. 334 T. Mann, Józef i jego bracia, t. I , Historie Jakubowe. Młody Józef, Warszawa 1967, s. 25 t a m ż e , s. 24 „Droga" w ó w c z e s n y m ś w i a t o p o g l ą d z i e poza sen­ sem d o s ł o w n y m m i a ł a t a k ż e znaczenie p r z e n o ś n e : b y ł a d u c h o w y m poszukiwaniem, por.: A . Guriewicz, Kate­ gorie..., dz. cyt., s. 76 J. K ł o c z o w s k i , Wspólnoty chrześcijańskie..., dz. cyt., s. 155 Jan biskup Jerozolimy, O postanowieniu..., dz. cyt., s. 844 To i n a s t ę p n e zdania, p o z o s t a j ą w ścisłym z w i ą z ­ k u z zagadnieniem m o t y w a c j i w micie. Zob.: R. Barthes, Mit i znak, Warszawa 1970, s. 44 n. Por.: A . Guriewicz, Kategorie..., dz. cyt., s. 74 W m y ś l zasad magii A l k m e n y , Por.: L . Stomma, Słońce rodzi si% 13 grudnia, Warszawa 1981, s. 31 n. P. Evdokimov, Prawosławie, Warszawa 1964, s. 110 Tzw. s ł u p n i c y (stylici) to pustelnicy, k t ó r z y przez długie okresy mieszkali w c a ł k o w i t y m odosobnieniu na szczytach kolumn lub na specjalnie w t y m celu zbu­ dowanych filarach. Ta forma ascetyzmu n a r o d z i ł a się w S y r i i , a p r z e t r w a ł a na Wschodzie przez wiele w i e ­ k ó w . Zob.: H . Delahaye, Les Saints Stylites, „Subsidia Hagiographica", X I V , Bruxelles — Paris 1923; t a k ż e : J. K ł o c z o w s k i , Wspólnoty..., dz. cyt. s. 60; t a k ż e , A.S. A t i y a , Historia Kościołów..., dz. cyt., s. 161 Zob.: Żywoty Ojców, dz. cyt., s. 113 Cyt. za: J. K ł o c z o w s k i , Wspólnoty..., dz. cyt. s. 148 Analogiczne (w p e w n y m sensie) poglądy na w a r ­ tość natury o d n a l e ź ć m o ż n a w dziełach J.J. Rousseau. U w a ż a ł on, że natura — pojmowana jako stan pier­ wotny — jest najdoskonalsza. Rousseau w i e l b i ą c n a t u r ę , r ó w n o c z e ś n i e p o t ę p i a k u l t u r ę . „Wszystko jest dobre, gdy wychodzi z r ą k b t w ó r c y , wszystko się paczy w r ę k a c h c z ł o w i e k a " . (Na marginesie dodajmy, że stworzona m u przez przyjaciół siedziba, nazwana została Eremitage). Zob.: W. Tatarkiewicz, Historia filozofii, Warszawa 1959, s. 207 n. N i e k t ó r z y Ojcowie Kościoła t r a k t u j ą jako przed­ c h r z e ś c i j a ń s k i c h ś w i ę t y c h m.in. Sokratesa, Platona i Senekę. R. Przybylski, K u b r a k pośmiewiska, „ Z n a k " 310, k w i e c i e ń (4) 1980, s. 442 Żywoty Ojców, s. 841 3 0 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 5 1 5 2 5 3 5 4 5 5 5 6 5 7 5 8 5 9 6 0 6 1 62 149 �6 3 M o t y w ten r o z w i j a j ą iiczne pisma apokryficzne (m.in. ewangelie). Zob.: „ Z n a k " 275, maj (5) 1977, s. 555 n . R. Barthes, Mit i znak, dz. cyt., s. 49 Zob.: J. P t a ś n i k , Kultura wieków średnich, War­ szawa 1925, s. 37 Zob.: J. K ł o c z o w s k i , Wspólnoty..., dz. cyt., s. 59, 184 et passim, t a k ż e : T. Manteuffel, Zakony..., dz. cyt., s. 14; t a k ż e : J. Wierusz K o w a l s k i , Monastycyzm wczes­ nochrześcijański [ w : j Katolicyzm s t a r o ż y t n y , Warszawa 1969, s. 372 n. Nie zgadzam się z tezami D. Savramisa w tej k w e s t i i . Por.: tegoż, dz. cyt., s. 10 п., 81, 90 et passim. 6 4 6 5 6 6 6 7 6 8 Zob.: J. K ł o c z o w s k i , Wspólnoty..., dz. cyt., s. 49, 53; t a k ż e : J. Wierusz K o w a l s k i , Monastycyzm wczesno­ chrześcijański, dz. cyt., s. 370 п.; t a k ż e : M . Simon, Cywilizacja..., dz. cyt., s. 360 n . M . Bachtin, Problemy..., dz. cyt., s. 356 Grzegorz z Nyssy, Wybór Pism, Warszawa 1963, s. 228 Ciekawe b y ł o b y p o r ó w n a n i e koncepcji n i e k t ó r y c h sekt gnostyckich (np. a d a m i t ó w ) i pewnych p o g l ą d ó w heretyckich z I I I i I V stulecia, z fenomenem anacho­ retyzmu. N i e w ą t p l i w i e istniało między n i m i wiele ele­ m e n t ó w w s p ó l n y c h , niemniej jednak anachoreci ucho­ dzili od p o c z ą t k u za w i e l k i c h w r o g ó w h e r e t y k ó w . Por. Żywoty Ojców, dz. cyt., s. 743 et passim. 6 9 7 0 7 1 Fot.: Z. Zagajewski Wszystkie reprodukowane ryciny pochodzą z dzieła Solitude. J . i R. Sadelerów, Wenecja 1600 1 I I . 1. Brat Urban, franciszkanin o p i e k u j ą c y się (w okresie od maja do ś w . Michała) „Puszczą bł. Ja­ na z D u k l i " . I I . 2. Sw. Andrzej Ś w i e r a d . Zaostrzone p r ę t y m a j ą r a n i ć z n u ż o n e snem ciało, podob­ nie — zawieszone nad g ł o w ą kamienie 150 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3225152c518d926e25d6be0e9f2a9f45.pdf c6882be0f82450128aa9d38e96a88234 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3367 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3155 Title A name given to the resource Pustelnicy - ludowi święci / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4, s.151-162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Węglarz, Stanisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Stanisław Węglarz PUSTELNICY - LUDOWI ŚWIĘCI MONASTYCYZM A EWANGELIZACJA EUROPY W ś r e d n i o w i e c z n e j Europie d o k o n a ł a się swoista mutacja c h r z e ś c i j a ń s t w a : z r e l i g i i w a r s t w plebejskich, k t ó r e n a r z u c i ł y j ą cesarzowi i klasom p a n u j ą c y m , prze­ kształciło się w „ n o w e c h r z e ś c i j a ń s t w o " . C h r y s t i a n i ­ zacja s p o ł e c z e ń s t w Zachodu o d b y w a ł a się zasadniczo d r o g ą „ o d g ó r n ą " . Decyzję o p r z y j ę c i u nowej r e l i g i i po­ dejmowali w ł a d c y — d o c e n i a j ą c y korzyści p ł y n ą c e z p r z y j ę c i a chrztu dla k s z t a ł t u j ą c y c h się m o n a r c h i i feu­ dalnych — a wraz z n i m i ich najbliższe otoczenie. Dopiero w drugiej kolejności n a s t ę p o w a ł y — bardzo często dokonywane p r z e m o c ą — masowe chrzty pozo­ stałej ludności. Zastosowanie takiej „ m e t o d y misyjnej" oznaczało katolicyzację czysto f o r m a l n ą : nawracana l u d n o ś ć z a c h o w y w a ł a wierzenia, o b r z ę d y i zwyczaje przedchrześcijańskie. Z p r z y w i ą z a n i a w a r s t w l u d o w y c h do tradycyjnych k u l t ó w z d a w a ł sobie s p r a w ę p a p i e ż Grzegorz I W i e l k i (590—604), autor programu ekspansji Kościoła r z y m ­ skiego, k t ó r y w y z n a c z y ł k i e r u n k i p o l i t y k i papiestwa na najbliższe w i e k i *. Zalecał cn misjonarzom, ażeby nie l i k w i d o w a l i p o g a ń s k i c h miejsc i t e r m i n ó w ś w i ą t kultowych, lecz adaptowali je do potrzeb c h r z e ś c i j a ń ­ s t w a . J e d n a k ż e inicjatywa misyjna Grzegorza I nie s t a n o w i ł a n o v u m w zakresie takiej formy ewangeliza­ cji Zachodu. Palma p i e r w s z e ń s t w a w tej dziedzinie przypada m n i c h o m . W drugiej połowie I V stulecia na terenie G a l i i działa M a r c i n — m n i c h p r a k t y k u j ą c y przez pewien czas pustelnictwo na wysepce G a l l i n a r i a (koło Genui) i późniejszy biskup z Tours — inicjując w i e l k i ruch monastyczny . Jest on misjonarzem sto­ s u j ą c y m praktycznie a d a p t a c y j n ą f o r m u ł ę upowszech­ niania c h r z e ś c i j a ń s t w a : na miejscu ś w i ą t y ń p o g a ń s k i c h wznosi kościoły i k a p l i c e . Na p o c z ą t k u V w i e k u w Prowansji, na wyspie L ć r i n s , eremita Honorat z a k ł a d a klasztor b ę d ą c y w a ż n y m ośrodkiem chrystianizacji Około 415 r. t a k ż e w Prowansji (Marsylia) Jan Kasjan organizuje klasztor pod wezwaniem św. W i k t o r a . W i ­ d o w n i ą n a j w i ę k s z e g o rozwoju liczebnego m n i c h ó w staje i 3 4 5 e 7 się w V w i e k u I r l a n d i a . Preferowane w i r y j s k i m monachizmie idee zbiorowego eremityzmu znakomicie p r z y ­ s t o s o w a ł y się do starych w i e r z e ń celtyckich i t a m t e j ­ szej s t r u k t u r y s p o ł e c z n e j . Irlandzcy mnisi r e a l i z u j ą c ascetyczny nakaz „ w ę d r ó w e k dla Boga" prowadzili a k t y w n ą działalność m i s y j n ą i w k r ó t c e schrystianizow a l i celtyckich S z k o t ó w oraz P i k t ó w . N a s t ę p n i e misjo­ narze iroszkoccy podjęli a k c j ę e w a n g e l i z a c y j n ą w ś r ó d A n g l o s a s ó w i dokonali i n w a z j i na kontynent, gdzie sta­ r a j ą c się o jak n a j s k u t e c z n i e j s z ą infiltrację religii c h r z e ś c i j a ń s k i e j do ś w i a t o p o g l ą d u nawracanego ludu, p r ó b o w a l i m . i n . obcy dla n e o f i t ó w ś w i a t pojęć c h r z e ś ­ c i j a ń s k i c h w y r a z i ć w miejscowym s ł o w n i c t w i e °. C h a r a k t e r y s t y c z n ą cechą wczesnego monastycyzmu zachodniego jest r o z m a i t o ś ć jego f o r m . Obok zorga­ nizowanych w s p ó l n o t klasztornych istnieje mnóstwo w ę d r o w n y c h a s c e t ó w (gyrowagów), p u s t e l n i k ó w (rekluzów), „świętych ż e b r a k ó w " itp. Biskupi u s i ł u j ą zwal­ czać „ l u ź n y c h " m n i c h ó w ; p o w s t a j ą u c h w a ł y s y n o d ó w m a j ą c e na celu ograniczenie ich i l o ś c i . W p o s t ę p u j ą ­ cym procesie unifikacji życia monastycznego główną rolę przyszło o d e g r a ć regule ś w . Benedykta z N u r s j i . Poza t r a d y c y j n y m i cnotami i o b o w i ą z k a m i c e n o b i t ó w jak czystość, u b ó s t w o ( w s p ó l n o t a d ó b r ) , p o s ł u s z e ń s t w o , k ł a d z i o n o w niej duży nacisk na p r z y w i ą z a n i e mnicha do domu zakonnego (stabilitas l o c i ) . Poparta zdecy­ dowanie przez papiestwo, a później przez odnowione cesarstwo k a r o l i ń s k i e , r e g u ł a b e n e d y k t y ń s k a zaczyna d o m i n o w a ć od V I I s t u l e c i a . Dla nas istotne jest, iż klasztory b e n e d y k t y ń s k i e często z a k ł a d a n o na miejscach p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k i c h k u l t ó w , m a j ą c y c h t r a d y c j ę i po­ pularnych w ś r ó d okolicznej l u d n o ś c i . Nawet tak p o b i e ż n y szkic historyczny pokazuje, że w procesie krzewienia c h r z e ś c i j a ń s t w a poprzez akomodację — wzajemne przystosowywanie r e l i g i i c h r z e ś c i ­ j a ń s k i e j i w i e r z e ń p o g a ń s k i c h — o l b r z y m i ą rolę ode­ grał monastycyzm. Zrodzona na Wschodzie ideologia odosobnienia została wykorzystana w charakterze „ i n 8 1 0 11 12 13 14 151 �П. 3. Fot. XVII-wiecznego obrazu J ę d r z e j a Ż u r a w k a z kościoła parafialnego w Opatowcu nad Wisłą. Ptak — ż u r a w — p r z y n o s i ć m i a ł r y b y eremicie I I . 4. Obraz w T r o p i u , o ś r o d k u najżywszego k u l t u Swierada w Polsce. Przedstawia Andrzeja Swierada oraz jego towarzysza Benedykta strumentu misyjnego" do chrystianizacji s p o ł e c z e ń s t w Zachodu. W kolebce c h r z e ś c i j a ń s t w a i monastycyzmu, skalisto-piaszczyste obszary p u s t y ń s t a n o w i ł y k r ó l e s t w o szatana, miejsce schronienia dzikich bestii oraz złoczyń­ ców (zbójców i b a r b a r z y ń s k i c h n o m a d ó w ) . M n i s i do­ konali „ o s w o j e n i a " tych t e r e n ó w : przeobrazili d z i k ą p u s t y n i ę w obszar święty. Na Zachodzie a n a l o g i c z n ą rolę — przestrzeni obcej i wrogiej — spełnia las, b ę d ą c y „ p u s t y n i ą " ś r e d n i o ­ wiecznej Europy. Aż do k a r c z u n k ó w późnego ś r e d n i o ­ wiecza (i dłużej jeszcze) las dominuje w zachodnioi ś r o d k o w o e u r o p e j s k i m krajobrazie. P o k r y w a on zdecy­ d o w a n ą większość jej powierzchni. „Kiedy kończy się las, z a c z y n a j ą się pieszczyste pustkowia, bagna, torfo­ w i s k a " . L u d z k i e osiedla, otoczone polanami upraw­ nej ziemi, b y ł y oddalonymi od siebie oazami w ś r ó d roz­ ległych lasów. M i e s z k a ń c ó w w i ę k s z y c h osad Europy p o ł u d n i o w e j , o b y w a t e l i cywilizowanego ( = w y k a r c z o wanego) ś w i a t a , las p r z e r a ż a . J a w i się i m jako miejsce, w k t ó r y m żyją dzikie z w i e r z ę t a (wilki!), u k r y w a j ą się czyhający na w ę d r o w c ó w bandyci. Las jest r ó w n i e ż siedzibą sił nieczystych, p o g a ń s k i c h d e m o n ó w oraz ich barbarzyńskich wyznawców. 15 M a j ą c y w i e l k i e d o ś w i a d c z e n i e w walce z t y m i nie­ b e z p i e c z e ń s t w a m i atleci ascozy doskonale nadawali się do podjęcia z a d a ń misyjnych. N i e m a ł ą f u n k c j ę w t y m zakresie spełnili t a k ż e pustelnicy, k t ó r z y pomimo nie­ zbyt korzystnego dla siebie k h m a t u (tendencji l i k w i datorskich ze strony b i s k u p ó w ) , przez całe ś r e d n i o ­ wiecze „są wciąż obecni, wciąż n i e p o k o j ą i fascynu­ j ą " . W i ę c e j , b y w a j ą okresy szczególnego nasilania się r u c h ó w eremickich. Idee życia samotniczego bardzo i e 152 1 7 się p o p u l a r y z u j ą w wiekach X — X I I . Eksplozja erem i t y z m u w X stuleciu łączy się m.in. z przepowiada­ n y m na rok 1000 k o ń c e m ś w i a t a . Z tego r u c h u pustel­ niczego w X I w i e k u f o r m u j ą się eremickie zakony kontemplacyjne (kameduli, k a r t u z i , wallombrozjanie i in.) niemniej wciąż istnieje „ n i e p r z e l i c z o n e m n ó s t w o s a m o t n i k ó w — p u s t e l n i k ó w i pustelniczek — z w i ą z a ­ nych bardzo luźno z j a k ą ś r e g u ł ą i c a ł y m kościelnym systemem..." . Dla nas najbardziej i n t e r e s u j ą c e jest spotkanie tendencji e r e m i c k i i ń r potrzebami misyjny­ m i °. Dla etnologów kusząca jest hipoteza, iż z a l u d n i a j ą ­ cy lasy c h r z e ś c i j a ń s k i e j Europy pustelnicy nie osiedlali się w miejscach przypadkowych. S ą d z i m y , że ze w z g l ę ­ du na a n a c h o r e c k ą wizję p r z e s t r z e n i , bardzo p r a w ­ dopodobne jest z a k ł a d a n i e e r e m ó w w miejscach, k t ó r e już b y ł y u w a ż a n e za szczególnie sakralne: na g ó r a c h , przy źródłach, kamieniach, drzewach... Pustelnicy c h r y stianizowali b y ć może takie miejsca przez transpozy­ cję, n a d a j ą c i m nowy sens. W taki sposób ł a t w i e j mogli p o w o d o w a ć , p r z y k ł a d e m swojego życia, stopniowe zmia­ ny w m e n t a l n o ś c i o k r e ś l o n y c h społeczności lokalnych, a k c e p t a c j ę n o w y c h treści. Oczywiście zanim doszło do pełniejszego przyswojenia przez k u l t u r ę l u d o w ą r e l i g i i c h r z e ś c i j a ń s k i e j , m i a ł a ona t r w a ć w synkretycznej sym­ biozie z w i e r z e n i a m i p o g a ń s k i m i jeszcze przez długie wieki . P o ś r e d n i c h ś l a d ó w owych skomplikowanych pro­ cesów s p r ó b u j e m y p o s z u k a ć w historycznym, hagiograf i c z n y m oraz etnograficznym materiale d o t y c z ą c y m po­ staci k i l k u — bliskich sercom m i e s z k a ń c ó w Podkar­ pacia — ś w i ę t y c h p u s t e l n i k ó w . Zajmiemy się a n a l i z ą pewnych „ m i t ó w l o k a l n y c h " z a w i e r a j ą c y c h etiologię 1S 19 2 21 2 2 �przestrzeni geograficznej. M i t y te t ł u m a c z ą elementy przestrzeni h i s t o r i ą lub l e g e n d ą (mogącą b y ć czasami p r a w d z i w s z ą od historii), k t ó r a je u k s z t a ł t o w a ł a . Naz­ w y miejscowości, o k r e ś l e n i a miejsc, ich w y g l ą d , cha­ rakterystyczne cechy itp., z n a j d u j ą o b j a ś n i e n i e w zda­ rzeniach, k t ó r e się tam ongiś r o z e g r a ł y . 23 Takie m i t y p r z e k s z t a ł c a j ą amorficzną przestrzeń fizyczną w u p o r z ą d k o w a n ą , z r o z u m i a ł ą , „ s w o j s k ą " prze­ s t r z e ń k u l t u r o w ą . Elementy tej „ u s e n s o w i o n e j " prze­ strzeni f u n k c j o n u j ą w danym systemie s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y m jako znaki i tak też należy je t r a k t o w a ć , zys­ k u j ą c „sposób badania zjawisk społecznych i ś w i a d o ­ m o ś c i o w y c h w y c h o d z ą c y od ich obiektywnych przeja­ wów..." . 2 4 I I . 5. Pustelnik Swierad, r z e ź b a z 1830 r. w y k . przez ludowego a r t y s t ę , Kaplica św. Swierada w Tropiu Chrzest źródeł, drzew i kamieni Nad Dunajcem, w pobliżu Jeziora Czchowskiego, leży wieś Tropie. Tutaj „każdy z a k ą t e k , k a ż d a ścieżka, k t ó r ą w ę d r u j e m y nad brzegiem rzeki przez las, drży o p o w i e ś c i a m i o ś w . Swieradzie zwanym Jędrzejem Ż ó r a w k i e m , pustelniku ż y j ą c y m na p r z e ł o m i e X i X I w i e k u " . Swierad (ur. około 980 г., zm. w r. 1034), pierwszy ś w i ę t y polskiego pochodzenia (kanonizowany w 1083 г.), uznawany jest za postać h i s t o r y c z n ą . Je­ d y n y m historycznym ź r ó d ł e m informacji o n i m jest V i t a napisana przez Maurusa biskupa Pięciukościołów. Dziełko to traktuje o ostatnich latach życia ś w . Swierada czyli okresie, w k t ó r y m — pod zakonnym i m i e ­ n i e m Andrzeja — p r z e b y w a ł w pustelniach: opodal klasztoru b e n e d y k t y ń s k i e g o na górze Zobor (koło N i t r y ) oraz na Skałce nad Wagiem niedaleko Trenczyna (Sło­ wacja). Tamtejsza tradycja łączy z jego imieniem m.in. p i e c z a r ę i źródło na górze Zobor, a t a k ż e g r o t ę (ze ś l a d a m i k r w i i o t w o r a m i p o s i a d a j ą c y m i moc lecze­ nia chorych r ą k ) w S k a ł c e . Przy czym erem w S k a ł c e kojarzony jest r ó w n i e ż z osobą ś w . Benedykta, pustelni­ ka i m ę c z e n n i k a , ucznia S w i e r a d a . O św. Benedykcie wspomnimy p ó ź n i e j , teraz w r ó ć m y do k u l t u A n d r z e j a -Swierada w T r o p i u , a l b o w i e m r z e c z y w i ś c i e „kult t r o p ski jest w y j ą t k o w o p a s j o n u j ą c y m tematem dla hagiologa-etnografa" . Najstarsze dane ź r ó d ł o w e dotyczące h i s t o r i i k u l t u na t y m terenie pochodzą od Jana D ł u ­ gosza. Z jego relacji w y n i k a , że już w połowie X V w i e k u i s t n i a ł a w T r o p i u pustelnia Swierada i ż y w e było przekonanie o jego pobycie w tych stronach. H i ­ storycy piszący o św. Swieradzie p r z y j m u j ą , iż bogactwo tradycji miejscowej w p o ł ą c z e n i u z i n f o r m a c j ą D ł u ­ gosza, dają d o s t a t e c z n ą p o d s t a w ę do uznania, że rzeczy­ wiście działał on t u t a j . L u d o w e podanie głosi, iż w miejscu eremu Swierada i s t n i a ł n i e g d y ś p o g a ń s k i gaj i ś w i ą t y n i a . G d y w t y m lokalnym ośrodku przed­ c h r z e ś c i j a ń s k i e g o k u i t u p o j a w i ł się nasz pustelnik, n i k t z m i e s z k a ń c ó w nie chciał m u udzielić schronienia i przed bezdomnym Swieradem pękł d ą b , aby w jego dziupli mógł o s i ą ś ć . Z b u d o w a ł t u kaplicę, w y c i n a ł drzewa w lesie (zwanym przez długi czas „puszczą Swierada"), uczył uprawy r o l i i e w a n g e l i z o w a ł t u b y l ­ ców. W y s t ę p u j e więc w miejscowym folklorze r e l i g i j ­ n y m w charakterze swoistego bohatera kulturowego. 2 S 26 27 2 8 w i e l k ą pieczarę, k t ó r a s p e ł n i a ć m i a ł a funkcję łoża. W zbudowanej t u kaplicy 16 lipca o d b y w a j ą się u r o ­ czystości odpustowe k u czci ś w . ą t e g o , na k t ó r e rokrocz­ nie p r z y b y w a j ą rzesze okolicjnych m i e s z k a ń c ó w . Po­ wyżej kaplicy, w odległości k i l k u d z i e s i ę c i u k r o k ó w znaj­ duje się źródło, z k t ó r e g o pustelnik pijał w o d ę . W e d ł u g powszechnej opinii ma ona własności lecznicze . Sprzeczne są p o g l ą d y na temat miejsca pochodzenia S w i e r a d a . D l a nas i n t e r e s u j ą c y jest fakt, iż p o m y ł k a M a r c i n a Baroniusza z a i n s p i r o w a ł a r o z w ó j k u l t u A n d r z e ja-Swierada (vel J ę d r z e j a Ż u r a w k a ) w Opatowcu nad W i s ł ą . Jeszcze w pierwszych d z i e s i ą t k a c h X X w i e k u wskazywano t a m cudowne źródełko, koło k t ó r e g o ere­ mita miał mieć swoją p u s t e l n i ę . 3 8 3e 40 4 1 4 S 2 e 30 I I . 6. Cudowne źródełko św. Swierada 31 3 2 33 ?5 CG Przypisuje się m u t a k ż e moc czynienia c u d ó w . W e d ­ ług relacji M a r c i n a Baroniusza z J a r o s ł a w i a w dniu 16 lipca 1569 г., kiedy to „ h e r e t y c y " napadli na p r o ­ cesję tutejszej ludności ś w . Swierad zjawił się z k i j e m ognistym w dłoni i p r z e g n a ł „ n i e g o d n y c h l u t e r a n ó w " , w i e l u na ś m i e r ć p o r a ż a j ą c . Siadem tego wydarzenia jest odcisk stopy świętego na Krzemiennym głazie. 3 7 Zasadniczym jednak dowodem pobytu Swierada w T r o p i u (poza s z c z ą t k a m i d ę b u ) jest s k a ł a t w o r z ą c a nie- 153 �I I . 7. „Ci święci — to b y l i a r t y ś c i — najcudniejsze ustronia obierali sobie za siedzibę. To wzgórze z kapliczką (...) owiane czarem prze­ cudnych w i d o k ó w — tak p r z y k u ­ wa myśl i serce, iż nie dziw, że pustelnik t u pozostał, jako w m i e j ­ scu, gdzie Bóg m i a ł być wszyst­ kim..." ( M . S a n d o z ó w n a ) Cytowany M a r c i n Baran p r z y c z y n i ł się r ó w n i e ż do s p o t ę g o w a n i a lokalnego k u l t u innego pustelnika o i m i e ­ n i u Just. Z a n o t o w a ł on na p r z e ł o m i e X V I i X V I I w i e k u w Vitae sanctorum quatuor fratrum Polonorum eremitarum Camaldulensium confesscrum..., że w e d ł u g re­ lacji ludu z tych okolic gdzie żył święty Just, m i a ł on p u s t e l n i ę na górze Ł o b z ó w i był towarzyszem Swiera­ da. B r a k jest innych źródeł historycznych ś w i a d c z ą ­ cych o a u t e n t y c z n o ś c i tej postaci. Najprawdopodob­ niej i n s p i r a c j ą dla religijnego f o l k l o r u b y ł a legenda świętego Jodoka, pustelnika ryjącego na terenie Nor­ mandii w V I I wieku, k t ó r y mógł b y ć d r u g o r z ę d n y m patronem tutejszej p a r a f i i . Współcześnie na wzgórzu nad Dunajcem (koło T ę g o b o r z a przy Jeziorze R o ż n o w ­ skim), w miejscu pustelni Justa, znajduje się otoczony starymi l i p a m i drewniany kościółek. „Opowieść o jego życiu i cudach nabiera innej b a r w y ; w t y m otoczeniu, na tle miejscowej przyrody, treść jej staje się bliska, bardziej w z r u s z a j ą c a " . Pomimo, że tuż obok prze4 3 41 46 46 154 I biega r u c h l i w a szosa łącząca Brzesko z N o w y m S ą c z e m , podczas budowy k t ó r e j zasypano s t u d z i e n k ę z c u d o w n ą w o d ą — źródło świętego Justa ". Lecz legenda wciąż t r w a dlatego, że jest zawsze p i ę k n a i bliższa sercu n i ż r z e c z y w i s t o ś ć . 8 w r z e ś n i a k a ż d e g o r o k u (dzień odpustu) zbiera się t u po k i l k a tysięcy ludzi, nie tylko z bliska ale i z dalszych okolic, a ż e b y czcić p a m i ę ć swojego świętego. Trzecim pustelnikiem, l u d o w y m ś w i ę t y m czczonym w tych stronach jest święty Urban (Urbanek, j a k piesz­ czotliwie go t u z w ą ) . M i e s z k a ł on w lasach koło I w k o wej na w z g ó r z u i przy źródle, z k t ó r e g o woda „od nie­ p a m i ę t n y c h c z a s ó w " b y ł a u w a ż a n a za skuteczny ś r o d e k na chore oczy, g a r d ł o i „różne d e f e k t a " . K u l t ś w i ę ­ tego Urbanka t r w a tutaj od bardzo dawna pomimo, iż „postać pustelnika Urbana nie znajduje potwierdze­ nia w ż a d n y c h , nawet p ó ź n y j h ź r ó d ł a c h . . . " . Prawdo­ podobnie cześć dla Urbanka jest l o k a l n y m w a r i a n t e m rozpowszechnionego w całej Europie k u l t u świętego 4 48 49 �Kapliczka murowana, postawiona w X V I I I w. na miejscu pustelni Swierada: i l . 8. ryc. z p r z e ł o m u X I X i X X w.; i l . 9. Współczesny w y g l ą d kaplicy. T y l n ą ścianą stanowi głaz, t w o r z ą c y n i e w i e l k ą g r o t ę Urbana. Ten kanonizowany p a p i e ż (pontyfikat w l a ­ tach 222—230) czczony b y ł jako patron w i n n i c , b o w i e m dzień uroczystości patronalnej świętego Urbana I (25 maja) kojarzony b y ł z r o z m a i t y m i zwyczajami r o l n i ­ czymi, zwłaszcza u p r a w ą w i n o r o ś l i . Od p r z e ł o m u X V I i X V I I stulecia tradycja ludowa łączy w y r a ź n i e tych trzech p u s t e l n i k ó w : Swierada, Justa i U r b a n k a . U w a ż a n i są za w s p ó ł c z e s n y c h sobie t o ­ warzyszy (czy nawet braci): „mieszkali o n i na w z g ó r ­ kach, tak że się mogli w i d z i e ć " oraz „jedno źródło m i e l i , jeśli k t ó r e m u z a b r a k ł o wody, to do drugiego p r z y s z e d ł i ten m u j ą posłał c u d o w n y m s p o s o b e m " . W ogóle „lud rzewnem podaniem r o z j a ś n i a ich serdecz­ ny stosunek s ą s i e d z k i " . Zgodnie z w c z e ś n i e j s z ą zapowiedzią, poświęćmy jeszcze k i l k a słów ś w i ę t e m u B e n e d y k t o w i . Biskup M a u rus pisze o n i m , że b y ł uczniem Andrzeja-Swierada i ś w i a d k i e m jego heroicznego ż y w o t a . Po śmierci mistrza, przez trzy lata samotnie m i e s z k a ł w grocie na S k a ł c e . P r z y c h o d z ą c y m do niego ludziom udzielał rad i pomocy. Z n a ł się na właściwościach leczniczych ziół, k t ó r y m i k u r o w a ł ludzi i z w i e r z ę t a . Pewnego razu napadli n a ń zbójcy, uprowadzili, a n a s t ę p n i e zamordo­ w a l i i ciało w r z u c i l i do Wagu. Dopiero po d ł u ż s z y m czasie n i e t k n i ę t e zwłoki odnaleziono w wodzie, za wskazaniem o r ł a . K u l t Benedykta został zaaprobo­ wany na synodzie w ę g i e r s k i m w 1083 r. Jest czczony szczególnie na W ę g r z e c h , Słowacji i Morawach. Nato­ miast w Polsce aż do X V I wieku nie z a c h o w a ł y się ż a d n e ślady k u l t u świętego Benedykta. Dopiero od tego stulecia k u l t w y s t ę p u j e zawsze łącznie z k u l t e m A n d r z e ­ ja-Swierada. W literaturze przedmiotu łączy sio. nie­ kiedy Benedykta z dwoma p o z o s t a ł y m i towarzyszami Swierada, lub u t o ż s a m i a z j e d n y m z Pięciu Braci M ę ­ czenników. 60 61 5 2 и 5,1 5 5 5 6 57 5 8 Z p o ł u d n i o w e j strony Karpat p r z e n i e ś m y się p o ­ nownie na polskie Podkarpacie, t y m razem o k i l k a ­ d z i e s i ą t k i l o m e t r ó w na p o ł u d n o w y wschód od naddunajeckiej okolicy wyznaczonej i r ó j k ą t e m T r o p i e - S w i ę t y Just-Iwkowa, w Beskid Niski. Około trzech k i l o m e t r ó w w k i e r u n k u p o ł u d n i o w y m od D u k l i , w pobliżu masywu Cergowej, „na Z a ś p i c i e " znajduje się sanktuarium zwa­ ne „puszczą b ł o g o s ł a w i o n e g o Jana z D u k l i " . O życiu i działalności bł. Jana nie ma wiele danych historycz­ nych. Urodził się b y ć m o ż e w r o k u 1414 w D u k l i . Jego lata dziecięce i m ł o d o ś ć są okryte t a j e m n i c ą . Zapewne około 1435 r. w s t ą p i ł do f r a n c i s z k a n ó w , gdzie dał się p o z n a ć m.in. jako zdolny kaznodzieja. W 1463 r. roz­ począł się b e r n a r d y ń s k i okres jego ż y w o t a monastycz­ nego, k t ó r e g o większość spędził we L w o w i e . Z m a r ł 29 w r z e ś n i a 1484 r. N i e m a l nazajutrz po pogrzebie roz­ poczyna się k u l t Jana z D u k l i , oficjalnie zaaprobowany w 1733 r. L u d o w a warsja Hagiografii b ł . Jana — uchwytna w ź r ó d ł a c h od X V I I stulecia — podaje, że w młodości był on pustelnikiem w lasach koło D u k l i . Tradycja miejscowa wskazuje lokalizację d w ó c h jego e r e m ó w : na Zaśpicie oraz u p o d n ó ż a góry Cergowej (przy „złotej studzience"). „ N a j p i e r w m i e s z k a ł błogosła­ wiony Jan z D u k l i przez jeden sezon na Cergowej, k o ł o złotego ź r ó d e ł k a . Potem m u s i a ł s t a m t ą d odejść, bo j a k się modlił to pastuchy r z u c a ł y w niego kamienia­ m i . P r z e n i ó s ł się na górę Zaszpit i b y ł tu trzy lata. Tutaj też w y k o p a ł ź r ó d e ł k o . Oba są bardzo popularne u l u d z i " . Ojciec Cz. Bogdalski O F M (który na prze­ ł o m i e X I X i X X w i e k u z e b r a ł „bardzo s k r z ę t n i e wszel­ kie opowieści o b ł o g o s ł a w i o n y m Janie, k u r s u j ą c e w ży­ wej tradycji w okolicach Krosna i D u k l i " ) wspomina m.in., że niedaleko K o m b o r n i jest źródło z w o d ą o u z d r a w i a j ą c e j mocy. Przy n i m m i a ł odpoczywać J a n . Z a s ł y n ą ł on r ó w n i e ż i n n y m i c u d a m i . ; 6 9 6 0 6 1 82 63 155 �K o l e j n y m etapem naszej w ę d r ó w k i ś l a d a m i pustel­ niczych tradycji b ę d z i e malownicza okolica nad rzecz­ k ą S t r a d o m k ą . Od wsi D ą b i e na p ó ł n o c y do Wierzbanowej na p o ł u d n i u , ciągnie się p o r o ś n i ę t y lasami długi w a ł górski, z trzema w y b i t n i e j s z y m i wzniesieniami: Grodziskiem, Księżą i Cietniem. U p o d n ó ż a wschod­ nich s t o k ó w Księżej leży n i e z w y k ł a osobliwość p r z y ­ rodnicza — Diabelski K a m i e ń . Stanowi go s p ę k a n a ł a ­ wica ciężkowickiego piaskowca o długości 55 m , wyso­ kości ponad 17 m i 12 do 25 m szerokości. D i a b l i K a ­ m i e ń w podaniach miejscowej ludności kojarzony jest z działalnością sił nadprzyrodzonych, zwłaszcza diabel­ skich. „ J a k budowali klasztor w Szczyrzycu, to d i a b e ł chcąc p r z e s z k o d z i ć w budowie w z i ą ł głaz i niósł na klasztor, żeby go zniszczyć. Kiedy z n a j d o w a ł się już blisko Szczyrzyca zapiał k u r , złe moce p r z e s t a ł y dzia­ łać, diabeł upuścił k a m i e ń . Teraz leży tutaj i są na n i m widoczne ślady p a z u r ó w diabelskich". 64 Dodajmy, że na P o g ó r z u znajduje się wiele podob­ nych m a s y w ó w skalnych. Należą do nich m . i n . tzw. Kamienie B r o d z i ń s k i e g o w pobliżu L i p n i c y M u r o w a n e j oraz skalne „grzyby", z k t ó r y m i są z w i ą z a n e analo­ giczne legendy. W bliskiej odległości od w s i Leksandrowa, na w z g ó r z u Bukowiec leży oryginalny grzyb skalny, zbudowany z k i l k u ł a w i c piaskowcowych o r ó ż ­ nej odporności, przy czym czapa grzyba jest z materia­ łu najbardziej odpornego. Podanie głosi, że k a m i e ń ten opuścił na ziemię w czasie piania koguta diabeł, k t ó r y chciał n i m p r z y w a l i ć klasztor k a r m e l i t ó w w N o w y m Wiśniczu. We wschodniej części rezerwatu „Diable S k a ł y " koło w s i Bukowiec (Pogórze Ciężkowickie), ster­ czy k i l k u n a s t o m e t r o w y skalny „ d i a b e ł " . W dolnej części skały są o d c i ś n i ę t e diabelskie szpony, w k t ó r y c h b y ł a niesiona z W ę g i e r , zanim upuszczono j ą na głos p i e j ą ­ cego koguta. Inne podanie o t y m głazie m ó w i , iż służył on za p o g a ń s k i c h czasów jako o ł t a r z c a ł o p a l n y . Rów­ nież na Jaworzynie K r y n i c k i e j znajduje się diabelski k a m i e ń w k s z t a ł c i e grzyba, o k t ó r y m k r ą ż y podobna legenda (diabeł chciał n i m n a k r y ć k r y n i c k i e źródła lecz gdy zapiał k u r , m u s i a ł go p r z e d w c z e ś n i e zrzucić na z i e m i ę ) . W y l i c z a n k ę t a k ą m o ż n a by jeszcze długo k o n t y n u o w a ć , użyjemy jedna* „ b r z y t w y Okhama", gdyż nie w n i o s ł a by ona wiele nowego. 65 66 e7 l e g ł y m echem podobnej f u n k c j i kamienia. Przyznajemy, że nasza hipoteza b r z m i dość r y z y k o w n i e . J e d n a k ż e szczęśliwie dla nas, w sukurs d o m y s ł o m e t n o l o g ó w i d ą d o m y s ł y a r c h e o l o g ó w . W 1952 л działała na tych tere­ nach n i e w i e l k a ekspedycja archeologiczna, w y k o n u j ą c powierzchniowe badania w trzech obiektach (Grodzis­ ko, Klasztorzysko, D i a b l i K a m i e ń ) , nazwanych umow­ nie z e s p o ł e m poznachowickim . W s t ę p n e badania prze­ prowadzone przy D i a b l i m K a m i e n i u , u j a w n i ł y dwie w a r s t w y k u l t u r o w e . Wykonano tu m . i n . m a ł ą o d k r y w ­ kę w u r w i s k u , z n a j d u j ą c elementy ceramiki (zaliczonej do typu ł u ż y c k o - p o m o r s k i e g o ) , p o ł u p a n e kości zwie­ rzęce oraz p e w n ą ilość w ę g i e l k ó w . Na podstawie do­ konanych u s t a l e ń , A. Ż a k i wysnuwa przypuszczenie o istnieniu w Podkamieniu miejsca k u l t o w e g o . Su­ geruje on ponadto k o n i e c z n o ś ć przeprowadzenia dal­ szych b a d a ń , przy innych tego typu grzybach skalnych. Nałożenie się d o m y s ł u a r c h e o l o g ó w na h i p o t e z ę etnologiczną dodatkowo j ą uprawdopodabnia. Niestety frag­ m e n t a r y c z n o ś ć m a t e r i a ł ó w nie pozwala nam, w c h w i l i obecnej, u z n a ć jej za u d o w o d n i o n ą . W k a ż d y m razie utrzymujemy, że istnienie miejsca kultowego przy D i a b ­ l i m K a m i e n i u jest m o ż l i w e , n możliwość nie należy do kategorii m a ł o prawdopodobnych. Dodamy jeszcze, iż na szczycie Diablego K a m i e n i a znajduje się — z pew­ nością nienaturalna — w n ę k a , z u t r z y m u j ą c ą się w niej stale w o d ą o p a d o w ą ( „ m a r t w a w o d a " ) . K o ń c z ą c tę d y g r e s j ę o diabelskich kamieniach na­ leży wreszcie w y j a ś n i ć , dlaczego ją t u w ogóle po­ czyniono. Jaki to ma z w i ą ż e * z pustelnikami? Otóż w ł a ś n i e w Podkamieniu zlokalizowany jest, zamieszki­ w a n y nieprzerwanie od p o c z ą t k u X I X w i e k u , prze­ p i ę k n i e p o ł o ż o n y erem. O jego historii i czasach obec­ nych napiszemy w i n n y m a r t y k u l e . Teraz chcemy s t w i e r d z i ć jedynie, że drewniany krzyż umieszczony na szczycie Diablego K a m i e n i a tuż obok pustelni, ma w y m o w ę głębokiego („dającego wiele do m y ś l e n i a " , choćby o t r w a ł o ś c i pewnych s t r u k t u r ) symbolu i spina k l a m r ą nasze — p e ł n e dywagacji — r o z w a ż a n i a na temat pustelnictwa w r e l i g i j n y m folklorze. n 74 75 7e 77 0 3 Wydaje się, iż przytoczone przykłady (pomimo skromnej ilości) u p o w a ż n i a j ą do stwierdzenia, że w l u ­ dowych podaniach d o t y c z ą c y c h diabelskich k a m i e n i w y ­ r a ż a się ich mediacyjny charakter (jednoczą opozycje typu: diabeł, siła niszczycielska, noc, obcość, zło — klasztor, kreacja, dzień, swojsicość, dobro itp.). P o t w i e r ­ dzeniem tej tezy jest t a k ż e fakt, że często głazy takie b y ł y wykorzystywane jako „ n a t u r a l n e " granice teryto­ rialne . Szczególnie w y r a ź n i e w i d a ć to na p r z y k ł a d z i e naszego głównego bohatera, Diablego Kamienia spod Szczyrzyca, k t ó r y s t a n o w i ł miejsce graniczne p o m i ę d z y : p o s i a d ł o ś c i a m i , osiedlami, wsiami, ziemiami, powiatami, gminami, w o j e w ó d z t w a m i i Bóg wie czym jeszcze. W Podkamieniu schodzi się tak wiele granic, iż ś m i a ­ ło m o ż n a D i a b l i K a m i e ń n a z w a ć „ w ę z ł e m granicznym" lub „ g r a n i c ą granic". Owa, tak s p o t ę g o w a n a , graniczn o ś ć " w płaszczyźnie horyzontalnej, prowokuje do po­ stawienia hipotezy o jego meciiacyjności w płaszczyź­ nie w e r t y k a l n e j ; k a ż e się z a s t a n o w i ć nad wykorzysta­ niem Diablego K a m i e n i a do r c l i ł ą c z n i k a z rzeczywis­ tością t r a n s c e n d e n t n ą ( n a d p r z y r o d z o n ą ) . Na k o r z y ś ć do­ m y s ł u o u ż y w a n i u Diablego K a m i e n i a dla celów k u l t u , przemawia zanotowana w X I X w i e k u tradycja istnie­ nia w t y m miejscu pradawnej ś w i ą t y n i „ s ł o w i a ń s k i e g o bożyszcza P e r u n a " . Wspomniane wyżej podanie o jego z w i ą z k u z siłami diabelskimi, także mogło by b y ć o d ­ 6 9 Pustelnictwo a religijność ludowa P r z y s z ł a pora na podjęcie p r ó b y k r ó t k i e g o podsu­ mowania oraz s f o r m u ł o w a n i a przynajmniej n i e k t ó r y c h spośród n a s u w a j ą c y c h się w n i o s k ó w . Trzeba dodać, że nie jest to podsumowanie p i l n e — to u m i e ś c i m y w epilogu szkiców o pustelnictwie, po Obrazkach z życia pustelników. W y p u n k t u j e m y więc k i l k a konkluzji. Po pierwsze, wszystkie — f u n k c j o n u j ą c e głównie w folklorze r e l i g i j n y m — legendy o pustelnikach za­ c z e r p n ę l i ś m y ze stosunkowo niewielkiego obszaru Po­ górza Karpackiego. W y n i k a z tego, że tereny te są bar­ dzo bogate w tradycje erenvekie. S t ą d nasz postulat podjęcia szerszych b a d a ń etnograficznych nad t y m te­ matem. 70 7 1 72 156 Po w t ó r e , we wszystkich podaniach m a j ą c y c h z w i ą ­ zek ze zjawiskiem pustelnictwa ciągle p o w t a r z a j ą się pewne charakterystyczne miejsca, b ę d ą c e znakiem (śla­ dem i symbolem) działalności e r e m i t ó w . Dla uprosz­ czenia u j m i j m y tę k w e s t i ę w f o r m i e n a s t ę p u j ą c e j ta­ belki: Wypada zaznaczyć, że powyższa tabelka ma jedynie p o g l ą d o w y charakter i nie aspiruje do statystycznego zestawienia. J e d n a k o w o ż dość ewidentnie z niej w y n i ­ ka, iż z miejscem pobytu p u s t e l n i k ó w kojarzone są przede wszystkim źródła i kamienie (wzgórza, skały, groty). Bardzo silne jest przekonanie o szczególnej „ c u d o w n o ś c i " tych miejsc, �Nazwa eremu (określenie miejscowości związanej z działalnością eremitów) Imię pustelnika kojarzonego z danym eremem 1 Zobor Swierad + + + 2 Skałka Swierad, Benedykt — ""Г + Lp. 3 źró­ dło Swierad Tropie Opatowiec Swierad 5 Hw. Just Just 6 Iwkowa Urbrnek 7 Zaśpi t 8 Cergowa 9 Podkamień 4 Charakterystyczne miejsca Jan z Dukli - " 1 + Występowanie przekonania o sakralności kamień miejsca pobytu (wzgórze, pustelnika grota) drze­ wo + + + — — 4- + + 1 + i ~ь i + M o ż n a w y s n u ć z tego kolejny wniosek: działalność p u s t e l n i k ó w nie łączy się z d i w o l n y m i (przypadkowy­ mi) miejscami. W z w i ą z k u z t y m mamy n a s t ę p u j ą c e możliwości: a — pustelnicy osiadali w miejscach p r z e d c h r z e ś c i j a ń ­ skiego k u l t u , c h r y s t i a n i z u j ą c je przez transpo­ zycję; b — z a k ł a d a l i eremy w miejscach o już w y r o b i o n y m znaczeniu (niekoniecznie k u l t o w y m ) , n a d a j ą c i m nowe t r e ś c i ; с — ze w z g l ę d u na a n a c h o r e c k ą wizję idealnego eremu (góra, jaskinia, źródło, drzewo), zamieszkiwali w miejscach „ ś w i a t o p o g l ą d o w o o b o j ę t n y c h " dla l o k a l ­ nej społeczności, semantycznie je n a z n a c z a j ą c do­ piero swoją działalnością; d —• wszystkie trzy w a r i a n t y są prawdopodobne i po trosze prawdziwe. G ł ó w n i e ze w z g l ę d u na brak odpowiednio szerokiej bazy m a t e r i a ł o w e j , k t ó r a notabene jest n i e m o ż l i w a do zdobycia, musimy t r w a ć w sferze d o m y s ł ó w . S ą d z i m y , że najbliższa prawdy jest wersja kompromisowa: dzię­ k i bliskiej ś w i a t o p o g l ą d o w i mitycznemu koncepcji prze­ strzeni c h r z e ś c i j a ń s k i eremityzm mógł zostać zaakcep­ towany i znaleźć t r w a ł e miejsce w kulturze ludowej. Niemożność jednoznacznsgo r o z s t r z y g n i ę c i a na k o ­ rzyść k t ó r e j ś z p o w y ż s z y c h hipotez jest w y m o w n a i na­ suwa n a s t ę p n ą k o n k l u z j ę : w swoich badaniach mamy do czynienia z religijnością l u d o w ą , k t ó r a nie jest ani „ c z y s t y m " c h r z e ś c i j a ń s t w e m , ani też nie zawiera w so­ bie „ k r y s t a l i c z n y c h " e l e m e n t ó w w i e r z e ń p r z e d c h r z e ś c i ­ j a ń s k i c h . Stanowi natomiast system, b ę d ą c y ich prze­ t w o r z o n y m p o ł ą c z e n i e m . Bardzo charakterystyczne w t y m względzie jest częste p r z e w i a n i e się w tekście a r t y ­ k u ł u daty: p r z e ł o m X V I i X V I I stulecia. WÓWCZAS powstaje większość —• ż y w y c h do dzisiaj — ludowych p o d a ń i legend o pustelnikach. P r z e ł o m X V I i X V I I w i e k u to czas zasadniczego k s z t a ł t o w a n i a się r e l i g i j ­ nego f o l k l o r u . Kluczowa dla chrystianizacji wsi pol­ skiej rola okresu potrydenckiegc — wielokrotnie już uzasadniana — znalazła potwierdzenie także w t y m przypadku. — Uwagi + + 4~ U podnóża góry Na Diabel­ skim Kamie­ niu jest „mar­ twa woda" Wreszcie na z a k o ń c z e n i e — p a r a f r a z u j ą c s ł o w a H . Delahaye'a, k t ó r e ongiś z a i n s p i r o w a ł y L . S t o m m ę do b ł y s k o t l i w y c h w y w o d ó w — powiedzmy, że elementem o k a p i t a l n y m znaczeniu przy p r ó b a c h uchwycenia od­ ległych p o c z ą t k ó w k u l t u jest zgodność m i e j s c . Jest to drugi p r z y k ł a d dobitnie w s k a z u j ą c y t r w a ł o ś ć ludo­ wych przyzwyczajeń. 78 PRZYPISY 1 Por. J. Le Goff, Kultura średniowiecznej Europy, Warszawa 1970, s. 154 Por. E. Potkowski, Kościoły terytorialne i pań­ stwowe we wazesnym średniowieczu, [w:] Katolicyzm w c z e s n o ś r e d n i o w i e c z n y , praca zbiorowa pod red. J. K e l ­ lera, Warszawa 1973 Zob. t a m ż e , s. 51; t a k ż e : H . Daniel-Rops, Kościół wczesnego średniowiecza, Warszawa 1969 Z r e s z t ą sam Grzegorz I posłużył się m n i c h a m i do chrystianizacji B r y t ó w , w y s y ł a j ą c ich g r u p ę dla zorga­ nizowania w A n g l i kościelnej h i e r a r c h i i . W 361 r. M a r c i n z Tours założył klasztor w L i g u g ś ; w r. 375 w M a r m o u t i e r . Por.: J. K ł o c z o w s k i , Wspólnoty chrześcijańskie. Grupy życia wspólnego w chrześcijaństwie zachodnim od starożytności do XV wie­ ku, K r a k ó w 1964, 83 n. Por. H . Daniel-Rops, dz. cyt. Zob. J. K ł o c z o w s k i , dz. cyt., s. 71; t a k ż e : J. Le Goff, dz. cyt. P r a c ą p o d s t a w o w ą o i r y j s k i m monastycyzmie jest: J. Ryan, Irish monasticism. Origins and early develop­ ment, D u b l i n 1931. Zob. t a k ż e dzieło o postaci ś w . Pa­ t r y k a , misjonarza I r l a n d i i : L . Bieler, The Life and Legend of St. Patrick, D u b l i n 1949. R ó w n i e ż : S. Czar­ nowski, Kult bohaterów i jego społeczne podłoże. Świę­ ty Patryk bohater narodowy Inandii, [ w : ] Dzieła, t. 4, Warszawa 1956 Por. L . Weisgerber, Die Spuren der irischen Mis­ sion in der E n t w i c k l u n g der deutschen Sprache, „ R h e i nische Vierteljahresblatter", 17, 1952, s. 8—41 O okresach w rozwoju historycznym monasty­ cyzmu zachodniego we wczesnym ś r e d n i o w i e c z u , zob. J. Wierusz K o w a l s k i , Monastycyzm wczesnośrednio­ wieczny, [ w : ] Katolicyzm wczesnośredniowieczny, dz. cyt., s. 177—191 Por. E. Potkowski, dz. cyt., s. 19 п.; t a k ż e : J. Wierusz K o w a l s k i , dz. cyt., s. 179 n . Zob. Starożytne reguły zakonne, Warszawa 1980, s. 179—234 Por. J. Wierusz Kowalski, dz. cyt., s. 181 2 3 4 5 6 7 8 9 10 1 1 1 2 13 157 I �5 4 Р о г . Т. Manteuffel, Zakony Kościoła katolickiego do potowy XIV wieku, [ w : ] Szkice z dziejów papiestwa, Warszawa 1958, s. 7 P. R i c h ś , Zycie codzienne w państwie Karola Wielkiego, Warszawa 1979, s. 28 J. Le Goff, dz. cyt., s. 189 Por.: J. K ł o c z o w s k i , dz. cyt., s. 183 п.; t a k ż e : T. Manteuffel, dz. cyt., s. 14; także: J. Le Goff, dz. cyt., s. 188 K a ż d y spodziewany „koniec ś w i a t a " (a było ich w ś r e d n i o w i e c z u wiele), powoduje ogromny wzrost po­ p u l a r n o ś c i z a c h o w a ń ekspiacyjnych. Jednym z najbar­ dziej uznanych w z o r ó w takich d z i a ł a ń były ucieczki od świata. J. Le Goff, dz. cyt., s. 188 Por.: J. K ł o c z o w s k i , Eremityzm na ziemiach Sło­ wiańszczyzny Zachodniej w X—XI w., „ S p r a w o z d a n i a z C z y n n o ś c i Wydawniczej i P o s i e d z e ń Naukowych oraz K r o n i k a Tow. Naukowego K U L " , t. 13, L u b l i n 1953, s. 91 A n a c h o r e c k ą wizję przestrzeni (jej rolę w k o n ­ taktach Bóg-człowiek; n i e j e d n o r o d n o ś ć ; c h a r a k t e r y s t y k ę idealnego eremu itd.), o p i s a l i ś m y w poprzednim szkicu Ojcowie pustyni Zagadnienie to było rozpatrywane w ogromnej ilości prac. Na szczególną u w a g ę zasługuje dzieło: F. Graus, Volk, Herrscher und Heiliger im Reich der Merowinger, Praha 1965, s. 140—195 Por.: M . Bachtin, Problemy literatury i estetyki, Warszawa 1982, s. 404 C. Levi-Strauss, Antropologia strukturalna, War­ szawa 1970, s. 383 J. W i k t o r , Pieniny i ziemia sądecka, Kraków 1965, s. 426 L i t e r a t u r a o św. Andrzeju-Swieradzie jest bardzo bogata. O b s z e r n ą bibliografię prac t r a k t u j ą c y c h o tej i n t e r e s u j ą c e j postaci o p r a c o w a ł o. R. Gustaw O F M [ w : ] Hagiografia Polska, t. 1, P o z n a ń 1971, 89—93 Vita Sancioyum ertemitarum Andteae sen Zoerardi cpnfessoris et Benedicti martiris, a beato Mauro episoopo Quinqueecclesiastensi descripta została n a p i ­ sana w latach 1064—1070. Inne wczesne źródła — przede wszystkim Legenda Sancti Stephani regis (maior), z lat 1077—1083 — są od dzieła Maurusa zależne. Zob. J.T. M i l i k , Święty Swierad, Roma 1966, s. 8; t a k ż e : H . K a p i szewski, Cztery źródła do żywota św. Swirada, „Na­ sza Przeszłość", 19 (1964), s. 5—31 Por. H . Kapiszewski, Eremita Swirad w Panonii, „Nasza Przeszłość", 10 (1959), s. 17—69 Por. J.T. M i l i k , dz. cyt., s. 87. A u t o r wspomina tam r ó w n i e ż o pustelni w D ó m ó s . Por. Polski Słownik Biograficzny, t. 1, K r a k ó w 1935, s. 423; t a k ż e : Hagiografia Polska, dz. cyt., s. 114 J.T. M i l i k , dz. cyt., s. 101 J. Dlugossii sen L o n g i n i Canonici Cracoviensis, Historiae Poloniae Libri X I I , 1, K r a k ó w 1873, s. 158 (pod r o k i e m 998); tegoż: Liber beneficiorum, 2, K r a ­ k ó w 1864, s. 248 Zob. T. Wojciechowski, Szkice historyczne jede­ nastego wieku, K r a k ó w 1951, s. 74—78; t a k ż e : W . Sem­ kowicz, Andrzej Swierad [ w : ] Polski Słownik Biogra­ ficzny, dz. cyt., s. 100 n. Zob. W. Demetrykiewicz, Dunajcem z niziny nad­ wiślańskiej w Tatry, K r a k ó w 1911, s. 56; t a k ż e : M . Sand o z ó w n a , Melsztyn i jego okolice, L w ó w 1911, s. 91; t a k ż e : J. W i k t o r , dz. cyt., s. 428 п.; t a k ż e : H . K a p i ­ szewski, Eremita Swirad na ziemi rodzinnej, „Nasza Przeszłość", 23 (1966), s. 67; t a k ż e : Tropie 1982 Zob. J. W i k t o r , dz. cyt., s. 428; t a k ż e : H . K a p i ­ szewski, Tysiąclecie eremity polskiego. Swirad nad Du­ najcem, „Nasza Przeszłość", 8 (1958), s. 63; t a k ż e : T r o ­ pie 1982 Zob. J. W i k t o r , dz. cyt., s. 427; п.; t a k ż e : Tropie 1982 Zob. M . Baronius Jaroslaviensis Clericus, Vitae sanctorum quatvar fratrum Polonorum eremitarum Camaldulensium oonfessorum..., Fors sectmda, Kraków 1609, s. 28 Odpust odbywa się 16 lipca zapewne na p a m i ą t k ę wspomnianego wydarzenia. P a t r c n a ł y polskie, s ł o w a c ­ kie i w ę g i e r s k i e w y m i e n i a j ą Andrzeja-Swierada (wraz z Benedyktem) pod r ó ż n y m i datami. P r z y k ł a d o w o : w X V I w . w y s t ę p u j ą w patronale polskim pod datą 1 lipca; od p o c z ą t k u X I X w. rubrycele m a j ą ich 21 lipca; Skarga pisze o J ę d r z e j u Polaku pod dniem 6 maja; F. Jaroszewicz natomiast — 17 lipca. 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 8 2 6 27 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 8 4 3 5 3 6 3 7 3 8 158 1 3 9 Zob. J. W i k t o r , dz. cyt., s. 428; t a k ż e : H . K a p i ­ szewski, Tysiąclecie eremity.., dz. cyt., s. 63; t a k ż e : HP, dz. cyt., s. 86; t a k ż e : Tropie 1982 Sz. Morawski, Sądecczyzna, K r a k ó w 1863, s. 35. Autor u t o ż s a m i a wspomniany przez M . Baroniusza Opa­ towiec z Zakliczynem. Zob. t a k ż e : J.T. M i l i k , dz. cyt., s. 108 Znacznie przesadzone jest zdanie H . Kapiszewskiego, że „ t r a d y c j a lokalna o pochodzeniu św. S w i r a ­ da z Opatowca ma znamiona wiarogodności...". Zob. tegoż: Eremita Świrad na ziemi rodzinnej, dz. cyt., s. 83. Por. HP, dz. cyt., s. 86 M . Baronius, dz. cyt., s. 30 n. Pozbawiona podstaw jest sugestia H . Kapiszewskiego, że „ J u s t był p o s t a c i ą r z e c z y w i s t ą i w s p ó ł c z e s n ą św. Swiradowi". Zob. tegoż: Tj/siqeleeie eremity..., dz. cyt., s. 69 Por. J.T. M i l i k , dz. cyt., s. 109. O J u ś c i e zob. t a k ż e : M . S a n d o z ó w n a , dz. cyt., 105 n n . et passim; t a k ż e : J. W i k t o r , diz. cyt., s. 419; t a k ż e H. Kapiszew­ ski, Tysiąclecie eremity..., dz. cyt., s. 65—71 et passim; t e n ż e , Eremita Swirad na ziemi rodzinnej, dz. cyt., s. 75—79 J. W i k t o r , dz. cyt., s. 419 O istnieniu cudownego ź r ó d e ł k a na Sw. J u ś c i e w z m i a n k u j ą : M . S a n d o z ó w n a , dz. cyt., s. 109; t a k ż e : H . Kapiszewski, Tysiąclecie eremity, dz. cyt., s. 66, O jego zasypaniu inf.: Sw. Just 1982 M . S a n d o z ó w n a , dz. cyt., s. 100. A u t o r k a p r z y ­ tacza tam r ó w n i e ż podanie n a s t ę p u j ą c e o źródle U r b a n ­ ka: „ J a k chłop puścił k a c z k ę u Urbanka do tej wody, jak poszła tak poszła i aż w C z ę s t o c h o w i e w y s z ł a " . Podczas b a d a ń terenowych w I w k o w e j (1982 r.) zano­ towano jeszcze inne podanie: „ D a w n i e j źródełko bar­ dzo s z u m i a ł o , ale j a k i ś pan w y k ą p a ł w n i m parszy­ wego psa, k t ó r y w y z d r o w i a ł — lecz ź r ó d e ł k o od tego czasu szum s t r a c i ł o " . M . Sandoz wspomina t a k ż e o ros­ n ą c y m przy kapliczce w i e l k i m grabie, na k t ó r y m obja­ wił się Urbanek. I n f . z I w k o w e j (opiekujący się kaplicz­ ką) twierdzi, że przed k i l k u n a s t u laty ściął grab, bo­ w i e m z a g r a ż a ł kapliczce. D o d a ł r ó w n i e ż , iż z n a j d o w a ł y się na n i m ś l a d y k r w i . H . Kapiszewski, Tysiąclecie eremity..., dz. cyt., s. 72 Dowodem słuszności naszej hipotezy o pustelni­ k u U r b a n k u jako zmitologizowanej w e r s j i hagiografii Urbana I — poza tradycyjnie o d b y w a j ą c y m i się t u u r o c z y s t o ś c i a m i z i e l o n o ś w i ą t k o w y m i (procesje do k a p ­ liczki Urbanka) — jest fakt, że z n a j d u j ą c y się w k a p ­ liczce obraz przedstawia w ł a ś n i e tego ś w i ę t e g o . Por. opis ikonografii Urbana I [ w : ] L . R ć a u , Iconographie de l'art Chretien, [ w : ] Iconogrrapfue des Saints, Paryż 1958—1959, s. 1294 Por. H . Kapiszewski, Tysiąclecie eremity..., dz. cyt., s. 65 I w k o w a 1982 M . S a n d o z ó w n a , dz. cyt., s. 96 t a m ż e . Na t y m absolutnie nie w y c z e r p a l i ś m y ist­ n i e j ą c e j nad Dunajcem t r a d y c j i ludowej o pustelnikach. P r z y k ł a d o w o : w Siemiechowie istnieje podanie, że żyło t u siedmiu m n i c h ó w (uczniów Swierada). Ponadto w Kamionce M a ł e j znana jest p o s t a ć pustelnicy K a t a r z y ­ ny. Zob. M . S a n d o z ó w n a , dz. cyt., s. 110 п.; t a k ż e : H . Kapiszewski, Tysiąclecie eremity..., dz. cyt., s. 73; t e n ż e : Eremita Swirad na ziemi rodzinnej,, dz. cyt., s. 81 M . i n . na podstawie relacji Benedykta n a p i s a ł Maurus swoje Vita... Por. J.T. M i l i k , dz. cyt., s. 19 Por. HP, dz. cyt., s. 115 Por. t a m ż e , s. 112 Por. H.E. Wyczawski O F M , Błogosławiony Jan z Dukli. Zycie i cześć pośmiertna, K r a k ó w 1957, 18 n . Trzciana 1981 C. Bogdalski O F M , Błogosławiony Jan z Dukli. Wspomnienia z jego życia i czci pośmiertnej, Kraków 1903, s. 6 tamże, s. 25 Wykaz jego c u d ó w z a w i e r a j ą akta p r o c e s ó w bea­ tyfikacyjnych z lat 1615—1732 oraz akta z toczącego się od 1948 r. procesu kanonizacyjnego. Pogorzany 1981; K r z e s ł a w i c e 1981; Szczyrzyc 1981; D ą b i e 1981 Leksandrowa 1982 Por. W. K r y g o w s k i , Beskidy. Wyspowy, Sądec­ ki..., Warszawa 1977, s. 370 t a m ż e , s. 330 n. 4 0 4 1 4 2 i 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 6 0 5 1 5 2 5 3 6 4 5 5 5 8 5 7 5 8 5 9 8 0 8 1 8 2 8 3 8 4 8 5 8 8 8 7 �I I . 10. Na wzgórzu św. Justa stoi drewniany kościółek, na p a m i ą t k ę pustelnika. W g ó r n e j czę­ ści o ł t a r z a znajduje się obraz w y o b r a ż a j ą c y Justa jako starca z d ł u g i m i w ł o s a m i i b r o d ą , w b i a ł y m habicie II. ka 11. X V I I - w i e c z n a murowana kapliczka w lasach na I w k o w a , w miejscu eremu pustelni­ Urbanka. W kapliczce znajduje się malowany na desce obraz p r z e d s t a w i a j ą c y świętego w mitrze, prawdopodobnie jest to wizerunek p a p i e ż a Urbana I �9 8 Ciekawe podanie o skalnym grzybie w Bigoszówce podaje za A . G o r c z y ń s k i m S. Pagaczewski, Z tobołkiem za Kraków, K r a k ó w 1979, s. 132 O mediacyjnym charakterze granic pisał m . i n . L . Stomma. Zob.: t e n ż e , Słonce rodzi się 13 grudnia, Warszawa 1981, 34 n. O. R. Raj SOCist. b y ł ł a s k a w u d o s t ę p n i ć m i i n ­ f o r m a c j ę — w y d o b y t ą z dokumentu znajdującego się w szczyrzyckim klasztorze — z k t ó r e j jednoznacznie w y n i k a , że j u ż w X I V w. D i a b l i K a m i e ń t r a k t o w a n y był jako zwyczajowa granica między p o s i a d ł o ś c i a m i . Ponadto dla p r z y k ł a d u podajmy, iz obecnie rozgranicza on wsie: D ą b i e , K r z e s ł a w i c e i Pogorzany oraz woje­ w ó d z t w a krakowskie i n o w o s ą d e c k i e . P o d k a m i e ń —• to stare o k r e ś l e n i e najbliższej oko­ licy Diablego K a m i e n i a . Z a n o t o w a n ą przez A . G o r c z y ń s k i e g o w i a d o m o ś ć przytacza S. Pagaczewski. Zob. tenże, dz. cyt., s. 133 Zob.: A . Ż a k i , Zespół osadniczy Poznachowice Górne, pow. Myślenice, w świetle badań wstępnych, „ S p r a w o z d a n i a Archeologiczne", 4 (1957), s. 107—130 t a m ż e , s. 122 tamże. t a m ż e , s. 125 Wg inf. ter. (Pogorzany 1981; K r z e s ł a w i c e 1981): „ w o d a na D i a b l i m K a m i e n i u nigdy nie wysycha, ale jest ona m a r t w a . Jakby ktoś u ż y w a j ą c jej się na przy­ kład ogolił, to włosy p r z e s t a ł y b y m u r o s n ą ć " . Do za­ gadnienia „ m a r t w e j w o d y " na D i a b l i m K a m i e n i u po­ w r ó c i m y szerzej w n a s t ę p n y m a r t y k u l e . Por. L . Stomma, dz. cyt., s. 5 8 9 7 0 7 1 7 2 7 3 7 4 7 5 7 8 7 7 7 8 I I . 12. Ź r ó d ł o „ c u d o w n e j w o d y " w Zaszpicie k. D u k l i , w sanktuarium zwanym „puszczą bł. Jana z D u k l i " 11. 13. Jeden z „ d i a b e l s k i c h k a m i e n i " , w z g ó r z e B u k o ­ wiec k. Leksandrowej I I . 14. Erem w Podkamieniu, lata 30-te X I X w., Rye. K . Auera z albumu Galicja w obrazach; I I . 15. D i a b l i K a ­ m i e ń , widok od północy. K r z y ż na szczycie to symbol chrystianizacji p o g a ń s k i c h w i e r z e ń I I . 16. S z c z ą t k i d ę b u przy tropskim kościele, k t ó r y sam m i a ł się rozpaść aby w jego dziupli mógł z a m i e s z k a ć pustelnik �Fot.: Z. Zagajewski �т � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/29b17400830ebcc77359f034f0cf9c7e.pdf 1a217105203a16c15bb41e5a6486e675 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3368 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3156 Title A name given to the resource Symboliczne i kulturowe aspekty monastycyzmu wschodniego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4, s.163-174 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedyktowicz SYMBOLICZNE I KULTUROWE ASPEKTY MONASTYCYZMU WSCHODNIEGO SACRUM I PROFANUM W KULTURZE MONASTYCZNEJ I W KULTURZE TRADYCYJNEJ „Z czasem jednak k o n i e c z n o ś ć z a m i e n i ł na d o b r o w o l n ą chęć i powoli szedł coraz da­ lej, niekiedy z a t r z y m y w a ł się, aż wreszcie częs­ to to czyniąc, znalazł górę s k a l i s t ą , a u jej stóp w i e l k ą p i e c z a r ę , k t ó r ą z a m y k a ł k a m i e ń . Po jego u s u n i ę c i u , a ludzie m a j ą chęć p o z n a ć to, co u k r y t e , t y m silniej b a d a j ą c u j r z a ł w e w ­ n ą t r z w i e l k i e p o d w ó r z e . Na n i m pod o t w a r t y m niebem r o z w i j a ł a swe gałęzie stara palma, o s ł a ­ n i a j ą c strumyczek j a k najczystszej wody. Za­ ledwie w y p ł y n ą ł przez m a l e ń k i o t w ó r , a zie­ mia z k t ó r e j się w y d o s t a w a ł z p o w r o t e m w siebie go w c h ł a n i a ł a . Upodobawszy sobie to miejsce, j a k b y przez Boga m u ofiarowane, spędził tam całe życie na m o d l i t w i e i samot­ ności". Hieronim, Żywot Pawła Pustelnika Zainteresowanie monastycyzmem ze strony a n t r o ­ pologii k u l t u r y jest c a ł k i e m z r o z u m i a ł e . I s t n i e j ą co najmniej dwa jasne motywy tego zainteresowania. Po pierwsze: w p i e r w o t n y c h formach monastycyzmu antro­ polog k u l t u r y spotyka się z problemem „ucieczki od k u l t u r y " , od ś w i a t a , z p r ó b ą zbudowania k o n t r - k u l t u r y . Po drugie: r o z w a ż a j ą c w p ł y w y i o d d z i a ł y w a n i a danej formacji wyznaniowej na k s z t a ł t k u l t u r y , w przypadku tradycji wschodniego c h r z e ś c i j a ń s t w a , gdzie monastycyzm k u l t y w u j e duch owych pierwotnych wzorców ucieczki od ś w i a t a , życia anachoretycznego i ascezy nie sposób przejść obok tego zjawiska o b o j ę t n i e . Rolę wyznania, jako czynnika m a j ą c e g o p o w a ż n y w p ł y w na k u l t u r ę danej społeczncści i t e r y t o r i u m pod­ noszono wielokrotnie. Wystarczy w s p o m n i e ć na w s t ę ­ pie refleksje Czarnowskiego , który charakteryzując k u l t u r ę religijną ludu polskiego p r z e c i w s t a w i a ł sensuaiistycznej religijności wiejskiego katolicyzmu w i ę k ­ szą skłonność do mistycyzmu na obszarach p r a w o s ł a ­ wia. R ó w n i e ż B y s t r o ń a n a l i z u j ą c rolę Kościoła, jako autorytetu w kulturze ludowej, zwracał u w a g ę na k s z t a ł t o w a n i e się odmiennych relacji duchowieństwo- s p o ł e c z n o ś ć wioski w w y n i k u r ó ż n y c h tradycji w y z ­ naniowych p r a w o s ł a w i a i katolicyzmu. Różnice te o d z w i e r c i e d l a ł y się t a k ż e w o b r z ę d o w o ­ ści dorocznej — na ściślejszy z w i ą z e k jej kalendarza na obszarach wyznaczonych z a s i ę g i e m p r a w o s ł a w i a z t r a d y c j ą g r e c k ą w s k a z y w a ł W. K l i n g e r . Podobnie jeśli idzie o l i t e r a t u r ę e t n o g r a f i c z n ą d o t y c z ą c ą obrzędów r o d z i n n y c h , spotykamy r o z w a ż a n i a dotyczące różnego sposobu asymilacji do l i t u r g i i kościelnej elementów p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k i c h , różnego stopnia tolerancji wobec p o g a ń s k i c h zwyczajów, różnego stopnia zachowania i przetrwania ich w kulturze ludowej. Jako konsekwen­ cję o d d z i a ł y w a n i a tradycji Kościoła wschodniego w k u l ­ turach grup w s c h o d n i o s ł o w i a ń s k i c h u p a t r y w a ł M o s z y ń ­ ski rozwój muzyki wokalnej i brak r o z w i n i ę t e j muzyki instrumentalnej, brak w y s t ę p o w a n i a rzeźby ludowej . O ile więc problem w p ł y w u r ó ż n y c h tradycji wyz­ naniowych nie jest obcy etnograficznym analizom, o tyle jego r o z w i ą z a n i e ogranicza się do dość zdawko­ 1 2 3 4 5 wych konstatacji. S e n s o w n o ś ć k o n t y n u a c j i s t u d i ó w nad t y m zagadnieniem staje się dla etnografa niezaprze­ czalna, gdy zamierza on podjąć badania nad k u l t u r ą tych grup etnicznych, w k t ó r y c h k r y t e r i u m wyznania było zasadniczym czynnikiem poczucia o d r ę b n o ś c i , i n ­ ności od grup s ą s i a d u j ą c y c h , k r y t e r i u m , w o k ó ł k t ó r e g o k s z t a ł t o w a ł o się poczucie swojskości, a identyfikacja ze swoją k u l t u r ą , g r u p ą b y ł a w y r a ż a n a przez i d e n t y f i k a c j ę z wyznaniem. T a k ą sytację spotykamy we wschodnich regionach Polski, w w o j e w ó d z t w i e białostockim, gdzie, jak pisze P a w l u c z u k : „ u k s z - a ł t o w a ł a się na bazie od­ r ę b n o ś c i wyznaniowej grupa etniczna. Jest to w i ę c g r u ­ pa w y o d r ę b n i a j ą c a się w y r a ź n y m poczuciem więzi g r u ­ powej, i s t n i e j ą c e j w ś w i a d o m o ś c i jej c z ł o n k ó w jako tradycyjne przeciwstawienie „swoi — obcy". Granice tej grupy w ś r o d o w i s k a c h wiejskich wyznacza wyznanie p r a w o s ł a w n e . . . " . Praca Pawluczuka d o t y c z ą c a zagad­ n i e ń ś w i a t o p o g l ą d u jednostki w w a r u n k a c h rozpadu społeczności tradycyjnej porusza zagadnienie systemu w a r t o ś c i charakterystycznycn dla k u l t u r y tradycyjnej. Wyżej wspomniany autor jako pierwszy wprowadza do l i t e r a t u r y socjologicznej dotyczącej p r a w o s ł a w n o - k a t o lickiego pogranicza na Białostocczyźnie zestawienie cech p r a w o s ł a w i a , k t ó r e m a j ą w p ł y w na charakter k s z t a ł ­ t u j ą c y c h się w jego zasięgu grup etnicznych. I tak za E v d o k i m o v e m zwraca u w a g ę na c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla p r a w o s ł a w i a n i e c h ę ć do kodyfikowania zasad w i a r y : . P r a w o s ł a w i e uznaje jedynie dogmaty pierwszych sied­ m i u soborów powszechnych. P r a w o s ł a w i e nie s f o r m u ł o ­ wało też w i e l k i c h s y s t e m ó w teologiczno-filozoficznych na k s z t a ł t augustynizmu czy tomizmu. Spekulacje f i l o ­ zoficzne na temat istoty Boga, traktowanie Boga jako przedmiotu wiedzy u w a ż a n o tu za rzecz z d r o ż n ą . Bóg miał o l ś n i e w a ć w i e r n y c h w ł a ś n i e swoją t a j e m n i c z o ś c i ą i n i e p o z n a w a l n o ś c i ą . Nie przejawiano w p r a w o s ł a w i u ż a d n e g o d ą ż e n i a ani do kanonicznego s f o r m u ł o w a n i a c a ł o k s z t a ł t u z a g a d n i e ń , ani do logicznej systematyki poglądów. Logiczne uzasadnienie p r a w d w i a r y dopuszcza się jedynie w literaturze polemicznej, gdy z m u s z a j ą do tego teologów przeciwnicy Kościoła. S t ą d — j a k pisze e 7 8 163 I �Evdokimov — „ p r a w o s ł a w i e przejawia najmniej nor­ matywną formę c h r z e ś c i j a ń s t w a i w najmniejszym stopniu daje się w y r a z i ć w p o j ę c i a c h " . Zestawienie dokonane przez Pawluczuka pomija jeden bardzo w a ż ­ ny element, w ł a ś n i e monastycyzm. Evdokimov pisze, iż „ n a j l e p s z y m sposobem poznania p r a w o s ł a w n e j d u ­ chowości jest w e j ś c i e do niej poprzez życie mnisze, k t ó r e o d e g r a ł o p i e r w s z o p l a n o w ą rolę przy jej formo­ w a n i u s i ę " . Powiedzmy w i ę c e j , monastycyzm jest t y m ogniwem, w k t ó r y m n a j p e ł n i e j w i d a ć , j a k dany spe­ cyficzny system w a r t o ś c i (resp. system r e l i g i j n y — wschodnie c h r z e ś c i j a ń s t w o ) może w p ł y w a ć na charak­ ter k u l t u r y z n a j d u j ą c e j się w jego zasięgu, d o s t a r c z a j ą c o k r e ś l o n y c h w z o r ó w świętości i k s z t a ł t u j ą c ludzkie po­ stawy wobec sfery sacrum. Monastycyzm jest jedno­ cześnie t a k i m ogniwem, w k t ó r y m d a d z ą się śledzić strukturalne z w i ą z k i łączące go z k u l t u r ą l u d o w ą . D o ­ piero głębsza analiza owych z w i ą z k ó w i relacji p o m i ę ­ dzy k u l t u r ą m o n a s t y c z n ą a k u l t u r ą t r a d y c y j n ą pozwoli nam o k r e ś l i ć dalsze k i e r u n k i b a d a ń nad w p ł y w a m i , jakie może w y w i e r a ć monaster p r a w o s ł a w n y na spo­ łeczność w i e j s k ą , a t a k ż e u j a w n i ć źródła i t r w a ł o ś ć pewnych w y o b r a ż e ń i p r z e ż y ć d o t y c z ą c y c h sfery sac­ r u m , k t ó r e w y s t ę p u j ą w t r a d y c j i ludowej i funkcjo­ n u j ą po dziś dzień w społeczności wiejskiej. 9 1 0 Opracowania dotyczące monastycyzmu m o ż n a podzie­ lić na dwa zasadnicze typy. Pierwszym z nich jest literatura socjologiczna, r o z p a t r u j ą c a ruch monastycz­ ny od strony społecznego b ą d ź ekonomicznego charak­ teru . D r u g i m zasadniczym l y p e m o p r a c o w a ń są prace historyczne. M a j ą one dla nas o wiele w i ę k s z e zna­ czenie ze w z g l ę d u na swoje w a r t o ś c i heurystyczne. W skład naszych ź r ó d e ł wchodzą zarówno niektóre pisma ascetyczne, opisy życia m n i c h ó w dokonane przez w s p ó ł c z e s n y c h i m pisarzy i h i s t o r y k ó w , teksty poe­ tyckie, hagiografia p r z e s i ą k n i ę t a l u d o w ą mitologią. u 1 2 Nasze wymagania wobec m c h są nieco odmienne od w y m a g a ń , jakie stawia h i s t o r y k sensu stricto. W y ­ nika to z o d m i e n n o ś c i stawianych p y t a ń . Do pewnego stopnia nie interesuje nas t u geneza, wcześniejszość czy późniejszość poszczególnych f o r m życia mniszego, lecz przede w s z y s t k i m to, j a k u j a w n i a j ą one p e w n ą o d m i a n ę sacrum i j a k u j a w n i a j ą p o s t a w ę c z ł o w i e k a wobec sacrum. To znaczy interesuje nas t u ich hierofaniczny charakter. Ze w z g l ę d u na to że „każdy do­ kument m o ż n a u w a ż a ć za h i e r o i a n i ę , o tyle, O' ile w y ­ r a ż a on p e w n ą o d m i a n ę sacrum i j a k i ś odcinek jego historii, tzn. j a k i e ś jedno orzeżycie sacrum spośród jego niezliczonych w a r i a n t ó w " u w z g l ę d n i a m y w na­ szej analizie nie tylko teksty i relacje p o w s t a ł e w k r ę ­ gu r e l i g i i c h r z e ś c i j a ń s k i e j , alo r ó w n i e ż teksty staroindyjskie. 13 Obok relacji h i s t o r y k ó w i. pisarzy c h r z e ś c i j a ń s k i c h , obok poezji Grzegorza z N a z j a n u równie wartościo­ we są dla nas hymny o ascecie z n a j d u j ą c e się w p i e ś ­ niach Rigwedy, czy b u d d y j s k i zbiór poezji ascetycz­ nej — Dhamma p a d a m , dlatego, że p o z w a l a j ą n a m lepiej i p e ł n i e j p o z n a ć zwarty system odmian sakralności monastycznej, s t w i e r d z i ć , że język tych hierof o n i i wykazuje zasadnicze p o d o b i e ń s t w a z a r ó w n o co do treści, j a k i ze w z g l ę d u na swój w y r a z z e w n ę t r z n y . Co do r z e t e l n o ś c i n i e k t ó r y c n źródeł nasze wymagania nie są takie same j a k wymagania historyka. P o s ł u ż ę się t u dwoma p r z y k ł a d a m i . Z a p o c z ą t k o w a n i e r u c h u monastycznego w c h r z e ś c i j a ń s t w i e większość o p r a c o w a ń historycznych w i ą ż e z p o s t a c i ą ś w . Antoniego , pustel­ nika egipskiego. W w y m i e n i o n v c h j u ż Żywotach mni­ chów H i e r o n i m a znajdujemy ż y w o t P a w ł a s p o r z ą d z o n y w latach 375—378", a więc w około d w a d z i e ś c i a lat 14 po ś m i e r c i Antoniego. W e d ł u g u s t a l e ń p a t r o l o g ó w Hie­ r o n i m n a p i s a ł go „(...) po części, aby zrobić k o n k u r e n ­ cję ż y w o t o w i Antoniego, napisanemu przez Anastazego, a po części d a j ą c upust w ł a s n y m marzeniom o życiu pustelniczym. Z P a w ł a chciał H i e r o n i m zrobić p i e r w ­ szego pustelnika. W y n i k a to z ogólnej koncepcji pisma, jak i z n i e k t ó r y c h szczegółów. P a w e ł jest starszy od Antoniego, udziela mu rad i w s k a z ó w e k . D r u g i przy­ k ł a d to Żywot Barlaama i Jozafata . Jest to anoni­ mowy u t w ó r l i t e r a c k i p o w s t a ł y około V I I w i e k u . Jego autorstwo przypisuje się Janowi D a m a s c e ń s k i e m u , m n i c h o w i klasztoru ś w . Saby pod J e r o z o l i m ą . 1 8 19 8 9 2 1 T r e ś c i ą opowieści jest historia p o g a ń s k i e g o k r ó l a Abennera i jego syna Jozafata, o k t ó r y m w r ó ż b i c i za­ powiedzieli, że przejdzie na w i a r ę c h r z e ś c i j a ń s k ą . Ojciec, k t ó r y p o s t a n o w i ł to u d a r e m n i ć , z a m k n ą ł syna w pa­ łacu, nie p r z e s z k o d z i ł o to jednak temu, że s p o t k a ł go Barlaam pustelnik, k t ó r y z a p r z y j a ź n i w s z y się z Joza­ fatem prowadzi z n i m długie dysputy o d s ł a n i a j ą c przed n i m obraz życia ascetycznego. Jozafat pod w p ł y w e m Barlaama rezygnuje z korony, opuszcza pałac i udaje się na p u s t y n i ę , gdzie prowadzi życie mnicha i gdzie umiera jako pustelnik. O p o w i e ś ć tę p r z e ł o ż o n o w X I stuleciu z j ę z y k a greckiego na łaciński, „(...) stąd zaś poszły potem ł a c i ń s k i e s k r ó t y l j b p r z e r ó b k i , a wreszcie też p r z e k ł a d y lub parafrazy na j ę z y k i ludowe, (...) obu uznano za osoby historyczne i zaliczono w poczet ś w i ę ­ tych w M a r t y r o l o g i i Romanum, p o ś w i ę c a j ą c i m dzień 27 listopada (...)". L i b r e c h t s t w i e r d z i ł , że ani Jozafat ani ojciec jego Abanner nigdy nie istnieli, faktem r e a l ­ n y m b y ł a tylko historia S i t h a r t y syna k r ó l a K a p i l a wastu, Suddhodany, k t ó r y jako założyciel buddyzmu z a s ł y n ą ł n a s t ę p n i e pod i m i e n i e m Buddhy. Z w i ą z e k h i ­ storyczny z ż y w o t e m Buddhy jest rzeczą z u p e ł n i e pew­ ną, dowód zaś, że wersja c h r z e ś c i j a ń s k a z a l e ż n a jest od buddyjskiej nie zaś przeciwnie, r o z w i n ą ł C o s q u i n " . 22 Nieistotny jest t u dla nas problem h i s t o r y c z n o ś c i postaci P a w ł a czy Barlaama i Jozafata. Zestawienie t e k s t ó w buddyjskich i c h r z e ś c i j a ń s k i c h nie ma też na celu wyprowadzenia j a k i c h k o l w i e k konsekwencji ge­ netycznych w odniesieniu do obu s y s t e m ó w religijnych, k t ó r y c h głębokich różnic n a t u r y filozoficznej (autosoteryczna wizja zbawienia w buddyzmie, inne rozumie­ nie niż w c h r z e ś c i j a ń s t w i e takich z a g a d n i e ń j a k nie­ ś m i e r t e l n o ś ć , życie wieczne i t p ) m a j ą c y c h swe odbicie w koncepcjach monastycznych obu r e l i g i i bynajmniej nie zamierzamy k w e s t i o n o w a ć . R e a s u m u j ą c , źródła, na k t ó r y c h opieramy n a s z ą a n a l i z ę są r ó w n i e rzetelne i w a r t o ś c i o w e ze w z g l ę d u na swój charakter hierofaniczny. R ó ż n o r o d n o ś ć ich pod w z g l ę d e m pochodzenia, czy tego, że jedne są relacjami historycznymi, inne zaś poezją, m i t e m , wierzeniami, p r z e s ą d a m i , symbolami, nie jest t u dla nas ż a d n ą p r z e s z k o d ą , a w r ę c z przeciwnie, pomaga nam w wyzna­ czeniu możliwie n a j p e ł n i e j s z e g o systemu odmian sak r a l n o ś c i monastycznej. 15 l e 164 Kultura monastyczna i kultura tradycyjna P o s ł u g u j ą c się t e r m i n a m i k u l t u r a monastyczna, k u l ­ tura tradycyjna, z p o j ę c i e m k u l t u r a wiążę trojakie r o ­ zumienie. Pierwsze jest takie samo, w j a k i m przeszło do antropologii za s p r a w ą Cycerona, k t ó r y w Rozpra­ wach Tuskulańskich nazywa filozofię u p r a w ą ducha (łac. cultura — uprawa). Dla nas jest to o tyle warte zaznaczenia, że skupia n a s z ą u w a g ę na t y m , ż e z po­ j ę c i e m k u l t u r y monastycznej w i ą ż e się pewna wizja ś w i a t a o r g a n i z u j ą c a tę k u l t u r ę . Odwzorowaniem tej w i z j i są d z i a ł a n i a ludzi ją u p r a w i a j ą c y c h . Drugie rozu23 �mienie p o k r y w a się z t y m , jakie mamy u Bystronia, przez k u l t u r ę rozumiemy „ p e w i e n historycznie w y t w o ­ rzony zespół treści k u l t u r o w y c h . " Podobnie jak u Bystronia, k t ó r y m ó w i ą c o kulturze ludowej, szlachec­ k i e j , zastrzega, że treści nie są same w sobie ani ludo­ we, ani szlacheckie, że m o g ł y p o w s t a ć w innych zespo­ łach, w innej kulturze, że m o g ł y p r z e n i k a ć z jednego zespołu do drugiego, tak samo w naszym przypadku k u l t u r y monastycznej n i e k t ó r e jej treści m o g ł y p o w s t a ć zupełnie n i e z a l e ż n i e w innych zespołach lub p r z e n i k a ć do innych zespołów. T a k ą t r e ś c i ą może być asceza. Na p r z y k ł a d z u p e ł n i e n i e z a l e ż n i e w y s t ę p u j ą c a u neopitag o r e j c z y k ó w , gdzie p o l e g a ł a na u p r a w i a n i u filozofii, „ k t ó r a uwalnia od b ł ę d u i n a m i ę t n o ś c i , na w s t r z y m y ­ w a n i u się od pewnych p o k a r m ó w , na milczeniu, na ra­ chunkach sumienia, na rezygnacji w czasie p r ó b ż y c i o ­ wych." 24 2 5 Trzecie rozumienie k u l t u r y przyjmujemy za K r o e berem: „ K u l t u r a jest to p r z y j ę t y zwyczajowo sposób d z i a ł a n i a , odczuwania ii m y ś l e n i a , w y b r a n y spośród n i e s k o ń c z o n e j liczby i r ó ż n o r o d n o ś c i m o ż l i w y c h poten­ cjalnie sposobów bycia. K o n k r e t n e p r z y j ę t e r o z w i ą z a ­ nie jest w dużej mierze zdeterminowane przez w c z e ś ­ niejsze sposoby życia, o r g a n i z a c j ę czy systemy k u l t u ­ ry." 2 0 Sacrum i profanum w kulturze monastycznej i w kulturze tradycyjnej Monastycyzm, jak k a ż d e zjawisko religijne, ujaw­ nia nam dwoisty charakter rzeczywistości, w k t ó r e j przebiega życie i d z i a ł a l n o ś ć c z ł o w i e k a s p r o w a d z a j ą c je do d w u przeciwstawnych w y m i a r ó w : sacrum i p r o ­ fanum, tego co ś w i ę t e , n i e z w y k ł e , niecodzienne i tego co z w y k ł e , powszechne i świeckie. Jak k a ż d a postawa religijna, a może nawet w i ę c e j , bo czyni to explicite, jest aktem w y b o r u i waloryzacji pewnego obszaru, gdzie życie i d z i a ł a n i e ludzkie przebiega w sposób p e ł ­ ny, harmonijny, powiedzlielibyśmy sensowny i w a r t o ś ­ ciowy. „Dla człowieka religijnego p r z e s t r z e ń nie jest jednorodna, są w niej rozdarcia, p ę k n i ę c i a , są fragmen­ t y przestrzeni j a k o ś c i o w o r ó ż n e od innych. „Nie p r z y ­ stępuj t u — rzecze Pan do Mojżesza — zżuj obuwie z n ó g twoich, miejsce bowiem, na k t ó r y m stoisz, ziemią ś w i ę t ą jest" (ks. wyjścia 3,5). Jest więc obszar święty, a więc 'mocny', w a ż n y i są inne obszary, nie u ś w i ę c o n e , a więc pozbawione s t r u k t u r y i k o n s y s t e n c j i " . D o ś ­ wiadczenie sacrum i z w i ą z a n e z n i m w y b ó r i w a l o r y ­ zacja przestrzeni p o s i a d a j ą r ó ż n e artykulacje w r ó ż ­ nych zespołach k u l t u r o w y c h . Zobaczmy, co ma do po­ wiedzenia pod t y m w z g l ę d e m symbolika monastyczna. 27 P r z e s t r z e n i ą , w k t ó r e j realizuje się życie mnisze jest pustynia. U p o c z ą t k ó w monastycyzmu c h r z e ś c i j a ń ­ skiego jest to pustynia N i t r i a i Sketa w E g i p c i e , gdzie p r z e b y w a ł A n t o n i i d o k ą d p r z y b y w a l i n a ś l a d o w ­ cy, gdzie ruch ten p r z y b r a ł takie rozmiary, że miasta opustoszały, a wsie i pustynie zaroiły się od a s c e t ó w . Pustynie S y r i i , Palestyny, jak np. „ p u s t y n i a Mojma, k t ó r a się r o z c i ą g a w z d ł u ż morza o osiem m i l od han­ dlowego p o r t u Gazy", na k t ó r ą udaje się H i l a r i o n , n i e d o s t ę p n e obszary Rusi, gdzie p o w s t a j ą skupiska ży­ cia ascetycznego dając p o c z ą t e k i „ r e g u ł ę " powstawa­ n i u k l a s z t o r ó w p r a w o s ł a w n y c h . Do pustyni skierowa­ ne są h y m n y X l X - w i e c z n e j sekty b i e g u n ó w . Ale nie chodzi t u t y l k o o k o n k r e t n y obszar znany pod taką" czy i n n ą n a z w ą geograficzną. 28 2 9 3 0 3 1 3 2 Pustynia to obszar n i e z a m i e s z k a ł y , amorficzny. M o ­ że się z n a j d o w a ć w s z ę d z i e : „Przy chacie, we w s i czy w ś r ó d lasu, na oceanie czy na lądzie, gdziekolwiek Die Ąsketćn Makańus Agypticus. Oniiphriu* und Petrus \oi. A\hoK. Novgoroder lkone. um 1500. Novgorod. Sinatlichc Kunsthistorisches Museum I I . 1. Asceci Makariusz Egipski, Onufry i Piotr z Atos, Ikona nowogrodzka, ok. 1500 r. 33 b ę d ą d o s k o n a l i " — p o w i a d a buddyjski h y m n ascetycz­ ny. D o s k o n a ł o ś ć mnisza r e a l i z u j ą c a się na pustyniach Egiptu, S y r i i i Palestyny przybiera najrozmaitsze for­ my. Historia i c h r z e ś c i j a ń s k a hagiografia m ó w i ą o subdywalach, k t ó r z y żyli wprost pod g o ł y m n i e b e m za dnia grzani od u p a ł u , a w nocy d r ę t w i e j ą c y od z i m n a , o dendrytach z a m i e s z k u j ą c y c h na drzewach i w dziup­ lach drzew, o s ł u p n i k a c h z n a j s ł a w n i e j s z y m spośród sy­ ryjskich s t y l i t ó w Symeonem, o p r z y k u t y c h do jednego miejsca ł a ń c u c h a m i k a t e n a t a c h . I n n i mieszkali w w y s c h n i ę t y c h c y s t e r n a c h , w jaskiniach, grotach, w grobach j a k A n t o n i , nawet prowizoryczna c h a ł u p a zbudowana z trzciny i z sitowia — k t ó r e j opis zamiesz­ cza H i e r o n i m — znacznie niższa od wzrostu mnicha „była raczej podobna do grobowca niż do d o m u " . Poprzez w y r a ź n i e zaznaczający się pierwiastek t a n at o s — n i e z a m i e s z k a ł a , pozbawiona życia i wegetacji pustynia, sytuowanie cel pod ziemią (grota, jaskinia, w y s c h n i ę t a studnia, grób) — ujawnia się opozycyjny charakter w a r t o ś c i , j a k i e w i ą ż e z p r z e s t r z e n i ą k u l t u r a monastyczna w stosunku do analogicznych w a r t o ś c i w y ­ s t ę p u j ą c y c h w kulturach tradycyjnych. 34 36 3 0 37 38 3 9 40 „Rzeczą z n a m i e n n ą dla s p o ł e c z e ń s t w tradycyjnych jest r o z r ó ż n i e n i e , j a k i m p r z e c i w s t a w i a j ą swe zasiedlone terytorium obszarowi nieznanemu i n i e o k r e ś l o n e m u , k t ó r y je otacza: ich okolica to „świiat" (ściślej rzecz b i o r ą c „nasz świat"), Kosmos; reszta — to już nie Kosmos, to coś w rodzaju „ z a ś w i a t u " , obszar obcy, b e z ł a d n y , z a m i e s z k a ł y przez poczwary, demony, „ o b ­ cych" ( u t o ż s a m i a n y c h z r e s z t ą z demonami i upiorami). Na pierwszy rzut oka to rozdarcie przestrzeni w i ą ż e 165 I �się z przeciwstawieniem t e r y t o r i u m zaludnionego i za­ gospodarowanego, a więc „ u r z ą d z o n e g o j a k ś w i a t " , nie­ znanej przestrzeni, k t ó r a r o z c i ą g a sią poza jego g r a n i ­ cami. Z jednej strony ma się do czynienia z Kosmosem, z drugiej — z Chaosem . P r z e s t r z e ń w k t ó r e j r e a l i ­ zuje się życie mnisze, to w ł a ś n i e ów „ C h a o s " . O d z w i e r ­ ciedlenie jego znajdujemy w ż y w o t a c h m n i c h ó w , w opi­ sach ich z m a g a ń z demonami z a m i e s z k u j ą c y m i pusty­ n i ę . W ę d r u j ą c e m u przez p u s t y n i ę A n t o n i e m u z a b i e g a j ą d r o g ę p o t w o r y : „Na t y m u r w a ł , bo ujrzał potwora, pół człowieka, pół konia... Nie w i e m czy szatan, aby go p r z e s t r a s z y ć t a k ą p r z y b r a ł p o s t a ć , czy też pustynia, j a k z w y k ł a to czynić, p ł o d n a w tak potworne z w i e r z ę t a i takie rodzi z w i e r z ę t a " . W ten sposób wyjście w ob­ szar n i e z a m i e s z k a ł y , przez m o n a s t y c z n ą u c i e c z k ę od ś w i a t a , odgrywa rolę „ o t w i e r a n i e przestrzeni", jest ob­ razem otwarcia. Przeistacza d o t y c h c z a s o w ą c h a o t y c z n ą , a m o r f i c z n ą i ś m i e r c i o n o ś n ą p u s t y n i ę w obszar c e c h u j ą ­ cy się szczególną m o c ą ż y c i o w ą i ż y c i o d a j n ą . 41 42 N i e z w y k ł a moc m n i c h ó w p r z e c h o d z ą c y c h p r ó b ę na p u s t y n i p r z y c i ą g a coraz liczniejsze rzesze ludzi, a w a l k a z demonami pustyni przechodzi w w y p ę d z e n i e demo­ n ó w z ludzi ii z w i e r z ą t . T a m gdzie zatrzymuje się mnich, w y r a s t a j ą drzewa ofiarowane przez B o g a , p t a k i p r z y n o s z ą c h l e b . W sakralizacji pustyni, ob­ szaru n i e d o s t ę p n e g o , w przemienianiu dotychczasowego „ C h a o s u " w „ K o s m o s " w y r a ź n i e zaznacza się s y m b o ­ l i z m ś r o d k a . M o ż n a by t u za Eliadem p o w t ó r z y ć , ż e : „ w d a r c i e się sacrum ustanawia t u nie t y l k o p u n k t stały p o ś r o d k u b e z k s z t a ł t n e j p ł y n n o ś c i ś w i e c k i e j prze­ strzeni, „ ś r o d e k " w ś r ó d „ c h a o s u " , dokonuje ono t a k ż e przeskoku m i ę d z y poziomami kosmicznymi (ziemia i niebo) oraz przejścia typu ontologicznego z jednej mo­ dyfikacji b y t u do innej. Takie przerwanie heterogeniczności przestrzeni ś w i e c k i e j stwarza „ ś r o d e k " u m o ż l i w i a j ą c y łączność z „ t r a n s c e n d e n c j ą " , a t y m samym ustanawia „świat", jako że ś r o d e k u m o ż l i w i a o r i e n t a c j ę . W naszym przypad­ k u , w przypadku symboliki monastycznej ł a t w o da się śledzić elementy w y z n a c z a j ą c e kierunek g ó r a - d ó ł , niebo-ziemia: są to — z jednej strony symbole: drzewo- s ł u p ( w s t ę p o w a n i e w górę), oraz jaskinia-grota-wyschn i ę t a s t u d n i a - g r ó b ( w s t ą p i e n i e pod ziemię). 4 3 J1 45 4 8 4 7 Tanatyczna symbolika wyjścia w p u s t y n i ę w s k a ­ zuje n a m na to, że akt sakralizacji przestrzeni odbywa się t u na tej samej zasadzie, na k t ó r e j oparte są ob­ r z ę d y przejścia i n i c j a c j i : z m i a n ę „modalności bytu" o s i ą g a się przez ś m i e r ć , n o w y stan egzystencji, nowe życie o s i ą g a się przez ś m i e r ć . Drzewo, słup, a nawet j a k m ó w i explicite Ewagriusz o kosturze m n i s z y m są przedstawieniem drzewa życia. 4 8 1 P e ł n y obraz miejsca świętego , w k t ó r y m przebywa mnich, miejsca, k t ó r e ustanawia ś w i a t p o ś r ó d chaosu d a j ą jedynie późniejsze hagiografie — jest to obraz zazwyczaj p o k r y w a j ą c y się z t y m j a k i znajdujemy we fragmencie, k t ó r y posłużył nam za motto: grota, drze­ wo, źródło (Por. Boscha Kuszenie św. Antoniego). Ele­ menty te j e d n a k ż e rzadko w y s t ę p u j ą razem. Z w ł a s z c z a w ó w c z a s gdy mamy do> czynienia albo z dendrytami, albo p r z y k u t y m i do jednego p u n k t u , albo z ż y j ą c y m i w grobie czy wprost pod g o ł y m niebem. Zachodzi więc pytanie, co jest symbolem ewego „ p u n k t u stałego", „środka"? Istnieje jedyna odpowiedź — s y m b o l e m środ­ k a j e s t s a m m n i c h — c z ł o w i e k : „Niechaj i n n i p o d z i w i a j ą cuda, jakie czynił, niech p o d z i w i a j ą jego n i e w i a r y g o d n ą w s t r z e m i ę ź l i w o ś ć , p o k o r ę . Mnie zaś nic tak nie zdumiewa, jak to, że u m i a ł z d e p t a ć t a k ą chwa­ łę, takie objawy czci. P r z y b y w a l i biskupi, całe rzesze 266 k a p ł a n ó w , duchownych niższego stopnia, c h r z e ś c i j a ń s k i c h dostojnych niewiast — wielka pokusa —• a i z miast i w s i prosty lud... H i l i a r i o n m y ś l a ł tylko o s a m o t n o ś c i i pewnego dnia p o s t a n o w i ł w y r u s z y ć w d r o g ę ; przy­ g o t o w a ł sobie na n i ą osiołka, tak b o w i e m był o s ł a b i o ­ ny postami, iż ledwie mógł chodzić. Skoro się o t y m w i e ś ć rozeszła, z d a w a ł o się, że j a k b y zagroziło Palesty­ nie spustoszenie, nieszczęście. Z e b r a ł o się ponad dziesięć tysięcy ludzi, r ó ż n e g o w i e k u i stanu, aby go zatrzy­ m a ć . (...) pilnowano go, aby nie w y r u s z y ł " . 4 9 Powszechnie występujący w hagiografii m o t y w odejścia mnicha ujmuje takie wydarzenie w kategoriach katastrofy, odejście mnicha — grozi zawaleniem ś w i a ­ ta. A n t o n i k a ż e z a t a i ć miejsce swego grobu, aby n a j ­ bogatszy w tych stronach nie z a b r a ł do swego m a j ą t k u ciała i k u jego czci nie z b u d o w a ł K o ś c i o ł a . 50 S a k r a l i z u j ą c p r z e s t r z e ń leżącą poza granicami do­ tychczasowego d o ś w i a d c z e n i a sacrum w k u l t u r z e t r a ­ dycyjnej (granice te w y z n a c z a j ą dom, wioska, t e r y t o ­ r i u m z a m i e s z k a ł e , zagospodarowane; szczegółowiej por. symbolizm ś r o d k a w k u l t u r a c h t r a d y c y j n y c h — Eliade, Traktat ... s. 372—373), monastycyzm nie tylko doko­ nuje aneksji n o w y c h t e r y t o r i ó w i otwierania t r a d y c y j ­ nych u k ł a d ó w przestrzennych, ale r ó w n i e ż orientuje i o t w i e r a dotychczasowe systemy w a r t o ś c i w k i e r u n k u z a g a d n i e ń egzystencji. P o w i e d z i e l i ś m y uprzednio, że symbolika monastycz­ na ma charakter inicjacyjny: „przez ś m i e r ć osiąga się nowe życie". J e d n a k o w o ż inicjacja tu znacznie różni się od tej, j a k ą w postaci r ó ż n y c h o b r z ę d ó w spotyka­ my w k u l t u r a c h tradycyjnych. Zmiana dotychczasowe­ go stanu egzystencji, czy to w postaci wprowadzenia jednostki w s p o ł e c z e ń s t w o , czy przejścia od stanu „ n i e ­ d o j r z a ł e g o " do „dojrzałego", od byctia dzieckiem do b y ­ cia d o r o s ł y m wymaga w k u l t u r a c h tradycyjnych pew­ nych o k r e ś l o n y c h o b r z ę d ó w , w k t ó r y c h spełnione m u ­ szą b y ć wszystkie w a r u n k i , takie, j a k i m i b y ł y na po­ czątku, w z a m i e r z c h ł e j przeszłości, i n illo tempore, k i e ­ dy dany r y t czy obrzęd został objawiony, t a k i m i , j a ­ kie je zna i przenosi mitologia w postaci o k r e ś l o n e g o scenariusza o b r z ę d o w e g o . W czasie realizacji o b r z ę d u dokonuje się rekapitulacja archetypicznych gestów, ofiar, n a s t ę p u j e przerwanie czasu z w y k ł e g o i p r z e j ś c i e w i l l u d tempus. Zmiana stanu egzystencji dokonuje się i s p e ł n i a w o b r z ę d z i e w sposób s k o ń c z o n y , z c h w i l ą z a k o ń c z e n i a o b r z ę d u n a s t ę p u j e p o w r ó t do stanu rzeczywistego, k t ó r y m o ż e b y ć p o w t ó r z e n i e m i uobec­ nieniem innego z kolei c y k l u — czasu wiecznego, w p i ­ sanego w i n n y scenariusz o b r z ę d o w y — jednak sama inicjacja została s p e ł n i o n a . To w y ł ą c z e n i e czasu mitycznego nie w y s t ę p u j e w monastycyzmie, gdzie zmiana stanu jest aktem ciąg­ ł y m , wciąż t r w a j ą c y m , zwłaszcza dla jakiegokolwiek spektatora z z e w n ą t r z , przejście dokonuje się w k a ż d e j c h w i l i i jest w i e c z n y m teraz. Jest c i ą g ł y m ż y c i e m na pustyni, w grobie, skale, drzewie i etc. Ofiara p r a k t y k i ascetycznej dokonuje się ustawicznie. Szata mnisza, k t ó r a symbolizuje o f i a r ę jsst j e d n o c z e ś n i e szatą, w k t ó r e j m n i c h zostaje pogrzebany . T r ó j m i a n charak­ terystyczny dla o b r z ę d ó w p r z e j ś c i a i i n i c j a c j i , w k t ó ­ r y m z m i a n ę stanu wyznacza ciąg: życie—śmierć / o f i a r a —ż у с i e, monastycyzm skraca do d w u m i a ­ nu: ś m i e r ć — ż y c i e . S t ą d stan mnicha jest p e ł e n sprzeczności i p r z e c i w i e ń s t w , zawieszony pomiędzy dwoma biegunami: śmierć—życie. 5 1 52 M o ż n a t u nawet m ó w i ć o szczególnej totalizacji p r z e c i w i e ń s t w . Ś w i a d c z ą o niej np. f u n k c j o n u j ą c e obok symboliki fanatycznej symbole w s t ę p o w a n i a . O m n i ­ chach m ó w i się j a k o ptakacn, A n t o n i z t a k ą s z y b k o ś - �cią p o k o n y w a ł d r o g ę , „że leciał jak ptak", Grzegorz z Nazjanu p o w i a d a ł o mnichach, „którzy w i o d ą życie na p u s t y n i , ale cieszą się weselem niebieskiego ś w i a ­ t a " , a w wierszu o ucieczce od ś w i a t a : „ C h c i a ł b y m m i e ć lotne s k r z y d ł a j a s k ó ł e k albo gołębi, b y m od ż y ­ cia mógł u c i e c " , mnicha A m m o n a a n i o ł przenosi w p o w i e t r z u . (Z tą s a m ą g r u p ą symboli w s t ę p o w a n i a , jeśli nie p o p r z e s t a ć na w y j a ś n i e n i u , jakiego dostarcza tradycja hagiograficzna, d a ł o b y się chyba p o w i ą z a ć i k o ­ nograficzne przedstawienie św. Franciszka z ptakami). W Strofach o d o s k o n a ł y m o m n i c h u m ó w i się: „tego jest droga nieuchwytna, jak ścieżka p t a k ó w w ś r ó d prze­ strzeni" i dalej: 63 54 № 5 8 Daleko d ą ż ą z a m y ś l e ń c y , nie m a j ą w domach swych r a d o ś c i i j a k ł a b ę d z i e znad jeziora, tak ze swych do­ m ó w ciągną w dal, Ł a b ę d z i e c i ą g n ą słońca szlakiem, w p r z e s t r z e ń się wzno­ szą czarodzieje, A m ę d r z e c c i ą g n i e z tego ś w i a t a , gdy zwalczy ś m i e r ć i orszak j e j . M o t y w wznoszenia się, obejmowania całego ś w i a t a , przeskoczenia ponad dwa bieguny b y t u , a t a k ż e w y z ­ wolony w t y m p r z e j ś c i u żar magiczny o d s ł a n i a n a m najstarszy dokument monastyczny, Hymn o ascezie": D ł u g o w ł o s y ma ogień, t r u c i z n ę , D ł u g o w ł o s y nosi ś w i a t y dwa, I ś w i a t o m słońce w i d z i e ć daje, D ł u g o w ł o s y ś w i a t ł o ś c i ą się zwie. O d b i e ż c y w i a t r e m opasani, Za odzież m a j ą gnój brunatny, I d ą za w i a t r u p o w i e w a m i , K i e d y bogowie w nich w s t ę p u j ą . Uniesieni p o t ę g ą ascezy d o s i e d l i ś m y tych w i c h r ó w m k n ą c y c h , A w y t u ot tylko ciała Nasze widzicie, o ś m i e r t e l n i . Leci na w s k r o ś podniebnych dali, Ogląda k s z t a ł t y w nich wszelakie I wszystkich b o g ó w , k u ich szczęściu, Staje się m i ł y m przyjacielem. Przyjaciel w i c h r u , r u m a k w i a t r u , Oto odbieżca, b ó s t w w y s ł a n i e c , Obydwa morza zamieszkuje, Zachodnie jedno, drugie wschodnie. Siadem Asparas i G a n d h a r w ó w I ś l a d e m dzikich z w i e r z ą t idąc, Zgadywacz m y ś l i , d ł u g o w ł o s y jest Ich n a j s ł o d s z y m towarzyszem. c h r z e ś c i j a ń s k i e j w i z j i i l l u d tempus, k t ó r y umieszczony jest w perspektywie przyszłości, jest to czas, k t ó r y ma n a d e j ś ć . J e d n a k ż e antycypacja owego czasu (illud t e m ­ pus, k t ó r y ma n a s t ą p i ć ) , j a k a ma miejsce w monastycyzmie nie r ó ż n i się niczym formalnie od r e k a p i t u l a c j i owego czasu (illud tempus, który n a s t ą p i ł ) charakte­ rystycznej d l a k u l t u r t r a d y c y j n y c h . Obie postawy p r o ­ w a d z ą do zniesienia h i s t o r i i i w y p e ł n i e n i a jej czasem ś w i ę t y m — obie są antyhistoryczne, obie są ucieczką od h i s t o r i i . J e d y n ą r ó ż n i c ą jest to, o czym j u ż wspo­ m i n a l i ś m y , że o ile w k u l t u r a c h t r a d y c y j n y c h przy po­ mocy zestawu r ó ż n y c h o b r z ę d ó w stosownych do sytua­ cji, znoszenie h i s t o r i i odbywa się przez cykliczne pow­ tarzanie archetypicznych wzorcowych sytuacji, o tyle w monastycyzmie c h r z e ś c i j a ń s k i m cykliczna okresowa odnowa ś w i a t a (ryty kosmogoniczne) i osób (obrzędy przejścia) z a s t ą p i o n a zostaje przez ciągle t r w a j ą c ą od­ n o w ę osoby ludzkiej. Poruszamy to zagadnienie dlatego, że zazwyczaj p o d k r e ś l a się g ł ę b o k i e r ó ż n i c e i p r z e p a ś c i i s t n i e j ą c e p o m i ę d z y koncepcjami czasu w c h r z e ś c i j a ń s t w i e i w k u l t u r a c h t r a d y c y j n y c h czy archaicznych s p o ł e c z e ń s t w . Tymczasem, szczególnie w przypadku monastycyzmu, r ó ż n i c e te nie są tak ogromne. Samo w y j ś c i e na pus­ t y n i ę m o ż n a i n t e r p r e t o w a ć jako odtworzenie archetypicznej sytuacji wyjścia Chrystusa na p u s t y n i ę (walka z szatanem); hagiografie częściej w i ą ż ą w y j ś c i e z i n n ą s c e n ą — spotkania Chrystusa г m ł o d z i e ń c e m , k t ó r e m u na pytanie, co ma czynić, odpowiada: „Idź, sprzedaj, co masz, a rozdaj ubogim, a p r z y j d ź n a ś l a d u j mnie, w z i ą w s z y k r z y ż " ( M k 10, 21 i п.). Wszystko, co b y ł o powiedziane, prowadzi nas do konstatacji, że podobnie j a k w przypadku symboliki d o t y c z ą c e j przestrzeni s t r u k t u r a symboli (zasady po­ działu), tak i w p r z y p a d k u symboliki dotyczącej czasu (strukturalne w ł a ś c i w o ś c i czasu: r e a l i z u j ą c y się hic et nuc i l l u d tempus), jest taka sama w kulturze mona­ stycznej i w k u l t u r a c h tradycyjnych, a r ó ż n i c e w y n i ­ k a j ą z r ó ż n i c t r e ś c i w i ą z a n y c h z t y m i symbolami. Tak j a k m ó w i l i ś m y o przenikaniu, o o t w i e r a n i u t r a d y c y j ­ nych u k ł a d ó w przestrzennych, tak t e ż w przypadku o t w i e r a n i a czasu (znoszenia cykliczności i periodyczności) k u l t u r a monastyczna dokonuje tego, w i ą ż ą c opo­ zycyjne t r e ś c i i w a r t o ś c i . Najbardziej zaś czytelne opo­ zycje znajdujemy we wzorach k u l t u r o w y c h obu zespo­ łów. H i e r o n i m d a j ą c obraz wyniszczonego ascezą i c i ą g ­ ł y m przebywaniem na pustyni mnicha, m ó w i że: „Z jego piersi w y d o b y w a ł się j a k b y p ł o m i e ń m o c y " . Jed­ n a k ż e w e j ś c i e w czas wieczny nie zawsze jest przed­ stawione jako dramatyczna totalizacja p r z e c i w i e ń s t w . Z drugiej strony istnieje cały zespół symboli i przedstawień obrazujących rajską koegzystencję m n i ­ c h ó w i z w i e r z ą t . L w y w y k o p u j ą g r ó b dla m n i c h a ' , u s t ę p u j ą j a s k i n i , r o z s z a l a ł y w i e l b ł ą d pada na kola­ n a , a lew, uleczony przez ś w . Gierasyma, opiekuje się o s i o ł k i e m , chodzi z n i m do odległego źródła po w o d ę , później o p ł a k u j e ś m i e r ć m n i c h a - d o b r o c z y ń c y . Wejście w czas wieczny jest t u p o w r o t e m do rajskiej rzeczywi­ stości, gdzie zniesiona zostaje opozycja: ś w i a t ludzki — świat zwierzęcy. 58 Wzorem l e ż ą c y m u podstaw i o r g a n i z u j ą c y m k u l ­ t u r ę m o n a s t y c z n ą jest ucieczka od ś w i a t a . W y r a ż a j ą to same s ł o w a : m n i c h — gr. monachos = samotny, anachoreta — gr. anachoretes — człowiek u s u w a j ą c y się na ubocze, eremita — gr. eremos = pustynia. Wierne t ł u m a c z e n i e tych słów znajdujemy w j ę z y k u rosyjskim dla o k r e ś l e n i a m n i c h ó w p r a w o s ł a w n y c h : mo­ nach, monaszestwo, odinoczestwo, inoczestwo, dnok. Z kolei h y m n y buddyjskie m ó w i ą o o d b i e ż c y - ż e b r a k u , w y m i e n n i e pojawia się nazwa m ę d r z e c . W okresie k s z t a ł t o w a n i a się monachizmu c h r z e ś c i j a ń s k i e g o znane b y ł y r ó w n i e ż skrajne f o r m y ż e b r a c z e j a k np. mesalianie-euchdci , g y r o w a g o w i e , k t ó r z y prowadzili życie włóczęgów. M 66 5 6 0 6 1 6 ! 63 Przedstawienia te, w y s t ę p u j ą c e w c h r z e ś c i j a ń s k i c h , w sposób oczywisty hagiografiach n a w i ą z u j ą do U c i e k a j ą c y od ś w i a t a ten, jak powiada h y m n b u d ­ dyjski, „kto nosi b r u d n ą n ę d z n ą odzież, to w y c h u d ł , siecią żył się p o k r y ł " , k t ó r y „za odzież ma gnój b r u ­ natny". Grzegorz z Nazjanu m ó w i o mnichach: „ m i l ­ czący heroldowie, a w i ę c zaniedbane i brudne włosy, bose i do n ó g a p o s t o ł ó w podobne n o g i " , H i l a r i o n „ p o k u t n e j szaty (saccum), w k t ó r ą raz się przyodział, nigdy nie p r a ł , m a w i a ł , iż b y ł o b y czymś n a d m i e r n y m s z u k a ć czystości w pokutniczej szacie. Nie z m i e n i a ł t u n i k i , aż poprzednia c a ł k o w i c i e sdę nie s t a r g a ł a " . 6 6 67 6 8 167 1 �Barlaam pokazuje Jozafatowi w r o ś n i ę t ą W ciało szatę p o k u t n ą z ostrych w ł o s ó w , k t ó r ą u k r y w a pod przebra­ niem w j a k i m d o s t a ł się do p a ł a c u S w . A m b r o ż y W pismach ascetycznych ó w fragment z K s i ę g i Wyjścia o Mojżeszu w c h o d z ą c y m w obszar ś w i ę t y t ł u m a c z y : „zżuj p i e r w e j obuwie z nóg swoich, o d w i ą ż wszelkie w i ę z y , r z u ć pasy tego ś w i a t a " . H y m n y buddyjskie w c i ą ż m ó w i ą o przecinaniu więzów, o z r y w a n i u w i ę z ó w w i ą ż ą c y c h ze ś w i a t e m . A l e ucieczka od ś w i a t a nie manifestuje się tylko z m i a n ą stroju, odmiennym w y g l ą d e m , akcentującym u b ó s t w o , wyniszczenie. Jest u c i e c z k ą od d o m u , od w i o s k i — w b e z d o m n o ś ć , jest zerwaniem w i ę z ó w po­ krewieństwa: 7 0 7 1 7 2 7 3 Tutaj d e s z c z o w ą p o r ę spędzę, t u b ę d ę w zimie, a t u w lecie. W ten sposób m y ś l i człowiek głupi, o g r o ź b ę ś m i e r c i się nie troszcząc. K t o dumny b ę d z i e z s y n ó w , b y d ł a , czyj duch ze ś w i a t e m jest z w i ą z a n y , j a k ś p i ą c ą w i o s k ę fala wielka, tak ś m i e r ć go schwyci i uniesie. Nie s ą synowie c i o b r o n ą , nie jest o b r o n ą ojciec, k r e w n y . K i e d y cię ś m i e r ć w s w ą dłoń pochwyci, twój r ó d cię cały nie o b r o n i . 7 4 Pustelnicy uciekali nawet przed matką, która p r z y s z ł a do nich w odwiedziny, asceta M a r c j a n S y r y j ­ czyk tak samo p o s t ą p i ł wobec swej siostry; ś w . A n t o n i , znaleziony w stanie n i e p r z y t o m n y m i przeniesiony do rodzinnego domu, po odzyskaniu p r z y t o m n o ś c i k a z a ł się o d n i e ś ć z p o w r o t e m na osobne m i e j s c e . 75 O s k r ę p o w a n i u w i ę z a m i p o k r e w i e ń s t w a m ó w i też p r z y p o w i e ś ć Barlaama o trzech p r z y j a c i o ł a c h . Pewien człowiek m i a ł trzech przyjaciół, ś c i g a n y przez m o ż n e g o w ł a d c ę , udaje się kolejno do nich. Pierwszy u k r y w a się przed n i m w domu, wreszcie daje m u na d r o g ę dwie w ł o s i a n e suknie, drugi m ó w i , że nie może m u p o m ó c , że m o ż e m u tylko t o w a r z y s z y ć w drodze przez pewien czas, trzeci zaś przyjaciel, najmniej szanowany, ofiarowuje s w ą pomoc. P o d o b i e ń s t w o to tak t ł u m a c z y Barlaam Jozafatowi: „ P i e r w s z y to bogactwo i do z b i o r ó w afekt, oprócz niepotrzebnych szmat do grobu nic o d e ń nie zabierze, d r u g i zaś przyjaciel żona у dzieci są, у i n n i p o k r e w n i , у domowi, k t ó r y c h p r z y c h y l n o ś c i ą у życzliwością s k r ę ­ powani zostaniemy, po t y c h zaś ż a d e n p o ż y t k u nie bierze t y l k o iż do grobu przynaimniey za trupem iego idą, a zaraz w r ó c i w s z y do domu do swoich się zabaw у spraw v d a i ą . Trzecich zaś dobrych u c z y n k ó w orszak iest" . Wzór ucieczki od ś w i a t a w y r a ż a j ą c y się n e g a c j ą dotychczasowych f o r m egzystencji p o s i a d a j ą c y c h swoją s a n k c j ę świętości (grupa rodzinna, w i ę z y p o k r e w i e ń ­ stwa), charakterystycznych dla k u l t u r tradycyjnych, jest p r ó b ą p r z e z w y c i ę ż e n i a k o n d y c j i ludzkiej. Wyrazem tej p r ó b y jest asceza. 7 e „Od dwudziestego pierwszego do dwudziestego siód­ mego r o k u życia w pierwszych trzech latach s p o ż y w a ł p o ł o w ę garnuszka soczewicy, rozmoczonej w zimnej wodzie, w n a s t ę p n y c h trzech latach j a d ł suchy chleb z solą i w o d ą . N a s t ę p n i e od dwudziestego siódmego do trzydziestego żywił się dziko r o s n ą c y m i r o ś l i n a m i i su­ chymi korzeniami n i e k t ó r y c h k r z a k ó w . Od trzydzieste­ go pierwszego do trzydziestego p i ą t e g o r o k u s p o ż y w a ł sześć uncji j ę c z m i e n n e g o chleba i nieco ugotowanych warzyw, nie namaszczonych e i i w ą . Skoro jednak spo­ 168 T strzegł, że t r a c i w z r o k i całe jego ciało p o k r y w a się krostami, j a k ą ś w y s y p k ą i ś w i e r z b e m , do p o w y ż s z y c h p o k a r m ó w dołączył o l i w ę " . „ I n n y p o s t a n o w i ł przez siedem lat nie jeść niczego, co by przeszło przez ogień i niczego nie k o s z t o w a ł prócz surowych jarzyn, j a k i e z n a l a z ł i namoczonego grochu. (...) i n n y z n ó w p o s t a n o w i ł p r z e z w y c i ę ż y ć sen i opowia­ dał, że przez d w a d z i e ś c i a lat nie w s z e d ł pod dach, ażeby p r z e m ó c s e n " . O p i s ó w podobnych m o ż n a by c y t o w a ć bez k o ń c a . Dla nas jest istotne, że asceza b ę d ą c z a r ó w n o p r ó b ą p r z e z w y c i ę ż a n i a biologicznych potrzeb (próbą przezwy­ ciężenia głodu, pragnienia, snu, p o p ę d u seksualnego), j a k i potrzeb s p o ł e c z n y c h (życie w s a m o t n o ś c i przeciw­ s t a w i a j ą c życiu w grupie społecznej) w i ą ż e się z uprzed­ nio o m a w i a n ą s y m b o l i k ą t a n a t y c z n ą . Najlepiej w y r a ż a to tekst Barsanufiusza o ascezie: „Dla c z ł o w i e k a sie­ dzącego w celi p r z e ł a m y w a ć wolę, znaczy g a r d z i ć we wszystkim cielesnym w y t c h n i e n i e m . Wolą zaś ciała jest s z u k a ć w y t c h n i e n i a w k a ż d e j rzeczy. J e ś l i nie dajesz m u wytchnienia, w ó w c z a s p r z e ł a m u j e s z jego wolę sie­ dząc w celi. P r z e ł a m y w a ć zaś wolę, p r z e b y w a j ą c w ś r ó d ludzi, znaczy o d u m r z e ć i c h i b y ć w ś r ó d nich j a k b y się nie b y ł o " . Podobnie j a k w przypadku otwierania, przemienia­ nia przestrzeni, czasu, tak i w przypadku ś m i e r c i sym­ bolika monastyczna jest wtajemniczeniem w ś m i e r ć i przemienieniem jej w życie. M ó w i ą c zaś i n n y m i sło­ wami, s y s t e m - w z ó r leżący u podstaw k u l t u r y mona­ stycznej k s z t a ł t u j e się opozycyjnie wobec w z o r ó w - s y s t e m ó w k u l t u r tradycyjnych na tej zasadzie, że wszyst­ ko, co w p o r z ą d k u k u l t u r tradycyjnych ma w a r t o ś ć życia — w p o r z ą d k u k u l t u r y monastycznej jest ś m i e r ­ cią i odwrotnie. 7 7 78 7 e Wartości kultury życie-Ь tradycyjnej śmierć-— Kosmos obszar z a m i e s z k a ł y dom rodzina więzy p o k r e w i e ń s t w a Chaos obszar n i e z a m i e s z k a ł y (Pustynia) bezdomność samotność zrywanie w i ę z ó w po­ krewieństwa życie śmierć — Wartości kultury + monastycznej Relacje opozycji w i ą ż ą c e oba zespoły: k u l t u r ę m o ­ n a s t y c z n ą i k u l t u r ę t r a d y c y j n ą w y z n a c z a j ą najbardziej istotny zakres o d d z i a ł y w a n i a monastycyzmu na k u l t u r ę t r a d y c y j n ą , mianowicie — k u l t u r a monastyczna prze­ mienia w paradoks k u l t u r ę t r a d y c y j n ą . Opozycyjny charakter w relacji: k u l t u r a monastyczna — k u l t u r a tradycyjna wskazuje n a m na powinowactwo pierwszej wobec drugiej. „ P o w i n o w a c t w o polega nie tylko na dyfuzji cech s t r u k t u r a l n y c h poza ich p i e r w o t n y m ob­ szarem czy r e p u l s j i s p r z e c i w i a j ą c e j się ich rozpow­ szechnieniu; powinowactwo m o ż e też d o k o n y w a ć się przez zaprzeczenie i rodzić s t r u k t u r y , k t ó r e p o s i a d a j ą charakter odpowiedzi, ś r o d k ó w zaradczych, u s p r a w n i e ń czy nawet, w y r z u t ó w " . M Antynomiczny charakter kultury monastycznej Ze wszystkich p a r a d o k s ó w , j a k i e niesie za sobą k u l t u r a monastyczna jeden jest niezwykle istotny: ucie­ k a j ą c od ś w i a t a realnie przecież pozostaje w n i m , �wchodzi w relacje z r ó ż n y m i u k ł a d a m i s p o ł e c z n y m i , ekonomicznymi i k u l t u r o w y m i . Warte jest zaznaczenia, że w trzech w i e l k i c h systemach r e l i g i j n y c h : buddyz­ mie, islamie i c h r z e ś c i j a ń s t w i e w y s u w a się na czoło ich z w i ą z e k z k u l t u r a m i t r a d y c y j n y m i . P r z y k ł a d e m tego może b y ć ekspansja b u d d y z m u w Tybecie, gdzie w roz­ w o j u l a m a i z m u w i d z i e ć należy w ł a ś n i e rodzenie się n o w y c h s t r u k t u r ze zderzenia opozycyjnych s y s t e m ó w w a r t o ś c i : z jednej strony systemu charakterystycznego dla tradycyjnej k u l t u r y pasterskiej, z drugiej zaś mo­ nastycyzmu buddyjskiego w postaci Mahajany — sta­ w i a j ą c e g o za cel zostanie b u d d ą dla zbawienia d r u ­ gich, gdzie b u d d ą może stać się każdy, kto b ę d ą c b l i s k i zdobycia oświecenia rezygnuje z niego i decyduje się r a t o w a ć m i e s z k a ń c ó w ś w i a t a oraz w y p r o w a d z a ć ich na d r o g ę d o s k o n a ł o ś c i . Podobnie j a k s u f i z m w isla­ mie, monastycyzm jest t u p ł a s z c z y z n ą porozumienia p o m i ę d z y wysoko r o z w i n i ę t y m i systemami r e l i g i j n y m i akcentującymi zagadnienia antropologiczne (człowiek symbolem ś r o d k a , symbolem o b j a w i a j ą c e g o się sacrum), a tradycyjnymi systemami r e l i g i j n y m i , k t ó r e silniej a k c e n t u j ą zagadnienia kosmologiczne. 8 1 8 2 W ten sposób „ucieczka od ś w i a t a " rodzi nowe, s t r u k t u r a l n i e p o w i ą z a n e u k ł a d y z z e s p o ł a m i k u l t u r , od k t ó r y c h ucieka b ą d ź z z e s p o ł a m i , z k t ó r y m i się zderza m a n i f e s t u j ą c s w o j ą u c i e c z k ę . B a d a j ą c takie konkretne u k ł a d y i d o k o n u j ą c k o n k r e t y z a c j i historycznych w y ­ godniej jest u ż y w a ć pojęcia s u b k u l t u r y monastycznej, interesuje nas b o w i e m wtedy d z i a ł a n i e całego u k ł a d u a nie sama w y o d r ę b n i o n a k u l t u r a monastyczna. Na obszarze wschodniego chrześcijaństwa monastycyzm realizuje ogólnie zarysowany reodel k u l t u r y monastycz­ nej. Ś w i a d c z y o t y m cała jego bogata historia. M o n a ­ stycyzm p r a w o s ł a w n y k o n t y n u u j e wzory życia ascetycz­ nego r o z w i j a j ą c e g o się w Egipcie m i ę d z y I I I a V I stu­ leciem n.e. Ruch monastyczny, k t ó r y nosił p o c z ą t k o w o wszelkie znamiona r u c h u c h ł o p s k i e g o (św. A n t o n i b y ł k o p t y j s k i m c h ł o p e m , osiedlił się p o c z ą t k o w o obok swej rodzinnej w i o s k i ) internalizuje się w organiza­ c j i Kościoła. Pod koniec I V w. otrzymuje swoją p i e r w ­ szą r e g u ł ę ułożoną przez Pachomiusza , a n a s t ę p n i e z m o d y f i k o w a n ą i u d o s k o n a l o n ą przez Bazylego , w k t ó r e j m n i c h p o z o s t a w a ł r ó w n i e ż a n a c h o r e t ą we w s p ó l ­ nocie monastycznej. J e d n a k ż e j a k m ó w i E v d o k i m o v : „Mimo autorytetu r e g u ł ś w . Bazylego ustalających w s p ó l n o t ę życia mniszego, życie pustynne było w p r a ­ w o s ł a w i u zawsze wyżej stawiane niż życie cenobityczne" w. 83 8 4 8e 86 Dla rozwoju monastycyzmu p r a w o s ł a w n e g o t a k ż e ogromne znaczenie posiada h e z y c h a z m p o l e g a j ą c y na mistycznej ucieczce od ś w i a t a w milczeniu, na k o n ­ templacji z w i ą z a n e j z nieustannym powtarzaniem for­ m u ł y m o d l i t e w n e j . Z Atosu, k t ó r y staje się o ś r o d k i e m h e z y c h a s t ó w p r o m i e n i u j ą wzory życia mniszego na R u ś K i j o w s k ą . Czym b y ł A n t o n i dla Egiptu, t y m b y ł A n t o n i Pieczarski dla Rusi powiada autor historii p r a w o s ł a w ­ nej cerkwi . A n t o n i Pieczerski o t r z y m a ł swoje zakon­ ne i m i ę na Atosie, b y ł z pochodzenia c h ł o p e m , u s u n ą ł się na ubocze od K i j o w a d a j ą c p o c z ą t e k nowemu ognis­ k u życia ascetycznego. Podobnie Sergiusz z R a d o n e ż a wychodzi w n i e d o s t ę p n e lasy około 80 k m na p ó ł n o c od Moskwy. Monastyry p r a w o s ł a w n e p o w s t a j ą i r o z w i ­ jają się d r o g ą i n i c j a t y w i n d y w i d u a l n y c h , w y c h o d z ą c y w p u s t y n i ę m n i c h daje p o c z ą t e k n o w y m w s p ó l n o t o m . Jest to jedna z różnic, j a k ą w i d z i w powstawaniu klasz­ t o r ó w Rouet de J o u r n e l , k t ó r a dzieli p r a w o s ł a w n y monastycyzm od w s p ó l n o t zachodniego c h r z e ś c i j a ń s t w a . W p r z e c i w i e ń s t w i e do p r a w o s ł a w i a klasztory zachodnie p o w s t a j ą przez z a k ł a d a n i e f i l i i p o s i a d a j ą c y c h d u i ą licz­ 88 8 e 90 bę z a k o n n i k ó w , teren na k t ó r y wyrusza grupa z m a ­ cierzystego klasztoru jest zazwyczaj dobrze znany i spenetrowany. G o l u b i ń s k i zwraca u w a g ę na istnienie dwu t y p ó w w s p ó l n o t tzw. „ s o b s t w i e n n y j e i nie sobstwiennyje monastery". Pierwsze s t a w a ł y się o ś r o d k a ­ m i z w i ą z a n y m i z centrami ż y c a gospodarczego i k u l ­ turalnego, m i a ł y swoją a r c h i t e k t u r ę , m u r o d g r a d z a j ą c y od ś w i a t a , drugie zaś s y t u o w a ł y się obok p r o w i n c j o ­ nalnych, parafialnych c e r k w i i , na granicach p o m i ę d z y obszarem wiosek a obszarem k u l t u , s t a n o w i ł y ogrodze­ nie c e r k w i s k ł a d a j ą c e z k i l k u b ą d ź k i l k u n a s t u oddziel­ nych cel w postaci ziemianek, stąd też do obecnych czasów (początek X X w.) gdzieniegdzie ogrodzenia c e r k w i n a z y w a j ą się monasterami. R ó w n i e ż powstawa­ nie n i e k t ó r y c h k l a s z t o r ó w „ s o b s t w i e n n y c h " b r a ł o swój p o c z ą t e k od celi mnicha wkopanej w ziemię, nad którą, w y r a s t a ł później budynek klasztorny. W ten sposób ist­ n i a ł y monastery p o s i a d a j ą c e c*<ły system podziemnych k o r y t a r z y i cel m n i s z y c h . Dość licznie w y s t ę p o w a l i z a m k n i ę c i , p r z e b y w a j ą c y w celach j a k b y „żywo po­ grzebane t r u p y " . Na p r z e ł o m i e X V i X V I w. ideały życia ascetycznego rozwijanego na Atosie o d ż y w a j ą z w i e l k ą siłą w postaci r u c h u „nic—nie p o s i a d a j ą ­ cych", k t ó r e g o g ł ó w n ą p o s t a c i ą staje się N i l S o r s k i * . 9 1 9Z 0 3 4 Pod koniec X V I I I w . ś w . Paisjusz Wieliczkowski tworzy całą szkołę m i s t y c z n ą n a s t a w i o n ą na F i l o k a l i ę (zbiór ż y w o t ó w i nauk w i e l k i c h ascetów) i M o d l i t w ę J e z u s o w ą . K u l t u ś w i ę t y c h p u s t e l n i k ó w i s t a r c ó w cha­ rakterystycznego dla obszaru p r a w o s ł a w i a nie da się ograniczyć t y l k o do zjawiska religijnego. Na p r z e ł o m i e X V I I I i X I X w. staje się on zjawiskiem o znaczeniu k u l t u r o w y m . U s u w a j ą c y się na ubocze m n i c h , starzec p r z e b y w a j ą c y w monasterze staje się autorytetem dla ludzi żyjących w ś w i e c i e , j a k powiada p r z y s ł o w i e , ż y ­ cie mnicha jest ś w i a t ł e m dla ś w i e c k i c h (żizń i n a k o w swiet mirian). „Lud natomiast g a r n ą ł się od razu do s t a r c ó w i o k a z y w a ł i m n a j w y ż s z ą cześć. Do naszych zaś s t a r c ó w np. p i e l g r z y m o w a ł nie t y l k o g m i n ale i najznamienitsi ludzie by p o d d a j ą c się c a ł k o w i c i e ich w ł a d z y , s p o w i a d a ć się ze swych w ą t p l i w o ś c i , c i e r p i e ń , zgryzot i s z u k a ć rady oraz pociechy. W i d z ą c to prze­ ciwnicy s t a r c ó w p o d n i e ś l i k r z y k z a r z u c a j ą c i m m i ę d z y i n n y m i , że samodzielnie i l e k k o m y ś l n i e bezczeszczą sa­ krament spowiedzi, choć nieustanne spowiadanie duszy przed starcem lub osobą ś w i e c k ą nie jest s p o w i e d z i ą w znaczeniu s a k r a m e n t u " . 0 5 96 Obok w z n o w i e ń pism ascetycznych cytowanego j u ż w naszej analizie Barsanufiusza, m o t y w ś w i ę t e g o starca-mnicha staje się m o t y w e m z a r ó w n o w i e l k i e j l i t e ­ r a t u r y (Dostojewski), j a k i przedostaje sią do l i t e r a t u r y masowej w postaci w z n o w i e ń „ Ż y w o t a Barlaama i Jo­ zafata" (Zizń i podwigi prep otec naszich pustynnikow indyjskich W a r ł a a m a i Josafa carewicza, Moskwa 1871 r. — 7400 eg, po 30 kopiejek i 1874 r. — 7400 egz. po 25 kopiejek). Protest religijny w p r a w o s ł a w i u p r z y ­ b i e r a ł r ó w n i e ż f o r m ę ucieczki od ś w i a t a . W ś r ó d zasad­ niczych m o t y w ó w w y s t ę p u j ą c y c h w wierszach sekty b i e g u n ó w z końca X I X w. znajdujemy „ucieczkę od ś w i a t a " , „ p u s t y n i ę " , „ m o n a s t e r " , „bezżenność", „dzie­ w i c t w o " , t a k ż e w skład z b i o r u w c h o d z ą „ w i e r s z e Josefa carewicza". 9 7 Ascetyczny wzór ucieczki od ś w i a t a leżący u p o d ­ staw manastycyzmu p r a w o s ł a w n e g o zasadniczo o d r ó ż ­ nia go od rozwoju w s p ó l n o t i s t n i e j ą c y c h w zachodnim c h r z e ś c i j a ń s t w i e . Z w y j ą t k i e m epizodu, j a k i s t a n o w i ł a w p i e r w o t n y m s w y m stadium i n i c j a t y w a Franciszka z Asyżu, r o z w ó j monastycyzmu zachodniego poszedł d r o g ą zbieżną z potrzebami a d m i n i s t r a c y j n y m i kościoła. O ile monastycyzm zachodni w z e t k n i ę c i u się z k u ł 169 1 �t u r a m i t r a d y c y j n y m i o d g r y w a ł rolę „ p i o n i e r a c y w i l i z a ­ c j i " o tyle monastycyzm wschodni w c h o d z ą c w relacje z t r a d y c y j n y m i u k ł a d a m i d o s t a r c z a ł przede wszystkim specyficznych w z o r c ó w świętości, t y m samym i n t e r nalizując i ożywiając problematykę antropologiczną, w z b o g a c a j ą c dotychczasowe d o ś w i a d c z e n i e sacrum cha­ rakterystyczne dla k u l t u r tradycyjnych. P r z y k ł a d e m takiego o d d z i a ł y w a n i a m o ż e b y ć f u n k ­ cjonowanie w i z j i ś w i a t a opartej na wydzieleniu d w ó c h o b s z a r ó w : sacrum i profanum w b i a ł o r u s k i e j t r a d y c j i ludowej z w y s t ę p u j ą c y m t u charakterystycznym topos p r z e d s t a w i a j ą c y m Boga jako w ę d r u j ą c e g o po ziemi s t a r c a - m ę d r c a , ż e b r a k a oraz tradycja z w i ą z a n a z f u n k ­ cjonowaniem miejsca ś w i ę t e g o i obchodami ś w i ą t Prze­ mienienia P a ń s k i e g o („Spasa") w Grabarce (woj. b i a ł o ­ stockie). W o w y m topos — j a k i spotykamy w legendach i m i t o l o g i i b i a ł o r u s k i e j — w y o b r a ż a j ą c y m Boga jako w ę d r u j ą c e g o po ziemi starca, ż e b r a k a , nie p o w i n i e n nas zwieść n a i w n y antropomorfizm: „ P a n Bouh N a j ­ w y ż s z y , taki samy j a k my hresznyje t o u l k i s t a r i ń k i , s i w i e ń k i i baradaty" . Jest to zaledwie n i e ś m i a ł a p r ó b a oswojenia absolutu, k t ó r y w istocie w powszechnych i g ł ę b o k i c h p o k ł a d a c h ś w i a d o m o ś c i j a w i się inaczej: „Bóg B i a ł o r u s i n a jest przede wszystkim srogi i m ś c i w y , i jako taki zwykle d o ń przemawia k l ę s k a m i . C a ł e jesz­ cze szczęście, że człowiek p r z e b i e g ł y m o ż e go niekiedy o s z u k a ć " U t r z y m a n i e elementu tremendum w n a j ­ w y ż s z y m n a p i ę c i u m o ż l i w e jest jedynie w k r ę g u sacrum w w y s i ł k u ascetycznym, jego e n k l a w ą jest monaster. Natomiast w k r ę g u profanum trzeba s z u k a ć wybiegu, p r ó b o w a ć Boga p r z e c h y t r z y ć , dostarcza to nawet w i e l u emocji ale nie zwalnia od konieczności p r z e b ł a g a n i a . W ó w c z a s wzrok i uwaga k i e r u j ą się w s t r o n ę monasteru. 88 Do G r a b a r k i ludzie p o d ą ż a j ą z k r z y ż a m i , „ t a k jak od w i e k ó w " tzn. od tego czasu gdy g ó r a leżąca w u r o ­ czysku S u m i e ń s z c z y z n a o b j a w i ł a s w ą szczególną moc. „W 1710 r. pobliskie miasteczko Siemiatycze nawie­ dziło morowe powietrze" w z w i ą z k u z t y m grozą przej­ m u j ą c y m wydarzeniem z a c h o w a ł o się podanie, w e d ł u g k t ó r e g o jeden z w y z n a w c ó w obrządku wschodniego m i a ł sen m ó w i ą c y , że aby u r a t o w a ć się od niechybnej ś m i e r c i n a l e ż y u d a ć się do G r a b a r k i . T r e ś ć snu para­ f i a n i n o p o w i e d z i a ł swojemu proboszczowi, k t ó r y posta­ n o w i ł w y p r o w a d z i ć l u d n o ś ć miasteczka na wskazane miejsce. W Grabarce ś m i e r t e l n o ś ć ustała zupełnie. Wzniesiono tam t y m c z a s o w ą cerkiew, zaś źródło leżące u p o d n ó ż a g ó r y otoczono szczególną o p i e k ą ze w z g l ę d u na jego u z d r a w i a j ą c e właściwości. W strukturze i mor­ fologii „miejsca ś w i ę t e g o " w Grabarce obok u n i w e r ­ salnych e l e m e n t ó w przestrzeni ś w i ę t e j i symbolizmu ś r o d k a — góra, źródło, cudowne drzewa, ś w i ą t y n i a — w a ż n y m i specyficznym dla p r a w o s ł a w n e j m e n t a l n o ś c i jest o b e c n o ś ć monasteru. Może to b y ć jeszcze j e d n y m p r z y k ł a d e m , j a k g ł ę b o k i e w zasięgu p r a w o s ł a w i a b y ł o o d d z i a ł y w a n i e monastycyzmu na k s z t a ł t o w a n i e się w i z j i przestrzeni sakralnej w ludowej tradycji. W powszech­ nej b o w i e m ś w i a d o m o ś c i istnieje t u przekonanie, z czym m o g ł e m się z e t k n ą ć podczas b a d a ń terenowych prowadzonych w Grabarce, iż „ m o n a s t e r (klasztor za­ łożony w 1948 r.) istniał tu „zawsze", „od p o c z ą t k u " . Legenda ta w y z n a c z y ł a specyficzną t r a d y c j ę G r a b a r k i . P r z y b y w a j ą tu co r o k u pielgrzymki w i e r n y c h n i o s ą c y c h k r z y ż e . W o k ó ł c e r k w i ciągnie się k r ą g k r z y ż y ustawio­ nych t u „od n i e p a m i ę t n y c h czasów". M i s t e r i u m na G r a ­ barce odbywa się w d z i e ń Przemienienia P a ń s k i e g o (19.VIII w e d ł u g starego stylu). Przemienienie, k t ó r e do­ konuje się w czasie l i t u r g i c z n y m splata się tu z prze­ mienieniem j a k i e m u poddana została p r z e s t r z e ń (uro­ czysko — miejsce święte) . ш PRZYPISY 1 Stefan Czarnowski, Kultura religijna wiejskiego polskiego; „ K u l t u r a " , Warszawa 1958, s. 80—99 „Rola k l e r u ruskiego, z a r ó w n o p r a w o s ł a w n e g o , j a k i unickiego, przedstawia się nieco odmiennie. Religia wschodnia u c h o d z i ł a za c h ł o p s k ą , niższą, stąd też i sy­ tuacja socjalna p o p ó w b y ł a gorsza, niż księży ł a c i ń ­ skich; szlachcic o d n o s i ł się do proboszcza ł a c i ń s k i e g o z t a k i m uszanowaniem, na j a k i e nigdy nie z d o b y w a ł się wobec ruskiego parocha, k t ó r e g o najczęściej lekce­ w a ż y ł . K s i ą d z p r a w o s ł a w n y czy u n i c k i b y ł w i ę c t y m samym bliżej z w i ą z a n y z ludem, bardziej n i e c h ę t n y szlachcie, życie rodzinne zbliżało go jeszcze bardziej do w s i , z k t ó r ą łączyły go stosunki zawodowe i t o w a r z y ­ skie. Nie było t u tej izolacji, k t ó r a s t a w i a ł a ł a c i ń s k i e ­ go k s i ę d z a poza społecznością w i e j s k ą , pop b y ł człon­ k i e m tej społeczności, b r a ł u d z i a ł w jej zajęciach i ze­ braniach, był j a k b y primus inter pares, pierwszy po­ między równymi...". „Dzieci ruskiego k s i ę d z a w y c h o w y w a ł y się i b a w i ł y wraz z dziećmi w i e j s k i m i , jeśli popowicz sam nie o b r a ł duchownej kariery, to s t a w a ł się c h ł o p e m p a ń s z c z y ź ­ n i a n y m i już w z u p e ł n o ś c i w r a c a ł do gromady w i e j ­ skiej, w k t ó r ą w n o s i ł nieco w i a d o m o ś c i z domu rodzi­ cielskiego i zapewne nieco w y ż s z y c h aspiracji. Z a r ó w ­ no w i ę c pop, j a k i popowicze b y l i j a k b y w e w n ę t r z ­ n y m i autorytetami gromady wiejskiej...". St. B y s t r o ń , Kultura ludowa, Warszawa 1947, s. 143 W i t o l d K l i n g e r , Doroczne święta ludoufe o tradycje grecko-rzymskie, K r a k ó w 1931 ludu 2 3 170 4 por. A b r a h a m , Zawarcie małżeństwa w pierwot­ nym prawie polskim, L w ó w 1925; A . Fiszer, Obrzędy pogrzebowe, L w ó w 1921; C. Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz, Ze s t u d i ó w nad obrzędami Weselnymi ludu polskiego, Wilno 1929 K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, t. I I , cz. 2, Warszawa 1968, s. 512—513 Wł. Pawluczuk przed opublikowaniem Świato­ pogląd jednostki w warunkach rozpadu spotedzności tradycyjnej zagadnieniom t y m p o ś w i ę c i ł dwa a r t y k u ł y : Białorusini jako grupa etniczna (próba interpretacji so­ cjologicznej) { w : ] „ S t u d i a Socjologiczne", Warszawa 1968, zeszyt I I , s. 35—50, oraz Procesy dezintegracji w pra­ wosławnych społeczeństwach wiejskich, „Wieś współ­ czesna", 1967, nr 3 Wł. Pawluczuk, Światopogląd jednostki w warun­ kach rozpadu społeczności tradycyjnej, Warszawa 1972, P W N , s. 43 i 54 Paul Evdokimov, Prawosławie, Warszawa 1964 Wł. Pawluczuk, Światopogląd..., s. 46 Evdokimov, Prawosławie, s. 23 Joachim Wach w Socjologii religii umiejscawia monastycyzm w typologii grup religijnych tworzonych w e w n ą t r z danej formacji k o ś c i e l n e j . Monastycyzm jest tu „(...) trzecim typem r e a k c j i wobec tendencji eklezjastycznej", w z w i ą z k u z czym — zdaniem Wacha — „ G r u p ę m o n a s t y c z n ą m o ż n a z d e f i n i o w a ć jako kongre­ g a c j ę założoną i z o r g a n i z o w a n ą , s k ł a d a j ą c ą się z tych, k t ó r z y z powodu swego protestu postanowili p r o w a d z i ć 6 8 7 8 9 1 0 1 1 �w s p ó l n e życie p o ś w i ę c o n e religijnej pobożności w b l i ż ­ szym p o w i ą z a n i u , niż zdaje się to m o ż l i w e lub p o ż ą d a n e w ramach fraternitas". (Fratermtas to drugi typ reakcji antyeklezjastycznej w e d ł u g typologii Wacha). Na p i e r w ­ szy rzut oka w i d a ć u b ó s t w o tej definicji, nie m ó w i ą c j u ż o w ą t p l i w o ś c i a c h jakie n a s u w a j ą się w z w i ą z k u z t y m , że o ile t a k ą socjologiczną k l a s y f i k a c j ę mona­ stycyzmu da się p r z e p r o w a d z i ć w stosunku do f o r m zachodniego c h r z e ś c i j a ń s t w a , o tyle trudno to u c z y n i ć w stosunku do monachizmu wschodniego, gdzie z u p e ł ­ nie nieprzydatne i nieistotne wobec s t r u k t u r y k t ó r ą za­ mierzamy p o z n a ć są takie t e r m i n y u ż y w a n e przez W a ­ cha w ogólnej definicji, j a k : „ r e g u l a m i n y o g ó l n y i l o ­ kalny", „stała rezydencja", „ z a k o n " . Aspektem ekonomicznym z a j m o w a ł się M a x Weber przy okazji swoich szerokich s t u d i ó w nad współza­ leżnością postaw religijnych i f o r m działalności eko­ nomicznej. W rozważaniach dotyczących związku pomiędzy rozwojem kapitalizmu a rozwojem e t y k i protestanckiej przyznaje tej ostatniej rolę czynnika p r z y g o t o w u j ą c e ­ go i k s z t a ł t u j ą c e g o postawy człowieka nowej formacji. I tak ascetyzm c h r z e ś c i j a ń s k i rozwijany w ś r e d n i o w i e ­ czu za m u r a m i k l a s z t o r ó w przenika po reformacji w r z e c z y w i s t o ś ć ś w i a t a , od k t ó r e g o p i e r w o t n i e u c i e k a ł . P r z e ł o m , jakiego d o k o n a ł a reforma w t y m w z g l ę d z i e da się z i l u s t r o w a ć najlepiej s ł o w a m i Webera: „ T e r a z ascetyzm ten wkracza na targowisko życia, zatrzasku­ j ą c za sobą d r z w i klasztoru, zaczyna metodycznie prze­ n i k a ć do życia codziennego, czyniąc je ż y c i e m w ś w i e ­ cie, ale nie życiem ś w i a t a 1 dla ś w i a t a " . (Max Weber, Die protestantische Ethik, Munchen 1969, t. I , s. 165, seria Siebenstern Tagchenbuch, s. 53—54). Joachim Wach, Socjologia religii, Warszawa 1961, s. 179—188; M a x Weber, Gesammelte Aufsatze zur Religionsociologie, T u b i n g e n 1920, t. 1, 2. Analizę o p a r l i ś m y na tekstach ż y w o t ó w mni­ chów, fragmentach h i s t o r i i kościoła i pism c h r z e ś c i j a ń ­ skich pisarzy d o t y c z ą c y c h życia monastycznego, a więc tych wszystkich źródłach, k t ó r e są przedmiotem patro­ logii po k t ó r e j dobrym przewodnikiem jest Słownik wczesnochrześcijańskiego piśmiennictwa, I . M . Szymusiak, M. Starowieyski, P o z n a ń 1971. Z d o s t ę p n y c h polskich p r z e k ł a d ó w k o r z y s t a ł e m z Żywotów mnichów św. Hiero­ nima w p r z e k ł a d z i e Piskorskiego; Żywoty ojców albo dzieje i duchowe powieści starców, zakonników, pus­ telników wsc)ipdnich. Przez świętego Hieronima i in­ szych pisanie a od X.M. Sebastiana Piskorskiego na pol­ ski język przełożone, K r a k ó w , 1688 z k t ó r e g o to w y d a ­ nia wydano ponownie tylko Żywot Barlaama i Jozafata w edycji Zabytki piśmiennictwa polskiego, t. V I , L w ó w 1935, a t a k ż e ż y w o t y m n i c h ó w św. Heroma w : Pisma starochrześcijańskich pisarzy, t. X ATK Warszawa 1973, t ł u m . W . S z o ł d r s k i . K o r z y s t a ł e m z historii Kościoła Sokratesa Scholastyka — wybrane teksty [w:] Andrzej Bober, Antologia Patrystyczna, K r a k ó w 1965 a t a k ż e z t e k s t ó w rozproszonych w Wielkiej Literaturze Pow­ szechnej pod red. S. Lamma, t. 5, 1932 s. 616—630 (Literatura łacińska) opr. E. P o r ę b o w i c z t. 6, 1933 s. 850—857 (lit. grecka) opr. J. Birkenmajer, t. 4, 1933, s. 681—760 (lit. bizantyjska) opr. J. Sajdak. Obszer­ niejszych informacji dostarcza także encyklopedia archeologii c h r z e ś c i j a ń s k i e j Cabrol Leelercqa (Dictionnaire d'archeologie chretienne et de liturgie, Paris 1907—1954), za p o ś r e d n i c t w e m k t ó r e j mamy możliwość k o r z y s t a ć z u p o r z ą d k o w a n e g o i opracowanego materia­ łu ź r ó d ł o w e g o zebranego w d w u w i e l k i c h blokach przez J.P. Migne'a (tj. Patrologiae cursus cpmpletus. Series Graeca, P a r y ż 1857—1866, Patrologiae cursus ciompletus. Series Latina, P a r y ż 1844—1855, do k t ó r y c h odwołują się wszystkie późniejsze d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e i d w u ­ dziestowieczne opracowania). M . Eliade. Traktat o historii religii, Warszawa 1966, s. 8 „W dziedzinie ascezy nie tylko przekazuje t r a ­ d y c j ę m o n a s t y c z n ą , ale tworzy pewne jej w ą t k i . Ra­ zem z Bazylim u k ł a d a r e g u ł y życia monastycznego..." (Słownik wczesnochrześcijańskiego piśmiennictwa, s. 176) Dhamma padam, z palijskiego przełożył St. Fr. Michalski, Warszawa 1925 A n t o n i (Antonius) ok. 250—356 Atanazy w ż y w o c i e Antoniego (PG 26, 835, 967) podaje m a ł o szczegółów historycznych, pisząc dzieło w y b i t n i e ascetyczne. Wiemy jednak, że A n t o n i r o z p o c z ą ł życie pustelnicze ok. 270 r o k u w pobliżu swojej rodzinnej w i o s k i . P o n i e w a ż szybko przyłączyło się do niego w i e l u c h ę t n y c h a s c e t ó w , o d d a l i ł się ok. 285 r. do opuszczonej 1 1 1 8 1 4 15 1 6 starej fortecy Pispir, na p r a w y m brzegu N i l u . S t ą d o d d z i a ł y w a ł przez d w a n a ś c i e lat na całą okoliczną p u s t y n i ę (Nitria i Skete). Słownik wczesnochrześcijań­ skiego piśmiennictwa, s. 37 Sw. Hieronim, Żywoty mnichów, s. 13 T a m ż e , s 13. Patrz t a k ż s S ł o w n i k w e z e s n o c h r z e ś cijańskiego piśmiennictwa, s. 190 Sebastian Piskorski, Ż y w o t Barlaama i Jozafata, Wstęp J. J a n ó w , L w ó w 1935 Wielka literatura powszechna, t. V I , s. 730 Jan D a m a s c e ń s k i , Mnich i kapłan, ok. 675—749 S. Piskorski, Żywot..., s. I X i п., gdzie Jan J a n ó w podaje we w s t ę p i e o m ó w i e n i e wszystkich wersji euro­ pejskich tej opowieści. Cosquin z e s t a w i ł teksty ż y w o t u z tekstami L a l i t a w i ś t a r y , opartej na legendzie biografii Buddy, a t a k ż e z tekstami p o c h o d z ą c y m i z I I I w . p.n.e., zbiorem D ż a t a k s t a n o w i ą c y m . 550 o p o w i a d a ń i bajek, w y k a z u j ą c z a s a d n i c z ą zbieżność tak całości treści, j a k i poszczególnych motywów tych tekstów. Badania archeologiczne p o ś w i a d c z y ł y tę h i s t o r i ę . Szerzej po­ r ó w n a j s. 20 Cicero, Pisma Filozoficzne, t. I I I , Rozmowy Tuskulańskie, przełożył Józef Ś m i g a j , Warszawa 1961, P W N , Biblioteka K l a s y k ó w Filozofii. Patrz też A . K ł o s k o w ska, Kultura masowa, jej krytyka i obrona, Warszawa P W N 1964 S. B y s t r o ń , Kultura ludowa, Warszawa 1947, s. 18 J. D ą b r o w s k i , Religie świata, Warszawa 1957, s. 570. P o r ó w n a j t a k ż e Wł. Tatarkiewicz, Historia Filo­ zofii, t. I , K r a k ó w 1946, s. 61—68. Rola w s p ó l n o t asce­ tycznych w k s z t a ł t o w a n i u się d w ó c h odmiennych spo­ sobów poznania: 1) przez religijne wtajemniczenie oraz 2) na drodze dyskursywnej myśli. A . L . Kroeber, Istota Kultury, Warszawa 1973, s. 323 M . Eliade, Sacrum, mit, historia, Warszawa 1970, s. 61 Sokrates Scholastyk, Historia Kościoła, Warsza­ wa 1972, s. 312. „ G ó r a znana z wydobywanego tam n i t r i u m , czyli saletry. W pobliżu miasta Scytia (lub Scetis). M i ę d z y tą g ó r ą a A l e k s a n d r i ą rozciągało się j e ­ zioro Meroeckie". Nicolas Zernov, Wschodnie chrześcijaństwo, War­ szawa 1967, s. 61; Kazanskij. Istoria pravoslaumowo monaszestwa na wastoku, cz. I , Monaszestwo w Egiptie, s. 13 Podaje za Rufinem: „Ile było w miastach, tyle na pus­ tyniach". Hieronim, Żywoty..., s. 37 M.J. Rouet de Journel, Monachisme et monasteres russes, Paris 1952, s. 41. Z a k ł a d a n i e nowych k l a s z t o r ó w odbywa się zazwyczaj d r o g ą indywidual­ nych w y j ś ć na p u s t y n i ę , brzeg rzeki lub lasu. Na przy­ k ł a d : „ p ą c z k o w a n i e " monasteru Sołowleckiego na wys­ pach Morza Białego. M a t e r i a ł y к istorii i izuczeniu russkotifo raskota, pod red. W. Bonc-Bruevica, t. I , Biegunskije stichy, s. 230—174 Dhamma padam, strofa 98 tzw. Subdywale (od: sub divo — pod niebem). Cabrol Leelerq, op. cit., s. 329 Palladius, Historia Lusiacae [ w : ] Antologia Pat­ rystyczna, s. 280 Cabrol Leclerca, op. cit.. 1830 T a m ż e , 1831 Hieronim, Żywoty..., s. 26 Fr. Bogdan, Geneza klauzury zakonnej, [ w : ] Stu­ dium historyczno-prawne, s. 40 n. Hieronim, Żywoty..., s. 37 M . Eliade, Sacrum..., s. 68 Hieronim, Żywoty..., s. 27 T a m ż e : „ N i e b a w e m w ś r ó d kamienistej pustyni u j r z a ł niskiego wzrostem c z ł o w i e k a z z a k r z y w i o n y m nosem i rogami na czole. A dolna część jego ciała k o ń c z y ł a się kozimi nogami" (s. 27). „...wiele pokus na niego n a c i e r a ł o we dnie i w nocy, szatani go dręczyli; gdyby chcieć wszystkie opowie­ dzieć, k s i ą ż k i by nie starczyło. Gdy się modlił, s k a k a ł na niego to w y j ą c y w i l k , to szczekający lis..." (s. 30). W swoim pragnieniu j a w n e j i b e z p o ś r e d n i e j w a l k i z demonami nie bali się z a p u s z c z a ć w rozległe obszary pustyni..." Jan Kasjan, Rozmów dwadzieścia cztery, t ł u m . L . Wrzoł, Pisma Ojców Kościoła, t. V I — V I I , Poz­ n a ń 1928—1929, rozmowa 6. (Jan Kasjan: mnich, ok. 360—433, n a p i s a ł liczne dzieła dla m n i c h ó w ) . H i e r o n i m , Żywoty..., s. 40—49; Sokrates Scholas­ t y k , Historia..., s. 31; Jan Moschos, Lew św. Gierazyma, 1 7 1 8 1 9 20 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 8 2 7 2 8 2 9 3 0 8 1 3 2 3 5 3 1 3 5 3 3 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 171 �Wielka Literatura Powszechna, t. V I , s. 885. Na p r z y k ł a d tradycja o ś w i ę t y m O n u f r y m m ó w i 0 drzewie o dwunastu g a ł ą z k a c h , z k t ó r y c h k a ż d a r o ­ dziła co m i e s i ą c [w:] Jabloczinski swiatoonufriejskij pierwoklasnyj mużskoj monastyr w jego proszłom, C h e ł m 1914, s. 7 n. T a m ż e , przy spotkaniu z Pafnutim anioł podaje chleb, H i e r o n i m , Żywoty..., s. 29 — k r u k podaje chleb. Symbolizm ś r o d k a to pojęcie wprowadzone przez Eliadego, patrz: M . Eliade, Sacrum..., s. 77. P o r ó w n a j też: Traktat..., s. 361—379 M . Eliade, Sacrum..., s. 94 Kazanskij, Istorija Prawo s ł a w n o uw Monaszestwa, cz. I , s. 13 Hieronim, Żywoty..., s. 49 T a m ż e , s. 51—58 Prawosławnaja bogoslowskaja enciklopedia iii blogosloiwskij enciklopediczeskij slowar, St. Petersburg, 1913, t. I I . H a s ł o „ M o n a s z e s t w o " : czarny kolor symboli­ zuje ofiarę. Tołpowyj slowar, Dahl: „ c z e r n i e c " —• r o ­ syjska nazwa mnicha. Hieronim, Żywoty..., s. 37 Szaty mnisiej nie pierze się, nie zdejmuje. (Np. A m m o n w : Sokrates Scholastyk, Historia..., s. 313 Barlaam ma w r o ś n i ę t ą szatę w ciało, Żywot Barlaama, s. 113 „...wy t u n i k i przetykacie złotem, a on nie ma takiego odzienia, jakie m i a ł n a j n ę d z n i e j s z y z waszych sług. A i na o d w r ó t dla owego biedaka niebo jest otwarte, a was o z ł o c o n y c h p i e k ł o przyjmie. On szatę Chrystusa, choć ubogi, z a c h o w a ł , a w y j e d w a b i a m i p r z y b r a n i u t r a ­ ciliście jego szatę..." Hieronim, Żywoty..., Żywot Pawia pustelnika, s. 32 Grzegorz z Nazjanzu, Mowy wybrane, Warszawa 1967, s. 71 Grzegorz z Nazjanzu, O nieprawości i marności życia doczesnego i wspólnym kresie, [w:] Antologia Pa­ trystyczna, s. 502 Sokrates Scholastyk, Historia..., s. 313 Dhomma Padam, strofy 91—92 Hymny Rigwedy, przełożył z sanskrytu, w s t ę p e m 1 komentarzem o p a t r z y ł F. Michalski, Warszawa 1971, H y m n 136 „..Obydwa morza zamieszkuje, zachodnie jedno, drugie wschodnie..." tzn: obejmuje cały ś w i a t (patrz: o b j a ś ­ nienia [w:] Hymny Rigwedy, s. 159). Gandharwowie, istoty p ó ł b o s k i e , n i e ś m i e r t e l n e — patrz objaśnienia [w:] Hymny Rigwedy, s. 148 Hieronim, Żywoty..., s. 36 „...Gdy tak w duchu r o z w a ż a ł , p r z y b i e g ł y z głębi pustyni dwa l w y z r o z w i a n y m i na szyjach grzywami. Na ich w i d o k zrazu się p r z e r a z i ł , ale w z n i ó s ł s z y po­ nownie m y ś l s w ą do Boga, stał nieustraszenie, j a k b y w i d z i a ł gołębie. Owe zaś l w y , w p r o s t b i e g n ą c s t a n ę ł y u z w ł o k b ł o g o s ł a w i o n e g o starca i w y w i j a j ą c ogonami, położyły się u jego stóp i zaczęły straszliwie ryczeć, tak, iż m o ż n a było poznać, że jak m o g ą go o p ł a k u j ą . N a s t ę p n i e w pobliżu poczęły nogami ziemię w y d r a p y ­ w a ć i w y k o p a ł y o t w ó r , na wyścigi piasek w y r z u c a j ą c , m o g ą c y p o m i e ś c i ć jednego człowieka. Zaraz potem, j a k b y d o m a g a j ą c się nagrody za p o d j ę t ą p r a c ę , p o r u ­ szając uszami, ze z g i ę t y m k a r k i e m p r z y b i e g ł y do A n t o ­ niego i lizały jego r ę c e i nogi. Z r o z u m i a ł , iż p r o s z ą o błogosławieństwo..."; Hieronim, Żywoty..., s. 31. Patrz t a k ż e : Jabloczinskij swiatoonufrijskij..., s. 8 „...Lwica, o b a w i a j ą c się zasadzek, i czując, że j ą widziano, chwyciwszy z ę b a m i l w i ą t k o , szybko je w y ­ nosi, n a m zostawia mieszkanie. J e d n a k ż e jeszcze nie b ę d ą c c a ł k o w i c i e pewni, nie w y s z l i ś m y zaraz, c z e k a l i ś ­ my d ł u g o ; w y o b r a ż a l i ś m y sobie bowiem, że lwica nas napadanie..." Hieronim, Żywoty..., s. 66—67 „...Mówił to, stojąc z p o d n i e s i o n ą r ę k ą . Rozsza­ lały zwierz r z u c i ł się na niego, j a k b y chciał go pożreć, lecz natychmiast p a d ł i p o c h y l i ł g ł o w ę do samej zie­ mi..." t a m ż e , s. 46 Jan Moschos, Lew św. Gierasyma, „Meander" 1946, z. 1, s. 49—50 Sam strój i w y g l ą d mnicha znoszą niekiedy tę o p o z y c j ę : zwierzęcy w y g l ą d pustelnika. (Np. spotkanie Pafnutiego z O n u f r y m Jabloczinski...). Sozomen podaje opis m n i c h ó w , k t ó r z y żyli na sposób owiec na w z g ó r z a c h p a s ą c się t r a w ą " (w: Geneza i roz­ wój kultury...). „...Są i takie, k t ó r e u b i e r a j ą się w koźle s k ó r k i i sztucz­ ne kaptury, usiłując w r ó c i ć do d z i e c i ń s t w a , n a ś l a d u j ą c sowy i puchacze..." (Hieronim, Listy, t. I , Warszawa s. 11). 4 4 4 6 4 8 4 7 4 8 4 9 5 0 51 5 2 5 3 5 4 5 5 5 8 67 5 8 5 9 8 0 8 1 6 2 8 3 172 8 4 Mesalianie, Euchici: „ N a z w a oznacza „ m o d l ą c y c h się", po syryjsku 'messalaim', a po grecku 'euchitai', czyli sektę a s c e t ó w - p i e l g r z y m ó w , k t ó r z y pod koniec I V w . w S y r i i odrzucili wszystkie sakramenty i t w i e r ­ d z i l i , że m o ż n a w y p ę d z i ć szatana z r ó ż n y c h zakamar­ k ó w duszy, (bo dusza ujęta jest naturalistycznie, na kształt labiryntu) i jedynie za p o m o c ą m o d l i t w y , i to nieprzerwanej. Z a c h ę c a l i do wszelkich o b j a w ó w mistycz­ nych (ekstazy, wizje), do pseudomistycznej interpreta­ cji s n ó w i t p . S o b ó r efezki p o t ę p i ł 18 zasad m e s s a l i ń skich. Nauka m e s s a l i a ń s k a b y ł a zawarta w rozpow­ szechnionym p o d r ę c z n i k u 'Asketikon'..." (Słownik sta­ rochrześcijańskich pisarzy, s. 281). Cabrol Lecrerq, Dictionnaire... Dfiamma Padam, strofa 384. Grzegorz z Nazjanu, Mowy..., s. 135 Hieronim, Żywoty..., s. 37 Żywot Barlaama i Josafata, s. 113 Sw. A m b r o ż y , Wybór pism, O ucieczce od ś w i a t a , Warszawa 1971, A T K , s. 10 Dhamma Padam, strofa S7: K t o w i e r z e ń nie ma w i ę z y rozciął, i tylko zna Nie—uczy—nione Od z d a r z e ń wolny, od nadzieji, ten m ę ż e m jest Najpierwszym w świecie... T a m ż e , strofa 345: M ę d r c y w a m m ó w i ą , że to nie są mocne w i ę z y z żelaza, konopi czy drzewa. Miłość n a m i ę t n a do s y n ó w , do żony, do drogich k a m i e n i i złotych pierścieni... T a m ż e , strofa 346: To mocne więzy, tak nam m ę d r c y m ó w i ą , c h w y t l i w e , g i ę t k i e , trudne do zrzucania, Ci co bez p r a g n i e ń z r y w a j ą te więzy, o d c h o d z ą , szczęście opuszczając własne... T a m ż e , strofa 347: K t o żądzy służy, p ł y n i e t y m strumieniem, k t ó r y sam stworzył, j a k p a j ą k swe sieci. M ę d r c y bez p r a g n i e ń z r y w a j ą te sieci. Odchodzą, m ę k ę opuszczając świata... Dhamma Padam, strofa 154: B u d o w a ć domu, p o z n a ł e m cię, nie wybudujesz domu więcej, Wszystkie twe b e l k i z a ł a m a n e i obalony dom szczyt, Od ś w i a t a m y ś l już oderwana, rozwianie p r a g n i e ń już zdobyte... T a m ż e , strofa 87: M ę d r z e c niech rzuci to co mroczne i niech j a s n o ś c i T y l k o służy, Niech dom zamieni na bezdomność... Dhamma Padam, strofy o kwiatach, strofa 49: Jak pszczoła pije słodycz k w i a t u , nie szkodząc b a r w i e ani w o n i I przelatuje z k w i a t u na k w i a t , tak niechaj mnich przez w i e ś przechodzi... Dhamma Padam, strofy 286, 287 i 288 Fr. Bohdan, Geneza i rozwój..., s. 53 S. Piskorski, Żywot..., s. 85 Hieronim, Żywoty s. 37 Palladiusz, Historia..., s. 285 Barsanufiusz, Co znaczy przełamać wolę [w:] Antologia Patrystyczna, s. 296. Jest zbiór 849 p y t a ń i odpowiedzi na tematy duchowe w formie listów. Bar­ sanufiusz, mnich z klasztoru w okolicach Gazy, z po­ chodzenia kopt. W e d ł u g Onascha (w: Die Religion in Qeschichte und Gegenwart, t. I , Tubingen 1957) pisma ascetyczne Barsanufiusza m i a ł y d u ż e znaczenie dla monastycyzmu p r a w o s ł a w n e g o , ostatnie jego p r z e k ł a d y p o c h o d z ą z 1902 r o k u . ' Levi-Strauss, Antropologia strukturalna, Warsza­ wa 1968, s. 325 L a m a i z m — „religia m n i c h ó w " , o zderzeniu od­ miennych s y s t e m ó w w a r t o ś c i i o procesach akulturacji Tybetu, por. Sierksma, Tibet terrifying deities, The Hague 1966, s. 60 i n. „Sufizm: ludowy ruch r e l i g i j n y w islamie, w i ą ż e się ściśle z h i s t o r i ą m u z u ł m a ń s k i e g o ascetyzmu i mis­ tycyzmu. Prof. Massingnon w swej ś w i e t n e j pracy o w c z e s n o m u z u ł m a ń s k i m mistycyzmie usiłuje dowieść, że ruch mistyczny b y ł b e z p o ś r e d n i m s p a d k o b i e r c ą p r y ­ mitywnego m u z u ł m a ń s k i e g o ascetyzmu, w y w o d z ą c e g o się z K o r a n u i p r a k t y k Mahometa. N a w e t jednak gdyby taki d o w ó d b y ł m o ż l i w y , nie wolno z a p o m i n a ć , że po­ stawa ascetyzmu koranicznego jest identyczna z posta­ w ą ascetyzmu w s c h o d n i o c h r z e ś c i j a ń s k i e g o i w rozwoju poza A r a b i ą nie zawsze m o ż n a je rozdzielić. (Gibb A.R., 6 5 8 8 8 7 8 8 89 7 0 74 7 2 73 74 7 5 7 8 7 7 7 8 7 9 1 8 0 8 1 8 2 �Mahometanizm, P W N , Warszawa 1965, s. 98). Por. t a k ż e : A l y Mazaheri, Zycie codzienne muzułma­ nów w średniowieczu (w. X—XIII), Warszawa 1972, s. 8 N a j s ł y n n i e j s z e legendy sufijskie, j a k sądzi B. Heller, p o w s t a j ą pod w p ł y w e m legendy o Barlaamie i Joza­ facie. (Piekarski, Żywot..., s. CXC). T a k ż e o sufiźmie i analogii jego e l e m e n t ó w z. n i e k t ó r y m i elementami s y s t e m ó w r e l i g i j n y c h społeczności tradycyjnych w A f r y ­ ce, na terenach, gdzie r o z p r z e s t r z e n i ł sią islam w swojej sufijskiej postaci (np. taniec r y t u a l n y , wprowadzenie m u z y k i , ofiary); por. Barbara S t ą p i e ń , Wpływ islamu na terenach położonych na południe od Sahary, roz­ p r a w a doktorska, maszynopis, Biblioteka I n s t y t u t u H i ­ storycznego U W , 1968 8 3 J. K ł o c z o w s k i , W s p ó l n o t y c h r z e ś c i j a ń s k i e , K r a ­ ków, s. 46 i n. Słownik pisarzy starochrześcijańskich, s. 37; M e u r i M a r r o w , Historia wychowania w starożytności, War­ szawa 1969, s. 455 Pochomiusz, Pierwszy zakonodawca, k t ó r y ustalił r e g u ł ę dla m n i c h ó w żyjących pod j e d n y m dachem, Słow­ nik pisarzy starochrześcijańskich, s. 310. Haussig jest zdania, że r e g u ł y Pachomiusza m a j ą ż o ł n i e r s k i charak­ ter i w y m a g a ł y u d o s k o n a l e ń , jakie w p r o w a d z i ł Bazyli. Historia Kultury Bizantyjskiej, Warszawa 1969, s. 83 T a m ż e , s. 87. Bazyli bp Cezarei Kapadockiej (329—379) Evdokimov — Prawosławie, s. 110 T a m ż e , s. 30 J. G o l u b i ń s k i , Istoria Prawosławnej Cerkwi, Moskwa 1901, t. I , s. 569 Rouet de Journel M.J., Monachizme, s. 40 i n. J. Golubiński, Istoria prawosławnej cerkwi, s. 552—559 T a m ż e , s. 555 T a m ż e , s. 654 Zernov, Wschodnie chrześcijaństwo, s. 116 N i l Sorski przenosi hezyhazm z Atosu i zostawia po sobie godny uwagi t r a k t a t o p r a w o s ł a w n e j ascezie i ży­ ciu mniszym, Evdokimov, Prawosławie, s. 39 K r ó t k a f o r m u ł a modlitewna: „ P a n i e Jezu Chryste Boże nasz zmiłuj się nad n a m i " powtarzana wiele razy w ciągu dnia nawet w czasie zajęć — mistyczna mo­ 84 8 5 8 8 8 7 8 8 8 9 9 0 9 1 9 2 9 3 9 4 9 5 d l i t w a rozpowszechniona na Wschodzie. Evdokimov, P r a w o s ł a w i e , s. 39 Dostojewski, Bracia Karam-azow, Warszawa 1970, s. 39—40 B o n ć - B r u e v i ć , Materiały..., s. 271—273 M . Fedorowski, Lud białoruski na Rusi Litew­ skiej. Materiały do Etnografii Słowiańskiej, Kraków 1897, s. 9 T a m ż e , s. 13 IDO praca ta p o w s t a ł a na seminarium prowadzonym przez prof. W. Dynowskiego w 1973 r. U z u p e ł n i e n i e m , jakiego c h c i a ł b y d o k o n a ć autor od tamtej pory, jest zasygnalizowanie zbliżającego się do omawianych tu z a g a d n i e ń a r t y k u ł u J u r i j a M . L o t m a n a „O pojęciu prze­ strzeni geograficznej w ś r e d n i o w i e c z n y c h tekstach staroruskich (w: J.M. L o t m a n Dwa teksty semiotyczne, „ T e k s t y " nr 3, 1974). W artykule t y m L o t m a n rozwija takie tematy, z w i ą z a n e z p r o b l e m a t y k ą przestrzeni sa­ kralnej, j a k podróż, przemieszczanie się w przestrzeni geograficznej przesiąkniętej znaczeniami etycznymi, k t ó r e n a w i ą z u j ą do podstawowych opozycji Ziemia — Niebo, P i e k ł o — raj, egzystencja ziemska — egzystencja rajska. R o z w a ż a j ą c swoiste zjawisko „etyki geograficz­ nej", o m a w i a j ą c proponowany przez siebie schemat (tamże, s. 101), L o t m a n nie ustrzega się pewnej symp l i f i k a c j i , kiedy powiada: „W ogniwie 'dom — klasztor' słabo jeszcze wyczuwa się d z i a ł a n i e czynnika geogra­ ficznego; funkcjonuje tutaj zwyczajowa skala ocen c h r z e ś c i j a ń s k i e j e t y k i : życie boleściwe uzyskuje znak dodatni, a rozradowane ujemny. Z tego względu n o r m ą p o s t ę p o w a n i a zakonnego b ę d z i e żywot z ' z a c i ś n i ę t y m pasem', a miejscem położenia b u d o w l i klasztornej — pustynia". (Tamże, s. 103). B y ć m o ż e symplifikacja ta jest k w e s t i ą m a t e r i a ł u , j a ­ k i m posłużył się dla swej analizy M . L o t m a n i dlatego nie u w z g l ę d n i a ona stwierdzonej przez nas w t r a d y c j i monastycznej, istotnej, naszym zdaniem, ambiwalencji obrazu pustyni, c e c h u j ą c e j się m o c ą życiodajną, obrazu, w k t ó r y m rozwijane są w ą t k i rajskiej egzystencji m n i ­ chów. Na temat Przemienienia P a ń s k i e g o por. Z. Benedyktowicz, Przemienienie Pańskie w popularyzacyjnym cy­ k l u Święta po polsku, „ T y g o d n i k Powszechny" z 24.VIII 1975. 9 8 9 7 9 8 9 9 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3b55a87340da5e01b786772d6cdceb6a.pdf 1f851a47621f92f1cb2900b0a6c49093 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3369 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3157 Title A name given to the resource dzień narodzin Głowy. Przyczynek do badań nad problematyką świętojańską / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4, s.175-184 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubiak, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Krzysztof Kubiak DZIEŃ NARODZIN GŁOWY PRZYCZYNEK DO BADAŃ NAD PROBLEMATYKĄ ŚWIĘTOJAŃSKĄ Kalendarz ś w i ą t c h r z e ś c i j a ń s k i c h z a w i e r a ł znacznie więcej dni p o ś w i ę c o n y c h osobie ś w . Jana Chrzciciela niż m o g ł o b y się to obecnie w y d a w a ć . Wiele z tych ś w i ą t nie jest j u ż obchodzonych, wiele w y p a d ł o z ka­ lendarza lecz ich elementy o d n a l e ź ć m o ż n a w o b r z ę ­ d o w o ś c i tych d n i ś w i ę t o j a ń s k i c h , k t ó r e obchodzi się do dzisiaj. Sw. Jan jest j e d n ą z tych nielicznych postaci, (wraz z Jezusem i M a t k ą Boską), k t ó r e j dzień narodzin umieszczony został w c h r z e ś c i j a ń s k i m kalendarzu. Ś w i ę ­ tość Jana jest szczególnego rodzaju: jest on poprzed­ n i k i e m Chrystusa, heroldem z w i a s t u j ą c y m jego p r z y j ś ­ cie a zarazem p o s ł a ń c e m p r z y g o t o w u j ą c y m je. Aby pod­ k r e ś l i ć tę jego rolę u ż y w a n o 'mion Prodromus i Praecursor D o m i n i . Sam Jan był spokrewniony z Jezusem a do ich pierwszego k o n t a k t u doszło j u ż w ł o n a c h m a ­ tek. Obydwoje rodzice Jana pochodzili z rodu k a p ł a ń ­ skiego, od Aarona. Oboje b y l i starzy i żyli bez grzechu. N i e z w y k ł o ś ć b r z e m i e n n o ś c i Elżbiety była więc przede wszystkim s p r a w ą j e j w i e k u ; s ą a z o n o też o niej, że jest b e z p ł o d n a . Podczas s k ł a d a n i a ofiary kadzenia u k a ­ zał się Zachariaszowi A r c h a n i o ł G a b r i e l (ten sam, k t ó r y potem z w i a s t o w a ł M a r i i ) z a p o w i a d a j ą c przyjście na świat J a n a . Zachariasz nie potrafił u w i e r z y ć i pozostał niemy aż do dnia obrzezania swego syna, kiedy to dziecku n a d a w a ł o się imię i g ł o ś n o je w y p o w i e d z i a ł . Zwiastowanie narodzin Jana, ciąża E l ż b i e t y i wreszcie same narodziny były wydarzeniami c u d o w n y m i . Ł a c i ń s k i e imię Johannes v . Joannes pochodzi z he­ brajskiego Jechochanan v . Jochanan co znaczy „Bóg jest ł a s k a w " lub „Boża ł a s k a " . U w a ż a n o też, że Jan był p i e r w s z y m c z ł o w i e k i e m o t y m i m i e n i u , a zostało m u ono nadane przez samego B o g a . K o l e j n ą , n i e z w y k ł ą cechą ż y w o t a ś w . Jana jest fakt, iż jego p i a s t u n k ą b y ł a przez pewien czas sama M a r i a , matka Jezusa. Pierwsze lata swego dzieciństwa s p ę ­ dzali razem. R ó w n i e ż Jan i E l ż b i e t a uciekali przed rzezią n i e w i n i ą t e k , chociaż miejsce ich pobytu było znacznie oddalone od B e t l e j e m . P o d k r e ś l a ł o to zbież­ ność losów o b y d w u p o s t a c i . W o p i n i i ludu Jan i Jezus b y l i u w a ż a n i za mlecznych braci. K o l e j n y m faktem w s k a z u j ą c y m na n i e z w y k ł y z w i ą z e k o b y d w u tych osób jest powitanie ś w . Rodziny po powrocie z Egiptu. Pierwszym c z ł o w i e k i e m , k t ó r y tego dokonuje jest ś w . Jan. On też daje ś w i a d e c t w o o Chrystusie, a sam przez w i e l u jest u w a ż a n y ma Mesjasza. Wreszcie Jan chrzci Zbawiciela w Jordanie. Jest więc c z ł o w i e k i e m w p r o w a d z a j ą c y m Jezusa w d r u g ą , niezwykle w a ż n ą część jego p o s ł a n n i c t w a . Gdy Jan zostaje u w i ę z i o n y przez Heroda w i e l u jego u c z n i ó w zostaje uczniami Je­ zusa; w y s y ł a i c h sam ś w . Jan. N i e z w y k ł e wydarzenia t o w a r z y s z ą r ó w n i e ż ś m i e r c i ś w i ę t e g o . Podobnie j a k w c h w i l i ś m i e r c i Jezusa i tutaj mamy do czynienia z symptomami katastrofy kosmicznej. Również po ś m i e r c i Jan nadal w y p e ł n i a s w ą misję poprzednika Zbawiciela. P o c z ą w s z y od I I w i e k u zaczyna p o j a w i a ć się m o t y w ikonograficzny p r z e d s t a w i a j ą c y ś w . Jana u s t ó p K r z y ż a K a l w a r y j s k i e g o . Często święty prezento­ wany jest t u ze s w ą g ł o w ą na m i s i e . Jan poprzedza 1 2 3 4 5 8 7 8 9 10 11 12 13 14 też Chrystusa u b r a m piekielnych o z n a j m i a j ą c p r o r o ­ kom ich r y c h ł e uwolnienie z o t c h ł a n i . Owa szczególna rola przypisywana temu ś w i ę t e m u znalazła swoje odbicie r ó w n i e ż w r o k u l i t u r g i c z n y m . Obchodzono w i ę c ś w i ę t o poczęcia, narodzin, ś m i e r c i i ...„trzeciego odnalezienia g ł o w y " P r o r o k a . Jest rze­ czą c h a r a k t e r y s t y c z n ą , że w kulturze ludowej zauwa­ ż a n e są jedynie 2 fakty z. życia ś w . Jana: chrzest w Jordanie i ścięcie g ł o w y . Bardzo często t e r m i n y tych z d a r z e ń umieszczane są przez i n f o r m a t o r ó w w dniu na­ rodzin świętego, m i m o iż owe trzy ś w i ę t a i s t n i e j ą do dziś (w kościele p r a w o s ł a w n y m i greckokatolickim) a dzieli je w kalendarzu dość długi okres czasu. W tej pracy c h c i a ł b y m przede w s z y s t k i m p o k a z a ć j a k i e ele­ menty ś w i ę t a odnalezienia głowy i ścięcia Proroka zo­ stały przeniesione na d z i e ń p o ś w i ę c o n y jego narodzi­ nom, ściślej j a k i e wierzenia i o b r z ę d y z dnia narodzin m o ż n a w y t ł u m a c z y ć z w i ą z k a m i z głową ś w i ę t e g o . Gdy osoba świętego jest tak znaczna i gdy ilość dni jej p o ś w i ę c o n y c h jest w kalendarzu redukowana, staje się rzeczą p r a w d o p o d o b n ą , że pewne elementy ś w i ą t redukowanych zostają „ w c h ł o n i ę t e " przez to ś w i ę ­ to, k t ó r e z o w y m i elementami j w i ą z k u b e z p o ś r e d n i e g o nie m i a ł o . Nie dają się one przeto t ł u m a c z y ć poprzez m i t nowego ś w i ę t a . Łącznikiem u m o ż l i w i a j ą c y m to w c h ł o n i ę c i e staje się w ó w c z a s osoba ś w i ę t e g o . M o ż e ­ my więc p r z y p u s z c z a ć , że w dniu narodzin ś w . Jana o d b y w a j ą się takie a k t y magiczne i w y s t ę p u j ą takie wierzenia, k t ó r e p o w i n n y w ł a ś c i w i e o b o w i ą z y w a ć w d n i u ścięcia tego Proroka lub w d n i u odnalezienia jego g ł o w y , gdyby takowe święto jeszcze i s t n i a ł o . W kościele k a t o l i c k i m j e d y n y m ś w i ę t e m obchodzo­ n y m do dziś i z w i ą z a n y m z osobą ś w . Jana jest d z i e ń jego narodzin. Ś w i ę t o ścięcia Proroka, uznawane przez kościoły p r a w o s ł a w n y i grecki zanika i często ma j e d y ­ nie lokalne znaczenie. R ó w n i e ż w t r a d y c j i ludowej j e ­ d y n y m ś w i ę t e m kalendarzowo z w i ą z a n y m ze ś w . Janem jest w praktyce dzień jego narodzin. S t ą d z a r ó w n o ele­ menty ścięcia j a k i odnalezienia g ł o w y z n a l a z ł y się w n a p r a w d ę n a j w a ż n i e j s z y m dniu ś w i ę t o j a ń s k i m ; d n i u jego narodzin. Bohaterem akcji i legend o b y d w u nie i s t n i e j ą c y c h j u ż w ł a ś c i w i e ś w i ą t jest g ł o w a ś w . Jana uznawana w ogóle za g ł ó w n ą r e l i k w i ę ś w i ę t o j a ń s k ą . P r o w a d z ą c badania nad o b r z ę d o w o ś c i ą świętojańską nigdy nie słyszałem, aby k t o k o l w i e k 24 czerwca w i ą z a ł z narodzinami świętego, najczęściej m ó w i o n o iż jest to d z i e ń chrztu Zbawiciela w Jordanie (święto to p r z y ­ pada 6 stycznia starego stylu w kościele p r a w o s ł a w ­ n y m i g r e c k o - k a t o l i c k i m i nosi n a z w ę Jordanu). Z d n i e m narodzin ś w . Jana z w i ą z a n y c h jest w i ę k ­ szość w i e r z e ń na temat w ł a ś c i w o ś c i wody (a w p e w n y m stopniu i ognia), pewnie stąd b r a ł a się u i n f o r m a t o r ó w chęć p o w i ą z a n i a akwatycznych w ł a ś c i w o ś c i świętego z dniem jego narodzin, poprzez przeniesienie na ten czas faktu chrztu w Jordanie. M i a ł o b y to w s k a z y w a ć na ewidentny z w i ą z e k tej postaci z w o d ą . Owa wielość e l e m e n t ó w akwatycznych c h a r a k t e r y z u j ą c y c h obrzędo­ w o ś ć ś w i ę t o j a ń s k ą znajduje swe w y j a ś n i e n i e w pismach 15 18 175 I �w c z e s n o ś r e d n i o w i e c z n e j sekty ,,chrześcijan św. Jana". W e d ł u g apokryficznych t e k s t ó w c e n t r a l n y m ś w i ę t e m z w i ą z a n y m z tą postacią była uroczystość u p a m i ę t n i a ­ j ą c a pokonanie niebezpiecznego, wodnego potwora. M o ­ t y w ten m o ż e m y o d n a l e ź ć na wschodnich ikonach, w kulturze, k t ó r a p r z e c h o w a ł a do dziś nawet w oficjalnej l i t u r g i i wiele apokryficznych w ą t k ó w . A b y skończyć z n i e i n t e r e s u j ą c y m nas w ł a ś c i w i e w tej pracy m o t y ­ w e m wody, trzeba dodać, że zapewne elementy tej apo­ kryficznej h i s t o r i i a zatem i dawnego ś w i ę t a zostały „ p r z e c h o w a n e " przez k u l t u r ę l u d o w ą w o b r z ę d o w o ś c i ś w i ę t o j a ń s k i e j ; konkretnie w dniu narodzin Proroka. M a m y tu zatem do czynienia z w c h ł o n i ę c i e m treści innego ś w i ę t a przez dzień narodzin św. Jana. S p r ó b u j ­ my prześledzić aspekty „ w c h ł a n i a j ą c e " tego ś w i ę t a na bardziej i n t e r e s u j ą c y c h nas p r z y k ł a d a c h , w k t ó r y c h g ł ó w n y m elementem będzie głowa Jana. Otóż badania przeprowadzone przez łódzką K a t e d r ę Etnografii w k w i e t n i u 1977 r o k u w p o ł u d n i o w e j części dawnego w o ­ j e w ó d z t w a łódzkiego Ujawniły c i e k a w ą m o t y w a c j ę pa­ lenia ogni ś w i ę t o j a ń s k i c h . Podczas okupacji chłopi izwrócili się do w ł a d z niemieckich z p r o ś b ą o pozwole­ nie k o n t y n u o w a n i a tego zwyczaju, w y j a ś n i a j ą c że r o b i ą to na p a m i ą t k ę . . . ścięcia ś w . Jana Chrzciciela. Pozwo­ lenie o t r z y m a l i . Nie w i d a ć było najmniejszej w ą t p l i ­ wości z a r ó w n o w postawie p r o s z ą c y c h j a k i u d z i e l a j ą ­ cych zezwolenia, że przedstawiona motywacja jest w i a ­ rygodna, tak j a k gdyby tego rodzaju w y j a ś n i e n i e było r z e c z ą p o w s z e c h n ą . Z k o l e j n ą w e r s j ą w i ą ż ą c ą dzień na­ rodzin św. Jana z dniem jago ścięcia spotykamy się na Kaszubach w zwyczaju ścinania k a n i . O b r z ę d ten p r a k t y k o w a n y był zazwyczaj w wigilię narodzin ś w i ę ­ tego. Wg Rompskiego uzasadnienia takie nie b y ł y na Kaszubach powszechne. Pisze on: „ z u p e ł n i e w y j ą t k o w o w S ł a w u t o w i e , pow. Wejherowo (...) n a p o t k a ł e m w a r i a n t w i d o w i s k a , w k t ó r y m w y s t ę p o w a ł ś w . Jan. Przedsta­ wienie p r z y b r a ł o tam f o r m ę w i d o w i s k a religijnego, obchodzonego na p a m i ą t k ę ścięcia św. Jana, patrona tamtejszego kościoła. W przedstawieniu w ł a ś n i e św. Jan p o c z ą t k o w o ma zostać ścięty, p r z y b y w a jednak p o s ł a ­ niec z wieścią, że zamiast ś w . Jana ścięta ma być kania". W istocie p r z y k ł a d ten nie był w y j ą t k i e m , gdyż nawet na t y m samym terenie spotykamy typ przedstawienia, w k t ó r y m pojawia się św. Jan i m o t y w ścięcia. M o w a tu o opracowanym przed w o j n ą przez Szczepana Tarnowskiego t e k ś c i e w i d o w i s k a przeznaczo­ n y m w g z a m i e r z e ń autora dla nauczycieli szkół w i e j ­ skich i kaszubskich z e s p o ł ó w amatorskich. Sołtys roz­ p o c z y n a j ą c y to przedstawienie m ó w i zaraz na p o c z ą t k u : 17 18 Za n a m o w ą żony k r ó l a Heroda Jan został ścięty w w i ę z i e n i u P r z y c z y n ą była c ó r k i uroda, A lud to p r z y j ą ł w milczeniu. (...) U nas by uczcić dzień ścięcia Jana W ś r ó d licznie tutaj zebranych gości Zostanie ścięta drewniana kania Dla ś m i e c h u ludzi i w e s o ł o ś c i . 19 Przypominam, że przedstawienie o d b y w a ł o się w wigilię narodzin ś w i ę t e g o , mimo to uzasadnienie m ó w i ą c e , iż chodzi o u p a m i ę t n i e n i e jego ścięcia o k a z a ł o się w i ę c e j niż w y s t a r c z a j ą c e z a r ó w n o dla autora scenariusza j a k i organizatorów, wykonawców i uczestników obrzędu. Pomostem ł ą c z ą c y m obydwa ś w i ę t a są wierzenia o r o ś l i n a c h r o s n ą c y c h w g ł ó w k a c h lub m a j ą c y c h k u l i s ­ t y k s z t a ł t owocu. W dniu ścięcia św. Jana „nie t y l k o nie ścinają kapusty, ale nawet nie p r z e s t ę p u j ą jej za­ gonów". Znamy niewiele zapisów na temat tego ś w i ę ­ ta ale n i e m a l w k a ż d y m znaleźć m o ż n a zakazy z w i ą ­ 2 0 176 zane z t y m typem r o ś l i n . Na Polesiu Rzeczyckim w y ­ k o n y w a ć m o ż n a było wszystkie prace w t y m d n i u „byle nie u ż y w a ć topora i innych n a r z ę d z i . W domu w y s t r z e g a j ą się krajania wszystkiego, co przypomina głowę, np. kartofle, dynia i t p . D z i e w c z ę t a w t y m dniu nie r o z c z e s u j ą warkoczy. (...) W t y m dniu nie m o ż n a nawet m y ć głowy a ż e b y nie w y w o ł a ć k o ł t u n a , p a r c h ó w lub chronicznego bólu g ł o w y " . Podobne wierzenia do­ tyczące r o ś l i n w y s t ę p o w a ł y na H u c u l s z c z y ź n i e : „w dzień H ł a w o s i k u (...) nie wolno jeść kapusty, cebuli, czosnku, maku, ani w ogóle nic takiego, co r o ś n i e w „ g ł ó w k a c h " . Nie wolno też tego dnia iść w sad bo t a m czart w po­ staci węża czyha na drzewie i g o t ó w z a w i e s i ć się na głowie c z ł o w i e k a " . W y s t ę p u j ą c e w t y m dniu zakazy w r ó w n y m stopniu więc dotyczą g ł o w y ludzkiej jak i roślin „ k u l i s t y c h " , t r a k t o w a n y c h w ó w c z a s jako od­ wzorowanie głowy. Najbardziej g ł o w i a s t a z tych roślin stać się może niemal ż y w y m o d p o w i e d n i k i e m głowy świętego w t y m dniu. „ K a p u s a z w i ą z a n a jest z losem św. Jana. Nie godzi się Kapusty ścinać, a niemal na­ wet d o t y k a ć się jej, boby k r e w z niej p o p ł y n ę ł a " . 2 1 22 ł 25 W y s t ę p u j ą c e w t y m dniu wierzenia d a d z ą się ł a t w o w y t ł u m a c z y ć , zdziwienie w y w o ł u j e jednak fakt, że te same r o ś l i n y w y s t ę p u j ą r ó w n i e ż w magii z w i ą z a n e j z dniem narodzin św. Jana. Na pierwszym miejscu w cytowanych wierzeniach plasuje nam się kapusta. Jej głowiastość jest dla wszystkich ewidentna. Dbałość o z a w i ą z a n i e g ł o w o p o d o b n e g o k s z t a ł t u tej r o ś l i n y prze­ jawia się już w magii t o w a r z y s z ą c e j jej sadzeniu, kiedy to kobiety d o t y k a j ą w ł a s n e j głowy a potem kapusty; w y s t ę p u j e przy t y m zakaz drapania się w głowę by nie zepsuć k s z t a ł t u r o ś l i n y . R ó w n i e ż w wigilię narodzin św. Jana dokonywano czynności m a j ą c y c h zapewnić k a p u ś c i e kulisty k s z t a ł t . K w i n t e s e n c j ą tych d z i a ł a ń jest opinia jednego z i n f o r m a t o r ó w : „na św. Jan okopy­ wano k a p u s t ę bo św. Jan g ł o w y w i ą ż e " . Ta k r e a c y j ­ na działalność świętego t w o r z ą c e g o g ł o w y roślin, a ujawniona już w tytule tej pracy, odnosi się r ó w n i e ż do głów ludzkich. Wiele a k t ó w magicznych dokonywa­ nych w t y m dniu ma na celu zabezpieczenie przed b ó ­ lem głowy lub zapewnienie zdrowego funkcjonowania tej części ciała. Powszechnym w całej Polsce było w i e ­ rzenie m ó w i ą c e , iż uczestnictwo w sobótce chroni przed b ó l e m g ł o w y . Oto wersy jednej z najbardziej popular­ nych p i e ś n i ś w i ę t o j a ń s k i c h : 24 2 5 kto na sobótce nie będzie g ł o w a go boleć wciąż będzie. 2 0 R ó w n i e ż woda spod w i a n k ó w ś w i ę t o j a ń s k i c h u ż y w a n a b y ł a celem zabezpieczenia przed b ó l e m g ł o w y . W t e k ś ­ cie kaszubskiego o b r z ę d u ś c i n a n i a kani pojawia się zda­ nie m ó w i ą c e o sposobach zabezpieczenia się przed b ó l e m g ł o w y w wigilię św. Jana C h r z c i c i e l a . M o t y w ziół leczących ból g ł o w y w y s t ę p u j e w p i e ś n i a c h kupalnych. Zioła te zbiera się w ł a ś n i e w wigilię narodzin świętego ze w z g l ę d u na moc, k t ó r e j w ó w c z a s n a b i e r a j ą . W Grecji o b r z ę d o w a kreacja głów ludzkich o d b y w a ł a się przy ogniach ś w i ę t o j a ń s k i c h z zastosowaniem kamienia, k t ó r y poprzez z e t k n i ę c i e z g ł o w ą m i a ł p r z e k a z a ć jej swe w ł a ś c i w o ś c i . „Na Lesbos zazwyczaj zapala się po 3 ognie ś w i ę t o j a ń s k i e , a ludzie p r z e s k a k u j ą je t r z y ­ krotnie z kamieniem na g ł o w i e m ó w i ą c przy t y m : „skaczę przez zajęczy ogień, moja głowa z k a m i e n i a " . W r a c a j ą c jeszcze do r o ś l i n o kulistych k s z t a ł t a c h godzi się p o w i e d z i e ć , że podobne zabiegi w y k o n y w a n o przy czosnku i cebuli, d o k o n u j ą c w wigilię narodzin św. Jana czynności umożliwiających tym roślinom uzyskanie okrągłego k s z t a ł t u . > 2 7 28 2 9 30 3 �3 I I . 2, 3. G ł o w a św. Jana na misie, K ł o d z k o , ok. 1500. Wł. Muzeum Nar. w Warszawie W dniu ś w . Jana p o j a w i a j ą się też r e k w i z y t y zwane wprost ś w i ę t o j a ń s k ą głową. I znowu nie byłoby nicze­ go dziwnego w t y m zdarzeniu gdyby nie fakt, iż jest to dzień narodzin ś w i ę t e g o a nie dzień jego ś m i e r c i , kiedy to ścięto mu g ł o w ę . „W d z i e ń ś w . Jana C h r z c i ­ ciela (24.VI) s z u k a j ą d w ó c h kłosów żyta zrosłych razem, znalazłszy w y k o p u j ą te źdźbła i n a t r a f i a j ą na k o r z e ń z czystego srebra, m a j ą c y p o d o b i e ń s t w o z u p e ł n e do ludzkiej głowy. T o się zowie ś w i ę t o j a ń s k ą głową, kto j ą ma i chowa, ten ma szczęście w e w s z y s t k i m za­ pewnione przez całe ż y c i e " . Wierzenie m u s i a ł o b y ć dość powszechne skoro spotykamy je j u ż w „ N o w y c h Atenach" Chmielowskiego: „ten to l u d prosty sądzi, że m a ł e srebrne p i e n i ą ż k i znajdywane w ziemi od lat tysiąca kilkuset leżące, z g ł o w ą na jednej stronie w y ­ o b r a ż o n e , są p i e n i ą ż k a m i ś w . Jana Chrzciciela, a głowa na nich oznacza uciętą głowę ś w i ę t e g o przez Heroda. P i e n i ą ż k i te znaleźć m o ż n a (...) w życie tam, gdzie trzy razem w y r a s t a j ą kłosy. W noc ś w i ę t o j a ń s k ą posiał je sam św. J a n " . 32 33 Nie koniec na t y m z w i ą z k u dnia ścięcia ś w i ę t e g o z d n i e m jego narodzin, czy jak chciałoby się p o w i e ­ dzieć dnia ścięcia g ł o w y z dniem narodzin głowy, lub z dniem jej odnalezienia. Pozostaje n a m jeszcze do o m ó w i e n i a w tej pracy rola ł o p i a n u i b y l i c y ; r o ś l i n nie m a j ą c y c h co prawda kulistego k s z t a ł t u , lecz za to niezwykle popularnych w t y m czssie, a j a k się w k r ó t c e o k a ż e , r ó w n i e ż z w i ą z a n y c h z losem głowy Proroka. Oba te zioła m a j ą z w i ą z e k z n a j w a ż n i e j s z y m i elemen­ t a m i o b r z ę d ó w ś w i ę t o j a ń s k i c h i z p r a k t y k a m i magicz­ n y m i stosowanymi w t y m okresie. Tak więc bylica i ł o p i a n zabezpieczają przed czarownicami, odpowied­ nio stosowane c h r o n i ą zbiory przed szkodnikami, w y ­ s t ę p u j ą w pieśniach ś p i e w a n y c h przy kojarzeniu par, nie dopuszczają zarazy do umajonych n i m i d o m ó w , u ż y w a n e b y w a j ą we w r ó ż b a c n m a ł ż e ń s k i c h , m a j ą z w i ą ­ zek ze ś w i ę t o j a ń s k i m i harcami słońca, zatykane w strzechy z a p e w n i a j ą ponadto szczęście l u b c h r o n i ą przed nieszczęściem, s p r o w a d z a j ą p o ż ą d a n e deszcze i c h r o n i ą od burz, służą do leczenia krost i n a r o ś l i i wreszcie zastosowanie najbardziej nas tu i n t e r e s u j ą c e — zabez­ pieczają przed b ó l e m głowy i leczą go. W wigilię na­ rodzin ś w . Jana zioła te są powszechnie zatykane w strzechy, d r z w i , okna, p ł o t y , w w i e l u regionach Polski, szczególnie na wschodzie, ś w . Jan Chrzciciel zwany jest Ł o p u c h a t y I w a n , I w a n Ł o p u s z n i k , I w a n lub Jan Ł o p u s z y s t y bądź Ł o p u s z n y . W centralnej Polsce po­ pularna jest piosenka s o b ó t k o w a z a c z y n a j ą c a się od słów: 3 5 3 6 hejże ino ś w i n t y Jonie co t a m robisz w t y m ł o p i o n i e ? 37 Liście ł o p i a n u zerwane w wigilię narodzin świętego służą jako środek przeciw bólowi g ł o w y . „Duże liście tej r o ś l i n y zerwane w p r z e d d z i e ń Kupalnoho Iwana (24.VI) o b w i e s z a j ą dookoła chaty „szoby umajanaja b u ­ ła", n a s t ę p n i e liście te ususzone p r z e c h o w u j ą się na to ażby później rozmoczone w wodzie lub barszczu służyły 3 8 177 I �3 9 za lekarstwo do o k ł a d a n i a g ł o w y w razie b ó l i . W w i e ­ l u d z i a ł a n i a c h ś w i ę t o j a ń s k i c h bylica upodabnia się s w y m znaczeniem do ł o p i a n u , a szczególnie t a m gdzie idzie 0 zapobieganie i leczenie b ó l u głowy. „W wigilię ś w . Jana w okolicach K u t n a u m a j a j ą c h a ł u p y „belicą" t j . o b t y k a j ą w k o ł o pod dach, potem z b i e r a j ą i u ż y w a j ą j a ­ ko lekarstwa na ból g ł o w y " . Powszechnie w y s t ę p u j e wierzenie m ó w i ą c e , że „bylica leczy b ó l g ł o w y , k r z y ­ żów i p l e c ó w " . W Czarownicy powołanej znajdujemy: „wigilią ś w . Jana wieniec z bylicy noszono aby g ł o w a przez r o k nie b o l a ł a " . 4 0 41 42 Jest rzeczą oczywistą, że z a r ó w n o bylica j a k i ł o ­ pian u z y s k u j ą swe znaczenie w ł a ś n i e w dniu narodzin św. Jana. W ś r ó d w i e l u i c h z a s t o s o w a ń na czoło w y b i j a się w ł a ś c i w o ś ć leczenia i zapobiegania bólowi głowy. Skoro w i ę c takiego znaczenia n a b i e r a j ą w ł a ś n i e w dniu narodzin ś w i ę t e g o (w praktyce b ę d ą c e g o j e d y n y m dniem p o ś w i ę c o n y m temu P r o r o k o w i ) , to powinno i s t n i e ć w y ­ r a ź n i e j s f o r m u ł o w a n e p o w i ą z a n i e tych ziół z g ł o w ą ś w . Jana Chrzciciela i ewentualnie z f a k t e m ścięcia ś w i ę ­ tego (ból głowy b y ł b y t u zatem l u d o w ą , e u f e m i s t y c z n ą m e t a f o r ą ścięcia). Otóż i takowe uzasadnienie: „ w i e ś ­ niaczki m n i e m a j ą , iż bylicy i ł o p i a n u u ż y ł a N a j ś w i ę t ­ sza Panna M a r i a , chcąc, aby głowa św. Jana n a p o w r ó t do ciała p r z y r o s ł a " . Mamy t u zapewne do czynienia z nieznanym n a m w ą t k i e m apokryficznym, w y j a ś n i a ­ j ą c y m zastosowanie tych ziół w leczeniu b ó l u g ł o w y . Nie uzyskujemy j e d n a k ż e wyjaśnienia tłumaczącego użycie ł o p i a n u i bylicy w ł a ś n i e w dniu narodzin ś w i ę ­ tego. 43 Wierzenia z a w i e r a j ą c e w ą t e k z w i ą z k u ściętej g ł o ­ w y Proroka z ziołami popularne są szczególnie w cen­ tralnej Polsce; z kolei zastosowanie t y c h ż e ziół w iden­ tycznym celu na terenie d u ż y c h p o ł a c i S ł o w i a ń s z c z y z n y w s k a z y w a ł o b y na rozpowszechnienie tego apokryfu i gdzie indziej. Oto kolejna wersja tej o p o w i e ś c i : „ m ó w i ą , że j a k ś w i ę t e g o Jana ścięli, to g ł o w ę jego w r z u c i l i do ł o p i a n u , a Pan Bóg d a ł tak, że ta g ł o w a p r z y s z ł a do ciała i zrosła się. Od tego czasu ł o p i a n pomaga na b ó l głowy. Z b i e r a ć go t e ż trzeba w wiliją ś w . Jana, i usu­ szywszy, liście suszone, p o k r o p i ć w ó d k ą i do głowy przykładać". Wszystkie wspomniane p r a k t y k i magicz­ ne m a j ą c e c h r o n i ć przed b ó l e m g ł o w y l u b leczyć go o d b y w a j ą się jednak w d n i u narodzin ś w . Jana, nie zaś w dniu jego ścięcia, b ą d ź w dniu odnalezienia g ł o ­ wy, co b y ł o b y na pewno r z e c z ą o wiele bardziej l o ­ giczną. 4 4 Najczęściej obchodzonym dniem ś w i ę t o j a ń s k i m jest p a m i ą t k a narodzin Proroka. W kościele p r a w o s ł a w n y m 1 g r e c k i m obchodzi się r ó w n i e ż święto ścięcia ś w . Jana, a dawniej obchodzono też dzień p o w o ł a n i a Proroka i „trzeciego odnalezienia głowy". O k s z t a ł c i e nie tylko l i t u r g i c z n y m ale i l u d o w y m ostatniego ś w i ę t a nie w i e m y p r a w i e nic choć u d a ł o m i się znaleźć i n f o r m a c j ę opisującą perypetie z w i ą z a n e z odnalezieniem tej n a j w a ż n i e j s z e j r e l i k w i i ś w i ę t o j a ń ­ skiej. M ó w i ą c o ś w i ę t a c h n i e i s t n i e j ą c y c h obecnie w kalendarzu l i t u r g i c z n y m i t a k ż e o tych, k t ó r y c h ż y ­ w o t n o ś ć s ł a b n i e , w s k a z y w a l i ś m y na fakt przenikania e l e m e n t ó w tych ś w i ą t do k u l t u r y ludowej. Możemy p r z y j ą ć że wiele w ą t k ó w apokryficznych b ę d ą c y c h w przeszłości fundamentem poszczególnych d n i ś w i ę t o ­ j a ń s k i c h zostało niejako adoptowanych przez o b r z ę d o ­ w o ś ć dnia narodzin ś w . Jana. Eiementem u m o ż l i w i a ­ j ą c y m tę h i p o t e t y c z n ą a d o p c j ę b y ł a zapewne p o s t a ć św. Jana, osoby, jak t o j u ż p r z e d s t a w i l i ś m y , szczegól­ nej w panteonie c h r z e ś c i j a ń s k i c h ś w i ę t y c h . Redukcja i s t n i e j ą c y c h dawniej d n i , p o ś w i ę c o n y c h w a ż n y m w y ­ 4 5 178 darzeniom z życia tego Proroka d o p r o w a d z i ł a do prze­ jęcia w a ż n i e j s z y c h e l e m e n t ó w tych ś w i ą t przez o b r z ę ­ d o w o ś ć dnia narodzin ś w . Jana. By p o p r z e ć tę tezę zamieszczamy poniżej t a b e l ę m a j ą c ą i l u s t r o w a ć „ w c h ł a ­ n i a j ą c ą " w ł a ś c i w o ś ć tego ś w i ę t a . Nie c h c ą c p o p r z e s t a ć jedynie na zagadnieniu z w i ą ­ zanym z g ł o w ą ś w i ę t e g o , staramy się r ó w n i e ż p o k a z a ć elementy tych ś w i ą t , o k t ó r y c h zaledwie w s p o m n i e l i ś ­ my w tej pracy, a k t ó r e r ó w n i e ż uległy „ a d o p c j i " przez dzień narodzin ś w . Jana. Do takich świąt należą: chrzest Jezusa w Jordanie czy też apokryficzny m o t y w pokonania potwora wodnego. Oba te p r z y k ł a d y po­ winny stanowić dodatkową ilustrację „pochłaniających" w ł a s n o ś c i dnia narodzin ś w . Jana. Przy p o r ó w n y w a n i u dnia narodzin z dniem ścięcia mamy p o c z ą t k o w o do czynienia z elementami p r z e c i w s t a w n y m i sobie. Spo­ wodowane to jest stosunkowo d o b r y m zachowaniem o b r z ę d o w o ś c i dnia ścięcia na terenach p r a w o s ł a w n y c h czy greckokatolickich, co j a k w i d z i e l i ś m y nie przeszko­ dziło (w z w i ą z k u z jednak p o s t ę p u j ą c y m zanikaniem tych świąt) b y jego elementy r ó w n i e ż i t a m uległy przechodzeniu do o b r z ę d o w o ś c i dnia narodzin św. Jana. Na terenach z a ś gdzie święto ścięcia j u ż nie w y s t ę p u j e mamy zachowane jego elementy w o b r z ę d o w o ś c i po­ święconej narodzinom Р г о г о к а . P o r ó w n u j ą c te dwa ś w i ę t a w aspekcie w i e r z e ń d o t y c z ą c y c h g ł o w y ś w . Jana, z a u w a ż y m y , że w dniu narodzin mamy do czynie­ nia z k r e a c y j n ą działalnością świętego ( z a w i ą z y w a n i e g ł o w i a s t y c h k s z t a ł t ó w r o ś l i n , tworzenie zdrowych g ł ó w ludzkich itp.), w dniu z a ś jego ścięcia p r z e w a ż a m o t y w bezruchu oraz destrukcji (zakaz z b l i ż a n i a się do r o ś l i n g ł o w i a s t y c h , zakaz krojenia, pojawienia się k r w i na n a r z ę d z i a c h do krojenia i na r o ś l i n a c h g ł o w i a s t y c h , k o ł ­ tun, b ó l głowy). Z e s t a w i a j ą c w ą t k i „ ś w i ę t a trzeciego odnalezienia G ł o w y P r o r o k a " z dniem, jego narodzin mamy do czy­ nienia z elementami n i e m a l identycznymi — z odnaj­ dywaniem g ł o w y l u b przedmiotu tak nazywanego. Owa „ g ł o w o t w ó r c z a " w ł a ś c i w o ś ć ś w . Jana oraz fakt, iż p r o ­ blem g ł o w y pojawia się w ł a ś n i e w dniu jego narodzin s p r a w i a j ą , że mamy prawo n a z w a ć to święto „ d n i e m narodzin g ł o w y ś w . Jana". To nowe ś w i ę t o b y ł o b y za­ tem efektem synkretyzmu d o p r o w a d z a j ą c e g o do umiesz­ czenia e l e m e n t ó w d w ó c h ś w i ą t , w k t ó r y c h w y s t ę p u j e głowa (ścięcie i odnalezienie głowy) w terminie jedy­ nego w praktyce zachowanego dnia świętojańskiego i nadania m u znaczenia kreatora głów, co jest t y m bardziej z r o z u m i a ł e , że dzień ten p o ś w i ę c o n y jest na­ rodzinom, a w i ę c wszelka symbolika kreacyjna czy i n i ­ cjalna jest t u j a k najbardziej na miejscu. Zaprezentowane wyjaśnienie nie jest oczywiście c a ł k o w i t e tzn. t ł u m a c z y ono k o m p i l a c j ę t y l u w ą t k ó w w i e l k o ś c i ą i w a ż n o ś c i ą postaci ś w i ę t e g o . P o s t a ć ta, d z i ę k i s w y m szczególnym właściwościom, umożliwia w i ę c p o ł ą c z e n i e w i e l u , często niezbyt p a s u j ą c y c h do sie­ bie m o t y w ó w w j e d n y m ś w i ą t e c z n y m t e r m i n i e . W wypowiedziach dotyczących święta narodzin ś w . Jana w y s t ę p u j ą opinie w s k a z u j ą c e na i r r a c j o n a l n ą k o n i e c z n o ś ć uzasadniania pewnych w ą t k ó w (ścięcie i woda) zdarzeniami, k t ó r e przez tych samych ludzi, w rozmowie o nieco i n n y m k o n t e k ś c i e , umieszczone zo­ stają w terminach zgodnych z t r a d y c y j ą k o ś c i e l n ą . Ta w t ó r n a (lub dalsza) racjonalizacja jest w r z e c z y w i s t o ś c i z n a k o m i t y m p r z y k ł a d e m mityzacji, m a j ą c e j na celu w y ­ j a ś n i e n i e sensu o b r z ę d u p o p r z i z wskazanie na uzasad­ n i a j ą c y go m i t . N a j w a ż n i e j s z a dla udzielającego w y ­ j a ś n i e ń jest t u suma e l e m e n t ó w . I c h wzajemne p o w i ą ­ zania, ewidentne niespójności zdają się nie r o b i ć na informatorach najmniejszego w r a ż e n i a . W ten sposób �u k a z u j ą nam się dwa p o r z ą d k i : p o r z ą d e k m i t u i p o r z ą ­ dek o b r z ę d u . N a l e ż a ł o b y teraz p o w i e d z i e ć , że w t y m w y p a d k u obrzęd nie jest lub j.^st w n i e w y s t a r c z a j ą c y m stopniu m i t e m w akcji, a raczej nie t y m m i t e m w tej a k c j i . A b y w y j a ś n i ć znaczenie r y t u a ł ó w dnia narodzin ś w . Jana zaprezentowany m i t nie wystarcza. O b r z ę d ten uzasadniany jest przez z u p e ł n i e inny m i t n i ż ś w i ę ­ t o j a ń s k i . Spośród rodziny tych m i t ó w n a j w i ę c e j w y j a ś ­ nia m i t wspomnianej sekty m a n d e j c z y k ó w . Z jednej strony w i ę c a n a l i z u j ą c g ł ę b i e j c b r z ę d o w o ś ć dnia naro­ dzin św. Jana m u s i e l i b y ś m y dojść do innego m i t u niż ś w i ę t o j a ń s k i , z drugiej zaś n a t r a f i l i b y ś m y na zestaw m o t y w ó w , opozycji czy kategorii podobny do ś w i ę t o j a ń ­ skich. Zatem analizowana w t y m t e k ś c i e „głowiastość" jest tylko szczegółowym w a r i a n t e m cechy „ o k r ą g ł o ś c i " — w y s t ę p u j ą c e j jako forma s ł o w n a , przedmiot oraz konstrukcja społeczna w o b r z ę d o w o ś c i ś w i ę t o j a ń s k i e j . W t y m w y p a d k u na podstawie analizy e l e m e n t ó w ob­ r z ę d u m o ż e m y dojść do o r g a n i z u j ą c e g o go m i t u czy m i ­ t ó w . N a r z u c a j ą się tu s ł o w a Prazera: „mit b o w i e m się zmienia, natomiast niezmienny pozostaje obyczaj; l u ­ dzie c z y n i ą nadal to, co czynili ich ojcowie, chociaż powody, k t ó r y m i k i e r o w a l i się ojcowie, dawno już ule­ gły zapomnieniu. Historia r e l i g i i jest d ł u g o t r w a ł ą p r ó b ą pogodzenia starych z w y c z a j ó w z n o w y m i uzasadnie­ n i a m i , znalezienia r o z s ą d n e j t e o r i i w y j a ś n i a j ą c e j absur­ dalną praktykę". Święto odnalezienia głowy Proroka Święto pokonania po­ twora wodnego —• uwolnienie wód PRZYPISY 1 Encyklopedia kościelna, t. 8, Warszawa, s. 414 Moment spotkania M a r i i i E l ż b i e t y brzemiennych jest c z ę s t y m m o t y w e m sztuki, z w ł a s z c z a gotyckiej. Po­ stacie Jana i Jezusa namalowane są lub w y r z e ź b i o n e wprost na brzuchach o b y d w u kobiet, w n i e w i e l k i c h w n ę k a c h . Por. też Żywot Pana i Boga Naszego Jezusa Chrystusa... C z ę s t o c h o w a 1850, s. 24—26 t a m ż e , s. 26 Ł u k a s z (I;20) Ł u k a s z (I;57—64) Encyklopedia, op. cit., s. 414, hasło — „ J a n (imię)". O i m i e n i u : „ k t ó r e takowe m u sam Pan Bóg w nie­ bie p r z e z n a c z y ł , a k t ó r e przed narodzeniem ś w i ę t e g o Jana, j a k ś w i a t ś w i a t e m pierwej znane nie było, czyli że n i k t się pierwej tak nie n a z y w a ł " . T . L . [ k r y p t . Teo­ f i l a Lenartowicza], Żywot św. Jana Chrzciciela... War­ szawa 1860, s. 5 Żywot Pana, op. cit., s. 26—27. Dla p o d k r e ś l e n i a szczególnej świętości Jana Chrzciciela ikonografia wschodnia przedstawia świętego z anielskimi s k r z y d ł a ­ m i — por. A. Maseron, Saint Jean Baptiste dans 1'art, A r t h a u d 1957, s. 50 „Przed E l ż b i e t ą gdy z Janem u c h o d z i ł a , góra cu­ downie się rozdzieliła, ona w n i ą weszła, a Pan Bóg posłał tam anioła na s t r a ż . " fragment Protoewangelii Jakuba; cytat za Encyklopedią kościelną, t. 1, W-wa, s. 316. M o t y w góry p r z y j m u j ą c e j Jana i Elżbietę po­ pularny jest w sztuce wschodniej: w Kapadocji, Grecji, B u ł g a r i i , por. Masseron, op. cit., s. 57—61 2 3 4 5 6 7 8 9 Święto chrztu Jezusa w Jordanie Jan chrzci Jezusa w Jordanie św. Jan pokonuje potwora wodnego uwalniając wody uświęcenie wody ostateozne odnale­ zienie głowy św. Jana Święto ścięcia św. Jana Święto narodzin św. Jana zakaz lozplatania i dotykania włosów nakaz rozplatania włosów zakaz dotykania roślin głowiastych nakaz zajęcia się pewnymi roślinami celem zapewnienia głowiastego kształtu nieprzestrzeganie pewnych zakazów może doprowadzić do bólu głowy lub tp. konsekwencji powszechne wystę­ powanie czynnośoi magicznych chronią­ cych przed bólem głowy by lica i łopian miały kontakt ze ściętą, głową św. Jana bylica i łopian uży­ wane celem zabez­ pieczenia przed bólem głowy ścięcie św. Jana lud uważa, że jest to dzień ścięcia Św. Jana (potwierdzone w wierzeniach i ob­ rzędach) lud uważa, że jest to dzień chrztu Jezusa w Jordanie wierzenia i obrzędy wskazujące na uwol­ nienie wód uświęcenie wody uświęcenie wody znajdowanie „świę­ tojańskich głów" 379 1 �I I . 4. Ścięcie głowy Jana Chrzciciela, obraz na szkle, Rumunia, X I X w . 10 Encyklopedia..., t. 1, s. 316, por. też Masseron, op. cit., s. 57—68 i ilustracje 54—67. Bardzo w i e l u egzeg e t ó w u w a ż a ł o też że Mesjaszem p o w i n i e n być św. Jan. Ś w i e t n ą a n a l i z ę p o d o b i e ń s t w i p r z e c i w s t a w i e ń postaci Jana i Jezusa daje E.R. Leach w Structuralism in So­ cial antropology, [w:] Structuralism An Introduction Oxford 1972 Żywot Pana..., s. 55—56, 62 „ P o s e l s t w o do niego wszyscy k a p ł a n i , biskupi i uczeni w y p r a w i l i , za Mesyasza go i k r ó l a oczekiwanego znać, w światłości się jego takiej doczesnej, jak Pan m ó w i nie czekając w i ę k s z e j , r a t o w a ć i zostać chcieli". Piotr Skarga Żywoty Świętych K r a k ó w 1899, s. 332. Por. też Ł u k a s z (3, 15—17) u Żywot św. Jana... op. cii., s. 104—105: „ziemia Jerozolimska oto stała się czczą i n i k c z e m n ą , i na nie­ bie z a b r a k ł o światłości, i góry i p a g ó r k i się zatrwo­ żyły, i odleciało wszystkie ptactwo niebieskie i opusto­ szał K a r m e l , i wszystkie miasta od oblicza P a ń s k i e g o i nie o d n a l e ź ć gdzieżby były groby k r ó l ó w Izraela". Por. też scenę anomalii w naturze towarzyszących ś m i e r c i Chrystusa, Żywot Pana..., s. 24 Eduard Trech, Dictionaire des symboles christiens, Neuchatel 1972, s. 90—91 Encyklopedia..., t. 1, s. 324 oraz Ignacy R a d l i ń s k i , Apokryfy Judaistyczno-Chrześcijańskie w polskich prze­ róbkach, Warszawa 1911, s. 89—90: „i zbliżył się niby pustelnik. Zapytany kto jest, o d r z e k ł : Jestem, głos i p r o ­ rok N a j w y ż s z e g o , poprzednik Jego, by m u p r z y g o t o w a ć drogę Jego. O c h r z c i ł e m Go w Jordanie, i w i d z i a ł e m Ducha Ś w i ę t e g o , zlatującego na niego. I teraz w y p r z e ­ 1 1 1 2 14 15 180 dzam go i z s t ą p i ł e m o b j a w i ć wam, że on jest już w bliskości". „Na 6 miesięcy przed B o ż y m Narodzeniem ob­ chodzi kościół Narodziny św. Jana Chrzciciela. Jest to święto jedno z najdawniejszych, gdyż już ś w . Augustyn m i e w a ł o n i e m mowy pochwalne, n a z y w a j ą c je ś w i ę ­ tem z podania apostolskiego. (...) Kościół (...) trzy t y l k o ś w i ę t a narodzenia obchodzi: Boże Narodzenie, Naro­ dzenie N a j ś w i ę t s z e j M a r i i Panny i Narodzenie św. Jana Chrzciciela. (...) Prócz narodzin św. Jana obchodzi się i drugie święto 29 sierpnia, ścięcia (Decollationis) te­ goż św. Jana, a n i e g d y ś i trzecie Poczęcia 24 w r z e ś n i a , wymieniane w dawnych kalendarzach i wspominane w martyrologiach do drugiej p o ł o w y X V w. Grecy aż d o t ą d o b c h o d z ą to ostatnie ś w i ę t o : Conceptio venerandi ас gloriosi Prophetae, Praecursoris et Baptistae 23 w r z e ś n i a . (...) W kościele ł a c i ń s k i m ś w i ę t o narodzin św. Jana obchodzi się r y t e m pierwszej klasy. (...) N i e ­ gdyś przed Narodzeniem, św. Jana, jak i przed B o ż y m Narodzeniem, obchodzono post 40. dniowy (quadrogesima),'potem już tylko trzytygodniowy, nareszcie zo­ stała sama w i g i l i a a i ta dziś u nas i prawie powszech­ nie bez postu". Encyklopedia..., t. 8, s. 417—418; por. też A n t o n i J. Nowosielski, Wykład liturgii kościoła ka­ tolickiego, Warszawa 1893, s. 141, 149, 152, 170, 172. Nie p o d a j ę t u n u m e r ó w a r c h i w a l n y c h w y w i a d ó w gdyż informacje te o t r z y m a ł e m od s t u d e n t ó w p r o w a ­ d z ą c y c h badania na t y m terenie. Lokalne wierzenia m ó w i ą , że w dniu t y m puszcza się w i a n k i i pali ognie na p a m i ą t k ę u t o n i ę c i a Wandy, k t ó r a nie c h c i a ł a N i e m ­ ca; stąd „ c h y t r a " postawa chłopów. Zwyczaj ten był 1 8 1 7 �П. 5. Ścięcie głowy Jana Chrzciciela, obraz na wprowadzony przez N i e m c ó w podczas okupacji na tych terenach Polski, k t ó r e ogni w t y m czasie już nie pa­ m i ę t a ł y ; por. A . Szyfer, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia Mazurów i Warmiaków, Olsztyn 1975, s. 67—68 Jan Rompski, Ścinanie kam, T o r u ń 1973, s. 36. Święto o d b y w a ł o się w wigilię narodzin Świętego Jana. przygotowania z a c z y n a ł y się na k i l k a tygodni w c z e ś ­ niej, miały f o r m ę k o n k u r s u s p r a w n o ś c i o w e g o miejsco­ wych pasterzy. Osoby w y g r y w a j ą c e o t r z y m y w a ł y naj­ bardziej zaszczytne role w w i d o w i s k u — kata lub soł­ tysa. W ł a ś c i w y obrzęd rozpoczynano p a r a d ą przez całą wieś aż do placu gdzie o d b y w a ł a się egzekucja. Jeszcze w X I X w. ś c i n a n o żywego ptaka, niekiedy k a n i ę za­ s t ę p u j ą c k u r ą lub k r u k i e m . W X X w. ś c i n a n o k a n i ę z drewna lub gliny, w y p e ł n i a j ą c f i g u r k ę k r w i ą . R ó w n i e często u r z ą d z a n o p a r a d ę nie ла w s t ę p i e , lecz na z a k o ń ­ czenie egzekucji. Teksty w y g ł a s z a n e podczas widowska pozwalają z a k l a s y f i k o w a ć p o s t a ć kani do r z ę d u figur niszczonych jako symbole ś m i e r c i czy k o ń c a r o k u . Sama kania mieści się w systemie w i e r z e ń z w i ą z a n y c h z w o d ą (por. wierzenie o kani w o ł a j ą c e j dżdżu). U w a ż a n o że ścięcie ptaka powoduje z m i a n ę pogody — suszę, gdy p a d a j ą deszcze lub opady, gdy jest sucho. t a m ż e , s. 87—88 Oskar Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 49, Sanockie-Krośnieńskie, s. 299. Dzień ten zwany jest H ł a w o s i k -kapustu posik (10.IX nowego stylu, 29.VIII starego sty­ lu). C z e s ł a w Pietkiewicz, Kultura duchowa Polesia Rzeczyckiego, Warszawa 1938, s. 148. W wigilię narodzin 1 8 1 9 2 0 2 1 szkle, Rumunia, koniec X I X w. św. Jana, odwrotnie niż w dniu ścięcia, powinno się mieć rozplecione włosy i zalecenie to było n i e g d y ś pow­ szechnie stosowane. Por. Szczęsny — J a s t r z ę b o w s k i , Sobótka we wsi Mikułowice, „Wisła" R. 1891, t. 5, s. 40: ,.w dniu w i g i l j i św. Jana d z i e w c z ę t a r o z p l a t a j ą włosy zabezpieczając je t y m sposobem od móla, molika, co we w ł o s a c h siedzi i podgryza je p o m a ł u " . Por. r ó w n i e ż w t y m samym tomie „Wisły" pytania d o t y c z ą c e roz­ platania w ł o s ó w w kwestionariuszu s o b ó t k o w y m Ra­ fała Lubicza. W ł o d z i m i e r z Szuchiewicz, Hucułszczyzna, t. 3, K r a ­ k ó w 1904, s. 290 L u d w i k Hodoly, Mały przyczynek do wierzeń i podań łudowych o zwierzętach i rośłinach, „Zbiór W i a ­ domości do Antropologii K r a j o w e j " , R. 1882, t. 6, s. 321 W ł a d y s ł a w K o s i ń s k i , Materiały etnograficzne ze­ brane w różnych okolicach Galicji Zachodniej, „Ma­ t e r i a ł y Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", r. 1904, t. 5, s. 44: „podczas sadzenia kapusty trzeba się c h w a t a ć za g ł o w ę i k r z y c z e ć na całe g a r d ł o , aby się wielka kapusta zrodziła"'. Na B i a ł o r u s i zaś „sadziaczu kapustu n i m u o ż n o h a ł a w y drać, kab kapusta ni kałołasie, n i r a ź d z i r a ł a s i e " , Michał Federowski, Lud białoruski..., t. 1, K r a k ó w 1897, s. 374 W y w i a d (w dyspozycji autora) przeprowadzony w marcu 1975 r. z Janem B ź d z i u c h e m (wówczas 62 let­ nim) we wsi Podlas, w o j . zamojskie. Por. też Poszuki­ wania — Sobótka, „Wisła", R. 1892, t. 6, s. 924: „ k a ­ pusta jeżeli przed św. Janem me jest opielona z chwa­ stów, to w wigilię św. Jana koniecznie trzeba zacząć pielenie chociaż k i l k u k r z a c z k ó w kapusty, gdyż w prze2 2 2 3 2 4 2 5 282 �I I . 6. O b r z ą d św. Jana u Ł e m k ó w , T u r z a ń s k , w o j . rzeszowskie c i w n y m razie kapusta się nie urodzi. W ł a ś n i e tego dnia u kapusty g ł ó w k i się z a w i ą z u j ą " . Por. też Józefa M o ­ szyńska, Kupajło..., Z W A K , R. 1881, t. 5, s. 42: „na U k r a i n i e po z a k o ń c z e n i u zabaw ś w i ę t o j a ń s k i c h ł a m i ą k u p a j ł y c i u (drzewko ś w i ę t o j a ń s k i e ) u n o s z ą ze sobą k a ż ­ da po trochu tych s z c z ą t k ó w i r o z r z u c a j ą je na g r z ę ­ dach kapusty, aby dobrze się głowy w i ą z a ł y , albo na kartofle". Por. też S t a n i s ł a w D w o r a k o w s k i , Kultura społeczna ludu wiejskiego na Mazowszu i nad Narwią, B i a ł y s t o k 1964, s. 110; „ k o b i e t y o k o p y w a ł y w t y m dniu kapusty, ażeby porosły duże g ł o w y (powszechne)". Por. też w y w i a d terenowy (w dysp. aut.) przeprowadzony w listopadzie 1975 r. z B r o n i s ł a w ą O r l i k (wówczas 48 lat) we wsi W y w ł o c z k a , w o j . zamojskie: „dnia tego oko­ p u j ą k a p u s t ę (we w i l i j e ) albo tak r o b i ą żeby na Jana b y ł a choć zaczęta bo główki ł a d n e będą, kapusta duża b ę d z i e " . Por. też Kolberg, Dzieła, t. 33, Chełmskie, s. 149: „w ten także dzień, gospodynie w y c h o d z ą do o g r o d ó w i tam s k ł a d a j ą , ściskają do ś r o d k a l i s t k i ka­ pusty po t r z y k r o ć , aby się w i ą z a ł y w g ł ó w k i " . Poszukiwania — Sobótka, „Wisła", R. 1899, t. 13, s. 684. Tekst słowacki tej pieśni b r z m i : 29 „kto na sobotku nie pridze do r o k u ho hlawa bolec b u d z ę " . Tekst polski podaje r ó w n i e ż Zygmunt Gloger w Ency­ klopedii Staropolskiej, t. 4, Warszawa 1972, s. 257. Moszyńska, op. cit., s. 27: „wodą zaczerpniętą spod w i a n k ó w m y j ą się n i e k t ó r e dziewki dla zabez­ pieczenia się od b ó l u gołwy". Rompski, op. cit., s. 79—80, podobny tekst r ó w ­ nież na s. 83. Sołtys (jedna z w y s t ę p u j ą c y c h w t y m w i d o w i s k u postaci) m ó w i : 2 7 2 8 „ m a m trunek t r o j a k i : jeden od g ł o w y bolenia drugi od brzucha bolenia, a ten trzeci od bogactwa miewania a kto te trzy t r u n k i z y ż y w a ten wszelkie bogactwa miewa". 2 9 M o s z y ń s k a , op. cit., s. 42: Iwane, Iwasyczku „Posiju tebe w horodyczku 182 Z i j d u z tebe t r y ziliiczka, Perwe zile lubystoczek Druhe zile w a s y ł o c z e k Tretie zile barwinoczek. Za h o ł o w u barwinoczek Dla zapachu w a s y ł o c z e k Dla praznyczuk lubystoczek". 3 0 James George Frazer, Ztota Gałąź, Warszawa 1969, s. 483; na tej samej stronie podaje on p r z y k ł a d z innych okolic Grecji: „w Kalimnos (...) ludzie t a ń c z ą i ś p i e w a j ą w o k ó ł ognisk z k a m i e n i a m i na głowie, a po­ tem s k a c z ą przez p ł o m i e n i e lub ż a r z ą c e się w ę g l e " . Z w i ą z e k kamienia z g ł o w ą zachodzi t a k ż e w magii t o w a r z y s z ą c e j sadzeniu kapusty: „gdy k a p u s t ę sadzą, z a k o p u j ą wraz z n i ą k a m i e ń z p o k r z y w ą , aby g ł ó w k i były twarde jak k a m i e ń " , K o s i ń s k i , op. cit., s. 44. W a r ­ to jeszcze z a s y g n a l i z o w a ć że w s ł o w i a ń s k i c h zwycza­ jach z w i ą z a n y c h z pierwszym grzmotem często poja­ w i a ł a się c z y n n o ś ć uderzenia lub p r z y k ł a d a n i a kamie­ nia do głowy, co m i a ł o z a b e z p i e c z a ć przed b ó l e m gło­ w y . By jednak w y j a ś n i ć te akcje m u s i e l i b y ś m y od­ w o ł a ć się do n i e i n t e r e s u j ą c e g o nas w tej pracy k o n ­ tekstu. 3 1 Zwyczaje te były powszechne w c a ł y m k r a j u ; O r l i k , op. cit.; „ z a w i ą z y w a ł o się r ó w n i e ż łodygi czosn­ k u , żeby ł a d n e b y ł y " . D w o r a k o w s k i , op. cit., s. 110: „ k o b i e t y (...) w i ą z a ł y t a k ż e węzły na szczypiorze ce­ b u l i , aby cebule lepiej się w i ą z a ł y (w główki)". W i t o w t , K i l k a p r z e s ą d ó w ze wsi Turowa, „Wisła", R. 1901, t. 15, s. 177: „przed ś w . Janem w i ą ż e się czosnek, aby rósł w g ł ó w k i " . Często m o t y w a c j ą tych c z y n n o ś c i było też zabezpieczenie się przed „ u c i e c z k ą " g ł ó w e k tych roślin do ziemi. 3 2 Kolberg, op. cit., t. 34, Chełmskie, s. 260; p r z y k ł a d ten pochodzi z Hrubieszowskiego; w wierzeniach ludo­ w y c h z r o ś n i ę t e k ł o s k i ż y t a w r ó ż ą szczęście (powszechne). Benedykt Chmielowski, Nowe Ateny, Kraków 1961, s. 270—271. W X V I i X V I I wiecznych i n w e n t a ­ rzach m a j ą t k o w y c h i aktach s ą d o w y c h nazwa „główki ś w . Jana" w y s t ę p u j e jako zwrot potoczny o k r e ś l a j ą c y p e w n ą k a t e g o r i ę monet: „ n a j p i e r w tedy było w t y m depozycie M o c h i l a n k i i jej p r z y j a c i ó ł k i Logofetowej około 70 000 d u k a t ó w w g o t ó w c e , a mianowicie w czer­ wonych złotych, w portugalach, monetach w a ż ą c y c h 3 3 �11. 7. O b r z ę d św. Jana u Ł e m k ó w , T u r z a ń s k , w o j . rzeszowskie k a ż d a po 15 d u k a t ó w , w „ g ł ó w k a c h św. Jana" t j . za­ pewne w wykopanych złotych monetach rzymskich". Walery Ł o z i ń s k i , Prawem i lewem, t. 2, K r a k ó w 1957, s. 54 Kolberg, Dzieła..., t. 3, Kujawy, s. 217: „w wigilię św. Jana Chrzciciela (23 czerwca) wieczorem, u j r z e ć można na wszystkich dachach c h a ł u p , ponad drzwiami w c h o d o w y m i narzucone liście ł o p i a n u , k t ó r e przeleżeć m a j ą przez dzień n a s t ę p n y . M i m o rozpytywania się na j a k ą to czynią p a m i ą t k ę , w ł o ś c i a n i e nie umieli albo nie chcieli dać w y j a ś n i e n i a . " •' Kolberg, Dzieła..., t. 29, Pokucie, s. 201 Z b a d a ń terenowych przeprowadzonych przeze mnie w 1976 na Roztoczu L u b e l s k i m . I m i ę to powszech­ ne jest we wsiach na w s c h ó d od Tomaszowa L u b e l ­ skiego. Jan Piotr Dekowski, Obrzędy i zwyczaje święto­ jańskie w piotrków skiem, „Łódzkie Studia Etnograficz­ ne", R. 1962, t. 4, s. 134. Z w i ą z e k św. Jana z ł o p i a n e m potwierdza r ó w n i e ż n a s t ę p u j ą c e opowiadanie: „razu pewnego św. Jan w ę d r u j ą c po ziemi s c h r o n i ł się w cza­ sie ulewy pod olbrzymi liść ł o p i a n u . S i e d z ą c pod n i m z a u w a ż y ł na jego dolnej części stoczone miejsce. Zafra­ sował się nie lada i zaczął u b o l e w a ć nad podniszczo­ n y m liściem. Zobaczywszy to Chrystus r z e k ł : „ J a n i e czemu tak p ł a c z e s z ? " — „Mistrzu — odpowiada u c z e ń — a to ten piękny liść zielony został zniszczony przez tego robaczka." — „ J a n i e , dziwię się że tak płaczesz nad t y m n ę d z n y m liściem, gdy tymczasem suchym okiem patrzysz na c z ł o w i e k a grzesznego, k t ó r e g o większy i s t o k r o ć po­ tworniej szy robak toczy". J.P. Dekowski, Sw. Jan, .Prace i M a t e r i a ł y Etnograficzne", R. 1947, t. 6, s. 207—208 Poszukiwania — Sobótka, „Wisła", R. 1893, t. 7, s. 391 Kolberg, Dzieła, t. 34, s. 190—191; por. t a m ż e , t. 33 s. 149 Poszukiwania — Sobótka, „Wisła", R. 1893, t. 7, s. 391 B r o n i s ł a w Gustowicz, Podania, przesądy, gadki i nazwy ludowe w dziedzinie przyrody, Z W A K , R. 1882, t. 6, s. 205 3 4 5 3 3 3 7 38 3 9 19 4 1 4 2 Np. Kolberg, Dzieła, t. 15, Wielkie Księstwo Poz­ nańskie, s. 68. Por. też Gustowicz, op. cit., s. 227: „ w i a ­ nek z bylicy noszony w dzień św. Jana Chrzciciela, chroni od bólu g ł o w y przez cały rok". A d a m Podymowicz, Botanika dla pici pięknej, Warszawa 1834, s. 56. Por. też Kolberg, Dzieła... t. 19, Kieleckie, s. 194: „w wigilię św. Jana zatyka się w s t r z e c h ę r ó ż n e r o ś l i n y : ł o p i a n i p o d b i a ł (na wrzody), belicę (na k ł u c i e lub uderzenie się), k w i a t bzowy i l i p o ­ wy (na kaszel), rumianek (na gorączkę), c y n t o r y j ę (na febrę), ato na p a m i ą t k ę tego, iż od czasu gdy ścięta św. Jana g ł o w a w p a d ł a w podobne zioła takowe sku­ teczne się stały przeciw licznym chorobom." Stefania Ulanowska, Niektóre materjaly etnogra­ ficzne we wsi Łukówcu (mazowieckim), Z W A K , R. 1884, t. 8, s. 293. Por. też Kolberg, Dzieła... t. 20, Ra­ domskie, s. 307: „w parafii Mniszek (pod Wolanowem) blisko Radomia, panuje mniemanie u w i e ś n i a c z e k , iż ł o p i a n u i bylicy u ż y w a ł a Panna Marya, aby p r z y r o s ł a ścięta głowa św. Jana". Święto trzeciego odnalezienia g ł o w y było obcho­ dzone na p a m i ą t k ę jej ostatecznego odnalezienia, gdyż później j u ż nie g i n ę ł a . Oto perypetie g ł o w y : „głowę do Pokoiu przyniesiono dla widzenia у do cieszenia, czy p r a w d z i w i e go stracono у iego w ł a ś n i e , a nie iakiego innego substytuta, tam po k ł u c i u ięzyka Herodias s c h o w a ć k a z a ł a w zamku M a c h e r o ń c i e , mieyscu ścięcia. Ale B. Ioanna Chusai, n a y w y ż s z e g o Herodowego R z ą d c y у prawie Wice-Reia żona, skryta C h r z e ś c i j a n k a , na F o l w a r k u swoim w Ieruzalem tę głowę p o c h o w a ł a . L e ­ żała tam lat 373, aż D w o r z a n i n Konstantyna W . Ce­ sarza kupiwszy F o l w a r k Ioanny w Ieruzalem у tam f u n d a c y ą Klasztora kopiąc fundamenta dzban znalazł gliniany, m a r m u r o w ą n a k r y t y tablicą z pismem Hebrayskim ś w i a d c z ą c y m , że to G ł o w a ś.Iana Syna Zacharyasza; ten drogi depozyt ó w wynalazca u siebie konser­ w o w a ł . A że b y ł hoyny dla p o d r ó ż n y c h , M n i c h ó w d w ó c h m i a ł u siebie na noclegu, i d ą c y c h do Ieruzalem; t y m Ś.Jan przez sen o b i a w i ł , iż tam był, у żeby go z sobą wzięli, I a k o ż z nią w m a n t y ą alias w płaszcz o w i n ą w ­ szy uszli. Nie m i a ł a ta bowiem Ś w i ę t a Relikwia po dro­ gach od nich poszanowania, więc się garncarz z Egiptu do nich p r z y w i ą z a ł , towarzysz p o d r ó ż y ; dali m u n i e ś ć 4 3 4 4 4 5 183 �te zawinienie, nie r e w e l u i ą c , co by tam było. ł a n ś. we śnie sam garncarzowi reweluie o swoiey Głowie w t y m z a w i n i e n i u ; z n i ą od tey k o m p a n i i aby sią oddalił, perswaduie. Złożył w swoim domu ten skarb Garncarz i p o w o l i bogacić począł. U m i e r a j ą c siostrze swey o d k a ż a ł ten Ś w i a t y Depozyt z r e l a c y ą , zkąd у iak go dostał. Ta sama życie swe k o ń c z ą c o d d a ł a m ę ż o w i у r e w e l o w a ł a okoliczności; tak przez sukcessyą G ł o w a S. szła w o w y m domu garncarza, aż sią d o s t a ł a Stefa­ n o w i K a p ł a n o w i A r i a ń s k i e j sekty, a ten w g l i n i a n y m naczyniu z a k o p a ł w i e d n y m Monastyrze; cuda sią tam działy. Wygnany za H e r e z y ą г klasztoru Stefan G ł o w y z sobą w z i ą ć nie mógł. K o k u tandem 760 za Konstan­ tyna Kopronima, Cesarza Heretyka, Ihumen, albo Su­ perior Klasztoru Marcellus widzenie m i a ł przez sen, to bramy klasztorne dobrowolnie o t w i e r a j ą c e się, to r z e k ą , to z a k o n n i k ó w gromadami, to P a ł a c e i a k i e ś , to Cerkwie, przed k t ó r e m i C e r k w i a m i osoby z P a ł a c ó w w y c h o d z ą c e s k ł a n i a ł y sią. Widział d w ó c h Z a k o n n i k ó w dastyngwowanych w C e r k w i d a i ą c y c h B ł o g o s ł a w i e ń s t w o ; po k t ó r e у Marcellus tę w i z y ę m a i ą c y zdał się przy­ s t ę p o w a ć , etc. O c k n ą ł się Marcellus nad snem t a k i m z d u m i a ł y , gdy N i e s z p ó r nazaiutrz odprawuie у przyszło do kommemoracyi S.Iana, ogień się w drzwiach Cer­ kiewnych p o k a z a ł B r a t u . Dnia p i ą t e g o na M o d l i t w i e Marcellus trzy razy dotykany у okrzykniony, że się G ł o w a ś.Iana Chrzciciela w a m obiawi, у kazano aby szedł za g w i a z d ą , k t ó r a go z a p r o w a d z i ł a na mieysce za w i e l k i m O ł t a r z e m , tam p a d ł z a d o r a c y ą , m o d l i ł się, kadził, k o p a ł ze strachem; w y k o p a ł dzban p r z y k r y t y t a b l i c ą m a r m u r o w ą , odkrywszy uczuł w o n n o ś ć , w i d z i a ł G ł o w ę Ś w i ę t e g o , zapalił przy niey świece, poszedł w Cerkiew Bogu d z i ę k o w a ć . W t y m Brat Gennadius n a d s z e d ł do C e r k w i e r e l a c y ą czyniący o swoim widze­ niu, k t ó r e g o Marcellus u k o n s o l o w a ł pokazaniem S.Głow y Ianowey. Wokowany у Cyriak Postnik t a k o w e ż widzenie m a i ą c y , iak Gennadius namieniony. Donie­ siono to U r a n i u s z o w i A m e ń s k i e m u , czyli E m e z i e ń s k i e m u Biskupowi, k t ó r y z d u c h o w i e ń s t w e m przybywszy po G ł o w ę S. był spektatorem cudu, bo Malchus Za­ konnik d u b i t u i ą c y aby G ł o w a Ś. lana m o g ł a się przez 760 lat aż do o w y c h czasów k o n s e r w o w a ć , p o s i ę g n ą l w dzban ó w , ieno się w ł o s ó w d o t k n ą ł na G ł o w i e , r ę k a mu uschła у do dzbana p r z y r o s ł a , aż za m o d l i t w ą Bis­ kupa i ludu r ę k a puszczona iest, ale chora. Wyniósł tedy Biskup ten święty skarb у w skarbcu Cerkiew­ n y m l o k o w a ł . Cerkiew w y m u r o w a ł S. lana imieniem, do niej p r z e n i ó s ł głowę S. l a n a 24 lutego, wtedy aż ów Malchus w ą t p l i w y na r ę k ę caie o z d r o w i a ł , gdyż m i a ł w o b i a w i e n i u od S.Iana wtedy r ę k i swoiey ozdrowienie, gdy iego G ł o w a będzie przeniesienie". Chmielowski, op. cit., s. 47—49 Fot.: к . Kubiak, il. 4, 5; J . Swiderski, il. 1—3, 6, 7 Obraz reprodukowany na il. 4 pochodzi ze zbiorów M. Hoffmana, Sibiu; obraz na il. 5 z Muzeum Sztuki Ludowej w Bukareszcie � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1953e6985e7cfceb5093efa1b0166863.pdf e2584f7e4efbf434aca2f5bb0ad58e9c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3361 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3150 Title A name given to the resource List do redakcji. W sprawie wprowadzenia do odpowiedzi na ankietę "Pol. Szt. Lud.", 1981 nr 2 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2, s.123 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text List do Redakcji W sprawie wprowadzenia do odpowiedzi na ankietę Redakcji „Polskiej Sztuki Ludowej" W n r 2 z r o k u 1 9 8 2 „ P o l s k i e j S z t u k i L u d o w e j " u k a z a ł y się o d p o w i e d z i n a ankietę rozesłaną przoz Redakcję w r o k u 1980. Już p r z e d d w o m a l a t y gratulowałam R x l a k c j i i n i c j a t y w y gotowania obeonego również staną i rozesłania a n k i e t y zawierającej c h a r a k t e r u i przyszłości przekonany, się że istotnym tak odpowiedzi zawsze przy­ dotyczące etnografii/etnologii. opublikowane elementom pytania Jestem na potrzebnej, choć dyscypliny. Odpowiedzi się t u t a j obrazą pominiętego redaktora. Jednak tylko j a ропозге odpowiedzialność za treść a t a k o w a n e j książki a także za d o b r e imię l u d z i , k t ó r z y p o w i e r z y l i m i swoje artykuły. odpowiedzialności zbiorowej u c e , najczęściej ankietę z n a t u r y r z e c z y n i e kończącej się, d y s k u s j i n a d s t a n e m i c h a r a k ­ terem kieruję niesprawiedliwa Drugim dowodom i nieprawdziwe Zasada i t e r y t o r i a l n e j jest, nie t y l k o w n a ­ i nieskuteczna. n a próbę d y s k r e d y t a c j i jest przedstawienie tendencyjne treści książki. A u t o r wprowadze­ n i a w y b r a ł c e l o w o t e m a t y k ę k i l k u a r t y k u ł ó w i n i e zochciał przyjąć d o w i a d o m o ś c i , że o w e „ f u n k c j e s p o ł e c z n e e t n o l o g i i " t o p r z e c i e ż n a ankietę poprzedza słowo wstępne przygoto­ wane przez L u d w i k a Stommę. Niektóro f r a g m e n t y tego w p r o w a ­ pojęcie zbiorcze, n a które składa się w i e l e kierunków działań a w książce z a r ó w n o treść w s z y s t k i c h a r t y k u ł ó w w n i e j z a m i e s z ­ dzenia przyjmuję j a k o próbę n i o rzeczowej i n f o r m a c j i czy oceny c z o n y c h m . i n . o służbie społecznej e t n o l o g i i , s t o s u n k u b a d a ń p o d ­ Pj d y s k r e d y t a c j i p e w n y c h stawowych Jakie przez L. dostrzegam zespołów i ośrodków eelo i metody Stommę ? Zastanawia etnologicznyeh. dyskredytacji się o n w s w o i m przyjęte wprowadzeniu do p r a k t y k i społecznej c z y r o l i e t n o l o g i i w w a n i u t e o r i i r o z w o j u społecznego, j a k również u w a g i n e w r e d a k t o r s k i m Posłowiu. P o d k r e ś l a m r o l ę Poslowia powsta­ poczynio­ ze w z g l ę d u n a d t y m , czy etnografia,/etnologia jest z a w o d e m czy powołaniem. n a c h a r a k t e r książki. J e s t o n a przecież publikacją materiałów z N i e z a r z u c a m a u t o r o w i naiwności ( l u b d o m a g o g i i ) w t a k formuło­ konfereneji, wanej ważnej i n f o r m a c j i o c h a r a k t e r z e książki, w y p o w i e d z i a n e j a l t e r n a t y w i e , próbuję b o w i o m dostrzec jego intencje. L . S t o m m a w i e przecież, że w e u r o p e j s k i m społeczeństwie X X wie ponadto, włączone zwrócić wąsko że treści uwagę w dobrze związane w i e k u jost również wykonywany z powołaniem. n a znaczenie pojmowanymi szerszych, interesami i uznać za i dobro etnografia/etnologia zawód A mogą zatem zostać autor mieszczący ch się r obowiązkami zabrakło zawodem, która o d b y t a się w w rozważanhach Trzecim dowodom wyimaginowanej L. Poznaniu w roku 1977. I Stommy. n a próbę d y s k r e d y t a c j i jest przez L. tej wprost, Stommę treści zestawienie z wstępnymi założe­ chco n i a m i u s t a w o s z k o l n i c t w i e wyższym i p o t r a k t o w a n i e t a k spre­ poza parowanej zawodowymi 1968. książki Conię jako sobie „płaskiej wykładni" nieoczekiwane skojarzenia, ustawy z w również tym roku zadań i możliwości etnologów. Dotąd r o z u m i e m a u t o r a w p r o w a ­ skojarzenia z prac n a u k o w y e h L . S t o m m y , ale n i e zgadzam dzenia. na ich wykorzystywanie jako podstawy Muszę jednak zaprotestować przeeiwko włączeniu do rozw-ażań: „ e t n o g r a f i a — z a w ó d c z y powołanie ':" książki Funkcje ności i działalności i n n y c h . W i przedstawieniu wąsko a u t o r z y i r e d a k t o r n i e informują społeczne etnologii pojmowanego zawodowstwa jej jako przykładu i wąskiego p r a k t y c y z m u . Z a s k a k u ­ jąca j e s t zresztą n i e teza L . S t o m m y , n i k t n i e m u s i treści t o m u do oceny m o j e j p r a c y Funkcje społeczne etnologii o swoim stosunku do ustawy w jej r e a k c j i z r o k u 1968 l u b j a k i e j k o l w i e k i n n e j u s t a w y . wiam się działal­ Odma­ z a t e m L . S t o m m i e p r a w a zestawiania książki z u s t a w a m i akceptować i inaczej p r z y j ą ł b y m k r y t y c z n ą recenzję książki, ale 0 s z k o l n i c t w i e w y ż s z y m . N i e o z n a c z a te> j e d n a k , ż e p r a g n ę u c h y l i ć sposób j e j u z a s a d n i e n i a się p r z e d Stomma pisze: i zaprezentowania. „Staraniem. Komitetu Nauk Etnologicz- do tekstów n y c h P A N u k a z a ł się w 1 9 7 9 r . w P o z n a n i u t o m Funkcje społeczne etnologii. J a k się o k a z u j e , z a o w e t y t u ł o w e „ f u n k c j e społeczne" raczej uważają autorzy (referatów) m . i n . prac. popularyzację skich dań z poszczególnych artykułów ziemniaków, grochu, k a p u s t y i śliwek", podnoszenie k r z y w e j p r o d u k c j i „Cepelii", „zatwierdzenia i przyjęcia etnografa-krajoznawcy", ustaw o spowodowanie odznaki zorganizować, będzie warto przypomnieć 1920" kontynuuje L. Pierwszym tacji, Funkcje jest piękne pominięcie oraz miasta — "dlatego ustawy z roku mego — nazwiska i jako próbą dyskredy­ redaktora wyeksponowanie książki zespołu, K o m i t e t u Nauk Etnologicznych Poznania, w którym praca się bowiem ludzi i ich ukazała. który PAN Nic zamierza d l a dalszego r o z w o j u polaryzacji stanowisk w kręgu". Nie jestem zwolennikiem s t a n o w i s k w nauce, ale n a ankietę naszej naszym zapobie­ odpowie­ d z i a ł e m . N i e s ą d z i ł e m j e d n a k , że z a p r z y c z y n ą a n k i e t y n a s t ą p i ć może inna polaryzacja — nych n a t o , że t e k s t j e s t etnologii pracę pomógł w y d a ć poprzedniej Stomma. dowodem społeczne słowa t y l k o z jaj zmieniona, pożyteczna e t n o g r a f i i i zapobiegnie dalszej stwierdza L. Stomma — zgodno one k u s j a n a d u d z i e l o n y m i o d p o w i e d z i a m i , którą R e d a k c j a gania polaryzacji t a m a być Są probierzami W liście, k t ó r y t o w a r z y s z y ł rozsyłanej w r o k u 1980 a n k i e o i e , i t p . Jest t o poniekąd zgodne z brzmie­ dodajmy jednak — wyższym. a nie dobrymi R e d a k t o r „Polskiej S z t u k i L u d o w e j " pisał: „ W i e r z y m y , że dys­ regulaminu parostopniowej Ustawa etycznych chłop­ n i e w i e l k i m przecież wykładnią". szkolnictwie drogowskazami n i e m u s t a w y o s z k o l n i c t w i e w y ż s z y m z d n i a 20 g r u d n i a 1968... — płaską w kategoriach suszonych m u z y k i kapel ludowych, upowszechnianie „mąki, ocenami ogólnymi, ujętymi 1 i d e o w y c h . K a ż d e m u w e d ł u g j o g o zasług ale m o ż e bez sięgania t e m u , co określa d o b r y c h obyczajów. Sztuki Ludowej", rantowała przyjmowanie stanowisk się, również Dobrze tych nauce, byłoby, g d y b y czasopisma stosowanie w przeciwstaw­ przestrzeganiem Redakcja „Polskiej t a k przecież zasłużonego, z a g w a ­ dobrych obyczajów w tekstach, k t ó r e są c z y m ś w i ę c e j n i ż i n d y w i d u a l n y m i t e k s t a m i a u t o r s k i m i . Zbigniew Jasiewicz O d R e d a k c j i : R e z y g n u j ą c z d o b r y c h o b y c z a j ó w z d e c y d o w a l i ś m y się n i e zamieszczać o d p o w i e d z i p . L u d w i k a S t o m m y . P r z e d e w s z y s t k i m dlatego,żo n i e sądzimy, a b y p o l e m i c z n e l i s t y i w y k o r z y s t y w a n i e niezręczności w sformułowaniach sprzyjały d y s k u s j i o p r y n ­ c y p i a c h . A o społecznych f u n k c j a c h e t n o g r a f i i d y s k u t o w a ć trzeba, i t o . j a k s ą d z i m y , właśnie w kontekście zadań, j a k i e stoją p r z e d nauką. N i e t y l k o zresztą polską. A. J . 123 Г � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1f0742b387e992d03fc72e5a19186e93.pdf 592160dfc49094f2a4aa3d2b625237dc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3363 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3152 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2, s.127-130 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S • S U M M A R Y OF C z e s ł a w R o b o t y c k i , S t a n i s ł a w W ę g l a r z — T H E PEASANT IS P O W E R A N D THAT'S I T (ON MYTHIZA-. T I O N OF F O L K C U L T U R E I N SCIENCE) The m y t h i z a t i o n o f o u r knowledge o f folk c u l t u r e consists i n i n t r o d u c i n g t h e i n d i v i d u a l vision o f t h e scholar's w o r l d i u t o the thesis o f subject researches. Therefore, s c i e n t i f i c a n a t n r o is s u b o r d i n a t e d t o t h e s c h o l a r ' s o p i n i o n . T h e m y t h o f f o l k o u l s r i s y c o n s o l i d a t e d i t s e l f i n sciences i n t h e shape o f c o n s t a n t " f i g u e s t o f reasoning". H a v i n g t a k e n b o t h scholarly a n d peotic texst as e x a m p l e s t h e a u t h o r s h o w s h o w t h e f i g u r e s i n q u e s t i o n f o r m the coherent vision o f folk culture t h o characteristic feautre o f w h i c h is t h o ehango o f values i n t o facts. T h o semantic range of the terms: " f o l k c u l t u r e " a n d " f o l k " has been intentionally b r o a d e r d w i t h a d d i t i o n a l d o m a i n s s u c h as a e s t h e t i c v a l u e , n a t i o n cultural harmony, etc. M a r i a THEIR W o ź n i a k — FOLK O W N MILLIEU AND T H E ARTISTS BETWEEN "CEPELIA" Contemporary aHistic production constitutes a complicated and many-sided problem; tho production for t h e benefit of the " C e p e l i a " b e i n g g r a d u a l l y o f less s i g n i f i c a n c e i n t h e c o u n t r y m i l i e u f o i m s one o f i t s aspects. E m i n e n t a r t i s t s are r e t i t i n g a n d a largo p a r t o f t h e present collaborators consider t h i s produc­ t i o n as b u t a s o u r c e o f a d d i t i o n a l i n c o m e , w h i c h , i n case o f b e t t o r possibilities, they are w i l l i n g t o give u p . The motivations to carry o u t t h e production o f the k i n d ' C e p e l i a " arc t o o weak. T h e expectations are n o t fully compre­ hensive t o t h e artists a n d t h e w o r k itself gives t h e m n o satis­ faction. W o have already stated t h a t t h e " t r a d i t i o n a l " trend o f artistic p r o d u c t i o n is exclusively connected w i t h t o w n receivers and w i l l n o t be continued w i t h o u t their influence. T h e trend i n quostion w i l l bo accepted b y the country millieu a n dt h e a r t i s t s themselves i n as m u c h as i t p r o v i d e s n o t o n l y f i n a n c i a l p r o f i t s , w h i c h c a n b e a c h i e v e d i n o t h e r w a y s , b u t also m o t i v a ­ tions o f ambitious a n d creative character. T h e latter exert a n i n f l u e n c e o n t h e a r t i s t ' s f r a m e o f m i n d , h i s c o n v i c t i o n as t o the justification o f t h e work, a n d f i n a l l y the acceptance o f t h e millieu. T h e r e f o r e , a p r o p e r i n i t i a t i v e a c t i v i t y i s , i n t h i s case, o f crucial importance. T h e p r o b l e m seems d i f f i c u l t i n v i e w o f t h e c o m m o n p r a c t i c e of t h e " C e p e l i a " cooperatives; one m a y reach t h e conclusion, h o w e v e r , t h a t a m o r e olastic use o f t h e F o u n d f o r t h o D e v e l o p ­ m e n t o f F o l k C r e a t i v i t y c a n emphasize more t h e p a r t i c i p a t i o n o f c o u n t r y a r t i s t s i n t h e creation o f n e w designs, w o u l d help t h e m t o fjind t h e i r o w n place i n the f o l k creation o f tho "Copolia". A l e k s a n d r a J a c k o w s k a OF T H E Z A L I P I E W O M E N — OPINION ON ART F o r a l m o s t o n e h u n d r e d years w a l l s o f t h o houses i n Powiśle Dąbrowskie (situated i n t h e b i f u r c a t i o n o f the S a n a n d Dunajec rivers) have been decorated w i t h p a i n t e d flowers. I t was only d u r i n g t h e Second W o r l d W a r that this custom began doclining. I n 1948 t h e c e m p e t i t i o n f o r p a i n t e d houses i n t h e v i l l a g e Z a l i p i e w a s organised b y t h e Ethnographical M u s e u m a n d t h e State Institute o f A r t . Since then o n the annuary number o f competitors has b e e n c o n s t a n t l y u n c r e a s i n g a n d t h e v i l l a g o became k n o w n and famous all over t h e country. T h e a r t i c l e bases o n t h e s t a t e m e n t s o f t h e w o m a n - p a i n t e r s f r o m Z a l i p i e , g a t h e r e d i n 1980 a n d 1 9 8 1 . I t i s a r e c o n d u c t i o n o f the artists opinions o f their p a i n t i n g a n d i t s place i n t r a d i t i o n and contemporary culture. The painters m a r k o f f t h e o l d pictures t h e y used t o have c o m e across i n t h e i r c h i l d h o o d . T l e y r e g a r d t h e m t o b e worse, simpl'fied, o f primitive execution ( i twascommonly then to apply stamps a n dp a t t e r n s o r t o p a i n t w i t h f iagers), o f poor c o m p o s i t i o n and colouring. Nowadays they p a i n t bright, developed flower Р Е З Ю М Е ARTICLES compositions b y means o f brushes a n d dies o f t h e best q u a l i t y A s opposed t o t h e o l d w o r k s t h e newest ones are t h r o u g h t o f being " a r t i s t i c " pictures belonging t o "folk a r t " . One is t o b e talented i n order t o p a i n t well. I t w a s i n c h i l d h o o d that the majority o f w o m a n artists was taught to p a i n t b y their mothers. They gradually acquired w h a t they called their o w n stylo. W h e n t a l k i n g about their works they emphasize a n imagi­ n a t i v e c h a r a c t e r o f p i c t u r e s as w e l l as t h e pleasure t h e y f i n d i n p a i n t n g . Furthermore, i t is f i d e l i t y t o reality a n d t h e a m o u n t of work devoted to p a i n t i n g they appreciate most. W h i l e evalu­ a t i n g objocts aesthetically t h e y group t h e m i n t h e following s e q u o n c e : r e l i g i o u s ones, o b j e c t s f r o m Z a l i p i e o r s i m i l a r i n cha­ r a c t e r fashionable ones. I n t h e i r e v e r y d a y l i f e t h e p a i n t e r s r e v e l a t e d s i m i l a r p r o d ' l a c t i o n s t o o t h e r v i l l a g e r s as f a r as i n t e r i o r f u r n i s h i n g a n d c l o t h s c o l o u r i n g a r e concerned. T h e y l i k e houses decorated w i t h s m a l l pieces o f b r o k e n m i r r o r s , t h e so-called fashionable simple f u r n i t u r e f r o m towns a n d gaudy dresses. T h e preferences t h e y declare agree w i t h t h e m o d e l s o f b e a u t y generally aaceptod o n t v w h i c h a t t h e same t i m e often differ f r o m t h e real ones. The artists' statements reveal t h e simultaneous influence o f t h e t w o o p p o s i t e t e n d e n c i e s , i . e. t h e l o c a l t r a d i t i o n o f Z a l i p i e a n d c o n t e m p o r a r y t o w n foshion. T h i s c u l t u r a l i m p a c t is most distantict i n the evaluation o f their works. The painters m a r k o f f the o l d patterns stressing a t t h e same t i m e t h a t t h e y learned art from their mothers a n d grandmothers; a l l t h e more, they continued p a i n t i n g despite t h e negative a t t i t u d e o f t h e village milieu. W h e n painting, however, they follow t h e evaluations of c o m p e t i t i o n j u r i e s , i . e. t o w n p r e d i l e c t i o n s , a n d c u l t i v a t e t h e i r a r t f o r t o w n receivers. F i n a l l y , t h e i r pictures came b a c k t o Zalipie t h r o u g h competions a n d t o w n acceptance. Nowadays tho villagers stopped g i b i n g a t t h e woman-painters a n di t has b e e n a c c e p t e d e v e n t o present a n e i g h b o u r w h o does n o t p a i n t w i t h a self-decorated plate c r r u g . T h e painters jegard t h e i r p i c t u r e s as " a r t " i d e n t i f y i n g t h i s c o n c e p t w i t h t h e a c c e p t a n c e o f t o w n receivers. T h e i r p a i n t i n g , however, constitutes a chang­ eable t h o u g h always t h e same a r t o f Z a l i p i e . A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — PAINTINGS ZALIA BARAŃSKA-DZIĘCIOŁOWSKA B Y RO­ I n peasant culture t h e difference between decorative a n d l o l i g i o u s p a i n t i n g is s t r o n g l y m a r k e d . W a l l p a i n t i n g s — " l a n d s ­ c a p e s " o r r u g s mee t , f i r s t o f a l l , a e s t h e t i c n e e d s . R e l i g i o u s p i c t u r e s are e v a l u a t e d i n c o m p a r i s o n w i t h t h e accepted p a t t e r n s o f p r e s e n t i n g t h e H o l y V i r g i n , C h r i s t , a n d t h e Saints. N o dissacordance w i t h t h e set canon is p e r m i t t e d . Therefore t h e w o i k s b y R o z a l i a Barańska-Dzięciołowska a r e n o t approved of, either, though her creativity evidently originates i n t h e traditional d o c o i a t i v e p a i n t i n g , s t i l l c u l t i v a t e d i n h e r n a t i v e Z a l i p i e (cf. t h e a r t i c l e b y A . J a c k o w s k a ) . A s l o n g as B a r a ń s k a o r n a m e n t e d walls a n d a d o r n e d religious p a i t i n g s she w a s a f a m o u s a n d h i g h l y estimated artist. The sitaution changed w h e n i n t h e interwar p e r i o d , f o l l o w i n g trie suggestions o f t h e c u r a t o r o f t h e C i a c o w E t h n o g r a p h i s M u s e u m , she began w o r k i n g o n old-fashioned flowers a n d o t h e r c o m p o s i t i o n s . She w a s t h e n c i e a t i n g n o t j u s t for herself n o r for t h e village, b u t f o r strangers: museum a n d t o w n people. A f t e r a m a n y - y e a r b r e a k she t o o k i n t o p a i n t i n g again, t h i s t i m e also f o l l o w i n g t h e t o w n i n s p i r a t i o n ( t h e e x h i b i t i o n " O t h e r s " i n 1965, c o n t a c t s w i t h L u d w i g Z i m m e r e r ) . H e r w o r k s evolved i n accordance w i t h t h e change o f her linkings, artistic a m b i t i o n , a n d t h e m i l i e u . S h e c o n s i d e r e d h e r f i i s t o n e s as i m p e i f e c t a n d u n s k i l l e d . She began searching for a n e w f o r m u l a w h i c h w o u l d enable her a proper expression a n d would f i n d approval of h e r customers. A f t o r t h e f i r s t w o r k e r s i n i t a t i o n g t h e o l d ones, she s t a r t e d c r e a t i n g m o r e o r i g i n a l a n d i n t e r e s t i n g p a i n t i n g s . P l a n t a n d f l o w e r borders refer t o t h o d e c o r a t i v e p a i n t i n g o f Zalipie. T h e representation o f t h e saints, i n t u r n , reflects her i m a g i n a t i o n , m e d i t a t i o n , a n d studies. A t t i m e s , she unconsciously i m i t a t e s o l d folk p a i n t i n g s , t o b e f i n a l l y capable after a few 127 �years o f c r e a t i n g w o m a n w h o does t h i n g s w h i c h lias hood and y o u t h " , h e r o w n s t y l e . ,,She is a w a r e o f b e i n g t h e l a s t n o r i m i t a t e t h o f o l k s t y l i s t i c s , b u t w h o creates e x p e r i e n c e d o r sho r e m e m b e r s f r o m h e i c h i l d ­ (quotation from the article). H a n n a S z e w c z y k — THE KURPIE WEDDING (1940—65). O N D E S E O M I O T H Y Z A T I O N OF TRADITIONAL RITUAL STRUCTURES T h e w e d d i n g d e s c r i p t i o n is based o n t h o research c a r r i e d o u t in situ i n 1 9 8 1 . A l s o t h e w o r k s b y O s k a r K o l b e r g a n d m a n u s ­ c r i p t o f f a t h e r W ł a d y s ł a w S k i e r k o w s k i w e r e a p p l i e d as c o m p a r a ­ t i v e m a t e r i a l s . T h e d e s c r i p t i o n is g r o u n d o d o n t h e d i v i s i o n o f the oeiemony i n t o r i t u a l a n d folk parts connectod w i t h the repertoir o f texts for speoial occasions. T h e repertoire, i n t u r n , is c o m p o s e d o f o b l i g a t o r y a n d o p t i o n a l w o r k s . T h e songs e x e c u t e d i n 1 9 8 1 a r o , as a r u l e , s i m i l a r t o t h o s e w r i t t e n d o w n b y K o l b e r g . H o w e v e r , t h e i r role i n t h e r i t u a l is c h a n g i n g due t o t h e m o d i f i ­ cation of the f u n c t i o n o f particular parts of tho ceremony (they cease t o b e o b l i g a t o r y ) . T h e d e s c r i p t i o n f o l l o w s t h o c o u r s e o f t h e w e d d i n g s t a r t i n g w i t h the m a t c h m a k i n g w h i c h precedes t h e ceremony b y a m o n t h . H a v i n g applied the comparative analysis o f t h e c o n t e m p o r a r y r i t u a l one is a b l e t o d i s t i n g u i s h t h e f o l l o w i n g components: 1, e l e m e n t s w h i c h d o n o t u n d e r g o e s s e n t i a l a l t e r a t i o n s (reper­ t o i r o f special t e x t s a n d the d i v i s i o n o f space), 2, p e r m a n e n t e l e m e n t s o f t h e s a m e m e a n i n g , t h e f o r m a n d r o l e o f w h i c h i n t h e r i t u a l i s c h a n g i n g ( w e d d i n g r o d —>b r i d g e ' s u n p l a i t e d t r e s s —>• g r o o m ' s a n d b r i d e s m e n ' s c h a p e l e t —»- w e d d i n g b o u q u e t ) , 3, a r c h a i c e l e m e n t s w h i c h h a v e l o s t t h e i r r i t u a l m e a n i n g a n d function (,,buying" the bride, m o v i n g the bride), 4, v a n i s h i n g e l e m e n t s , t h e d i s a p p e a r a n c e o f w h i c h r e s u l t s i n deseomiothyzation and further on i n rejection of whole p a r t s o f t h o r i t u a l (Master o f t h e W e d d i n g C e r e m o n y — re jeotion), A c c o r d i n g t o t h e authoress, the essential w a y of desemiothyz a t i o n o f t r a d i t i o n a l r i t u a l s t r u c t u r e s is b u t t h e m e c h a n i s m based o n m e t o n i m y , w h i c h was described o n the example o f the function o f " m a r h m a k e r " (Master o f the W e d d i n g Ceremony) and the bonnet-dressing. H a n n a S z e w c z y k — (KURPIE REGION 1975—88) WEDDING ONCE AGAIN T h e a r t i c l e describes a c o n t e m p o r a r y w e d d i n g i n t h e M y ­ szyniec p a r i s h . F o r the purpose tho authoress u t i l i z e d the i n t e r ­ v i e w s she c a r r i e d o u t i n t h e y e a r s 1 9 8 2 — 8 3 . The article completes the results o f the research prosentod i n the preceding t e x t . The interest o f Szewczykówna, however, has been s h i f t e d t o t h e analysis o f codes. T h e f o l l o w i n g codes are rekorjed to be the m o s t i m p o r t a n t ones: 1 — v e r b a l , 2 — musical, 3 — gesticulatory, 4 — iconic, 5 — o f behaviour and a c t i v i t y . I n general, one m a y speak o f p r i m a r y a n d secondary codes i n accordance t o t h e code t y p e chosen b y t h e w e d d i n g guests for a g i v e n phase o f t h e ceremony. T h e m o s t r i t u a l i z e d m o m e n t s Correspond t o the s i t u a t i o n w h e n t h e p r i m a r y f u n c t i o n o f elements o f one code is t h a t o f i d e n t i f i c a t i o n , whereas o f t h e o t h e r c o n c r e t i z a t i o n (e. g . d u r i n g t h e a c t o f b l e s s i n g t h e w e d d i n g m a r c h executed b y a f o l k b a n d has i d e n t i f i c a t i o n f u n c t i t n , t h e request f o r m u l a f o i blessing, i n t u r n , c o n c r e t i z i n g one). I t s h o u l d b e a d d e d t h a t b o t h codes are t h e n e q u a l a n d o f t h e same significance. T h e a b o v e f o r m u l a t i o n enables one to discern alterations of the f o r m and f u n c t i o n o f the elements o f particular c o d e s , a s w e l l as t h e m e c h a n i s m s o f f o r m i n g n e w o n e s . I t a l s o renders possible t o d e f i n e w h a t f u n c t i o n s o f t h e o l d codes o f r i t u a l b e h a v i o u r h a v e been replaced b y t h e n e w modes. A n a s t a z j a A l e k s a — LITHUANIAN WEDDING W e d d i n g rituals i n L i t h u a n i a n villages situated on tho terri­ t o r y o f P o l a n d are u n d e r g o i n g t w o - w a y a l t e r a t i o n s . O n one h a n d , t h e f i r s t t e n d e n c y is a n a l o g i c a l t o t h e processes o c c u r i n g i n t h o P o l i s h c o u n t r y s i d e , i . o. s i m p l i f i c a t i o n o f f o r m , r e d u c t i j n a n d decay o f w h o l e p a r t s o f t h e w e d d i n g , s h o r t e n i g o f t h e cere­ m o n y , etc. T h i s results f r o m t h e disappearance f disticnt Lithua­ n i a n c u s t o m s . O n t h e o t h e r h a n d , one can observe conscious rc-emergonoe o f t r a d i t i o n a l forms, a n d r e t u r n t o t h e old customs. T h e authoress analyses t h e a l t e r a t i o n i n p a r t i c u l a r phases o f t h e w e d d i n g f r o m t h e e n d of t h e 1 9 t h c e n t u r y o n w a r d s , s t a r t i n g w i t h the choice of a h u s b a n d a n d f i n i s h i n g o f f w i t h the "aplogios" a w e e k a f t e r t h e c e r e m o n y . She also a p p l i o d t h e i n t e r v i e w s Carried o u t i n t h e L i t h a u n i a n l a n g u a g e . 128 M i r o s ł a w a AESTHETIC К u г о к — COUNTRY PHENOMENON WEDDING AS AN T h e p u r p o s e o f t h e a r t i c l e is to present a c o n t e m p o r a r y country w e d d i n g analysed on the grounds of the materials w h i c h w e r e gathered i n a soleotod M a z o v i a n village o n t h e t u r n o f 1980. The article concentrates o n t h e aesthetic aspect o f t h e w e d ­ d i n g . The research questions concern the norms a n d rules w h i c h regulate a n d g o v e r n t h e aesthetic choices o f t h e c o u n t r y p o p u l a ­ tion. The analysis proved that examined c o m m u n i t y was under t h e i n f l u e n c e o f t h e t w o " c o n t r a r y " a u t h o r i t i e s , i . e. t o w n a n d c o u n t r y ones, r e p r e s e n t i n g t h e c o m p l o t e l y d i f f e r e n t c u l t u r a l s t r u c t u i e s . I t is w o r t h n o t y f y i n g t h a t besides t h e g e n e r a l l y accepted current aesthotic n o r m s ( t r a d i t i o n ) recorded a n d h a n d e d d o w n f r o m generation to generation, there oxist the norms influenced b y certain t o w n patterns (fashion). The aesthetical choices are s u b d u e d t o t h e above systems o f values r e p r e s e n t i n g o n one h a n d t i e t r a d i t i o n a l q u a l i t i e s , a n d o n t h e o t h e r t h e , , b e t t e r " ones c o m i n g f r o m t o w n . T h e q u e s t i o n o f t h e effect o f g e n e r a l acceptance o f s u c h " c o m p r o m i s i n g " a o s t h o t i c c i i t e r i a is a n s w e r e d t o a c e r t a i n exoent. P a r t i c u l a r phases o f t h e w e d d i n g c e r e m o n y l l u s t r a t e these c o n c l u s i o n s . H a n n a S z e w c z y k — OF I N T E R P R E T A T I O N WEDDING ROD. I N SEARCH T h e p u r p o s e o f t h e a r t i c l e i s t) r e c o n s t r u c t t h e o r i g i n a l function and symbolism o f the w e d d i n g r o d on the basis o f the research c a r r i e d o u t i n the years 1980—82. The a b o v e analysis does n o t c o n f i n e o n l y t o t h e w e d d i n g r o d i n i t s m o s t a r c h a i c a n d , a t t h e same t i m e , d e c o y i n g f o r m , b u t also concerns t h e following variations: 1. e l e m e n t s t h a t r e s u l t f r o m m o d i f i c a t i o n o f t h e f o r m a n d f u n c t i o n o f t h e w e d d i n g r o d (e.g. b r i d e ' s u n p l a i t e d stress and m y r t l e chaplet, bouquests of tho bridegroom a n d bridesaid. 2. e l e m e n t s o f a s i m i l a r f o r m , w h i c h a p p e a r i n o t h e r r i t u a l s , 3. e l e m e n t s a d o r n i n g t h e w e d d i n g r o d , w h i c h i n o t h e r c o u n t r i e s a n d c u l t u r e s are u s e d as i n d e p e n d e n t s y m b o l s i n t h e rituals o f transition (wedding a n d i n i t i a t i o n ceremonies); they symbolize f e r t i l i t y a n d defloration a n d frequently lefer t o t h e m a n t i s . T h i s e n a b l e d o n e t o i n t e r p r e t t h e w e d d i n g r o d as t h e r e p r e s e n t a t i o n o f t h e free o f L i f e . H a v i n g analysed circumstances o f the appearance o f the w e d d i n g r o d , w e a r e a b l e t o r e g a r d t h e M a s t e r o f C e r e m o n y as f e r t i l i t y deity, priest, or chief (even i n contemporary weddings i n S o u t h E e a s t e r n P o l a n d t h e m a r s h a l l posesses s o m e a t t r i b u t e s a n d features o f a c h i e f o f priest). The e x a m i n a t i o n o f the role o f the wedding-hostess i n a w e d d i n g r i t u a l p e r m i t s the authoress t o c o n c l u d e t h a t she is b u t a f i g u r e o f M o t h e r , w h o s e m a t e r n a l features ( f e r t i t i t y ) are b e i n g h a n d e d t o t h e b r i d e i n the r i t e of bonnet-dressing. The above observations led to the interpre­ t a t i o n f o r m u l a : " t h o d e i t y ' s pihallus i n t h e centre o f t h e w o r l d " . B a i b a r a O g r o d ó w s k a OF INTERIORS — FEAST DECORATIONS I n tho old country there was cultivated the tradition of d e c o r a t i n g houses o n t h e occasion o f m a j o r festivals. Occasional ornaments weie thon mad3 o f straw, pape-, tiee branches, dried loaves, feather, b i r d s ' eggs, a n d w a f e r . A p a r a t f r o m t h e i r a e s t h e t i c m e a n i n g , t h e y also r e v e a l e d m a g i c s i g n i f i c a n c e b e i n g r i t e o b j e c t s and simultaneously ceremonious chaiacter o f the festival t i m e . A t Christmas i t was c o m m o n to decorate branches o f gieon f i r w i t h n u t s a n d apples a n d h a n g t h e m o v e r t h e t a b l e . T h e r e also used t o be a c u s t o m o f suspending f r o m t h e c o i l i i n g a sphorical " w o r l d " made o f w h i t e a n d coloured wafers joined together w i t h s a l i v a . S t r a w , h a y , a n d seeds w o r e o f g r e a t decorative significance d u r i n g those holidays. Sheaves were placed i n chamber corners, hay was p u t under the table-cloth; a l l such decorations revealed a p r o f o u n d symbolic m e a n i n g a n d were o f major significance i n magic rites a i m i n g at ensuring good health, abundanco o f m a t e r i a l goods, f e i t i l i t y , a n d good harvest. I n t n e i n t e r w a r p e r i o d t h o r e a p p e a r e d t h e c u s t o m o f de­ c o r a t i n g C h r i s t m a s trees, w h i c h was a n i m i t a t i o n o f the t o w n ti adition. D u r i n g Eastor the m a i n festival a t t r i b u t e was embodied i n d e c o r a t e d liens' oggs. T h e y w e r e p a i n t e d w i t h dyes o b t a i n e d f r o m f r u i t s , loaves, a n d stoms o f d i f f e r e n t p l a n t s ; also t h e y were covered w i t h cjres o f bulrush stems. The patterns, i n t u r n , were made b y means o f b a t i k technique or scraped p u t o n a d y e d s h e l l . S u c h o r n a m o n t e d eggs w o r e g i v e n t o c h i l d r e n , h a d t h e i r p a r t i n t r a d i t i o n a l g a m e s , as w e l l as i n l o v e a n d f e i t i l i t y magic. �I t was o n l y since t h e m i d d l e o f t h e 1 9 t h c e n t u r y , however, that decorations o f permanent character, frequently renewed o n t h e oocasion o f festivals, appeared i n t h e c o u n t r y . T h i s phonom e n w a s d u e t o t h e c o n s t r u c t i o n o f houses w i t h flues, e h i c h prevented clean, w h i t e w a s h e d walls f r o m g e t t i n g d i r t y . T h e walls were decorated w i t h religious o i l p i i n t s t h a t were orna­ mented w i t h paper flowers, coloured paper cuttings, a m i later on w i t h rugs a n d taposteiies. A p a r a t f r o m paper cuttings, a n ornament characteristic for the Polish c o u n t r y can be f o u n d i n spiders h u n g beneath t h e ceiling; they were 3-dimensional forms (spherical, coniform, polygonal) made o f straw stuck into a l u m p o f clay, w a x , pastiy, o f finely joined together a n d adorned w i t h paper flowers, feather, peas, eais, e t c . H a v i n g o r i g i n a l l y executed r i t e f u n c t i o n s , spiders i n their later, more i omplex forms, i m i t a t e d constructions o f mansion a n d church ohandolliors. A t prosont, t h e m a j . l i tу o f t h o described ornaments c a n h a r d l y be seon i n t h e c o u n t r y . O r d e r e d b y t h e " C e p e l i a " t h e y g o n e r a l l y d e c o r a t e m u s e u m w a l l s . S o m e o f t h e m , s u c h as p a p e r c u t t i n g s , f i n d t h o i r w a y t o t h e homos i n t o w n . Some o f t h o estival a t t r i b u t e s h a v e b e e n p r e s e r v e d s u c h as C h r i s t m a s tree o r o r n a m o n t e d eggs), t h r o u g h t h e y are d e p r i v e d o f t h e i r m a g i c a n d symbolic signi icance. T h e a b o v e article is supplemented b y fragments o f folk a r t i s t s ' diaries, sent f o r t h e 1974 c o m p e t i t i o n ealled u p b y t h e "Cepelia" a n d the Association o f D i a r y W r i t i n g Lovers. Р Е З Ю М Е Ч е с л а в Р о б о т ы ц к и , С т а н и с л а в В е н г л я ж — КРЕСТЬЯНИН ЭТО МОЩНАЯ СИЛА И БАСТА (О МИФЕ НАРОДНОЙ КУЛЬТУРЫ В НАУКЕ) М и ф и ч е с к и й характер знаний о народной куль­ туре в н а у к е требует в к л ю ч е н и я в тезис исследуе­ мого предмета и н д и в и д у а л ь н о г о в и д е н и я м и ф а глазами исследования. В такой ситуации убеждения исследо­ вателя доминируют над н а у ч н ы м а н а л и з о м . Миф о н а р о д н о й к у л ь т у р е з а н я л п р о ч н о е место в н а у к е в в и д е „ Ф и г у р м ы ш л е н и я " . О п и р а я с ь на п р и ­ меры текстов — к а к н а у ч н ы х , так и поэтических — а в т о р у к а з в а е т н а те „ Ф и г у р ы м ы ш л е н и я " , к о т о р ы е создают единый образ народной культуры. Е е х а р а к ­ терной чертой является превращение ценности в ф а к ­ ты. О х в а т з н а ч е н и й т е р м и н о в „ н а р о д н а я культура", „народ", намеренно расширен такими дополнитель­ ными понятиями, к а к этическая ценность, народ, г а р ­ м о н и я к у л ь т у р ы и т.д. М а р и я В о з н я к — НАРОДНЫЙ ПРОМЫСЕЛ НАРОДНОЕ ПРОИЗВОДСТВО В ОЦЕНКЕ СОБ­ СТВЕННОЙ СРЕДЫ И „ЦЕПЕЛИИ" Современный художесвенный промысел является с л о ж н о й п р о б л е м о й . О д и н из ее аспектов — это п р о ­ изводство д л я н у ж д „ Ц е п е л и и " , которому деревенская среда у д е л я е т все м е н ь ш е внимания. Пользующиеся известностью у м е л ь ц ы в ы х о д я т н а п е н с и и л и б о по старости, либо по инвалидности. З н а ч и т е л ь н а я часть т е п е р е ш н и х сотрудников „ Ц е п е л и и " считает свое п р о ­ изводство л и ш ь источником д о п о л н и т е л ь н ы х заработ­ к о в , от к о т о р ы х о н и г о т о в ы о т к а з а т ь с я е с л и б ы в о з ­ н и к л и другие возможности. Слишком слабой оказалась мотировка в пользу продолжения работы для „Цепелии". Р а с ч е т ы „ Ц е п е л и и " не в п о л н е п о н я т н ы творцам, а сотрудничество с нею их не удоволетворяет. По нашему мнению „традиционная л и н и я работ связана исключительно с городским потребителем и н е м о ж е т б ы т ь в ы п о л н я е м а б е з его у ч а с т и я . Р а в н о с е л ь с к о е население, к а к и сами и с п о л н и т е л и будут заниматься своим творчеством постольку, поскольку кроме финансовой пользы ( и б о это м о ж н о п о л у ч и т ь т а к ж е и н ы м п у т е м ) , это з а н я т и е будет удоволетворять их т в о р ч е с к и е п о т р е б н о с т и . О т этого з а в и с и т самоч у с т в и е т в о р ц а , у в е р е н н о с т ь в том, ч т о его д е я т е л ь ­ ность полезна и одобряемая средой. В н а с т о я щ е е в р е м я это с л о ж н ы е п р о б л е м ы , к о т о ­ р ы е н е л е г к о р е ш и т ь . В с е ж е н а д о п о л а г а т ь , что р а с ­ поряжаясь более эластично Фондом Развития Н а р о д ­ ного Т в о р ч е с т в а , с л е д о в а л о б ы у д е л и т ь больше вни­ мания сотрудничеству сельских умельцев в создавании новых форм изделий и определить и х место в региональном творчестве „ Ц е п е л и и " . В повседневной ж и з н и -— в у б р а н с т в е жилищ, в колоритности одежды — художницы проявляли такой ж е вкус, к а к другие ж и т е л и деревни. И м н р а ­ вятся дома, с т е н ы к о т о р ы х у к р а ш е н ы о с к о л к а м и з е р ­ кал, мебель, так называемая современная непосред­ ственно из города, я р к и е п л а т ь я . В ы с к а з ы в а е м ы е ими п р е д п о ч т е н и я с о г л а с н о тому, ч т о с ч и т а е т с я к р а с и в ы м в п е ч а т и и т е л е в и д е н и и — ч а с т о р о з н я т с я от и х п о д ­ л и н н ы х вкусов. Во всех высказываниях сквозит одновременно влияние противоположных инстанций — традиций З а л и п ь я и современной городской моды. Это н а и б о л е е отчетливо выступает в оценке собственного твор­ чества. Х у д о ж н и ц ы отступают от с т а р ы х образцов, у т в е р ж д а я , ,что о н и у ч и л и с ь р о с п и с и в д е т с т в е у м а терей и б а б у ш е к и п р о д о л ж а л и этим заниматься в о ­ п р е к и н е п р и я з н е н н о й о ц е н к е с о б с т в е н н о й с р е д ы . В то ж е время о н и руководятся в своей работе оценками конкурсных комиссий (следовательно города) и в п е р ­ вую очередь рисуют для городского покупателя. Б л а ­ годаря конкурсам и одобрению города росписи За­ л и п ь я о к о л ь н ы м п у т е м з а н я л и п р е ж н е е место. Н ы н е соседи перестали высмеивать художниц. В настоящее в р е м я м о ж н о д а ж е п о д а р и т ь соседу, к о т о р ы й не р и ­ сует, с о б с т в е н н о р у ч н о р а с п и с а н н у ю т а р е л к у и л и „макатку". С ч и т а я свои работы „произведениями искус­ с т в а , х у д о ж н и ц ы о т о ж д е с т в л я ю т это п о н я т и е с о д о ­ брительной оценкой городского покупателя. Однако, в то ж е в р е м я и х ж и в о п и с ь , м е н я я и н о й р а з с в о и ф о р м ы , остается все ж е п о д л и н н ы м искусством За­ липья. А л е к с а н д р а Я ц к о в с к а НОК НА ИСКУССТВО — ВЗГЛЯДЫ ЗАЛИПЯ- В районе Повисле Домбровске (развилины рек Сана и Дунайца) примерно у ж е 100 л е т существует о б ы ч а й р а с п и с ы в а т ь стены домов ц в е т о ч н ы м и у з о р а ­ м и . В г о д ы П - о й м и р о в о й в о й н ы о б ы ч а й этот з а г л о х . В 1 9 4 8 г. Э т н о г р а ф и ч е с к и й м у з е й и Г о с у д а р с т в е н н ы й институт искусства о р г а н и з о в а л и к о н к у р с на р а с п и с ­ н ы е дома в д е р е в н е З а л и п ь е . С тех п о р ч и с л о у ч а с т ­ ников ежегодного к о н к у р с а постоянно растет, а д е ­ ревня З а л и п ь е п р и о б р е л а известность на всю страну. С т а т ь я опирается на в ы с к а з ы в а н и я х у д о ж н и ц из З а л и п ь я , с о б р а н н ы е в 1 9 8 0 — 1 9 8 1 гг. и я в л я е т с я р е ­ конструкцией и х суждений о собственной живописи, о ее месте в т р а д и ц и и и современной культуре. Х у д о ж н и ц ы отступают от д а в н и х ц в е т н ы х к а р т и ­ нок, к о т о р ы е з а п о м н и л и с ь и м с д е т с т в а , с ч и т а я , ч т о они выполнены хуже, более упрощенным и прими­ тивным способом (в те г о д ы п р и м е н я л и штемпеля и шаблоны, расписывали пальцами), критикуют ком­ позицию, сочетание красок. В настоящее время х у ­ д о ж н и ц ы п о л ь з у ю у т с я к и с т ь ю и к р а с к а м и самого л у ч ­ шего качества, создают яркие, цветочные компози­ ции, о ц е н и в а я и х к а к х у д о ж е с т в е н н ы е п р о и з в е д е н и я „ н а р о д н о г о т в о р ч е с т в а " в о т л и ч и е от д а в н и х . 129 I �Ч т о б ы х о р о ш о рисовать надо обладать талантом. Большинство этих ж е н щ и н училось в детстве у своих матерей, постепенно приобретая так называемый собственный стиль. К а с а я с ь своих работ, они подчер­ кивают их причудливый характер и говорят о глу­ боком удовлетворении, которое дает им собственное творчество. Оценивая различного рода декоративные предметы: картины, настенные коврики („макатки") и т.п., о н и в ы ш е всего ставят верное отображение действительности и вклад работы. Самым большим успехом пользовались у них предметы: 1) р е л и г и о ­ зного характера, 2) з а л и п я н с к и е и л и в т о м ж е д у х е , 3) м о д н ы е . В повседневной жизни — в убранстве жилищ, в колоритности одежды — х у д о ж н и ц ы п р о я в л я л и та­ кой ж е вкус, как другие ж и т е л и деревни. И м нравя­ тся дома, стены к о т о р ы х у к р а ш е н ы осколками зер­ кал, мебель, так называемая современная непосред­ ственно из города, яркие платья. В ы с к а з ы в а е м ы е ими предпочтения согласно тому, что считается красивым в п е ч а т и и т е л е в и д е н и и — ч а с т о р о з н я т с я от и х п о д ­ л и н н ы х вкусов. Во всех высказываниях сквозит одновременно влияние противоположных инстанций — традиций Залипья и современной городской моды. Это наиболее отчетливо выступает в оценке собственного твор­ чества. Х у д о ж н и ц ы отступают от с т а р ы х образцов, утверждая, что они у ч и л и с ь росписи в детстве у ма­ терей и бабушек и п р о д о л ж а л и этим заниматься во­ п р е к и неприязненной оценке собственной среды. В то ж е время они руководятся в своей работе оценками конкурсных комиссий (следовательно города) и в пер­ вую очередь рисуют для городского пакупателя. Бла­ годаря конкурсам и одобрению города росписи За­ л и п ь я о к о л ь н ы м путем з а н я л и п р е ж н е е место. Н ы н е соседи перестали высмеивать худежниц. В настоящее в р е м я м о ж н о д а ж е п о д а р и т ь соседу, к о т о р ы й не р и ­ сует, собственноручно расписанную т а р е л к у и л и „макатку". Считая свои работы „произведениями искус­ ства, х у д о ж н и ц ы о т о ж д е с т в л я ю т это п о н я т и е с о д о ­ брительной оценкой городского покупателя. Однако, в то ж е в р е м я и х ж и в о п и с ь , м е н я я иной р а з свои ф о р м ы , остается все ж е подлинным искусством За­ липья. А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — К А Р Т И Н Ы БАРАНЬСКОЙ-ДЗЕНЦЕЛОВСКОЙ РОЗАЛИИ В крестьянской культуре различия между живо­ писью декоративного и религиозного характера вы­ ступают особенно отчетливо. Настенная живопись „пейзажи", к о в р и к и , •— т а к называемые „макатки" прежде всего служат удовлетворению эстетических потребностей. Картины религиозного содержания оце­ ниваются путем сравнения с общепринятыми схема­ ми Богоматери, Христа, святых. Никакое, даже ма­ л е й ш е е о т с т у п л е н и е от п р и н я т ы х к а н о н о в не д о п у с ­ кается. Ввиду этого не одобряется творчество Р о з а л и и Бараньской-Дзенцеловской, хотя оно, вне всякого сом­ нения, связано с традиционной, декоративной ж и в о ­ писью, которой до сих пор занимаются в ее родном Залипье (смотри статью А . Я ц к о в с к о й ) . Бараньска была известной и ценимой в своей среде х у д о ж н и ц е й до тех пор, пока она декорировала стены и святые образа. Н о п о л о ж е н и е в е щ е й изме­ нилось, когда в межвоенный период художница, по уговору хранителя Государственного Этнографическо­ го м у з е я в К р а к о в е , стала рисовать — сперва образа у ж е не м о д н ы е , д а в н е г о типа, ц в е т ы , а п о з д н е е к а р ­ тины. Она рисовала и х у ж е не д л я себя, не д л я д е ­ ревни, но д л я чужих — д л я музея, для городских жителей. С п у с т я м н о г о л е т Б а р а н ь с к а , на с е й р а з в д о х н о в ­ л е н н а я в ы с т а в к о й „ Д р у г и е " в 1 9 6 5 г., с н о в а в е р н у л а с ь к р и с о в а н и ю , но ее к а р т и н ы и з м е н и л и с ь так ж е , как и з м е н и л и с ь ее в к у с ы , е е т в о р ч е с к и е у с т р е м л е н и я , с р е ­ да. С е й ч а с о н а с ч и т а л а свои п р е ж н и е картины не­ современными, недоделанными. Она стала искать но­ вую формулу, которая давала бы ей возможность п о л н е е в ы с к а з а т ь с я и в то ж е время удовлетворять в н у с ы клиентов. П о с л е п е р в ы х работ, напоминавших ее давние картины, Бараньска создает все б о л е е ори­ гинальные, все более интересные растительно-цветоч­ ные бордюры, возвращаясь к декоративной живописи Залипья. Л и к и святых диктуют ей развитое вообра­ 130 жение, продуманность, чтение. Порой художница под­ сознательно возвращается к репродукциям старых народных картин, обретая собственный стиль. „Она знает, что я в л я е т с я одной из последних ж е н щ и н , к о ­ торые не п о д р а ж а ю т народному с т и л ю , а творят на основе собственного опыта, возвращаясь к памяти детских и ю н о ш е с к и х л е т " (цитата из статьи). Г а н н а Ш е в ч и к — КУРПЁВСКАЯ СВАДЬБА 1940—1965. О Д Е С Е М И О Т И З А Ц И И ТРАДИЦИОННЫХ ОБРЯДОВЫХ СТРУКТУР Статья содержит описание свадебной церемонии н а о с н о в е м е с т н ы х и с с л е д о в а н и й , п р о в е д е н н ы х в 1981 г. В качестве сравнительного материала использованы РУДЬ1 О с к а р а К о л ь б е р г а и р у к о п и с и к с е н д з а В л а д и с ­ л а в а С к е р к о в с к о г о . О п и с а н и е с в а д ь б ы д е л и т с я на д в е части: р и т у а л ь н у ю и развлекательную. Обе части свя­ заны с репертуаром текстов, соответствующих дан­ ной обстановке. Репертуар содержит обязательную и факультативную части: Т 1 — элементы, не п о д в е р г а ю щ и е с я с у щ е с т в е н н ы м и з ­ менениям (репертуар текстов, связанных с дан­ ными обстоятельствами, и оформлением места); 2 — постоянные однозначные элементы, однако изме­ н я ю щ и е ф о р м у и место в свадебном обряде (рас­ плетенная коса невесты, венчик ж е н и х а и дру­ жек,, свадебный будет); 3 — 4 — архаические элементы, которые потеряли свое ритуальное значение и функцию („выкуп" не­ весты, подарки); отмирающие элементы, исчезновение которых вы­ зывает (десемиотизация) а затем отмену целых частей обряда (личность распорядителя свадеб­ ной церемонии — отмена обычаев сватовства и расплетания косы). В описываемый период исполлняются в основном те ж е песни, к о т о р ы е з а п и с ы в а л К о л ь б е р г . О д н а к о из меняется их место в обряде теряют объязательное место в структуре ритуала, что свидетельствует о и з ­ менении функций отдельных частей обряда. В опи­ сании свадьбы сохранена очередность хода обряда, н а ч и н а я со сватовства п р и м е р н о за м е с я ц до с в а д ь б ы . Сравнительный анализ современного обряда пре­ доставил возможность выделить следующие состав­ ные части. Основным механизмом десемиотизации традицион­ н ы х обрядовых структур является по мнению автора механизм, опирающиейся на м е т о н и м и ю . Примером п о с л у ж и л о описание изменения ф у н к ц и й церемоний­ мейстера и обряда надевания чепца. Г а н н а Ш е в ч и к — ПЁВЩИНА 1975—1983) ОПЯТЬ О СВАДЬБЕ (КУР- Статья содержит описание современного свадеб­ ного обряда в Мышинецком приходе. В основном автор использовал в качестве материалов опросы, п р о в е д е н н ы е в 1 9 8 2 — 1 9 8 3 гг. Статья является продолжением исследований, ре­ зультаты которых были представлены в предыдущем т е к с т е , п р и ч е м в д а н н о м с л у ч а е ц е н т р т я ж е с т и сосре-> д о т о ч е н на а н а л и з е к о д о в . В а ж н е й ш и е и з н и х : 1 — устные; 2 — музыкальные; 3 — жестикуляционные; 4 — иконные; 5 — поведение и действия. В зависи­ мости от того, к а к о й к о д имеет на д а н н о м э т а п е с у ­ щественное значение для участников свадьбы, гово­ рится о первичных и последующих кодах. Д л я самых конкретных моментов типичной является ситуация, в которой первичной функцией элементов одного ко­ да я в л я е т с я о т о ж д е с т в л е н и е , д р у г о г о — конкретиза­ ция (наприм, при благословлени — свадебный марш, который играет капелла, исполняет ф у н к ц и ю иденти­ фикации, а формула просьбы о благословлении — к о н к р е т и з и р у ю щ у ю . Надо отметить, что в таком с л у ­ ч а е оба кода р а в н о з н а ч н ы и р а в н о с и л ь н ы . Т а к о й п о д ­ ход предоставляет возможность описать изменение ф о р м ы и функции элементов отдельных кодов, а аткж е механизмы создавания новых кодов и определе­ ния, какие функции старых кодов ритуального по­ рядка переняли новые коды. �А н а с т а с и я А л е к с а — ЛИТОВСКАЯ СВАДЬБА Свадебные обряды в литовских деревнях, распо­ л о ж е н н ы х на т е р р и т о р и и П о л ь ш и , п о д в е р г а ю т с я и з м е ­ нениям в двух направлениях. Первое направление — перемены, аналогичные процессам, происходящим в п о л ь с к о й д е р е в н е , т.е. у п р о щ е н и е ф о р м ы , отмирание и устранение ряда фрагментов свадебного обряда, со­ кращение продолжительности церемонии. Процесс этот связан с о т м и р а н и е м с в о е о б р а з н ы х особенностей л и т о в с к и х обычаев. В т о р о е н а п р а в л е н и е — это созна­ тельное увязывание с традиционными формами, воз­ в р а т к д а в н и м о б ы ч а я м , ч а с т о на б а з е исследований п р о в е д е н н ы х на т е р р и т о р и и С о в е т с к о й Литвы. Автор рассматривает перемены, происходящие на отдельных этапах свадьбы (начиная с выбора суп­ руга, кончая обрядом с о д е р ж а щ и м „просьбу проще­ ния", который совершается спустя неделю после с в а д ь б ы ) в п е р и о д о т к о н ц а X I X в. в п л о т ь д о н а с т о я ­ щего времени. В ром статье использованы опросы, проведенные на л и т о в с к о м я з ы к е в д а н н о й м е с т н о с т и . М и р о с л а в а К у р е к — СЕЛЬСКАЯ К А К ЭСТЕТИЧЕСКОЕ ЯВЛЕНИЕ авто­ СВАДЬБА В статье рассматривается современная сельская свадьба, к о т о р у ю автор анализирует на о с н о в е м а ­ териалов, собранных в одной из мазовецких деревень н а п е р е л о м е 1980/1981 гг. Темой работы является эстетический аспект свадь­ бы. И с с л е д о в а н и я касаются принципов и норм, к о т о ­ рые регулируют и управляют эстетическими вкусами сельскоги населения. Анализ материала показывает, что и с с л е д у е м а я о б щ е с т в е н н о с т ь находится под воз­ действием двух „соперничающих" авторитетов — сельского и городского — принадлежащих к соврешенно различным структурам культуры. С одной сто­ роны существует комплекс общепринятых и обязы­ вающих прочных эстетических норм, передаваемых из поколения в поколение (следовательно традиции), а с другой стороны — возникающих под влиянием некоторых городских образцов (следовательно мода). На выбор эстетических образцов окрывают влияние обе у п о м я н у т ы е в ы ш е системы, п р е д с т а в л я ю щ и е рав­ но с о б с т в е н н у ю г р у п п у ( т р а д и ц и о н н у ю ) , к а к и г р у п ­ пу, к о т о р а я считается „ л у ч ш е й " (город). С т а т ь я в и з ­ в е с т н о й с т е п е н и о т в е ч а е т на вопрос, к а к о в ы резуль­ таты всеобщего воспринимания таких „компромисс­ ных': эстетических критериев. Свои выводы автор и л л ю с т р и р у е т о т д е л ь н ы м и этапами свадебного обряда. Г а н н а Ш е в ч и к — СВАДЕБНАЯ РОЗГА: ИНТЕРПРЕТАЦИОННОЙ Ф О Р М У Л Ы ПОИСК А в т о р статьи пытается реконструировать первич­ ную функцию и символику свадесной розги, опи­ р а я с ь на и с с л е д о в а н и я , п р о в е д е н н ы е в 1 9 8 0 — 1 9 8 2 гг. О н а н а л и з и р у е т не т о л ь к о с в а д е б н у ю розгу в ее наи­ б о л е е а р х а и ч е с к о м (и о т м и р а ю щ е м у ж е ) виде, н о т а к ­ ж е и другие формы: 1 — свадебные элементы, являющиеся результатом преображения ф о р м и ф у н к ц и й свадебной розги (наприм. расплетенная коса невесты и венок из барвинков, венки ж е н и х а и д р у ж е к ) 2 — элементы, близкие других обрядах; по форме, встречающиеся в 3 — элементы, составляющие украшения свадебной розги, выступающие в других странах и куль­ турах самостоятельно в переходных обрядах (особе;::-"! в с в а д ь б а х и о б р я д а х п о с в я щ е н и я ) , — все это с и м в о л ы п л о д о в и т о с т и , д е ф л о р а ц и и , ко­ торые очень часто символически связаны с бо­ гомолом (mantis religiosa L). Это предоставило возможность истолковать свадебную розгу как символ древа жизни. А н а л и з ситуации, в которой выступает свадебная розга, заставляет считать л и ч н о с т ь распорядителя це­ ремонии олицетворением божества плодовитости, ж р е ­ ца л и б о в о ж д я (в ю г о - в о с т о ч н о й П о л ь ш е е щ е и т е ­ перь церемониймейстер обладает чертами и атрибу­ тами вождя либо жреца). Рассматривая р о л ь старос­ тихи в свадебном обряде, автор приходит к выводу, что она олицетворяет личность матери, материнские свойства которой (плодовитость) передаются невесте во время ритуала, связанного с надеванием новообрачпой чепца. Приведенные выводы позволяют опре­ делить интерпретационную формулу: „фаллос-боже­ ство в центре мира". Б а р б а р а О г р о д о в с к а КОР ИНТЕРЬЕРА — ПРАЗДНИЧНЫЙ ДЕ­ В прежнее время в польской деревне существо­ вала традиция декорирования домов по с л у ч а ю важ­ нейших праздников. В связи с этим изготовлялись р а з л и ч н ы е у к р а ш е н и я из бумаги и соломы, из ветвей с у ш е н ы х растений и перьев, из птичьих яиц и о б л а ­ ток. К р о м е эстетического эти и з д е л и я и м е л и также магическое значение, играли определенную роль в обрядах, подчеркивали торжественный характер праз­ дника. В о время Р о ж д е с т в а над с т о л о м в е ш а л и з е л е ­ ную ветку сосны или елки, убранную орехами и яб­ локами (так называемый подлазничка). В е ш а л и т а к ж е под потолком шарообразнй „ м и р " из б е л ы х и цвет­ ных облаток, слепленных слюной. Большую роль играли солома, сено и зерно. В у г л у избы ставили снопы, под скатертью клали сено, причем все эти украшения имели богатое символическое значение, играли существенную роль в магнических процеду­ рах, которые д о л ж н ы были обеспечить здоровье, дос­ таток, плодовитость, у р о ж а й . В межвоенный период деревня городской обычай украшения елок. переняла также Во время Пасхи основным праздничным атрибу­ том б ы л и распиенге к у р и н ы е яйца. И х расписывали растительными красками из фруктов, листьев, стеб­ лей р а з л и ч н ы х растений; расписывали воском, скреб­ ли крашеную скорлупу, оклеивали камышовой серд­ цевиной. Писанками одаривали детей. К р о м е того писанки играли известную роль в праздничных играх, а также в процедурах любовной магии и магии уро­ жая. П р о ч н ы е у к р а ш е н и я , часто о б н о в л я е м ы е во время праздников, появились в деревне лишь во второй половине X I X века, когда стали строить дома с т р у ­ бопроводами. Эта давало возможность содержать в чистоте беленые известью стены. На этих стенах раз­ вешивали олеографические картины религиозного со­ держания, у к р а ш е н н ы е л е п н ы м и цветами, н а к л е и в а л и вырезки из цветной бумаги; позднее стали вешать „Макатки" ковры. Наряду с бумажными вырезками характерным украшением интерьера польского деревенского ж и л ь я были развешиваемые под потолком так называемые пауки: шарообразне, конусообразные, многоугольные, вполненные из соломинок, воткнутых в ком глины, воска л и б о теста, и л и ж е и с к у с н о с о е д и н е н н ы х вмес­ те и у к р а ш е н н ы х б у м а ж н ы м и цветами, перьями, г о р о ­ х о м , к о л о с ь я м и и т.п. В н а ч а л е п а у к и и с п о л н я л и т а к ­ ж е обрядовую роль; пофднее по мере развития их форм, они стали уподобляться люстрам в усадьбах и костелах. В настоящее время большинство из описываемых нами украшений, не встречаются у ж е в деревне. В ы ­ п о л н я е м ы е по заказу „Цепелии" они украшают му­ зейные залы, некоторые из них, как напр. б р м а ж н ы е вырезки, украшают квартиры горожан. До сих со­ хранились некоторые праздничные атрибуты, как ел­ ка либо писанки, потеряв, однако, свое магическое и символическое значение. Статью дополняют избранные фрагменты воспо­ м и н а н и й н а р о д н ы х творцов ( п о с т у п и в ш и х на к о н к у р с , о р г а н и з о в а н н ы й в 1974 г о д у „ Ц е п е л и е й " и О б щ е с т в о м друзей мемуарной литературы). 131 1 �ERRATA W artykule E w y Lwowa i Leningradu, Fryś-Piotraszkowej „Polska podpisy pod ilustracjami. grafii Przemysłu i zostały się w została Sztuka Wszystkie Artystycznego Polska ceramika ludowa w zbiorach muzealnych Ludowa" n r 3/4 1 9 8 1 r , z o s t a ł y publikowane Ukraińskiej fotografie Akademii Nauk s. 2 3 4 , obiekty w 1924r.), natomiast na tablicy rysowanej, zbiorach błędnie przeprasza leningradzkich, nazwana Autorkę, a pozostałe Stryszaną Czytelników a w oraz we we Lwowie Ponadto miejscu Stryszawom. wo Lwowie umieszczone i (a Miejscowość Redakcja Leningradzie. Etno­ wykonano p o z . 1-7, 1 6 , 2 1 lwowskich. innym Muzea błędnie dotyczą zbiorów M u z e u m znajdują Stryszawa serdecznie � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a5cdc30e62b848b80a739e75f4f8ee37.pdf b9f501ed66d725c4a46ae4a1b2cff7a5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3365 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3153 Title A name given to the resource Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4, s.134 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK • INSTYTUT SZTUKI • ROK XXXVIII • 1 983 • Nr 3-4 polska sztuka ludowa W R O ZAKŁAD C Ł A W NARODOWY - W A R S Z A W A IMIENIA OSSOLIŃSKICH. K R A K Ó W WYDAWNICTWO POLSKIEJ G D A AKADEMII Ń S K NAUK �CONTENTS Stanisław Węglarz Fathers from Stanisław Węglarz Hermits-folk saints 151 Zbigniew Benedyktowicz Symbolic and c u l t u r a l aspects of the Eas­ tern monasticism (Sacrum and profanurn i n monastic and traditional cultures) . 163 The day of the Head's n a t i v i t y . A c o n t r i ­ bution to the studies on St. John's Feasts 175 On some texts sub-culture 185 Krzysztof K u b i a k Hanna Szewczyk the desert from 135 the Maria Woźniakowa Folk artists diaries Irena B u k o w s k a - F I o r e ń s k a Eugeniusz B ą k — a painter tor from Szopienice Ewa K r a s i ń s k a in the light school-youth of their o w n 199 and sculp­ 215 M a r i a W n ę k . N o w y Sącz. S k r y t k a pocz­ towa 148 227 S t a n i s ł a w Cierniak M y c u r r i c u l u m vitae 241 Danuta Szutkowska The beginning and the end of Cierniak's world 242 S t a n i s ł a w Cierniak Fragments 249 Andrzej L e w a n d o w s k i K i t c h e n rugs SUMMARY РЕЗЮМЕ OF ARTICLES of the diary 251 259 261 R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa, Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jan Krzysztof Makulski, Jerzy Łoziński, Roman Reinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretarz r e d a k c j i — Ewa K o r u l s k a . Redaktor techniczny — Halina Ż e l e c h o w s k a . T ł u m a c z e n i a — Piotr Paszkiewicz, Magdalena I w i ń s k a (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Serwis fotograficzny — Jan Swiderski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/282858adf73d452c8fd7b5b8d164c347.pdf f47e35fe5eec36d7241999f5ef67f00b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:109 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:92 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1955 t.42 cz.1 Description An account of the resource LUD 1955 t.42.cz.1 s.3-8 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text " .;"' .•.... ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA Ll1DOZNA WCZEGO ORGANł< DE LA SOCIETE ZAtOŻONY OGÓLNI':GO POLONAISE W ROKU ZBIORU TOM D'ETHNOLOGIE 1895 XLII ZA ROK 1955' PL WROCt"AW OSKAR KOLBERG 1814-1890 Odbitka portretu z tomu .,Przemyskie", wydanego w 1891 r. z materiałów pośmiertnych przez I. Kopernickiego ZAKtAD IMIENIA WROCł,AW OSSOLIŃ'SKICH 1956 �ł "l, '.' J KOMITET RŁDAKCYJN) K. ZAWISTOWICZ-ADAMSKA, POJNAROWA, J. J. GAJEK. MATUSZEWSKI, M. ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA, T. SZCZURKJEWJCZ. A. KUTRZEł:3A- K. MOSZYŃ'SKI, SPIS RZECZY A. NASZ, l. R o z p r a w y R. REINFlTSS, B. STET.MACHOWSKA " J () REDAKTUH Z E F G A.J ~:K li "" lj.: .1 . l ( Zakład im. Ossolińskich - Wydawnictwo - Wrocław 1957. Nakład 1030+145 egz. Obj. arkuszy wyd. 66,40. arkuszy druk. 62 +20 wklejek. Oddano do skład. 3. IV. 1956. podpisano do druku 8. XII. 1956. druk ukończ. w styczniu 1957. papier druk. sat. kI. V. 70 g. 70X100, Zam.108/165. K-7-3595. Cena cz. 1 i 2 zł 130.-' POZNAJ{rSKA DRUKARNIA NAUKOWA-POZNAŃ. FREDRY 10 I ''', Julian K r z y Ż a n o w ski. Oskar Kolberg i jego dorobek w dziedzinie literatury ludowej Józef G a j e k, Oskar Kolberg jako etnograf. Tadeusz D e I i m :'i t, Stosunek Oskara Kolberga do kultury wsi i jej przemian . Adam G l a p a, Zagadnienie rozwarstwienia wsi wielkopolskiej w świetle opisów odzieży ludowej Oskara Kolberga . , Tadeusz W rób I e w >. k i, Budownictwo ludowe w pracach Oskara _ Kolberga . . . . . . . . . . . . . ( Walerian. S 6 b i s i Co k, Materiały Oskara Kolberga o ludowej kulturze L- materialnej wsi wielkopolskiej w świetle źródeł rękopiśmiennych XVIII w. Maria T u r c z y n o w i c z o w a, Badania etnograficzne Oskara Kolberga na obszarze Wielkiego Księstwa Poznańskiego . .Janusz a p t o ł o w i c z, "Lubelskie" O. Kolberga Maria T r a w i ń s k a, Mazowsze' Stare w świetle badań O. Kolberga i badań współczesnych tego terenu . . . . Zofia S z y f e l b e j n, Próba oceny wartości materiałów Oskara Kolberga dla badali. nad kulturą materialną Kurpiowszczyzny , . Krzysztof W o l s k J, Badania O. Kolberga w dorzeczu średniego Sanu Mieczysław G ł a d y s z, Silesiana w tekach O. Kolberga . . . Kazimiera Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a, "Lud" Kolberga jako źródło do badań nad obrzędowością ludu polskiego Wojciech H e j n o s z, Prace P" r;:olberga pomocą w badaniach nad prawem zwyczajowym .'.;' Adam G l a p a, Wpływ Łużyczanina Smolerja na prace Oskara Kolberga Klemens Kra j e w s k i, Kolbergowska metoda notowania melodii ludowych Witold A r m o n, Zainteresowania O. Kolberga folklorem litewskim. Tadeusz M a l i n o w s k i, Archeologia w dziełach Oskara Kolberga . Kazimierz D o b r (\ w o l s k i, Charakterystyka Sesji Kolbergowskiej . Jan C z e k a n o w s k 1, Konsekwencje słowianoznawcze syntezy antropologicznej . . Tadeusz S e we r y n, Ikonografia etnograficzna Adam R i e g e r, Zagadnienie leksykalnego indeksowania melodii ludo\\'ych II. R e c E' nzj e Za.1f{czkowski\ . 9 35 49 69 115 143 200 21G 249 264 294 307 332 413 421 425 431 446 454 465 522 554 sprawozdania KRATKIJ'E SOOBSZCZENI.JA Instituta Etnografiji A. N. SSSR z. V-VII, X, XIII-XV, XVIII-XX (Włodzimierz Zajqczkowski) . SREDNIEAZJATSKI.J ETNOGRAFICZESKIJ SBORNIK, Trudy InstitU? etnografij i A. N. SSSR im. Mikłucho-Makłaja, t. XXI (Wlodziml€1'Z: Sh. 607 608 �6 7 SIr. SBORNIK MUZEJA ANTROPOŁOGII I ETNOGRAFII, t. XIV, XV (Zofi.a Malewska) . . . . SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA A. N. ZSRR, 1954, z. l, 2 (Zofia Malewska) . . . . . . .. Kowalska-Lewicka). . ... REVISTA DEL INSTIT1JTO ETNOLOGICO NACIONAL, 1943, BOLETIN DE ARQUEOLOGIA (Organi del Servicio Arqueologico Nacional) Bogota 1945 (.4nna Kowalska-Lewicka).. ., Paul R a d i n, Indians of south America (The American Museum of Natural History Science Series, t. III) Nowy Jork 1945 (Anna Kowalska-Lewicka) . . . . P. F e j o s, Ethnography of the Yagua (Viking Fund Publications in Anthropology, nr l) Nowy Jork 1943 (Anna Kowalska-Lewicka) . R S t o p a, Problem języka pigmejskiego (w związku z recenzją artykułów Van Bulcka i O. P. Schebesty). . . . . . . KWARTALNIK IHKM PAN, R. II. nr 1-2 i 3, Warszawa 1954 (Anna Kutrzeba-Pojnarowa) .. . . . . . . . . . LUD, tom XL. Indeks t. I-XXXIX, oprac. przez J. Gajka i Z. Malewską, Poznań 1953 (Leopold Węgrzynowicz) . . . . . WIERCHY, R. 23, PTTK, Kraków 1954 (Anna Kowalska-Lewicka) LINGUA POSNANIENSIS IV; Biuletyn Fonograficzny, Poznań 1953 (Witold Armon). . . . . . . . . . POLSKA SZTUKA LUDOWA, tom VI, VII, PIS, Warszawa (Henryk I Kar Zwolaki.ewicz) p i ń s k a, Polskie (Adam Glapa).. . . ubiory . ludowe . . na . scenie, ... ... " . . . . 1952, 1953 . . Londyn . 1953 T. D e l i m a t, O genezie łodzi klepkowych na Pomorzu. .. Marco P o l o, Opisanie świata, PIW, Warszawa 1954 (Włodzimierz Zojqczkowski) . .. A. M a t y fi i a k, Rozkwit ludoznawstwa na Łużycach J. B u r s z t a. Społeczeństwo i karczma, Warszawa 1951 (Wojciech Hejnosz) . Garncarstwo ludowe na ludowe, płótnie, Warszawa Warszawa 1955 1953 (Tadeusz 795 797 Delimat) III. 644 666 679 j" .t 689 710 J. E. C o r i a t, El hombre deI amazonas y ensayo monografico de loreto, Lima 1943 (Anna Kowalska-Lewicka) . D. B. S t o u t, San bIas cuna acculturation: An introduction (Viking Fund Publications in Anthropology, nr 9) Nowy Jork 1947 (Anna Gajek) druki 643 694 701 Kwaśn;ewicz). W. K o p p e r s, Kultur und Sprache (Roman Stopa) . E'olk-LIV ACTA ETNOLOGICA ET FOLKLORISTICA EUROPEA, t. XIV, XV, XVI (Andrzej Waligórski) . J. S i:i d e r s t r o m, A Sparman,s Ethnographical Collection from James Cook's 2nd Expedition (1772-1775), Stockholm 1939 (Mo.ria Znamierowska-PruJferowa) (Józef E. R e i n f u s s, . W. W. M a w r o d i n, Dookoła Antów, "Sowietskaja Etnografija", 1954, z. 2 (Marian Plezia). . . . . D. D o b r o w o l s k a, Badania etnograficzne nad kulturą klasy robotniczej w ZSRR . CESKY LID, Ceskoslov. Akad. Ved, Praga 1952, 1953, t. I i II (.liry Damborsky i J. NavratH) . . .. .. CESKOSLOVENSKA ETNOGRAFIE, C. S. A. V., Praga R. l, 1953, R. II, 1954 (.lir?) Damborsky i .T. Navratil) . ETHNOGRAPHIA. A Magyar Neprazji Tarsagag Dolyoirata, R. LXIV, 1953 (Jan Reychman) . R Wei s s, Volksln;,nde der Scpweiz, Erlenbach - ZUrich 1946 (Włodzimierz SIr. E. R e i n f u s s, Polskie 609 726 727 729 . , ( 732 733 736 738 749 758 Mu ze a Od Redakcji Muzeum Przyrodniczo-leśne w Białowieży (Edmund Wagner) . Muzeum w Białymstoku (Zofia Bawarska) . Muzeum w Łomży (.ladwiga Krajewska) Muzeum w Grudziądzu (Józef Blachnio) . Muzeum Pomorskie w Toruniu (Kalina Antonowiczowa) . Muzeum Kujawskie we Włocławku (Henryka Królikowska) Muzeum Pomorskie w Gdańsku (Longin Malicki). . Muzeum na wolnym powietrzu we Wdzydzach (Longin Malicki) Muzeum Kaszubskie w Kartuzach (Franciszek Freder) . Muzeum w Kwidzynie (Longin Malicki) . . Muzeum Świętokrzyskie w Kielcach (Aleksandra Dobrowolska) Muzeum w Radomiu (Anna Apanowicz).. -. Muzeum w Darłowie (A. Tarnowski) . Muzeum w Słupsku (Anna Zaborowska) . Muzeum Etnograficzne w Krakowie (Longin Malicki) Muzeum w Nowym Sączu (Stan'isław Radwal) . . .. Muzeum Regionalne im. W. Orkana w Rabce (Sebastian Flizak) Muzeum w Tarnowie (Paulina Chrzanowska) Muzeum Tatrzańskie im. T. Chałubińskiego w Zakopanem (Edyta Starek) Muzeum Muzeum Muzeum Muzeum Muzeum Muzeum Muzeum Muzeum Muzeum Muzeum Muzeum . ... w Zywcu (Jan Studencki) . w Chełmie (Kazimierz Janczykowski) w Lublinie (Janusz Optołowicz) . w Zamościu (Ryszard Splewiński) . w Łowiczu (Henryk Swiqtkowski) w Piotrkowie Trybunalskim (Julian w Sieradzu (Zofia Neymanowa). w Tomaszowie Mazowieckim (Jan P. w Kętrzynie (Zofia Licharewa) . Mazurskie w Olsztynie (A. Klonowski) w Szczytnie (Franciszek Myśliński) . . . Kaczmarek) . . . Dekowski) . . . 801 801 802 803 807 808 815 817 817 819 820 822 825 826 827 830 843 844 845 846 851 854 855 860 861 865 867 869 870 871 875 762 IV. Kro 765 768 Prof. dl' Stanisław 779 782 Zofia Malewska (Olga Gajkowa) .. .... Józef G a je k, Sprawozdanie z udziału w Sesji AN ZSRR. P. 1. K u s z n i e r, Rosyjski atlas historyczno-etnograficzny (tłum. Z. Malewska) . . . . . . . . . . . . L. P. P ~ t a p o w, Badania nad kształtowaniem się socjalistycznych narodow (tłum. Z. l\IIale1.Vska) . . . . . . . . . Józe~ G a j e k, Uwagi do Polskiego Atlasu Etnograficznego.. Konferencja dotycząca Polskiego Atlasu Etnograficznego (O. G.) . 785 787 794 Burszta) Szczotka nika (1912-1954), Chłop-góral, uczony (Józef 879 88-1 886 894 897 899 908 �8 Józef G a j e rl:. Podstawowe teL.)" dotyczące przedmiotu i celu etnografii. . . . . Stanisław B ł a s z c z y k, Uwagi na marginesie badań terenowych nad rolnictwem i hodowlą -- do kwestionariusze: PAE Nr 1. . . J. P a w ł o w ska. Z. S t <1 S 7. C Z a k 6 w n a, Uwagi do kwestionariusza PAE Nr 2. . . . . . . . . K. P i e t k i e w i c L., Ważniejsze imperzy i wystawy sztuki ludowej Ministerstwa Kultury i SL.tuki w roku 1953. . . . . . A. G l a p a, Wystawa Polskiej Sztuki Ludowej w Poznaniu na rok 1954 Sprawozdanie bergowskiej Sprawozdanie Sprawozdanie Sprawozdanie Sprawozdanie Sprawozdanie rok 1954) Sprawozdanie Sprawozdanie 1954--1955) Sprawozdanie 1953) . Sprawozdanie z XXIX Walnego Zgromadzenia PTL oraz Sesji Kol(1954) (H. Bittnerown·a, Z. Staszczakówna). . . z działalności Oddziału Krakowskiego PTL (za rok 1954) z działalności Oddziału PTL "f Limanowej (za rok 1954) z działalności Oddziału PTL w Lublinie (za rok 1954). z działalności Oddziału Lódzkiego PTL (1954) . . . z działalności Oddziału PTL w Mszanie Dolnej (za . . . .. z działalności Oddziału PTL w Olsztynie (za rok 1954) z działalności Oddziału PTL w Poznaniu (za rok . " . . z działalności Oddziału PTL w Toruniu (za lata 1949. .. .. .. z działalności Oddziału PTL w Toruniu (L.a rok 1954). Streszczenia: w języku rosyjskim w języku angielskim w języku niemieckim Spis rycin . Stl. R 909 o z p R A w y 913 922 Y25 935 t. JULIAN 938 94'; 949 950 951 KRZYŻANOWSKI OSKAR KOLBERG I JEGO DOROBEK W DZIEDZINIE LITERATURY LUDOWEJ" I 952 954 955 95; 961 9tH 976 98;~ 9911 , ' Mówić o Oskarze K o l b e r g u w 140 rocznicę jego urodzin charakteryzować jego dorobek jako folklorysty, zwłaszcza zaś dorobek ten oceniać, to sprawa i nieprosta, i niełatwa. Mamy wprawdzie jego monumentalny "Lud", a więc około dwunastu tysięcy stronic druku, ujętych w niemal czterdziestu tomach, niezwykle bogatą encyklopedię wiadomości o życiu chłopa polskiego w połowie XIX W., ale zarówno zwięzły opis naukowy tego' wielkiego dzieła ujęty od strony folklorystyki, jak dotarcie przez to dzieło do jego twórcy, to zadanie z natury rzeczy bardzo trudne, zwłaszcza że nie mamy tutaj nieodzownych, choć pomocniczych narzędzi poznawczych. Nie mamy książki o K o l b e r g u przedstawiającej życie i pracę tego niezwykłego badacza kultury chłopskiej. Zastąpić jej przecież nie mogą doraźne szkice 1. K o p e rnickiego, J. Karłowicza i H. ŁopacińskiegoJ, pisane w latach 1889 i 1890 w związku z pięćdziesięcioleciem pracy, a w rok później z śmiercią K o l b e r g a. Szkice te miały charakter * Artykuly oznaczone gwiaL.dką zostały wygłoszone w formie odczytów na XXIX Walnym Zgromadzeniu PTL i Sesji Kolbergowskiej w Jeleniej Górze 18 VI 1954 r. l L K o p e r n i c k i, Oskar Ko!berg, Kraków 1889; T e n ż e, Przedmowa wydawcy do tomu Kolberga Przemyskie, Kraków 1891; T e n że, Smierć O. Ko!berga, "Wisła" IV, 1890; J. Kar ł o w i c z, Oskar Kolberg, "Wisła" III, 1889; R. L u b i c z, Hieronim Ł o p a c i ń s k i, Oskar Ko!berg, .,Ateneum", t. III, 1890. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ef286aca745ad30caa6d8dec792e83e0.pdf ed031c8dbba148a7c32ba6804c1f43ae Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:105 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:90 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1954 t.41 cz1. Description An account of the resource LUD 1954 t.41 s.2-6 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KOMITET REDAKCYJNY: W. DYNOWSKI, J. GAJEK, A. KUTRZEBA. J. MATUSZEWSKI K. MOSZYŃSKI, A. NASZ, M. PRUFFEROWA, IS. SZCZOTKA) T. SZCZURKIEWICZ, R. REIM'USS SPIS RZECZY B. STELMACHOWSKA Profesor dr Franciszek Bujak Profesor dr Adolf Eustachy Chybiński Jadwiga Chełmińska-Świątkowska 1. Rozprawy. REDAKTOR: JÓZEF GAJEK " ZAKŁAD IMIENIA OSSOLII'lSKICH - WYDA WNICTWO _ WROCŁAW 1954 Tadeusz \X. rób l e w s k i, "Etnografia radzieoka a zagadnienia etnogenezy'\\r świetle prac Stalina o językoznawstwie". . Jerzy K u l c z y c k i, "Teoria matriarchatu w świetle prac radzieckich" Kazimierz M o s z y ń s k i, ,,0 Neurach Herodota" . .j Tadeusz M i l e w s k i, "Swiatopogląd kilku plemion Indian północnoamerykańskich w świetle analizy kategorii rodzaju ich języków" Jan C z e k a n o w s k i, "Syntetyczne szkice V. Kiparsky'ego. Finowie nadbałtyccy i Bałtowie" . Józef G a je k, "Metoda. retrogresywna w etnografii polskiej" Ryszard G a n s i n i e c, "Krystalomancja". ~'Walerian S o b i s i a k, "Zabudowania i inwentarz ruchomy (martwy) , w gospodarstwach dworskich biskupstwa poznańskiego w XVIIXVIII w. w świetle materiału źródłowego" . Józef B iiI'" z t a, "Zagadnienie "nawsia" w osadnictwie wiejskim" Jan Piotr D e k o w s k i, "Badania nad przeszłością kulturalną opoczyńskich miasteczek" Wojciech H e j n o s z, "Patry ja". (przyczynek do porozumiewania się na odległość W dawnych wiekach) Zygmunt K o l a n k o w s k i, "Znamiona bartne klucza iłżeckiego" Józef B u r s z t a, "Znamiona bartne puszczy Wyszkowskiej" . Bohdan B a r a n ,ow s k i, "Wyrok sądu owczarskiego z Zachodniej Wielkqpolski z końca XVIII w." Zygmunt K o l a n k o w s k i, "Sąd owczarski na Mazowszu Płockim w końcu XVIII w.". . . . . . Adam Henryk K a l e t k a, "Zapiski do dziejów sądownictwa owczarskiego" " .... .. Józef B r o d a, "Chłopskie tartaki na Zywiecczyżnie w XVII i XVIII wieku" . . . . .' . . . . . Czesław Ł u c z a k, "Młynarstwo wiejskie na Kujawach Zachodnich od XVI w. do chwili obecnej" . . . . . . Michał Pęk a l s k i, "Miary pola (gruntów) w Urzędowie" .. Longin M a l i c k i, "Drukowanie płócien na Śląsku" Marian G o t k i e w i c z, ,,0 płóciennikach na górnej Orawie" .<•••. str. 36 66 134 15'3 183 '242 257 340 439 499 511 518 530') 538 546 552 555 583 611 613 626 �2 Marian G o tk ie wic z, .,,0 "Knapach" i "Płacienikach" w Chochołowie" . . . . . . . . . Adam G l a p a, "Ubiory chłopskie w księgach cechowych krawcow" Tadeusz S e w e r y n, "Ikonografia etnograficzna" Józef K o s t r z e w s k i, "Kiedy zjawiły się w Polsce krosna poziome?" . . . . . Tadeusz W l' Ó b l e w s ki, "KUka uwag o ,geograficznym zasięgu występowania krosien poziomych i pionowyc.h". . . .' . Roman Rein fu SIS, "Tradycje otwartego o.gtrlłSka.w małopolskIm budownictwie ludowym" . . . . Wanda J o s t o w a, "Tradycyjne pożywienie ludności Podhala" Krystyna T o k a l' z Ó w n a, "Przydomki górali szczawnickich" . . . Kazimierz M o s z y ń s k i, "Z pogranicza zainteresowań przyrodmka i etnologa" . . . . . . ><.PrzemysŁaw B 'li l' C h a r d, Leszek D z i ę .gi e l, "Socha żelazna na PodLas1u" (Odkirycie nowego narzędzia do OI1ki). . . . . Zenon S o b i e raj s k i, "Jak publikować utwory poezji ludowej" (Próba ustalenia pisowni) . . .. . . . . . . . ,Tózef G a je k, "Instrukcja do indeksowania czasopism i ważniejszych . dzieł etnograficznych" . . . . . . . .. L..' Józef G a je k, "Metodyka monograficznego opracowywama stroJow ludowych. . . .. . . . . . Roman R e i n f u s s, "Instrukcja w sprawie materiału ilustracyjnego dla Atlasu Polsk~cn Strojów Ludowych" . . . . ,) . Gerard L a b u d a, "Kilka 'uwag o zadaniach Polskiego Atlasu Etno- + graficznego" . . , Alfred Z arę b a, "Zastosowanie J1icznylch w Szwecji" II. R e c e n z j e . . . . kwestionariusza . . do badań . . . etnogra- Armo";') '. . V. N. B e 1i c e l' Narodnaja odeżda Udmurtow, Materiały k etnogenezu AIk. N. S. S. R. Trudy IiIl'stituta E'1mografii 'im. MikłuchoMakłajatom X, Moskw,a 1951 (Eugeniusz Frankowski) M. R ec h a c z e w, Chołmogorskaja rezba po kósti. ArchangieLsk 1949, (Zofia Malewska) . "CESKY LID" Ceskos1ov. AJkad. Ved. Praha 1946-1951 rocznik 1-6 Z. {Jify Damo()rsk'Jj} 667 677 699 703 728 736 .. CESKO-SLOVENSKA ETNOGRAFIE, C. S. A. V. Praha 1953. . Ewa W r a b c o wa. Radziecka folklorystyka jest nasz.ym wzorem (resume 'referatu z 'I Konferencji czeskich i słowaoklch folklorystów w marcu 1953) (Zofia Malewska) 914 930 . . . . . . . 1, 2 . . l' Tuwanówna) 80a 912 Cimocnowski). 1951 nr '. _ . Paul R i vet et Georges de C l' e q u .i- M o n f o r t: oBibliog,raphie dies langues aymara et kicua. Centre National de la Recherche Scientifique, Paris, 1951 (Tadeusz Milewski) . . . . . . "Le MOrs D'ETHNOGRAPHIE FRANCAiISE". Bulletin de la Societe d'Ethnographie Franl;aises r. 6, nr 1, 'Paris 1952 (Helena Przeslaw- 806 88lt . TE SHJKENCAVET Tirana o i - G o U l' h a n : Evolution et techniques. L'homme et la Editiop: Albin Michel. Paris 1943; str. 367. (Janina Tuwanówna). Andre L e l' 'O i - G IQ. U r h a n: Evolution et techniques. Milieu et Techniques. Edition Albin Michel, ParLs 194'5; str. 512: (Janina 797 847 855 878 . I l'NSTITUTIT (Wacław 767 831 Fischerowa) Andre .•..L e matiere. 755 908 . Emilia BULETIN 746 s p r a wo z d a n i a. . Otakar N a h o d i l, Krytyka pewnych teorii idealistycznych o pochodzeniu religii (Zofia Malewska) Olga Sk a l n i k o w a, Zagadnienie zbadania kultury i życia czeskich i słowackich górników (Zofia Malewska) . Ludwik K u n z, Kobza, szkic o ludowych instrumentach muzycznych Dymitr K a it" o n d ż a ł o w, Madarski jeździec. Z zagadnień etnogenezy Bułgarów (Zofia Malewska.) . . Rozwój zorganizowanych badań terenowy,ch czechosłowackich etnografów (tłum. Emilia Fischerowa) " . Rezolucja III-ej ogólno-państwowej konferencji roboczej czechosłowackich etnografów (tłum. Emilia Fiscnerowa). . . . Antropologia (przedmowa Wojciecha F e t t e l' a do artykułu M. F. N e s t u r c h a z WIELKIEJ SOWIECKIEJ ENCYKLOPEDII (tłum. 635 639 647 823 Etnografia w pierwszych 12 tomach drugie~o wydania ,,~IELKIEJ ENCYKJLOPEDII RADZIECKIlEJ" (Eugemusz Frankowskt) "SOWIIETSKAJA E'I1NOGRA!FIJA" wyd. A.N. Z. S. S. R. Moskwa 1950 zeszyt 1--4 (Zofia Malewska). . . . . . . . . SOWI:ETSKAJA ETNOGRAFIJA" 1951 r. z. 1-3 (Maria Frankowska) ",SOWlJETSKAJA E'I1NOGRAFIJA" 1951 r. z. 4 (Tadeusz Wróblewski) ;,TRUDY :LNSTITUTA ETNOGRAFII I,M. MliKŁUCHO-MĄKŁAJA'.' .. Nowa seria tom I - XVIII, Moskwa-'Lemngrad 1-947-1'952 (Wttold Str. I t I l I. ( 1 ska) . . . . . . . . . . . . . . "BULLETIN de l'INSTITUT FRANCAIS d'AFRIQUE NOIRE" Dakar 1952 nr. 3 (Maria Frankowska) "BULLETIN de la SOCllf:T:E: ROYALE BELGE d'ANTHROPOLOGI:E et de PREHlISTOI'RE r. 1949-50, t. XL-XLI (Helena Przeslawska) "ANTHROPOS" Revue Internationale d'Ethnolog.ie et de L1nguistique Szwajcaria. Anthropos-Institut, 19'53 t. XLVUr (Tadeusz Wróblewski) . Hakan Fe 932 933 934 935 936 937 94-0 941 953 961 965 PROCES- VERBAUX MENSUELS DE LA SOClf:TE DAUPHINOrSE' D'ETHNOLOGI,E ETD'ARCHEOLOGIE, lo952r. 27 (Helena Prze.sławska) Str. 968 971 974 977 l' n h o l m, Ljustęrfiske. Znamierowska- Priifferowa) Stockholm 1952, t. VI. (Maria "MAN" A Monthly Record of AnthrQPOloglcal SCience. Londyn 1952. Vol. LN. Art. 1-'120 ,(Helena Przesławska) . ,,'PRIMITIiViE MAN". Quarterly Bulletin of the catholic Anthropological Conference. WashilIlgton 1952. Vol. 25 nr. 1-.2 (Helena Prze- 990 992 sławska) 999 "HAN.DBOOK of SOUTH A!MERiICAN INDIANS" Smithsonian Institution. Washington, 1946-1950 '(Anna Kowalska-Lewicka) . . 1004 Harry T s c h o p i k, JR., The Aymara of Chuccuito, Peru, AIIlth:ro,pological Papers of the Amer,ican Museum of Natural Hi'story. New York Vol. 44 part. II (Anna Kowalska-Lewicka) 1008 ,.PRZEGLĄD ANTROPOLOGICZNY"tom I-XX (Franciszek Wokroj) 1009 Józef M a t u s z e w 5 k i, Arty\kuły słowiańskie "Zwierciadła Saskiego", Poznań 1948 (Władysław Sobociński) . loa �5 4 Str. Franciszek S ł a w s k i, Słownik etymologiczny języka polskiego, zeszyt 1 (A-Czar). Kraków 1952 (Tadeusz Milewski) . Pierwszy zeszyt "Słownika etymologicznego języka polskiego" Franciszka S ł a w s k i e g o wobec "Słownika etymologicznego języka polskiego" A. B r li c k n e r a (Kazimierz Moszyński) . Henryk U ł a s z y n, Pochodzenie etniczne nazwy Ukrainiec. Ł. T. N. Łódź 1947 (Zenon Sobierajski) . Sebastian Fabian K lon o w i c, Flis. Bib!. Nar. Wrocław 1951 (Józef Mitkowski) . Anzelm G o s t o m s k i, Gospodarstwo. Mitkowski) Stanisław (Zofia Bib!. Nar. Wrocław 1951 (Józef . . A l' n o l d, Geografia Semrau) historyczna Polski. Warszawa 1951 . Bohdan B a r a n o w s k i, Znajomość Wschodu w dawnej Polsce do XVIII w. Ł. T. N. Łódź 1950 (Jan Reychman) Jan F i ja ł e k, Pabianice i włość pabianicka w II połowie XVII i XVIII w. Instytut Historyczny U. Ł. Łódź 1952 (Zofia Libiszowska) 1019 1020 1023 1024 ~. I \~ . 1031 1035 A. P l' Z Yb o ś, Powstanie Kotski Napierski'ego 1651 r. Jan R e y c hm a n, W .spr.awie Illowych >badań nad ;przeszłością 'ruchów s!połecz1038 Illych n,a Podhalu. Wierchy, t. 2Q, 1950/51 (Janina Bieniarzówna) Stanisław S z c z o t k a, Powstanie chłopskie pod wodzą Kostki Na1041 pierskiego, Warszawa 1951 (Janina Bieniarzówna) 1044 Józef B u r s z t a, Wieś i karczma, Warszawa 1950 (Józef Gajek) . Agnieszka D o b r o w o l s k a, Ikonografia ludowej odzieży zach. sło1046 wiań!Skiej. Pamiętnik Słowiański II. Kraków 1951 (Józef Gajek) Krystyna P i e l' a d z k a, Uwagi o bartnictwie na Łużycach. Pamiętnik 1049 Słowiański l. Kraków 1949 (Anna Kutrzeba) Władysław R u si ńs ki, Tkactwo lniane na Śląsku do 1850 roku. 1049 Przegląd Zachodni nr 11/12. Poznań 1949 (Józef Burszta) Jan Żołna-M a n u g i e w i c z, Polski strój ludowy. Wiedza i Zycie 1053 nr 11. Warszawa 1951 (Franciszek Kotula) . "ATLAS POLSKICH STROJOW LUDOWYCH" Adam G l a p a, Strój 1056 szamotuiski, (Ludwik Gomolec) 1066 Adam G l a p a, Odpowiedź na recenzję'· Vnodzimierz H o ł u b o w i c z, Garncarstwo wiejskie zachodnich tere1068 nów Białorusi. Prace historyczne tom 3/4. Toruń 1950 (Józef Gajek) Ksawery P i w o c k i, O historycznej genezie polskiej sztuki ludowej. Wrocław, 1953. Studia z historii sztuki polskiej tom 1. (HeLena 107i} Przesławska) "POLSKA SZTUKA LUDOWA" rocznik I-V Państwowy Instytut :Sztuki., Warszawa-Kraków 1947-51 (Henryk Zwolakiewicz) Rachmiel B r a n d waj n, La langue et l'esthetique de Proudhon. Prace W. T. N. Wrocław 1952 (Stanislaw Gniadek) . "PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE" tom VIII-IX Łódź, Lublin 1950/51 (Jan Szczepański) . Adolf N a s z, Żarna wczesnodziejowe. Polskie Tow. Archeo!. Warszawa, Wrocław 1950 (Jerzy Pogonowski) . .', 1026 1029 1079 1094 1096 1104 Str. lU. Muzea I l I , ~. Maria ~ l' a.n k o w s k a, Osiągnięcia etn:),grafkznego muzeoznawstwa radZ1ecklego . . . . . . Alfred Z a l' ę b a, Uwagi o muzeach skandyn~wskich Jan. M a n u g.i e w i c z, Muzeum Kultur Ludowych Jamna -.Kra J e w s k a~ Sprawozdanie z działalności Muzeum Etnograf1Cznego w ŁodZI . Maria Z n a m i e l' o w s k a - P l' li'f f e'r o .; a, Dział 'Etn~graficzn;' Muzeum Pomorskiego w Toruniu Ryszard Kuk i e r, Z '~ystawy stroj'ów iudowYCh północnej Polski w Muzeum PomorskIm w Toruniu . ,Stanisław B ł a s z c z y k, Sprawozdanie z działalnoŚci Muze~m Naro~ dowego w POZna?1U w zakresie Działu Kultury i Sztuki Ludowej Alfons K o wal SkI, Sprawozdanie z działalności Muzeum w Mię~ dzyrzeczu. . . Franciszek K o t u l a, Spra~ozd~nie 'z działalności Mu'zeu~ w' Rze~ szowie . . . . . Jan1:lsz O p t o ł o w i c z, Sprawozdani~ z działalnoś~i Działu Etnograf~cz~ego Muzeum Lubelskiego . . . KazImIerz G o t t f l' i e d, Muzeum w Jarosławiu Krzysztof Wo l s k i, Muzeum w Przemyślu S. S t e f a .ń.s k i, Muzeum w Sanoku, Wy,staw; "Sztuka 'l:ud~wa Ziemi SanockIej w Muzeum w Sanoku" Jan Piotr D e k o w s k,i, Muzeum w Tom~szo";"ie Mazo~ieckim L. (O. (Sebastwn ł 1166 1171 1176 1178 1183 1184 1188 1189 1190 1193 1195 IV. Kro n i ka Kaz;i:nierz P i e t k i e w .ic z, Wystawy i konkursy s'ztu'ki ludowej Mimsterstwa Kultury 1 Sztuki w r. 1950, 1951 . . . Kazimierz P i e t k i e w i c z, Wystawy i konkursy sztuki ludowej w 1952 r. . . . . . . . . . . . Wyci;ąg, z protokółu XXV Walnego Zgromadzenia P. T: L. (O. G.) Protok<;Jł z XXVI Walnego Zgromadzenia P. T. L. (O. G.)·. . Protokoł z XXVII Walnego Zgromadzenia P. T. L. (O. G.) Wyciąg z p~tokołt~ XXVIII Walnego Zgromadzenia P. T. G.) Sprawozdallle z dZIałalności Oddziału Krakowskiego P. T. L. (194819152r.) '(Anna KowaLska-Lewicka) . . . . . . . . Sprawozdanie z działalności Oddziału krakowskiego P. T. L. za okres cd 1. VI, 1953'-1. VI. 19154(Anna Kowalska-Lewicka) . . . Sprawozd~llle z. pracy Oddziału P. T. L. w Mszanie Dolnej 1953 r. , 1106 1134 1164 Fltzak) . . . . . . . Spra;vozdallle z działalności Oddziału sude~klego P T. L .; Jel~niej' Gorze za 19i53 r. (Seweryn Gersten) . Sprawozdanie z pracy Oddziału śląskiego P. T. L. za 1953 r. (Maria Suboczowa) . . Sprawo.zda<ni~z d~iałaln~ści Oddziału :.vro~ławskieg~ P. (Halma Btttnerowna) . . . . . . . T. L.' za 1953 r~ Sprawozdanie z działalności Oddziału poznańskiego P. T. L. za lata 1949--195.2 (Helena Wankowicz-Taige). . . . . Sprawoz?ame z działalności Oddziału poznańskiego P. T. L. za 1953 r. (Stamslaw Sprawozdanie (Kazimiera Blaszczyk) z działalności . . Oddziału Zawistowicz-Adamska) . łódzkiego P. T. L. za 1953 r. 1198 1209 1216 1219 1225 1229 1236 1242 1245 1246 1248 1250 1251 1253 1254. �Sprawozdanie z działalności {Janusz Swieiy) Sprawozdanie . . z działalności lina Antonowiczowa) . Oddziału P. T. L. w Lublinie Oddziału P. T. L. w Toruniu 1255 . 1953 r. (Ka- .. Sprawozdanie z prac w Archiwum P. T. L. (Helena Przeslawska) . Sprawozdanie z badań terenowYIch Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w 1952 r. (O. G.) ... Sprawozdanie z konferencji w sprawie badań ferenowych nad rolnictwemi hodowlą z dnia 9---10 V. 19531'. (O. G.) . . Sprawozdanie z prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym za okres 1947-1953' r. (Zofia Staszczak6wna). . . . . .'. "SBRAWOZDANIA Z CZYNNOŚCIl I PRAC POLSKIEJ AKADEMII NAUK" rok I nr l, 2, Warszawa 1953 (O. G.) . "KWARTALNIK HISTORII KULTURY MATERIIALNEJ" rok I nr 1,2, Warszawa 1953 {O. G.) W sprawie księgi jubileuszowej ku czci Oskara K o l b e l' g a . 1256 1258 1259 PROFESOR DR FRANCISZEK BUJAK 1266 Z szeregów uczonych polskich ubył profesor dr Franciszek Bujak. Dnia 22 marca 1953 r. zmarł w Krakowie uczony wielkiej miary, bada'cz o szerokim wachlarzu zainteresowań, czołowy polski historyk dziejów gospodarczych, organizator zbiorowych poczynań badawczych i edytorskich, członek czynny b. Polskiej Akademii Umiejętności, członek honorowy iPolskiego Towarzystwa Ludoznawczego, współpracownik całego szeregu naukowych organizacyj polskich i zagranicznych .. Zainteresowania naukowe Bujaka niejednokrotnie doprowadzały go na pogranicze historii i etnografii. Niektóre z jego prac znane są etnografom i długo jeszcze będą im służyć pomocą przy podejmowaniu badań z zakresu ich dyscypliny. Przynoszą one - jak Studia n{1d osadnictwem Ma!opols-ki (Kraków 1905), czy Hi- 1280 128~ 1284 1283 V. Ró żne Resume: w języku rosyjskim (Zofia Malewska) w języku angielskim (Andrzej Walig6rski) Ilndeks rzeczowy :Indeks ellnogeogral£iczny I!ndeks osobowy . . . Wy<kaz instytucj,i naukowYi::h Wy<kaz czasopism Spis rycin U wag str. za 1953 r. a: Tom XLI "Ludu" sklada się z 2 vol. (vol .. 1 obejmuje prawy, vol. 2 - pozostale działy). 1287 1359 1423 1442 1455 1475 1477 1478 roz- storia .,l. .) It :·,,/, .~ • 1 J ,t· ; osadnictwa ziem polskich w (Warszawa 1920) syntetyczne ujęcia ważnych dla etnografów problemów dziejowych, Prof. dr Franciszek Bujak inne jak Maszkienice (Kraków 1901, cz. II 1914), Limanowa (Kraków 1902) i Żmiqca (Kraków 1903) - stanowiły przez okres prawie półwiekowy wzór monografii lokalnych, które niejednokrotnie były wyj{orzystywane przy etnograficznych badaniach terenowych i poważnie na ich ujęciu i wynikach zaciążyły. Osobno wymienimy drukowane przez Bujaka na łamach Ludu przyczynki archiwalne, rzucające promień światła na pewne sprawy, zwłaszcza obyczajowe i społeczne, w zamierzchłej przeszłości. Oto one: krótkim zarysie � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ae491c6041b61f6766b4b6db5ce6a675.pdf 81ee323fcd754b586b1c0007f1d5130a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:106 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:91 Title A name given to the resource Różne / LUD 1954 t.41 cz.1 Description An account of the resource LUD 1954 t.41 s.1287-1480 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1286 "Ze studiów nad tekami KoLberga". "WpŁyw O. KoLberga na następne pokoLenie etnografów". "Romantyczna i pozywistyc.zna postawa spoŁeczeństwa rl ludowej". t kulturaLnych l "Z historii "Prace wych, terrninów: lub wykazujqce rozprawy na na wsi tle Ludowość, będące prac O. Ludoznawstwo, wynikiem Kolberga wobec etnografia, współczesnych zjawisko ew ol foLkLor". badań u cj i kultury tereno- BPYEJIEBCKH stosunków Powyższy wykaz tematów nie jest rzecz prosta obowiązujący ani pełny. stanowi ledwie szkic tej tematyki, która poza przyczynkami biograficznymi powinna wejść do 42 tomu "Ludu". Zwracając się tym pismem do wszystkich etnografów Redakcja ma nadzieję, że znajdzie ono żywy oddźwięk - tom zaś XLII "Ludu" wypełni tę Inkę, jaka istnieje w zakresie opracowań biograficznych, związanych z centralną postacią etnograf.ii polskiej (1814-1890) ubiegłego wieku, jaką był Oskar Kolberg. Obok projektowanego tomu "Ludu", Polskie Towarzystwo Ludoznawcze przygotowuje obecnie do druku korespondencję O. Kolberga w ramach "Prac i Materiałów Etnograficznych"; Towarzystwo posiada w Archiwum teki Kolberga, które zostały oddane w depozyt przez Polską Akademię Nauk i z których można koszystać na miejscu. Poznań. dnia 15 września 1953 r. Za Komitet sekretarz generalny _ A. Nasz TAJlEYlli polskiej". COBETCKAH 3THOrPA¢MH M llPOEnEMA 3THOrEHE3A B OCBEIUEHliU1 TPY,1J;A J1. B. CTAnMHA ITO H3bIKOBE,1J;EHMlO (KpaTKoe 1013JlO}KeHlo1e). I1pHHLVofnvIH.'lbHyłO 6.'leM óa3Y H'CC.'lep;OBaHHR COCTaBJIReT P;.'lR 9THorpaqmH pWlecKOM xapaKTepe M. B. CTaTbR J1 CTa.'lHHa CMellIaHHOM prezes J. Gajek CTaTblH 9Ta COBepllIJ1.'la BHCTHKe, HO TaK:>Ke rrpe:>Kp;e pop;CTBeHHbIM .'leHHH J1 B Bcero HaY'IHOrO HCC.'lep;OBaHJ1H Cpep;J1 MHOrOqHC.'leHHbIX f .' ) CBOM 9TarrbI: H. Mappa. p;OK.'lap;OB C. A. pop;a HapO,LIHbIM, 9TOM oOpalIJ;aeT B pap;pyrJ1M orrpep;e- HB.'lHeTCR 9TMM Ha 06LIJ;J1M rrp06.'leMoM. ce6H H. J1 H. J1CC.'le- HeOÓXOp;J1MOCTJ1 BHJ1MaHJ1e Qe6oKcapOBa J1CC.'lep;OBaHMH rrpOB.'leM M. B. CTa.'lJ1Ha 'ITO K H3bIKaM OT R3bIKOB JJ;OK.'laJJ;aY!3'bHCHHłOT no B p;a.'lbHeMllIJ1X 9THoreHe3a, TOKapeBa MeTop;a B Tpy p;e MappH3Ma HeOÓXOp;J1MOCTb J1HTepecylOLIJ;HXCH H3bIKOBep;eHJ1Y! OT R3bIKOB MeHJ1 K H3bIKaM aBTopbl B KpH- COKpyllIalOLIJ;aR J1 B pa60Tax MeTop;a rrp06.'leM 9THOrpa¢J1'IeCKOrO HaXOp;HlIJ;J1eCH MapKCJ13Ma M. - HayKax. ITpoHB.'leHJ1eM y'IeHbIX J1p;eO.'lOrJ1'IeCKJ1M pe¢epaT C'IeT rrpo06 HCTO- B "ITpaBp;e" O R3blKe J1CTOpH'IeCKHX Tpyp;ax. COBeTCKHX TeMy r. 3a HeM .'lJ1KBJ1p;a:O;J1RT. Ha3. C'be3p; reHe3a. HayKy p;HC:O;Hrr.'lJ1HaM YKa3blBaeT p;OBaHJ1RX H Hay'IHblX Ha 1950 B .'lJ1HfBJ1CTJ1'IeCKJ1X COOTBeTCTBeHHOfO B y'IaCTKe HOBylO CTa.'lHHa Be.'lJ1KOe p;e.'lO He TO.'lbKO B COBeTCKOM .'lJ1Hr- KpJ1TJ1Ka HC.'lep;ylOLIJ;aH 60Tax M. B. npOJ1CXO:>Kp;eHJ1H Hapop;oB. rry6.'lJ1KOBaHHaR TJ1'IeCKJ1 o:o;eHJ1BaeT T. Ha3. Redakcyjny: 9THoreHeTWleCKHX y'IeHHe pa3BJ1TMe rr.'leMeHJ1, Hapop;HbIX 9THO- rrOp;TBep:>KeHJ1H HaR3blKa J1MeeT OT R3bIKOB K H3bIKaM C.'leJJ;yłOlIJ;HM 06pa30M: "H3bIK II.'le- Ha:O;J1J1, B03HH- �1286 "Ze studiów nad tekami Kolberga". O. Kolberga na następne pokolenie "Wpływ "Romantyc.zna i pozywistyczna postawa etnografów". społeczeństwa wobec kultury ludowej". I \ I iI : i l j ! " "Z historii terminów: ludowość, "Prace będące wych, lub rozprawy wykazujące kulturalnych na tle prac na wsi ludoznawstwo, wynikiem O. Kolberga etnografia, współczesnych zjawisko folklor". badań tereno- e w o l u c j i stosunków 13PYEJIEBCKH Powyższy wykaz tematów nie jest rzecz prosta obowiązujący ani pełny, stanowi ledwie szkic tej tematyki, która poza przyczynkami biograficznymi powinna wejść do 42 tomu "Ludu". Zwracając się tym pismem do wszystkich etnografów Redakcja ma nadzieję, że znajdzie ono żywy oddźwięk - tom zaś XLII "Ludu" wypełni tę lukę, jaka istnieje w zakresie opracowań biograficznych, związanych z centralną postacią etnografii polskiej (1814-1890) ubiegłego wieku, jaką był Oskar Kolberg. Obok projektowanego tomu "Ludu", Polskie Towarzystwo Ludoznawcze przygotowuje obecnie do druku korespondencję O. Kolberga w ramach "Prac i Materiałów Etnograficznych"; Towarzystwo posiada w Archiwum teki Kolberga, które zostały oddane w depozyt przez Polską Akademię Nauk i z których można koszystać na miejscu, Poznań, dni·a 15 września 1953 r, Za Komitet sekretarz generalny • A. Nasz T A.UEYlli polskiej". COBETCKAH 3THOrPA¢MH M ITPOBnEMA 3THOrEHE3A B OCBEIllEHMJ.1 TPY,l(A M. B. CTAnJ.1HA ITO H3bIKOBE,l(EHMłO (KpaTKoe ITpMHI.J;J1nJ'IlVlbHylO 6JleM xapaKTepe M. B. CTaTbR TMqeCKM prezes J. Gajek I1CCJ'Ie)l;OB3HMR 3THoreHeTMqeCKMX COCT3BJIReT )l;JIR 3THOrpa¢MJ1 pJ1'ieCKOM Redakcyjny: 633Y 113J10>KeHl1e). CTaTbIR J1 CTaJIMHa oI.J;eHY1BaeT T. Ha3. BJ1CTMKe, HO TaK2Ke HOBylO CTaJIMHa 1'950 B HayKy r. npe2K)l;e pO)J;cTBeHHbIM O R3bIKe JleHMR B MCTOpJ1'IeCKMX HayKax. COOTBeTCTBeHHoro B yqaCTKe COBeTCKJ1X MHOrO'U:lCJIeHHbIX up;eoJIOrUQeCKJ1M • I reHe3a. CqeT pe¢epaT B A. 06palI.J;aeT TOKapeBa MeTop;a pop;a HapOp;HbIM, nOM )l;pyrMM anpe)l;e- U MCCJIe- He06xo)l;J1MOCTU RBJIReTCR MHTepecylOlI.J;uxCR C. no B pa- B )J;aJlbHeMrnMX 3THoreHe3a, 3TJ1M Ha rrp06JIeMOM. ce6R H. H. 06lI.J;UM BHJ1MaHJ1e 'Ie60KcapOBa UCCJIe)J;OBaHJ1R rrpOBJIeM M. B. R3bII<OBe)l;eHUJ1 OT R3bIKOB MeHU K R3bIKaM aBTopbI MeTO)l;a )l;OKJIa)l;oB HaXO)l;RlI.J;J1eCR B Tpy)l;e MapKCU3Ma Mappa. COKpyrnalOlI.J;aR Heo6xo)l;MMOCTb IIpoRBJIeHJ1eM yqeHbIX 3THorpaqmQeCKOrO CBOM 3TanbI: • Tpy)l;ax. Cpe)l;M 'reMy HayqHOrO MCCJIep;OBaHMR np06JIeM C'be3)l; Ha H. MappM3Ma JIJ1HrBJ1CTJ1qeCKMX M B pa60Tax )l;MCU;J1nJIJ1HaM YKa3bIBaeT )l;OBaHJ1RX M HayqHbIX M. - KpM- BeJIMKOe )l;eJIO He TOJIbKO B COBeTCKOM JIJ1Hr- M Bcero HapO)l;OB. B "ITpaB)J;e" KpJ1TMKa J1CJIe)l;ylOlI.J;aR 3a HeM JIJ1KBJ1)l;aU;MRT. Ha3. 60Tax 06 MCTO- npoJ1CX02K)l;eHJ1J1 ny6JIMKOBaHHaR 3TaCOBeprnJ1JIa M. B. yqeHMe CMernaHHOM npo- CTaJlJ1Ha 'ITO K R3bIKaM OT R3bIKOB 3THO- rrOp;TBep2KeHUR pa3BUTJ1e nJleMeHJ1, HapO)l;HbIX R3bIKa UMeeT OT R3bIKOB K R3bIKaM p;OKJIa)l;a J13'bHCHRlOT CJle.1lylOlI.J;UM 06pa30M: "H3bIK Ha- rrJIe- Hau;uu, B03HU- �1289 1288 KaeT pa3BMBaeTCR M BMTMeM O,D;HOBpeMeHHO C B03HMKKHOBeHJ1eM 06~eCTBa. 3TanbI cy~eCTBYIO~Me M.MeIOT COOTBeTCTBI1J1 B pa3BJ1TMM pO,D;hI, HaI..\J1M.). Pa3BYfTl1e CKI1X rpynn KaK BJIap:eJIb'łeCKMM Ka)Kp:aJl -rypbI M epeop:aJI'bHbIM Hapop:OB B p:OJI)KHbI x03J1iicTBeHHo-KY Toro Topble BbI,n;eJIJlIOTCJI cy~ecTBYIOT ,n;aHHoi1: TeppHTopHH Typax Hapop:OB, HoweHMIO tlecKHX K HRTJ1IO KyJIb'l'ypHbIX 'IecKoii MeTO)), I1MeeT CBBOIO cne- I1CCJIeI\OBaHMJI 3THorpaepHJI RBJIJlłOTCR C03,n;aHHblX pa3JIM'łaeT TpOnH'łecKyIO H )),p. TeppHTopHH, KOJIYf'IeCTBy Cxo,n;CTBa B HCTOpH- npOTYfBOOOJIOJKHbI 6YPJKya3Hoi1: 01'- J1CTOpHKOno- 3THorpaepJ1- J1CCJIe,n;OBaHJ1MB 3THorpaepHM. Ha TeMy 06pa30M rrpOJ1CXO)Kp:eHMR XPOHJ1KH, cpeP:HeBeKOBaJl 3THOreHeTYf'łCKJ1e CJIep:yeT B MHepax OT,n;eJIbHblX p:aHHble TO)Ke 06paTHTb J1 HapOP:HbIX Hapop:OB. xyp:O)KeCTBeHHaR 3aMbICJIbI. ,n;OJI)KeH apxeOJIOrYfqecKYfe Ky.TIbTypbI. cop:ep)Ka~YfeCJI CpeP:HeBeKO- JIYfTepaTypa 3THOreHeTJ1Ka rrpep:a- ,!\OJI)KHa co.n;ep6blTb Tl.I..\aTeJIbHO MCCJIe.n;OBaHa. WCCJIe,n;OBaHHJI 3THoreHe3a npJ1 Hapo,n;OB. ero 113JlO>KeHl1e). I apxaT". ., ycrrewHo KOTOpaJl pa3BHBaTbCJI 3aHJ1MaeTCfł TOJIhKO H3)"IeHJ1eM no pa60TaM B f ).: HacTORl.I..\eii M. O. K rJIaBe 'ITO pblX cy~ecTBoBaHHJI KOTopble nepe:mJ1BaIOT CTpOR TaK 3Tan Ha 6bl npo'ł. MHoro cpe,u.Yf HeKOTO- C'łJ1TaTb HanpaBJIeHJ1J1M nanaM 6yp)Kya3Hoii CTpOJl. cpe)),J1 caMbIX np06eJIOB MaTepJ1HCKHe BbIBO,n;bl "HJ13WHe" TeopHłO rJIy60Ko OCHOBaHYfJ1 3TJ1X 6bl HeHC- ,u.OKa3a- rro,u.pbIBaeT HeBCe06~J1M MaTpJ1apXaJlbHOrO M. HMeeT cqHTaeMOro nOJlY'łHJlJ1Cb Ha3blBaeMble nOJIO)Ke- MaTpHapxaTa CTpOJl 6bIJlO a6co.TIIOTHO HeKOTopbIM 'ITO BCTpe'laIOTCJI CTaporo ,I\a)Ke no OCHOBHoe Hapo,n;oB CTpoeM. J1 B 3TOM CJIy'łae npe,u.rrOJlaralOT, xaTa CTpOR "MaTpH- He.n;ocTaToK MaTpJ1apXaTa, B03MO)KHO po,u.oBoro TJ1H, o,u.HaKo C1'OpOH. MaTpHapXaJIbHOrO Bce06l.I..\HoCTJ1 B ,u.OKa3aTeJIbCTBaX J13JIo:me- Tpy,u.a np06JleMbI rrp06JIeMaTJ1KH cOBpeMeHHblx .n;peBHJ1M 06l.I..\eCTBeHHblM epOpMbI YfHTepnpeTMpyeT 06cy)K,u.eHHIO nepBo6blTHbIX a6COJIIOTHOii TeM, paccMaTpHBalO- III OTHOCHTeJIbHO meritum Yf rro,u.Jle)Ka~J1X TeJlbCTB aBTop OCB e H a H nO,u.'łepKHBaeT, HblX B e H a, CHCTeMaTH"'łeCKOe 1948). fJlaBa HJ1e oc a TaK)KO (MocKBa-JIeHHHrpa,!\ \ • O. K M. MaTpYfapXaTa, II H 3HI.J;J1KJIOrre,u.J1"'łeCKH-HcTopHorpaepJ1qeCKOrO paCbI PeJIHKTbl KyJlbTypHbIX pa3BH06paTHble HayKH. OT'łeTJlHBO MaTpHapHapo,u.OB MaTepJ1Ka. CJIe,I\yeT MoryT co,n;eMCTBJ1J1 3THorpaepm.1, KyJIbTypbI HHe KyJIbno pe3YJIb1'aTOM 'ITO KO- OT'-leT l.I..\YfX np06JIeMy 06I.I..\J1X M pa3JIH'łHbIX Ilop:qepKHyTb, rrpJ1HI..\MnHJlJIbHO apxeoJIorHeii co,u.ep)KM.T Ky JIb- MCTOpYfKO-CpaBHMTeJIbHblM 06JIacTRx op:HaKO CpaBHJ.l:TeJIbHbIM BHJ1MaHJ1e Ha p:aHHble }KaT n o s 3JI.eMeHTOB. Hapop:aM, 3THOrpaepM'łeCKHX J1 Bblp:eJIeHHble Bble t h KOHKpeTHoMy B TaKHX KpyroB, (KpaTI~oe TPY)lOB. (pO)),OBOM, pa6o- WKOJIOM. y'łHTbrBaTb HHJIX e apKTYfqecKyIO, KyJIbTypHbIX 'reppHTOpYfH paCCMa- fJIaBa COBeTCKaa 30HbI: JKYfBY~HX TEOPMH MATPMAPXATA B OCBEIII,EHMM COBETCKMX HAyqHbIX Ha- 3THJ1'łe- 3TanOB, MCTOpYfKO-KyJIbTypHble rrpOI..\eCCOB. CJIep:yeT Ky JIbTypHbIe KaK 6JIaro,n;apR cocep:HYfM nOHI1MaeMbIX epopMaI..\YfJ1, nOJIb30BaTbCfl JIbTypHble KpOMe TaK 3THorpaepl1'łeCKl1e OI.J;eHKe KyJIbTyp J13bIKa CTpOM). nOHYfMaeMaR Ky JIbTYPY. pa3BYlTJ111 (pO,D;bI, nJIeMeHa, MCTOpM'łeCKHX nOCJIe,D;OBaTeJIbHbIe rpynna, I..\MepM'łecKyIO MeTop:OM. Yf nepeMeHbI. npOYfCXO,D;JlT B paMax TpJ1BaeMbIX B 06~eCTBa: KY JIb 'łMIJ;Kl1 E)KJ1 pa3- YI no.n;'łepKHYTb, C orOBopKoii H 60Jlee 'ITO TeOpHJI HJIH MeHee BbI,u.aIOl.I..\erOCJI B CneI..\HepJ1'łeCKJ1X KOHKpeTHbIX coxpaHReT MaTpJ1apXaTa, OTHOCJ1TeJlbHO 6e3yCJIOBHo:i1 BCe :me H H,u.eOJIOrJ1'łeCKOe CTpOJlX CBOe rJIy60Koe, 3Ha'łeHHe. nOCTaBJleHHaJl Bce06l.I..\HoCTJ1 3Toro 3Ha'leHHR nepB06bITHoi1: )KeH~J1HbI 06~J1HbI TeOpeTJ1qecKH-no3HaBaTe.TIbHOe - �1290 BbIBO,[lbI rrOJly'-IeHHble JIHTepaTypHbIX H HCTopHorpacPH'-IeCKHX MaTepHaJIOB H rrpHHy:tK,[IalOT nepe,LIOBbIX B BH,[Ie Ha CHOBaHvU1 MaTpv1apXaJIbHbIX 3THorpacPH'-IeCKHX Hac COrJIaCHTbCfl rrepB06bITHbIX rrpaBMJIbHOrO ee 6JIeMbI B rrpe:tK,LIe Bcero o606r.u;alOr.u;eM nO,LI'-IepKHyTb, 3Ha'-IeHMe J1 pa3,L10 60JIbIIIe rrOHH:lKeHMfI, rrpHcyr.u;eMy -, MbI He:tKeJlM B n03,L1HeMIIIMe 06pa'30M CyTb Hy:tK,LIaeMCfl O,LIHaKO BrrOJIHe yfl'CHfleM 3Tanax TaKMM pa3BMTMfl, meritum OCHOBbI cOBoKyrrHocTM 60pb6bI .,MCKOHHoro 3TMX rrpeMMyr.u;eCTBO TeopMfI CTpOM, orrMpalOr.u;MMCfl Ha HOCTM rrpOM3BO,LICTBeHHbIX v'IerMpOBaHHbIM rrp06JIeMa: My:tK'-IHHbI - CBfl3aH C ee ,,'-ITO 3'1'0 MCTO- po,n;CTBeHHbIX BrrOJIHe - 3'1'0 M B TO:tKe BpeMfl B KJIaCCOBOM o6r.u;ecTBeHHo-3KOHOMM'-IeCKHl1 "MCKOHHOM" MH,LIMBM,LIyaJIbHOM co6CTBeH- Cpe,LICTB, KOTopafI, HeKOTopbIX COBMeCTHO C npMBHJI06r.u;eCTBeHHbIX MeHH. IIpM3HalOT \ 'l l I • l COBeTcKaH 3THorpacPHR: 2. CTp. 12. 1953. BO BpeMJI IIJIaTOHa ee rpyrrrr, rraTpMapXaJIbHOrO BeJIMKOM 3pbI M ApMCTOTeJIfI Bce peaKL\MOHHbIe 6MJIJ13aL\MM -cyr.u;eCTBylOr.u;J1X rraTpMapxaTa" J13'hflBJIfleT 06r.u;eCTBeHHoe Hay'-IHbIe TPOpeTM'-IecKylO 3Ta Of];HOBpeMeHHO M M,LIeOJIOrM'-IecKylO CyTb TeOpeTM'-IeCKM He Hay'-IHafl Bepy TeOpMJI npOv'IeTapMaTa JIeKTMQeCKOM M 06'heKTMBHoe TaK 3BOJIlOL\MOHHOM 06CTOflTeJIbCTBO, rrOJIHOL\eHHylO 6bIJIa (KocBeH), Bepa '-IeCKOrO TMKe. yCBoeHa KaK TaKMe peBo.TIlOL\MOHHbIM OHa 6a3MpY~T MMpOB03peHMM. CMJIy, KOTOpylO yCJIOBMfl rrOJIHOrO CMJI :tKeHr.u;MHbI cyr.u;eCTBOBaJIM y:tKe l.IeJIOBe'-IeCTBa B 3rroxy OHa Ha rrepBo6bITHOM MO:tKHO C06010 ocyr.u;eCT- yCJIOBMM '-IeJIOBe- pa3BMTMfl M MCrrOJIb30Ba- 6e3KJIaCCOBOM YCJIOBJ1fl pa3BMTMfl ,LIMa- rrO,LIHMMaeT HeO,LIHOKpaTHO B MCTOpMM rrepeIIIHMe rrOJIHbIe BpeMeHHOM :tKeHr.u;MHbI C03,L1aeT COBpeMeHHbIM Hay'-IHbIM TeopMfl ,D;MaJIeK- '-ITO :tKeHr.u;MHa rrpe,LICTaBJIfleT 06r.u;eCTBeHHylO 6bITa. COCTaBJlfleT yCKOJIb3HyTb BMTb 3aBMCMMO OT 3KOHOMJ1'-IeCKM-06r.u;eCTBeHHbIX HMfI B CTa- "MCKOHHoro TeOpJ1M M n03TOMY M CTapaeTCfl HaBpe- B MeTacPJ13M'-IeCKOe, 3Ta TM'-IeCKOM, J1CTOpMKo-:mOJIlOL\MOHHOM np06JIeMa MaTpMapXaJIbHafI CTpOfl, HarrpaBJIeHJ1fI, TeOpJ1fl My:tK'-IMHbI. 3Ta ,LIO HaIIIero 3aJ1HTepeCOBaHHbIM OTHOIIIeHMM. npeMMyr.u;eCTBO CTpOH. KJIaCCOKOro BrrJIOTb CJIy:tKar.u;He rOCrrO,LICTBylOr.u;MM KJIaCCaM, 0611\MHbI. M MCnOJIb30BaHMfl Te- CMJI CO- 6e3KJIaCCHbIM CTpOJ1, COL\MaJIM3M J1 KOMMyHM3M. ~ fJIaBa IV ABTOp paCCMaTpMBaeT MeHKO B KpoMe B M OM Tpy,LIe aBTopOM B 3TOM Bcero rJIaBe Ha6pOIIIeH np06.neMaTMKy reHe3Mca OCHOBaHMM BbIBO,LIOB II. "IIepBo6bITHoe 06r.u;ecTBo" O'-IepK 3Tarrax II. (M3,L1. VI OCHOBHbIX rrepeMeH EcPM- 1953). rrpOMC- cPOpMMpOBKM '-IeJIOBe'-IeCKOrO 06r.u;eCTBa B CHO- 6 p O .n;fl :tK H M '-I e C Kor rr p M M M T M B H O M '-IeCKOe .0cHoBaHMe O CO6 M OXOTbI Mor JIM CbIrpa Tb :tKM3HM nepB06bITHoro P a T e JI b C T B a Tpy,LIHO HaMTM '-IeTKOe ,LIJIfI pa3,L1eJIeHMfl :tKeHr.u;MHbI He cTBeHHoM Ha B cor~MaJIbHOM rrOJIO:tKeHMM :tKeHr.u;MHbI B Te'-IeHMM MCTOpJ1J1. rrepBbIx IIIeHMflX rrpe:tK,LIe ero Toro IIIe,LIIIIMX 3Toro \j L\apcTByeT C 3rrOXM MaTpMapxaTa, O'-IeBM,LIHbI. TeopHfl cyr.u;eCTBylOr.u;ee l B03HMKHOBeHMeM B HeKO- MCTOpMM. ,LIOKa3aTb .1 C '-IMHafI y'-IeHMeM IIOTeXMH rraTpMapxaT" rrepBo6bITHOM 0,[l06pJIeT M3 l + TeopMfl TOr,LIa ce6e rOBopfl: MaTpMapxaT "MCKOHHbIM cTpeMMTcfI nOJIO:tKeHMeM CTpOfl CHOIIIeHMM ,LIBYX TeopMM rraTpHapxaTa" 3Ta MJIM M. li1. 06CTOflTeJIbCTBO KOJIJIeKTMBHoro 06pa30M KaK r rrOHBJIfIeTCfI 3aTo 3Ha'-IeHJ1e ro- TaK •l rrpo- CJIe,LIyeT rrpOM3Bo,LICTBa, Ha,LICTpOMKOM. rrpOM3Bo,n;CTBeHHbIX COOTHOIIIeHMM".I) BpeMeHa, C opraHM3aL\MeM MCTOpMfl rrepB06bITHoro O,LI06pfIeT CTpOfIM 3TY epy. BM,LI pO,LIOBOrO CTpOfI MMeeT M C opraHM3aL\MOHHOM BbIJ];eJIeHMfl 06r.u;eCTBe. He MbI rrO,D;'-IepKMBaeT 3'1'0 rrpMHL\MrrMaJlbHOe Borrpoc KJIaCCOBhIM rraTpHapxaTa. B TaKOMCJIy'-Iae ,LIOJIrHX HacTyrrMBIIIHx HCCJIe,LIOBaHHM rrOCTaBMM peJIfITMBHO BpeMfI TeCHhIM CHOIIreHMfIMM TOpbIX '-IeM BO BpeMfl 06r.u;ecTBa. nepBo6bITHoe L\eJIafl KOr,LIa 3TOM TeOpMJ1 B rrOHHMaHHJ1 L\eJIOCTM MCTOpMH pa3BMTMfl OH caMbIM pMfl 3rroxa, pfI,LIOM C MHOrOBH,LIHOCTblO crre- xapaKTepMCTHKe '-ITO H '-IeJlOBe'-IeCKOrO B BeJIHKafl cyr.u;eCTBOBaJIJ1 rrpJ1HL\HrrJ1aJIbHO BO Bcero E'CJIH B HaCTOfIr.u;MM 3Tarre pa3BHTHfl 06r.u;eCTB cyr.u;eCTBOBaJIa rOpa3,L10 60.TIbIIIe, rraTpMapxaTa fIBJIeHHM- '-ITO B HCTOpHH 3BOJIlOL\HH rropa60r.u;eHMfI C B03HHKHOBeHHeM H KOTopbIe TeM, :tKeHr.u;HHbI, L\McPM'-IeCKHX cPOpM, 6bIJIO TbICfI'-Iev'IeTMM c HX apXeOJIOrH'-IeCKHX HeorrpOBep:tKHMbIX '-IeJIOBe'-IeCKHX 3Tarra COL\v1aJIbHOe 3Ha'-IeHHe ,[IaHHbIX, peJIHKTOB. 1291 Tpy,LIa no rroJIY. M C a- 3KOHOMM- BCJIe,LICTBJ1e BbI,LIalOr.u;eMCfl pOJIM B 06r.u;e- '-IeJIOBe'-IeCKOrO CTa,LIa. My:tK'-IMHbI. �129~ 1293 6JIarO.zlapR MX qm3M'-I:eCKOM CTBO B MCnOJIHeHMM TaKMX He 6bIJIO TaKLKe .zlpyrMx BaTh cneQMaJIbHoMy LUMHbL HBJIeHMR BepORTHO, naMH CąHTaTbCR KaKaM CBoeM ąeBaR nOJIy'łHJIa BbI.zlalO~e~MCR }KH3Hb li B 3THX RBJIeHHR npe.zleJIax npou;eccax. BHTHH, H y q,H3HąeCKHX CHJI onpe.zleJIRJOLUHM ąeJIOBe'łeCKOrO ,,3BepHHbIM CO6 H 3aMeTHO KO- MHoro- KOTopora BCTpeąaeMbIM npeHMy~ecTBo ~J1Ha caMQOB caMKa, O X a T H H K O B, He CTpOR rHnoTeTHąecKaR KocBeH ąeJIOBeKy xapaKTepHaR BaHHeM HylO JIarepR. pOJIb K O JI- nOJIO}KeHMe BonpeKH rpynnbI 6bIBaeT "HC- CKopee LKeH- B3rJIRp;y npeHMYlUeCTBeHHO ,C 3THM 6bITa CTOpOH T. 3H. BbICIllHX Ma- 'ITO BO}K.zleM Ha:tr- ,,6bIJIa yCJIOBHi1 aHaJIOrHąeCKHX LKHBOTHbIX 3peHHR pacnpOCTpaHeHHoMy COrJIaCHTbCR peKoHcTpyKQHR reHe3Hca 6Y.zlTO, C TOąKH BO}KaKOM HeJIerKo np06JIeMy MHeHHeM. ąeJIOBeąeCKHX LKH3HH 06e3'bRH, HaM60JIee y KOTOpbIX MycTbepcKOM .,O'łepKH J1CTOpJ1H nepBo6bITHOH KyJIbTypbl. MocKBa BbICOKO pa3BHTaR 06paTHJI 06~HHbI H OCHO- BHHMaHHe Ha BaLK- BepORTHO, HaXO,!lHJIaCb ąHHOM: Ha o.n;HHaKOBbIM 06lUeCTBeHHOM ypOBHe. 'łHHalOlUHMCR CJIOLKHbIM lUHHa lUy, yLKe pa3.n;eJIeHHe co6HpaeT nJIO.zlbI, op;e}K.zlY H T. n. .zleJIeHHe TpY.zla MY}KąHHbl HHeM - npe,llnOCbIJIKU 4eCKHe 06pa30M K O C Be 06'be.n;MHeHue nepBo6bITHoro raMHbIM, Be,n;eT K TOpbIX rpynnbI YBeJIHąaJIO BaLKHoMy CJIyąaRX 06lUeCTBO. CTp.526). oólUecTBeHHoe X03RMCTBOM E H q, H M e H K O He - H3 LKeH~J1HbL COCTaBJIRIOT o6lUecTBeHHo- 3KOHOMH'łeCKHX. 6pO.n;RLKHH- C03.n;aBaJIO yCJIOBMM nporpecnOiTIOLKeHHR LKeHlUHHbI, 60JIee KpyTIHble 3K30raMH'łeCKHe 3HaąeHHe. ITpoQecc npeo6pa30BaHHR HJIH rpynnoBoro MOTHBHpOBaHHbIM 06lUeCTBeHHoMy 3Ha'łeHJ11O LKeH~HHbI, "Ha'łaJIbHHQ nOCeJIeHHe nOKpOBHTeJIbCTBo. KOTopoe 6paKa pop;a". cynpyroB Eaxoq,eH Ha MaTpHJIHHeapHbIM ITpHHa.n;JIeLKHOCTb LKeH~HHbI H~·JI. 'ITO COJ03 "npaBa", 3noxy. .n;o6bJBa- (TaMLKe Op.zlbI Ha He60JIbllIVle COQHaJIbHOrO .n;aLKe K KyJIbTy MaTpHJIOKaJIbHOe 06pa30M nH- 3'1'0 pa3- OCHOBHble 3KOHOMH'łeCKHe B03HHKIllHe npOMJ1CKYHTeTa 6HOJIOrJ1ąeCKH rJIaBHbIM nOJIOLKeHHR B ee 245). LKeHlUHHbI rpynnbI 3HaąeHHR npHrOTOBJIReT CTp. nOJIOLKeHHR H OM C Ha}KH3HH TpY.zla . ./KeH- cOQHaJIbHOrO q,aKTopbI, pa3BJ1THR o6pa30M B OpHHbRK-COJIIOTpei1cKylO .zleJIeHHe nepBo6bITHOM KOv'weKTHBbI LKHJIH~e, 06lUeCTBO, KOJIJleKTUBHblM HOBoro C MyLK- ITapaJIJIeJIbHO H MyLKcKoro epOpMHpylOTCR B03BbIllIeHHR npHąuHY 3H.zl0raMHąeCKHe CHBHoro 3aTO yCTpaHBaeT yBeJIH'łHBaeTCR fIO.zląepKHyTbIe ITpeLKHee LKeHCKoro OXOTHJ1KU 3aHUMaJOTCR TaKHM BTOpylO 60JIee (ITepBo6bITHoe nHIIJ;H, }KeHU~HHhI - 400). H Bce- RBJIeHHM . Op,!lbI, nOCeJIeHHeM nOHHMaHHR B nOJIOLKeHHHLKeH- nOCeJIeHHeM M e H K O CHJI rpynnax. naJIeOJIHTa C ce30HHbIM 3TMX 3KOHOMH'łeCKHX ./KeHlUHHa HMeHHO 2) M. O. KocBeH: 1953. CTp. 23. MJIa.zlIllerO E ep H IT. IT. 06lUeCTBeHHbIX 'łeJIOBeąeCKHX He.n;OCTaTOK OTąeTJIHBOrO a x O T a, ('O'łeTaJO~aRCR opraHH3aQHOHHble npe.zlnOJIaraeT, 'łeJIOBe'łeCKOH H Ha6JIIO.n;eHHR '6v'IH3KHX opraHH3aIJ;HM pa3- nepeMeHRJIOCb. paCCMaTpHBaeT }KHBOTHbIX He caMeQ".2) H HCXO.zlR, KaK My}K'łHHa", .zlHKHX '-leJIOBeąeCKOM BbICIlleH a T e JI e H MaTpHapxaTa". 'leM B lP.JIbHei111IeM H no.zl 3a~HTOH npHHIJ;HnHaJIbHO nepBo6bITHOH "CTap;e 'ITO nepBo6bITHbIX 3aMe'łaeM RBJIHIOTCR .n;OCTaTOąHbIM YKa- pOJIH, KOTOpyJO CblrpaJla RBJIRJIHCb, CTa.zla, cpep;H P Boo6lUe KOCBeHa - paCnOJIOLKeHHR .n;JIR 0611IeCTBeHHble HH.zlHBH.zlyaJIH3M", KOTOpbIX npe.zlnOJIaraTb, TpHapXaJIbHOrO KOHHoro y CTp. K OCB e H 60JIee B caMbIX nOJIY B03HHKaJIO ąJIeHOB B npe.zleJIax }KeH~HHbl no caMQOB peKoHcTpyKQHH ~HHbI, 6JIarO.zlapR BocnHTbIBaHHIO .zlJIR MHpHO-HCTopHąeCKOH 6a30H ITocToRHHaR npeHMYlUeCTBO 3aTeJIeM rpyn- KOTOpOH nOJIOLKeHHe, 3aMeTHO 6bIJIH, He MOrJIH 'łeJIOBeąeCTBa B LKeH- caMKaMH. JI e K T H B a rpynn pa3BHTHR q,aKTopOM BbI.zleJIRJICR CJIe.zlyeT B 3TH Ha,!lCTpOMKH, 6HOJIOrH'łeCKHX 'łeJIOBeKOo6pa3HbIX, Ha,ll 06pa30M. He 6JIarOnpHRTcTByeT Ba}KHbIM B3aHMOOTHOIlleHHR ąeTKO MaTepJ1HCTBa 3H.zlOraMWleCKVlMM cneQHaJIbHOe pOJIH CKopee H nOJIOLKeHHR nOTOMCTBa. COOTHOllIeHHR BepORTHO, y 6bI npeMMy~e- q,yHKQMM. MOrJIM 6bI CO.zleHCTBO- npHpOCTa 3Tanax H.zleOJIOrH'łeCKoi-i: ąHCJIeHHOrO KOTopble nepBo6bITHbIMM B nepBo6bITHbIX }KeHLU,HHa BepORTHO COQHaJIbHOrO eCTeCTBeHHoro HenOCpe.zlCTBeHHbIM JIH60 MMeJIH npM'łMH, BbI.zleJIeHHIO npVlHMMaeMbI caMblM CMJIe, LKe 3KOHOMM'łecKMX po.n;, B HeKO- (ITepBo6bITHoe K .zlpyroMy rapaHTHpyJOT npaBHJIbHO MOrJIO B03HHKHYTb 3K30- po.n;y, eM no.n;'łepK- .n;a}Ke B 3H.n;O- , �1295 1294 raMJ1'iHoi1: CeMbe, raMW"leCKHX ITo KpyI1HbIX MHeHHłO BOBaHHH TepHKe.. KpOMe 3HaqeHHe He rHnOTeTJ1'ieCKHX CTapaJIHCb 3THX H ~pyrHx HCTOJIKOBaTb (Hanp. OXOT- peKoHcTpyKLJ;Hi1: H306pa>KeHHH BCTpeqaeMble H306pa>KeHHi1: cy~ecT- naJIeOJIOrJ1'ieCKHX nJIaCTHqeCKHe OpJ1HbHK-COJIłOTpeMCKOM, 6bI npaBi':lOnO~06HH CTpOH Cpe~H OTHOIIIeHHM, KaK >KeHHH >KeH~HH-rrpe~KOB 3K30- KOJTJIeKTHBOB. CBH~eTeJIbCTBYłOT nepB06bITHbIX enOXH .:vlOrJIO TOJIbKO B yCJIOBHHX E ep H M e H K O, B nOJIb3Y MaTpHapXaJIbHOrO HHKOB - H3 HO pa3BHBaTbCH Ha >KeH~HH CTapOM Ma- Herrocpe~CTBeHHoe MarHqeCKOM LJ;eJIbłO), MaTepHaJIe, Harrp. BOCTO~bIX H3~eJIHM Koe I •• I Bo 3HaqeHHe MOrJIM 6bITb B ~epeBe. ~OKa3bIBaIOT, EepHMCHKO 3rrOXH epopMaM. crrOpa~HqeCKHe HaXO~KH qTO 3TOT THrr H306pa>KeHHM COOTHOIIIeHHe CTpOH, KaK MOr ~aBaTb (ITepBo6bIT. rrpe~CTaBJIHeT TpJ1apxa.nbHoro B MeHee rrpOqHOM CrreLJ;HepHqeCKHM CTHJIb n.JIaCTHqeCKHX Ma~eJIeHCKOM a6CTpaKTHbIM BCHKOM Cv'lyqae Bblpe3aHbl rrapaJIJIeJIbHOe He CHMBOJIHqeC- 06~., HCqe3 527) .. CTp. )KeHCKHX epHrypoK, 6eccJIe~o . TOTeMHCTHqeCKOrO H Ma- J1 CKpe~HBałO~eeCH HB- ,1JeHHe. . 1 TO Bce-TaKH, MaTb 'I il li HCKYCCTBa, HHMaeTCH rpynn YKa3bIBaeT, JIHIIIb raHH3aLJ;HH y>Ke Ha 6a3e qeJIOBe'ICCKJ1X - MHpOBKH HOBOro KapTHRa BbIBaeTCH 06~HH yCJIOBHHX JIHIIIb C HCqe3aHHeM qTO 3noxy. I PaCCMaTpHBaH EepHMeHKO 6 bI T H bI X B ITo 06~HM MeHKO e~e rrJIaCTHqeCKOrO >KeH~HHbI - BJ1HX epop- MaTepH. rrpe>K~e K OTHoIIIeHHi1: E ep H M e H K O 3aTYIIIe- TOJIKyeT TeM, qTO B HeKOTopbIX OpHHbHKO-COJIIOTpeMCKOM (ITepB06bIT, MOrJIO 06~., CTaTb cJIa6ee. 518). He- rro MHeHHIO· E ep H M e H K O, !\10- E ep H M e H K O paMOHax COqeTaeT KOCTHHbIX 31'0 HBJ1aHHe H3~eJTHi1:. JI!306pa .. o6pa~aeT CTp. QHHbI, 3THX HapO~OB: Hbli1: KJIHMaT 82 B ceMbH, rr e p B 0- Y III M e H O B, yCJIOBHHX 06~yIO 6bITa Op~bI ••." rrpaBHJIbHOCTb, ~aeT H (IIepB06bIT. Ha ~pyro:i1: - 6bITa 547). qTO "B EepHYCJIO- OXOTHHKOB... 06~., - Ka>KeTCH, B 392-3). CTp. acrreKT 3TOM qTO ero CBH3H npoTe3HC B pa3py- MaJIO y6e~HTeJIeH aBTOXTOHHOCTH HeT HMeHHO H He He,n;opa3BHTHH CTpaHax . COCTaBHTbCrreLJ;HepHqeCKHe pa3BHTHe reorpaepHqecKoe He CHJIa (CTp. naTpHapxaTa HerrpJ1HY>K,n;aIO~HM 3BepH 6pO~H>KHHqeCKOrO O,n;HaKO, HaM CJIe~OBaJIO 6bI TOpM03HJ1H c06HpaTeJIbCKOM rrOJIO>KeHHH >KeH~HHbI BHHMaHHe 117). ąYMaTb,qTO 517) ..LKeHII:lHHa CTp. c06HpaTeJIei1: ~pyroro cPOpM B 3THX 1. TPY~HO OTHOIIIeHJ1M H JIHIIIb TpaHcrropTHaH rrpHHLJ;HnHaJIbHOM HTorH, 6bI 06~., BJIJ1HHHeM KOJIOHH3aTopOB KOTopble KpyIIHoro E a JI J1i1:LJ;e B, (ITepBo6bIT. aBCTpaJIJ1i1:cKoro MaTpHapXaJIbHbIX t KaK rrepB06bITHoi1: (OqepKH, ITO~BO~H H a i1: 6 O JI e e pOJIb B HX rrepB06bITHOM, nO~qepKHBaeT npOTHBOpeqHT oce~- B 60JIee CTp. pa3 IIIHTeJIbHbIM MeCTHOCTJlX rrpe>KHHX K HHM". X03HMCTBe. B03HHKHOBeHHH HCQe3- P E ep H M e H K O: ,,6bIJIO My>KqHHe OCB e H 6JIeMbI. B CT H Ma~eJIeHCKYłO, rraTpHJIOKaJIbHoi1: BpeMeHJ1 MaTpHapXaJIbHbIX rrpe~rrOCbIJIKH_ nOCeJIeHHH Bcero A e CT B 6pO~H>KHJ1qeCKOrO r.naBHoi1: rrapHOM C OB P e M e H H bI X He3HaqHTeJIbHYIO OHa CJIy>KHT KO- OpHHbHK-COJIłOTpei1:cKyłO np06JIeMy J1 ,n;p. BbIpa>KeHHe H OXOTHJ1'ibeM 06~eCTBa YKa3aTeJIeM O6 ~ HaXO~RTCH Ha rryTH TOr~allJ- rrpOHBJIeHHH cpe~H OHH He rrepe>KHJIH po~a. >KeH~HHbI e ~ ~ o B 3rrOXH pa36HpaeT BCTpeqaeMOM ~rpaeT BbICKa3bIBaeTCH OP.~bI. H306pa>KeHHM, B HeKOTopbIX l qeJIOBeqeCKHX )KH3HH TIpOLJ;eCCrrpe06pa>KeHHH H3 3nOXH MHHMbIM, op- MOrJIO npOH30MTH rraMHTHHKax MaTpHapXaJIbHbIX 3H&qeHHe ~OCTaTOK >KeHCKHX >KeT 6bITb BpeMeHH Ma~eJIeHCKHe COCTOHHHH peaKLJ;HIO nepBo6bIHoro HaM60JIee H306pa>KeHHM MO>KHO 3aMeTHTb B 3a- CMbICJIe CBOHMH 3K30- x03HilcTBeHHoM COLJ;HaJIbHOrO nOJIO>KeHHH OXOTHHqeCKHX rrepe~BH>KHble 3THX CqHTaTb M Ma~eJIeHCKYIO .JIbIXpO~OBbIX BceM BepOHTHOCTH, KOHKpeTHbIX MaTpHJIHHeapHoro HOBeBHe )KeHCKHX EBpa3HH B 3TOTeqeHHeM B epOPMHpOBKe 6bIJIO norry JIHLJ;HOHHble HBJIeHHH, CJIe~yeT IIoJIo>KeHHe OHO nJIaCTH- BHHMaHHe KOJIJIE'KTHBOB. c03HaTeJIbHyIO COXpaHHJIHCb >KeH~HHa- 3BOJIłOLJ;HOHHOM 3Tane OTHOIIIeHHHMH, H paBHOBeCHH nepBOHa qaJIbHble HCKyccTBa 06~eCTBeHHoe B nOJIO>KHTeJIbHOM nonYJIHLJ;HOHHbIMH yCHJIeHHH CJIe~OBaTeJIbHO, TOpOM no Bcero TeM HapO>K,n;aIO~erOCH qTO MaTepHHCTBa. 3K30raMHbIX, HHX nepe~oBblx BepOHTHee TOJIbKO B HeKOTopOM HHTepeCYIII~HXCH raMHbIMH B >KeH~HHa, np06JIeMaTI1KOM B03HHKHYTb Ha qTO COCTaBJIHeT O~HY H3 rJIaBHbIX qeCKOrO II epaKT, 3HaqeHHH >KeH~J1HbI OCHOBbI, TerrJIbIM K rrOCeJIeHHłO. B03MO>KHOCTH rrpHcpe~H HJIJ1 yMepeH- 2. He~ocTaToK opraHH3aLJ;HJ1 60JIbIIIOM �1296 1297 OXOThl H :3RMCTBO. yCTpoi1cTBa 3. JIarepeM, Pe3YJIhTaTOM 6pO,D;H:>KHl1'·me rpynnbI Hhle OpraHH3MbI, B C06HpaTeJIbHHlJ;hl pa3BHTaR, no KOnJIeHHe KaK BaJIHCh C.TIOR. 31'0 OXOThI, CKOM KyJIhType nOJIh30BaHHR 6hITHhIX i :i Mory'-ll1X 'I .'1 ? JIarepl1. BbIClllero oGpa30M H B He MaTpHapXaJIhHOrO eM CB O )KeHl1e n p aB ) Hl1M, He .n eH lU!. MaTpl1apXaTa, - MO:>KHO l1 JI b H O r O K Y JI h T Y p. JIl1HJo1l1BblCKa3aHHoro nepBO- npe,D;nOJIaraTh HJo1ClllerO '-leM yTBep:>K,D;aeT C n e lJ; H ep 11K 011 nOJIHOe 3Tana pa3Bl1THe 31'0 y)Ke n e p e ,D;O- nOCJIe,n;Hee EaxoepeHoM B 3noxy npaBI1JIhHOCTJ1 npe,D;JIOy6e:>Kero peJIRTJo1BHOM Bce06~HOCTI1 npl13HaHHR B COOT- MO:>KHO C'-Il1TaTh p a 3 B l1 T l1 R BH,n;hI, M. npo'-l. O'-lepKl1, coe,n;Jo1HRTh ero 3eMJIe,n;eJIHe 117) CTp. He KyJIhTypax, C Be- MOrJIO nepeJIOMHhIM BepORTHO, o,n;- 06pa30- 6hITh epaKTopoM BhJ,D;alOll.(ei1:cR pOJIJo1)KeHll.(J1HhI B nepe,n;OBhIX y:>Ke - B '-ITO 3Tanax OpraHJ13aIJ;110HHoi1: OXOThI. B03RBJIe- ~noro RB- H O r O .C T P 3HreJIhca. B HbIX npe,D;nOJIaraTb epOPM MaTpl1JIl1HeapHOro CTOl1MOCTJo1 MaTpl1apXaTa nOBo,n;a 11 He06xo,D;I1MOCTh n p 11O C T a H O B JI e H H hl X Toro MaTpl1apXaTa, I Ma,D;eJIeH- npOTl1BOnOJIO)KHO, C'-Il1TaTh KocBeH, 3eMJIe,D;eJIJ1R MOrJIJo1 pa3BI1THJ1 MOThl:>KHOe ITepeXO,D; OT MaTpl1apXaTa YCJIOBI1R B B nOKa Kpyn- nOCTORHHble KaK HO KpynHoi1:, nOCeJIeHl1lO OXOTa. 113 MOThI)KHOrO pa3Bl1Thle KyJIhTOM. np01130'lliJIO Cy~ecTBo- YCTpal1BaTb HO BepORTHO B pa3Bl1Tl1H IIp113HaHJo1e <paKTa OTpHl..\aeT pa3BH- rrOJIO)KeHvU1 )KeH~l1HhI. Hapo,n;OB n e p B O 6 hl T H hl X HHKHOBeHl1R. TOJI'-IYWB. :>KeH~l1HhI. B03HJ1KlllJ1e Hai1:60JIee K lJ;eHH011 pa60'-le:i1: COl..\HaJIbHOe nOJIO:>KeHl1e, ,n;o CJ1X nop BhI,D;eJIeHl1R 06ll.(eCTBeHHoi1: KyJlhTyp HaKJIOHRlOUJ;ee ,D;eJIaeT )KeHll.(l1HY 'CO,D;ei1:cTBoBaTh O,D;RaKO (cpaBH. . pa3pelllalOT aBTopOM CTpOR ,D;eHl1R O nporpeCCl1BHOM 3TanOB. OXOTa YCJIOBJ1RX MaTpl1apXaJIhHOrO CJIe,D;yeT no O np110CTaHOBKe '-leM y COBpeMeHHhIX HHX, p a 3 B Jo1 T J111. BMeCTO n p O R B JI e H Jo1 e M B hl X y 3noxe RBJIeHl1e cpe,n;l1 BeTCTBYlO~l1X " ~I j '-leM 1136eraeMhIX BhlcTynalO~eM ero n03BOJIReT pa3Bl1Tl1e 6yp)Kya3Hhlx MHl1MOe HBJIeHl1e ! nOCTaBJIeHHaR B OpHHhRKO-COJIlOTpeMCKOM TaKl1M BaTh reTaTHBHhIM pO,D;a 06~eCTBeHHble 3Ha'-leHl1H HapO,D;OB. 31'11 06CTORTJIhCTBa 60JIhllll1HCTBO nepB06hlTHOCThlO Ha- ee rpynn, 3aHRTJo1e MY:>K'-IJ1HhI COCTaBJIReT MHOrOJIeTHee Op,D;bI, YCTpal1BaTh Ta Koro 06~ecTBeHHoe f.llaBHoe TOJIbKO TO)Ke BHelllHl1X 60JIbllll1e BhlCOKoro cy~ecTBOBaHl1e ~l :J ero 3Jo1MHl1MJo1y6e:>K11~aMI1 GOJIe BhlCOKoe Ha yCJIOBI1R n03BOJIRlO~l1e CO,D;eMCTBOBaTh pa3Bl1Tl1lO CH."Ioi1: l1 yKpenslaeT pOJIh OTHOllleHI1R YKa3hIBaeT 3 e M JI e ,D;e JI l1 e '-IeJIOBe'-leCKl1X HaKO Opl1HhRKO-COJIlOTpeMCKI1X 06'he,D;l1HRTh l1JIl1 nepHo,n;l1'-1eCKl1e MOrJIl1 CKpOMHylO O T hl )K H O e 60JIhllll1X BHHMaHJo1e HenpOnOplJ;Jo10HaJIhHO HeKOTophlX no,D; BJII1RHl1eM He6oJIhlllJo1e CHJIhI. CBl1,D;eTeJIhCTByeT H yny~eHHR nepe,D;OBhIX HrpaeT 3KOHOMl1'-1eCKOM '-ITO M Be,D;yT XO- 3KOHOMl1'-reCKI1-06~eCTBeH- :>KeHll(l1Ha C HX BaJIl1 TaM eCTeCTBeHHhle HbIe OCHOBHble HagcTpoMKa, :>KeH~I1HbI yCJIOBJo1M RBJIRlOTCR 06paII¥ieT cpaBHeHI1H l1X pa3Bl1Tl1R KOTOphIX 11 TpaHCnOpTHOM 3Toro L(eHTpbl 3THX KOTOpbIX Cpe,D;H ABCTpamfMlJ;eB HpaBCTBeHHaR B OR na,D;eHl1e )KeHCKOro l MY, RBJIeHl1i1:, l1MeHHO po,n;a B Ml1pOBOM O,D;HaKO '-IaCTh np06JIeMy JIeMOrO H3'hRCHeHl1R Bapl1aHThI HaHl1R epOPMhI BMeCTO 3Toro MaTpl1apXaJIhHOrO B COCTaBe KOTOphIX ~l1Hhl eCJIl1 6y,n;eM J13pe,D;Ka TOJIhKO ApryMeHToM po,n;a HBJIeHHR KJ1e 82" C MO)KeT npegcTaBJIeHhI pO,n;OBhIM OTlJ;OBCKl1M no,n;Kpai1:He Hel' npHeM- CTp. 140). )KeH~Hht 06hIKHOBeHHhle BocnOMH- npe,D;aHHR O cy~ecTBoBaHHH OTpa)KeHHeM peaJIbHhIX 06ll.(eCTBeHHO-nOJIl1TH'-IeCKl1X '-ITO TaKoro JIHlllh ,n;o CI1X nop (MaTpl1apXaT, I.(apCTBOBaHJ1H KaK ero MOrJIH nORBJIRThCR KocBeH RBJIeHl1R HaXO,D;l1JIHCh l1CKJIlO'-Il1TeJIhHO C'-IHTaTh BhlcTynalOll.(HX 3Toro IIp06JIe- CTpOR. ,D;03BOJIReT npe,D;nOJIaraTh, pHapxaTa. o "OCHOBHOi1: Bapl1aHT" 06ll.(eCTBa - '-ITO ell.(e aMa30HOK MO)KHO C'-IHTaTh Beca" MaTpl1apXaJIhHhIX "aMa30HCTBa". npe,D;aHJ1R rOBOpRll.(l1e B KaKOM TO CTpaHe "MeHhlllero KOMIIJIeKCa TOJIKOBaHl1e np06JIeMhI BKJIa,n;a COlJ;l1aJIh- MaClllTa6e. T. Ha3. epaHTaCTJ1'-1HO, HO KOHCTaTl1pyeT, Y'-ll1ThIBaHl1eM np0Jo130111JIOJ1CTOpl1'-1eCKOe HeKoTopylO '-ITO 6axoepeHCKoe c n a T p J1 a p X a JI h- 3KOHOMl1'-1eCKJ1X H 06ll.(eCTBa 3aTparJo1BaeT COCTaBJIRlOll.(ylO '-IepKl1BaeT, KocBeHoM rJIy6oKl1X nepBo6hITHoro 3,n;eCh aBTOp oGpa30BaHJ11O npe,D;CTaBJIeH pe3YJIhTaTe nepeMeH K 6hITh 6hIBalOT CTpoeM: XOTR RBJIeHl1i1:, pO,D;a OpraHl13aI.(l1H B nepl1o,n;e )KeH- )KeH~ <pOpMHpOBaHJo1R naT- 06CTORTeJIhCTBO, B MJ1epax KaK '-ITOTaKOro Cl1HXpOHH'-IeC- "naTpHapXaJIhHhle" repOJf �1299 1298 cpa:amłOTCR C aMa30HKaMlII. U;lIIJ1 J1X My:LKqllIHaMJ1, Tpa,n;lIIIJ;lIIRX, MOrJIa Boopy:LKeHHbIX XaJIbHbIX OnJ1paRCb napaJIJIebHbIX lllJ1M epaKTbI, YBeJIlIIqeBałOT KOTopble naTpJ1apXaJIbHbIM ABTOp 3aMeqaeT MaTpJ1apXaTa, BR3b C pa3BJ1TJ1eM C 3Toro nepJ1o,n;a rJIaBHbI:i1:, CTOpOHbI, K Bcex :LKemIJ;J1He KaK npeJ1Myr.u;eCTBa My:LKqMHbI BO Bcex K CJIe,n;yłOr.u;J1X epopMaIJ;J1RX, - nOqTJ1 Tpy,n;a ,n;o :LKeHr.u;J1HbI CO- CTpORX J1H,n;J1BJ1,n;yaJIbHo:i1: CeMbJ1. C no pa3JIJ1QHbIX nOKyrrHo:i1: aBTO- OrpaHJ1QeH 6bIJI ,n;pyro:i1: npJ1QJ1He npeJ1Myr.u;eCTBa :LKeHr.u;J1HbI KOHKpeTJ13J1pOBaJIaCb B Hallle:i1: X03H:i1:CTBO. 06r.u;eCTBeHHbI:i1: KJIaCCOBbIX pOJIJ1 MaTepJ1 epopMax: pa6oQe:i1: CJ1JIe, M. npOCTJ1TYIJ;J1J1 CaHKIJ;J10HJ1pOBaHHo:i1: BCeMJ1 B B 06- OTHOllleHJ1J1 npOQ. B YCTpO:i1:- KJIaCCOBbIMJ1 06- C J1JI !II TeQeHJ1J1 IJ;eJIo:i1: BeJIJ1Ko:i1: 3 p bI n e p B O 6 bI T H O r O 3 K O H O M !II q e C K!II np!II IJ;eJIo:i1:pacTHHyTOCTJ1 - n p o J1 3 B o ,n;J1 T e JI b H bI X 3 e M e ,n;e JI J1 H, c !II cneIJ;!lIep!IIQeCK!lIX, npoepeCC!lIOHaJIbHOe My:LKQMHOi1, B rpOMa,n;HOM JIOCb BTopOCTeneHHoi1 C K O T O B o ,n;C T B a O 6 n:r; e C T B e H H bI X pa3JI!lIQ!II:i1: !II !lIH,n;!lIBJ1,n;yaJIbHbIX CJIyQaeB, 3aIJ;!lIOHHOe J1CTop!IIQeCKOM MaClllTa6e III B 3Tane M O T O P !II 3 a IJ; J1 J1 nepe- Bceo6n:r;e:i1: M e- n p O J1 3 B O ,n;J1 T e JI b- C !II JI. BnOJIHe HOBbIe npOIl3Bo,n;11TeJIbHble npHHIJ;HnHaJIbHble nepeMeHbI 11 :LKeHCKJ1X 06r.u;eCTBeHHbIX COCTaBJIHeT BeHHH 6a3Y nOCJIe npHQHHHoi1 MeTHTb rrpORBJIeHHJ1, 9Ta npo,n;YKIJ;HH: r e JI b C B cnoco6ax 06paTHJI Tpy,n;a - rOBopR no :LKe, - JIerKO 3T0i1 3a- CBR3H. npJ1HIJ;J1na,JlbHOM epOpMJ1pylOTCH CHJI CJ1JI H npo~ HCTOpllIQeCKHe npOHBJIeHHR OTHOllleHJ1fl BHHMaH!lIe Ha 3aBHCJ1MO OT HOBbIe OTHOllleHJ1H Me:LK,n;y My:LKQHHaMH CJIe,n;ylOr.u;ylO peJIRTJ1BHOCTb O ncpexo,n;e OT OXOTbI :LKeCaMaH :LKeHr.u;HHe ee pa6oToi1 Ta npo,n;YKIJ;HJ1. :LKJ1BOTHbIX: "Ta 06eCneQHBaJIa - MaClllTaBe TO:LKe B ero KaK ,n;aHHOM CJIyQae npJ1QHHHoi1CBR311, ,n;OMalllHHX HCTopHQeCKOM peJIJITHBHOCTb J1 :LKeHr.u;HHaMH B npOU;ecce :1 H :LKeHn:r;11HbI J1 B03F!HKHO- BhIBO,n;HM HeKOTopble rrp0J13Bo,n;HTeJIbHbIX B :LKe caMaH ep H M e H K O, KOTopaH naTpHapxaTa. 3anpHCOBbIBaeTCR HMeHHO B03HHKalOlll;J1X E npHQHHo:i1: na,n;eHHH 3Ha~IeHJ1H :LKeH- 60JIblllOM ,n;HaJIeKTHQecKyłO PeJIHTJ1BHOCTb BJI!lIHHJ1e My:LKCKHX Cyn:r;HOCTJ1 Ta J1 CBH3H npOH3Bo,n;J1TeJIbHbIX OTHollleHH:i1:, O,n;HaKO, B B 3HaQeHl1H CepOpMHpOBaHHH 113Bo,n;CTBeHHbIX OKa3bIBałOT B OPHHbHKO-COJIlOTpe:i1:cKo:i1: 3noxe 3 H r e JI b C CQHTaer 113 B3aHMHoi1 3TO O C B e H OM B03paCTaHJ1R MaTpHapxaTa KOTOpylO CHJI. K npHHHMaeMaH ClIIJIbI BO B3aHMOOTHOllleHHHX npHQHHa, rocno,n;CTBO P;OMy, 3Ta caMaH K pa3Be,n;eHHłO KOTopaR B ~OMe npllIQ11Ha npe:LK,n;e OrpaHJ1QeH11e ee yTBep)K,'J;aJIa roc- nOp;C'I'BO MY:LKQ11HbI B p;OMe".4) n:r;eCTBaMJ1. B H bI X Ha 60JIblllOM B nOJIO:LKeH!II!II :LKeHn:r;11HblHaQ!IIHaeTCH 3aKOHbI. npe,n;eJI B TeQeHJ1J1 3TO:i1:IJ;eJIo:i1:3pbI, MY:LKQJ1HbI 3KCnJIOaTaIJ;J1JI K 3pa B03HJ1KaeT B caMOM X a H 113 a IJ; !II 11 r.u;HHbI, nOJIOB c06CTBeHHOCTJ1 ,n;OMalllHee .n:r;eCTBeHHOM MaClllTa6e CTBe C TeOpJ1e:i1: paBHOnpaBJ1R npe,n;aHJ1R COCTaBJIRłOT TO:LKe Ba:LK- "cyBepeHHbI:i1:" :LKeHr.u;J1HbI BO 06bIKHoBeHHO n03,ZJ;He:i1:- aMa30HCTBa" BO B3aJ1MOOTHOllleHJ1RX qaCTHo:i1: CTaBJIHJIO 3aMKHyToe pJ1TeT J1CTOpllI- 06HM:LKeHJ1R :LKeHr.u;MHbI. OnJ1pałOr.u;J1XCH Ha 3nOXJ1, - CTeneHlII Tpa,n;J1IJ;J1J1 npe:LKHerO 3TO MeHa Bce:i1: Be- TeOpJ1J1 MaTpJ1apXaTa. naTpJ1apXaTa J1 06r.u;eCTBeHHoro RaqJ1HaR 3pa CJIe,n;yłOr.u;aR, npH~IHHa, "KJIaCCJ1qeCKOrO B nOJIb3Y BeJIJ1KaR neTpJ1ap- ~ITO no Kypbe3HbIMlII po,n;a nOHRTJ1RM. :LKeHr.u;J1HbI,He CMOTpR Ha 3TO - ROBaR 6yHTaM 60JIblllO:i1: npe,n;CTaBJIRJIJ1Cb TOJIbKO Ha nOqBe HbI:i1: apryMeHT B HeKOTOpOrO nepBbIM B 3KCn.nOaTa- er.u;e MaTpJ1apXaJIbHbIX npORBJIRTbCR O,n;HaKO CJIe,n;yeT npe,n;nOJIaraTb, pORTHOCTJ1 npe,n;aHlIIR qeCKJ1e :LKeHr.u;lIIH npOTlIIB HaCBe:LKlIIX cnopa,n;J1qeCKJ1 6yHTax, pa60B. PeaKIJ;lIIR pOJIbłO. - o T H O III e H J1:i1:' KJIaCCOBbIX COTpy,n;H!lIQeCTBO 60JIblllllIHCTBe !II MeCTHbIX 3KOHOMJ1QeCKOe, opraHlII- CJIyQaeB, TaKyłO lKe peJIHTHBHOCTb p;aJIbHei1111ero I~HH pa3BJ1THH. npOH3BOp;J1TeJIbHbIX nporpecce B npOH30111JIH nOCJlep;cTBHi1 COBpeMeHHaH CJ1JI, 3TO lIICTOpHQeCKOM MexaHH3aIJ;HH HBJIeHHe MaClllTa6e B HeOJI11Te C nepexop;OM KOHCTaTJ1pyeM B 3Tanax J1 MOTopH3a- rrpOH3Bop;CTBeHHoro TaKHX nepeMeH, OT co6HpaTeJIhCTBa KaKHe H OXOTbI :LKeHr.u;!lIHbl OrpaH!lIQ!IIBa- 4 MapKC K., IIpoHcxoLK;'leHlre 3Hre,'IbC CeMHI1. <P.: Co'!. T. XVI. 1949. CTp. 167. q. I. CTp. 137-138. 3Hre,'IbC <P.: �1301 1300 K CKOTOBO,n;CTBy M 3eMJIep;eJIMłO. rrpOrpeCCMBHbIM OrrMCaHHOrO m;MHbI, TO 3Ha'łeHHH "n06ep;y 6bITa Tpyp;a. 6bIJIH PaHbwe B03paCTałOm;ee B03paCTaHJ1e LKeHm;HHbI aHaJIOrJ1QeCKHe" B pa3p;eJIeHHH KOrp;a 06m;eCTBeHHoro MaCWTa6e". nOCJ!e,n;CTBHH B yCJIOBHHX nepeM€H npHMHTHBHoro Tpyp;a LKeH- ,,06paTHOM B MHpOBOM TOLKe pa3p;eJIeHJ1e B :nOT M. npO'ł. 3Ha'łeHJ1H npOH3BOp;CTBa pa,n;HKaJIbHOe LKeHm;HHbI, ,,06paTHO 06m;eCTBeHHOrO COBpeMeHHOrO OTKpbłJI B TO BpeMH, B rrp0J13BO,n;CTBe, 6bI.JI npWIMHOM rrap;eHMH nporpecc aHOJIOrMH" 'łJ1ero rrepeJIOM 3HreJIbCOM Op;HaKO, rro nOJIY OXOTHJ16bIJIO npH- u 'łHHOH B03paCTałOm;ero 3Ha'łeHHH BJ1HX COBpeMeeHHOM 'łeHHe LKeHm;J1HbI 'łe3aHHeM m;m;MM nOBbIwaeTCH BCJIep;CTBMe CbIBaeT COrJIaCHO K a n M T a JI M 3 M e M HOBbIe OpyP;MJI YBeJIM'łJ1JIH wMe Macc LKeHm;HHbI Op;HaKO rrMaJIbHO, B pa3BHTHeM B 3TOM KOHKpeTHoro yLKe B ero npOI.J;eCce nepBbIX npMrop;HbI nop CM.IT Ha6pa- 3aKOHaM, JIHWb CTBeHHble HbIM aKI.J;MOHHbIMH npHBbI'łKaMH 3aMe'łaTeJIbHbIM HapaBHe MOM. OTKa3 Wl13Ma 31'01' <l>H3M'łeCKH 06CJIyLKMBaHHłO r JIy60KOM 3Tl1X H epaKTl1'łeCKl1e npaBa. Onl1pałOI.I.J;l1eCH Ha TeJIbHbIX nepBble Cl1JIax, paBHonpaBl1e nOJIHorO l1 3Tanbl B npOH3BO,ll;- npop;YKI.J;110HHbIX 060l1X OTHOnOJIOB. K 6I1o.TIOrl1'łeCKl1M np0I13Bo,n;CTBe, nO,Jly'łałOT cTpaHax Op;I1HaKOBble COI.J;l1aJIl13Ma, rp;e MOTOpl130BaHHbIX 3pbI CTpOR np0l13BOp;I1TevTIb- B 06m;eCTBeHHOM BCJIe)J;CTBl1e 'łero peaJIl13l1pyKiTcH COBpeMeHHoro np0l13BOP;I1KOJIJIeKTl1BI13- 3MaHI.J;l1naI.J;l1H LKeHI.I.J;I1HbI )\OCTl1rJIY1 CBoero COI.J;l1aJIbHorO 3Ha'łeHY1R. co- npH MOIllJ1HCKJ1 napaJIJIeJIbHO CH]!. cJIa6- npMHI.J;H- Cop;eMCTBOBaJIH Te'łeHMH, npHocTaHoBJ!eH H CTpeMJIeHJ1RMH 6bIJI (KpaTlwe E,n;I1HCTBeHHb1M Y1caMblM o HeBpax 3BaHl1H ero KJIaCCOBOro paBHonpaBMR peaKI.J;J1J1, KJ;YI.I.J;eMHe TOJIbKO no :)Toro l1 VI H3JIO)KeHllE'). BaLKHbIM I1CTO'lHl1KOM B. ,n;o H. 3. HB.JlHeTCR Hapop;a LKl1TeJIbCTBa, AX. l1 HeKOTopbIX l' e ,n;aHHbIX, HaWY1X CBe,D;eHl1ii p o )\ OT. KpOMe Ha- OTHOCHI.I.J;I1XCRK MecTy Bce oCTa.JlbHOe CBO,D;I1TCRy I'epo,n;OTa K TpeM Te3J1- caM: cpe,n;11 HeBpoB npe06JIa,D;aKlT CKl1epcKHe 06bl'łal1, po,n;a pe06I.I.J;eCTBa. LKeHI.I.J;HHbI epaWH3- 'xapaKTepHoii B V HEBP KOTOpbJe 6ypLKya3HR. BCRKoro 1'EPO,Il,OTOBbIX MaWJ1H C ,n;aJIbHeMIIH1M HOBbIM KJIaCC - npORBJIeHMeM KA3J1MELK o H 1'eXHH'łeCKHX pa3BJ1BaJIaCb JIH6epaJIbHble BHeC CHa'łaJIa RBJIReTCH 'łaCTbłO :lKeHI.I.J;Y1HbI y'łaCTByłOT epopMaJIbHble , nOCJIe,n;C1'BI1R 3KO- Cl1J! BBeJIl1 COOTBe1'cTByłOI.I.J;l1e HOBbIM C MYLK'łI1HaMI1, J1 MOTopH30BaH- epa3ax. K LKeHI.I.J;MHbI RBJIReTCR OTKa3 H OKOH'łaTeJIbHbIe nepeMeHbI MeLK,n;y Hl1Ml1, OrpaHl1'łl1BaeTCR 3KCrrJIOaTaI.J;HłO LKeH- npOM3BOp;HTeJIbHbIX npOI.J;eCC rrepMaHeHTHo peBOJIłOI.J;J10HHble rrp0l13BOp;HT~.TIbHbIX HeOTbeMJIeMOM Tpyp;a npe,n;eJIaM. Ma, epopMaU HBJIReTCR 06m;eI.I.J;CTBeHHoe B3al1MOOTHOWeHJ1e Pa3p;JIeHl1e I 31'01' Hel136eLKHble nporpecca OTHOWeHI1H Cl1JIaM: WeHl1M COBpeMeHHble KaK HOMl1'łeCKOrO I1M K-'IaCCOBbIX l1,n;eOJIOrHH epeo,n;aJII13Ma. TOJIbKO B03HI1KWJ1e p;pyrHx HOBble 3KCnJIOaTaTOpaM ap;MMHHCTpaTf1BHbIX pa3BMTMR yCHJIRH CBOe rocnop;CTBO CMX CJIyLKaT Kanf11'aJIM3Ma COBpeMeHHbIX npOM3Bop;CTBa. 06pa30BaHHH MexaHH3MpOBaHHble 3MaHCMnaI.J;MR npep;e.rrax ,n;o KanHTaJIJ1CTH'łecKyłO TOLKe 6bIJIM J1C- BblcTyrrałO- B ,n;aHHOM CJIy'łae J1 oTHoweHMM. CHa'ła.TIa H MOTOpOB M K 60JIbWMHCTBy pa60T. MexaHM3aU;MM rrp0J130p;CTBeHHblx CMJIbI Tpyp;a npOJ13Bop;cTBeHHblx KOHcTaTMpoBaHHbIM CKMX pa60'łHX M 3aKOHbI B VCJIO- C pap;HKaJIbHbIM LKeHCKoro xapaKTepa npOM3Bo,n;CTBeHHble Hble Toro, LKH3HM," 3Ha- H MOTopM3aU;MM 06paTHble OTBeTCTBeHHblX napaJIJIeJIbHO MyLKcKoro pa3JIM'łJ1e COBceM BMeCTO 3KOHOMH'łeCKH-06m;eCTBeHHOM pa3,n;eJIeHJ1H KopeHHoe LKeHm;HHbI. -'IJ1CTMQeCKOM l1p;eo.JIOrMY1 HO ,n;.TIHepa- .TIJ1HJ1MKanl1Ta- II III eLKerop;HO nepep; KaLKp;bIM HaweCTBl1eM n. H. 3., HeBpbI 6bIJIl1 HeBp npeBpaI.I.J;aeTCR ,Il,apl1R Ha npl1HYLK,n;eHbI C1'Bl1e pa3MHOLKl1BWI1XCH B 60.TIblllOM CKl1epOB, B BOJIKa, 3Ha'll1T OKO.TJO550 OCTaBl1Tb CBOłO po,n;l1Hy, KOJIl1'łeCTBe r. BCJIep;- npeCMbIKałOI.I.J;l1X- �1302 CR, 1303 KOTOpbIX fepO.n;OT Ha3bIBaeT o0cPes, 'ITO 0603Hal.{aeT npem:.n;e 1\1JlUIEBCKJ.1 T AAEYlIl BCerO ym:a, Ha BTOpOM MeCTe 3MelO. Hx O.n;HOX3 3TXX CBe.n;eHxM He MeIllaeT KaMX CJIaBHH HX (XOTH Cl.{XTaTb HeBpOB MJ1POB03PEHJ1E npe}J.- He }J.03BaJIHeT yTBepm:}J.aTb, 'f TO HeB- O}J.HO fepolWTy MOrJIO J1X 6bITb nRTh: 1) HeBphI epOB-3eMJIenaIllu;eB, Ha.n; peKoM no Ha 3ana.n; OT B o p X C T e H a (,IJ;Henpa). 2) Me2K,lIy 3eMJIeM CKJ1cPOB J1 HeBpoR Haxo.n;XTCH 60JIbIllOe 03epo, OT KOToporo P a C J1.1IJ1 ,IJ;HecTp. 3) CeBepHee 6epeT Ha'faJIO peKa T bl- J1cTpa, 3Hal.{J1T HMm:Hero Tel.{,eHJ1H ,IJ;yHaH, B rJIy6J1He CTpaHbI, CKXcPXlO OKpY2KalOT AraTblpCbI Hal.{J1HaeTCH peKa M a r i s, M a p o Ill, 3aTeM AH,lIpoeparx J1 MeJIaHXJIaMHbI. nOXO,lIOM ,IJ;apxH HeBpbI (3.n;eCb f e p o.n; o T I 48), HeBpbI, 4) Ha O.n;HOnOKOJIeHXe nepe}J. nepeMeCTXJIXCb K BY,lIJ1HaM. 5) CKXcPbI oTcTyn3.11 BO BpeMH HameCTBXH ,IJ;apxH BOIllJIX B CTpOHy MeJIaHKJIaMHOB, AH,lIpoeparOB, 3aTeM HeBpOB, r,lIe nOBepHyJIJ1 He TpOHyB AraTbIpCOB. C tIaeMble fepO,lIOTOM B 1, 2, 3 X 5 3a- JIORCX, Hace, XXHOOK cPOKC, XepOKX, TyHxKa, Yuchi CXCTeMOMR3bIKa R3bIKa BOOK of American str. Indian 293-384. Langages B H3bIKe KpXTYll.{eCKaH ou;eHKa CJIe.n;YlOm;J1M06pa30M: (.n;o 550 r. n. H. 3.) B nycTbIHHoCTblO 4 Tru;aTeJIhHaH, 3aMeTKJ1 fepo.n;oTa HeBpbI KaKOM .n;03BOJIReT BceCTopOHHepaccY2K.n;aTb 2KJ1JIItt nepe.n; HaIlleCTBJ1eM ,IJ;apxH TO CTpaHe OTJIlttl.{alOru;ei1cH no fepe.n;OTY J1 60JIblliJ1M KOJIWleCTBOM 3MeM. OTTy.n;a nepece-. He2KeJIX apTXKJIX, CTBeHHoe tIXCJIO OTJIJ1l.{alOTCHpa3HbIMx Tpex MJ1rpaU;J1J1HapO,lIOB nepe,lIBJ1ralOru;J1XCH B O,lIHOM HanpaBJIeC BOCTOKa K 3ana.n;y, n03TOMY npe.n;nOJIOraTb, 'ITO J1CXO,lIHble nyHKThI HeBpOB HaXO,lIvrJIHCb B BOC- TOl.{HOMHanpaBJIeHJ1J1 OT nOCeJIeHvrM By.n;J1HOB. Mvrrpau;vrH 6bIJIa6bI noxom:a Mom:Ha Ha :VIJ1rpau;XlO BeHrpoB. HeBpOB Boas, Hand 8 CJI07~HOM HBJIH€TCH cKa3yeMoro XMelOT H3bIK .LIpyrylO. CJ1CTeMa rrpOTXBnOJI02KHbIX CJIy- CJ1CTeMa apTfIlKJIeM B .n;ByMR M€- CX'CTeM (2.2.2-8), X3 KOTOpbIX Hai1MeHee cvrcTeMa CTBeHHOM 'fJ1CJIe H3bIKa 3 Part pO.n;OBbIX tIaHX, MeHee CJI02KHa H€2KeJIJ1CXCTeMa 3aHXMalOru;aH BTopoe CTO. B o6ru;eM nOJIyl.{aTCH npecPJ1KCOB cKa3yeMoro My2Kl.{XH; Hai150JIee B MH02Ke- 'CJIO)KHOM HBJIlleTCfl e.n;lttHCTBeHHOl\'I tIHCJIe Haxo.n;vrTC.rr 06ru;11HH3.H rpynna, npeJ1Myru;eCTBeHHO By Fr. H3bIK 2KeHru;XH - HYJIJ1Ch Ha 3ana,lI OT cpe.n;HHro TetIeHJ1R ,IJ;Henpa. mm, CvrcTeMoM CXCTeMaMJ1pO.n;OB, 3) CT€MbI. Bo Bcex BOCbMX CXCTeMax H3bIKa MepbI AnatIe, 2) e.n;XHCTBeHHoe J1 MH02Ke- OKX X cpe.n;HHro TetIeHJ1R BOJIn!. Bo BpeMll HallieCTBlttH ,n:apJ1HBepMHOrJ1e npJ1- OKJIHrOMa). CXCTeM, XMeHHO: 1) MeCTOXMeHHble nPe<PxKcbI Me2K.n;y 3TvrMX BCTpetIaeM fyHa, Haxo.n;J1TCH 8 JIlttJIXCb OHJ1 B BepXOBXR ,IJ;oHa, r.n;e KOtIeBaJIJ1 By.n;XHbI, B 6acceMH B .n;peBHeM Itt cpe.n;HeBeKoBoi1 EBpone Taoc, edited Yuchi MY2Kl.{J1HXMeeT O,lIHy cxcTeMy, KxeBCKoM). fypOH, f lO H T e p - B a r H e p CTOHru;aH Ha nepBOM MeCTe BO Bcex CKOi1 06JIaCTX (M02KeT x Bvr- XH.n;eMu;eB{KoacaTX, (cero.n;H3.11B lliTaTe 3aHJ1MaeTCH pa60Ta HeBpOB 3aHXMaJI3. TeppXTopmo IIo.n;OJIhH x BOJIbIH- COrJIaCHO TCXMetIJ1HH) 3aHJ1MaHCb HaM60JIee pa3BXTOM MeTKe, M02KHa npe.n;nOJI02KXTb, 'ITO pO,lIXHa 2KXBYru;XX B ero BpeMH CerO,lIHRIllHero no po.n;aM OCBeru;aeT MXpOBO- 3TY pO.n;OBylO cxcTeMy. B R3bIKe ceBepo-aMepXKaHCKJ1X TycKapopa, 1933-8, C03.n;aBllioro KOHu;enu;vreM aBTop aHaJIJ13J1pyeT pO,lIOBble CXCTeMbI BCTpe- 3TOM noro CEBEPOAHAJIl7I3A H3JlOLKeHl1e). .n;eJ'IeHHe J1MeH cyru;ecTBXTeJIbHbIX 3peHvre 06ru;ecTBa, ,lIpyrylOcxcTeMy Pe31OMJ1pYH BCe BbIIlleCKa3aHHoe J1H,IJ;ElłCKJ1X B OCBEIIJ;mJ1J1 PO,IJ;OB B J1X H3bIKE. (KpaTKoe 2KJ1ByT Ha ceBep OT CKJ1- f X n a H X C O M (Bor) IIJIEM:EH KATEfOPJ1J1 pbI HXMX 6bIJIX). OTHOC}!TeJIbHO MeCTa 2KXTeJIbCTBa, 3Hal.{XT pO.n;J1HbI HeBpOB HEKOTOPbIX AMEPJ1KAHCKJ1X H3bIKa 2KeHru;XH. '3KCTpeMaMX nOMeru;alOTCH OCTaJIbHble Yuchi CX- Ha nepBOM nJIaHe npOTJ1BOnOJI02KHaH BceMy MJ1Py, OCTaJIbHoi1 MJ1p Haxo.n;Hru;J1MCH3a npe.n;eJIOM nJIeMeHJ1 pa3.n;eJIHeTCH Ha qaCTb 02KI1BJIeHHylO Itt tIaCTb He02KI1BJIeHHylO (B 'feTblpex CTeMax Ha BoceM). CXCTeMax Ha "llacTb He02KXBJIeHHaH 'BOCeM) Ha p.epneHfI.'IKyJIRpHble, rOpltt30HTaJIbHbIe 11 OCTaJIbHble Heo.n;YIlleB.1IeHHbIe npe.n;MeTbI. B npe.n;eJIax Yuchi reHepaU;lttH CTapIllaH CX- pa3.n;eJIHeTCH (B .n;BYX OT rOBopflru;ei1: nJIeMeHI1 npOTlttBCnOCTaB.neHa �1305 1304 OCTaJIbHblM JIJ1lłHbIM 'łJIeHaM 06pa30M n,,"leMeHJ1. B MeHHJ1KOB 3aBJ1CHT OT nOJIa ~oro nOJIa H3bIKe Ha rpynnbI Ka)K~OMY pO~HOM ~JIH nOJIY CTBeHHJ1~, .nBe Ha a reHepa~J1J1, CJ1CTeMbI pa3~eJIHIOT He ~J1H B npe,ll;eJIax ~eJIax HJ1X Ha CKaH rpynna MeHT KaK BOBce rpynnbI KJIaCC - J13 OCTaJIbHbIX J1rpaeT Ba)KHylO npOTJ1BOnOJI)KHOCTb JIHeTCH Ha TaKoe My)KCKJ1X H3bIKe nJIeMeHJ1 BbI,n;eJIeHJ1e KaK pOJIb reHepall,J1J1, MY1p OT Hero cTapllIei1 B B HeM HCHO BbI)J,€- nJIeMeHHO-po- po,n;a. 'iJleHOB B B npeJ1MY- npOTJ1BOnOJIO)K- npe~eJIax reHepa~Y1J1 c06CTBeHHoro nocTpoeH reHepall,J1Y1. MY>KqJ1H BbI)J,eJIHIOT KJIaCC no MJ1pOB03peHJ1e KOTOpbIX 3aKOHaM 3TO BnOJIHe JIeHJ1e BY1~e nOHHTHO CYI.I.J;eCTBaM, Y1 Ha OCTaJIbHbIM ,n;eJIaIOT. 3TO nepeBec COCTaBJlHłOT pO~CTBeHHY1KJ1 B '~OJlb3Y npeJ1MY- naTpl1apXaTOM. cy6'beKTJ1BHO, TaK KaK Bce KpJ1TepJ1R Ha 3aBY1CHT OT rOBOpHI.I.J;erO JIJ1~a, CTaHOBJ1TCH eCJIJ1 06paTJ1Tb JIJ1~a nJIeMeHY1. pO,ZJ,CTBeHHJ1KJ1,npe)K~e BHJ1MaHJ1e Ha rOBOpHI.I.J;erO npOTJ1BOCTaB- BceM OCTaJIbHbIM pO,ZJ,CTBHHY1KOB rOBOpHI.I.J;J1X lI,eHTpoM Bcero "MOJ1 p0,ZJ,CTBeHHJ1KJ1", 'ITO ~eHTpJ1'iHOrO CBY1~eTeJIbCTByeT npOTJ1BOCTaBJIeHJ1e qJIeHaM YKa3bIBaeT pO)J,CTBeHHJ1~bI CY1CTeMaX, MY>KCKY1e reHepa~J1J1 MJ1pa C'iY1TaIOTCH CTapllIJ1e pO,ZJ,CTBeHHJ1KJ1 JIJ1~a np0J13BO~J1T Bne'iaTJIeHJ1e rOBOpJII.I.J;ero KpaMHe 3ro- MJ1pOB03peHJ1H. t.IEKAHOBCKJ1 HH. CJ1HTETJ1QECKJ1E OQEPKJ1 Cl1HTeTJ1'łeCKOe (1939) np06JIeM 3THOreHe3J1Ca 3TOMY Koro J1CCJIe~OBaHJ1M (EH CTaHOBJ1TCH Bbl- rOBopmnero no,ZJ,- CBOl1X pO,ZJ,CTBeH- 60JIee CBJI3JIMY1HaCeJIeHJ1H, KOTopoe C T. Ha3. Taro 3TO no MOJIO>Ke, HCHee 06pJ1COBbIBaeTCH .nHenpa C lOra J1 BOJIn1 npapo,n;J1HY. nOJIeCKY1e T. e. TaM, O'łeHb Ha'łaJIO rJ1nO~Cl3a, BCOJIIOTpeMCKOM cpJ1HCKOrO 'ITO J1CCJIe~OBaHHM HeBpOB, nOMeCTJ1JIY1Cb B y r a oooc06.lIeHJ1e 3noxe, CJIOJI, CBH- BOCTOqHble repO~OTOM 60JIOTa 'iTO apxaJ1qec- COBeTCKJ1X apxeOJIOrOB. r.n.e Ka3J1Ml1p B03MO>KHO, aHTpono- BJIarO~apH aHTpOnOJIOrJ1qeCKJ1MJ1 aHTpOnOJIOrJ1qeCKJ1M KyJIbTypOM npO,ZJ,OJI>KeHJ1e ynoMHHyTbIX OKpy)KI1B 1938). o60co6JIeHHOCTb caMOe~CKJ1MJ1 HeOJIJ1TJ1'ieCKOrO nOCJIe~HJ1M cpaT'bJIHOBCKOM nOJIbCKJ1X QeKaHOBCKJ1M 6epeT J1n a p C K J1 M J1 6aJITJ1MCKJ1X Hapo,n;OB pe3yJIbTaTaX OqeBJ1~HOM C K BaJIeHTl1HO!VI yrpocpJ1HCKJ1X OCHOBaHO Ha CJIOJI JIanJIaH,ZJ,CKoro, Ki1nAPcKOrO. 113Jlo:meHl1e). paCCMaTpl1BaHJ1e B cpJ1HCKOM HayKe, 3aHHoro pO,ZJ,a BAJIEHTl1HA (KpaTKoe BbICllIoro Y1epapxI-1J1: CaMO}l reHepa~J11O Ha~ 3TO CTapweM OT 3HaqJ1TeJIbHO )KeHI.I.J;Y1HbI, KJlaCCY1cpJ1~I1PYH CTapwylO 'ieTblpex OHO nOCTpoeHO TIJlel\WHJ1 npe~e,,'Iax pO,ZJ,cTBeHHMKJ1 JlJ1ua B TOJIbKO B ,ZJ,ByX CY1CTeMaX, 'iTO - KJIaCCa J1 npOTJ1BO- nO~qepKJ1BalOI.I.J;ee J1rpaeT He KJIaCC CO- TaK onpe,ZJ,eJIJ1Tb KaK :noro MY>KqJ1HaMY1. )KeHCKJ1e re- My)K- )KeHI.I.J;J1H~3Toro nJIeMeHY1, pO~CTBeHHJ1KOB BbICWY1M JIOrJ1qeCKJ1X COKOM CTOY1MOCTblO OTJIJ1lIaIOTCH p06HO rOBopHI.I.J;erO My)K'łJ1HbI ,lU3a KJIaCC COCTaBJIHIOT' pO,ZJ,cTBeHHY1KJ1J1 pO,ZJ,cTBeHHJ1~bI cTap- reHepall,m·f, CTapweM B npeHa Yuchi. BbICllIJ1M J1 My)KCKOrO K HeqJIeHaM. Y1JIJ1 BbI~eJIeHJ1e BbICllIJ1M 'leM MO- MJ1pOB03peHJ1e, I.I.J;ecTBO )KeHI.I.J;J1HbI. rJIaBHylO BCTpe'iaeTCH K,,'1aCCJ1cpJ1Ka- )KeHI.I.J;J1H. ,ZJ,OBoeJ1 MepapXJ1qeCKOe KJIaCCa, qJ1CJIe BJ1~HO nOJIOBOM J1 )KeHCKY1X nOHJ1MaHJ1e MJ1pa MO)KHa HOCTb qJIeHOB rOBopHI.I.J;eM pO~CTBeHHY1KY1, TpeTJ1M Yuchi. )KeHCKOro po~- rOBopHI.I.J;eM CTapllIeM OT B H3bIKe CJ1CTeMaX pa3~eJIeHa KJIaCCOB, caMbIM nJIeMeHY1 O~HO- e~J1HJ1'iHOM )KeHI.I.J;J1HJ1nJIeMeHJ1 CTapllIeM pOJIb OT HY1~, HO >KeHI.I.J;J1HHa~ I.I.J;eCTBa MaTpJ1apXaTa My)K'iJ1H. pO~CTBeHHJ1KOB . no~po6HaH, rpy:nna COCTOBJIHIOT OCTaJIbHble My)KqJ1HbI nOJIO)KHOCTb llIeM CTapllIeM 60JIee Ha no~po6Hee B J1 )KeHcKylO, )KeHcKaH Ka)K- )KeHCKJ1X My)KCKJ1X My)KCKylO COCTOJ1T J13 Tpex OCTaJIbHble pa3ConJIe- 60JIee nOJIa. )KeHI.I.J;J1HaMJ1 B 'iaCTb CTOJ1T J13 pO~CTBeHHY1KOB ~pyroM Ka)KeTCH BbI~eJIHIOT O~J1H COCTOJ1T J13 pO~CTBeHHJ1~ Hepa~J1J1, ~pyroj1. My)KqJ1H )KeHI.I.J;J1H - pO~CTBeHHJ1~y rpynnbI. rpynnbI no~po6HOCTblO H3bIKe H3bIKe BbI~eJIHIOT My)KCKOM )KeHCKOM KJIaCca: Ha H3bIKe rpynna ynoTpe6JIHeMble nJIeMH 60JIbllIOM npOTJ1BOnOJIO)KHOrO My)KCKOM cpe~J1 HO rpynnbI. )KeHI.I.J;J1H, Ha rpynna BblCTynaeT ~eJIeHJ1H rOBOpHI.I.J;erO JIJ1I.~a. Pa3~eJIeHJ1e eroco6cTBeHHaH He)KeJIJ1 singularis pa3~eJIeHJ1e .npyrJ1e OTJIJ1qaeTCH npOTJ1BOnOJIO)KHOM KJIaCCJ1cpJ1~J1PYIOT 3TO CJ1CTeMax. KpoMe BaJITbI, KOTopble, B 6acceMHe JIOKa.1IJ13J1pyeT J1X JIaTBJ1M~eB c.lIe- �1307 1306 ,n:yeT C'UITaTb HaC.,le,n:CTRl1eM vIX COCCi.J;CKI1XCHOl1leHJ.1iir C <:PI1HHaMVl. aHTpOnOJIOrl1'-leCKOe 3yJIbTaTOM >Ke BI1p;0:l13MeHeHl1e CJIaBHHCKI1X BJII1HHI1H. (1952) CJIe,n:OBaHI1R K:l1rrapCKOro apryMeHTax, HbIX KOTopble BeJII1KopYCCOB rrp0:l130lIlJIa yKa3bIBaIOT, MeCT:l1JI:l1Cb BAOJIb rrpep;rrOJIaraeT I1TOJIOMeeBbIX I1X M:l1rpa~1111 C IOra K ceBepy, a rr03>Ke orrpOBepraeT CKoro, rrbITaIOr..u;I1X:CR AOKa3aTb cTBOBaHl1e OTO>KeCTBJIReMbIX KOTopble rrorpa- BaJITaMJ.1, BO BpeMR rrepeABl1raJII1Cb :l1 rrOMor..u;bIO JIep-CrrJIaB:l1H- TOrrOHJ.1MI1KJ.1cyr..u;e- <:PI1HOB Ha rrOJIbCKOH TeppJ.1TOpl1J.1. ero HMH JlI1TepaType, rpacPoM XOTR HOBbIH He 3THorpacPaMI1, co511paTeJIbCTBOM YpOBeHb HI1RM TorAalIlHeH rrOJIbCKaH KOTOpbIH CJIerKa BOH~exoBcKoro rrepeAoBbIx ByHK, 3Ta 3THOrPAct>HL1. A6paraM yKa3bIBaJI H3.JIO>KeHMe). Koro y'-IeHbIX: MeTOA llIJJł.JlO>KeHJ[e K J[CTOpłIJl nOJlbCKOl1: :}THorpaq)J[J[. .llOKJTa,n npOH3HeceHHblM Ha XXVIII 051.1..\eM C06paHHIl rpc.PW-leOKOrO 051ueCTBa B HaCTORr..u;HM rOAY 60TbI Ta.n;eYlIla BRHCKHX JIeHHOe TeH" KHl1ra MI1HYJIO aBTopOlvI COCTaBJIReT "K KpaKOB HCTOpI1K:l1 H I10JlbCKOrO 6. VI. OT nORBJIeHI1R o - JIeT pa360p BCTyrrJIeHHe, ee 06paTJ.1JIa Toro B 3TY paCJIa- 03arJlaBp;peBHoc- CTpaHI1~ax. BHJ.1MaHJ.1RH:l1 He BpeMeH:l1 3rroxy 117 ce6R op:l1rl1HaJIbHOCTb 3THorpacPbI Heo6bIKHoBeHHyIO Ha Ha pa60Ta r. He pa60Ty 6bIJIa HI1KeM ,IlOCMOTpeJIJ.1 BOH~exOB- Bnepep; QeCKOM B H3bIKI1". rrOJIHOM CMbICJle YKa3bIBaH HaYKe, KaK J1CTOp:l1K:l1 He peTpOrpeCC:l1BHbIX HHa BaJIb~ep, BCBOI1X pa60Tax BOH~eXOBCK:l1M 3THOreHe3a 70 rOBOp:l1T, :l1CTOpJ1QeCKJ1X J1C- iloTo~Koro ro.n;ax He pa60Ta 3Toro CJIep;yeT BrrOJIHe He :l1 BYHKa. CTp. XXI). 6bIJIa TOJIbKO npep;eJlbI J1M:l1 rrOJIb30BaTbCH. O~eH:l1BaIOT 3TO )KaJIb 1l0.n; B ,,60JIL- TOJIbKO '-ITO HerrepeBe)J;eHa BOH~exoBcKoro CJIOBa, BeKa, '-ITO "Xp06aIJ;J.1H" OKOHQeHa:l1 OHa pacumpJ1JIa :l1 CypoBeIJ;- M:l1HYBlIlero • Ha B I1HHO- MeTOp;J1- rr:l10HepCKOH, no.1JbCKOH, HO nepBOJ1CTO'IHJ1KOB. Op;HaKO 3THorpacP:l1QeCK:l1e :l1 B 3TOM HaXOp;J1TCR np:l1'-IJ1Ha 1l0p:l1~aH:l1H no ilOTKaHbCKoro C OT3ByKOM peKOHCTpYK~I1:l1 (L1cTOpJ.1'-IeCKl1e OQepIU1, OTHOlIleHJ1:l1 11 B MHpOBOH OAHaKO ITeKOC:l1HCKJ1H, C)J;eJIaHHbIH nOJIbCKo:i1: HayKoi1:. Bo:i1:~exoBcKoro CTpaHHbIe OTHOlIleHI1J.1 3TO B :l1CrrOJIb30BaH:l1J1 3THO- M:l1KJIOC:l1'-Ia :l1 ilOTTa CTaH:l1CJIaB 3aKp>KeBCKI1H ruOH ruar 1873 B "Xp06aI.J;I1H" .n;HccepTa~HIO He 3THO- 1953 r. :l1CCJIeAOBaHI1R CJIaBRHCKI1X COMKHyTyIO B Te~eHJ.1J.1 80 :l1 rrp03eBaJlJ1 JIeT H3p;. "KpaH". MeTOp;y :l1CTOpI1KOB H:l1 3THorpa¢OB, O~2HeHa. 80 B o H ~ e X o B C Kor p;peBHOCTeH, 3Ta BO BpOll,.JIaBe cPaKTOB. Tpe6oBa- J1 rrpO:l1CXO>KAeH:l1R TIOJIbCKOH KyJIbTypbI. y BOH~exoBcKoroB BJII1HH:l1eM pa60T 6e3CMbICJIeH- P;J.1CCKYCHI111 rro- Ha3bIBaeMbIH ilpORBJIReTCR po.n;:l1MaH KOH~en~HH C03peJIa rrpl13HaHa Hel1CrrOJlb30BaHHbIe OTpa>KaJIa CJIe.n;OBaHI1H, 6a3:l1pyIOr..u;aH Ha pa60Tax (KpaTKoe HBJle- y'-IeHbIx. :l1CTOQHJ1KOB I.J;eJIbIO Hapop;a 6bIJla OTBe'-IaJI J1 L(oM6KOBCKI1H peTpOrpeCCJ1BHbIH MeTop;oM". He He BCTpeT:l1JIaCb rrOJlbCKHX 3Toro HarrpaB~HIOr..u;aH MeTOp;OJlOr:l1QeCKOM TOJIbKO 3THD- :l1CTOp:l1- 3THorpacP:l1QeCKI1X 3THorpacPI111 I1CTO'-IHI1K:l1. B L(l1ccepTa~:l1H iloTKaHbCKJ1H, :l1CTHHHOH ~eJII1 nOJIbCKOH 3THorpacPI1R rrpH'-IJ1HbI rrOrJIor..u;eHHbIMJ.1 BCe~eJIO JlO>KeHI1H 3arrap;Ho-eBpOrreHCKI1X cpep;H rrOJlbCK:l1M BOH~exOBCKoro pa3JII1qHbIX BOH~eXOBCKoro, 3THOrpa¢H'-Ie:CKHe 3THorpacPH'-IeCKOH YKa3bIBaJlH p;eJlO pa36HpaTb K eR rpacP:l1'-IeCK:l1X B ITOJIhCKOVl: HalIle 3THorpacPHIO HbIM rrOJlbCKOH paCCY>K,IleHI1H rrOJlbcKyIO rrOJIbCK:l1MI1 B BOHI.J;eXOBCKHH C'-I:l1TaJI 3THorpacP:l1IO pa60Ta rrOJIbCKOrO METOL( ero rryTb. rrHOHepCKaR "Op;BpaTHbIM PETPOCITEKTI1BHbIVl: BCTpe'-raeTCR qTO rrpJ1MeHHJII1 I"AEK lO 3 E <t> He t:JeCKOH HayKoH, H:l1H, KJ.1rrapCKJ.1H KaTerOp:l1- P03BaAOBCKoro C rro- QeKaHOBK:l1H, 3arHaJIJ.1 :l1X TYAa BaJITbI, rrOrrbITK:l1 BaJITbI :l1 3arraAHbIMJ.1 Ea.lITJ.1HCKOMY MOplO. '-IeCKI1 MOpR. ceBep- HJIbMeHb JIOKaJIJ.13J.1pOBaTh B BepORTHO BOCTO~Hble K 03epa <:P:l1HHOB, CJIeiweT Me>Kp;YBOCTO~HbIMJ.1 B HI1>KHeM Te'-IeHJ.1J.1HeMaHa. rrpep;KOB He:>KeJII1 BOCTO'-IHble BaJITI1HCKOrO pe- '-ITO I1C- JI:l1HrB:l1CT:l1'-IeCK:l1X '-ITO Ml1rpa~I1H paHblIle C JIarrJIaHA~aMJ.1, H:l1'-IHOM rrycTOlIlJ.1 Ha B:l1CJIbI B 6acceHH rr06epe>KI1H '-ITO Kl1rrapCK:l1M HBJIHeTCH er..u;e CKa3aTb, 6a3l1pyIOT :l13 6acceHHa 3Ha'-II1TeJIbHO JII1TOB~eB CJIep;yeT CKoro, aApecy p;o C:l1X rrop :l1CTOQH:l1KH ileKOCHHCKoro, �1309 1308 l"\HCYfHEll, rap,aHHR PbIWAPJl, KPJ1CTAJIJIOMAHTMfl. :>KeM. (KpaTKoe 113J10>KeHHe). lVIOJIJ.1TBeHHI1K BJIap,I1CJIaBa CRMbIM ,n;peBHI1M 11 nOąTI1 THJ1. B03HJ1K CTpaUJ1RM RB.1IfleTCR MCnOJIb30BaHHbIM MaHTJ1R, TaJIJIa HaM60JIee KaK CTaJIJl, RBJleHMfl J13BeCTHbI pacnpOCTpaHeHHafl TeJlbHbIM y 6a3J1JleMCKOro p,flw;erOCR ry. CTa, B npaKTHKJ1. TOJlbKO epaKTopbI BO 'BpeMR OKOTOpOM AHTOHMHOB (XII BHe B KpMMeTo,n;bl OTHOllIeHHM f (lIB. H. 3.) 3aMeTKJ1 R P T Jl 116, Onl1CbIBaeT B !v'laHep Tex- il(HX ra,n;apJ1- npe06Jla,n;ałOT ,n;apoBa- BCTpeąaeM ee peHecaHca 1498 J130JlJ1pOBaHKaMeHHJ1K erJ1nTM3J1pyłOIUYlO ]485 r. ,n;OKTOp 6aBapcKoro M y Bcex KOHpa,n;a KpI1CTaJl.JImJfaHTJ1R M3 Ca- KyJlbTypHOMy KpyepłOp- 3anpelUeHHbIX n bI p O M a H T H J1. )l;aJlbHei1:llIJ1e r. Haxo- o KpMCTa.TIJlOMaHTJ1J1 Y HHa B CBoeM' KHl1re B nOCJle Ue RBJlfIeTCR 3aMeTKJ1 JI b T e C a MaHepoi1 nCJ1X03a TaKHX B CBOHX KpJ1CTaJlJIOMaHTJ1łO XO,ZJ;RC TOąKJ1 3peHHfl TeopJ1H HO o He pacnpOCTpaHeHJ1M J1 fa6c6yproB, pa3 H3 BeHbl Typy B H QexOCJlOBaKMJ1, T. TW!eCKJ1X O A. HeM foepMaHH .nOMRHTI1I1 HacTynJ1JIO OKKYJIbTJ13Ma KaK RBJlfleTCfl ql1HaR y:>Ke C XV Cyw;ecTBOBaJIM PYKOlll1CHbIe. Torp,a TeppJ1TopJ1J1 CaKCOHJ1J1 B XVIII ny B TeMy B 3Toro JlJ1TepaJIłO,n;- B CBOMX pOMaHeppaHUY3CKOM B03pO>Kp,eHJ1e TaKl1M KpJ1CTaJl- nOCJIe,n;OBaTeJIRM KOHCTaHT. BMeCTO Toro 3aMeTKJ1 B. KHJ1fJ1, COXpaHJ1JIJ1Ch p,a:>Ke J1 cy,n;e6HbIe ueJloe p,ałOil(HXCR MJ1CTJ1K )l;:>KOH )l;J1 C.TIep,OBaHJ1H OllTl1'IeCKHX He peepJleKCOB IIpoueccbl aHrJlJ1MCKOe nCJ1X03, KaK Ha- BJ1p,a rap,aHJ1e 3HaKOMO 6bIJlO Hapo,n;y. MHOfOąJ1CJleHHbIe XVI 3a- B. )1[3 re66eJlb, M3,n;J1ąJ1 no KH. B MHoro- J130JlJ1pOBaHHbIe Kophta. KpJ1CTaJlJIOMaHTJ1'łeCKJ1M yqeHbIX aJIJIeMaHOB KpI1CTaJlOMaHTJ1łO B. 6JlarOp,apR BeccaK, CTOJ1MOCTJ1, KJlaCCJ1ąeCKOM POp,J1HOM KpJ1CTaJlJIOMaHTJ1J1, B. Korp,a 'ITO raJlJl~ul1- O,n;HaKO, POCTOKa, J1 Gross. EKaTepJ1Ha B XIX J1C- B KOJl,n;OBCTBe, TOJlbKO Ha KpJ1CTaJIJlOMaHTMeM. BeJIJIb, MHOrJ1e Blle'IaTJIeHJ1e, BBeJl J1CnOJIb30BaJIJ1 np0J13'Bep,eHJ1flX. Tpa,n;J1UI1J13aHMMaJIaCb AHrJIJ1R feTTe H9.Y'łHO ra'p,aHHH CBI1,n;eTeJIbCTByeT Hapo,n;a. JIy:>K)I[U, B ¢aycTe eM CTpaHax BCTpeąalOTcH CTbIp)l[M, TIapaueJIbC Hay'łHOM B 06BJ1HfllOlUJ1X B. nOT o6Hapy:>KHBaIO- TIapaueJIbC O KpJ1CTaJlJle XVII TeppMTOpJ1)1[ ynoMHHafl n. HJ1KaKOM KpJ1CTaJIJlOMaHTJ1J1 rOBOpJ1TCfl Hanp. BepOBaHJ1M. 3IIOXJ1. npOUeCCOB r. Kp~C- KaK p,eMCTBJ1TeJIbHOCTb J1MeHHO cpe,n;M npocToro aKTax M MeKJIeM6yprJ1J1. MeTKH J1MeIOT ,n;JlR CBoeM 1488 BepOBaHJ1M, CTapaJlCfl Hapop,HbIX OK- C'łHTałOT pa6oTax, J1 pop,cTBeHHble npJ13HałOlUeM TIapau;eJIbCa xapaKTepHbI B. J1 6a3J1JIeMCKJ1M npoepecop MHorOąJ1CJleHHbIX HaU;I1M J1 6e301I1J16oąHOCTb aTMocepepe ueHTpax, XVI 3a- BeJlbMO- nonyJlflpHOCTb rIOJIOBJ1He BJIJ1RHJ1e aHrJIJ1MCKJ1X Hapop,HbIX 06'bRCHJ1Tb p,Jlfl J13,n;aHl1eM B B03paCTaJIa B B BJla,n;J1CJlaBa. J1HTeJIJIeKTyaJlbHbIX 1531); J1 KOTopoe M 3aKJlJ1HaHJ1M pacnyTaHHoro 6bICTpO ra,n;aHJ1Fi Hapo,n;HbIM HeCKOJIbKO CTaJla B (1403-1541) JlJ1U 11 ,n;yxoBeHcTBa, yąe6HJ1KOB MOJIJ1TBeHHJ1K (1530 HłOpH6epr pe3yJlb- opepJ1'łeCKJ1M YKa3b1BałOlUJ1M npM,n;BopHbIM B BJ1pTeM6yprl1J1 HIOpH6epra TaJ'IJlOMaHTJ1H KpnCTaJlJlOM9.HTMfl MaHTJ1ąHbIX J1TaJlbflHCKOro ynOMJ1HaeT Hanp. malejicarum, 'łvrCJIeHHbIX EBponbI HeKOMX Malleus 06'beK- 3TJ1 B EBpone B. H. 3.) OTHoC'fIlUJ1eCfI K apa6cKoMy no,n;p06HO BCTpeąaeM KaK OTJlJ1ąalOlUJ1MCflCneUJ1epJ1ąeCKJ1M annapaTypOM: MCKYCTB no,n; Ha3BaHJ1eM H3 6y,n;YlUero. no,n; BJ13aHTJ1MCKJ1M BJlJ1HHJ1eM, MCKJlłOąafl J10raHH KpJ1C- CMOTpfllUero Tpa,n;J1UJ1łO KpJ1CTaJlJlOMaHTJ1M p,MBMHaUJ1IO, a TaK>Ke .TJec6ypbI C nOMolUblO BaBJ1JlOHMJ1, MMpe, KaK BJ1r 11 c060pa, npMMep, C :mOXM 6JleCTRlUe:i1 llIaMaHa. BecnepepblBHyłO HbIM T B OM HeTexHHąecKMe, KaK JIeKaHO, B BJ1,n;eOnTJ1ąeCKJ1X C HaMepeHJ1RMM lIlaMaHCKMe J1cBoe06pa3HOM epaKTopbI HMM, Ha B ueJIOM J1 C K ycc BnOJIHe MeTo,n;a ra,n;aHJ1R J1 OKOHąaTeJlbHOrO oąeHb no ra,n;aHJ1fl. KpJ1CTaJIJIO- npJ1HJ1MaeMbIX npe,n;CKa3aHMfl B ,n;peBHeM annapaTa, nOXO>KM TyaJlOM KaK 6bIJIJ1 y>Ke HJ1ąeCKoro TaTa J1 coo6pa3HO He nOJIb3yłOlUeecfl raJlJlłOUJ1HaUJ1J1, r.) J1JIJIIO- rJ1,n;pOMaHTJ1fl, no,n;C03HaTeJlbHylOCYIUHOCTb 06'bflCHfleMbIX elUe raJlJlłOUJ1HaUJ1M, BbI3bIBalOlUYłO BbI3bIBaeT cnoco6a C HeIO KaTonTpOMaHTJ1fl H.1IM aKYCTMąeCKMX TMBHbIe :noro 1928 KpJ1CTaJIJIOMaH- cOBpeMeHHbIM BbIpa3J1TeJIbHbIM, nopo,n;HeHHble Ji1 oco6eHHO nOBepXHOCTbłO J1 6JIaro,n;apfl ,n;OKyMeHToM TaK>Ke KCMnepo (113,n;aHHbIM BO JIbBOBe r. COCTaBJleHJ1eM KY JIbTl1CTJ1ąeCKoro e,n;J1HCTBeHHbIM yąe6HJ1K 1480 OH OKOJIO BbICOKOrIOCTaBJIeHHbIX HJ1MaeTCH J1CKJlłO'Iafl BeJlJ1 llpOJ1BO,n;RT 06~ecTBo (1527-1608). B 06yRJl ,n;a:>Ke TaKJ1X Ero BbIJ1C- KpJ1CTaJIJlOMaHTI1IO, �1311 1310 łOu,"Hau,HM 6bIJIJ1 '" CqeT 06beKTHBHOCTJ1 raJIJI •• H ero yoemAeHH ~a OlIbI 6JIaro,zr;apJI 'ieMY )];J1 CTa.n lIpOpOKOM y6emp,eHJ1JIMJ1 BceJ1 EBp, HTpaJI:bHOM EBpOlIbI. KHJ1rJ1 - J1M pecPopMaTopOM u;e 11 nOJIJ1TH'ieHJ{ HM C 1581-1588 r. CocTaB.nflłOT 23 1'0C npoTÓKo.naMH ero BHp,eH • eJIaJI 3KclIepHMeHTnI 1607 r Ha 80 r. mH3HH. AO . MOB, a Bep,b ,u,H P, pble C'iHTaJII1Cb c06cTBeHHoJIO 6 KpHCTaJIJIOB, KOTO Cy~eCTBOBa C (1538-1599) cTapaJICJI HaY'iHO IT CynbJI Pep,)K. KOTT u CTbIO,u,H. ,..., eT C'iHTaeMbIe p,eI1CTBJ1eM JIJIOMaHTHbIe JIBJIeHHn., 06'bJ'ICHI1Tb Kpl1CTa JIełiJ1e nCHX03Y CTaJIO I1C1I1TeJIbHOe npoTHBocTaB caTaHbI. E ro peli" HH B AHrJIHH, paU;J10HaOM p,"J1CTH'ieCKOlll peaKu, XOp,HbIM nyHl<.T, ~ r, HHH E.nJ13aBeTCKaH 31I0xa coIT JIHCTH'ieCKOM B ro.nJIaHp,HI1 H epMa x' MaHTH'ieCKHe npaKTHKH OJ1X cyp,e6HbIX KHJ1ra .xpaHHJIa B CB KHJ1r IT06e,zr;a B03peHI111 J1 CKOTTy 3HaKOM 6bI.rr reHe3HC TaKJ1X' XVI B • a COBlIa,zr;aeTC :no.nOBHHOJ1 . CKOTTa J1 nony JIJIpHOCTb erO Tpy :CKJIłO'iałO~erO EllIe pap,HK'ł.nbHee u CKOTT CTaJI KJIaCCHKOM p;eH3Ma, Hay'iHbIX paccy)Kp;eHJ1HX; HaJIbHOe epaKTopbI B ero JIlppau,HO eHHHKOM MOHTJ1PYłO~J1M BHCTaJIH C'iJ1TaTb Mom KpJ1CTaJIJIOMaHTa Pau,J10HaJIJ1CTbI p;oCTHrJIH 'CBoeM u,eJIH: IIOp;eHJ1J'I B CBOłO nOJIb3Y· cpenif HHTeJIJIHreHu,HJ1. eT KpJ1CTaJIJIOMaHTI1H ,..., p;OpBaJIJ1 aBTOpJ1T u XVIII B. HaHOBO M BO BTOPOJ1 'IIOJIOBHHe AHrJIHMCKHM pOMaHTJ13 e HaporrHoro BepOBaHHJ'I, BCJIep; CTaJIJIOMaHTHłO B BHP; ,..., OTKpbIBaeT Kpl1 B co C'BOHM MOHyMeHTHbIM J'IBJIJ'IeTCJI <ppaHCJ1C appeT 6 .. 3a 3THM no . (1801 r) KOTOpbIM CTaJI 611 JIJ1eJll Magus or Celestial Intelhgence~IX H' ~ KOTOpOM II1pep;CTaBJIJ'IeT pOMaHTH'ieCKHX OKKyJIbTJ1GTOB IT B. TpHTeMJ1łOca. BJIarOp;apH ło TpaKTaTceBp;oKpJ1CTaJIJIOMaHTJ1 JIJ1MCKaJI 3HaTb H I1HTeJIHJIY J1ep;J1 BJIeCCHHI'TOH H ee KPHCTaJI aHI' eHHJI KpJ1CTaJIJIOMaHTHlO Hl' B BHp;eHHJI H O 6'bJ'IBJI . reHU;HJ'I CHOBa Bep C XV B CBHp;eHorpe'ieCKI1X TeKCTax . BCTpe'iaeM EllIe B ByJIbra P ' O cnoc06a I'ap;aHJ1J'I B BJ1O cyru.eCTBOBaHJ1J1 3Tor TeJIbCTBYłO~HX MorJIH B03HI1KHYTb no,u HHble 3TJ1 TeKCTbl 3aHTJ1J1: 1130JIJ1pOBa eT I1HHU;HaTJ1BV B 31'011 BJIHHHJ1eM 3ana.n;a, XOTJI BOCTOK npOHBJIH • HMeHHO 06JIaCTJ1. ryMMaHHCTbl-TeOJIOI'H, KpI1CTaJIJIOMaHTJ1łO BblpOBBepYłO~He B BeTxOMy 3aBeTy rap;aHHeM H3BeCTHbIM no HJI.nJ1 31'0 BepOBaHHe C. bTHCTbl XVIII B, 3aXBaTJ1.11J1 1I0P; Ha3BaHHeM urim H thumtm. OKKyJI IIocJIep;HHH rJIaBa 6blTHblX Hapop;oB. CBOP;J1Tp;aHHble Oc06eHHo TaJIJIOM B KyJIbTypHOM MaMlI, MHKa O KpHCTaJIJIOMaHTJ1J1 y nepBo- nOpa3J1TeJIbHO Kpyry J1 ryaTeMaJIH). J1 KpJ1CTaJIJIOMaHTHble BTOpOI1 CUJIO'ieHHbIM IJ;eHTp 3Toro IIanyacoB OHO paClIpOCTpaHJ1TbCH KpHCTaJIJIOMaHTHH MaJIbraccoB BepOBaHJ1H. rap;aHJ1H Haxop;HTCH JIHJ1 H IIpJ1JIerałOIIJ;HX K Hei1: CTpaHax oTKy.n;a MOrJIO KpJ1C- MHp;ei1:U;bI CeBp.pHoi1: J1 łO)KHOi1: AMe- pJ1KJ1 J1MełOT CBOJ1 JIereH.n;bI O nOJIb30BaHY1e IJ;eHTpaJIbHoi1: AMepJ1KJ1 (y A3TeKoB, Ha B ABCTpa- J1 IIoJIHHe3Hi1:IJ;eB, OCTpOB Map;araCKap. nop;p06HO rOBopHT 3nleHH .z:te (1661). <P.llHKyp1' COBMCHK BA~EPMAH X03HY1CTBEHHbIE T APb B M IIOCTPOY1KM IlOMECTbHX fIEPBOMCTOt.IHMKAM· 1'O'iHJ1KOB, 31'0 np06JIeMa HorpaepaMH. 06pa30M pa60Ty B 3TOM Y'iaC1'Ke CMa1'pHBae1' ml1JIble Ha OCHOBaHJ1H pyKOJIHCHblX nO'i1'H nOJIeBble pyKolIHcHble rOBble J13JIO:IKeHHe). J1 HCCJIe,D;OBaHJ1HJ1 JIJ1Tepa1'ypy, J1 B cBoei1: nepBOHa'iaJIbHoi1: CO'ie1'aHHe nepBOJ1C1'O'iHHKOB H npOC1'paHC1'Be. Ilpe,D;Me1'OM 1I0MeIIJ;eHHH, X03Hi1:c1'BeHHbIe, 06c1'aHoBKy), ,D;l1H, J1H.n;yc1'pHaJIbHOe HyłO H 1'oproByłO ny6JIJ1KaIJ;J1J1 y'iH1'blBał01' a TaK)Ke (ee aHaJIH3a Ma30BIIIe 3TY KOHu;enąVlłO B CBOłOKa6aJIy. 83 (u;eHTpaJIbHaH H npemHei1: C 1'Op- KpOBJIJ1, opy- p;OMamHłOłO, l1Hp;ycTpJ1aJIb- BHemHJ1i1: Bl1P;, CbIpbe fIOJIbIIIa) BO HBJIHł01'CH: J1Hp;YCTpJ1aJIbHble J13 KOToporo COCTaBJIeHbI l1HBeH1'ap- HbIMH Onl1CHMJ1 1I0Mec1'Hi1: J1 o1',zr;eJIbHbIX p;epeBeHb HaXOp;HllIJ1XCH B C1'ap;HH pac- paCCJIOeHJ1e CeJIbCKOx03Hi1:c1'BeHHble 06opYP;oBaHHe, y1'Bapb ero KOHC1'pyKIJ;HłO cpy6a, C,D;eJIaHa, KOH1'PYKIJ;l1łO). IlepBOJ1C1'O'iHHKH 3nHCKOlIa IIpO- JIepBOHC1'O'iHHKJ1. HaC1'OH~J1i1: Tpyp; Ha'iJ1HaeT IIOC1'pOi1:KH (Y'iJ11'bIBae1'CH BHy1'peHHłOłO nepBOJ1C- HeHCCJIep;OBaHHaH nOJIbCKHMH 31'- CYIIJ;eC1'ByłOIIJ;He p;o CHX nop lIycKaH BpeMeHH fIO B.B. pa3BJ11'HH ypOBHH IIpOH3BOp;HTeJIbHbIX CJ1JI J1 pa3BJ1- TJ1H Hapo,zr;HOrO 30p;'ieCTBa rJIaBHblM MHBEH- EIlMCKOIlA. XVII-XVIII (KpaTKoe 06pa601'Ka M:EPTBbIY1 Il03HAHbCKOrO BeJIJ1KoM 1604--1796 r.r. n03HaHbCKoro fIOJIbIIIe 11 Ha �1313 1312 IIP0J13BO,llCTBEHHhIE J1 IIOTPEEJ1TEJIbCKJ1E K OEOPY,IlOBAHJlIff. B :lTO BpeMH B nOMeCTbflX n03HaHbCKOrO :lnl1CKOna I..\apCTBOBaJIO KpenOCTHO-yca,ne6HOe 11 perpeCCOM Horo Tpy,na rrOMaraeT 3eMJle,nev'lbąeCKl1e HbIX nv'lyroB ;rl11i1 B H x03fliicTBo, 1-4 11 60pOH, nap 60pOH. KOJll1ąeCTBO CeJlbCKO-X03fli1cTBeHHbIX Bce 3T11 OpyAl1fl CAeJlaHbI yTBapb, 1-2 COCTOflJlO 113 6bIJll1 HHcrreKTHbIe ł<JIIO'lI1TeJIbHO cepnOM, ąaeTCfl eeHa. Ta'lKI1, 11 rrp. ynoTpe6JleHI1e CTBa 6pyCKOB (6a6KI1), a Tpe60BaJl 30 CHonOB Hporo B KOHI..\€XVIII CpeAH 11H,nycTpJ1aJIbHoro'BI1HOKypHbIX li! rrl1BOBapHhlx TJlbI, KaAKI1, 60ąKI1, BepOflTHO He113- 6bIJIl1 6bIJIa I1JlI1 03l1MOrO xJle6a. AepeBHHHbIX He3Haąl1AHeB- BbIMOJlO- BeflJlKI1. MeCTO 3aHIllMaeT050py,nOBaHHe 3aBoAoB: KopbITa :lTO JIOnaT 11 nepece- B; rrOHBJlHIOTCflrrepBbIe rrepBoe I1C- BCTpe- C MOJIOTI1BIllOrO onpe,neJIeHHoi1 '-leI-lHOe 3epHO ąI1CTI1JlJ1 C nOMO~bIO BaJlI1 Ha peIlleTax. 06pe3bIBaHl1IO TaK}Ke KOJIl1ąeCTBO BI1Jl 11 rpa6Jlei1:. npOAYKTI1BHOCb pa60TbI HOi1 HOpMbI Hanp. XMeJIfl, 3a- I1C'lI1CJleHHe KOJlHąe- uenbl, VI "ABOp" B., I1CKJIIOąI1TeJIbHO npI1 y60pKe 11 KOC BCTpeąaeM MOJlOTI1JIH pO)Kb. TeJlbHa XVIII nOJIb30BaJIl1Cb BeCTHO KaKI1M 06pa30M BC.lle,nCTBHe ąero nOJl. KOCbl B 3TO BpeMfl JlI1Illb B HeCKOJIbKI1XCJIy'laflX B OrrI1CaHHH cepnoB II B KyJIbType xJle6a TOJIbKO OrOpOAHI1'leCKRH HO)KHI1I..\bI K B y60pKt' opy- I1JII1 cox AepeBflHHble ynOMI1HaeMafl JlI1Wb BO OKHa, AepeBbeB nJIyroB 113 )KeJIe3a. co,nep}KI1T MOTblrl1 11 Kl1pKI1, CJlY}Ka~I1e cPpyKTOBbIX B 3eMJle,neJlI1I1). I1CrrOJIHflJlI1CbC rrOMO~bIO COX, ,nepeBflH- ąaCTI1 6bIJll1 I1CaAOBo,nąeCKafl cTynbI, CBOI1M 3aCTOelVI TeXHl1ą€CKOMY rrporpeccy pa50TbI OAHOM X03fli1CTBe HeKoTopble XapaKTepHOe B pa3Bl1Tl1l1 rrp0I13BO,nI1TeJlHbIX CI1Jl (BBe,neHl1e HaeM- COCTaBJlHJlI1ero H MepKI1. Orrl1Cb M0AHble KO- MeJlbHI1I..\bI HaąH- HaeTCH I1Cąl1CJleHl1eM MeJIbHJ1ąHbIX KaMHei1 11 MOJlOTKOB, CJIy)Ka- ~J1X nOBepxHocTei1 K 06pa60TKe fl~I1KI1 rrpoca, peBa paCTl1paIO~I1X J1 KaHaTbI a cyKHOBaJlbHH, TaK}Ke rrpH6opbI, CJIY)Ka~l1e 0PYAI1H K Bblpa60TKe 6YMarl1 K ,np06JleHI1IO 11 KOJIKe p;e- COCTaBJlflIOT TO)Ke 060pYP;OBaHJ1e MeJlbHI1I..\bI. 060pyp;OBaHl1e Kl1prrl1ąHoro 3aBop;a J1 KY3bHI1I.J;bI BCTpe'laeTCH Onl1CHX JlI1Illb B KOHI.J;eXVIII Bcero 3TI1X KalVIHei1: Haxop;flTCfl 113BO,llCTBYCblpa B. Cpe,nJ1 J1HBeHTapHbIX KyXOHHOi1 YTBapJ1 'l~e MOJlOąHble COCYAbI J1 yTBapb 11 MaCJla. B cJIy}Karn;aH K' npo- li rroTpe6l1Tev'lbCKOH o6cTaHoBKe c"Il1nOBble CKaMbl1, CTyJIbH Haxo,nI1TCH Ka6a'lKa npI1Ha,nJIe)KaT 11 IllKacPbI. B pe3I1AeHI..J;l1l13nJ1CKona. (KOp'lMbI) (IllI1HKBac). CTOJIbI, ,ny6oBble Aoporafl 06CTaHOBKa Me6eJIb ,nepeBeHCKoro COCTOI1T113 CTOJIa, cKaMei1KI1, cTyJIbeB, 'YTBapb nOJwrapHI.J;bI BOJIee B KopąMe H nOJIyąeTBepTI1, :lTO: )KeCTHHble 60'lKH, CeJIbCKOX03HHCTBeHH0J1 YTBapI1 6yTbIJIKH CTOHKI1 J1JII1 AepeBHHHble 11 BOpOHKI1. Cpe,n11 Haxo,nHTCH COJIOMOpe3KI1, TeJIerl1, CaHYl, ynpH)Kb. X03flYl:CTBEHHbIE. J1H,IlYCTPJ1AJIbHbIE J1 TOPfOBbIE IIOCTPOYl:KJ1 'Yca,llb6bI (T. Ha3. epOJIbBapKI1) BO,nI1JIHrJIaBHbIM 06pa30M aM6apbI J1 XJIe6Hble OHH HC'le3aIOT pbrx Mara3HHbI. ,nOBOJIbHO paHo, BCTpe'laeTCH Haxop;HTCfl xJIe6, nop; rr03HaHbCKoro 3'l1HCKOrra np0l13- n03TOMY MO)KHO Be3,ne BCTpeTJ1Tb Ha Teppl1TOpJ1H BeJII1Koi1 IIOJlblIIJ1 xJIe6 B Ka)Kp;oi1 yca,nb6e coxpaHHIOT 1-4. OT B ryMHax, rYMHa KOTO- O'leHb 'laCTO OP;HOJ1Kpblr..Uei1 C KOHIOIllHei1, XJIeBOM, oBąapHei1 HJIH APyrl1MH nOMe~eHI1HMJ1 P;JIH ,nOMaillHJ1X )KI1BOTHbIX. 3TH AepeBHHHble nocTpoi1XH 3 a K O n bI, KpbIIllH J1MeJII1 KOHCTPYKI.J;I1IO Ha coxy, p bI r JI 10 B K H. 'l1peJ1My~ecTBeHHO (ill K Y P; JI bI). B rrpe,neJIax KpOMe Toro 6bIJIl1 B yrOJI, ern;e 113 COJIOMbI HJIH JI03bI, pe)Ke X03Hi1cTBeHHoro 113 rOHTa p;Bopa nOMe~aJIHCb pHTHHKH, rOJIy6HTHJ1KJ1, CBI1HapHI1KJ1, KJIap;OBbIe cJIY)Ka~J1e xpaHeHHfl oco6ble 3epHa rrorpe6a, I1JIH Ce'lKI1, KJIap;OBble· P;JlH rro,nrOTOBKJ1 COJIo,na, THHyJIH I1X KOJIOAI.J;aC nOMO~bIO KOJIOBOpOTa. li1HAycTpl1aJIbHble 3aBo,nbI, XJI~HOi1 I1H,nYCTpl1l1 oc060e MyKy, )K y p a B JI fl, rrocTpoi1KJ1COCTOBJIHJIJ1: 3aBOAbI. BHI1MaHl1e o6pa~aroT B OTHOIlleHI1H ABI1)Ky~ei1 Ha Bo,nHHble, B OTHOilleHI1H ,nJlH TeJIHT H B030B. Bo,ny T. Ha3. COJIOAOBHI1,BI1HOKypHble HI1I..\bI, KOTopbIe m1Tb KyP;JIfl MOJlOąHbIe H COJIKI1 ,nJIH MOJIO'lHbIX npo,nyKTOB, CO.'IOMope3KH, HaBeCbI, KOJIOP;I.J;bI, capaH HbIe Ha Ma3aHKI1. BeTpflHble rrpOAYKI.J;I1H- CpeAI1 pe)Ke - rrI1BOBaprrOCTpoeK Ha ce6H CI1JIbI CJIe,nyeT MeJIbpa3,ne- I1 MeJIbHI1I.J;bI C KOHHbIM IIpJ1BO,nOM, Ha MeJIbHI1I.J;bI rrpOAYI.J;l1pyro~J1e TII..I..IeHO, COJIOA, MeJIbHI1I.J;bI- BaJIHJIbHI1 cYKHa, 6yMa:>KHble, ""IeCOnI1JIbHI1 H CTeKJIHHHble JIHIOTCH BO II nOJIOB. XVIII 3aBO~bI. KypIII1'lHble3aBo,nbI B. Ha3BaHl1e 3TO 0603Ha"laeT 1II01łB.,. HaBec; �1314 1315 me <P0PMI1PYlOT 11 cywaT Kl1pnl1'-! 11 '-Iepenl1l.\Y· B XVIII B. CyI.l..\eCTBOBaJIJ1 rre'-IJ1 K cyweHl1lO JIbHa. KY3HJ1IW J1 JKJ1JIJ1I.l..\eKY3He~a 3peHl1R. Haxo,z:VITCR no~ RBJIReTCR B cemIX, O~HOi1: KpOBJIei1:. KY3H€'-IHbli1: CTaHOK HaXOlll1JICH B J136e JKJ1JI Ky3Heą ToprOBble rrocTpoi1:KJ1 - Hble J13 ~epeBa ~eJIbu;a 3'1'0 KOp'-IMbl C KOHlOWHHMJ1 rrOCTpoeKOp'-IMa Co- KOp'-IMbl. <pJIl1reJIb 11 rra- BJ1JIbOHbI ~JIR CJIyJKaI.l..\I1X,KyXHI1 J1 JIlO~CKI1€. Heop;HOKpa'rHO B rrpe- p;eJIax 3nJ1CKOna, rocnO~CKoro a p;aJIbWe B ~epeBHe ycallb6bI ~Bopa apeH~aTopOB, KpbITbIX COJIOMOi1:.KpeCTbRHCKl1e JIaHa , y IIepBmtCTO'-IHJ1KJ1 ~aI9T rrOBepXHOCTHble TapHble onl1CJ1 nO~'-IepKI1BalOT ynoTpe6JIeHJ1e 0PY~I1RX. BI1~iIo ~aHHble, peHTa6eJIbHOCTb B ero 0PY~J1RX 3aMe'-IaeTCR TaK HeKoTopbli1: B HeKOTopbIX nporpecc, CTpOi1:KJ16bIJIJ1 p;epeBRHHbIe 1 I KaK .0HI1 ,I 1 'I HO He B l1Hp;YCTpl1aJIbHbIX 060pYP;OBaHJ1RX J1 B yTBapJ1. IIo- 3'1'0 06bIKHOBeHHaR l1JIl1 aye). KOTopoe B 5 rJIaB2 OqeHb MeI.l..\aTh (KpaTKOe nOCEJlEHY1J1. ~ro cTapaeTcR TaM H a B CH HaBCR" ~eTKI1, nOJIbCKaR HaC'leT JIJ1TepaTypa 11 OJIJ1CblBaeT KOToporo ~a36I1palOI.l..\J1e Bonpoc MaJIO 3aHJ1MaeTCR BCTpe'-IalOTCR C ~ np06JIeM0J1 He3Ha'-II1TeJIbHbIe BCTpe'-IaeTCR nop; Ha3B. Ha IIoMopl1l1(no,ll; Ha3B. Ha "naves", "anger" "HaBce" COJITbICbI I1JII1 lliJIRXTa. Bo- OCTaeTCR 06I.l..\l1HHoi1:c06cTBeH- 11 3 a r p O P;H 11U;bI). peMeCJIeHHl1KoB.' l1 Cl1JIe31111, rp;o "HaBce" B COJIThICbI 6bIJIl1 B rrpaBe Hl1JKHei1: Ha "HaBce" OKpeCTHOCTRX - nOCeJIeHI1R, .II:epeBHR I1CTOpJ1lOJ1 pOJIb B p;epeBeHCKOM nOCeJIeHJ1I1. Hay'-IHaR ,, .' ue 'Il0HRTn B O H r p O ~ a, Ha3Ba- "HaBce" Tor~a, nJIaHl1pOBKY Cl1JIe31111 rro- (,II,OJIbHbI nOCeJIRJIl1Cb TKa'-Il1, B I1H- pa60'-Il1e; KaK BCR "HaBce" rrpJ.'i06peJIo ,ll;epeBHR cOXpaHRJIa 11 OCTaBaJIaCb no BI1~ CBOlO rrpeJKHoMy ~e- peBHei1: . 113J10:lKeHl1e). O6 'bRCHJ1Tb 06- B PYKl1 naHOB. rpO~311CKO, JIaHbu;yU;Koro HbIMl1 rrpl1MeTaMl1 CBoero ABTOp 6JIarOp;apR 6bIJIO 0'6bIKHoBeHHO MeCTOJKI1TeJIbCTBOM6e~HRKOB (x a- rrepBOHaqaJIbHylO ,II,EPEBEHCKOM "HaBce" rOBOpl1T HaC'-IeT l1CTOpl1l1 "HaBCR", qaCTO 3aXBaTbIBaJIl1 BCeu;aJIO nepeWJIO reHe3l1C x03Ri1:cTBa. nJIOI.l..\a~b J1JII1 ~JIl1HHalI Ha3bIBaJIOCb \I[ aBTop MOJKeT 06I.l..\l1HbI rrpl1Ha~JIeJKI1T Ma30Bwe. CJIeHcK) l1 B JVlaJIoi1: nOJIbllle 103E<t> B Ha rrpeKl1 BceM npl1TR3aHl1RM ropo~cKoro "H A B C}I" ~epeBeHCKaR HOCTblO B npOTI1BOrrOJIOJKHOCTbrepMaHl1l1 "HaBce" - nORBJIReTCR BaBce npl1eMaX J1 B "tJeXOCJIOBaU;Koi1:Pecrry6JIl1Ke p;ycTpl1aJIhHbIX IIPOBJlEMA cpe~HeBeKOBbIX JIl1Wb aBTopy nOCeJIeHl1i1: Tl1naX He 3€MJIl1, TRHYI.l..\aHCRBP;OJIb ~epeBHl1. JI y n H 11U;bI c KJ1prrl1'-IHbIM J1JII1 KaMeHHbIM <pYHlla- MeHTOM, C KpbIwei1: J13 COJIOMbI J1JII1 rOHTa. BYPllITA B B Cl1JIe311J1, B BpaH~eH6yprl1l1 HI1X J1MeHJ1R. J1HBeH- JKeJIe3a "HaBce" lOre IIoJIbwl1 nOJIa. rrpe~CTaBJIRlOT rJIaBHbIM 06pa30M l1CKaTb I.l..\l1He.B Cp€~Hl1e BeKa "HaBce" J136YWKJ1 COCTORJIJ1J13 '-Iy- JKJ1JIoi1: 1136bI J1 ceHei1:, npeJ1MyI.l..\€CTBeHHO He 6bIJIO Ha~o Hl1e 3'1'0 ynoTpe6JIRJIOCb JKJ1JIJ1OB'-lapJ1, MeJIbHl1KJ1 J1 lrraXapJ1 B Ma3aH- Tl1nOB no rrOCeJIeHl1RX l1 B COBpeMeHHbIX nOd~JIKax. "HaSCH" rrOJIOca ~epeBHR), peweH "HaBce", HeKoTopbIX cBoei1: pOJIJ1 B JKJ13HJ1 p;epeBeHcKoi1: HaXOp;J1JII1Cb XI1JKI1HbI KpenOCTHbIX, Kax MOJKeT 6bITb OKOJIbHl1u;a, YJIl1U;OBKa), B ~pyrl1X B pacceRHbIX BaJKHOe MeCTO B OrrI1CaHI1J1JKJ1JIbIX rroMeru;eHI1i1: 3aHl1MaeT pe3J1~eHU;I1R "HaBCR" CYI.l..\eCTBOBaTb (MHorO~OpOJKHaR '-Iyo'laHa ~JIR rOCTei1: 11 JKI1.lIoro rroMeI.l..\eHI1HB.lIa- I1JII1 apeH~aTopa CaMoe rrp06JIeM OpraHl1'-IeCKoi1: qaCTblO (OBaJIbHl1u;a, J1JII1 Ma3aHKJ1 C COJIOMRHHOi1: Kpblwei1:. CTORJIa J13 Ka6aKa, ITo aBTopy, C J1CTOpI1KO-reorpacPl1'-!eCKoi1: TO'-IKJ1 3peHl1R. 3a- J1CTOPJ1KO-lOpJ1lll1'-IeCKoi1:TO'-IKI1 "HaBCR": ye3~a OTJIl1qaeTCH TI-!rIl1'-!- pacnOJIOJKeHO OHO B~OJIh ~e- peBHI1 11JKl1BYT TaM TOJIhKO 6e,ll;HRKl1. HaXO,ll;RTClI TaM Y'-IpeJK,ll;eHl1fl CJIyJKaI.l..\I1Xu;eJIoi1: ~epeBHI1. Bce" BO BpeMR B€~HHKI1 CTaJII1 rrOCeJIRThCfl Ha KJIaCCOBOro paCCJIOeHI1H ~l1<PcPepeHU;l1aU;l1fl ,ll;epeBHH npORBl1JIaCh p;epeBHH. KJIaCCOBafl TaKl1lVl 06pa30lVl CTpaHCTBe 3aHl1MaeMOM ~epeBeHCKl1MI1 JKl1TeJIHMH. "Ha- B npo- �1316 paTKI1 .il,EKOBCKJ1 rJETP J,1CC.ITE.n;OBAHJ1E KY.ITbTYPHOrO CKJ,1X TeppHTOpYU1 ye3~a ropo~CKHX H nOCeJIeHHi1. KaMeHHoi1 cTeHoi1 .n;p:>KeBHl.(bI 11 OnO'-!Ha, Hoe Ky~a Me~aHCKafl TOprOBJIei1 BOJIOBy1O 11 llly6bl BHHoKypeHHbIi1 TOBbIi1 H OBO~HbIi1 ca~. yca~b6bI H36ylllKax 6e3 ceHei1 Me~aJIHCb nOJIKH Ha3bIB. KOJIO)lhI, H nO.na. JI H C T B a K!ł)lKH, ylllaThI, 60rOHKI1, XVIII B. MeUiaHe I1JII1 )lepeBllHHoi-i coxoi1, IlCnaXI1BaJIH TeJIera onO'-!I1HCKa.H O)le:>Kn;a B XVII no:>KHJIH no- 11 ropWKH pa3.llH'-!Horo 6 o III e. Me~9.HCKa.H B. OTJIH'-!aJIaCb pa3Hoo6pa3HeM '-!eCTBe TKaHei1 H yKpaweHHW. KynHble, 3eMJI1O :>KeJIe3Hoi1 nJI y:>KHl..\eJf Ha3hIBaJIaCh TKaHH Ka'-leCTBa, VI l.(eHbI. llJHJII1 Hap.H;J; OTJII1~IaJICR 113H~eCTBOM naHhI, BeHl.(a, KOCTpOB Ha 6aWMaKOB KOHTYlllVl' 'IaMaphI, VI cPapTyxa, KOpaJIJIOB. 6eKeWI1, H KpacoToi1, no- KaM30JIhI. nORca O;J;eBaJII1 :>KyVI Ba:>KHOe 3Ha"'-leHHe. J,13BecTHO H3BecTHi1 H nepe~a'IH ropax. ABTOp 113BeCTHJf nO'ITH HeJ1CCJIeAOBaHHo, '-lTO Haw60.TJee 6bIJIO 06paTHJI 3a:>KJ1raHJ1e BHHMaHHe, '-lTO B JIaHbl.(yl.(K01VI ye3;J;e B MeCTHOCTH rpOA3HCKO BCTpe'-!a1OTcH XOJIMbI I 'I ,I I Ha3hIBaeMhI a n a T p bI H. Ha3BaHHe .nOM n T p:>K e l.( h BaeT Ha CBH3b 3Toro (CMOTpeTh, 3TO CBH3aHO no aBTopy rJIH,IJeTh Ha6JIJOAaTb), CJIOBO n a T p hl H 0603Ha'-!aeT TpVlHHryJIHpHOe HaKO 3TH 060py;n;oBaHHH RBJ1JII1Cb B HOBble p hl J1 ropa3Ao Ha TeppwTopJ.Uf epop- rOBopHT ~aHHhIe HaXO;n;VlMbIe B nOJIhCKHX 3THMOJIOrJ1'-!eCKHX CJIOBapHX, cTapwe. C rJIaro- "'-lTDyKa3hl- H9.3BHHJ1H XOJIMOB C ,naBHO MJ1HyBlllew MOW TeJIeKoMyrIJ1Kal.(J1J1. B nOJIb3Y 3TOW rHnOTe3bI B KOTOphIX Op.- 060pYAOBaHJ1e. BpeMeHa. reHe3 lliBeWl.(apWJ1 :>KYlByTBOCnOMJ1HaHJ1H crrel.JYlHJIbHhIX CHrHa,'lbHhIX fl a T- AO CHX nop yCTpOi1CTB. ~;:O.JU!AHKOBCKJ1 3. COCTOR:I "C y K e H K 11", :>KynaHa, MY:>K\mHbI OTHOCI1TJIbHO nepeAa'IH MaHepoM XOJIMaX EOPTHbIE OH H3 106KI1, Ka::\130JI9., KopceTa, ryJIyna, ero HCc.ne.J.OBa- Ha6JI1O~eHVlH, aBTOp 011,e:>K::ry TaK:>Ke 113 caMO,IJeJIKI1. )KeHCKI1i1 MeJIKl1e B Ka- 6bIJII1 npeVlMy~ecTBeHHO l.(BeTa HeCKOJIbKO AaHHblX ynoTpe6JIHeMbIM cPpyK- '-!yJlaHe JIOXaHH CaMbIe HeCMOTpH Ha HI1X H3 KpO- B ~a:>Ke ryMHa nOJIh30Ba.llHCh H cyHII,yKa. 113.TIO}i{eHl1e). capaR, nocTpoi1KH COCTOHJIa y TIEPE.TI:A QJ,1 J13BECTJ1M. B MJ1HyBwHe BpeMeHa . .n;eJIO 3TO AO CJ1X nop 6ep.H.HKH ''sora'Il1 '-lTO YKa- Ha Hapo,nHyJO. J,1CXO~.HH3 nO,1l0:>KeHVI.H, '-lTO ~.1l.H3THorpacPH'-leCKHX c006maeT (B a p :>KH H l.( e). B K 11CTOPJ1J1 HH.i1 VlMe10T 3Ha'-!eHHe peMec.lleHHhIe pacnOJIaraJIc.H fOpop.cKHe l<yJIbTyphI (KpaTKoe :>KHTe,TJI1 P.pOBHHHoro p.OMa 11 X03.Hi1CTBeHHbIe (BeHbI~oBKa). HeCKOJIbKHMI1 KOMHaTaMI1. Me6JII1pOBKa BaTH, lllKacPa, I1PJ1.ITO)KEHJ1E MHOrI1e ~OMa He I1MeJIJ1 P.bIMOxop.a, KphIlllH )KHJIbIe 6hIJII1 B cpy6 BOKpyr BCJIe,nCTBHe Toro, nATPbIH H BepeBKH. 3aBo,n, 3Ha'-!eHl1e, XOTH 060- B HCTOpH'-leC- canO:>KHH- H3 :>KHJIOrO nOMe~eHHR, I1HOr~a B ycap.b6e CTaHKH H KaTOK ~JI.H 6eJIbR. 60)J,HapH, 3aHI1MaJIHCb CKOTHoro ~Bopa, B MaJIeHbKI1X He 11,a1OTO,IJ- I1CTO'-!HHKax, HMe10mHX B.TJI1HHl1eMe~aHcKoi1 :>KHTe,,'lH JIOCI1HY1OKO:>Ky, KOHOn,,'lfl- 6apaHHJ1 COCTaflJIa nOMe~aJIC.H 60JlblllOe Bce OHI1 6hIJIH :>KHTeJIflMH K.'lbBO- nOJIOTHO, luepCTb, 6bIJU1 H3 rOHTa. 3TH ~aHHhle rEYl:Horu BOvrUEX KaHaBOM TOprOBJIei1 H peMeCJIOM. I1JIH OBI1Ha, KOH1OlllHI1, XJIeBa, CTaBJIeHbI Bce B. ~eBH'Tb ropo~aMH. TKa'-!H, MeXOB~HKH, reJIbH€Ba. yca~b6a B XVI H3 HHX oKpy:>KeHHble MeHbIl1HHCTBO'- npI1B03HJIH 11 JIbHflHOe 3hIBaJII1 yKpenJIeHHhIMH KH, CJIeCapH, KOJI€CHhIe MaCTepa, Ba, WanKI1). CHOBaHbI OHI1 Ha apXHBHbIX KOW 3THorpacPHI1 cy~ecTBOBaJIO HeKoTophle 6hIJIH 3aHHMaJIHCb OnOQJ1H- H3.T10}i{eHVle). Ono'-!Ho 3aHHMaJIHCh 3eMJIe~eJIheM, PeMecJIOM llPOllJ.ITOrO rOpO.n;KOB. (KpaTKOe Ha ('-leTblpexyrOJlbHbIe HaKO nOJIHOrO nOHRTVlR O :>KVl3HVIOnO'-lVlHCKVlXMemaH, KOHcPe~e- 3HAKJ1 B J.1.IT.2KEIJ;KOM (KpaTKoe nOMECTbI1. 113.T10}i{eHI1C). EOpTHJ1'-lecTBO, O)lHa H3 npHMJ1THBHhIX cPOpM .neCHoro CTBa. BCTpe'-laeTCH n'-le,,10BO,n- O'-leHb '-!aCTO Ha TeppHTOpJ111 ITO.'lhWH. Ji1CTOpH- �1318 1319 'łeCKl1e nepBOMCTO'łHMKI1, M6H HKOBa)CO~ep)KaT IlpY1Ha~JIe)KHOCTb Ha'łJ1HaR MHoro 60pTeM C ~aHHbIX B. (PeJIRUI1R 6bIJIa Hape30B MJ1HaJIJ1 ~pyrJ1e 3HaKJ1 KOTOpbIMJ1 0603HaqaJIJ1 JI. ~OMalllHJ1X Kp)K ~peBeCHOM )KJ1BOTHbIX, J1B J1Q K J111, aHaJIJ13J1pYH Ha TeppJ1TOpJ1J1 Ma30Bllla, ~OKa3bIBaeT I'JIaBHbIM 'ITO CJIe~yeT HOM 06ll.(MHe. 'ITO B M 3HaKM 1892 06pa30M 3HaKl1 pbI5aqeCKJ1e ro~y CHaCTI1 ~apR HaCTORll.(MM BOpTHhle (1925-29) O OCHOBOM 60pTHbIX 3HaKOB npOHCXO~H1' B nop He 6bIJIH HaM~eHbI naMRTHMKJ1 OOJ1JIbHa KepaMJ1qeCKHMJ1 HaJIbHbIM opHaMeHTOM. BopTHbIe AHaJIJ13 cPeo- Hble 'ITO n'łeJIOBo,n;CTBa JIOBO,n;CTBO BCTpe"'IaeTCH - B 11 ,n;epeBHHx, MOK~y 27 B B 9 tIJ1CJIO 60pTeM )KJ1ByT H nqeJIOBO~bI 130 B KOTOpbIX yJIei1:eB, 55 BCTpeqaeTCH B yJIeMeB 270. - CJIy'faHx. 9 n'łe.rrOBo,a;OB J1MeeT 11 YTP BbIC- pHCyHKy. Ilqe- Hblf,i 3HaK B cKoro, YTBep)K~alOll.(erO na,n;alOT BbICe'łeHbIe Ka:U;HH HarJIH~HO Hhle JIHHI1J1. 'ITO TonopOM ,n;OKa3bIBaeT, HCnpaBJIHeT B pJ1CYHKe npHMbIe 60pTHbIX "'ITO cyll.(eCTBylOT (3HaK OopTHble ABTop 3HaKJ1 OTpa:>KaeT, XpVlCn1aHCKOi1: KyJlbTyphI BAPAHOBCKH EOf)lAH no BblillKOBCKOM 3HaKaMJ1 60JIee C nepBOHa'łaJIbHO VI BJl/llflHlIle BeCbMa J1JIH HX He- npO~a}Ka K OCHOBHOMy 3HaKe: 60.rree CJIO)K- B ItICTOpJ1H 60pTH. MHeHJ.11OaBTopa, CJIO:>K- HCTOpJ1KOM CJIO)KHOM pHCYHKe. po~a, B 60pTHOM Ha- c06CTBeHHocTb. COrJIaCeH 'łJI€HOB H B. pO,a;OBbIMH 3HaKa- 0603HaqaTb rrepeMeHax CBH3aH- Mop<p0JIOrJ1- HOBbIX 110~p06HOCTeM OTpa}KeHa rOBop11T O MHOrI1X np06JIeMbI 6hIJIJ1 paHbIJle 6bIJlH Me)K,a;y npH6aBJIeHHR B H T O P T a. HRa n"'IeJIOBo,a;aMJ1 BbIllI- JI. Kp)KHBH:U;Koro C ,n;pyrHMH 26, 29, 48). 3HaKH HaM,a;eHbI HeKoTophle 60pTHVI'łeCKOrO lVIop<po- 3JIeMeRThl IIHcapR. ,n;e- <paMJ1JIJ1W 60pTe~'r J1 46 HaMbICJIOB- 3HaKOB JIHHHJ1. TaonJ1I.\a OTHOllIeHHH 6JIaro- 06ll.(eCTBa reHeTHqecKylO, TeopHH BpeMeHH/CTaJIH J1CTOpHH 60pTH JIOrHR 60pTH Haxo.n;MTCR OIUH6Kl1 Ilo 60pTeM )K e 6 O M, 'ITO II P liIf OBOP B Ta6JIHQa np06JIeMy JIeCOB H 60pTeM YJIeMeB. OnYOJIJ1KOBaHHaH BeKe 3BOJIłOQHH HX npOHB.JIHeTCH B 60.rree CTaJIH npH'łJ1HOM 60pTHHqeC'I'BO M 60pTHHKH K )J;eJIeHHe :>KJ1BYT J1 n"'IeJIO- J1 72 rr'łeJIOBO)J;OB. TO)K,n;ecTBo 60pTHHKOB 7 - 419; BO,n;bI J1 60pTHJ1KJ1. pJ1CyHKOM 3THorpa<pa BKpaT:u;e TpH OTJIH"'IaIOTCH B cpaBHeHHH CJIO)KHble, J1JI)Ke:U;Koro J1 C Te'łeHHeM nOBbICHJIOCb, OnJ1CH 3TJ1X 3HaKOB B XVII pa3'ÓHpaeT nOJIb3bI. MopcP0JIOrJ1qeCKOM IlYIUH CT. <pOpMbI CX~CTBO. JIeCHOe ~epeBHHx peBHHX, J1ECAX. 3THorpa<pJ1qeCKOrO nOJlbCKOro 3HaKaMH: H np06JIeMy 3HaKOB 62. K 'łHCJIy ABTOp C 60pTHbIMJ1 HbIM BJIa,n;eJIb:u;eB. r. HeKoe ~epeBHHx, npJ1qeM I1X 60pTHJ1~IeCTBOM cyll.(eCTByeT ; . B. yTBep)K- Cxo,n;CTba 1789 B 3Ta, opJ1rJ1- 60pTHbIX MbICJIOBCKOro 0603Ha'łeHHH ~O CMX TeppJ1TOpJ1R CBR3J1 (JIłOCTpa:QJ1J1) C y,n;OCTOBepReT, <pOpMOM r~e 3HaKJ1 C KOH:u;a XVIII po,n;CTBeHHOM ,n;aBHJ1X npOBepOK nOMeCTbH Mej:j: po~a. KP)KJ1BJ1:U;KJ1M HaC"'I€T B 3aBJ1CJ1MOCTJ1OT BbIllIKOBCKJ1X V13JI01KeHJ.1e). ynoTpe6JIHHCh KOBCKOM IlYIUH. J13 J1JI)KeQ- KeJIbQ, J13,n;eJIbRMI1, pa3YKpaIJleHHbIMJ1 ,n;ałOT J1TOrJ1 C~eJIaHHble 3HaKOB TaKoro B IloJIhcKoro pyKonHceM 3HaKH MH, KOTopble Haxo,n;RI.IJ;erOCH B OKpeCTHOCTHX aBTopa, ApXHBe B KOJIJIeKQHH Ilyll.(l1, B nepB06bIT- 'łecKylO cnHCOK nOMeCTbH, BOPTHX KOJIH'łeCTBO nOHCKaM aBTopOM 3HaKl1 B KypneBcKOM HBJIHłOTCH HeÓOJIbillOe ~a.TlbHOM repaJIb~HKH. Koro HA (KpaTKoe J13~eJIbH. 60pTHble H a M bI C JI O B C Kor c06CTBeHHOCTH 3HAKJ1 3TJ1 Hano- rOH'łapHble J1CKaTb J1X npOMCXO)K~eHJ1H J1cCJIe~OBaHJ1R BOJI. ,!l;OKa3bIBałOT, CTBOJIe. ~OMa I03Eep CMMBOJIOM c06CTBeH- HOCTJ1 B cPopMe I1JII1 J3YPlIlTA J16parMMa OTHOCMTeJIbHO 60pTHJ1"'IeCTBa. 0603Ha"'IeHa Ha X npe06- crre:U;HcPH- TO)Ke BOJIH006pa3- CY)J;A OB'LJAPEYI 3AIlA,n:H0V1 BEJIJ1KOit C KOHUA XVII B. IlOJIbllIE. •• ot IloJIhcKaH Ilpo6JIeMhI ,!l;epeBeHcKaH IOCTJ.1:U;HJ1 ,n:o CY1XIIOp IOCT11:U;Y1Y1 OT~eJIbHbIX rrpY1Mep 60pTHHKOB, 6ypnaKoB, MaJlO VlCCJIe~OBaHa. npocPeCCY10HaJIbHbIX oB'łapeii 11 T. II. rpynn OCTalOTCH nOKa HaHe- �1320 1321 BhIHCHJ1MhI. Cne~J1cPJ1'-ieCKJ1e 2KJ13HJ1 3TJ1X rpynu KOM XVIII yC,710BhH CO~J1HJIhHOM J1 3KOHOMJ1'1eC- 6hlJIJ1 npJ1'1J1HOM Toro, B. OHJ1 COXpaHJ1JIJ1 caMoynpaB.1IeHMe, My~ecTBeHHo npoepeCCJ10HaJIbHhlM OBe~ B KOHue 3aHJ1MaIO~eeCJl Cy,!!,e6HhIM ,!!,eJIOM. K HJ1IO COXpaHJ1JIOCh O'-ieHh He60JIhlllOe TeJIhHOCTJ1, BCJIe,!!,CTBJ1eToro, 'ITO e~e npeJ1- cy,!!,a He yrrpaBJIeHJ1eM; 6e33RKOHHhIM nOTepM CY,!!,OMoB'lapei-i J1 o6J1In,y. ¢ey.n;aJIbHbli1 KaKJlIM 6bIJI cy,!!, oB'Iapei1:, K YMeJIJ1 '-iJ1TaTb CO.>KaJIeHJ1IOco,nep2KaHI1€ ero. HJ1e, KOTopoe rpynna OB'lapeM B CBOeM BbI30Be J1MeJIa CBOe cal\lJOynpaB.Jle- 3aHJ1MaJIOCb TaK2Ke cy,!!,e6HblM BeIlOMCTBOM, M cYIlJ1JIO TOJIbKO np0cPeCCJ10HaJIbHhle ,!!,eJIa. ,ZJ;oCMX nop ony6JIJ1KOBaH O,!!,MHnpOTOKOJI cy,!!,a OB'-iapeJ1 B .n;epeBHe HaCTHX 2KHJ1Ha (BeJIHKOnOJIbllIa) C 1693 r. '9:eByeBo Cy):lMMhle B npo- 1789. 14 1791 MapTa BJIeHHblX OKpeCT- Ba.rleHThl r. ynpeKaeT MHeHI1łO ll1I1MaHCKH llI.lIJlXTy, '-iTO llpl1ro-· cy.n 6e33aKOHHhII1. l 11 4 rrpe.u:cTa- (2, 3 3,neCh B nOJIHOM CO):lep2KaHJlIJ1.TpJII ,na.rlhHei1Wl1e KaK MeHE' Ba)KHble, 06- OKTJl6pJl HaM HeI13BeCTHO, HO no C Ha'-iaJIOM ,ne,na n03HaIW!VlI1TClł MO)KHO B aKTax TOJIh- OB'IapJ1 C BOp 6bIJI HecrrpaBen,.lJI1BhIJ1.3 caMO- 17 WoI'IRXTbl6blolJ OH BeJIl1Ko.n;YllIHbIJ1 (JlaCKaBbI). IIpoepeccJ1oHaJIhHaJl npI1- apeH.J:aTOp KaK opy.n;J1eM rHeTa TJ1B IIIJ1MaHCKOMY. J1pJlIrOBOp 6bI.lJ orry6JIJ1KOBaH HJ1 nJ1CaTh. KD nepe,!!, 60JIbilH1e Kopo.lJeBCKJ1X nOMeCTMJ1 J1CrrO.lJb30BaJICH npoepeCCYIHa.lIbHblM C02KaJIe- KOJIM'IeCTBO C.lJe,!!,OBJ1X ;J.eJl- '-iTO '1JIeHbI H nOCTaBMJI ero tH1HJ'IJl eMy npellCTaB.lIeHbl It 5) TOJ1bKO B 3aMeTl<:ax. BJ1HHJIJ1Ch B BopOCTBe OBeą y.f3BecTHbI cy.n;e6Hoe HaM T02Ke 3aMeTKJ1 .n;eJIO B HeKOTophlX 3aupe~aIO~Me .n;epeBHax B rocy):lapCTBeHHOMBOeBO):{CKOM OTrrJ1Cb rrpJ1rOBOpa H~hI 3BaH OB'-iapCKOro B OKpeCTHOCTHX 360H'llIbIHH 6b1JI cy.n; B JIJ1qax '-ieThlpeJ1 HJ1KI1 OB'-iapeJ1 KpaJIJ1 OBeu. HbI 6hIJIJ1 KOCTeJIa ynJIaTJ1Th J1 cy):la. BaThCR. B OB'IapR.X. 1787 r. B 3ana.n;H0J1 OB'IapeJ1. ,!!,eHe2KHbIJ1 llITpacP K JIO):l3J1 Haxo.n.J1TCR. BeJIbKOnOJIhllle 06BMHJleMhle B llITpacPa M B .n;epeBHM XpOCb- rrOJIb3Y CO- rrOMOllI,!!,OJI2K- ,!!,JIJ1JIOCh.n.o 17'94 JIaBpeHTJ1J1 KOJIJIerJlIJ1 OCTarona. HeCKOJIbKO J1HTepeCHb1x B BapwaBe, TIJ10IĘKa (l'elationem nr XVIII 107) Haxo.n;J1TCJl J1 Maruero, lliMMaHcKoro, apeH,!!,yeMb1x OB'-iapa Kopo.lleB- BKOBOM MJ1UJeB- CKMM, rrp.>KaCHh1CKJ1M.'lOB'lJ1M ~'npaB,1HJOW;I1M KOTOph1X 6hI.1I ł03e¢ XMeJIMHCKJ1. OB'-iap BaJ1eHTh1 WeBCKJ1M, TaK lllI:MaHcKH 3aTeB.1I crrop C lliMl\laHCKJ1M l1 MH- KaK noc.rle.n;HHi:j He B03BpaTI1JI eM,V 3arpa6.'TeHHbIX I I • I CJIOHeBCKJ1, npoKypaTop 06BJ1HReT Hero 70 '-iTO TOT He HaKa3aJI UJTyK OBeą JlI3 PoeBa, 70 OBe~, KpOMe Toro J1 nOMor yroBapJlIBaJI He HO Boi1u;ex JlI3 I1JIOHKyBKa y6J1M~e B 6ercTBe. COrJIallIaJICJl ynopHo MyllIKeT, Ha .n;epeBe KpOMe Toro TJII Boi1~exa '9:eTblpeX BJla,!!,e.;'Ih~9. y.n;apJ1JI ero 3aXBaTJ1.n OB'IapeJ1 ,1epeBHI1 l1 3aCTpeJIJ1JI ero ero, co6paB- IIo.n;CYllJ1MbIM, BOJ1~exa RH OTllaTh npJ1rJIacl1JI OTKa3bIBaJICR B3HB EHa J1 yKpaJI KJIeHOBCKJ1H o6pyraJI OBe~, Tor.n;a HH, BbIUJe.n;WJII J13 KOp'-iMhI, npJlIKa3aJI TJ1Tb ~eJIb KJI8HOBCKoro, J1 npOCTJ1JI OB'IapJ'l nOKOJ1HOrO OB'IapJl Kor,!!,a BOJ1u;ex Me3Yl1TCK0J1 yp02K.n;eHHoro KOTOpbIJ1 y6MJI OB'-iapJ'l BOM~exa B KOp'-iMY rrJlITb UMBO, B o.n;Hoi1 113 OTHOCJ'ITbCRKO BpeMeHJ1 pa3,!!,eJIOB IIo,lJb- WJ1 J1 KaCmOTCJ'I ,!!,eJIa Ba.neH'TerO EbI.n;rO~JII, B.B. M3J10)KeHl1e). 113 PoeBa, eMy B. cYlW6HbIX ,!!,e.rlCBS33HHhIX C OpraHJ13a~Mei1 OB'IapCKJ1X Cy.n;OB. AKTbl CKJ1X nOMeCTJ1J1 EHJIa B KOHue B XVII-XVIII CTapocTy RH T'OpO.n;CKMXKHJ1T ropo,!!,a (BaBp2KJ1He~) B llIl1XCJl Ha CYll OB'łapeM Cy.n; OB'IapeU Ha nJlOUKO~l Ma30Bille OBUEBO,ZJ;CTBA IOCTMUMM J13 PoeBa, y COCTaBa 11 T. n. )J,aBHbIX AKTOB" MCTOPMM (KpaTKoe ~ I1HTepeCHO B OTHOlllefIJ1M CBe,!!,eHMJ1O i:\e- B "r.1JaBHOM ApXJ1Be Ero I nOMell..lJ1Ka, J13 Cy.n;J1MhIX cy.n; 3anpeTMJI YnJIa'-iI1BaHMe Co.n;ep2KaHJ.1e npI1rOBOpa HTeJIbHaCTI1 cy.n;a, ero rop. TIpI1rOBOpOM cy.n;a 06BJ1HeHHble HeKOTophIM KAJIETKA A)J;AM BeCTJ1 I10MOpJ1H. apXJ1Be cy.n;a C OB'IapHM ,!!,aTb eMy BOJ1~exy ero ero Ha!Vle- co6CTBeHHbIM npl1KJIa,nOM. Y6e):lJ1BUJJ1Ch B CMep- OBeą C03BaHHhlX C.rrynoBo, npJlIKa30M npOBO,1lłT MJ1xaJ1JIa cy.ne6Hoe KO.ny.n;cKoro, Co'le;:rCTBJ1e �1322 npOTY1B OB'łaplO BaJI 6apaHOB Kp2KY111ITOepy Y13 TOii: 2Ke .n;epeBHY1, KOTOpblii: BOpo- Y1OBe'łY1Y1MaTKY1 Y1rrpO.n;aBaJI Y1XeBpeaM Y1JIY1 CaM Y1XC'be.n;aJI. IIpY1rOBOpOM cy.n;a OB'Iapeii: 3aH B03BpaTY1Tb KOJIy.n;CKOMy OBeu; Y13CBoero TeJI B CMorYJIbI.J;e .n;Be napbI Y13fOJIaHb'ła, Kp2KY111ITOep o6a- CTa.n;a Y1.n;aTb B Moc- CBe'Ieii:. TeM 2Ke rrpY1rOBOpOM Kp2KY111I- TOep Y1CKJIlO'IeH Y13 O6I..U;Y1HbIOB'Iapeii: Y1 3arrpew;aeTCR eMy 3amt- MaTbCR OB'IapCKY1M .n;eJIOM. EPO,L{A I03E<P KPECTbHHCKME JIECOIIMJIbHbIE B LKMBEIJ;KOY1 OBJIACTM (KpaTKoe 3ABO)J;bI B XVII M XVIII RB. rrOKpbIBaJlY1 Kor,ua-TO 3Toii: CTpaHbI. Ha'IY1Haa JIeCHbIe B I.J;eHy, BO BpeMH 2Ke yca.n;e6Horo MaeT nepBoe ToprOBbIM BaTh - KpaKOB. JIeCOrrJ1JIbHOrO CbIpbH. HJ1'IeCKO~i 06pa6oTKJ1 x03Hii:cTBa, TOprOBJIa IIepBbIe ,uepeBa OTHOCHTCH K Ha'IaJIY XVI ,uepeBOM 3aMeTKJ1 B MeCTHbIX 8 OrrHCJ1 C 2Ke KOJIJ1'IeCTBa rrpOMbIllIJIeHHbIX 6bIJIY1 ,n;epeBHHHbIe. ,n;alOT nepe- KOTopaH O'IeHb npocTaH: Bce 2KeJIe30M, ,n;ByX ~Ta2KeM, Haxo,n;J1JIaCb Ha BepXHJ1M ~Ta2Ke. IIpI1JI02KeHHhIe CTPYKI.J;J111 Ha 6a3J1Ce O'ITI1CaHJ1HC XVII ,YKa3bIBaIOT ~TY pa3HJ1I.J;Y· MYKOMOJlbHOE )J;EJIO OT (KpaTKoe IIepBbIe C no,n;raJIaHCKI1MJ1 pI1CYHKJ1 (rrorrbITKJ1 J1 XVIII B 3AIIA)J;HbIX XVI-XX 113.nO:lKeHl,le). .n;aHHbIe O cyw;ecTBOBaHJ1J1 HbIX KyRBax BCTpe'IaIOTCH peKOH- B.) J1 06'bRCHeHI1H KYHBAX. RB. B XIII BO.n;HHbIX MeJIhHJ1u; B 3arr:l.n;- B. O BeTpHHbIX MeJIbHI1u;aX BOpHT HaM J1CTOpl1'IeCKl1e nepBOHCTO'IHY1KY1JIJ111Ib B XVI HhIe 11 BeTpHHble MeJlhHHI.J;hI 6hIJIJ1 u;epKBJ1 HJIH 60ra ThIX cPeo,uaJIOB. KpecThaHe. MeJIbHY1K .n;eHbraMI1 HJIY1 XJIe60M, 6bIJI 06H3aH KpOMe 1760-1775 1823 r. B CJIy'IaJIOCb, 06peCTJ1 BeTpHHyro 3aKoHoM HaJIbHbIX CBa3J1 yroBopy, r. BoraTbIe HY1I.J;bIKpeCTbHHaM, He 2KeJIaa ~K3aMeHY. B 1870-1890 KpeCThaH. rr. O,uHaKO apeH,uy C ,n;pyrl1X roc- apeH,n;y paCKperrOI..U;eHJ1eM KpeCTbHHe Tpe6yeTca KOpMHTb rrJIaTHTb MOrJIY1 rrpY1- B ro,n;ax 1825-51 BeTpHHblx rrOJIHbIX KBaJIJ1cPJ1KaI.J;J1Y1 Y1 rrpoepepeCJ10HaJIhHOM ,n;eJIbI.J;eB MeJIbHJ1ą B pyKax CTaJIH KOJIl1'IeCTBO KpecTbHHCKJ1X 9. 11. 1849 C KOpOJIH, BJIa,ueJIbI.J;y MeJIbHY1I.J;y, BCJIe,n;CTBe 'Iero nOHBJIHeTCH 60JIhllIOe HJ1ą 'ITO rro r. ro- BO,uH- 06hIKHoBeHHo 6bIJIY1 OHI1 06H3aHhI H BeCTH TeXHY1'IeCKYro KOHTpOJIh I.:\eJIY1KOM,n;eHbraMY1. IIocJIe KpeCThRH rrJIaTY1Th Toro B. co6cTBeHHocThlO B MeJIbHY1KY1llIJIH MeJIb- rrpoepepecJ1o- 'ITo.n;rOTOBKY1 BJIa- BJIa,ueJIbI.J;bI CTaJIY1 rrpo,uaBaTb MeJIh- rro,uBepraTbCR rrpoepcPeCY10HaJIbHOMY 60JIbllIHHCTBO MeJIbHY1I.J; Haxo,uJ1TCH .n;epeBeHCKoe MyKOMOJIbHOe BbI.n;ep2KaJIO KOHKypeHI.J;J1Y1C B03pacTaroI..U;eM KOJIJ1'IeCTBO ,n;epeBeHCKY1X BeTpHHbIX 3aBe,n;eHJ1J1. COCTOHJ!J1 J13 LKJ1BeU;KHe JIeCOrrJ1J!bHJ1 5bIJIJ1 B cpaBHeHI1J1 npI1MHTJ1BHbIe. 2KJ1- KOJIeCa H BaJI nepeHOCHI..U;He BO,n;HHylOCHJIy K JIeCorrHJIbHOH MallIJ1He, 60JIee 3aBo,uax Ha TeppJ1TOpmr HeCKOJIbKY1X OKOBaHHblX JIecOrrJ1JIbHH B HH2KHJ1MrrOMew;aJIHCb Tpe60- KaCalOI..U;HeCH Mexa- KOHCTPYKI.J;J1H .rreCOrrJ1JIbHbIX 3aBo,n;OB 6bIJIa HCKJIlO'Iaa B 6JIH2KaMUIY1M 1667 J1 1712 ro,n;. tIeHb MallIJ1H, 3aHH- JIeCOTIY1JIbHbIX3aBo,uOB, ,n;alOI..U;Y1X MHBeHTapHbIe :;lJIeMeHTbI paCTeT Ha'IY1HaeT JIeCOrrJ1JIbHbIX TeC H 6pyCbI. TaKoro 60raTCTBO JIecHOM TOBap B. CTO JIeT rr032Ke BeI.J;KY1X Y1MeHJ1J1Haxo,uJ1TCH Y2Ke I.J;errh Kap- B.. JIeCHOM TOBap MeCTO cpe,u11 .n;pyrY1x, CrrJIaBJIHeMhIX ropo.n; JI~TlłAK ':lECJIAB no,n;CKJ1X rrpOH3Bo,n;CTB. C .n;e6pl1, eCTeCTBeHHoe C rrOJIOBY1HhI XV 1323 CBY1HeH BJIa,ueJIbu;a V13JIO:lKemre). TeppY1TOpY1lO LKY1BeI.J;KOrOBeCKY1.n;a Y1I.J;eJIylO ropHylO naT r l lI ,ueJIO He Y1H,uycTpY1aJIY13aU;Heii:, J1 Bo,uaHbIX MeJIbHY1U; 3Ha'łJ1- TeJIhHO yMeHhIllaeTCH. Cpe,n;H 3arra,uHbIX Ha KyHBax, HJ1I.J;bI.Bo,n;HHble ropa3,n;0 IIJI8HHOe IIOMOJIhHhIX pH,n;OM C pytIHhIMJ1 JIY'IllIe. o60py,n;OBaHY1ii: H Bo,n;aHbIMY1 - B TeXHY1'IeCKOM OTHOllIeHY1HB 6bIJIJ1 MeJIb- 6bIJIJ1 yCTpoeHhl BO.n;HHOMMeJIbHJ1I.J;e J1MeeTCH KOJIeCO rrpJ1Kpe- K O,n;HOMy KOHI.J;y I.J;Y1JIYlH,upa,K ,upyroMy IIJIHJIOCh KOJIeCO J13BeCTHbI BeTpaHhle "rr a JI e q H e". JIRpHO K I.J;Y1JIY1H,upy, cHa62KeHHOe coe.n;Y1HHJIY1Cbrrocpe.n;cTBoM BepeTeHo KOHI.J;y rrpl1Kpe- CTOHI..U;eerreprreH,n;J1KY- 6bIJIO ,n;ByMH KpyraMY1, .n;BYX He6oJIbllIJ1X KOTopbIe U;J1JIJ1H.n;pOBHa3bI- �BaeMbIX RBax "u :VleJIbHl1l..lbI, B Hv!}KHeM B e B K 11". - B KOTOpbIX BpalUaJIOCb B OTBepCTHH B ,n:BH}KeHl1e }KeHMe BepXHI1M MexaHHKa BpalUaJI TeXHH'IeCKI1M 3Ha 'IHTeJIbHbIX HbIX - TopHble ,npyroM BepXHI1M ero KOJIeCO nepe,n:aBaJIO BTopoe KOJIeCO, KaMeHh BpalUaJICl'l npl1Kpen- npl1Bo,n:I1MOe :31'0 ,n:BI1:>KeHl1e CI.J;emleHOe n a n p :>K11I..lhl Ky- n a H e B K a, KOHel..l n a n p :>K11n; a, Ha3blB. C Bepe- i 1 KOJIeCa ,n:o KOHI.J;a 1772 paI.J;l10HaJIH3aTOpCKHX nepeBopOT MyKOMOJIbHOrO MeJIbHl1Kl1 HeCKOJIhKO TaKaH 3aH11MaIOT KpbIJIbJI HaCTOHlUee B rOJIJIaH,n:cKl1X ,n:epeBJIHHble 'IaCTl1 BBeJIl1 WeJIKOBble :>Ke KaK 11 BOAHHbIX, XIX nEHKA~bCKM MEPbI KOTOpbIM CHJI, KyJIBaX napOBOM He (Hanp. BeTpJIHbIX 11 T. n. nOMelUl1Kl1 :3nOxe CaMaJI ,n:eJIO BMeCTO IIepBble 11 ropo,n:CKl1e ITo 1l1l1pHHbI, peBHl1. l1 MO- 1918-1939 3anl1CKaM l1 KOM C ropo,n:CKl1Ml1. BJIa,n:eIOT COI03bI Mor.lIO 60JIbWe ,n:epeBeHCKl1M 60pOTbCH MeJIbHI1I.J;bI Ha KyJIBaX HI1'IeCKl1X cy,n:b6y. IIoJIBJIeHl1e MyKOMOJIHbIM C MorYlUeCTBOM B TeQeHl1e ycoBepweHCTBOBaHI1M, 400 QTO KyJIBaX Kanl1TaJIl1CTl1QeCKOM Haxo,n:l1TCH CpaBHl1BaTbCJI Kanl1TaJIl1CTOB Ha ,n:eJIOM, Kanl1TaJIa. MeJIbHl1I.J;, Kp11311C ne- KOTopoe OKOH'IaTeJIbHO He ,nepeBeHCKl1e JIeT He BBeJII1 Hl1KaKl1X peWl1JIO 3-8 KJIM., 6e3x03Hble e .n 6 a MeCTHoe B Ha3Ba- 'Yp:>KeHlJ;OBe HaCeJIeHl1e BCJIelJ;CTBHe Wl1pl1HbI, Ha3BaHJ'lH KHHr, qyMa, c60- Toro 'ITO HO OTJIl1QaJII1Cb pa3- He Bcer,n:a 0603H9.'-I9.IOT B03Hl1KJIl1 apaM.). K B 48 HaM60JIee n y JI 3 a r O H K H, C bI n y JIJ .JI .lI a )Kl1TeJIeM 8 }Kl1BbIX nO.lIyql1JIl1 npOCTl1paJIaCb o,n:l1HaKOBbIMl1 C'-Il1TaeTCH 56 113BeCTHO 'ITO OCTaBWl1eCH nOJIR, Bce BCJIe,n:CTBl1e Toro = BHHMaHl1e Hanpl1Mep 'YP}K2H- pa3,n:eJIHJIl1 11a1l1Hl1 o,n:l1KaKoBoi1 K rpaHl1I.J;alVl coce,n:Hei1 n03}Ke pa3JIl1'-1HR TepMl1HaMl1: "JIaH" Moprax, ,n:pyroM"":'- Ha Ha OlJ;HOM 113 64 xapaKTepl1CTl1'IeCKHM 3 a r o H K 11, .u;e- B pa3Mepax Moprax Ha3BaHl1HM 11Y .JIn; B R P T K 11, H K .11. - B TOM, MA.TIMIJ,KVl <lIOHrMH B TeXHl1'IeC- 60JIbWl1X yrJIy6JIaeT K 0,n:l1HaK080M B ,n:.JIl1HYnaWHR npe,1l;MeCTl1l1 (Mopra Ha ce6H TaK ,n:aBHI1JVH1Ha3BaHI1JIMl1. 6bIJIl1 ropo,n:CKl1X 0603Ha'IaeMbIX r., npe,n:npl1Hl1Ma- npOI.J;BeTaIOlUee B Ha'IaJIe MeJIbHl1I.J;bI He MOrJIl1 pe:>Kl1BaeMbIM YP)KEH,n:OBE. 1'I3JlO>KeHHe). nOJIeM. B. l1cTpe6HJIa Me}K,n:y c060ro He- 3ana,n:HbIX nOBepXHOCTb. ,n:OBa B XVII nOJIOTHH- napoBble ,n:epeBHHX B B. CYlUe- B ,n:p06JIeHl1e!VI KopMoBoro ye3,n:, JI106.JUfHCKOt'I 06JIaCTl1) "JIaHbI" o,n:l1HaKo8YIO IIOCTpoeHo MeJIbHl1I.J;. B Ba:>KHaJI npl1'Il1Ha 'f TO ,n:epeBeHCKl1e OTHOWeHl111 B (IIAIIIHEJII) MepbI CBOI1 nOJIH 3a '-IHC.JIReM: KOTOpbIMl1 3EMJU1 JII1'-!HOM ,n:JIl1HOM OT nepe- B XIX MaWl1HbI). :>KeJIe3HbIMl1, peweTa 3HaqaeT B03HHKaeT nO'ITI1 MeJIbHl1I.J;aX CTaJIl1 3aMeHHTb - MyKOMOJIbHOe B yna,n:OK. BO,n:HHbIX MeJIbHl1U 3aHl1MalOTCH (KpaTKoe npe}KHl1e TeJIl1. ¢eo,n:aJIl1CTH'IeCKOM y:>Ke 30°/\1 MMXA~ (KpaCHI1I..lKl1M eOCTOJIJI TO.lIbKO B He- B., MeJIbHl1I.J;bI nOHBl1JIl1Cb B KyHBCKl1X rrpl1Xo,n:l1T Hel' B 3epHa. HI1JI 0503HaqalOlUl1e l1,n:eJIx. ,n:e.JIa B 3ana,n:HbIX He npl1MeHl1JIl1 BO,n:HHbIX 11 BeTpRHbIX ,nepeBeHCKoe BpeiYIfI a BeTpHHble np11Bo,n:I1JIO B ,n:BH- MeJIbHI1I.J;bI. r. np0l13Bo,n:l1Te.JIbHbIX HO BJIa,!J;eJlbI.J;aMl1l1X 6bIJIl1 B B KyKBax, CpelJ;l1 MHOrJ1X nepe:>Kl1TKOB 06palUalOT MeJIbHHI.J; 6bIJIa nporpecc li1H,n:ycTpl1aJIbHbIM KOTopble 6bIJH1 Ha 1325 KaMeHb. BCJIe,n:CTBHe pa3BI1Tl1JI CTBylOlUl1X TOJIbKO MeJIbHl1'fHOe nocpe,n:CTBOM BeTpHHhIX MeCTO Bo,n:HHoro TOJIhKO BepeTeHO. Bo,n:oi1:, B CBOIO O'Iepe,n:b BepeTeHO KyJIBCKHe B. 113BeCTHbI BpalUaJICH KaMHIO. UI1JIHHlJ;p TeHOM. MeHHJI XVIII :>KeJIe3HOM nJII1TKH BepxHeMy I..lHJHm,n:py, KOHua Heno,n:BI1:>KHOM HaXOlJ;I1JIaCb T. Ha3bIBaeMa KOTOPO}'r .JIeHHOM K ,no r Texl1X I DEY:ATAHJ1E I • IIOJIOTHA (KpaTKoe BCTyrr.neHl1e rrOCBRlUeHO pO.lUfOM TeXHi1Kl1 ne'IaTaHl1JI Hl1Ka :3Ta npl1HeCeHHaH BeKa B repMaHHl1l1, B CJ1JIE3J1li1. H3.7l0>KeHlle). pa3CY:>K,n:eHI1JIM Ha Ha c BocToKa rO.lIaH,n:l1l1 TKaHJIX pa3Bl1BaeTCR l1 AHrJIl1H. TeMy pa3JIl1qHbIX ,n:peBHeM Y30pOB. HaTex- ycne1l1HO B epe.lUfl1e 31'11 CTpaHbI l1306peJIl1 �1327 1326 pa3JIWIHble Cpe~CTBa K pa3YKpanU1BaHJ1łO TKaHeM ne'laTHhIMJ1 Y30- rraTeHT Ha TOprOBJIłO rrO"1JOTHOM. TIoBceMeCTHO Ha3hIBaJIJ1 ToprOBu;eB paMJ1 J1 HaMeTY1JIJ1HOBbrn: nyTh B J1CTOpJ1J1pa3BJ1TJ1JI TKaHeM. CTa- "rr JI y U;e H H J1U;hl" pJ1HHaJI TeXHJ1Ka nOJIh30BaJIaCh B ne'laTaHJ1J1 Y30POB ~epeBJIHHhIMJ1 BOHa'laJIhHO pa3HOCJ1JIJ1 CBOM MaTpJ1u;aMJ1, Ha KOTOphIX Y30PhI n03,lJ;Hee ~eJIaJIJ1 Y30PbI 6hL'IJ1 BhICe'leHhI rrOMa3aHhI TKaHJ1. B XVI JIJ160 Y30pa. 6hIJIJ1 MaTpJ1U;hI OCTaBJIRJIa CJIe~hI KpacKa, Y30pa Ha B. MaTpJ1U;hI 06JIJ1BaJIJ1 BOCKOM,KOTOphIM OCTaBaJICJI Ha TKaHJ1 B BJ1~e y30pa, OCTaJIhHhle MeCTa TKaHJ1 KpaCJ1JIJ1 B :lKe- JIaHHhIM U;BeT, BOCKy~aJIRJIJ1 rrocpe~CTBOM HarpeBaHJ1JI. J13BeCTHhI 6hIJIJ1 rre'laTHhle 6op:lK, JIechHJ1u;a, ye3~ ye3~e J1JIJ1, npJ16J1BaR K ~epeBJIHHOM ~OCKe MeTTaJIJ1- 'leCKJ1e nJIaCTJ1HK!1 J1JIJ1rB03~J1 B BJ1~e KaKoro KOTOpOM B gepeBe u;eHTpa B CJ1JIe3J1J1 KaK H6JIOHKOB, K03JIe, PaU;J1- CTp:lKeJIhu;e OnOJIhCKe, BJIJIa B TIpY~HJ1U;KOM J1 CeMJIHOBJ1u;e CTaJIJ1HOrpo,n;CKoro Y3~a, BO II -nOJIOBJ1HeMJ1HYBIllero BeKa neqaTaJIJ1 30M rrOJIOTHOJ13 KOToporo B KOTOphIX ern;e TKaHJ1, rJIaBHhIM o6pa- IllJ1JIJ1Y30p'la Thle ł06KJ1, rrepe~HJ1KJ1, nJIaT- KJ1 J1 npO'lJ1e qaCTJ1 Hapo~oro KOCTłOMa. ABTOp OnJ1ChIBaeT MaTpJ1- U;hI J1 rOBOpJ1T OTHOCJ1TeJIhHOOT~eJIhHhIX u;eHTpOB, B KOTOphIX rrpoU;BeTaJIO neqaTaHJ1e BhITOMJI, BeJIhCKa, nOJIOTHa. MHoro MaTpJ1U; HaXO~J1TCR B My3eJIX rJIJ1BJ1U;, OnOJIJI J1 PaU;J16op:lKa. MOTJ1BhI opHa- MeHTa MaTpJ1U; COCTOJITJ13 n;BeTO'lHhIX CJIy'laeTCR opHaMeHT. reOMeTpJ1'leCKJ1M HeKOTophle rJ1pJIJIH~, 6yKeTOB. tiarn;e J1JIJ1 reOMeTpJ1'leCKO-paCTJ1TeJIhHhIM MOTJ1BhI HarrOMJ1HałOT MOTJ1BbI Hapo,n;HhIX BhIIllJ1BOK. B nOJI. XVIII TOprOBJIJI B pa3"1JJ1'lHhle U;BeTa, npOKaThIBaJOT ,n;J1TCJIB pyKax YCJIOBJ1RX6e~HhIM KyrrU;hI pa3B03RT no KanJ1TaJIa "r a ero Ha Ha J1 Haxo- 3,n; O B" , Ha3hIBałOID;J1X rrOJIOTHOJ1 rrpo~ałOT B Pa6- BpeMJI KpaCJ1Th J1 BhIChIJIaJOT B BeHrpJ1JO nOJIOTHa J1 OT,n;aJOTero "rrJIyu;eHHJ1KaM", B03HJ1KJIJ1~Ba VI "KynU;OB". "r O'lepe,n;h ero 9TO Tpe6yeT 3a:lKJ1TO'lHhIX X03ReB T. Ha3. 3aHJ1MaJOTCR cKynKoM 06pa30M J1 Ha JIpMapKax ,Z:(YHaMu;e. TIOJIOTHOHa'lHHaJOT B J1JIJ1,n;pyrJ1e 06JIaCTJ1 CTpaHhI. Bce rrOJIh30- rrOJIOTHOM paCU;BeTaeT B. TIOJIOTHOrroKyrraJOT B OpaBe Ke J1 B tiepHoM 3a60raTeB, KOTOphie orrpe~eJIeHHhIX ce6R Kynu;aMJ1. HpMapKax. aHTarOHJ1CTJ1'leCKJ1e KJIaCCa "r a 3 ,n;O B" 3KCrrJIOaTJ1pYłOT CBOJ1X nOMOrn;HJ1KOBHa3hIBaeMhIX r O H h 'l H", KOTophIe yxa:lKJ1BaIOT 3a TKA ti11 "HarOHR'l" pa36oraTeB, rrepeXO~J1T B KJIaCC "ra3,n;OB". 'laJIOCh, 'ITO 3aJIe3aJIJ1 OHJ1B ,n;OJIrJ1y "ra3~hI" HhIX lVlY:lKJ1Kax"."ra3~hI" CJIOBaU;KOMOpaBe, JIeHJ1R. KJIacc tiarn;e "ra3,n;OB" 6JIarO~apR (KpaTKoe LKHTeJIJ1 BepxHeM OpaBhI HO J1 ~JIH 3aHJ1MaJIJ1Ch B MJ1HYBIllee BpeMH rrpo- rrOJIOBJ1HeXVIII ynJIa'lJ1BaHJ1H OT~aBaTh9 qaCTh ,n;aHJ1 cyBepeHaM, JIhHa yno- KOTOphIM J1JIJ1 KOHOrrJIJ1.Bo BTOpOM BeKa MHOrJ1e OpaBCKJ1e KpeCThJIHe BeJIJ1 TOprOBJIJO rrOJIOTHOMB BeHrpJ1J1, KOTOpOMnO~qJ1HRJIaCh OpaBa. HJ1e MapHJ1 TepechI npo,n;aBaJIJ1 cpe,n;H nO.JIhCKOrO Hace- HaKOnJIeHHhIM 60raTCTBaM OTJIJ1- B u;apcTBoBa- OpaBCKJ1e ToproBU;hI rro.1JY'lHJIH crreIIJ1aJIbHbIM :lKJ13HJ1. B. qJ1CJIO "IIJIyu;eHHJ1KOB" B03pOCJIO KOHKypeHU;J1J1,npo~aBU;hI TOBap B OKpeCTHOCTJ13arpe6a, J13.lIO:lKeHJ1e). J13BO~CTBOMrrOJIOTHa, CJIY:lKarn;ero He TOJIhKO ,n;JIH ~OMallIHero 6hIJIJ1 06H3aHhI BTOpOM rrOJIOBJ1He XIX Bo6pOBa CJIy- J1 OCTaBaJIJ1Ch B ,,6e,n;- BCTpe'laJIJ1Ch B 60JIhIllJ1HCTBe CJIyqaeB Ha KynU;hI J1 "HarOHR'lJ1" MaJIJ1Cb TOprOBJIeM B onpe~eJIeHHhIX rrOJIOTHA. "H a- JIOIlla,n;hMJ1 J1 3aHJ1MaIOTCH X03RMCTBOMKyrrU;OB.11Hor,n;a CJIyqaeTCR, 'ITO Kyneu; J1JIJ1ern;e pe:lKe ,n;o 800 'leJIOBeK. 1136eraR MAPJ1AH TaKJ1M a 3,n; hl" 9KCnJIOaTJ1pYłOT Kyrru;oB, rrOCJIe,n;HJ1eB CBOJO 'laJICR CBOJ1MKOCTIOMOM,nOCTpOMKaMJ1H 06rn;J1M ypoBHeM OPABCK11E Tpe6JIeHJ1R, (nOJIOTHO). "TIJIyn;eHHJ1U;hI" rrep- TOBap Ha rrJIe'le, BaJIJ1Cb JIOIlla,n;hMJ1 J1 B03aMJ1. Bo rOTKEBJ1LJ: OT "rrJIyTHo" B rrOJIOTHa 3aHJ1- paMOHax BeHrpJ1J1. KyrrU;hI J13 BaqKe J13 3y6porJIRBhI J1 CJIaBOHJ1J1, J13 Oca~hI B03J1JIJ1 rrOJIOTHOB TpaH- CJ1JIhBaHHIO. B 1884 r. B03HHK COI03 "IIJIyu;eHHHKoB", KOTOphIM npHrJIaCHJI 'leIllCKJ1X TKa qeM, 3HaIOrn;HX JIyqllIJ1M MeTO~ np0J13BO~CTBa nOJIOTHa. KpaCHJIhHR J1 KaTOK paCIlIHpHJIJ1Ch H nOBhICHJIH CBOM 1890 r. BeHrepcKoe npaBHTeJIhCTBO 3arrpeTJ1JIO ToproBaTh .1JJ1u;aMHe-Kyrre'leCKOrO Hoe 3BaHHR. 3arrpern;eHHe TIo rrOJIOTHOM 3TO OKa3aJIO Bpe,n;- BJIJ1RHJ1e Ha TOprOBJIIO nOJIOTHOM J1 3KOHOMJ1'lecKoe nO.1JO:lKe- HJ1e OpaBhI. 84 ypoBeHh. �1329 1328 rOTKEBJ1lł MAPI1AH IJ;exoBhle O XOXOJIOBCKMX TKA qAX (KpaTKoe M ITPO,IJ;ABI..I;AX ITOJIOTHA. KHJ1rlil, 3TH ~O CHX nop Ha ce6H ;J;eMCTBOBaTb o6pa6oTKe H:CTOplil'leCKHX rrpeBpaIQeHliI:J1 Op;e}ł{p;bI (CM. ITOJIbCKH: ATJlaC V13JIO)j{eHHe). MaJIO Y1CCJIe~OBaHHble HCTOq- HYlKH, ~OJI}ł{HbI 06paTHTb BHHMaHliIe y'leHOrO MJ1pa l1 COHapOp;HO:J1 CTpOlOB JIlOP;OBbIX) KaK liI B 06IQeM H3Y'leHliIliI KOCTlOMOJIOrlilH:. MHorlile HyBllIee }ł{HTeJIliI nO~raJUlHCKOro C1'OJIeTJIle npOlil3BO~CTBOM nOJIOTHa Ha ~OMallIHliIX 1'KaQKliIX CTaHKax. TKa'leM Ha HpMapKe BO"'1hllIOe Ha3hlBaJIliI ToprOBble KO.JU1'leCTBO nOJIOTHa B TpeTeHe. Q e H H H Q hl r JIlUIA npO~aBaJIH B 3TOM MeCTe'lKe rroKynaJIliI rrOJIOTHa) rJIHHJłHhle C1'p. oTKy~a CTp. crp. O}ł{liIBJIeHHble Ha TOBap: crp. H JłMQa y }ł{eHIQHH Ha3bIC npH6bI.JlblO S KpaKOBe. eTp. 607. 608. 609. O,UE.lK,UA (KpaTKoe HallIeJI, B nOHCKax K l1CTOplilH ~3ep}ł{aQKoro C XVI-XVIII ITO B KHMfAX l l 3a apXliIBHbIMH HOCHJI rrOKpoeB BpeMeHH. O~e}ł{~bI rropTHbIX np. 610. 'laCTei1 Ha~o H: onpe~eJIeHO ~aH- O~e}ł{~bI, C1'p. KyrrlilTb, Ka'łeC1'BO HHor~a YKa3aHO MaTepH:H. SCTpe'lalO1'Cfl Cpe~liI ~aHHble «CJIoneQ" (nacTb) 1567. 1655. rpaBlOpa. 3eJIeH0:J1 BeTKO:J1 KCliIJIOrpaeplil'leCKaH rpaB. (:' ~MyMJI nOKpOBaMliI. fpaBlOp e Ha- 1760. «BecHyłOIQI1:J1Cfl>'. KCHJIOrpaeplil'leCKaJł BOJI C rpeMH Pa60Ta Ha poraMliI. 1693. rpaBwpa. 1755. fpaBlOpa. cPOJlbBapKe. IIliIcMa, KCliIJIorpaqm'leCKaH Ham1CaHHbJE' pyKOM TBOPQa 611. rpaBlopa fpaBwpa qYMaIJ;KliIe B03bI T. Ha3. M a }ł{e KapTvlHa HbIMliI KpaeKaMliI C'Tp. 612. BOJIllIe6HOe rpaBIOpa corp. Ha Me~H 613. 6e3 nlilcaHafl MaeJIfl- p;aTliIpOBKliI. 3epKa.TJO TBapp;oBcKoro. KCHJIorpa¢liI'leCKaH 1871. CKOJIOrreHiClP liI eKOpOI1HOH. KCliIJIorpa¢liI'leCKaH rpaBwpa 1574. eTp. CTp. 614. 615. KliIprlil3. 616 . 617. .lKHliIBHbI:J1BeHOK C neTyxoM. KCliIJIorpa¢liI'leCKafl ("rp. (Aranea MOpCKO:J1 nayK 1837. rpaBwpa marina). KCliIJIorpa¢l1'leCKaa 1534. rpaBwpa CTp. MaHp;paropa H BorlilHfl. JIvITOrpa¢liIH 1841. KCliIJIorpa¢liI'leCKaH rpaBwpa 1575. CTp. 618. Bopb6a ~paKOHa rpaBlOpa erp. 619. CTp. CTp. 620. 621. crp. 622. 623. HJIliI XVII KpecTliIHHHH HaKaHyHe 84* KCliIJIorpa¢liI'leCKaH 1564 B XVI B. KelilJIorpa¢liI'leCKaH KpeCTliITeJIH (e o 6 1838 y r. T K a) KCliIJIorpa- 1864. KCliIJIorpa¢liI'leCKaH CKa30'lHOrO JIellIKa. 1'. rpa- B. liI P;bflBOJI. JIl1TOrpa¢liIH MBaHa 06Ha}ł{eHliIe. JIYKaBcTBo Bł0pa KOCTlOMa. ca.naMaHp;pbI. KpecTliIHHeKliIJ':j HapH~ cPliI'leCKaH rpaBlOpa CTp. H 1575. BlOpa XVI COOTBeT- 06'hHCHeHHJł BapCKliI:J1 rrlilp. KCJiI.!!orpaeplil'leCKaH nop; 1684. HHTepeCHbl HOCJ1MOMrrpe~CTaBHTe- onHCH CBeTCKOM H JIHTyprH'leCKO:J1 O~e}ł{~bI OTHOCH:Te.TIbHO KpeCTbHHCKoro Oco6eHHO KJIaCCOB. PncyHKaM H Ha3BaHHfl CKOJIbKO MaTepHliI :vxeCTO rrpOH:3BO~CTBa rrepBOHC1'O'łHliIKaMliI 3THX HaXO~JłTCfl BeCbMa QeHHble 06IQeC1'BeHHbIX <:1'BylOT 06'hJłCHeHJ1H I KOCTlOMa, HeCKOJIbKO KHl1r Qexa B. B KHHrax JIflMH pa3JIH:'!HbIX HAXO.n;H- nOPTHbIX. H3J1o)j{eHHe). Hble OTHOCliITeJlbHO KOCTlOMOBToro pHCyHKliI PMCYHKAM IJ;EXA MKOHOfPA<lJMH. 1655. ! IUMMCH TeXHliI'łecKHe CTp. Jłp- 06yBb, 604. 605. 606. Mep;liI. XOXOJIOBCKJrIerr JI y- pa3JIH'lHhIM ropllIKH ero A,n;AlVI KPECTbHHCKAH KTO ee .n;YHaeQ). B BeHrplillO, nOJIOTHO l1 npo~aBaTb B a i1 Q a pK H. HMQa rrpO~aBaJIH ASTOp 3THOfPA<lJMqECKAH npO~aBaJIH ,UYHaMQe (qapHbl BliIHO, 'leCHOK liI JIyK. KpacHTb (npo~aBQhI KO}ł{y, rroJIyllIy6KH, BaeMbIX ITOJI01'HO CHOllIeHl1fl cyIQeCTBOBaJIliI Me}ł{~y XOXOJIOBOM liI OpaBOM, oTnpaB.JIJłJIliICb MapKe K H a n hl. B XOXOJIOBe HJIliI qepHoM npHB03li1JIliI flMQa, KYKypy3y, Ky~a XOXOJIOBa 3aHJIlMaJIliICh B MliI- rpaBlOpa 1526. KelilJIOrpa¢H'leeKafl rpa- �1330 1331 KOCTP)KEBCKM I03Eet> KOr,l.J;A BORMJ1 J1 He IIOHBJIHłOTCH B IIOJIbIlIE ~eHHble rOP1130HTAJIbHbIE C X-XII KPOCHA. (KpaTKoe B nOJIhCKJ1X apxeo.TIOrWłeCKJ1X KOJIJ1"'IeCTBOrJIMHRHbIX rMpeK 3TJ1 113J10)l{eHl1e). rJ1phKJ1 CTaHKa, pacKonKax HaXO~J1TCR 60JIhlllOe npO~hlpaBJIeHHhIX yKpenJIeHHOrO B CJIy"'IaRx6oJIhlllOrO TaeTCR J1X npJ1Ha~JIe)Kam;J1MJ1 B BepXHeM "'IaCTM. HECKOJIbKO ,llEJIAX 3AMEQAHJ.1Y!: O PACIIPOCTPAHEH11H TKa~KOrO B OTBepCTBJ1J1 rJ-IphKH. KOJIM"'IeCTBa rMph, TKaQKoMy cTaHKy (npJ1M. 6). C"'IJ1- KJ1Ma- KOBJ1"'I-BJ1HHJ1QKJ1MOIIlJ16aeTCR, rOBOpR, "'ITO KpOCHa, 06peMeHeHhle rJ1pbKaMJ1, He BCTpe"'IaIOTCR cpe~J1 BJ1TJ1J1J1Cpe~M HapO~OB B IIOJIbllle on03~aBlllJ1X B pa3- ~J1BJ1JIM30BaHHhIX HapO~OB, TaK KaK TaKMe KpOCHa J13BeCTHhI 6bI.iIJ1 em;e B CKaH~J1HaBJ1J1 (npJ1M. 7-8) J1 B 11CJIaH~J1H. J13BeCTHhI rJIJ1HRHble rJ1pbKJ1 Ha"'IMHaR C 3nOXJ1 HeOJIMTa 9-26), ~o V B. H. 3. (npJ1M. B nOCJIe~YIOm;m;J1e BeKa y Hac y)Ke BCTpe"'IaIOTCR, XOTR J13BeCTHbI 6bIJIM B 3TO BpeMR 3ana~HbIM TO"'IHbIM CJIaBRHaM HOM J1 ceB. 3an. 40, 41), a (npJ1M. repMaHJ1J1 B HOpBerJ1J1 (npJ1M. (npJ1M. 37) nOHRTHO, "'ITO ynoTpe6JIeHJ1eB He J1 BOC- TaK)Ke Ha TeppJ1TOpMJ1 3ana~- 31, 32-34), B ,l.J;aHJ1J1(npJ1M. 38). M B AHrJIJ1J1 (npJ1Y. IIOJIbllle rOpJ130HTaJIbHbIX C"'IJ1TaTb 3KBJ1BaJIHTHbIM C 3a6paCbIBaHJ1eM BnOJIHe KpoceH nepneH~J1KY- JIRpHbIX C rJIMHRHbIMJ1 rJ1pRMJ1. JIJ1HrBJ1CTJ1"'IeCKMep;aHHble, J1MeHHO 06m;J1e BceM 3ana,D;HbIM, BOCTO"lJ:HbIM J1 IO)KHbIM CJIaBRHaM Ha3Ba- "'IaCTeM rOpJ130HTaJibHhlx J1X pacnpOCTpaHeHI1e pa~J1J1 BO II-V CKa J1 OnOJIR. epWłeCKJ1e KpoceH B. H. 3. CaMble KpoceH ,l.J;pyrJ1e CTpaHbI p;aHHhle,' TaJIbHbIX KpoceH YKa3bIBaIOT cpep;J1 CJIaBRH, KOnKJ1 rOpJ130HTaJIbHhIX HeMlllero HeTpOHHe CBVI~eTeJIhCTBYIOT HaM- ~epBHHHble TKaQKJ1e Me'łVI B. H. 3. rEOrPAepJ.1QECK11X IIPE- rOPJ.130HTAJIbHbIX ilE H,ll11KY JI.HPHbIX (KpaTKoe 4) C"'IJ1TaeT, "'ITO 3TJ1 rJ1phKJ1 CJIY)KJ1JIJ1K OTBR- IIpeJ1Mym;ecTBeHHo, HMR H BPYBJIEBCKJ1 TA,ll,EYill C"'IJ1TaIOTCR "'IaCTRMJ1 nepneH~J1KYJIRpHOrO 3bIBaHMIO HJ1TOK C BepeTeHa, CJIe~yeT J1MelOl.l(HX r JIJ1HHHhIX fVIph, r~aHbCKe 11 IIEP- KPOCEH. 06peMeHRIOm;MMJ1 HJ1TJ1 OCHOBbI. KJ1MaKOBJ1"'I-BJ1HHJ1QKJ1M OlllJ160"'IHO (npJ1M. 35-36), B npep;lllecTByIOm;ee p;peBHJ1e J1X MJ1r- apxeOJIOrJ1"'IeCKJ1e HaMp;eHbI Ha EBponhI Ha O"'IeHh paHHee pac- TeppJ1TOpI1I1 r~aHb- J1MeIOT TOJIbKO J1KOHOrpa- CBJ1~eTeJIbCTBYIOm;J1e O nORBJIeHJ1J1 rOpJ130H- B Ha"'IaJIe XIV ynoTpe6JIeHJ1R B. (npI1M. 48-50). rrepneH~I1KYJIRpHhIX B nOJIb3Y ~aJIh- KpoceH C ~BYMH Ha- B 113J101Kemle). apXeOJIOrVIVI M 3THorpaepMI1 nepneH~J1KYJIHpHble 30HTaJIbHblX. KonKax B rrOJIb3Y 3TOM rJIJ1HRHble cym;ecTByeT rJ1rrOTe3bI rJ1pM M TKaQKI1e l1KOHorpaepI1'łeCKMe ~OKYMeHTbI. TbI no MaTepJ1aJIbHOM KyJIbType rOBopHT Me'łJ1, a CJIaBRH rrORBJIeHJ1R rOpJ130HTaJIbHbIX 3THorpaqm'łeCKMe p;aHHble ropJ1B pac- TaK)Ke KpoceH CTaTJ1Ba CTaHKOM I1JII1 C npI1MI1TI1BHbIM rrOJIbCKOM B MM- orr03~aBlllJ1e He J1MeIOm;MM CTaTMBOM. 3TH rJIMHRHbIMI1 rJ1pbKaMM M OTJII1'łaIOTCR O'łeHb HeCJIO)KHOM KOHCTpyKQMei1. TKaQKMe )Ke 06pa30M Ha paCCMaTpMBaeMble ropM30HTaJIbHbIM Me'łM yrroTpe6JIRIO.TCR KaK VI B rreprreH~MKYJIRpHbIX Hble KpOCHa JIer'łe pa6o- TO"lJ:HOorrpep;e- He ~aIOT nOJIHOrO OTBeTa. MHorMe, BeCbMa HeKOTopbIe Hay'łHbIe B pa3BJ1TMM i1JIeMeHa nOJIb3ylOTCR KpOCHa He cHa6)KeHbI KOTOpOi1: HaMp;eHbIe cTapaIOTcR TeppI1TOpJ1I1. no paHbllle Cym;eCTBYIOm;I1e JIJ1Tb BpeMR pOBOM MaClllTa6e, rMnOTe3a, KpOCHa nORBJIRIOTCR B EBporre ycoBepllleHCTBOBaTb KpOCHax. M OHM 60JIee TaKMM rOpM30HTaJIbrrpO~YKTMBHbI B pa60Te. rOpM30HTaJIhHhle nH~I1KYJIRpHhle, HO YKa3hIBaeT Ha KapTe KpocHa MX npe~eJIbI. rrepneH~I1KYJIRpHbIX CTBeHHo-Ky.TIhTypHbIM JIRIOTCR. O'łeHh RBJIeHVIR rrpaBa, ~OJIbllle 60JIee Ha pacnpocTpaHeHhI KapTorpaepI1'łeCKaR KapTorpaepHpOBKH MHMMoe rrepeepepM'łeCKOe KpoceH xapaKTepOM rro KOTOpOMy KyJIbTypHhle KyJIhTypHoro C X03Ri1:- B KOTOpOi1 OHI1 rrOHBepaKTa, KaK J13'1>- rrepe)KMTKIiI OCTaIOTCH rrpe~eJIa 060J1X THnOB KpoceH HarJIR~- rrORBJIeHMe CBR3aHO CKopee 30HhI, COMHI1TeJIbHO TOJIKOBaHMe 3Toro nepMepepI1J1 He)KeJII1 rrep- rrOCTaHOBKa Borrpoca 'leM B ero QeHTpe. B i\'!J1pOBOMMaclllTa6e 06- �1333 1332 II I I Hapy}KltlBaeT, I paCCeHHHhIM !l Ha ! LITO nepneH,ru1KyJlHpHbIe n. 60JIee He IIp06JleM TKa~KHi1 TKaHeM, 6e3paJlHqHhI reHe3Hca CTaHKa CTaHOK KaK Hanp. ynoTpe6JlJleTCH KHJlHMbI, 3.ZJ;eCh pa3MepbI K MaKaTbI, 'fKaHH, Cne~HaJl3a~HSI JleT .ZJ;OH. 3. CTaHKa BbI- TOJl~I1Ha VI Ka- TKa~Koe Ba3ax KpOCHa He npe.ZJ;CTaBJlJllOT K .ZJ;peBHl1e Cy~eCTBYlOT 3HaeM, J1 6bIJIO TO.TJhKO '6bIJIJ1 ErHneTe. JIJ1 113BeCTHhI nepneH.ZJ;J1KYJlHHbIi1 cpe.ZJ;HeBeKOBble B J1, pH.ZJ;OMC HHMJ1. J-1306pa}KeHJ1Jl BhI.ZJ;eJIKe J13Jl~HbIX .ZJ;aBHO. Ha J13BeCTHO Ha CTaHOK, TKaHeM:. rOpJ130H- rpe'-l:eCKJ1X CJlY}Ka~J1M: J1KoHorpaq,J1- MaTepHaJlbI nO.l(BepraJlHCh O.l(HOCTOpOHHHM TOJlKeBaHJ1HM. IIpaKTHKa TKa~Koro HaM, J1 onhIT, CTaHKa 60JlblIIOM HbI, KpOCHa J1 ynoTpe6JleHHlO . .Il:oKa3aTeJlhCTBa HO 11 He cJIa6ee H3 BCTpe'-laeMble TeppJ1TOpVlJ1, TeM 60Jlee TKaHeM. COrJlaCHO C q,YHK~HJ1 Ky.TJbTypax rOBopHT 3TH 3TJ1M He BnOJlHe B nOJIb3Y '-lTO TKaIl;KJ1e KOHCTPYK~HOH- y.ZJ;OBJleTBOpHTeJlh.l(peBHOCTH nepneH- .ZJ;OCqe1..JKH J1 KpOCHa B .ZJ;OI1CTOpH'-l:eCKHeBpeMeHa rJlaBHOM pac- MO}KHO 06'bHCHJ1Tb J1 BbIClIIJ1M OTJ1l11..JalOTCHropH30HTaJlbHbIM '-lTO H CO.ZJ;eMCTBOBaJlHlIIHpOKOMy P;OK<'ł3ctTe.'lbCTB CTaHKa, Ta6JlVl'-l:eK, TKa'-leCTBa B CeJlbCKQ-X03HMCTBeHHbIX .l(J1KYJlHpHOrO OCHOBbI, aHaJlH3 npe.ZJ;eJl J1X pacnpOCTpaHeHHH ypoBeHb Ha npOTHrHBaHweM npHlVIeTOM HaweM HHTOK ropVl30HTa.JIbHb1X TaKHM ceH 06pa3o:VI, 60JIee Ha OCHOBaHVlJ1 3THorpaepJ11..JeCKVlX .ZJ;peBHHro npOJ1CXO}KlIeHHH .ZJ;aJIeKOHe BnOJlHe .ZJ;OKa3aHa. B MAJl0I10JlhCKOM H3JIO}l{eHJoIe) . .ZJ;aHHbIX, rJ1- nepneH.ZJ;J1KYJIHpHbIX KpO- .ZJ;aHHble n03BaJlHlOT B .ZJ;epeBeHCKoM J136ylllKe npe.ZJ;nOJlaraTb, OTKpbITbIM CH Ha nOJIhCKOM TeppJ1TOpJ1J1 '-l:yTh B XI-XII IIpo~ecc VlCC1..Je3HOBeHJ1HOTKpbIToro B nOCTOHHHO }KJ1JlbIX HbIX Hanp. ThIM O'-l:ar. Ha nacTyWJ1J1X TeppWrOpJ1HX TOKa e~e· Mhle XH}KJ1HbI, JlaTBJ1Jl, e~e oKpY}KalO~~J1X B TeKy~eM B waJlawax KOTOpbIX e.ZJ;J1HCTBeHHbIM pa3 C. P. IIoJlbwy C ceBepa, J1 ceBepHaH no BCTpe'-l:eHO KaK B ce30H- cerO.ZJ;HH HaXO.ZJ;HTCH OTKpbI- lOra nOCTOHHHO HaXO.ZJ;J1JlCHOTKpbITbIM C. nOHBJIHeT- npoJ1Cxo.ZJ;J1T npe}K.ZJ;e B TO BpeMH CTOJIeTJ1J1 cy~ecTBOBaJlJ1 BeJIOpyccKaJl O'-lar, BB. O'-lara nOMe~eHHHX, 1..JTOne'-lh. oqar. CJIOBaKv,H). HBJleHJ1e B ropCKOM H BOC06J1Tae{JIJ1TBa, B IIOJlhllle .ZJ;epeBywKe B6JlJ13J1 MbICJleHJ1ą I10JleBbIe e~e HCCJle.l(OBaHHH BpeMH C lIIOBa, BOXHJ1, Bp}KeCKa Bce KOHIl;a YKa3hIBalOT Tpa.ZJ;J1Il;J1HOTKpbIToro oqara TapHOBa, B OKpeCTHOCTHX .Il:oM6pOBbI 3TH .ZJ;aHHble yKa3bIBalOT nOMe~eHHH nepHO.ZJ;a }KJ1Ba ropO.ZJ;OB CTa- TapHoBcKoi1, Ha TO, '-lTO e~e TeppJ1TOpJ1V1 lO}KHOi1 C orHeBbIM CY.ZJ;JI no paccKa3aM IIOJlblIIJ1 cpe.ZJ;HeBeKoBblM CTapJ1KOB, MbICJleHJ1ą .ZJ;H~eJ1:CHHa O.ZJ;HOMypoBHe TOnKJ1, B03BbIWeHOJ1: HMeJIM BHyTpJ1 Ha 0,5 .l(epeBJlHHylO 06bIKHoBeHHo KOHI.J;e XIX BCTpe1..JaJlJ1Cb y}Ke B. C nOJIOM MeTpa J136YlIIKJ1 TOJlbKO O'-lar CJleneHHbIX Ha.ZJ;nOJlOM. Haxo- BCTpe1..JaeMO}"1 TOnKJ1 BToporo OTKpbITble BJ1.ZJ;a O1..JarJ1nO:vIe- MJlJ1 B OAROM J13 ee yrJlOB. C OTKpbITbIM O'iarOM BMeCTO J13pe.ZJ;Ka, npeMMy~ecTBeHHO 6e.ZJ;HOJ1cpe,1l,e ,1l,epeBeHCKJ1X :>KMTeJleM. BCTpe1..JaJlCH rJlJ1Hoi1, J1 B BJ1.ZJ;e pe}Ke J136bl }KJ1JlbIe yCTpOMCTBOM. KOHCTpyKIl;J1lO. nOCpeARJ1e B KOHI.~e MJ1HyBworo cy~ecTBOBaJlVl OTKpbITbIM B .ZJ;BYXBJ1.ZJ;ax:B BJ1.ZJ;e TOnKJ1 J13 KaMHei1 B Me}K.l(yBoeHHoro 1..JTOB lO}KHOM I10JlbllIe J1 TapH06p}Kera. CTOJleTJ1H Ha ~aJlVlCh KpoceH. nOTe3a ApXeOJIOrVl1..jeCKJ1e H B nOCJleBOeHHoe TaK}Ke '-lTO ropH30H:;,aJlbHble npOCTpaHeHJ1lO HbIM a A 30.Il:LJECTBE. (KpaTKoe BcerO O'-leHb KpOCHaMJ1 B .ZJ;peBHeM rpe~I1J1. npeJ1My~ecTBeHHO qeHKJ1e pelVIeCJlO rOpJ130HTaJlbHbIIVIJ1 nepneH.ZJ;J1KYJlJlpHbIMH. TaJlbHble HH.ZJ;eMcKoro nepneH.ZJ;VlKY- np0J130lIIJla OLJAf KOBpbI .ZJ;peBHJlrO npOHCXO}K.ZJ;eHI1Jl. TKa~Koro r.ZJ;e nOJlb30BaJlJ1Cb - 11 pacnpocTpaHeHHH OCTaeTCJl He pa3pelIIeHHhIM. ero OTKPhITOrO HAPO.Il:HOM 3aMeCTHBlllaH .ZJ;OKa3aTeJlbCTBa 2.000 POJliIAH .ZJ;aHHhIX MO}KHO npe.ZJ;nOJlaraTh. 1..JeCTBOBOJlOKHa. JlJlpHOrO PEJ1HepyCC TP A.Il:J1UJ1H nepneH.ZJ;HKyJlJlpHbli1 .ZJ;eJlKe Y30pqaTbIX 11 T. BhIcTynalOT o6pa30M. OCHOBaHltH1 3THorpaq,w:IeCKHX 'ITO KpOCHa B ne1..JKt1 ca'\IOJ1: �1334 1335 MOCTOBA BAH,lJ,A. UeCeJIbKOB, TPA,lUi1TJJi10HHAH IIJ1IUA )KJ1TEJIEVl: IIO,lI,r MaCTaJIbCKMX, HJ1.H xapaKTepHbI AJIH. M reHeTWIeCKOM (KpaTKoe ABTOp HacToR~ei1 Y13JlOLKeHYle). CTaTbJ1 rOBOpJ1T O Tpap;J1~J10HH0i1 nJ1~e Kam:rTaJIJ1CTWIeCKOM ::InOXJ1Ha TeppMTOpJ1M IIop;raJIR nepBble RBJIRTbCR TypMCTbI J1 nepBble J<pecTbRHcKoe X03Ri1CTBO, p;o CJ1X nop .>KJ1- Ha~MHaJIM no- KypOpTbI. B no BpeMR ::IKOHOMJ1qeCKJ1He3aBMCMMoe, 6a3MpOBaJIO Ha 3eMJIep;eJIbqeCKOM M CKOTOBOp;qeCKoi1 npop;YK~J1J1. IIMI.~a IIop;raJIH apXaMqeCKMX IIo.JIbl.IlM npMMeT. HaH. rJIaBHOe KanycTa, B CBR3J1 C ::ITJ1MMyCJIOBMHMM J1 peJIMKTHbIX, COXpaHMJIa l\:£Horo B cpaBHeHJ1J1 C ,n;pyrJ1MM 06JIaCTHMJ1 IIJ1IIJ;a IIo,n;raJIRH C'bep;OOHOe Cblpbe - 6p1OKBa, MOJIO~Hble npeMMy~ecTBeHHO paCTMTeJIb- ::ITO OBec, KapTOcPeJIb, npo,n;yKTbI. .HqMeHb, ro,n;a, HO OTpa.>KaeTCO~MaJIbHOe npJ1qMHoi1 rOJIo,n;a B paCCJIOeHJ1e p;epeBHJ1. He,n;OCTaTOK npo,n;yKTOM c06CTBeHHoro npep;.>KaTBeHHoe X03Hi1cTBa BpeM.H, Kor,n;a TpaB - 1) IIpo3BaHM.H OT J1MeHM. 2) IIpo3BaHM.H B JIeKCMrpacPWIeCKOM reHeT~ecKMx OT'tł€TJIMBO OT cPaMM.JIJ1J1. 3) IIp03BaHJ1.H OT p;OMa. 4) IIp03BaHJ1H no 5) onpep;eJIHIOIIJ;Me xapaKTepHylO IIpo3BaHM.H np0cPecJ1J1. npV1MeTY qe.nOBeKa. 6) IIpo3BaHJ1.H cMTya~J10HHble. 7) IIpo3BaHJ1.H TonorpacPJ1~eCKJ1e. PeMecTp np03BaHJ1M COCTaBJIeH B aJIcPaBMTHOM nopRp;Ke, no OcPM' ~MHJIbHbIM M B Mepy cPaMMJIbHM, BTopoe MeCTO 3aHMMaeT np03BaHMe Be3MO.>KHOCTV1 06'bHCHeHMH eTO reHe3Mca. apXaMqeCKoi1 MOlliMHCKHJIt KA3MME)K J13 IIOrPAHJ1QJ1H 3THOrPA<I:>J1J1 11 ECTECTBOBE,lI,EHMH. 6bIJI (KpaTKoe KpeCTbHHe npMHy.>K,n;eHbI 6bIJIM nMTaTbCH ,n;peBecHoi1 KOpOi1, n06eraMJ1 KaMM ,n;epeBbeB J>IKOpel.IlKaMM OTHOl.IleHJ1HX. Cpep;M CaJIO M MHCO ynoTpe6- JI.HIOTpe.>Ke. IIJ1IIJ;a ::ITa 0,n;Ho06pa3Ha J1 He COOTBeTcTByeT BpeMeHaM 3anaCOB nMIIJ;M 6bIBUIei1 M MaJIJ1HOBCKJ1X. IIp03Ba- Bblp;eJIHIOTCH CJIep;ylOIIJ;Me rpynnbI: BO BTOpOi1 nOJIOBJ1He XIX B., KOrp;a B nepBOM cPa3e TeJIei1 IIop;raJIR BeHrJIap.>Kbl CBOMM pa3Hoo5pa3MeM M noq- 113JlOLKeHHe). 1) CMM6MOTMqeCKa.H OXOTa qeJIOBeKa M P;MKMX nTMą nMIIJ;ei1 qeJIO- 2) YnoTpe6JIeHMe BeKa-co6MpaTeJIH. .>KHBOTHbIMH OPYP;H.H. 1. TOKAP)K B KPMCTMHA 1927 r.cep6cKMM MHTepeCHbIe IIP03BAHJ1H ! i ",I (KpaTKoe rOPUEB. 113.T10LKeHYle). M np038J1IIJ;a c06paHHble '!aIOTCR Ha TeppMTopM;1 rop. IIp03BaHMe. HBJIeHMe. I 'łbIe IIp03BaHHR B HaCTO.HIIJ;ei1CTaTJ1e BCTpe- BbI.>KHei1 M HM.>KHei1 IUaBHM~bI ::ITO IIlMpOKO pacnpOCTpaHeHHoe M COceWfJ1X B. IUaBHMUbl CT. TaHOBMq ony6JIHKOBaJI Bapp;apa B6JIH3M CeJIeHHH Gjevglelija, nacTyxH OXOTHTC.HB MeCTec BaeMbIMH IIp03BaHM.H I' i IUABHJ1UKJi1X 3THorpacP M3BeCTbH H3 OKpeCTHocTei1 p e JI e 3bIBalOT ee 'ITO nacTyxH cBoee6pa3HbIM Hap; KycTaMM 6eryT BeCbMa HH.>KHMM Te'tłeHHeM pOP;HHbI aBTopa. TaMOl.IlHHe P;HKHMH XHIIJ;HbIMH nTH~aMH (BepO.HTHO nopop;a HCXOP;HT TaKHM l.Ilpa3aM Hap; 3ByKOM, Accipiter nisus). 3aMeTHB Korp;a nTH~y HaqHHaeT Ha3bI- OxoTa npo- pe.ne npH- OHa .neTaTb Typ;a M y6MBaIOT nTMqKM, cnpHTaBlllMeCH nepep; XJ1IIJ;HMKOMpe.ne. Be3HVlKałOT Bc.rre)J;CTBHepacna;'J.eHJ1R po,n;a Ha OT;'J.eJIb- CeMbJ1, Kor,n;a Hap;o BheCTM B ynoTpe6JIeHJ1e nOMOraIOIIJ;M€ OTJIWlHTb BCl.' OTpac.TlM CTapMHHoro HOBbIe ::IJIeMeHTbI po,ua BepueXOB. ABTOpbI p;peBHHro MJ1pa ApMCTOTe.nb, HaIOT, 'ITO TaKoi1 cnoco6 IIJIMHHi1, OXOTbI cy~ecTBOBa.n TeppMTopMV1. B03MO.>KH0, 'ITO XM~ble IIcPMJIO ynoMH- B HX BpeMeHa Ha ::ITOi1 nTM~bI 3aMeTJ1JIM Bce BbI- �1336 rO~bl U nO.'lb3Y ra~OqHO: rO~Hfl TOJIbKO TpOBa, TaKoro nO'leMy cUM6u03a ~TOT Ha B CTpaHe C 'leJIOBeKOM, CUM6u03 He60JIblliOM: BCTpe'laeTCR TeppUTOpHJ1 HaXO~JUl.l;eM:Cfl Ha ceBep O~HO TOJIbKO 3a- B ~peBHOCT~ BaJIKaHCKOro U ce- nOJIyoc- OT nonyocTpoBa Xa.TJb- KU~UKe. 2. Y13BeCTHble (B lliMpOKOM CKy~Hbl, npMMepbl 3Ha'leHMM IIpMMepbI TO-KpbIJIbIM phylla HaM (Ammophila pa3JII1'lHble Bce CJly'laM ~eJIJ1Tb rro CJIOBa) I1CKJIIO'laR urnaria, 11 K BblClliUM nepo~bl MO:łKHO Haliaetus :łKUBOTHbIMM 06e3RH, 0pY,!I,MR npJ1MaTOB, 3TM OTHOCRTCR npeJ1MYIl.l;eC'rBeHHO smaragdina) BbITaJlKMBaHI1H. Harrp. Ammophila O'leHb K nepenOH-'la Heydeni, n03BOHO'lHbIM: Oeco- M.neKOnI1TaIOIl.l;Me, J13 nTI1l.l; Camarhynchus pallidus J1 B03- :łKI1BOTHbIMI1 <PYHKl.l;I1RM Ha CJIe~YIOll.l;l1e 6 0PY~MR Tl1rrOB (3a CJIe~yeT pa3- MCKJIIO'leHJ1e:'\1 Oecophylla). 1. pa36J1BaHMe 2. 3. 4. HaHeCeHl1e rreperryrl1BaHl1e llil1rrOM 5. rrepe~B~:łKeHUe pa3JII1'lHblX 6. 6pOCaHJ1e MX. y~apoB KaKOJl~60 Hanp. 3eMJlIO (BepORTHO Heliateus ero 6JlI1:łKaIOTCR K ero rHe3~y. HeJlb3H 3aOblBaTb, CBOI1 aHaJlOrl1~ 6eccrrOKORT OpeJI Ha npMBbl'łKe, JlOOM. OpeJl, vocifer) 6pocaeT CBOI1M npI1CY~CTBeM 3TOT paCKa.TIbIBaeT pR~bl, ceTU TR:łKeJlOrO npe~MeTa, naJlKoi1, '-iTO He TOJlhKe orrl1KaMHy! J1JlJ1 npJ1- YJII1TOK 6pocaH nOCTpOM:KJ1 J1 rrpo'l. naYKOB. HJlI1 KaK MomeT oTBepCTBJ1e c06CTBeHHoro rrpl1~ep:łKI1BaeT HeKOTopblH ,!!,Bepb '-ieJlIOCTHMI1, c06- Nemesia meridionalis, I1X' rrO~3eMe.nbHoe Cyclosomia truncata, nop0,!!,bl co6cTBeHHblM KOHCTpyKl..\1111 C ynoTpeOJIeHJ1eM naYKI1 3aKpblBaIOIl.l;yIO (U3 UJm :łKUBOTHbIMU KaKeM: .711160"BHeulHei1" naYKJ1 CHa- 006pOB 'laCTei1 rrOHBJlHTbCR rrapaJleJlbHO me U:>lelOT 3eMJlIO 11.7111 neCOK co6CTBeH- KOTOpbli1 eTO TeJIa. Harrp. crrel..\l1aJlbHyIO KpblBaeT nocTpof!KH C yrroTpeOJleHl1eM KaMHeM, Opy~bH 11 pa3JlU'-iHhle '-ITO yrroTpeO.lleHUe yTpaM60BbIBaeT MCrrOJlb30BaHJ1e mUBOTHoro ,!!,eJIaIOT Bcero, CMe:łKHbIM TeJIa oca '(Ammophila) JlOOM BCnOMHJ1M MHTepeCHee 0PY,!!,I1R OblBaeT taK}Ke 'leJlOBe'łeCKl1e B MJ1pe :łKJ1BOTHbIX, HO TaK:łKe JKJ1Jll1ll.l;e, ~pyrl1e pblT'be 3a- a6~oMeHoM. rraJlKOM: B 3eMJle, Pa3Ho06pa3Me 'leCTBe rrocpe~cTBoM ~OCTM:łKeHMR oa3upyIOT yTpaMooBblBaeT B JIIO~eM:, KOTopble CTBeHHoro MypaBI1R HeKOTopble Ammophila CaHHblM: MOHcPpel1~OM HbIM vocifer. yrroTpe6JleHI1fl oca I1X Ha CKaJIY. ynoTpe6neHMR 3Toro i 1337 YlnH KOJlIO'lKeM:, ByprAP.n II. npe~MeToB, II .n3EHrEJIb JI. )KEJIE3HAH cPYHKl.l;YlU CJly'laeB B cpaBHMTeJlbHO rpOMa~oe, He60.TJblliO:vl 6Jlaro;,:wpR rJlaBHblM COXA KO.ll}1- HA IIO.II.JIHCłO 3EMJIE.II.EJIb 06pa30M QECKOE (KpaTKoe - HOBOOTKPbITOE OPY.II.ME. H3JjO)I<eHlIe). 06e3'bRHaM. MCXO~H 113 ~pyrOM: TO'lKM 3peHYlH MO:łKHa c~enaTb ~pyroe pac- npe~eJleHl1e: l) npMMYlTMBHOe (rrOJlb30BaHl1e ópy~ue HblM 2) Horo 3) yKperrJleHYle yCJlyraMH KaMHR c06cTBeHHOM: 'laCTbIO Jl60M B TpaM60BKe npJ1MI1TMBHOe opraHa (KJlIOBa y TeJla Hanp. 3eMnM co6cTBeHHoro Te.'l a KOTOpOM 3aMeruaeT OCbl nOJlb3yIOTcH CeOCTBE'H- npO~OJl:łKeHJ1e C rrOMOll.l;bIO 0PY~YlH co6C'fBeH- onycKaHJ1IO OPY~bR B AeM:CTBOBaH~U Ha pac- Opyp,I1H B HM3, B) C nOMOLllbIO nOJleBblX MCKyCCTB B aBrycTe 1952 ,!!,eJlb'leCKOe B ~BYX a 6.TIHXa (p~c. OT~eJlbHble J1CCJle~OBaHui1 cTy~eHToB rrpoBo,!!,I1MblX OTKpblTO - no~ coxy, COCTOBJlRIOT~eJlOCTb, (puc. 7, l) 4) y 3K3eMn.1IflpbI, (pJ1c. nop 3eM.'Ie- nOHBJlHeTCR 1, 2, 3) pa3HJ1TCH (r p m O H ~ 3 e .71b) CBepx COXJ1HOBoro MernaeT p,o CI1X KOTopaR rrpUMUTJ1BHbli1 B TOM, '-iTO ee ~bIUWO rocy~apcTeHHoro PYKOBO~CTBOM Pei1HcPycca, HeBCTpe'laeMOe meJle3HyIO BJ1~ 60nee HOBoro (c JI y rr M ~ a) r., 0pY~l1e BJ1~ax: HJ1R naXOTbl MJlH JlarrKJ1). OJIara~apH .BpeMH OT 60nee M.TIU neCKa). rrpJ1MI1TI1BHOe yrroTpe6JleHI1e CTOflHI1J1: a) 0pY~l1eM Ammophila Bo MHcTI1TYTa TOro peryJlHTOp Tuna Jleml1T CTOJlb rop1130HTaJlbHO, OTCblITaHJ1IO 3eMJlJ1 BO BpeMR np0J13BO,'];J1Mble VI yrJly6Jle,- rraXOTbl, ,'];BY?l1H nOKOJleHJ1RMJ1 �1339 1338 Ky3Hel{OB c06olO B pa3JIHqHbIX HeKOTOpbIMH LKeJIe3HaRCOXa rrO,n:MOKllIei1: LKeJIe3HaR JIy'IllIe rrJIyra, 1,5 rraXOTbI Coxa B BCTpeqaeTCR rrO'IBoi1: coxa TaK KaK o~eHKe HeT MeCTHOCTHX C JIy'IllIe Ha HJ1KaKoi1 Me)f{ HOBH J1 nO'-IBe JIeT'Ie, coxa ,n:epeBRHHof1 1914 Bble JIe3a. r. B nblpeeM. )f{HTeJIRM 'I.aCTHqHO, )f{eJIe3HOM IIpYCJ1J1 c Bblpe3aHHblM He rrJIyroM T. Ha3. IIepBble )KeJIe3HbleCOXJ1 Ca,n:06HO, rrp0J13Bo,n:CTBOM 3aHO C MHrpa~HeJ1: HX oco6eHHO BCTpeqaeTCR KOTopble KY3He~OB paCCKa3bI R3blKe. B03MO)f{HO, B ,n:pyrHe epOJIbTbIHa 1900 MeCTHble BJIJ1SI- 10) (pJ1c. eIll;e B KY3He~bl COX 6blJIO ,n:epeBRHHof1 coxy 'ITO He- )f{eJIe3Hhle nJIyrJ1. coe,n:J1HJ1JIJ1 B J1crrblTaHJ1R ep9.6pJ1'IHOrO AOBeAyT COXH B epa5pJ1'IHOM ce6R 6YAeT 3TOMy BHJ1MaHHR Bo06ru;e OTJIJ1y:aIOTCR 6yKB, KaK paTypHoM He JIerKO aJIepaBJ1Ta. a, u, y, i, J1MelOIIJ;J1M TOJIhKO YCTaHaBJIJ1BaR llIJ1pOKJ1X KOMrrpOMJ1CHOe Macc, HanO npHMeT, o6paru;alO- JIHTepaTypHbIM J1MełOIlI;J1M KaK HeKOTopble HeT Ha- B JIwre- 0603Ha'IaeMOe rro- e. npaBonHcaHHe epOHeTJ1'IeCKOe 06paTJ1Tb B:3bI- nOJIb3YRCb COOTBeTCTBeHHbIX KOTOpblX HOCOBoe a Cpe}l;CTBOM a, J1 HOCOBoe e 0603Ha'IaeMOe ,n:JIR nepeBeHCKHM, YAOBJIeTBOpJ1Tb, He CKa3aI-H1R, }l;epeBeHCKOM HaCTORIlI;J1M 6YKBaMJ1 3BYKaMJ1 rreCHH, HCTHHHO epOHeTHqeCKHX HOCOBble rJIaCHble SI3blKe, Hanp. Ha O,[{HaKO ero npJ1HRTbIMJ1 Harrp. KaK JIłO}l;ei1: rOBopRIlI;HX Tpe60BaHHIO TOJIbKO 1. 2. 3. CBSI- ee COXJ1 C KOHCTpyKTHBHbllVB1 MaTepJ1RJIOM 9TOT He pe'IJ1R - BpeMH )KeJIe3HYIO CJlyqaeTCR, COXJ1 n093J1H, rry6JIH~HpOBaTh He 6y,n:eM: YQHTbIBaTb KOM. BOJIOCTJ1 B HaCTORIlI;ee KY3HeIJ;aM )f{eJIe3Hoi1 H3J1o)j{eHl1e). BHJ1MaHJ1e Ha CJIe}l;yłOIIJ;He MOMeHTbl: r. MeCTHOCTJ1. 3KCrraHCJ1SI )Ke- C ITOJj.!\lOKWeJ':'!no'IBoti. TeXHJ1'IeCKJ1e )KeJIe3Hoi1: .'Je)le.TIhqeCKJ1X opynHJ1. COXJ1. HJ1KaKOrO PacrrpOCTpaHeHJ1e npo,n:J1KTOBaHHbII\lJ1 'ITO J1 B BOCT. HapO}l;Hoi1 CJIeAyeT H3blK IlI;J1X Ha pR,n:OM C HJ1MJ1 np0J13Bo,nJ1JIJ1 )KeJIe3- rrp0J13Bo,n:HTeJIJ1 BaHJ1łO KaqeCTB ,n:epe- Ka)f{eTCR, Ha KypnRx X03ReB-3eM.rrerrallI~eB KOHCTPYK~J1J1 Bce KaqeCTBa ::meMeHTaMJ1 H3 )f{e- nepJ1o,n. J1 npo,n:aJI)f{aeTCR B MeCTHOCTRX y OITbITHhIX reHe3 J13 HJ1X OT,n:ałOT B rrepe,neJIKy HapO,[{Hble 3,n:eCb nep:- pa60TbI. OTBaJI nJIyra 3aHHMaJIJ1Cb KY3He~bI. JIe3HOM COXJ1 Me,n:JIeHHa - rrepe,n: c,n:eJIaHHble rrOSIBJ1.JIJ1Cbnepe,n HeMeU;KJ1e KOJIOHJ1CTbI, XOTR rrOJIbCKHe B. rrORBHJIHCb ~eJIHKOM KY3He'IHoi1: BJIJ1RHJ1R Ha TO)f{e rrORBJISIIOIlI;J1MCSIB Me)K,nyBoeHHbli1: HbleCOXH nOJIb30BaTbCR OTBaJIOM, H3BecTHbli1: OKa3bIBaeT OKa3blBaeT XIX rr03)f{e paHb- COXJ1 CJIe,n:yeT J1CKaTh B CKpem;eHJ1H COXJ1 C )f{eJIe3HblM '-ITO rr.nyr JIeT YCTaHOBJIeHI1H npaBOnI1CaHI1H). (KpaTKoe IIpoH3Be,n:eHHR 9TOi1: HOBei1:UIJ1e 3eMJIe,n:eJIb'IeCKJ1e nepeCTaJIJ1 IIP0J13BE,IJ;EHJ1H TBOPLIECTBA. 3eMJIłO. Ha TeppJ1TOpJ1J1 3aHHMaeMoi1: COXOM, KOTOpOM CHa'IaJIa feHe3a BRHHOf1 rrORBJIReTCR nOCJIe,n:HHM ,neCRTKe nJIyrJ1, HJ1R He (TIonblTKH rrOKa LKeJIe3HaR J13,IJ;ABATh HAPOJJ;HOfO 6bICTpOTa 3apocrnoi1 KaK CJIE,IJ;YET CBOIO pOJIb pa3pbIXJI~eT OTCTaJIOCTH, TaK KAK HJIH opy,n:J1R. llIe COBEPAVlCKJ1Vl 3EHOH. OpllITbIHaMH. HCnOJIHReT nJIyra TeppJ1TOpJ1J1 ,n:aBHbIM ,n:aBHO 3HaKOMbI neC'IaHoi1 rrO,n:nO'IBe HelO 3Ha'IJ1TeJIbHO coxa rrJIyroM B OTHOllIeHHH naxaTb 60JIbllIe, He3aMeCTJ1Ma 9TeM B OTJIHy:aIOTCH nO,n:p06HOCTRMH. C BblcTynalOIlI;HM B HeKOTopOM pa3a IIo,n:JIRCR, MeCTHOCTRX KOHCTpyKTHBHbIMH K OPYAHR. J1CrrOJIb30- npOH3BonCTBe 3eM- Y'IJ1TbIBaHJ1e rrpJ1MeHeHJ1 )KJ1BbIX opeporpaepJ1J1 coXpaHeHJ1e IIepBoMy epoueTJ1'IeCKJ1X BO Bcex CBR3J1 C rrOJIbCKOM Tpe50BaHHIO OTBeQaeT K 0603HaQeHJ11O ry6Hblx HblX, Harrp. oko, ucho, ptak. B CJIOBaX He B03MO)KHO BBJ1AY Toro, HOllIeHJ1J1 cyIIJ;eCTByeT Toro, B MO)KeT HeT JIaTe CBR3H 6blTb nocTyJIaTOM rOBopHTCR 3HaKOM, HaCQeT a, e, MaJIeHbKOro IIJ1CaHHe TaKHX coXpaHeHJ1R y. B rJIac- loko, lucho, ptołk l. R3blKOBoe opeporpaepHR B U, CJly)K3- Cu;eHHqeCKOM nepenHe l. rrpOH3KpOMe loko, łucho, ptolk Hape'IHRX, rrp0J13HOllIeHJ1R HaKa3blBaeT Harrp. 2, TOJIbKO Tpa}l;H~J1ei1:. B03HJ1KałOIlI;IlI;J1X '"lTO B 06pa3~OBOM rrepep;ue-R3blKO-3y6Horo }l;J1~HJ1, KOTopaR 6bIM C 9JIeMeHTOB, 06R3aTeJIbHO rrpJ1MeHeHa rrOJIbCKJ1X HapeqJ1RX, rpaepHqeCKoi1: BbI60p IlI;aro Te~eHIJ;Hi1:, B B KOTOpbIX TpeTbeM rrocTy- rrOJIbCKoi1: rpaepHQeCKof1 0603Ha'IaTb HOCOBble rJIaCHble TpaOCO- �1341 1340 qeTBepToe K Tpe6oBaHI1e Hapo,n;HOMy B03MO)l{HO H3bIKY. TypHbIM. BceM Bce MbI OPcP0rpaq,I1H JIerKO no paCCMaTpl1BaeTCH opc:Porpaq,l1lO, np0l13HOllIeHI1e nl111IeM dąb-dębu Hapo,n;HbIX nOHHTHa 'łWraTeJIeM, O C6JII1)1{eHI111 UmpOKI1X JII1TepaTypHylO eCJII1 Hapo,n;Hoe Hanp. dembu. Tpe60BaHl1e npl1MeHI1Tb KOM CJIy'łae, rOBOpl1T TaM, 3Ha'łI1T o,n;I1HaKOBO c npoI13Be,n;eHI1i1 JII1Tepa- domb- K JII1TepaTypHoMy ,n;OJI)I{Ha 'łTe6bI r,n;e B Ta- XOTH np0l13HOCI1M 11 He CJIl1'llIKOM TO'łHaH, npl1BbIllIHX Mace 6bITb He oTnyrl1'BaTb ;'-lei1 .iII1TepaTypbI, CTaTbH "KaK B q,OHeTWIeCKOM pe'łI1HX. nepBoi1 opq,Ol'pacPl1l1 IIoJIb30BaTbcH npe)l{,n;e nonbITKoi1 Bcero HeM 3THorpacPbI Hapo,n;Horo C03,n;aHHH npl1MeHI1Moi1 BO Bcex ,n;OJI)I{HbI TOJIbKO He 11 co611paTeJIH Tpy,n;aM, YKa3aTeJIJ1 3HUHKJIOne,n;JIlYt TBOp'łeCTBa" KOMnpOMI1CHOM nOJIbCKI1X Ha- JIHHrBI1CTbI, Hapo,n;HbIX necei-I, IIoJIhcKoi1 HO ITo 3T0I1 JTJIl'łHbIX rJlacHI1 pa3JIH'łHbIM pa6oTHHKOB. npJ1MeHHH 06mec- KOTOpbIX BeCK 11M Haxo,nHTCH no,n;roToBKoi1 K B 3 J13,n;aHI1IQ KyJIbTyphI pa3~eJIeHa no OT,,\eTIbHbIM qeHTpaM 06r.u.eCTg~. onaCHOCTb, MaI-IepOM MO)l{Ha no 'łTO YKa3aTeJIJ1 MHeHHlO <IaCTJ1'łHO 6y,n;y'f J1 pa3YMeHJ11O H36erHyTb 9THX pa3- pa3Ho- c.'Ie,n;ylOIIwe: 1) C03,naHJ1e 2) BhI60p 06ll1,CJ1 paMoB0I1 OTBeTCTBeHHblX ImcTpKyr.V1M, JIHL~, KOTopbIe H COOTBeTCTBeHbIMH 6yKYT aBTOpaMJ1 C<IHTaTbCH 0cPl1YKa3aTeJIH. I03E<t> HHCTPYK~I1H 11HCTPYKIJ,11H IIO BE C Klif 11 BOJIEE 11H.D:EKC11POBAH11IO X lKYPHAJIOB 3THOrPAcI>11QECK11X TPY.D:0B. f/laBa 1. BCTynJIeHJ1e 2. f JIaBHble f.HaBa 3. 4. 5. 6. f.naBa 7. f.:JaBa 60TKy 3THorpacPwrecKoe IIoJIbCKoro MOHorpaq,HH, C6meccTBo, 60JIbIUlHe I~OBKe Bonpoca cBe,neHYti1. B )l{ypHa.nax, KOM ~)THOrpacPY[l1 no llp06JIeMbI,o,n;HaKO .'1JIH 06pa60TKJ1 co,n;ep)l{aml1X co,n;ep)l{HT 06pa30M K O ,)1 b 6 e p r a. K Hapo,nHoi1 "CJIOBHHK OH MHOfTle nOJIhCKOI';'r 3THorpacPYtJ1 KaK ,n;aHnOJIbC- rBap nOJIb- YKa3aHHble BbIllie Yt3'bHHbI TaK 11 He,n;OCTaTO'łeH HeT l'JIaBa Ky.llbType CHHTE'~I1Ca B o6pa60TKe 'łaCTI1'łHO fJIas<:t nOCTa- B ~THorpaq,l1'łeCKI1X 9THorpaq,H'łeCKHe npenHTCTBHR. 3anOJIHReT 06pa- perl10HaJIbHbIX CJ1CTeMaTH'łeCKOM OTHOCHmHXCH nOCTaH0BKJIl BCTpe'łalOT KapJIOBH'ła H Tpy,n;OB OCKapa npenHTCTBHH pa36pomeHbIX BCRKl1e nnnbITKYt HHa AT ITaca CBH3H c HeCOOTBHeM YKa3aTeJIe}'t perYtOHa.n:bHbIX CKYtX» npe,n;npHHI1MaH ,nOJI)I{HhI npe,n;CTaB.TIHTb HeKOTopbIM HOBoe 113,naHHe 9THorpacPl1'łeCKHX BCTpe'łaeM rJ'1aBa 3THdrpacPI1'IeCKOrO KOTopbIe CJTe,n;ylOll1,Yt0 r.IIaBhI: opraHH3aqHoHHbIe OCHOBhI o6pa6oTKJ1 YKa3a- Te.Tle}!. BCTynJIeHVle. IIoJIbCKoe cOlJ:ep}l(HT r.rraBa 1. rJIaBa HbIe, 3THorpaqm'łeCKOe 6y,nyT Hapo,n;H0I1 npJ1TIJ1He B01Hl1Kat'T ~HHJIbHhIM Til ~TI1 (I1H,n;eKcbI) MaTepYta.'I JIeKCJ1KaJIbHblX. K :a<ypHa,n;aM J1 K 60JIee nepeT-IeHb 3THorpacPwIecKoro o6pa6oTaHhI JIeKCYtKaJIbHbli1 a TaK)I{e Vl nI1CaTJ1Vl. r AEK IIoJTbcKoe YKa3aTeJIJ1 T10LT,fOTOBK& y,n;a3aTeJIei1 H3bIKY· 113,n;aBaTb np0113Be,n;eHI1H IlO.JIbllIe cHTyaqHeM 06pa60TaTb 3THorpacPl1'łeCKI1M rJlaBe. OH JIYtUlh ,n;pyrYtMJIl HBJIeHYtHMJ1 KpOMe B CBH3J1 C nOM TBO peUlHJIO ITOJ'bcKoro HBJIHeTCH co,n;ep)l{YtT H He 3aHJIlMaeTCH B HeM no BeM- l'rraBa T' •• rraBa L'1aBa r"aBa f.:IaBa IIJIaH YKa'1aTeJIH. IIepBaa cPa3a BTopaH cPa3a 06pa6oTKJ1 TpeTJ-1H epa3a IIpo6.TleMa 8. OpraHH3a~HH 11MeHa 15. YKa3aTeJIH. YKa3aTe.TlH. pe,n;aKTHpoBKH CHHTeTW'IeCKHX 9. 10. 11. 12. 13. 14. o6pa6oTKJ1 :lTHOrpacPJ1'łeCKoi1 H HX nepe'łeHb. T.J'aCTHYKa3aTe.TlH. 11 cPaMJ1JIHH, np03BJIlLu;a. YKa3aTeJIb aBTopoB. Y Ka 3aTe.nb :a<ypHa.TlOB. IIepe'łeHb Hay'łHbIX IIepeqeHb JIlJIIOCTpa~I'ri1. I1epe'łeHh 60JIee. KHX npe,n;Ha3Ha'łeHbIX pa60T COKpameHHH ,n;eHHI1. CBO)J;HbIX KapTOqeK. JI03YHrOB y'łpe:a<,n;eHH}!. BeCKHX Ha3saHblX )l{ypHaJIOB J1 3THorpacPI1'łec- HH,n;eKcVIpOBaHI1lO. :a<ypHaJIOB VI Hay'łHbIX yqpe}l(- �1343 1342 3Ha<JJlIT npa3p;HHt.IHbIM fAEK I03E¢ METO,Il,J1KA MOHOrPACI>J;1QECKOll1 TIPOBJIEMA HAPO,Il,HOrO OBPABOTKJ1 KOCTIOMA. n;eJIb OnhIT, ATJIaca nOJIy'leHHbIi1 nOJIhCKHX HapoAHhIX MOCTh HOBbIX yCTaHoBOK MaTepHaJIH. MHorHe MOHorpa<pHH 113J10:lKeHl1e). BO BpeMH Tpe6yeT HCTOpHt.IeCKOrO 6a3J1Ica, HapOAHoro C03HaIOT KOCTIOMa. <JTO nOHHTHIO 3THH'leCKoi1 BeTcTByeT KaKOM TO onpeAeJIeHHbIM 3JIeMeHTaMJII. XHe pe3YJIbTaTbI AbI, KOTOpbIM JIerKO CTpaHeHHH BHeAPHTh TOJIbKO Ha 3TOM, 0603Ha<JHTh H paCCYAHTh KaKl1e THna PeAaKn;JlIH 3HaeT, 'ITO ATJIaCa nOJIhCKHX cpeAl1 aBTopy He H BCJIeACTBHe Toro npeAeJI XBaTaeT H pa3BJlITHH HapoAHbIX <JaCTO HhIe eIO BonpOCbI. JII CTapaeTCH CJIeAyeT BOCTh KOCTIO:VIOBJII HapHAOB, 06yCJIOBJIeHHOCTb, OnhITbI 'łeCKOe coceAHJ1X ero HX 3KOHOMH'leCKaH PeAaKIlHJ1 rOBopHT, 'ITO aBTopaM Bce TIJIaH 3arJIaBHe: MHeHHe, TaKHMH <paKTopaMH B03MO:>KHbI~ KaK B03 'ITO aBTopbI He CJIeAyIoT nOHJ1MaIOT OTAeJIbHbIe OCHOBHbIM npep;nOCbIJIKaM HHCTPYKIJ;HH npJ1MeHJlIMa OTAeJIbHbIX , YKa3aHHHM ee YKa3aHJ1H, yroBopOB. K Ha ••...• rr06HOCTO'M .n. MOHOrpa- KOCTIOMOB. BbmycKoB polskich aCT p ATJIaCa strojów nOJIbCKHX HapOAHbIX ludowych). BCTynJIeHJ1e. rJIaBa I. CeroAHHIlIHee COCTOHHJ1e HapoAHoro KOCTIOMa Ha J1CCJIeAyeMOM: TeppJ1TOpHYl. pacnpor JIaBa II · J;1CTOpJ1t.IeCKHJIIOQepK ~ pa3BHTJ1H HapO)J,HOro KOCTIOMa. r JIaBa III · II pep;eJI co- rJIaBa IV. AaHHbIX rJIaBa no- CTaBJIeH- 'ITO nepeMeHqVlVI COIlVlaJIhHaH HCTOpHqeCKHx B pa60Te 3aBJlICJ1- COCTOHHJlIHKpecTbHH OAe:>KAbI CAeJIaeT OnHCaHJ1H HapOAHbIX KOCTIOMOB. (Atlas KOCTIO- 'ITO aBTOp OTBeT Ha ee nOJIO)KeHHe. KOHcTaTHpyeT, rh HaCTOHil1aH ,¥WleCKOrO KOCTIOMa. HCTopH<JeCKHX o6yCJIOBJIeHHbIX 'ITO npOTHBOpeqJ1T 'lHTa~ KOCTIOMOB BnOJIHe n O A q e p K H Y T b, AOJI:>KHbI 6bITb JIJOAOBbIX BHylllaeT onVlcaHVle AaTb 6YP;Yil1aH pe3YJIbTaTOM :vIH'leCKHX npon;eCCOB CTpOIOB PeAaKIlJ1H OH He B COCTOHHHH OTBeTHTb Ha Bce npQ6JIeMbI. np06JIeMaTHKy rOAa JII JlIMYil1eCTBeHHoro J1CTpyKIIJ1H J1JIH cBoe06pa3Ho 3KOHOMHQeCKJlIe HO 06il1HM XOA paccY:>KAeHl1M p;OJI:>KeHp;OKa3bIBaTb, HHMaeT AaH- OAe)K- B C03HaHHe HCTOpJlIqeCKl1e cj:>aKTopbI cOAeMCTBOBaJIJII B npon;ecce nJIO- BapJ1aHTOB, nOJI J1 COIlHaJIbHOe COCTOHT B Til1aTeJIbH01\1 HJIH OTJIWIaJICH 06H3aH AaeT 3aHHMaeMbIx TeJIH B <JeM npOHBJIHIOTCH OTJIH<JHTeJIhHbIH <JepTbI AaHHoro Ma JII, 6a311pyH ee AOJI:>KHa 6hITh T npeAnOJIarmO TaKoro KJIaCCO- He06xoAHco6paHHoro np06JIeMa xapaKTepHCTl1Ke OTJIH'laeTCH KOCTIOMOB JII HapHAOB. ABTOp aBTopa npon;ecc aBTOp AOJI:>KeHCp;eJIaTb Op;e:>Kp;bI, Hcc.i'Iep;OBaTb JlICCJIep;OBaHJ1e HapoAHoM 3TO n.~JIHOe nOHJ1MaHJ1e COn;J1aJIbHOM <pYHKn;J1H OAe:>KAbI J1 pa3JIH<JHbIX TJlIn oAe:>K)l;bI OTJIH<JaIOil1J1IMCH npeAeJIOB yqJlITbIBaJOil1erO HA K np06JIeMe TaKoe JlIJIH 06JIaCTJII COOT- Heo6AyMaHHaH 3aAa<Ja onpeAeJIeHJIIJII 11 cTapaTeJIbHOM 3TH rpynnhI B KapTorpa<pJlIpOBKe HbIM KOCTIOMOM. rJIaBHaH KaKOBa ABTOphI anpHopHO, xapaKTepHbIMJII aBTopOM OTHOllleHHe BCJIep;CTBHe qero pa60qeM Hap KOCTIOMOM. HO HayqHOe BbmycKoB nepBbIx KOCTIOMOB AOKa3bIBaeT He 6YAHHqHOH, MOCTb OT BpeMeHH 8 JlI3AaBaHHH B npHrOTOBJIeHJIIJII aBTophI MOHorpa<pHM, BOrO paCCJIOer-UUI ~epeBHH aHaJIH3 (KpaTKOe HJIJII 06pHP;OBbIM rJIaBHaH H 3KOHO- 06rn;HM V · II OAPO6 Hoe fJIaBa VI. fJIaBa VII. fJIaBa VIII. fJIaBa IX. fJIaBa X. 06rn;HM ATJIaC TIOJIbCKMX H 6YATO MOHorpa<p - KpaTKoe 'YKpallIeHHH, 85 KOCTIOMa. My:>KCKOrO KOCTIOMa. KOCTIOMa. H MaTepHaJIbI. BbIIlIHBKH,' XapaKTepJlICTJlIKa J13JIO)KeHHe. HCCJIerryeMoro ••...• OnJlICaHHe :>KeHCKOro KOCTIOMa. IIpoH3BOAHTeJIH JIHTepa Typa. AOJI)KHO 3aHY1MaTbCH I1C,KJIIO'lHTeJIbHO HapHAOM. onHcaHHe BMA )KeHCKOro IIOAP06Hoe IIpJ1Me<JaHJ1H. HpKO OCBeil1eHhI. pacnpocTpaHeHHH BJ1A My:>KCKOrO KOCTIOMa. Kpy:>KeBa, J1CTO'łHHKOB. annJIHKan;HH. �1344 1345 JJABY,L(A rEPAP,L( y)Ke He,/\OCTaTOqeH, n03TOMY CJle'/\yeT ero nOrrOJlHMTh Tpe60BaHMeM HECKOJIbKO npli1ME'-lAHli111f nOJIbCKOrO O 3A,D;A '-lAX 3THOrPAepli1'-lECKOrO (KpaTKoe MCTOpHqeCKOrO paCCMaTpMBaHMH 3THorpacPMqeCKHX ATJIACA. HB~eHMi1:. Me- TO.ZJ; TaKoi1: c~e,/\yeT Ha3BaTh no OTHOIUeHMIO K 3THOrpacPMqeCKOMY aT~acy .J13JIOlKeHJ1e). MCTopMKo-reorpaepMqeCKMM MeTo,n;OM. OCYIIJ;eCTB~eHMe ero ,n;aeTMcc~e.ZJ;OBaTe~IDHeo6xo,n;MMhli1: MaTepMa~ 06'hHCHHIDIIJ;Mi1:3THOABTop oroBapMBaeT pe3Y~hTaToM ~MXCH HeCKO~hKO MeTO.ZJ;MqeCKMX np06~eM npMMeHeHMH reorpaqmqeCKOrO ~aCTM 05~ecTBeHHoM KY~hTYPhI. II " II 11 '1 'i l reorpacPY:[qecKMM MeTOAa B 06- MCTOpMM MaTepMa~hHoM MeTO.ZJ;BrrepBhle npMMeHeH 6hIJl rpacPMqeCKMe HB~eHMH B cOBoKyrrHocTM 06IIJ;eCTBeHHorro rrpou;ecca. ABTop rOBopHT ,n;a~hIUe HaCqeT npMHU;HnOB, KOTophle .ZJ;OJl)KHhICO- cTaB~HTh Me)K'/\y 3THorpaepMqeCKMMM npocTpaHcTBeHHo:i.f HB~eHMHMM pa3,/\p06~eHHhIMM HMi1: cpe.ZJ;M ,n;pyrHx )Ke~aH HhIX KOMrr~eKCOB. ,n;a~hHei1:IUee pa3BMTMe reorpacPM'IeCKOro reorpacPMqeCKoi1: .ZJ;a npOMCXO,/\MTno,/\ B.'fJMRHMeMB. necc~eppa, C reTT~epOM, Tpe6oBa~ KaK, rrMIUeT IIecc~ep, HB~eHHH HeMhIC~MMO 6e3 BJIHHHHHCpeAhI, CBH3h :ny rrO,/\BepraeT KOTOphli1:, B cor~aCMM Mcc~e.ZJ;OBaHMH HB~eHMi1: B CBH3H C reorpa- cPMqeCKoi1: cpe.ZJ;0it "TaK XO,/\HT". MeTO- orrpe,/\emleT IIecc~ep rro,/\po6Hoi1: ou;eHKe pacrrpOCTpaHeHHe B KOTOpOi1:OHO rrpOHC,/\eTepMHHMCTHqeCKH. Te3HChI necc~epa. reorpacPMqeCKMX IIpoHB~e- He COCTaBJIHeTMX CY~HOCTM. npOCTpaHCTBeH- HB~eHMi1: He orrpe.ZJ;e~HeTero CBH3M C reorpaepH- He 3a- rrpaBH~hHo ~M6o 06IIJ;eCTBeHHhIX 3HaHMi1:: 3THorpacPMqeCKMi1: aT~ac .ZJ;O~)KeHBc~e.ZJ;CTBMe3Toro BMeCTMTh pa3~MqHhle HB~eHMH cpe,n;bI, pa3BHTMe npOH3Bo,n;MTe~hHhIX CM~,rrpo- ,n;yKU;MW, 3ace~eHMe, TexHHKy rrepeB03KM,Cpel\CTBa C006IIJ;cHMH, ToprOB~W H rrp ... HaKOHeu; u;e~hli1: pH,n; caMbIX Ba)KHhIX 06IIJ;eCTBeHHo-rrO~MTMqeCKHX M KY~bTypHhIX cPaKTOB (cPOpMHpOBKy co6CTBeH- HOCTH, rrO~MTMqeCKHe rpaHHU;hI). OCYIIJ;eCTB~eHMe TaKoi1: KOHu;err- U;MM 3THorpacPMqeCKoro aT~aca HeB03MO)KHO HH C TOqKM 3peHMH TeXHMqeCKHX B03MO)KHOcTei1:, HM u;e~ecoo6pa3HOCTM TaKoro HaHHH, Bce 3TM paccy)K,n;eHMH BHyIUawT COTpy,n;HHqeCTBa C ~MHrBMCTaMM, MCTopMKaMM M reorpacPaMH. ,n;yeT B03MO)KHO CKopee o6pa6oTaTh HaqM- Heo6xo,]J;MMOCThyCTaHoBKM C~e- 06IIJ;Yw KOHu;errU;!1łO aT~aca, qeCKoi1: M COU;vlOrpacPMqeCKoi1:6a3oi1:. li1 TaK, c~e.ZJ;yeT pa3~MqaTh KOTOphli1: OT~Mqa~CH 6hI 06IIJ;HMM qepTaMM Bc~e,n;CTBMe ero MeTO,/\ KapTorpaepMqeCKMH 60TKH C TOqKM 3peHMH Bcex po,n;CTBeHHhIX ,n;MCU;Mn~MH,B OTHOIUe- pacrro~araeT OT MeTO.ZJ;areorpaepMqeCKoro. IIepBhIH HB~eHMH B npOCTpaHCTBe, BTOpOi1:YKa3hIBaeT M onpe- ,/\e~HeT MX CBH3h C reorpacPMqeCKoi1: cpe.ZJ;oH. reor~aepMqeCKMi1: aT~ac ocy~ecTB~HeT rrO~O)KeHMHX KapTorpaqmqeCKMi1: B CBOMX cerO,/\HHIUHMX MeTO.ZJ;.MeTOA nOT TO~hKO npOCTpaHCTBeHHoe pa3Me~eHMe HMM MeTOAO~OrHQeCKHX rrO~O)KeHMi1: TaKMM rrO~h30EaThCH Haro 3HaHMH. He .ZJ;aeT MaTepMa~a K ,/\a~h- Hei1:IUelVly MX TO~KOBaHMID. MeTO.ZJ;3TOT TOplVl03MT rrpou;ecc Hcc~e- 3APEMBA reorpaepMQeCKMi1: CTapaIOIIJ;Mi1:cH onpe.ZJ;e~HTh CBR3h :\1e}Kl\Y 3THOcpe.ZJ;oHTO)Ke cerOAHB BOIIPOCHli1KA '-lECKl1M ABTop (AHKETbI) li1CCJIE,n;OBAHl1HM (KpaTKoe rrpou;ecce pa3BMTHH. MeTO.ZJ; rpaqmQeCKMM RB~eHMel\'I M reorpaepHqeCKoi1: aT~aCOlVI Mor~H6hI OTpac.rreH 06IIJ;eCTBeH- AJJbepPE,L( IIPI1MEHEHl1E .ZJ;OBaHHH, He .ZJ;aeTnO,/\BeCTH CJ1HTe3a KOTOphli1: .ZJ;O~)KeH,D;Ha~eKTHqeCKM 06'hHCHMTh Bce epaKThI B 06~eM MCC~el\OBaTeJlJ1 pa3~MqHblX o6pa- O,/\HaKO He XBaTaeT K TO~KOBaHMID 3THorpacPMqeCKMX cPaKTOB, TaK KaK O,l\HO I, 3THorpacPMH HB~eHMH, 3THorpacPHH ,n;O~)KHa HCKaTh CBe,n;e- B npOCTpaHCTBe M MeTO,/\OM BhI.ZJ;e~HID~MM MX M3 npOCTpaHCTBeH- Hoe pa3Me~eHHe I' aT~aca. )KM3HbID. BhIHCHMTh rrpOHCXO)K,n;eHMe,pa3BMTHe H 3aMMpaHHe KaKoro HMi1:, HO 3Ta "lepTa I qe~OBeqeCKoi1: 3THorpacPHqeCKOrO K orrpe,/\e~eHMID cTpaHCTBeHHOCTh 3TO TO~hKO O.ZJ;Ha"lepTa ,,. rro~HOH TO~hKO MeTO.ZJ;OM c~y)Ka~MM ABTop ;< OCHOBy 3THorpacPHqeCKOrO HHMaeTCH eppM,/\pMXOM PaTI..~e~eM. nO PaTI.l;eJlID reorpaepMqeCKMM MeTO,/\ 6hIJl CBH3M II MCTOpMM, oc06eHHo HB~HID- CTaThJ1 pa3CY)Kl\aeT K 3THOrPAepli1- B IIIBEIJ;l111. J13JIOlKeHl·re). Ha CqeT MeTOl\a co6MpaHMH 3THorpa- cPMqeCKMX l\1aTepHa~OB nocpe,/\CTBOM BhIChI~KM BOrrpOCHJ1KOBK .ZJ;e85* �1347 1346 peBeHCKJ1M JIlO5J1TeJUIM-J1CCJIeAOBaTeJIHM. MeTOA HeKOTopble TypbI B Hay'-IHble Nordiska B JIyHA, y'-Ipe)KAeHJ1H K. Harrp. Museet B 3'1'0'1' rrpJ1MeHHłUT apXJ1B HapoAHoi1 IIITOKrOJIbM€ >1JIJ1 YHJ1Bep~J1TeTbI YrrcaJI>1, rOTe60pre. CerOp;HHWH>1i1 MeTOp; C05>1paH>1H MaTep>1aJIOB CbIJIK>1aHKeT, BaJICH y)Ke ,n;OJIroe BpeMH (Ha'l>1HaH C XVI TOMY, 'lTO He 6bIJIO 'cooTBeTcTBeHHoro TOJIbKO B03BaHJ1H K HaCeJIeHJ1lO), XIX B. JIecPpeHOM, 'laJIe XX B.). IIorrbITKJ1 rJIaBHbIM C05J1paHJ1H rrOCJIe ero 6JIarOp;apH 06paIIJ;eHJ1H K p;yxoBeHcTBy, 06pa30M BOrrpOCH>1Ka (CHa'-IaJIa BO BTOpOi1 rrOJIOB. XIX B. raMMapCTeTOM) o6pa6oTK>1 rro6bIJIJ1 (B Ha'laJIe B. MaHHrai)TOM, B Ha- rrpJ1MeHeHJ1lO OW>160'-IHOrO y'lJ1TeJIHM >1 rocYAapCTBeHHbIM aAMJ1HJ1CTpaTJ1BHhIM 'lJ1HOBHJ1KaM, He K AepeBeHcKoMy TOJIhKO B KOHIJ;e XIX HbIMJ1 BbI- CHOWeH>1i1 C )K>1TeJIHMJ1 AepeBHJ1 p;OJIroe He AaBaJIJ1 XOPOWJ1X pe3yJIbIl'aTOB, MeToAa rrocpep;CTOM >1MeeT CBOlO AJI>1HHYlO >1CTOpJ1lO1) J1 COBepweHCTBO- MaTep>1aJIOB rrocpeAcTBoM BpeMH KyJIb- B. Ha'lJ1HalOTCH rrpHMble JIlO6J1TeJIHMJ1->1CCJIeAOBaTeJIHM>1, 'iTO miCeJIeHJ1lO. CHOWeHJ1H C HapoAOKa3aJIO pewalOIIJ;ee BJIJ1HHJ1e Ha J1TOrJ1 pa60TbI. Ha'l>1HaH B N ordiska C XX B. TO'-IHO orrpep;eJIHeTCH M useet B III TOKrDJIbMe Be,n;eT IJ;eHTpaJIbHble BaHJ1H AJIH IJ;eJIoi1 IIIBeIJ;J1J1 B Tpex JIerKO 60TKa WJ1pOKJ1X rrp06JIeM pa3JIJ1'lHble (Terrepb B HecKOJIbKJ1X CBH3>1 c (caMylO J1 B03pacTa (30-85 rrOArOTOBOK B IIIToKroJIbMe, IJ;J1HJIbHbIX 5lOJIeTeHOB Ii I;~ , fran rpyrrrry HaKOHeIJ; Etnologiska rOHopapa, COCTaBJIHlOT 3) coxpaHeHJ1e BbI- OpraHJ13aIJ;>1H rrepeBbICbIJIKa ,n;alOIIJ;J1XcBeAeHJ1fl bland J1 J1rp, B rrocpeAcTBoM N ordiska-Museet KOHKypca KOTOpOM rrpJ1HJ1MaJIO B pap;J10 Ha 1500 Y'laCTJ1e c06J1paeT TeMy >1rpyweK p;eTei1 >13 Bcei1 IIIBeIJ;J1J1. XopOWO OpraHJ130BaHHaH C06J1paHJ1H >1 CJ1CTeMaTJ1'leCK>1 rrpOBOAJ1MaH aKIJ;J1H MaTep>1aJIOB rrocpeACTBOM K HapO,lJ,HbIM J1CCJIeAOBaTeJIJlM AaeT 'lJ1CJIO co6paHbIX ,n;o CJ1X rrop X>1Be ,lJ,aeT B >1Tore 60JIee rpacPJ1'leCKJ1X (B .JIyHp;, MaTep>1aJIOB BOrrpOCHJ1KOB pe3YJIbTaTbI. 06IIJ;ee B IIITOKrOJIbMCKOM ap- M>1JIJ10Ha OrrJ1CaHJ1i1, TbICH'l>1 p>1CyHKOB, 300,000). CHJ1MKOB - YrrcaJIJ1, BbICbIJIKJ1 XopOWJ1e COTHJ1TbICJl'l CHJ1MKOB(caMaH 60JIbWaH rOTe60pr) B EBporre ,npyrJ1e KOJIJIeKIJ;>1.H3THOllIBeIJ;KJ1e Be,lJ,yT TaKylO)Ke pa6oTy, apXJ1BbI ,lJ,alOIIJ;YlO TO)Ke XOpOllIJ1e pe3YJIbTaTbI. C06J1paHJ1e 3THorpacPJ1'leCKJ1X MaTepJ1aJIOB nJ1CKJ1 rrp>1MeHHeTC.H B WJ1pOKOM MaCllITa6e rrocpe,u,cTBoM rrepe- B )J,pyrJ1X CKaH)J,J1HaB- CKJ1X CTpaHax: ,naHJ1J1, HOpBerJ1>1 >1<t>J1HJIaH)J,J1J1. ¢PAHKOBCKA MAPJ1A ,nOCTM2KEHMH 3THOrPA<t>MQECKorO COBETCKOrO MY3EOBE,nEHMH. J1H- crre- O 3THOJIOr>1'leCKJ1X J1CCJIeAOBaH>1>1Medelan- ') rOBOpl1T o Hew M. Relinberg, Forskarna CpeAI1HapoAa) Futaluren 1947 Stockholm. MaTepJ1aJlbI TaK)Ke rro,u,6op rrocToHHHoi1 HaKOHeIJ; e)KeMeC.H'lHaH unningen), He3aBJ1CJ1MO OT aKIJ;J1J1rrpOBOAJ1Moi1 cpep;J1 rrOCTOHHHbIX COTPy,n;HJ1KOB J1CCJIep;OBaTeJlei1-JIlO6J1TeJIei1, (KpaTKoe 113J10:>KeHl1e). B IJ;eJIo:i1:III BeIJ;J1J1) >1CCJIeAOBaTeJIHMJ1, rrocpeAcTBoM CbIJIK>1 BOrrpOCHJ1KOB, yrrJIa'lJ1BaHJ1e den 400 60JIbWylO JIeT), J1ccJIep;o- rroAroToBKa BOrrpOCHJ1KaX, a 2) C06J1paHJ1H >1 3arrJ1CK>1 MaTepJ1l'IJIOB. (APX>1B HBJIHeTCH 06pa- oTBeTbI), HaXOAJ1TCH J1X cBepx rrp0<pcPeCJ1J1 3eMJIep;eJIbIJ;bI) TecHoi1 Ba)KHbIM BOrrpOCHJ1KOB, Bblp;eJIHlOIIJ;aH epopMaTopoB 1) HarrpaBJIeHJ1Hx: rrOHHTHbIX BOrrpOCHJ1KOB (caMbIM CTpyKTypa MeTOA pa60TbI HOCT>1HOPAJ1IJ;KOrO MY3e.H VI AalOIIJ;OrO YKa3aHJ1H J1 COBeTbI HaC'leT folket o AeHTeJIb- (J1cCJleAOBaTeJlb ABTOp pa36J1paeT np>1HIJ;J1nJ1aJIbHble 3eOJIOr>1>1, 06paIIJ;alOIIJ;HX Hble rrp06JIeMbI paKTep HbIM TaK)Ke oco6oe KaK: >1 CBOJ1CTBa. MY3eJ1 BbICTaBKaM rrOJIO)KeHJ1Jl COBeTCKOM My- BHJ1MaHJ1e Ha OCHOBHble My3eM- MapKC>1CTOBCKaH 3KCn03J1IJ;J1Jl, ee C. C. C. P. 6JIaro,n;apH J1 3KCn03J1IJ;J1HM pearJ1pylOT Ha xa- COOTBeTCTBeHBce np06JIeMbI l1 Ha,[(06HOCTJ1 COBeTcKoi1 )KJ13HJ1 H COIJ;J1aJIJ1CTJ1'leCKOMCTpOMK>1. ,IJ;aJIee aBTOp o6cy)Kp;aeT HCTOpJ1lO rJIaBHbIX MY3eeB C. C. C. P. B JIeHI1Hrpap;e rpa~J1l1 A. H. C. C. C. P. HbIJ1 3THorpacPJ1'leCKHJ1 - 3THorpacPJ1'-IeCKJ1X MY3eM AHTpOrrOJIOr>1J1 J1 3THO- HM. MJ1KYJIo-MaKJIaH >1 rocyp;apcTBeH- My3ei1 HapO,[(OB C. C. C. P. ABTOp rrop;'lep- �1349 1348 KJ1BaeT rrepeMeHbl rrpOJ1CllIe~llIJ1e BeJlJ1KOM OKTR6pCKOM rJlaBHblM 06pa30M OT~eJlOB MY3eR, JlO}l{eHl1R MY3eeB PeBOJlIOlJ;J1J1.,l.J;eRTeJlbHOCTb na B rrpeo6pa30BaHJ1J1 rrpORBJ1JlaCb J1 HaY'iHO-J1CCJle~OBaTeJlbHOM BHJ1MaHJ1e 06paru;aeT aBTOp Ha TeOpeTl1'ieCKJ1e COBeTCKOM MY3eOJlOrJ1J1. IIpOTpeCCJ1BHble ee B COBeTCKOM 3THorpacPJ1J1 rrOCJle OK- 'ieTKO J1 B TeOpeTJ1'ieCKl1X npoca COBeTCKJ1MJ1 nepe;rJ:OBbIMl1 rrpe}l{~e Bcero Ml1JlbllITeMHOM nOCTaHOBKax aKlJ;J1J1. C'be3~bI paru;aroT BHJ1MaHJ1e Ha MY3eMHble pOJlJ1 3THorpa<pJ1'ieCKOrO TeOpeTJ1'ieCKJ1X nHorpacPOB MY3eR OCHOB J1X pellIem1M. B pa}l{alOTCR ~Ba nocTyTaJlbI XO~J1MOCTb paCCY}l{~aR J1 cnoco6oB pa60Te cOBeTcKoM Ha COBeTCKJ1X My3eeB, HOBbIX ·OT- 3THorpacPJ1J1: He06xo~l1MOCTh oTHOllIeHJ1M ~epeBHJ1 K 3TO HOBoe B OTHOllIeHJ1e ,n;OJl}KHO npORBJlRTbCR npe~CTaBJleHJ1J1 J1 }KJ13Hl1 TeJlbHbIX KOJlOHJ1RJIbHbIX COBeTCKJ1e B. MY3eOJlOrJ1 Ha H CTaJlJ1Ha, it l \ llIeBl1TCKOM BIIOJlHe 06R3aHbI, 'iTo6bI J1X H 3peJlbIMJ1 rrpe~CTaBJIeHJ1R no rrp06Jle- P., YKa3aTb 3KCrr03l1lJ;J1l1 COCTOl1T J1 }l{l13HJ1 OT~eJlbHbIX ~aHHbIM rrpe,n;cTaBJleHl1e J1X OT ~py- }KJ13Hl1 J1 KyJlbTypbI paCCMaTpJ1BaeMOe nepJ1o,n; Hapo,n;OB B J1X Hapo,n; C J1CTOpJ1'ieCKOM KyJlbTypy J1 }KJ13Hb Hapo- ~OpeBOJlIOlJ;J10HHOM }l{l13HI1 cOlJ;l1aJll1CTJ1'ieCKOM nOCJle BeJlJ1KOM OKTR6pCKOM Ba}l{HbIM .. B rrocTyJlaTOM BeTcTByroru;eti cOBeTcKoM MY3eOJlOrJ1J1 RBJlReTCR B 3KCrr03J1lJ;J1J1KJlaCCOBOro ~opeBo.TIIOlJ;l10HHOe BpeMH, 'iTO paCCJlOeHJ1R ooru;eCTBa ~OCTl1}Kl1MO K.rraCCOBoM xapaKTepJ1CTHl01 rrocpe~CTBOM 3I,crrOHaTOB, COOT- COOTBeT- <JTBylOru;l1X TeKCTOB J1 J1JlJlIOCTpalJ;J1M. ABTOp B pa30J1paeT KpaeBe,n;'ieCKJ1X oco6eHHO Ha OlJ;eHKax KJlaCCJ1KOB rrOCJle~HJ1X Tpy~ax l1MJ1 BbICTaBKJ1, KpO- rrpOHl1KHYTbI rrOJlJ1TJ1'ieCKOM J1 rrOHRTHbIMJ1. 0003peHl1e MY3eRMJ1 TaKR<:e 3Ha'ieHJ1e MY3eHX, 3THorpacPJ1'ieCKl1X YlfJ1TbIBaR p06Hoe 6bIJlH OTHOllIeHl1J1 60Jlb6bIJll1 J1TOrOB J1 crroco60B TeOpeTl1'ieCKJ1X JIorJ1J1 B C. J1X BbICTaBOK rre~arOrl1lfeCKYIO C. C. P. pOJlb MY3eHMJ1 C. "HapO~bI BbICTaBKa Hapo,n;OB CeBepa MY3eeM -- 3HlJ;eB Hapo,n;OB C. yCTpoeHbI J1H~J1J1" J1 "I1H,n;OHe3J1R". C. H 3BeHKOB, C. P. P.: ,n;ByMR ne- "KyJlbTypa CeBepHoro KaB- rrpe,n;CTaBJlRIOru;aR yCTpoeHa MY3eeM BbICTaBKJ1 "KyJlbTypa My3eo- Haxo,n;J1TCR rro~- C. - HayKy BbICTaBKa C. rrOBOJl}KJ1R", a TaK}Ke "HapO~bl J1 3THorpa<pJ1J1 TaM}Ke 3KCrr03J1lJ;J1J1yCTpoeHHbIX 3THorpacPJ1'ieCKJ1MJ1 Ka3a", ocyru;ecTBJleHl1H 3THOrpaqm'ieCKOM OKaH'iJ1BaeTCTaTJ1IO. J1 }KJ13Hb OCeTJ1HlJ;eB" - CTBeHHblM rrpaKTl1lfeCKOro npe,n;noCbIJlOK OrrJ1CaHJ1eHeKOTopbIX pe~OBbIMJ1 MHeHJ110 COBeTCKJ1X Y'ie- opraHH30BaHHbIe B 06- KyJlbTypbI HalJ;l10HaJlbHO-OCB060~J1- H~eMHbIX nOCTaHOBKJ1 Bonpoca, J1~eMHOCTblO, a Ha~JIe}l{aiu;l1M COBpeMeHHOM 06ru;J1HOM. Hay'iHbIX JleHJ1HJ13Ma, TaK, Me lfl1CTO Hay'IHOM I) HapO~OB, C rrepB06bITHOM 6a3l1pOBaTb MapKCJ13Ma M. cOBoKyrrHOCTJ1 ~BJ1}KeHl1M BMeCTO rrOCTORHHoro MOB CBR3aHHbIX HbIX, C. COKpOBJ1ru;Hl1lJ;Y Be. C. C. P. Hapo~aM. pa30M C. J1 COCTaBJlRIO- B 06ru;ylO 3THorpacPJ1lfeCKOM J1 CJle,n;yeT, npe,n;cTaBJlRR no,n;lfepKJ1BaHl1e J1 Heo6- KOJlOHl1RJlbHbIM C. OlfeHb ClfeT J1X CBOMCTBa }KJ13HJ1 Ka}l{- PeBOJlIOlJ;J1J1. 06- peaJIJ13alJ;l1l1 J1 }KJ13HJ1 cOBpeMeHHoM orrpe~e"'IeHJ1R rre,n;arorJ1- B COlJ;J1aJlJ1CTJ1lfeCKOM rocy~apcTBe, pa60TbI ,n;OB orrpe~e- H ,n;onOJlHRR ee. P;OJl}l{HO 6bITb J1 cOBpeMeHHoM rrpl1MeTY OT ~pyroro rOBOpJ1T CTaJll1H, o60raru;aR po,n;a 06pa3Hoe Hapo,n;a TO'iKJ1 3peHl1R My- CBOVIX C06paHJ1RX rrp06JleMbI, 3THorpacPJ1lfeCKoM· J1CCJle~OBaHJ1RKyJlbTypbI Ha KaK 0~J1H Hapo~ C 3Tl1M 3a,n;alfa TaKoro Ka}K,n;oro BO- VI B pa60Te IIOTarrOBbIM OTJll1lfalOru;l1e HalJ;J10HaJILHOM crrelJ;J1cPl1Ke, OTJlJ1lfalOru;eM MY3eOJlOraMl1-3THOrp.3.cP.3.MJ1, J1 JI. r JlaBHylO 3KCn03J1lJ;J1l1. B rrpe,n;CTaBJleHJ1J1 Ky JlbTypbI COBeTCKOM J1MeHHO B 3KCrr03J1lJ;J1RX J1 B J1X rrpOCBeTJ1TeJlbHO 'ieCKOM COrJlaCHO BJIJ1R- roro. ~O:::TJ1}1{eHJ1R 3THOrp3.cPJ1'ieCKOM OTpa}l{alOTCR E. Hapo,n;a, COCTaBJlReT J1CCJle~yeT crrelJ;l1qm'ieCKJ1e Ml1pOBOM KyJlbTypbI, rrepeBopOTa. IIpe~rrOCbIJlKJ1 3eeB, rro~ Ka'ieCTBO ru;l1e J1X "BKJla~", rro- HJ1eM nepeMeH rrpOJ1Cllle~llIJ1X ~oro rrOJlQ)KeHJ1R J1 pa3BJ1BaRCb CO~ep}l{aHl1e 3THorpa<pJ1R pa60Te. B03HJ1KaR llIKOJlbI JlRIOru;ylO KOJlJleKlJ;J1eM J1 rrOCTORHHblX <pOpMJ1pOBaJlJ1Cb nOCTeneHHO, TR6pCKoro l1~eMHoe rrOCJle B YCTpaJ1BaHJ1J1 MHOrJ1X 3KCn03J1lJ;J1M, B rrpOCBeTJ1- TeJlbHO-rre~arOrJ1'ieCKOM CrrelJ;l1aJlbHOe B ~eRTeJlbHOCTJ1 rocy,n;ap- AHTporroJlorJ1J1 J1 }l{J13Hb HapO~OB �1351 1350 3APEMEA AJIbcPPE,ZJ; 3AMEQAH:vIH O CKAH,Il)1HABCK:vIX (KpaTKoe ABTOp I. OrOBapv.maeT Ilpo6JIeMbI BETMTeJIbHhle III. apXJlIBbI, KOJIJleK~JlIJII: My3eJlI, CKaHCeHOB- palOT MaTepJlIaJIbl yHMBepcMTeTCKJlIe, (HO He 3KcnOHaTbl) M epOJ[hKJIOpy. M pai1:oHaMJII Be,LIeT apXMB r<he6or IlIBe~JlIM) rpaepMM Hax KacalO~MeCR Gransking yCTaHOBJIeHHoi1: KyJIhTypbI B. IlepBhli1: B IlIToKrorJIbMe. Co6MpaHMeM TaKJlIe Ha'IaJIe Hem XX 6JIarO,LIapR My3ei1: He6oJIbllIOe 3a~JlITbl KOTopoe B rrORBm-r2TCR 1891 KOTOpbli1: HaKOnJlIJI 3Toro Norsk aK~JIIJII rrpOBe,LIeHHoi1: B. 06~eCTBOM bygdsforening, B CKaHceHe rrepeMe~eHHble JI106J1ITeJIM 3THO- MCCJle,LIOBaHMR (Hanp. MeTbl HapO,LIHOrO rrp0J13BO,LICTBa. Bce rMX My3eRx MJIJII J1HCTpYK~JlIei1:. B ,LIpyrMx cTpa- My3eRMM, CKaHceHoBcKMi1: Harelius, pa60THMKJII TJ1rra - J1MeIOT T02Ke OT,LIeJIeHJ1R B KOTO- rrp06JIeMbI CKaHceHOBCKJ1X Hanp. MeJIb'Iai1:11IHM HbIX JlIX 800). ro,n;y. B Ero BM,,-:\e OT,LIeJIeHMR M HanMceif, llIKOJIbHMKOB, M Skandinaviska co6paHMRX opraHM3aI.I;Mei1: ,LIeJIeraTOB, 6Y,D;y~MX M M pa3JIH'-IHble rrpe,LI- rrocTpot1KM B CKaHceBe H ,LIpy- COI03 :nP. Museer, B MY3eifHbIe COI03 MY3eeB YCTaHaBJIJ1BaeT nOT rry6JIMKaI.I;Mif M Hay'IHblX Ha pa6oT, CKaH,D;J1HaBcKJ1t1 My3ei1:HbIi1: COI03 B KOTOpOM orry6JIJ1KOBaHbI rrJIa- ,n;OCTJ12KeHMH MY3eeB Bcex CTpaH CKaH,LIM- HaBJ1M. ITETKEBl1'łK. BbICTABKl1 :vI KOHKYPCbI HapO,LIHble nocTpot1KM HAPO,II;HOrO B 1950-52 (KpaTKoe :vICKYCCTBA. r. Yl3JlO)I{eHYle). OT,LIeJIeHJ1e HapO,L\HOrO MCKyccTBa B My3ei1: C I.I;eJIoi1: ,LIOMauIHei1: yTBapbIO. BCTpe'IaeT- phI J1 :vICKyCCTB B BapllIaBe TOJIbKO CKaHceHOB- HbIX y'Ipe2K,LIeHJ1t1, TeppJ1TOpJ1RJIbHbIX KOJIJ1'IeCTBO peKOHcTpYKI.I;J1J1. rocy,LIapCTBeHHhIe MJIM COe,LIJ1HeHbI CKaH,D;MHaBCKJ1if rrporpaMMy Nordens pa60T TeMaTMKa KOJIJIeKI.I;Mif. pa60THMKM r.cyru;ecTByeT OpraHJ13aI.I;J1IO· BbICTaBOK HbI y'IMTeJIeM. rrorrYJIJlpM3aI.I;JlIei1: HapO,LIHOif M 3THorpaepM'IeCKMX Museiforbundet. H3,L1aeT 2KypHaJI 3KC- pa60THMKOB co llIKOJIbHOi1: nporaMMoif. MY3eifHhIe 1915 C CKaH,LII1HaBCKI1X My- My3eifHblx CKaH,LIJ1HaBCKMe MY3eM 3TO 'IaCTHbIe y'Ipe2K,LIeHMR. 06eCne'IMBa06'beKToB. J1 06'bHCHIO~HX o6y'IaeMhIXCneI.I;MRJIMCTOM MY3eM 3aHMMaIOTCll COI03hI. pOJIb Brre'IaTJIe- B 3TJ1X MY3ei1:- rrOCTpoeK, KaTaJIOra COTpYWIM'IeCTBOM npOMbIllIJIeHHOCTM III. 06pa30M CO,LIet1cTByIOT xpaHeHI1IO o6pa6oTKoi1: ypOKOB CBR3aHa 3TMX rro,LI- M rrepeHeceH- MMeeT MY3eR Ilep:arorJ1'IecKo-npocBeTMTeJIhHaR OpraHJ13aTOpOM B CKaHceHe 3TO OpJ1rJ1HaJIhHble IIoceTJ1TeJIb UE:MeHTHbli1: epYH,n;aMeHT BblCKa3hIBaeTCR rrOHaTbl 06'beKThl eCTeCTBeHHbIM HMe npOTMB MCTJIeBaHJ1lO 3ceB B ,II;aHMM. 3TO XpaHerIJ1e MY3eR nop: OTKpbITbIM He60M He rrO,LIBepralOTCR J13MeHeHJ:lRM. 2KJ1JIM~ax. B Aarhus MY3eeB HapO,LIHoi1: OpraHJlI3MpOBaJIO MY3eM (B IlIBeI.I;JlIM HaC'IMThIBaeTCR Nordiska-Museet 6bIJI M K. narrp. perl1OI-IaJIbHbIe Bce- B OCJIo). CKaH,LIMHaBMR 60raTa XIX HeMaTe- Bcei1: IlIBe~MM Ha,LIJIe2Ka~ei1: CKaH,LIJlIHaBMM Be,LIyT B KOH~e - HapO,LIHoi1: KyJIbTypbl 3aHJlIMaIOTCH Hay'IHble cHa6)KeHHble Etnologisk KyJIbTypy . rrpM Nordiska-Musset MaTepMaJIOB CR TeMaTJlIKOM (Harrp. J1HCTMTyTaMM. :vIcCJIe,LIOBaHMR 3aHMMalOTCR MaTepJlIRJIbHylO B IOrO-3arraWIoi1: K MaTepJlIaJIb- apXMBbl onpe,LIeJIeHHoi1: Folksminne-arkivet KyJIbTypy JlIHCTMTyTbl co6J1I- OTHOCR~MeCR B JIYH,LI MCCJIe,LIyeT IO:>I{Hoi1: IlIBe~MM, apXMBbI, OT,LIeJIbHble Folksliv-arkivet CKaHceHe M rOpO,LICKaR KyJIbTypa, HJ1e, 'ITO 2KJ13Hb npOTeKaeT II. orrpe,LIeJIeHHbIMM MM M rrpoc- My3eeB. MJIM HOi1: KyJIbType pMaJIhHyIO rrOrrYJIRpM3a~MM rrp06JIeMbI. I. MY3ei1:Hble B JIYH,LI Hble Ha TeppMTopMlO 3KCrr03M~MM, rrp06JIeMbI OpraHM3aąl1R nOMe~aeTCR JIJ1HHOCTb rrpe,LIMeTOB HapO,LIHoi1: KyJIbTypbI. !13,1OLKeHYle). CKMe MY3eM. II. MY3eM pblX rJIaBHble rrp06JIeMbl: TPM 3THOrpacjJYI'IeCKJlIe MY3EHX. CKJ1e rrpJ1 MJ1HJ1CTepCTBe OpraHJ13J1pyeT M KyJIhTy- C CO,LIeifCTBJ1eM CO~JlIaJIbHay'IHbIX BJIaCTei1: BblCTaB- �1352 KM M306pa3MTeJIbHOrO ~MOHaJIHbIX HapO~HOrO MCKyccTBa rOpO,n;KaX. Bo6lQeM B ~epeBHJlX 37 yCTpoeHo M rrpOBMH- BbICTaBKOB M KOHKyp- COB. Bce 3TM 'IeCKOe KyJIbTypHble HapO~HOe C~eJIaJIO Terrepb 60JIlllOM CTBy Hapo,n;Horo BeHb KepaMMKM, pe3b6bI M 6JIJleMble TKa'IeCTBa, M cKyJIbrrTypa 3aHMMaIOTCJl HeKOTopbIMM M ~a)Re rrOMoraeT MM CTMrreH,n;MV1 M 505 ~eHe)RHbIX lQeMy pOJIb II I~ l l I"I Ij Ii il ij 1l } TaK J1HcTMTyTa IIpOMbIWJIeHHocTM. WMM rrJIaH M ero pa60TbI CBOIO CBOMMJ1MHoro~BeTHbIMM WC BaTOpbI. MHoro- }IC€HIliMHaMM KOHepepeH~MJl KOTopbIe ,n;JIJI BbI,n;aIOIliMXCJI rrpMrOTOBMJIM Ha,n; Hapo,n;HbIM 3KOHOMM'IeCKOM M ,n;aJIbHeM- MCKyCCTBOM Ky JIbTypHOM llOJIbWM. CBJl3aHHble B e)ReMeCJl'IHMKe IIoJIbcKa rocy,n;apCTB. J1HCT. BbICTaBOK M3,n;eJIbR Ha C Hapo,n;HbIM IIITyKa MCKyCCTBOM JIIO,n;OBa H3,n;aBae- J1CKyCCTB. TeppMTopMM llOJIbWM rrOJIbCKOrO Hapo,n;Horo IIIToKroJIbMe JI,1\Bl1ra XeJlMI1HbCKa- CBeHTKoBcKa. .li: B 1950-51 MCKyccTBa M XeJIbCMHKax. r. 3Kcrro- B By,n;arreWTe, 11C C ep T a 1..\H H. Ta~eYlll B p y 6 JI e B C K H, COBeTCKaH 9THorpatPvUI H np06J1eM2. 3THOreHe3<J.B OCB21l.\eHl1H Tpy.n;a M. B. CTaJII1Ha o H3bIKOBe)~eHI1I1 ER<11 K y J1b 'f VI1..\ K VI; Teopv.JI MaTpl1apXaT3 B OCBell.\eHvlf,1 COBeTCKVlX Hay'-lHblX TPYAOB. . . . . Ka3HMeR< M o III VIH C K H, O repOAOTOBblX HeBpax . . . . Ta~eYIlI M M JI e B C K !1 , MMpOB03pelH1e HCKOTOpbIX HH.n;et1cKHx ceBepo-aMepHKaHCIUIX nJIeMeH B OCBelI~eHMMaHa.rllna KaTercpMH PO.n;OBB I1X JI3bIKe . . . . . . . . . . . JIH LI e K a H O B C K M, CHHTeTl1'leCKMe ocrepKM BaJlCHTHHa K,jl1apCKOro 103ecP r a e K, PeTpocneKTHnHbrM MeTol~ B nOJlbcKoi1 3THorpacj:lHM . Pb!Wap.n; r a H C M H e ą KpHCTć'.JlJlOMaH1'l-lH . . . . . . BaJlepl1aH C O 6 M C.fI K, X03Ht'rCTBeHHble nOCTpotIKI1 11MepTBbIl1 vIHBeHTapb B nOMeCTbHX n03HaHbCKoro enMCKona, no nepBOI1CTO'lHMKaM XVII-XVIII B. B.. . . . . . . . . . 103ecP B y P ill T a, IIpo6J1e:\lć'. «I-! a B C H» B .n;epeBeI-ICKOM noce.lleHr1M IIr'lOTp .li: e K O B C K M M, MCCJle~OBaHMJIKYJlbTYPHoro npOliworo ono'-lMHCKMX ropo.n;KOB . BOMu;ex r e M H O W, IIaTpblJl . . . . . . . lO~ecP B y P III T a, 3HHKl1 Ha 60pTJIX B BbllllKOBCKvrX Jlecć'.x . Bor.n;aH B a p a H O B C K M, IIpvrroBop cy~a oBLIapei1 C KOHqa XVII B. B 3arra.n;Hot'1Be.llmmt1 IIOJlbllIe . . . . . . . . 3blrMYHT K O JJH H K O B C K M, BopTHble 3HaKM B I1JDKel..\KOMnOMecTbM J1 rrp06JIeMbI KorreHrare, Ha,n;JIe}Ka- COBMeCTHO C rrpo- TeMM )Re M rrOKpOBMTeJIbCTBa Hapo,n;HOM KpOMe MCKyccTBa, C COBOKyIIHOCTbIO BbICTaBKM o6cy)R,n;aIOTCR MbIM MCIIOJIHeHhI COCTOJIJIaCb Crre~MaJIbHaJl CBJl3bIO )RM3HM Bce r. M 3HaTOKOB rocy,n;apcTBo HeCKO.JIbKO ,n;epeBeHCKJ1X rrapoxo,n; ~p. <l'paHl..\l1illeK Bj'HI{. ~P.' A~O.1JbtP EBCTaXI1MXbIOHHCKI1. Ha- rrpM3HaeT J1CIIO.I1HaeT pa6oTaIOT Harrp. IIpotP. IIpoqJ. rrp06JIeMaMM. BbIIIJIaTMJIO pa3YKpaCMJIO Y30PbI TKaHeM C )RM3HbIO apTMCTaM, xopowo yrroTpe- )RM3HJ1. apTMcTbI 'IMCJIeHHbIe BeHe, I Hapo,n;HbIe TpaHCaTJIaHTM'IeCKMM 1951 r. 41 T.) )RMBOrrMCb MCKyCCTBO 6JIaro,n;apR BcoBpeMeHHoM apTJ1CTOK c IO)RHOM llOJIbWM B KOCTIOMbI, CBJl3aHHOM rrOJIb30BaHMIO pMcyHKaMM HMpoBaHo Ii 1950 (<<.lIlO,1\" ypo- M3~eJIMM, Hapo,n;Haa MHTepHa~MOHaJIbHbIMM B C O~ e p R<a H 11e CTpOeM rrOKpOBMTeJIb- Kpy)ReBHbIX Hapo,n;Hble TeMaTMKOM c}JecCMJ10HaJIbHbIMJ1 apTJ1CTaMK Y'IeHbIX M KOJIJIeKTMBaMM. Hapo,n;Hoe 06lQeCTBeHHoMy BbI,LIaIOlQMeCJl ]J BbIWMBKM Harpa,n;bI. apTJ:1CTM- apTMCTY1'IeCKMM MOJIO,n;bIM HapO,n;HbIM Harpa,n;. 06lQeCTBeHHyIO 6JIaro,n;apJl rrOBbICMJICJl )RMBOrrMCM. BOCKpeCJIM 'ITO KarrMTaJIMCTM'IeCKMM Brrepe~; npaBY1TeJIbCTBa, po~a ~OKa3bIBaIOT 3a6bITOe war apTMCTM'IeCKMMM rocy~apcTBO I; MepOrrpMJlTMJl TBOp'IeCTBO .•..••.•..... A~aM K a JI e T K a, IIpl1.1I0R<ellvre K I1CTOpMMoBqeBo.n;CTBa~l ero IOCTMI..\MM B XVII-XVIII B. B. . . . . . : . . . 103etP B p o ,1\a, KpecTbHHcKVIe JleCOnMJlbHb!e 3aBo.n;br B )KMBeqKot1 OOJlaCTVIB XV'll VI XVIII B. B. . LIeCJlaB .II y LI a K, MYKOMOJlbHOe ~eJlo B 3ana.n;HbIX KyHBax OT XVI ,1\0 XX B. B. . . . . . MVIxaJl II e H K a JI b C K M, Mepbl 3eMJlM (rrawHet1) B Yp:w.eH.n;OBe .lIoHrMH M a JI 11U; K 11, IIeLIaTaHMe nOJlo'rp.a B CVIJle3VIM. MapVIaH r O T K e B VIq, OpaBCKI1e TKa'lI1 nOJlOTHa. . MapMaH r OT K e B 11LI, O XOXOJlOBCKMXTKaLIax M npo.n;aBqax nOJlOTHa A,1\aM r JI H n a, KpeCTbHHCKaJI o.n;eR<~a no pI1CYHKaM Haxo.n;JIIl.\MXCrr B KHI1raX u;exa nopTHbIX . CTp. 36 66 134 158 183 242 257 340 439 499 511 530 538 546 552 555 583 611 613 626 635 639 �13!l5 1354 CTp. 647 'l'al\eyw C e B e p bl H, MKoHorpacPl1fr 3THorpacPI1QeCKaH . 103ecj) ~~O C T P )j{ e B C K 11, Korl\a rrORBJIHlOTCHB IIO.TJbWC rOpl'l30H667 Ta.TJhH!.>leKpOCHa Ta):leyw B P Y 6 c'] e E C KIl, HeCKOJlbKO 3a~le'laH!Ilt'1 O reorpacPJoI'leCKI1X npe.:;e.TJax pacnpOCTpaHeHVlH ropl130HTaJlhIIhIX KpoceH TK.'.ltjKoro 677 CT3I-JKCl PO~H\H P e t'1H cP y C C, Tpa,l\Hl..\VlHOTKphIToro o'wra B McUIOITO.lJhCKOM 699 HapO,l\HO~ 30,l\'leCTBe 703 BaH.;\Cl J!l: O C T G !3a, TpaAI1U,I10HHBHrrHI.l..\a)j{I1TeJleM IIOAraJlH 728 KpblCTLIH8 T O K a }K, TIpo3BaHllH I.l..\aBHHl..\KI1X rOpl..\eB Ka3I1Me}K M o W JolH C K 11, M:" nOrpaHIIlQIlH 3THorpacPIIlll IIIeCTeCTBOBe736 .!\eHI'1f! n, B y P I' B p.!\ M JI. ,l( 3 e H r e JI h, )KeJle3HaH coxa Ha IIO.!\JIHCJO, f10BO746 OTKphIToe 3eMJle,D;eJlh'leCKOe oPY,D;IIle 3eHoH C O 6 e p a MC K M, KaK CJle,D;yeT IIl3,D;aBaTh npOll3Be,!leHHH Ha755 pO,D;Horo MBOp'leCTEa 103ecP r a e K,MeTO,!lI1Ka reorpacPM'leCKOM 06pa60TKI1 np06J1eMa HapO,l.l767 HOro KOCTlOMa . ., . . J03ecP r a e K, MHCTpyKqMH no I1H,l.IeKCMpoBaHMJO JKYPHa.TJOB11 60Jlee 797 BeCKI1X 3THorpacPM'leCKI1X TPY,l.IOB repapA JI H 6 y ,D;a, HeCKOJlhKO npMMe'laHIIll1: o 3a,!laQaX IIOJlhCKOrO 806 3THorpacPl1'leCKOrO ATJlaca AJlhcPpeA 3 a p e M 6 a, IIpMMeHeHl1e BorrpocHHKa (aHKeTbl) K 3THorpa82a cPl1'leCKI1MI1CCJle,D;OBaHIIlHM B IIIBeq!ll11 . II. P e l..\ e H 3 M 11 H oT '{ e T bI. 3THorpacPvlH no nepBhlM 12 TOMaMBToporo IIl3l1BHI1H"BOJlhlllOM COBeT831 cKoM 3Hl..\I1KJIOrre,D;!IIM» (EBreHY!M <ppaHKOBCKI1) ~CoBeTcKaH 3THorpacPl1H» 113,1\.A. H. 'CCCP MocKEa 1950 BhlIT. 1---4 847 (COcPI1HMaJIeBcKa) . 855 «CoBeTcKaH 3THorpacPl1H» 1951 Bhm. 1-3 (Mapl1H <ppaHKoBcKa) . 878 «CoBeTcKaH 3THorpacPl1H» 1951 Bbm. 4 (Ta,l.leyw Bpy6JIeBcKIl) .TpY,l.lhl MHcTIlTyTa 3TłlOrpacPl1V1 HM. MI1KJlyxo-MaKJlaH». HOBaH cepvll! T. I-XVIII. lVIocKBa-JIeHIlHrpa,l\ 1947-1952 (BIlTOJlh,D;Ap889 MOH) . . . . . B. H. BeJll1qep. HapO,l.lIIaH o,!\e,KAa Y,I(MYPTOB,MaTepHJlhl K ~łTHoreHe3Y AK. H. C. C. C. P. TpY.!\hl MHCTI1TYTa3nlOrpacPIll1 HM. MHK.TJyXO908 MaKJIaH TOM X MOCI'Ea 1951 (EareHHM <Pp<lHKOBCKl1rl) . M. P e X a 'l e B, XOJlMOrOpCKaH pe3h6a no KOCTI1.ApxaHre.T!hCK 1949 912 (COcPl1fI M8JleBcKa) . "Cesky Lid" Ccskoslov. Akad. Vied. Praha 1946-1951 914 BhlIT. J -6 (l1r-;phT ,l(oM50pCKH) . Cesko-slovenska etnografia C. S. A. V. Praha 1953 EB<l B P a 6 q o B a: COBeTCK<-lHcPOJThKJIOpl1CTI1KaH<lWH;I;l.npHMepO~l (r.esume O'X''leTaHa I KOllqJepeHl..\TIl1 'leXOCJlOBaL\KVlXcj)OJIhKJIO930 plICTOB B MapTe 1953 r. (C. MaJleBcKa) . OTalG.lp H <lI' o n; 11JI h: KpllTIlKa HeKOTopblX Y!,D;ea.Tl!1CTII'leCKHX 932 TeopHM no np011CXO)j{,I\eHl1ł0peJTllrHM (C. MaJIeBCKa) . O.TIhra C K a.T! b H VI K O B a: IIp06JleMhI no I1CCJlen;OBaHIlJOKyJlh933 TYPhl II 6blTa 'leXOC.IJOBaL\K/1X'wpHopa60'lIlX (C. JIilaJleBCKa) . ... ' }. CTp. JIIO,l\BIlK K y e l..\: Ko63a, O'lepK rro HapO,D;HbIM MY3hlKaIJhHblM YlHCTpYMeHTaM(C. MaJleBcKa) . 934 ,l(hI:';UlTP K a p o H ,D;}Ka Jl o B: Ma,l.lapcKvri1 BCa,l.lHVIK.I1p06JIe;\lhI 3THoreHe3a 60JIrap. (C. MaJleBCKa) . . . . . . . 935 Pe3o.']JOl..\I1H III Bceo6!..I.1erocYl\apCTBeI-U10i1pa6()'leii: KOHCj:JepeHl-\11II 'leXOC,JIOBal..\KI1XeTHorpacPoB. . . . . . . . . 937 AHTpOnOJIOrl1H (BcTYIT.'IeHHeBoMl..\exa <peTTepa K CTaThe NI. <P. HecTypxa B BOJlhWo~i COBeTcKoi1 3Hql1KJlOrreAMH (nepeB. 31\HLIJIHl Q)V>:IllepoBoi1) . 940 "Buletin I Institutit the Shkencavet", Tirana 1951 nr 1,2 (BaL\JlaB ~YlMOXOBCKYl) . . . . . . . 941 Andre L e l' o i - G o U l' h a n - "Evolution et techniques". Milieu et Techniques. Ed. Albin Michel,Paris 1945 sir. 612 (HHI1Ha TYBaHYBHa) 953 Paul R i vet, Georges de C l' e q u i - M o n f o l' t. BJ15m:lOrpacPJ1H H3hlKOB yamara et kicua. Centre National de la Recherche Scientifique Paris 1951 (Ta,l\eyw MHJleBcKu). . . . . . • '. 961 "Le Mois d'ethnographie fran<;aise" r.6 nr.l Paris 1952(E. IIp)j{eCJIaBcKa) Proces - Verbaux Mensuales de la Societe Dauphinoise d'Ethnologie et d'Archeologie l/52 r. 27 (EJIeHa IIp)j{eCJIaEcKa) . . . . 965 "Bulletin de l'Institut Fran<;ais d'Afrique Noire", Dakar 1952 nr 3 (NIapMJr <ppaHKoBcKa) . . . . . . . . . . 971 "Bulletin de la Societe Royale BeIge d'Anthropologie et de Prehistoire-"· r. 1949-50 To 40-41 (EJleHa IIp>Kec.T!aBcKa). . . . 9'14 "Anthrop03", Revue Internationale d'Ethnologie et de Linguistique WBeHl.!apH5I Anthrop.-Institut 1953 T. 48 (Ta,l\eyw Bpy6J1eBcKIl) 977 Hakan F er n h o 1 m, "Ljusterfiske". Stocholm 1942 T. VI (M<lpvIH 990 3HaMepoBcKa-.IIpy<:p<!>epoBB) "Man" A Monthly Record of Anthropological Science nOHAOH 1952 992 T. flpT. 1-20 (EJIeHa IIp>KeCJIaBcKa) . . . . . • "Handbook of South American Indians" Smithsoniam Institution. 1004 Washington 1946-1950 (AHHa KOBaJlhCKa-JIeBVll..\Ka) Harry T s C h o P i kIr. "The Aymara of Chucito". Peru. Antl'opological Papers of the American Museum of Natural History. HhIO1008 MOpK T. 44 'l. II (AHHa KOBaJlhCKa-JIeBI1l..\Ka) . ',' "Przegląd Antropologiczny" T. I-XX (<ppaHL\Y!weK BOKpoM) . . . 1009 J03ecP M a T y III e B C K 11: CJIaBHHCKVleC'I'aThl1 «3Bepl..\H,I\J1a CaCKero». II03HaHh 1948 (BJla,l\hICJTaB C060l..\J1HhCKI1). . . . . . 1014 <ppaHl..\J1IlleK C JI a B C K 11: «3TI1MOJlOrll'leCKI1J1 CJlOBap'b nOJIhCKOrO H3bIKa». BhlIT. I (A - czar) KpaKoB 1952 (Ta.!\eylll MHJleBcKIl) . . 1019 nepBblM BblITyCK «3'I'J1MOJlOrll'-IeCKOrO CJlOBapH nOJlbCKOrO H3hIKa» <Pp. CJIaBCKOro B oTHOWeHI1UK «3TIlMoJlorl1'QeCKoMy CJlOBapIO nO.1hCKoro H3h1Ka» A. BpIOKHepa. (Ka3V1Ml1pMOWJ1HhCKJ1). . 1020 feHpMK Y JI a III VI H: 3THVI'leCKOe rrpOI1CXO)j{!leHHeHa3BaHIlH «yKpallHel..\» JI. T. H. JIO,D;3h-947 (3eHoH Coóepai1'cKI1) . 1023 Ce6acTHHH <paSI1HH K J1e H o B VI 'l: «<PJIUC». BllóJ1. Hap. BpOl..\JIaB 1951 (J03ecP MVlTKOBCKI1) . . . . . . . . . 1024 AH3eJlhM r o C T OM C KM: «X03HJ1CTBO». BI16JI. HapO,l\OBa. BpOl..\J1aB 1951 (J03ecP MI1TKOBCKI1) . . . . . . . . . 1026 CTaHHCJlaB A p H o JI h ,!\: «MCTOpll'leCKaH reorpacPl1lI IIOJlbWI1». BaplIIaBa 1951 (C0cPI1H CeMpay). . . . . . 1029 BOr,!laH B a p a H o B C K 11: «3HaHlle BOCTOKa B rrpe)j{Heti: IIOJlbllle lIO XVIII B.». JI. T. H. JIO.!\3b 1950 (HH PeMxMaH) . . 1031 �1357 1356 CTp. HH ¢> YIH a JI e K: "IIa6Y1HHYI~e YI IIa6Y1HHI1~KOe Y1MeHYleBO BTOpOM nOJIOBI1He XVII 11 XVIII B.». J1cTOpI1'IeCKI1M J1HCTYlTYTY . .lI. .lIO,n;3h 1035 1952 (Coqnm .lI116I1UlOBcKa) A. II P )K YI6 o C h : "BoccTaHl1e KOCTKI1 HanepCKoro B 1651 r.» HH P e MX M a H: "K Bonpocy no HOBbnl Y1CCJIe,n;OBaHI1HM npe)KHYlX CO~l1aJIhHbIX ,n;BH:'KeHI1i1:Ha ITo,n;raJIlo>., "BepXbl» T. 20 1950/51 1038 (HHI1Ha BeHHp)l{) CTaHVlCJIaB lU o T K a: "BOCCTaHVle KpeCTbHH no,n; KOMaH,n;OMKOCTKH 1041 HanepCKoro». BapwaBa 1951 (HHl1Ha BeHHp)K) . 1044 I03e¢ B Y P Ul T a: «)J;epeBHH 11 Ka6aK». BapUlaBa 1950 (I03e¢ raMeK) ArHeUlKa )J;O 6 P O B O Jl b C K a: «J1KoHorpa¢I1'IeCKl1e ,n;aHHhle no 3ana,n;HOCJIOBCKot'lo,n;e)l{,n;e». «ITaMeHTHVlKCJlOBHHbCKI1» II KpaKoB 1951 1046 (I03e¢ raMeK) KphlCThlHa II e p a ,n;3 K a: «3aMe'laHHH no 60pTeBoMy n'leJIOBo,n;CTBy Ha .lIY)KYI~ax». "IIaMeHTHI1K CJIOBHHhCKI1» I KpaKoB 1949 (Ałma 1049 KyTp)Ke6a) BJIa,'jbICJIaB P Y C l1 H b C K l1: «.lIhHHHoe TKa'leCTBO B CI1JIe3l1l1 ,n;o 1850 r.». «ITpR,erJleH,n; 3axo,n;Hl1» NQ 11/12 II03HaHb 1949 (I03e¢ 1049 BYPUlTa) HH )K o Jl H U - lVI a H y I' e B 11'l: «ITOJIbCKI1M Hapo,n;HblM KOC.TłOM». 1053 «BeA3a l1 )Kbl~e» NQ 11, BapUluBa 1951 (¢>paH~l1UleK KOTYJliI) . "ATJliIC IIOJlbCKI1X CTpOłOB .lIIO,n;OBbIX».«CTpyt'l UlaMoTYJTbCKI1'>,AAaM 1056 r JlHl1a. (.lIłO,n;Bl1KrO!\loJle~) 1060 OTBeT Ha pe~eH3l1l0 (A,n;aM rJliIna) BJla,n;VlMl1p r O .rr Y 6 O B 11'l: «,[(epeBeHCKoe rOH'lapHoe npOl!l3BOACTBO B 3ana,n;HhlX Teppl1TOpl1HX BeJIOpYCCI1Vl».ITpa~e rI1CTOpb!'lHe T. 3/4 1068 TOpyHh 1950. (10. raeK) . KcaBepbl II 11B O li K 11: J1cTOpl1'IeCKI111reHe311C nOJlhCKOrO HapOAHoro I1CKyccTBa. BpOllJIaB 1953. HaY'leHhle pa60Thl no I1CTOpl111nOJIh1070 Koro I1CKyccTBa T. L (E.TIeHa ITp)l{eCJIaBcKa) .IIO.JfhCIW IIITyKa .lIłO,n;OBa» I-V. J13A. rocYA. J1HCTI1TYTa J1cKyccTBa. 1079 BapUlaBa-KpaKoB 1947/51 (reHpHx 3BOJliIJ,eBI1'l) . PaXMeJTb B p a H A B a 11H : La langue et l'esthetique de Proudon 1094 'N. T. N. BpO~JTaB 1952 (CTam1CJTaB rWIAeK) «IIpalIe l1 MaTepl1aJTbl 3Tl-IOrpa¢l1'lHe» T. VIII-IX . .lIoA3b-.lIł05JTl1H 1096 1950/51 (flH lUenaHbCKI1) . . . AAOJTb¢ H a Ul: PaHHeI1CTOpI1'leCKl1e lKepHoBa. IIOJlhCKOe ApxeOJIor. 1104 05U1ecTBo BapUlaBu-BpoąTI<lB 1950 (IOpI1M IToroHoBcK~l) . III. M y 3 e l1. Mapl1a ¢> p a H K O B C K a: )J;OCTH)I{eHl1HCOBeI.(KOrO3THOrpa¢11'leCKOrO MY3eeBe,'jeHHiI AJIbq)peA 3 a p e M 5 a: 3aMe'laHl1H K CK<lHAI1HaBCKHMMY3eHM . HH )I(o~'H1a M a H y r e B H LI: MY3eM HRpO,'jHblX Ky,1bTyp flHlIHa K p a e B c' K a: OT'leT no pa60TaM 3THOrpa¢l1'leCKOrO MY3eiI fi JIoA3M. . lViaplIfl 3 H a M e p O B C K a - 11 P łO ¢ ¢e p O B a: 3THOrpaq)I'l'leCKOe OT,!\eJTeHlIe IIm.tOpCKoI'o MY3efl B TOPYHe. . . . . . Pblwapi:\ K y K e p : BblcTaBKa Hapo,n;HblX KOCTłOMOBceBepHOM ITOJlhUlH B ITO~lOpCKOMMY3ee B TopyHe 1106 1134 1164 1166 1171 1176 CTp. CTaHHCJIaB B JTa U111K: OT'leT no pa50Tau Hapo,n;HoI'o MY3eH B IT03HaHI1 (OTAeJI Hapo,n;HoM KYJlhTYPhl li Hapo,n;Horo J1CKyccTBa) . . AJIh¢OHC K O B a JI b C K l1: OT'leT no pa60TaM MY3eH B MeH,n;3blp)l{e'ly ¢>paHI.(I1UleK K O T Y JI H: OT'leT no pa50TaM MY3e~ B P~e~OBe : HHyUl O n T O JI O B l1 q: OT'leT no pa50TaM 3THOrpa¢l1'leCKOrO OT,n;eJIeHl1iI .lIł06JIl1HCKOrO MY3eH. . . . . . . Ka3l1Me)l{ r O T T ¢ P 11,n;: HpocJIaBcKYlM MY3eM Kp)l{Y1UlTO¢ B o JI b C K 11: MY3eM B ITp)KeMbICJIłO . C. C T e ¢ u H h C K Y1: MY3eM B CaHOKe. 3KCn0311I.(Y1H: «HapO;J;Hoe I1CKyCCTBOCaHOI.{KOI106JlaCTYI B MY3ee B CaHOKe». . HH ITeTp )J;e K O B C K 11: MY3el1 B TOMaUlOBe Ma30BeI.{KYlM . IV. XP O H VIK 1178 1183 1184 1188 1189 1190 1192 1195 a. Ka3Y1Me2K IT e T K e B VIq: BblCTaBKVI VI KOHKypCbl HapOAHoro Y1CKyCCTBa MI1HI1CTepCTBa KyJlbTypbl YI J1CKYCCTBa B 1950, 1951 1'1'. . . Ka3Y1Me)l{ II e T K e B YILI: BhlCTaBKYI 11 KOHKypCbl HapOi'l,HOrO I1CKYCCTBa B 1952 r.. . . . . . . . . . . . KOHcneKT no npOTOKOJIy XXV 061.l.\ero C06paHl1H IIOJIhCKOrO 3THO. rpa¢l1'leCKOrO 06UleCTBa (O. r.). . . . . . . . IIpoTOKOJI XXVI 06U1ero C06paHYlR ITOJlhCKOro 3THorp. 06. B-a (O. r.) ITpOTOKOJIXXVII 061.l.\ero C06paHVlR IIOJIhCKOrO 3THorp.06. B-a (O. r.) KOHcneKT no npOTOKOJIy XXVIII 06u-lero C06paHl1lł ITOJlhCKOro 3THOrpa¢Y1'leCKOrO 061.l.\eCTBa (O. r.). . . . . . . . OT'leT 110 pa60TaM KpaKoBcKoro OT,n;eJIeHI1H IIOJIbCKOrO 3THorpa¢nqeCKOrO 061.l.\eCTBa (1948-1952 r.). (AHHa KOBaJIbCKa-.lIeBHI.(Ka) . OT'leT no pa60T<1;\1 KpaKoBcKoro OT,n;eJJeHv!H IIo.TIbeKOrO 3THorpa::pl1'leCKOrO 06U1eCTBa I. VI. 1953 - I. VI. 1953 lA. K. .lI.) . . . OT'leT no pa50TaM OTi'l,eJIel-Um IIO.TTbCKoro 3TI-lOrpa¢VI'leCKOrO 06U1eCTBa B MUlaHe )J;OJJbHOi1:(Ce5aCTYlHH ¢>JII13aK) . . . . . OT'leT no pa60Tai\1 Cy.v;eIJ;KOrOOT,n;eJIeHYlHITOJIbCKOrO 3THorpa¢l1'lecKoro 061.l.\eCTBa B EJIeHeM ryp)l{e 1953 (CeBepl1H repcTeH) . . . OT'leT no pa60TaM OTAeJTeHYlR ITOJIbCKOrO 3THOrpa¢l1'leCKOrO 05U1eCTBa B CI1JIe311Y1C 1953 r. (MapYlfI Cy50'lOBa) OT'leT no pa6oTa:"1 BpOl.lJIaBCKOro OT,n;e.1leHYlH IIOJIbCKOrO 3THorpa¢Y1'leCKOrO 05U1ecTBa 1953 (raJlYlHa BWl'THep). . . . . OT'leT no pa60TaM ITo3HaHbGKOrO OT,n;eJIeHYliIITOJIbCKOr03THOrpa¢Y1'lecKoro 061.l.\eCTBa B 1949-1952 1'1'.(EJIeHa Tal1re) . OT'leT ITO pa50TaM II031-IaHbCKOro OT,n;eJIeHI1R ITOJIhCKOrO 3THorpaepH'l. O-Ba 1953 (C. BJIal.l.\Y1K).. . OT'leT no pa50TaM OTAeJIeHl1H IIOJIhCKOrO 3THOrpa¢l1'leCKOrO 06U1eCTEa B ,10i'l,3H B 1953 1'. (Ka3Y1MYlpa 3aBI1cToBv,'l-Ai'l,aMc,Ka) . . OT'leT ITO pa60Ta:Vl .lIł06.1HHCKoro OT,n;eJJeHHH IIOJlbCKOro 3TllOrpa::pYI'leCKoro 06UleCTBa 1953 r. (HHyUl CBe)l{J1). . . . . . OT'leT 110 pa60TaM OTi'l,eJleHJ1H IIOJIhCKOrO 3THorpa¢HLleclwro 061.l.\eCTEa B TopYHe 1953 r. (ra.1lY1na AHTOHOBVl'l) . . . . . . OT'leT no pa60Ta:l'I ApxHBa IIOJIbCKOrO 3TłlOrpaq)Y1'leCKOrO OÓU1ecTBa (KrreHa ITp)l{ec.:IaECKa) OTLieT [JO nO"eBbI:ll I\CC.ne2l;OBaH!HE" ITO.'1bCIWrO 3TI-IOrpaCfHl'leCKOrO 06li(eCl'Ba B 19~2 r. (O. r.) 1198 1209 1216 1219 1225 1229 1236 1242 1245 1246 1248 1250 1251 1253 1254 1255 1256 1259 1259 �1358 CTp. OT'IeT no KOHcPepeHI..\MH !lO )l;eJIy VlCCJIe)l;OBaHHH3eM,1e)l;emrH VI CKOTO- BO)l;CTBa. (O. r.) . . . . . . . OT'łeT no pa60TaM ITOJIbCKOrO 3THorpacPH'IeCKOrO ATJIaCa 1947-1953 1'1'. (30cPHH CTalI..\aK) • . • . . . . OTLleT !lO pa60TaM M )l;eHTeJIbHOCTM ITOJIbCKOi:1 ArW)l;eMMM HaYK r. l, 1\,J'Q l, 1. BapwaBa 1953 (O. r.) . . . . . . . . . .KBapT<!J1bI-lHK MCTOPM~I MaTepMUJIbHOiiI KYJIbTypbl}) r. l, NQ 1, 2. BapwaBa :953 (O. r.) ITo )l;eJIy ł06MJIei1Hoi1 1268 1280 1284 ENGLISH 1294 KHMrM K B03)l;aHl1łO !lO'IeCTVI naMHTI1 SUMMARIES OCKapa 1285 łCOJIb6epra) I. ARTICLES v. Resume " Ha pyCCKOM H3blKe Hay'łHbIX «JIłOIV \ \. l " 1359 Ha aHrJIM(ICKOM H3bIKe 'YKa3C1TeJlh BelI..\eCTBeHHh!j;i, :)THoreorpacPWleCKI1I1, l 1287 . y'łpe)K,a;eHI1iir, (O. r.) aSTopOB. SOVIET ETHNOGRAPHY AND THE PROBLEM OF ETHNOGENY IN THE LIGHT OF STALIN'S WORK ON LINGUISTICS 'YKa3aTeJlb by Tadeusz W :>KypHaJIOB I1 I13N1HI111, HJIJlłOCTpaLl!li1 41 'T. 1423 I' Ó blewsk i The teaching of J. W. Stalin on historical development and the mixed origin of modern nations has provided Soviet ethnography with a basis for the study of the problems of ethnogeny. Stalin's pronouncements, first printed in "Pravda" in 1950 and denouncing Marr's preposterous "new science of language" has become a turning point not only for Soviet linguistics but also for various historical sciences. But doing away with "marrism" in linguistic and related sciences has called forth the new need of redefining a correct scientific method in that field. In fact, this task, as far as the problems of ethnogeny are concerned, was undertaken at the conference of the Soviet S'2holars interested in the above problems. Among several papers read, the programme papers by S. A. Tokarev and N. N. Czeboksarova on the ethnographical method of the study of the problems of ethnogeny should receive the greatest attention. Stalin's statement in the above mentioned work that linguistic development proceeds by stages: from a clan to a tribal language, from a tribal language to a popular language, and from a popular to a national language, is interpreted in the following way by the said scholars. The language originates and develops simultaneously with the society, and consequently the above mentioned stages in the linguistic development correspond to relevant ethnic groups, such as clans, tribes, peoples, and nations. The development and the transformations of these ethnic groups is achieved within the framework of given historical stages, known as social and economic formations (that of the primitive community, serfdom, feudalism, capitalism, and socialism). 86 �1361 1360 Each group is also regarded as an ethnos which has a corresponding culture, created and handed down by it. At the present juncture the historical comparative method is the most suitable approach for the ethnographic and linguistic studies of culture. Looking at cultures spatially, the Soviet ethnographers distinguish economic and cultural areas, such as arctic, tropical, and so on. In addition to this, historical and cultural areas are specified, that is those areas which have a number of common cultural traits. Similarities of cultures of the peoples inhabiting such areas, as well as the differences with regard to outside peoples living in the neighbouring areas are conditioned by historical processes. It should be however stressed that the above defined concepts of "historical and culturalareas" are quite different and bear no resemblance to the so-called Kulturkreise or cultural cycles and so on, evolved by Western ethnographers. It is implied in the ethnogenic method that ethnography should include in a comparative manner also the archeological material as well as the cultures defined by the archeologists. Closer attention should also be paid to material contained in folk legends, myths, and stories, especially to those which refer to the origin of a given people. Also medieaval chronicles and histories should be taken into account, as well as the works of classical and medieaval literature, as all these ,may contain data which might be of value for ethnogenic studies. It is stressed that ethnogenic studies cannot satisfactorily develop without a substantial share of ethnography. Also language and its relation to culture may contain some valuable data which should be creatively developed in any work on ethnogeny. Since popular cultures are the subject matter of ethnographic studies, ethnography should therefore occupy an important place in the study of ethnogeny. THE THEORY OF MATRIARCHY IN THE WORK OF SOVIET ETHNOGRAPHERS AND ARCHEOLOGISTS by Jerzy K u l c zY ck i Chapters I and II. The first two chapters contain a discussion of serveral monographic papers by M. O. Koswen in which the eminent Soviet ethnographe:' deals with the problem of matriarchal order, and also a more systematic summary of his larger encyclopedic work: Matriarchy - The History oj the Problem {Moscow-Leningrad, 1948l. o Chapter III. In this chapter the writer undertakes his own interpretation of Koswen's views on the role of matriarchy, stressing from the outset that the problem itself still contains many controversial points and unsolved questions. First of all, there is no full evidence of the existence of such an institution among 'certa'in modern primitivepeoples, however low the level of their culture may be. And this somewhat undermines cur belief in its universality as a stage in the history of evolution of human society. But even if on the strengh of the above argument and the absence of factual evidence we would hesitate to accept the theory of the universaloccurrence of the matriarchal stage in the development of social institutions, even then we would arrive at conclusions which would be contrary to the position which certain Western schools of ethnology have reached, namely that the passing through the stageof clearly marked periods of the matripotestal order is a peculiarity and privilege of the so-called "lower races". To such a statement we would retort that matriarchal relics and survivals have been confirmed with the least doubt and uncertainty also among the highlycivilized races of the oldcontinent. It should be stressed that the theory of matriarchy, even if posed with certain reservatiions as to the absolute the universality of the matripotestal system of social organisation and its specific forms in concrete historicalcommunities, at the level of primitive ,communism, yet does not lose its fundamental epistemological and methodological validity nor its deep ideiclo~ical meaning. In the next section the writer argues that the analysis ofthe .matriarchal relicsand survivals, historical legendsand literary tales, folklore, irrefuted ethnographic fads -andarcheological evidence force the conclusion which can be formulated in the following way: at a given stage of historical development of the social organisation of almost all human societies there existed a very important stage in which the importance of women - granted ,a great diversity of kinship forms and their socialand economic settings - was infinitely greater than throughout the ltmg period of the subsequent depreciation and degradation of woman's status during the social order based on a patriarchal system, lasting in fact throughout the period of class systems. Thus the theory of matriarchy, if put, in accordance with our present limited knowledge of the subject, in a fashion which is only tentative, and relativistic, yet can become of .great value for the elucidation of the processes of social evolution. The kinship factor, whether based on primitive horde, on extended family, clan, sib, or any other structure, plays in these early stages 86" o �1363 1362 of development of primitive communities a much greater role than it does at later stages with more developed societies. Thus the kinship structure is closely connected here with the productive process, with relations in production, and its organisational superstructures. This has been recently aptly put by the Soviet ethnographer L I. Potiechin in these words: "The entire history of the collective system of primitive society is the history of the separation of productive relations from kinship rel,ations" 1. Hence the prablem: matriarchal organisation at certain stages of human evolution "patriarchy from the earliest beginnings" is the crucial questii:::nof the history of the early development of man. That these two antagonistic social theories have grown out of two different backgroundsand have different social motivation is obvious for a student of society. The theory of "patriarchy from the beginning of t,ime" tends to become a complete justification and tacit approval of the state of male dominance in social life, existing in fact in most class societies, 'as well as its moral sanction. At the same time the doctrine of patriarchy professes the acceptance and moral approval of the existing social and economic order; based on an "age-old" system 'of private ownership of the means of production, and the resulting privileged position of certain groups. Hence ihis doctrine has been professed throughout the great era of class ,system, beginning with Plato and Aristotle and ending with several modern systems of philosophy, subservient to those classes which are interested in the maintenance of the existing social order. The theory of primeval patriarchy is at the same timean expression of faith in absolute transcendental ,superiority of man over woman. This is its theoretical and ideological essence and that is why it is in its fundamental tenets unscientific, baffling the dialectic, evolutionary and historical problem contained here. On the other hand, the theory of the matriarchy "has been accepted by the revolutionary science of the proletariat" (Koswen), because it represents a theory which is based on an evolutionary and dialectical 'conception of the world. It brings forward the objective fact that a woman represents a fuU soci.al potential which can be realised according to a given social and economicsetting of human society. Such conditions in which femalepotential CJuld find its fuH social realisation have, in fact, already existed in the history of the human race, namely at a state of pre-class communistic society. At the present time such l Savietskaya Etnografia. 2. 1952. p. 11. full condition of the development of women and the social potential they represent are being created by modern 'Classless society under scientific socialism and communism. Chapter IV. In Chapter IV the writer discusses theproblem of origin of the matriarchy, taking, as a basis the work d the well - known Soviet archeologist, lP. P. Efimenko's Pervobytnoe Obschestvo (3rd Edition, 1953) and devotes his analysis to the fundamental changes which have taken place in the position of women ,in the course of history. In the first place the writerargues that in the 'early st~ges of the evoluti'ou of human society, when human 'beings relied for their wanciering existence on f o a d g a t h e r i n g a n d s i m p l e h u n t i n g there was hardly an economic foundation for the clearcut division of taskes between the sexes. Thus there was .no reason w!ly women should play a special or any more significant role in the social iife of a community at such a very primitive stage of development. On the contrary, it is most likely that men were the predominant element, bein.g superior to women in similar economic tasks, this being due to their greater physical strength and endurance. Under these very primitive 'conditions there was nothing that would make women stand out from the rest of the community. Such facts a,; childbirth and maternity mU'it have been accepted as a matter of course by these primitive endogamie human groups. Furthermore, such facts could not at these very early stages of human evolution give rise to any ideologicalor organisational superstructure which allots 1'0 womenfolk any special position, on account of their vital functions in society; after all, pr:::geny must havebeen often regarded as more of a liability than an asset at these very early stages of seminomadic existence. Moreover, the writer observes, within the then obtaining strong "animalistic individualism" the respective division of biological physical strength must have been a decisive factor determining the then prevailing gregarious relation between the sexes. This relation3hip we ("an ,imagine as something resembling the relations we are apt to observe tcday between male and female among the contemporary hominids, among whom the supremacy C'f males is the rule. It must be therefore assumed that it was at a somewhat later stage of social evolution, within the framework and under the protection of t h e d e v e lo p i n g f a o d g a t h e r i n g a n d h u n t i n g c o li e c t i vein this early and primitive community, that the position of w:·men underwent a fa-rreaching change. �1365 1364 Kaswen never formulated the problem of the a r i g i n of matriarchy. And there is nothing strange in this, since.he has seems to pr'Jfess the theory of "matriarchy from the beginning of time". According to Koswen it is very likely that already in the earliest human group " ... a woman rather than a man was a leader. Contrary to the prevailing view, it is the female and not the male that assumes the role of leader in the animal world"~. Yet it would be difficult to a'ccept that general statement without qualification. For the reconstruction of the respective position 'Of the sexes in most primitive human groups it is important in the first place to form a picture, however conjectural it may be of the actual conditions of existence of these groups, and in the second place to make comparisons betwe, ..n what must be regarded as the closest analogy of man, that is with the life of animals which are nearest to homo sapiens, that is the anthropOlids, among whom, in fact, we observe a decided preponderance of male specimens. What strikes us in the manner in which Koswen depids the early stage of mother-right 3 is the la'ck of sufficient emphasis on the epoch making role which the advanced hunting must have played in the process of the differentiation of woman, This method of highly organised hunting, associated with the seasonal migrations of the community and the laying out of camps, so characteristic of the early paleolithic pemod, must have been of vital importance in this respect. The important role of the economic factors, contained therein, has been duly stressed by Efimenko. In the Mousterian horde one can assume that woman at -least maintains a similar position to man. The growing needs, however, which become more and more complicated with the beginning of settled life must have worked towards the delimitation of men's and women's sphere of interest and work. The new tasks 'of women must have been manifested above all in the field connected with the collecting of food and various domestic activities such as the care of the dwelling, preparing of feod, and making of clothes (Pervobytnoye obschestvo, p. 247). This differentiation of the tasks, chiefly in the economic sphere, which obtained in the life of the early collective community was greatly increased in the Aurignacian-Solutrean period. Whereas men are now engaged in the task of obtaining food it is the woman that looks after the collective domestic arrangements (o p. c it. p. 400). In thi' \va~' the ć .j Otcherki istot'ii pervobytnoy kultury, MOS:OVi, 1953, p. 23. O periodyzac,ii pervobytno.v istorii. Sovietskaya Etnografia pp. 151-158. '" 3. 1952 basic economic foundations were laid for the subsequent raising Ol the female section of the primitive horde. Another set of factors, which affected the new social status of women - factors stressed equally by Efimenko and Koswen - were new forms of social organisation, which began to grow out of the changed economic position. The previous sub-division of the primitive horde into small, endogamic wandering groups did not provide a favourable condition in which thepositi':n {lf women could gain in importance. On the other hand, the new situation in which these groups began to unite and merge into large exogamic communities strengthened the social prestige of women. The conscious process of the transformation of primiHve promiscuity 'JT group marriage:> into exogamic, biologically justified matrilineal clan, must have led to a high ,socialstatus of women, and in some cases even might have brought about a cuU of "women clan leaders". (op. cit. p. 526). The fad of larger groupings of women in homesteads, their filiation to another clan; but, aboveall, the princi,ple of the patrilccal marriage, must have secured a higher positiron for a woman. The connection between "law" and the growing social status, of a woman, whichcould have already originated in an endogarnic family, could only have fully developed in a larger exogamic family group - was, therefore, correctly stressed by Bachofen. Apart from the arguments based on hypothetical reconstructionĘ of social relations further evidenc'e f.or the existence 'of matriarchal forms in the hunting stage of the paleolithic period is affJrded, according to Efimenko, by little female statuettes, dating from the Aurigna-,cian-Solutrean epoch. They are faily commonly found over the large area of the lold continent of Eurasia. Whatever interpretation we offer of the primary function and direct aim of these statuettes and similar symbolic female representation (for example, for magical purposes), the fact that woman, and for that matter most probably a woman-mother, becomes at a Icertain stage of social evolution one of the most important subjects of the rising imaginaryart points to the social interest taken in the question of maternity. Such an interest cou-ld have developed on-ly at a certain stage of the development of the community and its social organisation, when the human beings were able to gain some perspective towards their social system and exogamic groups for which, however, a certain increase of economic activity and equa-l spread of wellbeing among the then leading larger human collectives must have been a preliminary condition of that development. Thus, the conscious reaction of the primitive community towards the elementary social fact of procreation, a manifestation of which �1366 was pl'eserved in a concrete object of art, ca.n. also be regarded as an indication of the crystallization of a posItion ?~ the woman within a group - that of woman-mot~er ..This new PO~ltH~nof woman will in the course of time find its institutional expresslOn In the development of the principle of recJ.wning descent through mothers such as we have in matrilineal clans. The picture of hunting matriarchal conditions loses its sharpness in the Magdalenian period. The fact of the disappearance of the representations of woman Efimenko tries to explain by a number of caus~s, and among othe,r things by the fact that in certain areas <)~ EurasH:1 the beg.inning 'Ofa process 'can be noticed of the transformatlO~ of. the old settled clan communities of the Aurignacian-Solutrean penod mto more mobile hordes which are known from the Magdalenian epoch (op. dt. p. 518). Under such circumstances acertain weakening of woman's position could have taken place. But the la.ck o~ such representation may, according to Efimenko, be of only lmagl~ary chCl:'r~c:ter, and may be therefore,connected with ,the bone-made obJects assocIated w'Ttll certain regions. The representations of women mothers could, after, all, have been made out of wood. Also a sui .generis style. obtaining in the Eastern Magda:lenianart,could have Imposed symbolic meaning on ,the abstraot forms (op. cit. p. 527). Inany case the fact that female statuettes still occurred and were found, though sporadically, prove ·that the type of such representations has not altogether disappeared. '. . . In fact the totemic system and the matnarchal representatlOns are for Efimenko parallel and interlinking phenomena (op. cit. p. 526). When discussing the Aurignacian-Solutrean and Madgalenia~ p~nods Efimenko raises the problem why among certain m a s t p l' l m 1t i ve m a d e r n 'e a m m'U n i t i e s, like the Australian Aborigines, Bushmen, Veddas, and some others, we find a patr.ilocal, individual fa.mily. As he puts it: "it would be difficult to prove that they ever passed through the matria.rchal stage or are now on the way to it". (op. cit. p. 517). In their simple economy, based on food collecting and hunting, woman plays but a modest .role, while in the wandering existence she has often to turn herself into a transport force acting on behalf of man hunters (op. cit. p. 517). Efimenko once again confirms the general regulari.ty or historical development when he says that: "under the conditions of the wandering existence of hunters and food ga'theres ... the c h i e f m a t i vat i n g f a c t a l' which could work towards the alteration of the position of 'women was absent, 1367 namely the gradual adoption of the s e d e n t a r y m o d e a f l i v i n g by primitive horde". (op. cit. p. 392, 393, emph. by the present writer J. K.). In this problem, however, Koswen admits another possible explanation: (Otcherki, p. 117); to the present writer, however, it would seem that his thesis that the patriarchal system in Australia could have, originated under the influence of the colonising power is little convincing and cannot be maintained against the Australian position \vhere the matriarchy seemed never to have reached a state of full development. In conclusion, the factors can be briefly stated which affected adversely the march of women toward greater social prominence among the above-mentioned peoples. 1. The geophys,k"al substratum with a' warm or temperate climate, \vhich does not force people to adopt a sedentary made of life. 2. Absence of big game, and thus the lack of incentive to organise concerted hunting parties and to layout big camping-settlements managed by women, 3. In effect, we get small nomadic groups with a corresponding economic organisation, where Women are small scale food gatherers and transport agencies. What according to the writer is particularly striking in the case of the Australian aborigines is an excessively grown superstructure of various customary forms and practices as well a'S mental and emotional representations, aG contrasted Ito the completely primitive character of their economi'2 institutions. This would point to a rather long period and gradual process of stratification 'of this superstructure. It may aIs;) bean indication to their arrested development and omitting ofcertain stages of development. The centres of leading Aurignacian and Solutrean cultures must have developed under the influence of powerful externalstimuli. Favourable natural conditions must have been present for the development of large scale hunting, for the merging into larger hordes, as well as the establishment of permanent or temporary large settlements: therefore social conditions existed enhancing the social importance of women. In the Magdalenian culture the highly advanced hunting pursuits and the necessity of using winter shelters point also to a higher stage of social and economic system than we find among modern primitive peoples. And this leads us to a conclusion that women must have reached a fairly advanced stage, though perhaps not so high as the peoples associated with Aurignacian and Solutrean 'Civilisations. Hence the writer concludes not the factof matriarchy - as most bourgeois anthropologists hold - but, on the contrary, the supposed omission in the course of s:cial evolution of developed matrilineal and �1369 1368 matriarchal kinship can be regarded as that S? e c i f i.c f e a t u l' e of the people who have become arrested i n t h el r s a c 1 a l d e vel a pn the other hand the fact of going through under proper m e n t. O , .f . f th 't' e can d l lOns the .stage of matriarchv seems to be a mam estahon a r e g u l a l' i t Y a f d e vel J P m e n t. a f a 11 l e a d l n g p; 1 m 1= t i ve c u l t u l' e s. This last observatIOn agrees wIth Bachofen s can vi'ction that matriarchy was an essentially progessIve development at the time of its origin. L • .' • The early stage of s a i l c u l t i vat i a n based on the hoe \vhi.ch favored the process of permanent settlement of larger hu.man groups must have made women a very important factor of productl~n, and al~o must have at first greatly strengthened their soc.ial posItIon, that ]S as long as hunting remained the main preoccupatIon of men. But the socialconsequences of hoe cultivati.::m would undoubtedly work towar~ a further strengthening of the matriarchal system, towards c~sta~lisation of its more advanced forms, by connecting it inter ah~ ~th vegetation cults. But it woulą be incorrect to regard ~oe cultlvatlO.n (cf. Koswen, Otcherki, p. 117) as the. ~ecisive factor m. t~e genE:tic differentiation and shaping of the posItIOn of women. ThIS m ll~ading cultures must have t'aken rplace much earlier, probably already m the stage of large scale. organised hunting. Such is the writer's i.nterpretation of the present day. views .of the Soviet science as to the origin and meaning of matnarchy m the history of human evolution. . The actual stage of passing from the matrIarchal forms to the new system of p a t l' i a l' c h y has been extensively dealt wIth by Kosw.en. In this, Koswen relied on Engels. Thus, as a result of ~ar-re.ac~l.n.g economic and social changes which have taken place m prI~mtivl:' communities, a "histori'cal defeatof women took place on a 'World scale". . At this place the writer makes a digression touchmg a problem whi'ch, although to some extent a side issue, is nevertheless connected with the matriarchal question, that is the so-called pnblem of "A ~ az o n i s m". In this -respect, although for Koswen . th~ Bachofeman approach to this question is quite fantastic, yet in hIS Vle\\Twe do ot possess so far any more satisfactory and fully a:ceptable explanatIOn of this intricate problem (Matriarchy, p. 140~. . The various versions of the legend, tellmg about female .r~le ovel . Ie might be simply regarded as direct remlmscenses a eel't aln peop , . l ." of the matriarchal system. On the other hand, "the essentta verSIOn of this, legend which refers to a community composed exclu- r: sively of women - if we are to regard it as a reflection of social and political reality, though occurring only sporadically - suggests the conclusion that such female organisations could have come into being only during the periodof the formation of patriarchate. In support of this content~on it will be recolle:ted that in mythology such devebpments are depicted as coexistant with father-right; the "patriarchal" heroes fight the Amazons. Women's·response towards their starting exploitation by men, having an ideological backing in the still living matriarchal tradiHons, could have taken the shape of certain sporadically organised armed secessions, which could be regarded as the first manifestations of social movements parallel to the early revolts of patriarchal slaves. But it is also highly probable that in mythology such historical occurrences became greatly exaggerated, and that subsequently, when the patriarchal ide'ology became already a fully established social doctrine, they appeared to many as social curiosities. Hence the connecti:m between "the classical Amazonism" and the theory of matriarchy should, in the writer's opinion, be reduced to a mere manifestatioOn ofprevious traditionof the state of full feminine equality in public and domestic affairs. But even here the legends provide some argument for matriarchy. Then the writer discusses how with the establishment of the patriarchal system of kinship and social organisation a new era began in social relations of the sexes - an era of decisive supremacy of men establishing themselves at the expense of women's position. Beginning with that period and subsequently in the course of all later stages characterised by the system of private ownership and the class divisions, almost up to the present time, the isolated, individual household was the chief "sovereign" domain of woman's work. Female, social authority in all class system was limited for the most part to thatof mother of the individual family. On the other hand, throughout that era the exploitation of women, because of a decided supremacy of men, adopted different forms in different histori':ał societies, among other forms in treating women as saleable labour, and in organised prostitutiJn which met with the social approval of all class systems. Throughout the era when the productive forces '\\Tere based on p l' im i t i v e a g l' i c u l t u l' e, s t a c k b l' e e d i n g, a n d h a n d i c l' a f t s as well as in the then obtainig individualistic and c l a s s d e t e l' m in e d l' e l a t i a n s in production, despite all the local differences ann individual cases, the cooperation between men and women in the eco- �1370 1371 nomic, prdessional, and organisational sphere meant for women the ac:eptance of a secondary position. The next important change, on the largest historical scale, which affected the social position of women took place within the modern era of lage scale m e c h a n i s a t i a n a n d m a t a l' i s a t i a n of the productive forces. An entirely novel setting of productive forces caused a fundamental change in the mutual arrangement of the sexes. It is, therefore, really the same factor which both Koswen and Efimenko have already accepted as underlying the process of rise in importance of women and subsequently of matriarchal order in the Aurignacian-Solutrean period; and also the same which, as Engels has shown, was responsible fOl the decline of female imp:rtance with the ri.sing of the patriarchal system. As we know from the mutual correlative !00nnections between the productive forces 'and the relations in production we deduce certain "historical laws and regularities". But if we adopt larger historical perspectives the dialectical ,relativity of the above connection ba-eomes apparent. This :relativity is alsoshown in its essential manifestation, that is the dependence ,of the ,relations in production on the newly arising produdive forces in the case in question, the relations in production between the male and female sections. Engels already stressed the relative character of the chain of cause and effect, when he discussed the passage from the hunting to pasturing economy: "the same cause", he wrote, "which formerly secured to the woman influence at home, that is her limitation to the domestic affairs, has now secured male influence at home" 4. Similar causal relativity can be observed in further stages of development. The modern mechanisation and motorisation of the producHve forces expresses the advances ·in production, advances on the scale similar to that whi'ch hasalready taken place in the neolithic period with the passing from collecting and huntingeconomy to that h"sed en agriculture and stockbreeding. But whereas the former progE:ssive change ,in ,product-ion caused, amongother things, the downfall of the social position of women, modern progress in production has st:ł'rted a sharp rise in the social importance of women, "has brought about female victoryon a world scale". A similar position as far as social effects are concerned caused changes in the division of work. Sometime ago in the early hunting stage the progressing division of work between the sexes expressed itself in the strengthening of the position of women. On the other ·1 Origin of the Family, Polish Edition, Warsaw, 1948, p. 186. ~and under conditions of modern economic system the growth of the Importa~':e of women goes hand in hand with the rapid disappearance of t.he dIfferences of the. ,old division of work among the sexes, resultmg .from the mechamsed and the motorised character of modern produchon. It w~ll thus be seen that the basically different character of the productIve forces may impose directly adverse laws and re<1ularities of the concrete sh~ping of thecorresponding relations in pr~duction. In accordance :v:th the gene~al law of historical development stating t~at t.he newly nS1ng productIve forces are utilised by the old relations m product.ion, it followed that in c a p i t a l i s m, the new mechar.~se~ tools. and Implements should have at first resulted (as they in fact dId) l~ a~ mcreased exploitation of women already in the early phases of capItahsm. :Also the weaker physical constitution of women rendered them very sUl~able for wo:~ with machines and power engines in most technologl'cal and admmIstrative jobs. Incapitalism, however, on the whole,. pa,~allelly to the development ,of m:Jdern productive forces t?-e emancipation of women advanced. This was connected with the hbera~ ou~look of the rising bourgeoisie which at that time strove to €stabhsh I~self .as a new ruling class. This progressive tendency however wa.s mevltably hampered by various unprogressive tendencies and ~abIts of a class society. In thisconnection it must be mentioned that It :vas very significant of fascism ,to deny equal rights for women as fasCism means reaction not only as far as the cap-italist doctrine i~ {:oncerned, but also it tend.s to revivecertain aspects of older class structur.es, in this ~~se that of feudalism and its outlook and practice concernmg the pOSItion of women in society. It ~s. ~nly with modern revolutionary changes in social system, that dIvlslOn 'Jf work between men and women has disappeared and is now reduced to these l'imitations which are dictated by biology. Wom~n are takmg part, on a large scale, in social production. As a result of t?-lSthey have gained de jure and de facto a full social status. In .socialist countries, where the first stages towards a newer a a f m a d e r n c o 1.1 e c t i v i s m, based upon mo'torised production brces are bein<1 r:ah~ed - the theory and practi'c'eof equal rights and complete eman~ ClpatlOn for women has attained a full and consistent social state. We observe a distinct dependence of the social position of w::men on the type of the basic production forces. On the other hand the connection between the ,position of women and .t~'e basic type of the relatkms in production can be shown after a cntical analysis of the evolutionary interdependence of the productlV~ forces and the relations in production the disposal of a given SOCIety. �1373 1372 , osition which women had had in the early type ment The prom P', , used b the devdopment of the new of society dedined, thlS bemg ca d ,y l husbandry This had taken , f gricul ture an amma ' productlve forces, a a, 't that is in the period of the place in the early col~ect~vet c~;~~::thNe we.re already noticeable patriarchal system, th~ug a ad integration of the primitive collecthe first germs of th~ subsequ~nt es . hl'p and class relations foun'th rms of pnvate owners tivism, that lS e ge '. of the developed class society the ded ther~on, Durmg the entIre ebra . enond-rate one, Subsequently, 'l 't' f women has een a s ~ , the SOCla pOSllOn o , It of the me:hamsa'f took place as a resu the emancipatton a women . , f ,This was the pJsition 'f f the productlve orces, . tion and motonsa lon a l t' ,thouah at its lateststage, con, 'th' the era of class Te a tons, b d l' sbll Wl m , . , 'th' hich the forces of the ec me sisting of developed capltallsm \~l m wacl'on Full social equality for , re alrea dv ln oper L , oj class re l atlons wed' medern classless societies, women has only just appeare m , . f on the largest . h hanges in the posltIon a women· Consequently, t e c 'l t d 'th the transformations of the " l be also carre a e Wl . hlstoncal sca e can 'c relations The soclal degraf G'"ial and economl . . . fundamental tY'pes o· s ~ l ected with individuallstlc econ the wo econn h dation of women was a .' t l owned means of prcduction, w enomic relations, based on pn~a. e y ected in princ'iple, with f th' posltlon was conn , reas the growt h o . ell' h' h followed ,as an inevitableand thecollective pn::ductHln systehm, Wk.1Cadvances of productive forces, . . f the epoc rna In g final consequence a .' d 'ctl'on and new ~roductlVe relat1O'ns In 'pro u b t that the harmony e w~en Th t al relation between the sexes , es has been estabhshed. e mu u . forc , tegral part of these relations in productlOn, l!'. an In THE NEURI OF HERODOTUS by Kazimierz M a s z y ń sk i . d 'n fact the onlv valid source of our inThe most Important, an l . h I' d'l'n the VIth and Vth centh c'ent Neun w a lYe formation about e an l H d tus In addition to the name of , C· 'well known ero o ' , tunes B. ,lS, as IS G 'k h' t ' by the ree lS a r'an l , as well as the informatton I these peop e, g~ven h b't t' the remaining information transconcerning theIr place of a ~ a l~n, he three following points: mitted by him can be summans:d m t . Hal' to those of the Scythians, 1 The customs of the Neun were SIm d' to a wolf . ever Neur turned for a few ays m .'. 2. Once a ye~r y " x edition aganst the Scythlans, p 3. A generatlon before Da~~usBe the Neuri had to leave their C thus somewhere about 5 " ., e of some kind of reptile homeland because of the great mcreas . which Herodotus described by the word l' '>r"~' which means "a snake in general", and in the secondary sense "an adder", After a thorough examination of the above data it can be safely concluded that none of them preclude us from considering the Neuri as the ancestors of the ancient Slavs though, it is equally true, that non.e entitle us to a0:ept that fact conclusively), On the other hand, all the information given by Herodotus concerning the places of habitation of the Neuri can be succintly put into five points: 1. The Neuri lived northwards from the Scythians, the ploughmen, and like the latter they lived on the river Hypanis, that is the Bah, and to the west of Borystenes, that is the Dnieper, 2, The Neuriland was divided from the territories inhabited by the Scythians by a big lake, wherefrom the river Tyras, that is the Dniester, originated. 3, Northwards from the Ister, that is the (lower) Danube, inland "Scythia i.s enclosed" by the Agatyrs (wherefrom the river Maris, that is Morash flows, Herodotus IV, 48), then by the Neuri, anci afterwards next to then Androphagi, and finally Melanchlaini. ,I, A generation before Darius set out on his expedition the Neuri settled among the Budins. 5, The Scythians, withdrawing during the war with Darius, entered first the territory inhabited by the Malanchlaini, then that of the Androphagi, afterwards, ,reaching the land of the Neuri from where they came back, leaving the Agatyrs in peace. In summing up all that can be inferred from points 1., 2., 3., and 5. of Herodotus' transmission we are entitled to locate the contemporarv Neuri somewhere on the territories which today form the northe~'n Podole and Volhynia (or even perhaps the adjacent Kiev province), that is, as a matter of fact, where they are usually located, A thorough, manysided, and at the same time critical scrutiny of the information given under 4" confronted with the remaining data, and in particular with those given under 3" suggests the following interpretation: sometime earlier than a spell of the generationbefore Darius' expedition, that is about 550 B. C. the Neuri inhabited an unknown territory, unspecified by Herodotus except for his allusion to the empty places lying north of it and the plague of snakes or adders. From those territories the Neuri moved prior to 550 B. C, and came to live among or next to the Budins, who were a normadic tribe living somewhere in the forests covering the territories on the upper Don in the basin of the river Oka and the middle Volga. But here the,v stayed fer a short time, since' inthe time of Darius expedition, �1375 1374 and certamly during Herodotus' vis,it ,they ~ere already living on the territories to the west from the mIddle ~meper. , Europe: s,mce the history of ancient and medIaeval fnorth-eastern ' t'Dns m th' 'd us wl'th a number of instances a mlgra . e provl es f l . form of gradual or sudden, achieved by leaps, movements a peop es in one direction only, that is mainly from the East to th,e.West, therefore as far as the first point of the exodus of the Neufl IS concerned, as the most plausible we should accept the hypothesi~ th~t t?ey v.:ere ituated broadly speaking to the East from the terntones mha~>lted ~ the Budins, Thus, in th~ light of the above information, the mIgration of the Neuri would be mutatis mutandis similar to that of the Hungarians. TRIBAL MENTALITY AND GRAMMATICAL CATEGORIES (A study of the gender system in certain North American Indian . languages) by Tadeusz M i l e w s k i . d'lVlSlOn ',' . . g Wl·th the assumpt:l:on that the a f no uns. into Beglnnm 't h' h has ender classes reflects the mentality of the commum Y w lC . g I d them the writer has made a study of the gender sy~te~s ~f o ::e l:~ uages 'of certain North American Indian tribes (Koasatl, BIlOXI, . Tsimsh~an, Nass, Chinook, FOX' Chero~ee'd~~r;:~;~~~t~~~:te~Pdae~~i T k Tunica) He has a sol examme t;:: ~~::'developed system of the Yuchi lang~age (n:;r in Okl~h~: A) described in the work of Gunter agner, a U S St a t e, ., .,. . L ed by FI' Boas, y chi Handbook of American Indtan anguages,. '. ht P u t ill 1935-8 p, 293-384. In the Yuchi language ,there ar~ eIg f ar, '. . l' different one for pronommaI prefIxes a gender s~stems, th:t ;~fe~e:t one for the articles, 2. different for the t~: ~~~r~~e:~~a~~f:;~nt for the singular, 3. different in ~e rm~~~~:nj:~~~ and still different in the f~male langu~ge. In t:~d a e second more positions the first system IS always ,slmpler'd t (2X2X2=8). . d W et therefore a total of eIght gen er sys ems .. ~v~~~ch th: ~implest is that of the r~dic~te.:~~~;~~ ~~et~~trci~r;~ in the men's language and t,helmost e a ~:~;e~n these two extremes the singular of the women s a~guage, the remaining systems are cont:me~, 'b en to the rest of the worlo The opposition of a group,o co- n es~ a e since it occurs in is of, the greatest i;;:ort~~~e \~rtl~e o~~s~~~l:~;~rrb~ is further subdi~~~:~~~~~~;~e~s, a le~~'determined of the total of eight) into animate and inanimate sections, The latter group of inanimate objects is further differentiated, though even in a less decisive manner (in two systems against eight) into vertical objects, i, e. those whose vertical axis is longer than the horizontal, horizontal objects and the remainder of lifeless objects. Within the Yuchi tribe the most important line of division contrasts the older generation (that is older than the speaker) with the rest of the tribesmen, This distinction appears in various forms in six systems, Further distinctions within the group of tribesmen are made by reference to the sex of the speaker, and it is worthy of note that the classification of every sex group is always more detailed in the language of the opposite group than in its own language, Thus, in the men's language women are classified in greater detail, and so in the women's language are men, For each sex group its own group appears to be more uniform, and the opposite sex group much more differentiated in terms of the existing tribal and clan hierarchical order. In the systems for the singular in the male language the group of female relatives is differentiated, and among them, the female relatives. of an older generation than the speaker, whereas the male relatives are not differentiated from the group comprising all tribesman. On the other hand in the two systems used in the singular by women, we get a division of a group of tribesmen into male and female sections res'" pectively,the classification being more detailed within the male group than in that of the females. The female group is divided into two classes, of which the first consists of the relatives of the speaker belonging to the generation older than the speaker, and the second of the remaining women of the Yuchi tribe. On the other hand, the male group is divided into three classes, of which the highest consists of the relatives of the speaker belonging to the generation older than the speaker, the second is the remainder of the ,relatives, and the third the remaining males of the Yuchi tribe. It can therefore be seen that the principle of division according to sex plays a more important role in the female language than in the male, for the opposition between the male and female class is only clearly marked in the language of women, as well as the opposition between male relatives and female relatives, , The thus constructed picture of the world can be regarded as representative of the tribal mentality, as an outlook upon the clan and the community, which is essentially subjective, and which reflects its hierarchical order and the preponderance of women in society. Its cornerstone is the fundamental opposition between tribesmen and strangers, that is all those who are outside the tribe, Within the groups maImer (in four systems only out 87 �1376 1377 of tribesmen there is either the differentiation of all members of the old generation as the upper stratum, or else, which is even more frequent, the differentiation of one's own clan. Within the clan group males and females who are relatives of the older generation form the upper stratum. Thus, we get the hierarchical structure within which the relatives of the speaker, representing the older generation than the speaker, are looked upon as the most highly valued group. But t~e fact that the women in making a detailed classification of men, d1fferentiate their own ~elatives of the older generation, whereas men in making a detailed classification of women, fail to distinguish their own relatives, points to unequal treatment of the sexes, to the preponderance of women over men. Female ·relatives form a higher class in four systems, but male relatives only in· two, which might be regarded as a proof of the priority of the matriarchal system over the patriarchal. If, however, such an outlook is hierarchical, and if its evaluations of rank and order are contained within the tribe, clan, or the matriarchal system, it is ipso facto subjective. In fact, a number of criteria of division, including those which are most characteristic for the Yuchi language, are associated with the speaker and consequently undergo changes with the speaker. This, above all, is clearly marked in the contrasting -of the generation older than the speaker with the remaining individuals, as well as in the contrasting of the relatives of the speaker with the remaining section of tribesmen. In the centre of the world are older relatives, but, above all, older female relatives of the speaker, "my relatives" in reference to the speaker, which gives to his entire outlook a highly egocentric character. Moreover, the hypothesis that the Eastern BaIts may be the continuation of the mysterious Neuri, mentioned by Herodotus, becomes now more and more plausible in the light of the above discoveries. It would thus appear that' the Neuri, having bypassed the Polesie marshes from the South, settled on the fringes of the Dnieper and Wołga basin, where Casimir Buga localised their aboriginal habitat. It is highly probable that the differentiation of the Latvians took place as a consequence of neighbourly contacts with the Finns, whereas the anthropological changes of the Lithuanians were caused by the influence of their Slavonic neighbours. It should also be mentjjoned that the later investigations od V. Kiparsky {1952) brought linguistic evidence supporting the contention of an earlier shift of the predecessors of the Northern Great Russians from the Vistula basin to the Western Dvina and the Lake Ilmen region, perhaps before the Eastern BaIts were able to reach the shores of the Baltic. This would provide further evidence for Czekanowski's opinion that the Finns, mentioned by Ptolemaios, and identified by V. Kiparsky with the Lapps, should be located on the empty fringe dividing the Eastern Balts from the Western BaIts in the region of the Lower Niemen. Apparently, in their retreating movement from the South they were driven back there by the Eastern Ba1ts who were moving northwards, and later turning towards the Baltic. V. Kiparsky strongly opposes the attempts of J. M. Rozwadowski and T. Lehr-Spławiński who by means of toponomastic evidence have tried to find traces of the Finns on Polish land. SYNTHETIC SKETCHES OF V. K1PARSKY RETROSPECTIVE METHOD IN POLISH ETHNOGRAPHY (A contribution to the history of ethnographic thought in Poland) by Jan C z e k a n o w s ki by Józef G a j e k The synthetic summary of the views of the Finnish scholars on the problems of ethnogeny of the Ugro-Finnish and Baltic peoples, given by Valentine K~parsky (1939), is supplemented here by acommentary which is based on the results of Polishanthropological investigations (J. Czekanowski, 1938). In this way the distinct character of the oldest Lapp stratum has been made apparent. This stratum, perhaps reaching back to the middle paleolithic culture (the Solutrean epoch), and having Samoyed anthropological affinities, is quite distinct from the much younger Neolithic, Finnish stratum, having, as most recent anthropological investigations have shown, some affinities with the "Fatyanovo" culture of the Soviet archeologists. Eighty years ago a book was published by Tadeusz Woj <: i ec h o w s k i, Chrobacja: An Inquiry into Slavonic Antiquities, Cracow, 1873. The introduC'tory part of the work which was called by the author "The method of the investigation of Slavonic antiquities" forms a compact whole, embracing 117 pages of a small 8vo, and contains the gist of his very interesting methodological argument. Strangely enough, this book despite its originality and great scientific merits remained practically unnoticed. Throughout the eighty years which have elapsed since the date of its publication it was never properly· analysed, nor even competently reviewed, either by the historians or by ethnographers. Whatever its cause, the omission on the part of 87 �1378 the students of ethnography is signiUcant. In consequence, the name of Tadeusz Wojciechowski never entered into the history of ethnographic thought in Poland, while his work, so original, grown out of the native stock of thought, and in many respects pioneering as a contribution to historical ethnography, never exerted the influence which it ought to have done. It is not the place in this ,short address to analyse all the causes of this sad state of affairs, but it should perhaps be observed that Polish ethnography, submerged at that time in pointlesscollectioneering, without a proper theoretical guidance (for in the field of theory it was then only a faint reflection of the methodological contentions of West European ethnology), was perhaps, just as was the contemporary Western ethnography, not mature enough to put into practice theoretical tasks which at that time Wojciechowski was postulating in his pioneering essay On method. Despite the fact that Wojciechowski's programme remained in its fundamentals unfulfilled, yet it had some influence on the work of hi'storians of eminence, such as Piekosiński, Balzer, Potkański, Bujak, Abraham, ,and Dąbkowski. In their work one can clearly trace the echo of the r e t l' o g l' e s s i v e method, or, as it was called by Wojciechowski, r e vel' s e method. It is evidenced, aboveall, in the methodological principle of going down to ethnographical sources in any argument or reconstructive discourse on the origin of Polish culture. or the origin of the Polish nation and State, which, after all, is nothing else but the problem of ethnogeny, nowadays so much ,spoken about and occupying such an important place inany historical ethnographic analysis. What place seventy years ago took this quite original principle of the retrogressive historical study whose foundations are contained in the work of Jan Potocki,and Surowiecki, and which matured in Wojciechowski under the influence of contemporary works of Mi·· klo'sich and Pott, was perhaps most aptly summarised in the words by Stanisław Zakrzewski: "Chrabacja constituted in the history of our science an important step forward. It should be regretted that it was never completed, and it is also a great pity that even in the state in which it was presented to the Polish public it was never translated into any foreign language". (Historical Sketches, p. XX). It was in its own field a truly pioneering work, not only in Polish science, but also in world science. It extended the field of historical source and analysis, by adding to it new sources provided by ethnography. But it also taught us to look at them in a new and proper perspective, to interpret them more broadly and more correctly. But the battle has not been completely won, even today, for some students of history are still not prepared to accept fully the body of ethnographic sources. 1379 And itis because of that alone, not considering even other shortcomings, that we are likely to find much with which we must today disagree, and dismiss as errors in the work of such eminent historians of the older generations as Piekosiński, Bujak, and Potkański. CRYSTALLOlVIANCY by Ryszard G a n s i n i e c The Ladislas Prayerbook, dated about 1480, contains the only preserved treatise of crystallomancy written in Latin. This divination, known in the classical antiquity, is related to catoptromancy, hydromancy, and a number of other methods of revealing hidden knowledge by means of producing optical or acoustic hallucinations. It appeared in Europe in the XIVth century in a somewhat rudimentary form as a resultof the Renaissance, being influenced more by its Hellenistic than Arabic trend, and became more established in the second half of the XVthcentury. It was first mentioned in the writings .Of the Decretists and Moralists. About the middle of the XVth century we find crystallomancy in a technically fairly advanced stage, well established in the c'ourt of the Grand Duke of Bavaria, where the court physician J. Hartlieb compiled in 1456 an encyclopaedia of magic and divination. In the eighties of that century it wasaiready widespread among the nobilityand the intellectuals of Southern Germany, especially in Niirnberg. Apart from the legendary Faustus (in the works attributed to him we find several systems of crystal gazing), of particular importance are the statements of Paracelsus, who, none the less, was at that time the only scholar who tried to give a scientific explanation of the phenomena connected with crystallomancy. Earlier Arabic interpretations which were undisputedly its first rationalistic explanations, were not known to him. If today Paracelsus' theories possess for usa more historical value as interesting ideas and suggestions which can shed light upon his mind and the period in which he lived, which produced such ideas, it is due to the fact that Paracelsus took as his starting point unverified beliefs and popular stories which he assumed to have foundation in facts. Herein lies the cause of his failure of not being able to free himself from primitive animism and crude astrological schematism, which were then overwhelming, which by re-shuffling the cosmic forces and the hierarchical order, regarded the stars as their ultimate source emanating by means of radiation specific forces. The spiritual entities flaga, specified by Paracelsus, closely resemble similar entities known in the English crystal- �1331 lomancy, with which the German scholar must have been familiar. Moreover, Paracelsus also testifies to the fact that in his time, whereever he moved, crystallomancy became already developed into a popular practice. This is not shown clearly enough in the witchcraft court records, and the questioning of the judges and the extorted answers of the victims do not as a rule go outside the old-established canonical routine, holding that the devil, identified with the spiritus familiaris of the Renaissance, stands behind that divination. In France crystallomancy appeared late and only sporadically; the related divination methods such as lec.anomancy and catoptromancy were much more common, while the court astrology was,apart from the so-called geomancy, the dominating practice. The situation was different in England, where this divination was the first among European countries to be mentioned in literary works, suchas Robert de Brunne Handlyng Synne (1303) and in the Registrum Radulphi Baldock (1311). But divination must have been reduced there to an underground existence, since the earliest court records of 1467 mention crystallomancy as a popular country practice and quote some of its handbooks. England is the only country to have in its public libraries :nanuscripts from the XVth and XVlth centuries with actual divination practices, though, as a matter of fact, they do not differ much from similar practices known from Italy and Germany. Yet their elaborate legendary setting and the pr.ayers connected with them testify to their long previous history on the English territory. It is a fairy which is responsible for the augury, though, unlike the word itself, it is not derived from the popular Roman fata, (fate and fairy woman) but probably it is connected with the Celtic side (a fairy woman) who lived in the mounds and hills. In England, to a much greater extent than in other countries, crystallomancy gained popularity in political and scientific circles during the classical XVlth century. John Dee (1527-1608), the reputed scholar, became one of its patrons who from the study of optics turned to the crystals and became one of the leading practitioners in crystallomancy. Deeply convinced of the objective character of these visions, he set out on a journey paymg visits to the courts of influential European monarchs in order to put forward a political programme of world reform, but returned disappointed with poor results in his reformatory mission. He left 23 folios with crystallomantic records covering the period between 1581-1588, as well as some crystals which were said to have been used by him for his experiments. At the time when Dee was at the height of his fame, the judge Reginald Scot fought against divination, not only in the court but also in a very learned treatise on The Discoverie of Witchcraft (1584), which subsequently became a gospel of deism in England and also on the Continent, chiefly owing to the rationalistic explanations contained there. In the XVlth century crystallomancy reached the peak of its popularity. Afterwards it began to fade from public life and when the looking-glass replaced the rather expensive crystal it disappeared completely. Its revival again took place in England, where Francis Barrett in his Magus (1801) devoted some space to this type of divination. The Romantic Movement took up the subject which it found attractive and introduced it into literary works (Goethe, Hoffmann, Hebbel, Ludwig, and others). Science sought to explain the Old Tes.... tament oracle of urim and thummim in terms of crystallomancy, which accounted for the fact that it was regarded for some time as holy by the Roman Catholics. . A survey of information refen'ing European peoples closes the work. to crystallomancy among non- HOUSING AND MOVABLE PROPERTY ON THE ESTATES BELONGING TO THE POZNAŃ DIOCESE IN THE XVIIth AND XVIIlth CENTURIES by Walerian Sobisiak This is an essay ,in historical ethnography based on such material as records of inventories and inspections carried out on the estates belonging to the diocese of Poznań between 1604 and 1796. The writer collected carefully all the facts and details which, directlyor indirectly, refer to various items of material culture such as housing, including living qua·rters an.d all types of farm building, and the buildings for various industrial, processing, and trading :purposes. He is interested in the con<structional detail, material used for building, type of rOJfing, and interior furnishing of these buildings, in fact, every detail which could be found in the records. The writer makes here also a thorough study 6f agricultural tools and implements used in connection with soil cultivalUon and gardening and also preservation and processing of food and other farm produce (distilledes and breweries, grain mills, cloth mills etc.). Of special interest is his chapter on the inn, its material furnishing and social functions. Publications of this type are rare in Polish ethnography so it is to the writer's credit that the present study fills an important gap in this respect. It should be added that he does not treat his material �1382 1383 as scattered and not connected facts but tries wherever it is possible to project them against the type of then prevailing feudal economy and farming system, i. e· extensive and predominantly grain producing farming system. THE PROBLEM OF NAWSIE IN THE VILLAGE SETTLEMENT by Józef B u r s z t a In the first place, the writer tries to give an answer to the question of what nawsie is; having done this, he is concerned with its historyand place in the pattern of village settlement. The role of nawsie in the village settlement has not yet been satisfactorily explained in the Polish scientific literature. Until not long ago only scattered notices about it could be found. Nor does the work of Docent J. Gerlach provide a satisfactory explanation as to the meaning and place of nawsie in the early mode of village settlement,since his method' is confined to historical and juridical approach. Yet nawsie is a broader problem which can only be solved by combining two lines of research, which are usually applied in the study of the rural settlement, that is the historicaland the geographical approach. The writer decided to adopt that combined method. Passing now to the discussion of the main types of village in Poland and their spatial lay-out, the writer has noticed that nawsie appears regularly in certa,in types of compact villages (which he enumerates), that it m a y appear in certain less densely built villages (like those built along main roads or along several roads), but, as a rule, it never occurs in scattered settlements. As an element of settlement nawsie is of medieavalorigin and is determined by the then prevailing methods of agricultural husbandry and the mode of land utilization. As to the position of nawsie in the spatial lay-out of the village settlement, the writer has discovered that nawsie consisted equally of the ,central village square as well as of the long space along the settlement's highway; and also that the nawsie constituted the village common grounds, not so much onaccount of the type of the soil found there as some have maintained, but because of its position within the village lay-out, and because of the role it played in the life of the community. Nawsie in medieaval Poland was also known under the name wqgrody, which form however was found exclusively in Mazowsze. It was widespread in Southern Poland, also in Bohemia (where it appeared under a similar name, nawes), Silesia, Brandenburg, and Pomerania (where it was 'known as Anger or A'Ue). In Chapter V the writer discusses the historical developmen t of nawsie as a form of communal ownership. He describes cases of appropriation of nawsie by the bailiffs and the landlords and the opposition of the villagers defending themselves against such an action. It appears that despite various attempts atappropriation of its parts, the nawsie remained on Polish lands the common property of the community until recent times. The position was different in Silesiaand in Germany, where nawsie were annexed by landlords and became their exclusive property. Next, the writer gives an account of some interesting cases of the colonisation of nawsie. Thus he shows that from the earliest time the poorer sections of the village population (the landless peasants and labourers) were a'c'commodated on the nawsie. We know from early documents referring to land settlement that bailiffs had the right to settle there their craftmen and labourers. Later on, with the progressing impoverishment of the villages, the landless proletariat as a rule settled there. In certain provinces, as in Lower Silesia, in central Galicia, special weavers' settlements were f,ounded in the nawsie. In the vicinity of industrial centres nawsie grouped workers who every day journeyed to their factories. The latter nawsie settlements soonacquired the character of urban settlements, whereas the remaining part of the village never changed its ruralcharacter. Nawsie thus played this singular role that it made possible the flow of the rural population and its settlement within a looality without profoundly altering its original topographical character. Finally, the writer gives an example of the role of nawsie in modern settlement, describing the case of the village Grodzisko in the district of Łańcut. Nawsie there has all the typical features, that is the position along the village highway, the character of its population originally formed from the village poor and craftsmen providing services to. the entire village - out of which subsequently a small town developed. The writer shows how the empoverished village population settled there during the period of class differentiation of the villages. It appears that apart from the nawsie the. village peripheries were the only places where the poor settled. Thus the social fact of class differentiation of the village population finds also its reflection in the spatial categories. �138i 1385 SMALL TOWNS IN THE DISTRICT OF OPOCZNO, CENTRAL POLAND, IN THE PAST by J. P. Dekowski The present work is devoted to the study of life in the past in small towns in the district of Opoczno in Central Poland. It is based on historical rec'ords, although the wl'iter stresses that the archive material he had at his disposal was scanty and incomplete, this being chiefly due to dev,astations caused by several wars in the past but above all the two last world wars. In describing the social and economic institutions of such small towns, beginning with the XVIth century, the writer stresses the.ir predominantly agricultural character. Despite the fact that a certam number ofcraftsmen and traders lived in these towns agricultural interests predominated and the great majority of the population wa'S engaged in the cultivation o£ the soil. A t)"pical town household had many features of the country farm. Thus, in addiHon to the home, it had its barn, byre, pig-sty, stable, cart and wagon shed, woodshed, granary, and in some cases its own distillery, mangłe, and some craft workshops. Next the writer discusses the outside appearance 'of a house in these towns; built of wood, its construction, roof cover, number of rooms with the richer and poorer peo{Yle,as well as the manner ,in which the interior of the house was furnished are described. The writer was able to find some interesting material referring to the dress""Of the inhabitants of these little towns. Dress was on the whole elaborate, rich, and ornamental, using, in addition to ,the locally made materials, a fair number of costly imported materials. In the XVIIIth century imported material predominated both in men',s and women's dress. In 'conclusion the writer stresses that the study of the form of life in these small towns is important a'lso for the students of the countryside as much that happened there directly affected the subsequent development and the status of the country people and their culture which to a great extent developed under the influence of these urban patterns. PATRYJA" " A NOTE ON SOME METHODS OF PASSING NEWS OVER DISTANCE by Wojciech H e j n o s z Starting with an assumption that sometimes even a slight det.ail noted may be of importance in ethnographic research, the ",;riter ! .1 .,I .j reports on his findings concerning the passing of news over distance in former times. Though his information is not complete, yet the subject, despite its obvious importance, has received little attention in Polish ethnography. One way of passing information over distance is by means of beacon fires, lit on hills, though detailed information is lacking on how this is done. The writer succeeded in collecting some information on the subject. Thus, his attention was drawn to the fact that, in certain areas, as e. g. in Grodzisko, the district of Łańcut, certain hills are known under the name pa.tryja. This word seems to be etymologically connected with tłie !Polish word patrzeć - to look at, watch, thus suggesting some ,connection between the names of hills and signalling arrangements i!1 the past. This hypothesis finds a further confirmation in the dictionary definition of the word patry ja, which is associated there with surveying beacons. It is obvious, however, that the surveying is of modern origin, whereas the word patry ja refers to a much older period. Similar signallingarrangements by means ,of beacon fi'H~Shave been reported from Switzerland, where they still seem to live in oral tradition. THE FOREST BADGE IN THE IŁŻA DISTRICT, THE PROVINCE OF KIELCE by Zygmunt K o l a n k a w s k i Primitive forest beekeeping, as a form of simple natural husbandry was widespread in ancient Poland. Information concerning it can be found in a number of early historical records, beginning with the oldest known record coming from Ibrahim ibn Jacob and dating from the second half of the Xth century. The owners of the barcie, that is the forest bee-hives, marked their property with special signs or badges, consisting of cuts made with an axe on the trunk of the tree where the bee-hive was. The signs were similar to those with which farm animals were marked, as well ,as the houses, fishing tackle, potteryand so forth. The study of the bee-hive badges from the Kurpie Forest in Mazowsze made by L. Krzywicki in 1892 showed that they were of great antiquity, some of them reaching back as far as the period of community ownership. The investigations by B. Namysłowski carried out between 1925 and 1929 convinced him that the ancient property badges have become the foundation for the heraldic ensigns of the knights of the feudal period. �1386 it' I 1387 The collection of bee-hive badges described in the present article comes from the Iłża district. the area of Central Poland (the Province of Kielce), where such antiquities were so far not known. It should, however, be added that this district has a developed folk-pottery production with rich ornamental designs. The analysis of the forest bee-hive badges, which in our case date from the end of the XVIIth century, fully confirmed the results previously obtained by L. Krzywicki, thus making possible the stating of the similarity in the form of badges according to the clan bonds of their owners. The examination of the records of the inspection made in the Iłża estate in 1789, containing "The Specification of the bee-hives in the Iłża forests" allows us to state that there existed at that time interesting connections between the rather primitive forest bee-hiving and its higher form the cottage bee-hiving. Thus beekeeping husbandry was practised at that time in 27 villages, whereas forest bee-hives in 11 villages, of which 9 villages were inhabited both by forest beekeepers and cottage beekeepers. The total number of bee-hives was 270, of those in the forests 419. In the villages jointly inhabited by two groups of beekeepers there were 130 bee-hives. There were 55 forest beekeepers and 72 cottage beekeepers. The identity of names was established in 7 cases, uncertain in 7 cases. The latter group owned between them 91 forest and 46 cottage hives. Finally, the tables of "specification" which have now been published enabled the writer to correct one mistake made by B. Namysłowski who was convinced that the forest badges had exclusively linear decorative motifs, this being accounted for by the f,act that they came from cuts made with an axe. Our table of "specification" makes it now quite clear that wavy lines appear also in the bee-hive badges. THE FOREST BADGE FROM THE AREA OF WYSZKÓW by Józef B u r s z t a The writer adds 62 new forest badges from the Wyszków forest, situated at the confluence of the rivers Bug and Narew. Only a small r.umber of these discerning emblems, associated with forest beehives, have been known so far. The new specimens come from 1650, i. e. from the year the inspection of the forest was carried out. The records are now in the Archives of the Polish Ethnographical Society, and come from the collection of the well-known Polish ethnographer, the late Jan Witort. Analysing the above forest badges, the writer briefly discusses three pr8blems: that of their migin, morphology, and function. In line with L. Krzywicki's and B. Namysłowski's theories, he stresses their practical and polyphyletic origin. Being at first clan emblems, they became In the course of time ordinary discerning badges, used when the forest property had to by marked, whether it was the area of a' "full forest", "half-forest" or only a "bee-hive section of the forest". Comparing the Wyszków badges with other emblems known from different forests, the writer stresses the fact that some of them differ in their morphology, Some of the Wyszków badges seem to be much more elaborate (e. g. badges Nos. 29, 48, 26). The writer is of the opinion that the forest badges must have been simple at first, and such are, as a matter of fact, the oldest so far known badges from the XVIth century, quoted by st. Kutrzeba. Then, they tend to develop towards much greater complexity in form. This complexity is the result of the subdivision of the bigger forest areas into smaller units or even of the sale or transfer of the smallest units (bee-hive sections) in which process additional discerning signs had to be added. Hence the greater complexity of the badge, the longer and more complex the history of a particul,ar forest unit. Some morphological features of the badges point to the strong influence of Christianity and church culture, though the possibility of the personal influence of a particular scribe should also not be left out of account. SHEEPOWNERS' COURTS IN WESTERN FOLAND AT THE END OF THE XVIIIth CENTURY by Bohdan B a r a n a w s k i The problem of village jurisdiction in old Poland contains still many unsolved questions. Among such problems, very little is known about the methods of administering justice by certain occupational groups such as bee-keepers, raftsmen, or sheepowners. The specific conditions of life and work' of their members have undoubtedly accounted for the fact that almost until the end of the XVIIIth century they preserved a measure of professional and local autonomy, one of the chief manifestations of this being the power of administering justice within their respective professionalor trade groupS. As. however, most of such legal courts had not literate scribes on them we have, unfortunately, little trace of their sometimes lively activitie;. One such occupational group which preserved a meaSUl'e of independence in settling its own legal disputes, though limited strictly to professional matters, was that of the sheepowners wh8 f8rmed such a professional body. Unfortunately very little material exists which could shed light on their activities. So far. only one transaction �1389 1388 or the sheepowners' court has been published, namely one which sat in the village of Czewujewo, near Żnin in WesteIn Poland, in the year 1693 in order to hear the case of two shepherds accused of stealing sheep. We also possess some fragmentary notes taken from the orders issued to the Pomeranian villagers forbidding them to hold sheepowners' courts. Finally the writer refers to the document found in the State Archives in Łódź, containing the minutiae of the sentence passed by the sheepowners' court whi;:h sat in Western Poland in the year 1787. Thus, the sheepowners' court met in the village of Chrośnica, near Zbąszyń. It was composed of four sheepowners from the neighbouring villages and sat with the object of trying the case of sheep stealing by a few shepherd's assistants. The accused were found guilty and the sentence passed involved the payment of high money fines to be handed to the local landlord and parish church as well as to the court. The sentence also involved the disqualification of a few shepherds \",ho by virtue of the decision of the court were deemed unworthy t0 continue in their profession. Despite the sentence the rather involved matter as to how the indemnification was to be paid remained i~. suspension and was not finally settled until 1794. The text of the pronouncement of the Court, published in the present article, deserves special attention on account of its rich factual material. SHEEPOWNERS' COURT AT PŁOCK, MASOVIA (End of 18th Century) by Zygmunt K a l a n k a w s k i In the General Archives of Ancient Documents in Warsaw there are among the municipal registers of the city of Płock some interesting legal records concerning the organisation of the so-called Sheepowners' Courts. They originate from the period of Poland's partition and refer to the lawsuit of Walenty Szymański, a shepherd in the royal domains of Biała and Maszewo which were at that time taken on lease by Jakub Miszewski, master of the hunt at Przasnysz ana. administrated by Józef Chiemliński. The above mentioned were indicted by Walenty Szymański for refusing to hand over to him the confiscated sheep and convoking a lawless Sheepowners' Court theaction of which did him much harm. But the feudal tenants shrewdly turned to their advantage the homeruled institution of the Sheepowners' Court as an instrument of repression against Szymański, though the -court really ought to have done justice to him. Thus on 17-th October 1789 the sentence was passed. Unfortunately w~ do not know its wording, but it was said by the noblemen to be ,,~l11ld".Szymański, however, in his appeal of March 14th 179~ complallled that the Court had been lawless and the sentence unJUSt. We become acquainted with the beginning of the lawsuit from th" documents Nos .. 1 and 4 - quoted herecomplete, the further thre~ (Nos. 2, 3, 5) belllg less important, only in notes. SOME CASE STUDIES OF THE SHEEPOWNERS' COURT ACTIVITY IN THE XVIIth AND XVIIIth CENTURIES i by Ad3m K a l e t k a ł This ~rticle should be read jointly with the study by Prof B Baranowskl on the Sheepowners' Courts in Western Poland at 'th~ end the XV!IIth cen!ury, {p. 538. English Summary p. 1387) which proVIdes a WIder settmg out of the legal activities of such professional grou~s. Here two ca~es of the sitting of sheepowners' courts are descnbe~. on the basIs of unpublished historical records which the wnter dIscovered and utilized in the present study. 1 PEASANT SAW-MILLS IN THE ŻYWIEC REGION IN THE XVIIth AND XVIIIth CENTURIES l 'l ł. .,\ ot by Józef B l' a d a The .area of Żywiec Beskid, like the entire ridge of the Carpathian mountams, was formerly covered with compact groups of primeval fo~est - the natural riches of that hilly country. Beginning with the mIddle of t~e X~th c.entury, forestry products, and timber in particular, steadIly gamed m economic importance, and with the establish~1ent of the system of estate farming, occupied a paramount place .~; the exports of th.at region. Timber was sent by water to Cracow, hIch was for ŻYWIec the nearest marketing centre. With the development of the timber trade not only unshaped timber was exported but also squared or dressed pieces of wood. The first information about the ~e~hanical shaping of timber in local saw-mills dates back to the begmm~g of the XVIth century. A hundred years later there were 8 such tImber mills in the area of Żywiec which cut shaped t~m.ber. ~nventories of ~a~d property, made in the years 1667 and 1112, registered also a SImIlar number of industrial establishments. �1390 1391 The construction of the saw-mill was very simple: the basic buildmg material was wood, of which almost all the parts of the machinery \-vere made (apart from a few most indispensable parts and fixtures which were made of iron). The Żywiec saw-mills were two-storied; in the lower, ground level, part of the barn, built of thick logs, there were wheels and rollers which transmitted the water power to the sawing machinery proper, placed on the floor above. The construction of the Żywiec saw-mills was at that time more primitive in comparison with those of Podhale. The drawings included in the text (constituting an attempt at reconstruction on the basis of their descriptions contained in the sources in the middle of the XVIIth and XVIIIth centuries) and the explanations contained in the tC'xt, fully account for the' above differences in the constructional level. ~. COUNTRY MILLS IN WESTERN KUJAWY FROM THE XVIth CENTURY UP TO THE PRESENT TIME by Czesław Ł u c z a k The earliest record mentioning the existence of water-mills in Western Kujawy come fTom the XIIIth century, whereas wind-mills are for the first time recorded as late as the XVlth century. All mills were at that time and also later owned by the King, the Church, and by big landowners, who settled millers in them who were mostly recruited from the peasants. The status of the miller and his duties towards the owner of the mill differed, though in most cases he was obliged to pay rent, either in kind (grain) or in cash. In addition to this, the tenant had to make other contributions to the landlord (e. g. feeding a certain number of pigs, giving technical help to other establishments run by the estate and so forth). Between 1760 and 1773 most contributions in kind were commuted into money rents, this being connected with the general commercialisation of economy. Broadly speaking, such conditions lasted in the village milling industry till about the middle of the nineteenth century. After 1823 during the regulation of the land problem there were lew cases of agreements made between the millers and the landlords, by virtue of which former peasants acquired the right of ownership of wind-mills, for which however they paid. In this way the first peasant owned wind-mills in Kujawy came into existence after 1823, though, in fact, there were only a few of them until 1845--1851, when they increased substantially. This was largely due to the bill of February 9th, 1849, providing that every owner or '1 manager of an industrial establishment should have full professional qualifications. In consequence, big landowners faced the necessity of undergoing professional examination. Aftera few years of unsuccessful negotiations with the Prussian authorities who were adamant on this point and would not agree to any compromising solution, the general selling out of the water- and wind-mills to the peasants began. In cQn-. sequence, the state of peasant ownership in the village mills greatly increased, reaching its peak between 1870 and 1890. In the same period, however, the steadily progressing capitalisation in the industry began to threaten the establishments which were technically less developed. The village mills and wind-mills were overwhelmed in the uneven struggle and had to yield to technically better equipped urban milling plants. From that time the number of mills in the country steadily diminished. Among various milling establishments known in Western Kujawy, which were either driven by human muscular power (hand-mills), animal power, or wind- and water-power, the most common were wind-mills. On the other hand the technically most advanced of all were water-mills. They had both undershot wheels and also those in which the water was shot over the top of the wheel setting it in motion in this way. The writer then proceeds to discuss the technical equipment of these mills, describing their mechanism, and paying special attention to the ethnographic nomenclature of various parts of their machinery. It appears that, with regard to technical advancement, not much progress was attained until 1772, even that being mostly minor improvements often introduced by local millers. The Industrial Revolution of the XIXth century with its stupendous technical advances hardly touched the milling industry on the territory under investigation. Thus, for instance, no steam-engine was introduced during the XIXth century into the milling industry in the Kujawy region. The greatest change throughout this period consisted in the building of a few Dutch wind-mills. The changes which were made in the machinery of water- and wind-mills were only minor technical improvements (e. g. certain wooden parts were replaced by metal, silk bolters were introduced in the place of linen ones, the apparatus for turning wind-mills were pedected etc.). The first steam or motor mills appeared in the Kujawy villages in the period between 1918 and 1939 but they were due to urban initiation or that of the big landowners rather than that of the local people. The village milling industry which in the feudal ,period was represented by a fair number of water-, animal-, and wind-operated mills suffered many setbacks of depression already at the beginning of the 88 �1393 1392 CLOTH PRINTING IN SILESIA capitalist era. This was chiefly due to the technical backwardness of the village mills which could not compete with the urban power mills, where many technical appliances were introduced. The further development of capitalism even more aggravated the position, since modern and efficient milling establishments came into being in the towns, representing landowners' or commercial capital, and these have practically ousted the old type of peasant owned mill. Nowadays, water-mills in the Kujawy region exist no more, and of a small number of wind-mills still active 80% are engaged in roughgrinding corn solely for the use of the local population. by Leon M a l i c k i LAND MEASURES AT URZĘDÓW by Michał Pęk alsk i Among many interesting relics of olden times are the local names of the old measures of land, which can still be found occasionally in some parts of Poland. They can still be found in the country town of Urzędów, and the local population uses them yet in everyday life. It should he stressed 'that although the same names are usedin every suburb of the town they do not denote the ,same area of land. This should beaccounted for by the fact that, although the original łany (Early English h i d e, p l a u g h l a n d) were of the same width, their length differed from 3-8 kilometres. It is possible that sad events areassociated with the origin of the land measures at Urzędów. According to local traditions, confirmed by the records contained in municipal books, the "black death" visited Urzędów in the XVIIth century and ravaged with such force that few people remained alive in the town. The surviving inhabitants and new settlers took possession ofthe deserted land which they divided in such a way that every strip of land allotted, though it was as a rule of the same width, could be of different length, since the latter was fixed by the boundary of the neighbouring village. Hence, the position was such that, though the names remained the same, the actual plots differed in size considerably. As for instance a łan ,hide, ploughland) at the Ranków suburbamounted to 48 morgi, in Terrczyn it was 64. The most characteristic names are: pólzagonki, zagonki, półćwiartki (pućwiartki), kiełbasy, and półłanki (pułanki), all signifying differen t land measures. ' "I <t :,,','1; ł' The writer stresses the antiquity of the popular technique of cloth printing which came from the East and developed in the Middle Ages in Germany, and later in the Netherlands and in England. They became the centres which improved the technique of cloth printing and developed new ornamental patterns which later played an important role in the history of these textiles. Then the writer describes briefly the oldest techniques of cloth printing by means of matrices (carved wood blocks). By this means the pattern was printed directly on the material. S.ince the. XVI~th cent~ry a new improved technique was introduced whlCh cons1sted m covermg the block with a coating of wax and afterwards stamping the waxed design on the fabric, dyeing it, and afterwards removing the wax. The latter technique became very widespread in Europe. The writer then describes briefly the cloth printing centres which originated in small Silesian towns such as: Cieszyn, Jabłonków,. Koźle, Racibórz, Leśnica, pow. Strzelce Opolskie, Biała, pow. Prudmk, and Siemianowice pow. Stalinogród (formerly Katowice), Most!Ofthem were as late as the second half of the XIXih century stiB printing cloth fa: the countryside of which peasants' skirts, aprons, shawls, and tablecloths were made. The writer gives the characteristic features of each centre in so far as material is available. A number of the matrices from the above mentioned printing centres are now preserved in the regional museums in Bytom, Cieszyn, Bielsko Gliwice, Opole, and Racibórz. The~ the writer gives descriptions of the wooden printing matrices which are mostly rectangular in shape or often with a square fr~me and for side motifs take a straight line, and often also a curved lme. Older matrices have the ornamental motifs carved in the wood, on more modern ones they consist of metal bars and pins, ,:ery neatly fixed. Combined motifs, consisting both of carvings and pms are frequent. The most frequent ornamental motifs are small spots or la~ge ones arranged in a strip, flowers, bouquets, large flowers, flowermg twigs and climbing intertwining plants. Less freq~ent1y met. are geo, metrical ornaments or geometrical and plant des1gns combmed. Th~ similarity of certain motifs with embroidery design is striking, The writer goes on to describe the processes of dyeing and printing of cotton fabric practised in the years 1868-79 in Siemi~nowic~ whiel: still retained its old and primitive character, that 1S 1t conSIsted 01 direct printing of the cotton fabric. However the majority of cotton 88' �1394 1395 printers in Upper Silesia had already adopted an improved technique, resembling that of batik. The article is illustrated with 5 photographs and 21 reprints showing ornamental motifs of Silesian matrices. hired for a meagre payment, who either supplied their own transport or looked after carts and horses provided by somebody else, and who had also to perform various minor services. The latter were known as the nagończy . . . Under such circumstances many a kupiec or nagonczy lost hIS small savings and often his health, while only a few succeeded in gaining their economic independence. More ofte~, ~fter a fe.w years of co-operation with the rich gazdas, they fell vIctIm to theIr usury and returned to their original position of poor peasant. On the other hand, gazdas, as a rule, enriched themselves, ado~ting a new way of living which found its expression in better housmg, a new style of dressing. and living which made them different from the rest of the villagers. It should be added that most' gazdas came from the Slovak part of Orava whereas the Oravian villages inhabited by the Polish population ~upplied mainly the poorer dealers and their attendar:ts: In order to avoid competition the linen dealers from Orava dlvlded Hungary into separate spheres of influence. Thus, for instance, t~e linen dealers from Bobrowa used to sell their linen in Bachka and m Slavonia, the dealers from Zubrohlava went with their goods to Transylvania, at that time known as Siebenbiirgen, and the dealers from Osada to the country near Zagreb. In the second half of the XIXth century the number of Orava linen dealers rose to 800. In 1884 they decided to found their own trade association, which engaged a certain number of wea~ing specialists· from Bohemia who taught the people ·of Orava Improved methods of linen making. A similar improvement in the methods of dyeing and mangling took place. In 1890 the Hungarian Govern~ent forbade all dealing in Hnen except by those who were professlOnal merchants. This naturally undermined the existence of the old Orava płócienniki thus forcing the country for many years into a state of economic setback. THE LINEN DEALERS OF ORAVA by Marian Ga t k iew i cz The .people .of Upper Orava were traditionally engaged in linen p~oductlOn, WhICh they used partly for the satisfaction of their own needs and partly for the payment of the dues which under feudalism t~ey owed. to the castle overlords, to whom they were compelled to gIveone mnth of their crop of flax and hemp. In the second half of the XVlIIth century certain Orava peasants were known to obtain marketable SUfl~l':lseswhich they transported and sold in Hungary, under whose polItIcal rule they were at that time. During the reign of Maria Theresa there must have been quite a number of these linen dealers (called płócienni ki), sine!e a special patent guaranted theiT Iright to pursue the linen trade. . The writer then describes the means of transport used by these lmen dealers; at first they carried their goods on their backs, but la~er they began to use carts as a means of transport. About the mI~dle of the XVlIIth century, when they succeeded in extending t~eIr markets over the entire territory of Hungary, they also bought lmen over a much wider area, not only in Orava but also in the neighbouring Galician vmages, and especially in the markets in Czar~lY.Dunajec ~nd Rabka .. Having dyed and mangled the linen they sold It m more dIstant provInces of the country. . The. collection of such large quantities of linen, its dyeing and proc~ssmg, naturally required a large capital outlay which only certam dealers could mobilise. Under the circumstances social and e~o~~mic clea.vages became inevitably more and more ~ronounced, dIvIdmg the rIcher linen dealers (called gazda) who were able to buy large stocks of goods from poorer dealers (kupcy). The latter had to accept a subordinate position in relation to the powerful gazdas and agree to the terms imposed on them, limiting their role to the distribution of goods which they took in smaller quantities to various local markets where the linen could be sold. But here the chain of exploitation did not end, for the kupcy, though they were themselves at the ~ercy of the powerful gazdas, became themselves exploiters, even perhaps more ruthless, of their subordinates, that is labourers TIlE LINEN INDUSTRY AND TRADE IN CHOCHOŁOW by Marian G a t k i e w i c z 1 i The writer describes the Ic'Ottage linen industry and trade which existed into the XIXthcentury in the mountain vmag~ of Chochołów, situated in the foothills of the WesteTn Tatras. T.he lmen. makers, called knapowie, produced on their cottage looms lmen .whlch t~ey sold in the neighbouring markets, chiefly in Czarny DunaJe~. A fal~ly laTge quantity of linen was sold in HungaTy, or in the nelghbourmg �1396 1397 province of Orava, where it was dyed and processed. In return knapowie, knJwn also as plócienniki, brought a number ofarticles from Orava (chiefly consumption goods such as leather, boots, some clothing, and earthenware pots) which they sold at a profit in their own and the neighbouring villages. Some produce, such as, for instance, eggs, bought in Orava from special women eggdealers (called woj'C'arki) were taken as far as Cracow. It is thus interesting to note how long and often complicated were these pea:sant trade routes, although as a rule their means of transport was very simple and limited. INFORMATION P. P. P. P. P. P. P. P. P. P. P p' p' p' P· ON PEASANT DRESS IN OLD TAILOR'S GUILD BOOKS by Adam Gl ap a The writer reports that when researching in the archives in connection with preparing a volume for the collection "Atlas of Peasant Costumes" he came across a few old tailor's guild books from the XVIth to XVIIIth centuries which contained valuable information concerning the old peasant costumology and also threw light upon the factors influencing the peasant dress in former times. Among other data, the writer found in these books technical designs and details of the cut, explaining the manner of making tents and dress for different social groups. In ad-dition to the drawings, usually the name 'of the drawn part of dress was given, information as to who was to wear it, the measurements of individual parts of dress, the quantity of material needed for it, the quality of material, and sometimes even the place where it was produced. Among the descriptions of the lay and liturgical dress,there were also usually appended at the end of the book drawings and data referring to peasant dress. This is shown in Figs. 1, 2, 3, and the following. In the concluding part the writer expresses the opinion that greater attention should be paid to such historical sources, which so far have not been sufficiently perused, either in connection with the series "Atlas of Peasant Costumes" or in general works on costumology. ETHNOGRAPHIC ICONOGRAPHY by Tadeusz S e w e r y n This is the continuation of Polish iconographic material, published by the author in .,Lud", \'015. :37, 38 and 39. ~. • P: 604 605 606 607 608 609 610 611 612 613 614 615 616 617 618 619 P. P. P. P. 620 621 622 623 The master's supper, woodcut, 1567· Under a green twig, woodcut, 1655. Trap with two lids, etching, 1760. Possessed by the devil, woodcut, 1693. Tricorn ox, engraving, 1755. Working on a farmstead, woodcut, 1655. . Letters written with Lord's own hand, etchmg, 1684. Czumaki-peasants' carts, oil-painting, undated. Twardowski's magical mirror, woodcut, 1871. Centipede and bear's cub, woodcut, 1534. Kirgis, woodcut, 1837. Sea-spider (Aranea marina), woodcut, 1534. Harvest wreath with cock, lithograph, 1841. Mandrake and goddess, woodcut, 1575. Dr"'gon fighting a sa1amander, woodcut, 1575. Peasant costume from 16th century, woo dcut , 16th ar beginning of 17th century The peasant ,and the devil, lithograph, .183~: d t 1864 Jumping through a bonfire called "sobotka ,woo cu, . Denudation (a form of ,penalty), woodcut, 1526. Stratagem of the legendary Leszek, woodcut, 1564. Q WHEN DID THE HORIZONTAL LOOM APPEAR IN POLAND? by Józef K a s t r z e w s k i Archeological findings. on ;ao~~:al te::i~~~C:le:~~pea :~~~lYa ll~~~: number of clay weIghts of p~ 11 regarded as weights for the hole in the top part, WhICh g;nera dyloom Contrary to the view warp threads of the. v:rtica y ram e e ards these weights merely of Kima~owi~z- Win~l~k~ ~~~;:d;) f;:; ~h~ spindle, placed, according as a. devIce or un om~ h above mentioned weights, the present to hIm, m. th: holes ~f t e reat ma' ority of cases, and especially writer mamtams that In the g J d are possibly arranged in when these weights appear in g~oups a; that of weaving weights. two rows, their essential functlOn W~ter cited above is mistaken It is further p?int:d. out that the w~~h weights are not known to (Note 6) in mamtammg that .lo~m~ c:s for they were not lcng ago primitive pe.oples or. to clvlhse l~ and 8) and in Iceland. On t~e still in use m S~a~dmavla (No.tes had been known from the neohPolish territory slmllar clay weIghts A D (Notes 9-26). but in the thic times up t~ the Vth. centur; fo~nd' on our territory, although following centUries they ",ere no a~t �1398 1399 they still occurred in the early Middle Ages among Western and Eastern Slavs (Notes 40 and 41). It should however be added that they were at that time still in use on Germanic territories as for instance, in Western Germany (Notes 31, 32) and North We~tern Germany (Notes 33, 34), in Denmark (Notes 35, 36), in Norway (Note 37) and the British Isles (Note 38). We do not know, of course, whether such early going out of use of the loom weights in Poland coincided with the adoption of horizontally framed looms. The available linguistic data, that is the names of the parts of the horizontal loom. which are common to Western, Eastern, and Southern Slavs, would rather indicate that this type of loom had been very early among the Slavs, in fact at a time before they split and left their original place of habitation, that is somewhere before the IVth or Vth century A. D. The oldest archeological evidence testifying to the existence of horizontal looms from the territory of Poland dates from the XIIth century A. D. and comes from the excavations at Gdańsk and Opole. From other European countries we possess only iconographic data, confirming the knowledge of horizontally arranged looms beginning from the early XIVth century (Notes 48-51). As a further proof of the use of vertical looms in Poland, possibly equipped with two warp beams (hence not requiring the weights), might be regarded the fact that wooden weaving swords were discovered in Gdańsk and Niestronno in uncovered settlements dating from the Xth to the XIIth century. THE GEOGRAPHICAL DISTRIBUTION OF VERTICAL AND HORIZONTAL LOOMS by Tadeusz W rób l e w s k i The view prevailing among archeologists and ethnographers is that the vertically mounted looms are of much greater antiquity on the European cultural area than the horizontal looms. In support of this view such archeologkal findings aTe quoted ,as day weights which are used to keep the thread of the warp drawn as well as the 'So-called weaving swords. Also certain iconographical data are interpreted in such a way as to support the above hypothesis. Lately it found its way into recent research in material culture of the ancient Slavs, namely in an attempt at a more precise determination of the period in which horizontal looms appeared in our territory. The world ethnographical material does not seem to confirm this hypothesis without any qualification. Many backward peoples still use for weaving horizontal looms which are hung without any framework or, for the most part, with somewhat provisionally constructed frames. These looms are of very simple construction with any destruction resisting elements, such as clay weights, being markedly absent. Also weaving swords are used in the looms of this type, similarly as in the horizontal looms. Moreover, the horizontal looms are more efficient as far as work is concerned and are more easily adapted to any improvement. In the world perspective, horizontal looms are more frequent and widespread than the vertical ones, a fact which can be easily seen from the mapping out of their respective distributionareas. The apparently peripherical occurrence of vertical looms in the above cartogram seems to be rather connected with economic and cultural characteristics prevailing in the areas in question. On the other hand, any attempt at interpretation of the above fact as represen,ting a wider phenomenon according to which archaic cultural traits tend to maintain themselves longer in cultural peripheries than in the central areas, should be treated with great caution. Moreover, the cartographic representation of the occurrence of the two types of loom within the world perspective show that the vertical looms occur in a much more scattered manner. The examination of the ethnographical material makes the assumption plausible that vertical looms have been used for special purposes such as the making of tapestry, kilims, blankets, and so on, in other words, in the case of woven fabric with a variegated pattern. It should also be added that the size of the woven fabric, its thickness, as well as the quality of the yarn from which a given type of textile is made, have also to be taken into account. However, the origin and the diffusion of Indian vertical cotton looms ,still remains 'an open question. There is evidence that testifies to their great antiquity. The specialisation in the employment of looms appears to reach back to the distant past. As early as 2000 B. C. the textile industry developed in Egypt which used horizontally mounted looms, though the vertical looms were also known. Evidence is lacking whether horizontal looms were used in ancient Greece. The paintings on Greek vases, representing women engaged in weaving with vertical looms may refer to the making of decorative tapestry. The interpretation of the classical and medieaval econographic material in this respect has been onesided and uncertain. Practical experience as well as the study of the place of weaving and the function of looms in the cultures of agricultural tribes convince us that horizontal looms \o"ere a much more efficient tool and better �1400 1401 satisfied the quickly rising needs for textiles. This would provide the explanation for their rapid spread as well as the relatively high level of constructional advancement. Can these facts be regarded as a sufficient proof of the greater antiquity'of the .horizontal loom? Hardly so. Equally we have no evidence to prove the greater antiquity of the vertical loom, not even on European territory. Moreover, the tablet loom and the weaver's board, the uses of which on our territory are confirmed by archeology, imply the horizontal stretching of the yarn of the warp, therefore a process associated with vertical looms. Hence, the writer's conclusion is that the theory of the greater antiquity 'of the vertical loom cannot be maintained as certain in the light of the existing ethnographical material. as far as the level of development is concerned, an early medieaval stage of cultural advancement. Stories told by the oldest informants indicate that there were two different types of open hearth. The first consisted of a hearth made of stones, joined together by means of clay, which were laid on the level of the floor, _while the second type, which was less common, consisted of hearths elevated S::lme 0,5 m -above floor level and built round on the outside with wood. Both types of open fire were usually placed in the middle of the living room, and less frequently in a corner of the room. Towards the end of the XIXth century huts with open fires, replacing stoV€S, were very rare and could only be found among the poorest section of the population. TRADITIONS OF THE OPEN HEARTH IN PEASANT BUILDING IN SOUTHERN POLAND by Roman TRADITIONAL Rein fu ss On the basis of arch,eological data one can conclude that a stove replacing an open hearth in the peasant cottage appeared in Polish territory as late as the XIth or even perhaps in the XIIth century. The disappearance of the open hearth took place, above all, in permanently inhabited dwellings, since in the shepherds' chalets in the mountains, used for a part of the year only, open fireplaces are common today. In the territories, bordering with Poland from the North, East, and South, even in the present century, cottages could be found which, though permanently inhabited, had inside open fireplaces laid on the floor (Lithuania, Latvia, White Russia, Northern Slovakia). In Poland such a hearth was recorded only ance in one moutain village situated in the vicinity of Myślenice. However, field studies conducted in Poland at the end of the interwar period and also investigations carried out after the war showed the tradition of the existence of living-rooms with open hearths in peasant cottages on the territories of Southern Poland and for that matter over a fairly large geographical area. Memories of such fires in living quarters were recorded in the vicinity of the towns ofStaszów, Bochnia, Tarnów, Dąbrowa Tarnowska, Brzesko, Myślenice, and Tarnobrzeg. Thus, the information collected in the field indicates that as late as the end of the last century these very primitive firemaking arrang·· ements existed in the territory of Southern Poland, representing, FOOD OF THE PODHALE PEOPLE by Wanda Jostowa l I The article discusses the diet of the Podhale people in the second half of the XIXth century, that is in the period of early capitalism in that part of Poland, taking into account also the role of Podhale as a holiday district and region of tourist traffic. On the basis of his own interviews as well as available literature, the writer describes the traditional diet of the Podhale people. The diet described had at that time a simple, somewhat archaic character in comparison with other provinces of Poland. This the writer associates with the stage of economic development, when the peasants had just started producing for the market and when their farming was still to a large extent selfsufficient, both with regard to agricultural and animal production, and could not satisfy their growing needs. Taking the edible produce as his starting point, oats, barley, potatoes, cabbage, turnips, dairy produce, lard, and seldom eaten meat, the writer stresses the preponderance of foods of plant origin in the peasant diet. It is pointed out that the iPodhaIe diet, though monotonous and subject to little seasonal variations as well as very simple in the manner of preparation, reflected nervertheless the social differences in the village life. The insufficiency of foodstuffs, produced on largely selfsupporting peasant farms, was expressed in "hungry months" before harvest and other seasonal shortages during which the population returned do the traditional practice of food c::lllection. The article is a general survey of the problem, with the main stress laid on the utilization of edible produce. �1402 1403 SURNAMES OF THE SZCZAWNICA HIGHLANDERS by Krystyna way: as soon as the boys spotted the l' e lo they called him by uttering certain special sounds, and when it came and started circling over the scrub they entered it, killing small birds which they found there and which were scared to flyaway with the hawk overhead. But also the hawk took a share in the spoil, since ultimately a few small birds would be forced to fly up and one of them at least would be caught by the hawk, despite the presence of people armed with sticks. What makes the case and the interpretation, as given above, particularly interesting is that similar combined hunting with w i I d birds of prey and, what is more, taking place i n t h e s a m e l' e g i a n s, had been already reported as a local curiosity by classical writers such as Aristotle, Philo, and Pliny. Presumably such a co-operation between w i l d birds of prey and human beings started at the moment when the birds discovered that when accompanying the human beings hunting small birds and scaring them away out of the bushes they could also get their share of the food. The thus acquired experience was then transferred from generation to gener'ation by the sheer process of imitation. On the other hand it is not quite clear and yet very significant why this symbiotic hunting existed in antiquity and is practised today only on a small section of the Balkan Peninsula, that is only in the country situated north to the Chalcidice peninsula. T a k a l' z The surnames collected come from the territory of Upper Szczawnica, Lower Szczawnica and from the mountains lying in the vicinity. Surnames are very 'common in the Sz':zawnica region. They became necessary at that moment when the oldest local families, such as the Węglarze, Wierciochy, Ciesieliki, Zachwieje, Malinowscy, andMastalscy had grown and expanded laterally to such an extent that an additional element of identification had to be adopted. The Szczawnica surnames are characterised by a great variety, both lexical and genetic. Among them, taking as a basis their origin, the following groups can be distinguished: 1. surnames derived from personal names, 2. surnames derived from family names, 3. surnames derived from the name of the house (certain houses in Szczawnica have little boards with paintings and names on them), 4. surnames noted by occupation, 5. surnames stressing a certain characteristic feature of man, 6. surnames noted by situation, 7. topographical surnames. A list of surnames has been given in the paper. It is arranged alphabetically according to official names, with its second criterion being the surname, and, where information was available, providing also the explanation of its origin. 2. THE MEETING GROUND OF THE NATURALIST AND THE ETHNOGRAPHER 1. Symbiotic hunting by w i l d birds of ,prey and man 2. The employment of tools by animals. by Kazimierz M o s z Y ń s k i L In 1927 a Serbian ethnographer, St. Tarnović, reported a very interesting case of hunting by men in co-operation with birds which he observed in his home country in the vicinity of the settlement Gjevgjelija on the lower course of the river Wardar. It referred to the method of catching small birds by the local shepherd boys which they did in co-operation with w i l d birds of prey, called there r e l a (probably the sparrow-hawk Accipiter nisus). The hunting was canried out in this I 1 I The cases known so far of a spontaneous acquisition of the use of tools (in the broadest sense of the word) by animals are, except in the case of the primates, very scanty. They extend only to the most developed Arthropoda: Hymenoptera, such us Ammophila umaria, Ammophila Heydeni, Oecophylla smaragdina, the most developed vertebrates (birds: Camarhynchus pallidus and probably Haliaetus vocifer), and mammals (various species of the ape). All .the 'cases of the employment of tools described in the paper can be divided (except that of the ant OeC'ophylla) into the following classes: 1. striking with a heavy object resembling the action of beating or crushing, 2. hitting or beating with a stick, 3. scratching the soil with a stick, 4. frightenin'g (or perhaps pricking) with a thorn or a twig, 5. hooking by means of various objects, 7. throwing objects. A great variety of actions indeed, especially when we consider the relatively small number of cases. It is due, above all, to the monkeys who take the lion's share. �1404 1405 Here is another way of grouping our material, taking different criteria as a basis of our classification: 1. A primitive support of one's own body by means of a tool (the employment of a stone by wasps of the genus Ammophila could also be interpreted as a primitive s u b s t i t u t i a n of a part of one's own body with a tool, since these wasps beat the ground or the sand, doing it also with their own heads). 2. primitive extension of an organ of a body (beak or paw) by means of a tool. 3. primitive working by means of a tool over larger distances by a) simply dropping it from above, b) by throwing it. Some 'Of these 'attainments have been undoubtedly due to certain more elementary habits. Then, as was already mentioned, the wasps of the Ammophila genus beat the sand or the soil also with their heads. The eagles described by Monfreid (most likely Haliaetus vocifer) which drop stones on men who are approaching their nests also crush the moluscs on which they feed by dropping them from rocks and so on. It is worth remembering that not only human tools find their simple counterpalfts :in the ·animal world but also various instruments,artefacts and building cO.'1structions made and used by men. These are well known c;:tses, so it is enough to mention, in the way of example, th\:" variegated cobwebs spun by spiders, beavers' constructions and so on. Finally, a point worth stressing: just as the employment of a tool by an animal may be co-extensive with the use of a part of i:s bo.dy (the wasps of the Ammophila genus beating sand 10,1'. SOlI WIth a stone held between the jaws or with their heads), so also the use of some 'other "external" 'construction of ,an animal may c·o-exist with th~ analogous use of a part of its body. Thus, for instance, certain spiders (for example Neuresia meridionalis), construct a separate do~r with which they close their ground holes, while others (like CyclosomtcL truncata) use as door a part of their abdomen which has been correspondingly shaped for the purpose. THE IRON HOE IN PODLASIE - THE DISCOVERY OF A NEW PLOUGHING IMPLEMENT' by P. B u l' C ha l' d and L. D z i ę g i e l The writers, while members of the Ethnographic Expedition organised by the State Institute of Art and led by Dr. R. Reinfuss which conducted field studies in Western Pod lasie in the summer of 1952, . ' discovered a new, previously not recorded ploughing implement the iron hoe. Two basic types of this hee were found to be in existence. The older type (Figs. 1, 2, 3) which differed from the more modern type (Figs. 5, 6, 7) in that its metal shape (frog) (a) and handles (b) formed one whole. Moreover, the regulator of the depth of furrow (Fig. 4) is placed in the new type horizontally, and the so-called "sheet-iron" (Fig. 7, 1) has been added here in order te prevent the sliding of the soil during ploughing. It was found that individual specimens of this hoe, produced in various localities by two generations, differ in some minor constructional details. The area over which these iron hoes have been intensively used has sandy soils, and has many wet,' marshy spots. In certain respects the iron hoes are preferable to the factory made ploughs which have been known here for some time. Thus they offer less resistance in ploughing, and attain better speed, estimated to be 1t/~ times greater than that of the ordinary plough, and also they break up and pu1verise the soil more adequately. They are unrivalled in ploughing soil infested with couch grass or virgin land, and are handy in keeping the furrow straight. It should be added that the above evaluation is not the outcome of the conservative outlook of its users, since modern farm implements have 'been <known for some time on that area. Historically speaking, the territory of the origin and use of the iron hoe is contained within the former compact area of occurrence of the old wooden hoe which went out of use shortly before the 1914-1918 war. Modern ploughs, scanty at first, and made only partially of iron, began to appear in the last decades of the XIXth century. It is thus probable that the iron hoe originated by the crossing of the old wooden hoe with the early blacksmith's iron plough, though nothingis known about the circumstances of this development. It seems that the ploughs with cut mouldboard, known from the Kurpie territory and East Prussia, had no influence upon the development of the iron hoe. Also it is quite certain that the so-called Foltyn's mouldboard (Fig. 10) did not have any effect in this respect, which in fact was constructed in the period between the two world wars. The writers were able to discover that the first iron hoes had appeared prior to 1900, most likely in the village of Sadowne and its closest neighbourhood. The local German blacksmith colonists were regarded for some time as being the most skilled makers of them, though the Polish blacksmiths were said to make them too. Their diffusion was associated with the migrations of the blacksmiths who mO\Tedto new places, but they were also spread by the apprentices �1406 1407 who learned to make the hoes with their original producers, and afterwards opened their own workshops in new localities. Thus the process of the expansion of the iron hoe was relatively slow, in fact, it is still taking place, especially over the territories where the particular soil conditions and the ne'2essity of ploughing wet soil make its employment almost indispensable. The iron hoes were found to be in use not so much with the richest peasants but mostly with those who were the keenest agriculturalists. Cases are also on record that the owners of ordinary iron ploughs asked the local blacksmith to remake them into iron hoes. It was thus seen that the local producers combined here all the best features of the old wooden hoe with the new constructional elements of the factory made tool. It is to be hoped that these popular experiences, obtained locally, will become, after due technical studies and trials, of some avail in the factory production of this new farm implement. HOW TO ARRANGE FOLK-POETRY FOR PUBLICATION (Suggestions for fixing the spelling) by Zenon S a b i e l' a j s k i Folklore material, such as folk-songs and poetry, legends, tales, and various stories connected with the countryside should be published in their original country language. It would be impossible to speak about the authentic country language unless due attention had been given to its phonological features, since it is the pronunciation that most strikes all those who are a'ccustomed to the standard Polish. It is, however, difficult to achieve this by using only the letters of the general alphabet, as in several dialects there are sounds which do not appear in the literary language and therefore there is no letter for them in the alphabet. This is chiefly the case of nasal vowels, that is nasal a , u , y , i, which do not occur in the literary Polish which only has nasalo, written ą, and nasal e, written ę. In fixing the principles of an adjusted phonetic spelling for wider use, the following general guiding principles should be observed: 1. The consideration of living phonological tendencies of the Polish language, 2. The pJssibHity of application of such a transcription to all Polish dialects, 3. The preservation of the continuity with the tradition of Polish spelling, 1 i I I •• 4. The popularisation of the folk-language among the widest masses of readers. Thus the postulate stated under 1. was, for example, taken into account by choosing a. small "to denote the labial element present in the pronunciation of vowels, as, for instance, in the words "aka, (eye) "ucho, (ear), pto"k (bird). For the spelling loko, lucho, ptolk, it is argued, would be impractical since in the standard and somewhat elaborate stage-pronunciation l is pronounced as a front dental consonant. Further reason why the letter l should not be used to denote a labial sound is contained in 2., since the spelling loko, lucho, ptolk could only be applied in those dialects where the front dental l does not occur. The postulate expressed under 3., which referred to the preservation of the traditional link with the older Polish spelling habit, led the writer to adopt special diacritical marks ą, Il, i,!f to express nasa1'isation of the vowels in question. Under the circumstances the introduction of letter combinations consistingofan open vowel + nasal C01l1sonant as, e. g. a + n {kans = kęs (a bite, morseD), u + n gunska = gąska (little goose)) would disagree with Polish spelling habits which since the XIVth century uses special orthographic symbols to denote nasalisation. The fourth principle, postulating the widest possiblepopularisation .of folklore among the masses, is realised in adopting the simplest possible system of phonetic transcription, even at the expense of certain phonological subtleties. It follows, therefore, that the spelling of the literary 'Polish, however phonetically imperfect, should be adopted in all those cases when the popular pronunciation does not substantially differ f;oom that of the standard Polish. Thus, for example, we should write dąb, dębu, though we all pronounce damp, dembu, or again trzeba, babka, etc. though we pronounce them equally in standard Polish as in dialect tszeba, bapka, and so forth. Folk literature should be simple and comprehensible to all. It should not be too elaborate in stressing the articulation habit peculiar to a given regional dialect, in order not to discourage the general reader who is, after all, accustomed to standard literary spelling. The artide "How to arrange folk-poetry for publication" represents the first attempt of its kind in Poland and suggests a new method of the introduction of such a compromised phonetic spelling which could embrace all dialectic varieties. It is meant not so much for professional linguists, but, above all, for students of ethnography, fdklore, and musicology, that is all those who are interested in collecting folk art and literature, and also it may become useful for professional writers. 89 �1409 1408 THE MONOGRAPHS OF PEASANT COSTUME OF THEORY AND METHOD. INDEXING INSTRUCTIONS FOR PERIODICALS AND MORE IMPORTANT ETHNOGRAPHIC WORKS SOME POINTS by Józef G a j e k by Józef G a j e k The Polish Ethnographical Society, initiating investigations concerning the Polish Ethnographical Atlas and regional monographs which are in some measure intended to be a modern reedition of Oskar Kolberg's works, has to face a lot of difficulties in gathering systematically the scattered data concerning folk culture. Because of the very imperfect ethnographic bibliographies and the lack of indexes in ethnographic, topographic and regional periodicals containing ethnographical materials, there arise numerous difficulties in giving a synthetic elaboration of Polish Ethnography. This gap is partly filled out by J. Karłowicz's DictionaTY of Polish Provinciałisms, but it is far from being sufficient for the purpose of Ethnography, as it does not contain the recent literature but only lexical material, i. e. strictly expressional words, and it takes no care of those facts which have no lexical cover. Taking this situation into account, the Polish Ethnographical Society began indexing periodicals and more important ethnographic works, the list of which is :to be found in Chapter III. The performance of this action being an introductive work for the preparation of an Encyclopedia of Polish Folk Culture. Several centres have been charged with the task of preparing the index, which makes us fear that the work will be done in different ways according to the conviction and understanding of the respective authors. These divergences may be partly, avoided by: I-a ,common frame-work instruction, 2-a choice of suitable persons as officially responsible authors of the index. The instruction contains the following chapters: Chapter I. Introduction. Chapter II. Organisation principles of indexing. Chapter III. Scheme of the index. Chapter IV. Introductory works for index - first phase. Chapter V. Second phase - arrangement of material. Chapter VI. Third phase - the composing of collective cards. Chapter VII. Synthetic words and their list. Chapter VIII. Organisation of the ethnographic part of the index. Chapter IX. Index of names. Chapter X. Index of authors. Chapter XI. Index of periodicals. Chapter XII. List of scientific institutions. Chapter XIII. List of illustrations. Chapter XIV. List of the most important periodicals and ethnographic works destined to be indexed. Chapter XV. Abbreviations of names, periodIcals and scientific institutIons. With the experience gained after the publication of the first six volumes of Monog'1'aphs of Peasant Costume in Poland (Atlas Strojów Ludowych) the writer, who is the editor-in-chief of the series, summarises briefly pastachievements and also points out the inadequacies and shortcomings of the already published monog'raphs. He urgens the necessity of broadening the so far accepted plan of such a monograph, by showing in greater detail what was specific in a peasant costume, what made it different from similar costumes of the neighbouring groups, both in the past and, where the peasant dress is still in use, at present. He also urges Hie paying of greater attention to the social side of the dress, by pushing the investigations in the field to the type of dress and the occa,sion on which it was worn (festive dress, ceremonial, representative, work dress, seasonal, etc.). It is necessary to include to a greater degree than was done by most writers the social background of thecommunity where the dress was in use, stressing the social stratification and the class aspects of the costume worn by various groups within a village. Such an analysis must always be historical which is a condition sine quaof any truly scientific analysis. THE TASKS OF ETHNOGRAPHICAL ATLAS by Gerard L a b u d a • l In connection with the preparation of the Polish Ethnographical Atlasa discussion W,tS recently started the aim of which was to review the basic epistemologicaland methodological objectives of such a publication. The article is the writer's contribution to it (he refers in particular to the papers of J. Gajek and M. Frankowska), in which he raises some methodological questions resulting from the application of the geographical (cartographic) method to social history in general and the history of material culture in particular. The geographical method was for the first time introduced to ethnography by F. R a t z e l. But Ratzel went no further than to establish spatial relations betweenethnographic facts distributed over wide terri-tOTies and to specify these facts from wider territorial complexes against the background of larger territorial units. It was left to W. ,p e s s l e r,and A. H e t t n e r to make the important step forward of urging that every phenomenon should be not only examined spa89' �1411 tially, but also in close connection with its geophysical setting. As Pessler put it, "no distribution is possible without being strongly affected by the earth on which it takes place". And this relationship Pessler viewed deterministically. In e x a m i n i n g c·r i t i c a 11 y Pessler's view the writer stresses that the spatial character is one of the geographical features but by no means an essential one. For, as he argues, a spatial distributionof a phenomenon does not necessarily mean the fixing of its oonnection with a geophysical or sociogeographical setting. Hence it is necessary to distinguish thec a r t a g r a p h i c method from the g e o g If a p h i ca l method. The first places facts in space, thesecond, in addition, also pointsout and interprets their oonnection with the geographical environment. Passing now to the discussion of the ethnographical atlas, the writer stresses that the methods used in a standard geographical atlas, that is the mere application of the cartographic method, would not be sufficient for the examination of ethnogr-aphic facts, since a mere spatial distribution of data does not provide a wide enough basis for a further interpretation. It would, as he puts it, place the process of scientific analysis in mid-air before it could reach the final point of scientific synthesis, which in this case consists of a causal and dialectical €xplanation of every ethnographic fact against the full process of social development. Also the geographical method, which seeks to establish relations between ethnographic facts and the geographical environment, cannot be nowadays regarded as sufficient. It must be supported by the postulate that ethnographic facts should be at the same time treated historically. With reference to the ethnographic atlas this method can be described as h i s t o r i c ,o- g e a grap h i c a 1. This method, if realised, will supply the student with material necessary for the interpretation of the ethnographic facts against the background of the full social process. In the following parts of his work the writer elaborates the general principles on which the ethnographical atlas should be based. Ethnography, according to the writer, does not embrace the entirety of human life. In order to examine in a co-rrect way the {)rigin, developmentand decay of any ethnographic fact it must draw information from other sciences of society and its material culture. Had it been the aim of an ethnographical atlas to develop a full documental basis in line with the above scheme of research, such an atlas would have to include other aspects such as the geographical setting. technology, production, demography, transport and communication, and trade. Moreover, it would have also to .include a number of most important social and political facts (such as the origin and development of property, political frontiers) as well as cultural and spiritual entities. The realisation of such a concept of an ethnographical atlas would neither be practical nor possible. Hence the necessity of a narrower conception of an atlas which would aim at 'securing a closer co-operation between the linguists and geographersand various specialists of the historical sciences. Finally, the writer urges that it is necessary to evolve as quickly as possible a conception ofan atlas ,acceptable to the representatives of the above mentioned scientific disciplines. THE USE OF QUESTIONAIRES IN SWEDISH ETHNOGRAPHY by Alfred i ę Z arę b a The article discusses the methods of collecting ethnographic material in Sweden by means of questionnaires despatched to amateur investigators recruited from the local country population. Nowadays this method is widely applied by the Folk Culture Archives, attached to certain museums (Nordiska Museet in Stockholm) and to the principal universities (Lund, Uppsala, G6teborg). Such methods of collecting material have been long established in Sweden and have their histOlry 1. First attemptsof obtaining informat10n directly from people hadalready been made in the XVlth century and they were henceforward gradually extended and perfected. For some time they g,ave no satisfactory results owing to the l&ck of adequately compiled questionnaires (at first general proclamations to the population were used). But even after the first proper questionnaires hadbeen invented and applied by Lefr€n in the beginning of the XIXth century, by Mannhardt in the second half of the XIXth century, ,and by Hammal~sted,t in the early XXth century) no satisfactory results were I)btained. This, as is now known, wal> primarily due to the application of a wrong system of addressing the intermediary groups (such as the clergy, state administrators, teachers) instead of the people direct. This mistake was corrected toward3 the end of the XIXth century when direct contacts were established with the local population, and among them, with the amateur ethnographers in the first place, which made the resultsobta.ined mU'2h more satisfactory. Since the beginning of the XXth century the methods of this work became more precise and its organization was greatly improved. The 1 Described Stocliliolm. by M. Rehnberg, FOTskarna bland fo/ket, Fataburen, 1947, �1412 work is now conducted centrally covering the whole territory of Sweden by the Archives attached to the Nordiska Museet along the following three main lines: 1. The compilation of easy, cleary arranged and not overburdened questionnaires (here the important methodological principle is the division of large problems or groups of problems into several separate questionnaires instead of putting them into one bulky questionnaire and the proper balancing of problems by splitting them into main and subsidiary questions, the latter being always of a more concrete character). 2. The proper selection of permanent informants, of which there are at present over 400 all over the country, representing various occupations (the largest group being agriculturalists), and age groups (from roughly 30 to 85 and over). 3. The maintenance of close contact between the popular investigators by providing them regularly with questionnaires, paying honoraria, arranging meetings and shoQ"ttraining courses 'in the capital, and forwarding to them regularly monthly bulletins containing summaries of the latest results of ethnographic investigations (Meddelanden friln Etnologiska underskoningen), and also containing news and reports on current events, activities of the Nordic Museum, and also including practical advice as to how to collect and take down the data in the field. Independently of the action of collecting ethnographic materials by means of regular correspondents, as described above, the Nordic Museum also conducts research on a mass scale by arranging popular prize contests through the medium of the radio. In one of these prize contests which referred to children's games and toys, some 1500-children from all over the territory of Sweden participated. The action of collecting ethnographic material by questionnaires sent away into the field, if well organised and systematically carried out, can yield very good results; it is estimated that the materials so far collected by the Stockholm Archives amount to over a million pages of descriptions, several thousands of drawings, and some three hundred thousand photographs, constituting the largest ethnographic collection of its kind in Europe. Other Swedish archives (local archives in Lund, Upsala, Goteborg) conduct similar investigations and also report good results. The collection of ethnographic material by correspondence is also carried out in other Scandinavian countries, in Denmark, Norway, and Finland. II. REVIEWS AND REPORTS (Fm' the List of Book and Articles 'I'eviewed in this Volume see Polish Contents p. 2) III. MUSEUMS ACHIEVEMENTS OF SOVIET MUSEOLOGY by Maria F I' a n k a w s k a ,. I , ,, <. In the opening part of the paper the writer discusses the basic assumptions of Soviet museology. She stresses in particular the fundamental problem of the museum, the Marxist type of exbibition, its character, and peculiarities. By specially organised exhibitions, proper exposition of their exhibits, and their correct interpretation, Soviet museums meet the most topical problems and social requirements, sharing in the great work of building socialism in the country. Next the writer discusses the history of the main ethonographical museums in the U. S. S. R., which have their centre in Leningrad the Miklucho-Maklay Museum of Anthropology and Ethnography of the Academy of Sciences USSR,and the State Museum of Ethnography of the Peoples of the USSR. Special attention has been paid to the changes and transformation resulting from the Great Oc~ober Revolution. This was expressed in the complete reshuffling of the collections, reorganisation of the museum departments, a tendency towards frequent opening of tEmporary exhibitions concerned with special questions, as well as in the creation of wider service of educational work for the masses and in the adopting of new lines of truly scientific research. In discussing these questions the writer shows how these new progressive aims Clnd methods of work have gone hand in hand with the reorganisation and new objectives of Soviet Ethnography after the October Revolution. The assumptions and achievements of Soviet Ethnography have always found their reflection in the theoretical formulations of the �1414 1415 leading Soviet museologists and ethnographers, such as, above all, E. Nilshteyn and L. Potapov, as well as in the museum practice. Thus, during various ethnographic conferences much attenti.cn was paid to museum problems, especially to their new role in a socialist community. In these two main postulates of modern Soviet ethnography clearlyemerged: the necessity of placing full stress not so much on relkt forms but on the study of present day cultural realities and the life of the contemporary village: and in the second place, the adopting of a new approach to the question of colonial peoples. one of the methods of conducting extra-mural education for the masses - a line along which much is being done in the Soviet Union. The article closes with a brief survey of the principal methods and media of achieving the above objectives. In this connection, some expositions have been discussed in greater detail, in particular those organised by the two leading Soviet ethnographic museums, such as the exhibition "Life and culture of the Ossetic peoples", "The peoples of Northern Caucasus", "The Volga peoples", as well as the exhibition picturing the life of the peoples of the North - the Nence and Evenka peoples, organised by the State Museum of Ethnography of the Peoples of USSR. Among the exhibitions organised by the Museum of Anthropology and Ethnography, the writer described somewhat more closely two expositions, "Life and culture of the peoples of India", and the exhibition "Indonesia", This new attitude, as far the museums are concerned, should find its expression in the correct interpretation of contemporary realities of the culture of a given people and their emancipatory movements, and not only indulge in primitivism. In this, it is urged, the Soviet museologists must follow the theoretical framework of the classical Marxist and Leninist works, and especially those of St-alin. In this they should find ideological guiding principles determining the manner of exposition. Ethnography, according to the Soviet scholars, studies specific traits of the lifeof every people, and in particular those traits which distinguish one people from another and which, in Stalin's words, form "a contribution which every nation brings into the treasury of world culture, in this way completing and enriching that world culture". In line with the principle stated above the task of ethnographic exposition is to picture a culture and a mode of life of a given people, stressing its truly national characteristics which distinguish it from other peoples. And this must always be done withina full historical context. SCANDINAVIAN MUSEUMS • '; Another principle generally observed in the Soviet ethnographic museography is, when dealing with the peoples inhabiting the territories of the USSR, to draw the line between their status in prerevolutionary time and their present-day position of a socialist community, on the way toward a higher stage, that of communism. It is also a rule strictly observed by the Soviet museographyto stress class differences obtaining among the peoples inhabiting the pre-Revolution Russian Empire. This is achieved by a corresponding class determination of the exhibits as well as by properly selected textual and illustrative material. The writer also draws attention to the importance of ethnographic exhibition in geographical and regional museums of which there area good number in the USSR. Here the work of the museum represents •• by Alfred Z arę b a The article, which deals with certain aspects of Scandinavian museums, has been divided into three parts. In Part 1. the writer discusses ethnographic museums, archives, general museums, and open-air museums; in Part 2. the problemsof exhibition and popularisation of the collections; and in Part 3. the organisation of the Scandinavian museums. 1. It should be stressed that the archives and the scientific institutes attached to universities or museums collect material (not exhibits) referring to material culture and folklore. In this certain specialisation obtains, whether on a regional basis or on that of a special problem (for example, the Folklivsarkivet in Lund is preoccupied with the study of the material culture of Southern Sweden, Folkminnesarkivet in Goteborg of other than material aspects of the culture of South-western Sweden). The scope of specialisation and fields of research are centrally co-ordinated by all institutes. Research covering the entire territory of Sweden is conducted by the Archives attached to the Nordiska Museet in Stockholm. The material is collected either by research workers associated with the above Archives or by part-time workers interested in that field of research who are however given a special training by the Institute for this task. The �1416 organisation of scientific research in the remammg Scandinavian countries issimilar (e. g. Norsk Etnologisk Gransking in Oslo). The Scandinavian countries have a great number of museums of various types, most of which were founded at the end of the XIXth and the beginning of the XXth centuries, with the avowed object of the preservation of folk-culture threatened by the progress of industrialisation. This action was conduced by various associations grouping all those who were attached to indigenous folk-culture and spiritual and moral values derived from it (e. g. the pan-Swedish Hembygdsforening which began to establish regional museums all over the country (today Sweden possesses 800 such museums), Scandinavia is also the cradle of open-air museums (Swedish friluftsmuseum, Danish .and Norwegian frilandsmuseet) which have originated here. The first large scale museum of this type was Skansen, forming a part of the Nordiska Museet in Stockholm. It was founded by A. Haselius in 1891. In order to provide a true illustration of folk-culture Haselius gradually collected objects from all over Sweden at Skansen. The buildings thus grouped at Skansen and in other museums of this type, e. g. in the North Swedish Kulturen (Lund), at Sorgenfri, near Copenhagen, or at Bygdy, in the vicinity of Oslo, are in most cases authentic objects, brought, together with their original interiors, often from remote parts of the country, to the museum grounds. Only a small proportion of the exhibits are reconstructions or repHcas. Smaller regional museums have sometimes in their grounds original objects which have always stood on the spot (as, for instance, in the Kulturen, Lund). Scandinavian openair museums are not only limited to the countryside and its culture, but often their exhibits depict the culture of the towns. Thus Skansen and the Kulturen have over their area special sections devoted to urban civilisati.on, while in Aarhus in Denmark there is a special town museum (Den gamle By). One of the most important problems of the open-air museums is the preserva1ion of the authentic, natural character of their exhibits, as well as their conservation. The principle obtains that the objects transferred to the museum grounds should not be reconstructed, and that all the natural and topographical characteristics should be preserved. When certain reconstruction works are necessary, special attention is paid so that the right material should be used and the authentic character of the exhibit not spoiled. The effect of naturalness is obtained by the grouping together of objects from the same regions, by the separation of the exhibited buildings with trees, by choosing the right plants and vegetation. The realistic character 1417 l l- I, 4 I I 4 I of an open-air museum is further enhanced by the introduction of pecple, for instance the ruralor urban craftsmen in local costumes who at their workshops produce objects of peasant art and craft. Also in the museum grounds various theatricals, shows, and folk dance festivals are organised as well as reCitals of folk music, certain fetes, such as e. g. one midsommar, Midsummer night on June 24th, are celebrated. The principle of conservation is that buildings forming the exhibits, after previously being safeguarded ag~inst possibl~ destructio~ by bark beetles ,and mould, are placed on ra1Sed ~OUn?atlOns.made o. concrete while the maintenance of interiors consists m keepmg even temperatures and other conserving practices. . . 2. The educational and popularisa.tion work of the ScandmavIan museums consists not only in securing the widest access to the museum treasures, by drafting informative yet clearly written captions and explanatory notes by experts, -of organising scientific lectures by the museum staffs, but also in regular co-operation with schools. Larger Scandinavian museums have teachers on their staff who conduct regular classes for school childern in the museums which are a regular feature of school curricula. But the educational activities of museums ·are not limited to young peopleof schoolage. Interest in the exhibits, especially ethnographical, isalso roused by systematic encouragement of village ,arts and crafts, as well as by means of the museum extension work among wider sections of the adult community. Here, an important factor is the general atractivenessof museums, especially of the Skansen type, which on the whole are well frequented. 3. Scandinavian museums are either private institutions (i. e. belonging to various voluntary societies), or are communally owned, or else they are institutions run by the State. The museum workers of individual Scandinavian countries are associated in professional organisations of museum workers, which are . separate in individual Scandinavian countries. Since 1913, ~owe:rer, a pan-Scandinavian Association of Museum Workers (Sk~ndtnavt~7<:a Museifobundet) has been in existence, which groups Swedish, Damsh, Norwegian, Icelandic and Finnish museum workers. The Associa~ion organises regular meetings of the delegates of each country, fIxes programmes of action, publication of scientific pape:s, .arrangement of the exhibitions and the like. It runs its own perIodIcal Norden.~ Museer which gives a brief chronicle of the activities, attainments, and the plans of museums in particular countries. (For the remaining accounts see English Contents p. 1420) �1418 IV. CURRENT EVENTS THE EXHIBITIONS OF FOLK ART IN POLAND, 1950-1952. by K. P i e t k i e w i c z CONTENTS OF THIS VOLUME The article briefly summarises the activities of the Department of Folk Art of the Ministry of Culture and Art. Within the period under review the Department, aided by various local and territorial associations, organised in larger and smaller towns, and even in some cases in villages, 27 exhibitions of folk art, 8 travelling exhibittons, and 1~ prize contests. The writer stresses the considerable activisation and development in thiŚ field in the new democratic Poland. Also the artistic level has improved, which is noticeable in such branches of popular art as pottery, weaving, embroidery, lace-marking, paper-cuttings, painting, and sculpture. A resuscitation of peasantcostumes took place, which are now more and more used by numerous folk song and dance teams. The aid of the State in the field of folk art increased, taking the form of bursaries, prizes, and providing trained instructors. In this way much of the latent talent 'could be discerned and directed for proper training. In 1950 alone 505 prizes were given from state funds at various exhibitions and prize contests. In addition to exhibitions organised in the country, the exhibits of Polish popular art were <shown in 1950-51 in Hungary, Austria, Denmark, Sweden, and Finland. OBITUARY: Professor Franciszek Bujak Profesor Adolf Eustachy Chybiń:ski Jadwiga Chełmińska-Św:iątkowska 1. • I The problems connected with various aspects of popular art in Polandare discussed in a monthly ,,:Polish Folk Art", published by the State Institute of Art. (For the remaining accounts see English Oontents p. 1421) 1 l 1 Articles Tadeusz W rób l e w s k i, Soviet ethnography. an~ ~he problem of ethnogeny in the light of Stalin's work .on llng:UlStlCS . Jerzy K u Ie z y c k i, The theory of .matrIarchy tn the work of Soviet ethnographers and archeologIstS. • . . . . . Kazimierz M a s z y ń s k i, The Neuri of Herodotus . . . . . Tadeusz M i l e w s k i, Tribal mentality and grammatical. categor~es. {A study of the gender system in certain Nor,th American IndIan languages). . . . , . , . '. Jan C z e k a n a w s k i, Synthetic sketches .of V. Klparsky . Józef G a je k, Retrospective method in Pohsh ethnography. Rvszard G a n s i n i e c, Crystallomancy. .. . Waler:an S a b i s ia k, Housing ,and mova:ble propertyon the estates belonging to the Poznań diocese in. the XVIIth and XVIIIth cenJÓz~~r~~; s z t a, The p~obl~m of "N~wsi~" in' the' vill~ge s~ttle~e~t Jan Piotr D e k a w s k i, SmalI towns in the Óiis,trictof Opoczno m the past . . . . . , . Woiciech H e j n a s z, ."p a t r y a" - li note on same methods of passing news over distance. . , '. . . . . h Zygmunt K a l a n k a w s k i, The forest badge In the Iłża district. t e Province of Kielce. . . , . , , . , .. Józef B u r s z t a The forest badge from the area of WyszKoW Bohdan B a r a n'o w s k i, Sheepowners' Courts in Western Poland at the end of the XVIIIth century . . . . . . . Zygmunt K o l a n k a w s k i, Sheepowners' Court in the Płock area at the end of the XVIIlth century. '.' , , . , ..; Adam Henryk K a l e t k a, Some case studIes of th.e Sheepowner~ Court activity in the XVIIth and XVIIlth. centur1e~ . IIth Józef B r a d a, .Peasant sawmills in the ZywIec area In the XV and XVIIlth centuries . Western KUl'aw" from the Czesław Ł u c z a k, Country mi 11s ~n XVlth century up to the present tIme. J 36 66 134 153 183 242 257 340 439 499 511 518 530 538 546 552 555 583 �1420 1421 Michał Pęk a l s k i, Land measures at Urzędów . Longin M a l i c ki. Cloth printing in Silesia. . Mal'ian G a t k i e w i c z, The linen dealers of Orava. " Marian G a t k i e w i 'e z, The linen industry and trade in Chochołów Adam G l a P a,Peasant costumes in tai:ors' guild books Tadeusz S e w e l' y n, Ethnographic iconography Józef K os t l' Z e w s k i, When did the horizontal 100m appeal' in Poland? Tadeusz W rób l e w s k i, The geographical distribution of vertical and horizontal looms . . Roman R e i n f u s s, Open hearth traditions in the peasant housIng of Southern Poland.. ..... Wanda J a s t a w a, Traditional ·food of the Podhale people . Krystyna T a k a l' z Ó w n a., Surnames of the Szczawnica Highlanders Kazimierz M o s z y ń s k i, The meeting ,ground of the naturalist and the ethnographer . . . Przemysław B u l' C h a r d and Leszek D z i ę g i e l, The iron hoe in Podlasie - the discovery of a new ploughing implement . . Zenon S a b i e l' a } s k i, How to arrange folk-poetry for publication. (Suggestions for :fiixing the spelling) . . . . . . . Józef G a j e k, Instruction for indexing periodicals and more important ethnographic works. . . . . . . ,Józef G a j e k, The monographs of peasant costume - some points of theory and method . . . . . Roman R e i n f us s, iI:nstruction concerning illustrative material for the Atlas of Peasant Costumes . Gerard L a b u d a, The tasks of an Ethnographical Atlas . . . Alfred Z a l' ę b a, The use of questionnaires in Swedish ethnography Page Page 611 613 626 635 639 647 667 677 '" Franciszek .K o t u l a. Re tP a r t on the activity of the Museum in Rzeszów . . . . . . . . . . Janusz O p t a ł a w i c z, Report on the activity of the Ethnographlc Sectrion of the Lublin ,Museum Kazimierz G a t t f l' i ed, The Museum in Jarosław. Krzysztof Wal s k i, The Museum in Przemyśl S. S t e f a ń s k i, The Museum in Sanok - the Exhibition of Folk Art of the SanokProvince. . . . Jan Piotr D e k a w s k i, The Museum 3't Tomaszów Mazowiecki. 746 755 767 797 806 808 823 IV. C u r II. R e v i e w s a n d R e p a l' ent E ven ts 1952). (Anna Kowalska-Lewicka) . . . . . . 1198 1209 1216 1219 1225 1229 . Flizak) . . . . . . . . . . . Report on ·the activities of the Sudeten Branch of the P. T. L. m .Jelenia Góra, 1953. (Seweryn Gersten). . .. . Report on the activities of the Silesian Branch o,f the P. T. L. 1953. t s in this Volume see (Maria Suboczowa). . Report on the activities (Halina Report 1106 1134 1164 1166 Taige). Blaszczyk) Swieży) 1176 Polish Ethnological 1178 P. T.' L..' Report of Agriculture 1953. (O G.) 1183 on work . . . . . . . Branch . . .. . . . . proceeding in the . . . . of the P. T. L. 1953. . Branch : . . of the P. T. L. 1953. . .' . . ,. . . ArchIVe SectIOn of the P. T. L. . . .' Society (P. T. L.). Report on F le1d StudIes .' 111 1242 1245 1246 1248 1250 1253 .. of the P. T. L. 1953. ... of the Toruń 1236 1251 . of the P. T. L 1953 of the LubNn Branch . Przeslawska) G) . of the P. T. L. 1949- of the Łódź Branch Antoniewiczowa). Report (Helena . of the P. T. L. 1953. Zawistowicz-Adam.ska). 1171 (O . on theactivities (Kalina . Branch of the Poznań on the activities (Janusz Report . Branch ..... on the alctivities (Kazimiera Report . of the Poznań on the activities (Stanislaw Report . of the Wrocław Bittner) 1952. (Helena Museums Maria F l' a n k a w s'k a, Achievements of Soviet Museology Alfred Z a l' ę b a, Scandinavian Museums. Jan M a n u g i e w i c z, .Folk Culture ,Museum, Warsaw . Janina K l' a j e w s ka, Report on activities of the Ethnographical Museum, Łódź. . . . . . MaTia Z·n a m i e l' a w s k a - P l' li ff e r a wa, Ethnographic Section of the Pommeranian Museum, Toruń . Ryszard Kuk i e 1', Exhibition of Peasant Costumes from Northern Poland in the Pommeranian Museum in Toruń . '. Stanislaw B l a s z c z y k, Report on the activity of the National Museum, Poznań, Section of Folk Art and Culture . Aifons K a wal s k i, Report on the activi·ty of the Museum in Międzyrzecze l' Report on the activities of the Cracow Branch of the P. T. L. June 1.st 1953 - June 1st 1954. ·(Anna Kowalska-LeWlcka) . . Report on the activities of the P. T. L. Branch at Mszana Dolna, 1953. Report on the activities III. 1193 1195 Kazimierz P ,ie t k i e w i c z, Exhibitions and Prize Contests of Folk Art organised by the Ministry of Cultureand Art in 1950, 1951 Kazimierz P i e t k i e w i c z, Exhibitions and 'Prize Contests of Folk Art organised by the Ministry of Culture and Art in .1952 . Extracts from the Minutes of the XXVth General MeetIng of the P. T. L. (O. G.). . . . . . Minutes of the XXVIlh Genera,l Meeting of 'the P. T. L; (O. G.) . Minutes of the XXVIIth General Meeting of the P. T. L. (~. G.) Extracts from the Minutes of the XXVIIlth General Meetmg of the P. T. L. (O. G.) . . . . . . . .. .. Report on the activities of the Cracow Branch of the P. T. L (1948·- (Sebastian (for the List of Books and Articles reviewed Polish Contens p. 2). 1188 1189 1190 I 699 703 728 736 1184 1254 1255 1256 . 1258 . 1259 1952 on a Co~ference o~ the methods of ~~eld Studi;, and A'l1lmal Breedmg held on May 9 , and 10 . 1268 �1422 Page Report on the work in progress on the Polish Ethnographical Atlas. 1947-1953. (Zofia Staszczakówna) . "Polish Acadamy of Sciences (PAN), Report on Activities and Works", I, 1-2, Warsaw 1953. (O. G.) . . "The Quarterly of the History of Material Culture", I, 1-2, (In Polish with Russian and English Summaries), Warsaw 1953. (O. G.) Planned publication to celebrate the anniversary of the work of Oskar Kolberg . 1280 1284 INDEKS 1284 A 1285 AbLos (j. gr.), flet V. Va ri a Russian Summaries English Summaries . Index Subjects, Ethnographic Terms, Names, List of Scientific Institutions, Periodicals and Publications, Illustrations quoted in .,LUD", Vol. XLI. (O. G.) 1287 1359 1423 RZECZOWY * B 836 Baba Jaga Albańskie roboty ręczne 941-953 Alkie·rz 421, 425 Amazonki 80, 84, 85, 129 Ameryk, narz. do orania 751, 752 AmmophiLa urnaria, osy 74Q-745 Amulety 264, 271 Analiza jęz. Indian półn. Am. 153-182 Ankieta w spr. gier. lud. 34 Animizm 838 Antropogeneza 101, 118, 811, 838 Antropol'O·gia 184. 833, 838, 873, 87'5, 940, 941 - etniczna 1010, 1011 wóz dwukołowy 838 Archeologia 839 Archiwa etnO'graficzne s'kandynawskie 113'5-1137 - szwedzkie 823-829 Arenda, karczma 405 Arfa do oczyszczania zboża 351 Arithmomantia 271 Astrologia 271 Asymilacja językowa 42 - kulturowa 56 Arba, AtaLykat Auł 83'9, 8£7 851 Austerie Austral. 366, 419 bębny, AwunkuLat 836 Avesta trąby 980,981 836 ., Kursywą dol<umentów. 90 słupy, 66. 67, 73, 74, 75, 86, 107, oznaczono wyrazy gwarowe Babka Babka 839 do klepania ognia 853 350 Babie uszy, grzyby, HeveHa 717 piestrzenica, Badania antropologiczne 186, 193 - ekonomiki gospodarstw chłopskich 19 etnogenetyczne 37, 38, 41, 46, 243, 244, 252, 2'55, 851, 879 et;nografkzne 34-37, 54, 243-249. 251, 55:5, 849, 881, 1259-1280 - etno angielskie 997 _.- etno ·cze:;;kie 936, 937 _. etno fińskie 183 - etno radzieckie 851, 871, 887, 888 -- etno szwedz'kie 823, 830 - geneonimiczne 245 - genetyczne 83 - heraldyczne 259 Badanie kultury 40 Badania nad muzyką ludową 31 - n. osadnictwem 439-498 - n. sztu.ką lud. 74·6, 919, 920, 1070-1094 - n. zabudowaniami 340-438 Bajda7'y, łodzie 49 Baje (j. turk.) władcy 839, 848 3alaban, instrument muz. 839 BaLalajka, instrument muz. 839 św. Barbara, opieko rybaków 661 Barć 519-524 lub zaczerpnięte z jęz. obcych, wzgL �1424 Bardo, ,:;zęść krosna Barsc 7'07 672 Bartnictwo 518-537 - na Łużycach 1049 Barwienie płótna 617--625 Batik 841 Batraki, robotnicy rolni 839 Bęben MI Belladonna, odwar ·647 Beryl, wróżbiarstwo 265 BeryHistica 278-283 Bidly, bijadla, cz. warsztatu tkackiego ,673 Biedota wiejska 498, 840 Biegun, kamień 596 Bielenie płótna 631 Blichy, bielarnie 631 Bobry 144 Bojowisko 379 Bory bartne 533, 534 Boże Narodzenie 142 Bóg 705, 713 BÓ'stwo irlandzkie Dagde 986 Brachmanizm 841 Bractwo krawieckie 640, 641 Brajerzy, uhlarze Podhala 706 Brat matki 69, 73, 91 Brąz w sztuce 841 . Browary 341-438 Bryja 707 Bryndza 713 Buddyzm 841 Budownictwo Dagestanu 861, 862 - środo fran'końskie 484 - irańs'kie856 _. jakuckie 908 kaukazkie 882 _. małopolskie 699-702 - Murutów 993-4 Budowle rolnicze 919 _ śródziemnomnrskie 967, 968 Budynki gorzelniane 411 __ o Budynki gospodav::ze 23, 342-438 - mieszkalne 364, 462 Budownictwo p.alki'erz, badania nad zabudowaniami, budynki gospodarcze. mieszka,lne, chałupa, chata, czurna (namiot), dach, dom, drzwi, dworki, dymnica furtka izba kala, kalenica. kluki, kolib~, ko~ora, konstrukcja zrębu, 'koźliny, krycie dachu, kuny, kurloki, kurnica, ,lamusy, mieszkania. Bud own i ctwo g os P o danc\ze i p rzem y sł o we, p. ,arenda, browary, budynki przemysłowe, gorzelnie, gumna, holendry (młyny), karczm.a, kolnie wołowe, korzeczniki (młyny), kuźnie, łażnie mielcuchy (browa'ry), młyny, 'obory, sąs'i~ki, serniki, solki, spichrze, stajnie, stodoły, szopy, tarta'ki, wiatraki, wozownie. Bud-wozy 138 Budżet ,chłopa 18. 25 Burlaki 841 Buvsztyn 220 Buty,649 Bylica 666 Byliny841 Bydło 147, 347 c Cabala, kabała 271 Camarhyntus pallidus, ptak 741 Cebula 348 Cechy krawców 639-646 Cegielnie 358, 416, 417 Cepy 350 Cepowiny (zwycz. weselny) 721 Ceramika 1201-1213 Cerkiew słowiańska 192 Chałupa jednoizbowa 434 •• I I I ••1 'Z[ r\ •1 1425 Chałupa kowalska 418 - kurna 702 - owczarska 433 Chałupnicy 347, 360-438 Chaty dymne 989 Chiromancja 271 Chleb 135, 709, 720 Chlewy 391 ChłQP i diabeł 653 Chłopi galicyjscy 11, 12 - na pół rolkach 705 _. Rosji feudalnej 844 - turkmeńscy 849, 850 Choroby na Podhalu 722 Chronologia ludowa, od św. Woj'decha do św. Marcina 347 Chronologizowanie faktów etno 248, 251 Chożdienie (j, ros.) pielgrzymki 8B6 Chów bydła 'na Podhalu 22. 705, 706 Ciężarka gliniane u krosien 6{}7-6B4 Ciosek, jentla 713' Ciasna bartni'1ców 531 Connubia communa 80 Cuculus indicator 73'8 (pająki) Cykle kulturowe 50 Czapka cz. wiatraka ,60,6 Cza1rnoksięŻIlicy '6'52 Czarownice647 Czary 271 Czółenko tkackie 673,680 Czółna 361 - australijskie 994, 995 Czurna, namiot 49 Ćwierć, miara zboża 3'52, 611 Cyclosomia truncata, D Dach 371, 401, 434 Definicja etnogenezy 37 _. etnografii 36, 40, 242 - matriarchatu 69 90' 745 Determinizm w etnografii 811 Dialekty, por. języki Dom czeladny 431 - saksoński 967, 968 Drac, dragon, smok 648 Druki na tkaninach 1203 Drukowanie płócien 613-625 Drukulki, kiecki 616 Drwale polih<ilańscy 706 Drzwi na biegunach 3e3 Drzeworyty 647-666 Drzeworytnictwo 613 Duct! ogniska 853 Dudy 32, 917 Dudziarze 917 DwoDki 422-427 Dworiszcze (j. ros.) 852, 853 Dywany Dagestanu 870 Dymnica 702 Dziecko we wróźbach 269 Dziedziezenie 73 Dziedzińce 437 Dzieje osadnictwa małop. 20 - uzbrojenia 15 _. wsi polskiej 22 Dzieźa 364 Dzwony pasterskie 29, 31 E Egzogamia 71-113, 901, 902 Ekspozycja etnograficzna 847, 1118-1133 Ekumena 43, 51 Emigracja chłopów 497, 707 Ency1C!otpaedia Britannica 2'5B - burżuazyjna 833 - francuska 831 - polskiej kultury -ludowej 767 - radziecka 831-847 Endogamia 89 Epoka matriarchatu 66-133 Ehrntehahn 654 �1427 1426 Etniczme zespoły 40--45 Etnogenetyczne podania 61 Etnogeneza 36-65,851, 855, 879 _, Bułgarów 935, 93'6 Czuwaszów 851 _ ludów Syberii 48 Maryjców 866 narodów radzieckich 847 Oguzów 851 Tatarów Powołża 896 Tunguzów 851, 852 -' Turkmenów 888 ~ ludów ZSRR 36, 37 Etnografia 22-39, 833-847 __ albańska 941, 953 Azji pn.-wschodniej 891 belgijska 974-977 bułgarska 919 burżuazyjna 50, 68, 109.898. 900. 901 czeska 914-92'9 - eurolPejska 242 - francuska 953-967 _. marksistowska 2'50 _ polska 33, 38, 58, 242,920 _ radziecka 36-133, 833~888 _, krajów ZSRR 1121-1123 _ współczesna 243-249 Etnologia 98 _ amerykańska 104 _ angielska 104 __ a,nglo-.amerykańska 871 _ francuska 106 _ niemiecka 105 _ rosyjska 106 'Etnonimika 61-63, 245, 851, 87'5 Etnos 46, 53, 243-255 EwolUl2ja rodziny 849 _ technik 953, 961 Exodus Nemów 148 F Fairies Ci, ang.) wieszczki 301 Farbiarnie na Orawie 628-632 Far.bierz 615 Ferula, ciosek 712 Figurki kobiece 121, 124 Flagun. Flaga, istoty mity'czne 285, 287 Folkll'Jr muzyczny 27-30 - pszczelarski 919 Folklorystyka radziecka 930-932 Folwarki 343-438, 649 Folusze 415 ---' albańskie 948-951 Fonograficzne wałki 29 Forma,cja feudalna 40--45 - kapitalistyczna 40-45 - niewolnicza 40--44 - socjalistyczna 40-45 - wczesnoklasowa 40-43 Fotografia w ludoznawstwie 919 G G'łdka o diable 6'53 Garnce gdańs·kie 352 - na zboże 3,52 Garncarstwo białoruskie 1068-1070 Gazdowie orawscy 628, 629 Gąsiorka, AlchemiUa, potrawa głodowa 724 Geomancja 271 Geneza gier ludowych 35 _ kultury polskiej 243 __ polskiej s'ztU'ki ludowej 1070, 1078 _ typów' uprzęży renów 47 Gęś w wieńcu -654 Gęśnik 393 Glazur 844 Głodowe lata por. potrawy głodowe 710-724 H Hafty ludowe 1055 _ sieradzkie 1209 _ wielkopolskie 1212 Hafty Z.S.R.R. 843 kluski 710 Handel płótnem 626-634 Harpuny Eskimosów 892 Hawiarze, górnicy 706 Hermandady, bractwo średniow.843 Heteryzm 84. 85, 93 Historia badań Syberii 89'5 - chłopów 920. 921 etnogr. pol. 242-256 kultury 91 osadnictwa 20-24 rodziny 78, 81 wsi 18, 22 - tkactwa 613 Historiografi,a społeczeństw pierwotnych 66-133 Historyzm 102 Hodowla 49, 72. 73, 131 - konia 48 -- pszczół leśnych 518-529 - renów 48, 49. 51. 858, 859, 986,987 - wielbłądów 842 Holendry, młyny 606 Horda 89, 118, 123, 125 Hurda, urda, śmietanica, spic 713 Huty żelaza na Podhalu 706 Hydromancja 260 Haluśki, I t I I.konografia etnogr. 647-666 Imigracja Finów 183. 186, 1'91, 198 Indeksowanie 767-797 Indoeuropeistyka 186 Inkwizycja 258. 259 Instrukcja w sprawie zapisywania utworów ludowych 755-766 w sprawie ilustrowania Atlasu Fol. Strojów Lud. 807-808 Instrumenty muzyczne 29, 31 I n s t l' U m e n t y m u z y c z n e por. ablos, australijskie bębny i trąbki, balalajka, bęben, dudy, gong, kobza, rasp, wolynka (dudy) Inwentarze biskupstwa -poznańskiego 340--438 - biskupstwa wrocławskiego 584 _. tartaczme 560-582 balaban, lure valachico626 et necis 649 Iz,ba 428 - drewni.ana 422 - szynkowna 421 w mielcuchu 408 Ius vitae J Jarzemko 345 Jazy569 Jatki 418, 422, 440 Jeździec madarski 937 Jęczmień 705 Język(i) alabama 159 - algonkiński 164 - amcha['ski 840 - apacze 165, 166 - athapa,skan Hl5 - australijskie 836 - awarski 838 -- aymara 963-9'67 -- azjanickie 837 _. bałtyjskie 183, 187, 839 - bantu 155. 1'56, 839 - baskijski 839 - beBakula 1'62 -- berberyj&ki 840 - birmański 840 - buduchyjski 157 -- buszmeński 841 - czeremiski 187 - czinuk 162 - dari, fars i, nowoperski 851 - delavare 164 - ele 97,9 estoński 186, 187. 188 �1429 1428 Język{i) fox 164 - germańskie 186, 846 - gockie 844 - hitczi 159 - hotentocki 176 - hu;pa 165, 171 _ j,ndoeurO\Pejskie 182, 186 - karelski 186 ~ kare1Jsko-ołoniecki 187, 188 - kobiet 158, 1:59 - ikoasati 1'58. - lapoński 187, 199 - 1iwsiki 1B6-18'8, 192 - litewsko-,łotewsiki 183 - łotewski 18:8 - meriański 1,87 - mężczyzn 158, 159 - mika'Suki 159 - mongolskie 62 - rnordwiński 187 - muskogi 158, 159 - nama 176 - lIla'ss 162 - negryckie 1'55, 182 .:.....Nondugi (Nowa Gwinea) 983 - ormiański 838 -ostiacki 187 - papuaskie 980 . - prahałtyjskie 189 _ prariń~ki 186--189, 192 _ prafińsko-wołżairski 187 - !pragermań'~ki 189 _ pralapońsiki 187, 189 - pras-łowiański 1'92 - praura,lsiki 187 - prawołżański 187 _ rodowe i plemienne 40, 41, 42 - 'romańsikie 186 - rosyj'ski 192 -- samojedzkie 187 - seminole 159 _ semito-chamickie 182 _ (dialekty) Siouxów 159 Język(i) słowiańskie· 187 - tano 164 - taos 164 - tsimszian 162 - tunguzo-mandżurskie 62 - tunika 167-169 - tuskarora 166-169 - uralskie 183, 186. 187 - ugrofińskie 187 - walijski 842 - wep6iki 187. 188_ 191. 842 ~ węgierski 187 - wocki 186-188 - wogulsiki 187 - yaM 159 - yuczi 173-182 - zyriański 187 Juzyna (gwara gór.) 718 K Kabała 330-332 Kafar 367 Kafle 4'2'5 Kajalli:i 49 Kala, qual'a, typ umocnionego osiedla 856 Kaleni,ca649 Kałym 848 Kamień polerowany 264 Kamienie młyńskie 355. 356 Kamiennik orficki 263 Kapela ,góralska 30 _ rorantystów wawelskich 27 Karman, korman (odzież) 494 Karczma 356, 418-420, 1044, 1045 Kaptur chłopski 641 Kapusta 348, 705-710 KarmlIliki 394 Karpiele 705-713 Kars - ptak oLbrzym 890' Katoptromancja 283, 294 Kicak, tyczka 717 Kiczka 35 Kiełbasy, • ;.1' < ii z rybami 719 I~ołchozy 848, 851. 857 - dargińskie 851 -- kazachskie 851 --- lwowskie 851 -- turkmeńskie 848 Koło palecZJne 594 -- podsiębierne 579 - pcśrednie579 - tramowe :579 - wodne 572 - zamachowe '572 Kołowe, podatek 586 Kominek 42'5 Komornicy 705 KomOl~a376, 404, 421. 425 Komunika,cja wodna VI Australii 994, 995 Konopi'e 360 Konstrukcja urządzeń tartacznych :568 - zrębu 342, 40'5, 4308 Kopanki do zarabiania ciasta 363 Kopieniactwo 72, 73, 108, 128 Koraliki afrykańskie 973 Korooki 1201 wologodskie 842 Korzeczniki, młyny 593 Kosy 349, 367 Kośba 649 Koszycek, płachta Tl3Ser 712 Kowa,le 749-754 Koźliny 649 Kożuchy grodziskie 494 Kółko karbne ·581 Kręgi 'kulturowe 87, 102. 254. 985 Krogulec, Accipiter nisus 736 Kronika bizantyńska 61, 151 - Galla 197 -- Hipacego 2315 - ruskie 208 Krosienka tabliczkowe 694 Krosna 667-698 Kołace miara, pola 6U Kiermasz, karmasnice 921 Kierunki w etnologii: Kierunki w etnologii: ewolucjonistyczny 83; kulturowo-historyczny 50, 108; dyfuzjonizm, funkcjonalny, psychoanalityczny, 'socjologiczno-psychologiczny, morfologiczny,struikturowo-neobi'ologiczny 100, 104 Kierznie, maślnice 362 Kirgiz, ilustracja 658 Klag,pcdpu:s,zcZJka 712 Klasztory 192 Klejna 5,37 Klęski elementarne w Galicji 343. 722 Klocki drukarskie 613-625 Kluki 573 Kluski 707 Kłody 363 Krusownictwo podhaI<ańskie 715, 716 Kmiecie 649, 651, 705 Kmin, warmuz 724 Knapy, p-łódennky635-638 Kobac, jastrząb 736 Kobiernidwo 870 Kobieta w społeczeństwie pierwotnym 66-133 Kobiety arabskie 971, 972 Kobza 934, 93'5 Koczownictwo 907 Koczownicy tureccy 876 Kogutek w wieńcu dożynkowym 654 Kolendy pribramskie 919 Koliby pasterskie 699 Koligacje, spółki płócienników 629 Kolnie, wołownie 391 Kolonizacja na prawie niemieckim 20 - na prawie polskim, ruskim, wołoskim 24 - średniowieczna 442 �1431 1430 Krój 346, 640-646, 807 Król, gonitwa 659 Królik w wieńcu dożynkowym 654 Krycie dachów 341, 438 Krystalomancja 257-339 Kryształ 260 - czarny 308 Krytyka prądów burżuazyjnych 831 - teorii MalTa 38 KsantQchl'Oizm 146 Księgi cechowe 63'9-646 - grodzkie 8, 546-553. 584 - magiczne 274 - Manu 690 - metryk"alne 18 - miejskie 811 - sądowe 15 - sądów bartnych 519 - sądowe grodzkie 552-554 Ks,iężyc (Kamerun) !f8,1 Kształty wsi 439'-498 Kubły, karmniki 3!f5, 404 Kuchnie 430 Kukielecki Kukurydza Kulasa Kuny 381 Kupcy orawscy 628 Kurche. bóstwo prusko-litewskie 8 Kurczęta, żywe w wieńcu 654 Kurhany 840. 844 Kurie, budownictwo orawskie 629 Kurloki Ci, czes.) 917 Kurnica, dymnica, chałupa z piecem chłebowym 702 Kuwada 107 Kużnie 341, 438 Kwoki, karpiele 713 Kwaszenie 710 Kwaśnka 707, 710 Kwestionariusz do badań, por. ankieta 823-830, 888, 12160-1267. 1271-1280 - Lefrena 825 _. Mannhardta 825 szwedzkie 824-B30 720 713 L 707 Kult psa 976 - rodowy 890 Kultura(y) arSJbska 838 _. białomorska 59 - górników czeskich 933, 934 -" kopieniaczo-ogrodnicze 49 leśno-stepowe 49 ludowa Podhala 30 ludowa Słowian 139. 343 łowców nadmorskich 49 materialna 340--438, 583. 584 myśliwska 49 _o. pierwotna 70, 74 rybolowców 49 -- społeczna w Nowej Gwinei 996. 997 - staropolska 22 __ o Kultur zderzenie 705 Kulturowe prowincje 59 Kułactwo 26 Lada do rżnięcia 3'67 Lamka chłopska (odzież) 643, 644 Lamusy 396, 397 Laponoidalny element 184 Lebioda, łoboda .. Chenopodium album 724 Lecznictwo na .Walaszsku 918 Leszek, legenda 659 Legenda Lepchów o wieży 9BB Legendy ludowe 60, 61 Lemiesz 34<6.751 Lekanomancja 260, 266 Len, 348, 626-637, 705 Leninizm 8·64 Leżak, kamień młyński 596 Libel' Benejitiorum 252 Lichwiarz 650 Liczebnik sto, satem, kentum 1BB Limba, Pinus cembra 145, 146 Liny konopne, łykowe 599 Lisica, prasa na olej 716 Listy niebieskie 663 Loch 397 Lud niebiesko-oki 146 Ludowa poezja Słowian 901 Ludoznawstwo' 291 Ludy kolonialne, por. indeks etnogeograf.874 - pierwotne 66-133 Lusterka wróżbiarskie 283 Lustracje 340--438 Lychnomancja, aI's lucis 283 Ł Łan, miara pola 611 Łańcu:hówka 456-459 Łaźnie uzbeckie 860 Lodzie 49 Łopaty 345 Łosie 144, 145 Lotka, lojko, czę.Ść piły 560 Łowiectwo 73'6-745 Łowy symbiotyczne 736-745 Luk i strzały 889 Małżeństwo pierwotne 89 Mandragora 647 Mapy 803 katastralne 20 ludów ZSRR 862. 863 Polskiego Atlasu Etnogr. 12821284 typów tkactwa 682 Marksistowskie pojęcie narodu i kultury 23 Marksizm 3B-53, 97, 810, 832 Marryzm 38, 39 Masło, na Podhalu 712 Materiali'zm dialektyczny i histo· ryczny 918 - dziejowy 2'53,254 Matriarchat 66-133, 850, 902. 903 MatryIinearność 68, 71, 79 Matryce do drukowania płócien 614625 Maźnica 367 Maże czumal:kie 665 Mąka, owsiana, jarcana, 'żytnia 707 Meble ludowe 365, 1215 Medycyna ludowa 656 Melodie ludowe 2fl-31 Merki rybaków 525 Meszne M Magia biała 324 - czarna 324 - Indian 1008, 1009 - IS'l1egów 983 Magiera,cza;Pka 649 Maglownie 630 Magnetyt, wróżbiarstwo Majbaum 263 654 odzież 51 Malowanki 1200-1218 Mala, brona turkmeńska 850 Małżeństwo grupowe 71, 76, 80. 107 - parzyste 71, 72. 76, 8J) Maliki, 585 Metoda b<ldań starożytności skich 242-256 - etnogecgraficzna 251 historyczna 816 - hi'storyczno-geograficzna historyczno-porównawcza 64, 84 geograficzn a 809-823 - słowiaI1~ 816--823 46.47. indukcji i dedukcji 39 kartograficzna 813-823 konkretno-history:zna 255 Le Playa 18 materializmu dialektycznego storycznego 832 i h;· �._ .. ~-_..--------------_._--- - - 1433 1432 Metoda _ _ _ _ odwrotna, retrogresywna 242-256 porównawcza 251 pracy nad monografią 16-19 progresywna 250. 820 retrogresywna 242-256, 820, 130. 1031 _ wróżbiarstwa 257, 339 _ 7Jbierania melodii ludowych 28-31 Metodologia badań etnogenetycznych 38--64 _ badań etnograficznych 881 Metody opracowywania strojóv.; 798806 Mendel, miara 349 Miary pola 611, 612 Miecz we wróżbiarstwie 260 Mielenie na kamieniach 709 Mielcuchy, 'browary ·3'53,405, 400 Miesw:ania Dagestanu 861 - ludów ZSRR 870 _ kołchozów obw. mosikiew. B,67 Mięso zbójnickie 7i5 Migralcje 55 _ ludów Indonezji 996 _ pasterskie na podhalu 704-727 Miód519 Mity 60 Mlecz, Taraxacum Officinale, !potrawa .głodowa 724 Mleczniki 399 Mleczno, mleczywo 397 Mleko na Podhalu 711 Młocka 350, 64'9 Młot na czwarownke, malleus maleficarum 271-273 Młyn na Dobrussku 91B _ koński, Rossmiihle '592. 602 - korzeczny ·593 _ na trzeciej mierze 5,B5,5B9 _ pływający na Warcie 414 Młyn słodowy 414 - szklany 416 - wietrzny 649 _ wodny 415, 592-598 609 Młynarstwo na Kujawach 5B3-610 Młynek do oczyszczania zboża 3'51,35! Młynica 598 Młynki kieratowe 414 - końskie 414 - do produkcji oleju 602 Młynne, podatek 5B6 Młynów podział: czynszowe, dzierżawne,na miarach. parobczańskie 585 Młyny 341-43B, 5B3-610 Modlitewnik królewicza Aleksandr", 25B Władysława 2:57-339 Modrodruki 613 Modrzyńce, zapaski modre 614 Monografia Bujaka 18-20 _ etnograficzna B93 _ tańców ludowych 29 - wsi 16-25 Moskal, placki owsiane 707, 708 Motyki 348 Motywy zdobnicze 617-625 Muchdu, bóstwo opiekuńcze Ewen- ków 853 Muterrecht 85 Muzea radzieckie B65. B66 -- regionalne 8 lVIuzeoznawstwo radzieckie 1133 Muzyka dawna 28 góralska 29-31 - ludowa 29, 30 _. na Hanej 919 _ podhalańska 30-32 - polska 27 Myślenie magiczne 981 Myślistwo 49, 70, 72 1106-- N )labiał 707 pomocnik płócienników 62B, 629 Nalepa, ognisko otwarte w izbie 701, 702 Naleśniki 710 Namioty przeważne 138 Napoje alkoholowe 717 Narody arktyczne 838 Narok 22 Narty 49 - na Rusi B'89 Narzędzia kolne 1174 1175 - kowalskie 358 ' - do orki 746-754 _. do pracy 1172 - rolnicze 342-::-438 - rylcowe do orki 754 Nauki etno.grafic.ZiIle 247 Nawsisko, nawsie 439-498 Nawój u krosien 667, 67;2 Nazwa{y) folwarków 422 - Neurów 137 - miejscowe jako żródła do historii osadnictwa 20 -' pił 565,56'6 - Ukrainiec 1023. 10.24 - ryb 20B Nekromancja 271, 273, 283 Nemesia meridionalis, :pająlki 745 Neurów etymologia 137, 138 Nicielnice 670, 680-68,6 Niedotykalni, kasta indyjska 868 Niedźwiadek morski 656 Noc umarłych 35 Nagończy, o Obnażanie 661 Obory koliste, kwadratowe - w kształcie litery L 389 Obory w trianguł 389 Obróbka drewna 557 - włókna 360 - żelaza w Afryce 994 Obrusy, chlebowniki 615 Odnalezie . rzeczy skradzionych 283 . me Obrzędy pogrzebowe kirgiskie 65,8 - słowJańskie 35 Obyczaje dzikich 77 - scyty}skie 138 Odkładnica 7,51 Odzież ludowa albańska 941, 953 - kirgiska 6·58 - ludowa 642, 662, 803-805 - Udmurtów 908-912 -zaehodnio-słowiańska 1046-1048 oe~:hyt!a smaragdina, mrówki 741Ognisko otwarte 699-702 Okólniki, podwórza 437 Okkopim . us, b'ostwo prusko-litewskIe B Okolnica 450 Okra'sa na !Podhalu 716 Okręime 6,54 Olej lniany 707, 716 Olejarnie 716 Olędry, c~ady 4'52 Omacz, 'Socha turkmeńska B48 Opętany 655 Organizacja dualna 41, 71 - fratrialna 71 - plemienna 42 Orka 649, 750, 1172 OrientaUzacja kultury grecko-rzymskiej 261 Ornament geometryczny 617 -- hornacki922 - karelski 899 - roślinny 617 Orły poławiateze, Abu kullab 741 Orzesw: i limby 146 Osadnictwo 7. 15 �143a 1434 Feriodyzacja Osadnictwo górnej Orawy 626 _. Małopolski 7. 20-24 _ na Nawsiu 490 _ podhala 445. 704 _ wiejskie 439-498 _ wołoskie 467 _ Wietługi (Zawołże) 866 Osady jednodworcze 446 _. na prawie niemieckim, polskim. ruskim, wolos,kim 24 _ wołoskie 626 Osełki do ostrzenia 350 Oset, Cirsill1J1 oLerace11m, potrawa _ głodowa 723 Oskard 596, 602, 609 Ości na ryby 361-990-992 Oszczypki 708-713 Owalnice 453 Owce 360 Owczarnie 379, 392 Owies 705, 707 Ozd, ozdnica, oznica, ozdownie 405-- 412 p Falenie 515 Palonka ogni, telekomunikacja podhalańska, 511-- gorzałka 720 Pa,piErnie 416 Pająk morski, ilustra,~ja 657 Pamiętniki historyczne 61 Państwo Zywieckie 5·5'8 Paproki, przezwisko kowali 754 Papyrus demotyczny 264 Pasternak 704 Pasterstwo 74, 892 patry ja, patryla 512-517 Patriarchat 70-85,112,115,129,904. 721 P€Czys.zcze (j. ros.) 852, 853 Periodyzacja Periodyzacja 66-133 archeolog. 985 historii pierwotnej 920 etnogr. radziecldej kultury lud. i rosyjskiej 869 Perlik, młot 603, 609 Piec 425, 431. 699-702 _ chlebowy w komOI'ze 363, 423 _ garncarski 844 - do lnu 417 , _ do wypalania ,cegły 417. 418 Pieczywo B. N. 719 Piekamie 430 Pieśń (pieśni) ludowa 28-31 _ butg. żniwiarzy 884 -- czeskie 922 _ Ewenków 859, 860 - radzieckie 876 _ rosyjskie 87'5, 876 _ ukraińskie 875, 876 _ ze Wzgórz Naga 983 Filarstwo 5'64 PHa, piela 559, 582 Fisane ludowi 25 Piskvonc, Pfingstschwanz, zwyczaj wiosenny 918 Pisownia utworów ludowych 755, 756 Piwo 3'50, 707, 717 Piwowarnice. browar 407 Piwni·ce 397 Pitanglls sllLphuratus, bentevi, ptak, 739 Placek góralski 708. 709, 719 PLatenice O, słow.) 627 Plecionkarstwo 679. 682, 683, 1173 Plemię, plemiona. por. indeks etnogeografi-ez:ny 42-46. 71. 75. 243 _ Patrin, Pączki czechosl. 90:i ugrskie 55 wschodniosl-owial1skie 48 Placienicy635-638 Płachta 1055. 1058 Płóciennicy orawSCY. 626-634 Płótna wyrób 360 Płozy 345 Pług 344-438 Plugi bez kół, drewniane 345, 751 - kowalskie 751 - pruskie 571 Plużyce 344-438. 746 Pochodzenie Germanów 61 - rodziny 43, 68, '72 - Słowian 57, 61 Pochówki, podwyżkowe 978 Podania ,60 Podbielina, TussiLago, potrawa głodowa 724 Podział rodowy 40, 41 Podoski, metalowe obręcze 594 Poezja ludowa 877 Poezji ludowej zapis 755-766 Pogosty O, ros.) postoje 854 Pokrzywa, potrawa głodowa 724 Polaniarze na Podhalu 70'5 Poliandria 79 Polowanie pastuchów bałkańskich 73,6 (gw. góral.) 718 Pomieszczenia dla inwentarza żywego (chlewy, dojniki, obory, owczarnie, s'tajnie, wołownie) 38'5-3>98 Pomoc wzajemna 999-1004, 1096- Polednina 1104 Popularyzacja etnografi.i U53 Porozum,iewanie się na odległość, telekomunikacja 511-517 Porywanie żon 142 Posowy, pułapy 376. 422, 42'5 Posty na Podhalu 718, 719 P o t l' a w y g ł o d o we, por. ALchemitLa, hodryk, majki, (mlecz) koniczyna, lebioda, szczaw, ognicha, Raphanus Raphanistrum, szypułki, zajęcza kapusta, moskal, perz, scyrbak, trawa, TussiLago, Taraxacumi Of., warmuz, ziomber Potrawy kwaśne 710 Powinności chłopów 22, 344-438 Pożyczki pragel'mańskie 191 Fcżyczki ~raruskie 192 Pożywienie Podhala 703-727 - głodowe 710-723 obrzędowe 721 -' roślinne 708-726 ~ świąteczne 719, no ;Półrolnicy 347 Półślednicy 3'60 Praludność Euro;y 184 Prace Instytutu Etnografii ZSRR 8n Prawa bartne 518-529 - chłopa 843 _.. czartow,kie 652 - germańskie 650 _.- macierzyste 82-92 - niemieckie 705 - oj1cowskie 85, 86 polskie 650 - rozwoju zjawisk kulturowych 55 - wołoskie 540 Problematyka etnogenetyczna 263 Promiskuityzm 76, 86, 91 Proroctwa u Czechów 917 Proso 350 Prowadnica, część tartaku 575 Przebieranie obrzędowe, w wilka 139· 142 PrzE'chow j'wanie 363, 721 Przedmioty bły3zczące, wróżbiarstwo 260 Pl'zemysł fermentacyjny XV!'I w. 41fl - ludowy 1199, 1205, 1206 - młynarski 418 - tart.aczny 555, 582 Przeobrażenia stosunków etnicznych Eurcpy 183 Przesuszanie się pien iędzy 8 Przestęp 647 Przeżytki 74 - bartne 518 - rodu macierzystego 872 Przyciesie 419. 426 li Kwakiutlów �1436 1437 Przydomki odimienne 729 _ określające cechy człowieka 730 - od nazwy domu 729 - topograficzne 730 - sytuacyjne 730 - zawodowe 729 Przysiółki 446 Przysłowia Senegalu 983 Pszczelarstwo 519. 9'21 Pszenica 155 Puciera 713 Pućwiartki, mi.ara pola 611 Puła'py z tarcic 425 pulanek. miara pola 611 Puzderek wyrób 972-974 Pyromancja 269 Pytel chłopski 598-606, 607 R Ra,bacja ,galicyj,ska 513 Raczun, rozrachunek 628 Radła, radlice 344--438, 746 Radziecika szkoła etnograficzna 843. 864 Rama tkaJCM 683, 687 Relacja Ibrachima ]bn. Jakuba 519 Rasp, instrument muzyczny typu piły 983 Rataj 344 Rącznik 13,5 Regale bartne 519, 536 Religia Mongołów 984 Relikty matria,rchatu 112 Relo, j.astrząb 736 Reny 858, 859, 991 Roboty ręczne albańskie 939-951 Rodzirna 72, 80, 92, 109 Rolnictwo 18, 22, 49, 132, 74,6-754 - w Czechach 916 Rośliny uprawne na Podhalu 705 Ród i plemię 41-46. 69-90, 850, 869 Rózga zielona 650 Różdżka czarnodziejska 283 Ruch ludo"wy 11, 15, 26 Ruchy chłopskie 1038-1044 Rudowłosi 146, 147 Rzeka brzozowa, Coiva 195 Ryby 647, 716 Rybołówstwo 70, 72, 361, 716, 990 Rytuał inicjacji 987 Rzemiosła ludowe czeskie 919 Rzepa, gryzula, ziemniaki 709, 713 Rzepak 350 Rzeżba w kOŚci 842, 877, 912-914 Rzeżalnie, sieczkarnie 402 Rzędówka 542 s Sadło niedżwiedzie 716 Salamandra 648 Sanie 369 Sqdki do gorzałki 366 Sądy dawne 650 - owczarskie 538-554 - wiejskie 538 Sąsieki 384 Scyrbak, Cirsium Rivulare, potrawa głodowa 723 Semiki 399 Sery 362 - syr na Podhalu 712 Siabry, sebra (j. ros.) 852, 853 Siara 719 Side O. irland.), wieszczki 300 Sieczkarnie 402 Siedziba Nemów 13oł-152 Siemię 'lniane 3'51 Sień 421, 425 Sierdzeń u wozu 369 Siermięga, kaftan 649 Sierpy 349 Skansen 826 Skarbce na przyc:esiach 429, 430 Sklep. piwnica 397 Skolopendra morska 256 (gwara góralska), słonina 715 Skrzypce, część warsztatu tkackiego 672 Skrzyżowanie języków 41 Słodownia 405 Słopiec, cłapiec 664 Słowian autochtonizm 141 - dzieje 134-152 - folkIor 871 Słowiańsikie nazwy miej&COWOśCi 22 - starożytności 242-256 Słowniczek Togo 974 Smok, p. drac, 648 Smugi, rodz. gleby 750 Sobótka 666 Socha 22, 344--438 - częŚl~i 746-750 - dwupolicowa '151 - .litewska 751 - podlaska 751 - żelazna 746-754 Socha i ślemię 701 Socharz 573 Solenie potraw 710 Skrzep Solki 399 odzież 51 Spichrz, spichlerz, szpicherek, szpkh, spkhrzyk, Slpichlerzyk 372-3'74 Spi:clllerz na scendarach 373 Spiżarnia 373 Spław drewna 5'58 Spodnie płócienne 649 Społeczeństwa łowieckie 125 - zbieracze 125 Sprawa chłopska 11 Sprzęt zbóż 349 Sprzęty 342-438 - domowe 966, 967 - kuchenne 365 Sprzężaj 368-371 Spuszczadnica dla cieląt 402 Stajnia z chrustu 390, 438 Sowiki, Stacitw 693 Zie!. Świąt;{j 566 Stado pierwotne 40 41, 68. 71 Stad;um macierzyste 97 - ojcowskie 97 Staje (l50 m) 612 Statki browarnicze 352 - folwarkowe 364 - gOEpodarcze 352 -- kowalskie 359 - kuchenne 362 -- ogrodni:2ze 348 - phvne 407 - szycnkowne 366 - zbożowe 3,52 Statystyka młynów wodnych 587 Stępa 364, 415, 592 Stodoły 349-438 Stosunki płciowe 41 - rodowe u Chakasów 907 - społeczno-produkcyjne 73, 340-438 Strawa 349 Strój ludowy 23, 639-646, 649, 662, 1053-1056, 1165, 1166, 1176, 1177, 1202 Strój, stroje ludowe zach.-słowiańskie IN6-105S - dolno.śląSJki 639, 798 - dzierżalc'ki, górali szczawnicki'ch, krzczonowski, kujawski, łowicki, spiski 798 - szarn'otułski 7S8, 1058-1066 - wielkopol·skie 10-64 St,refy gosp.~kulturowe 49 Studnie 403, 986 Stypa 8 SukJnia chłopska 640, 645 Suszenie grzybów 716 Sworznie, część tartaku 575 Syderyt, wróżbiarstwo 262-264 Sygnalizacja świetlna 511-517 Sypanie 352, 371, 375 Stado, \V �1438 1439 Syntez.a Niederlego 184 - polska slawistyczna i antropoIog:;:zna 184 - uralistyczna 186 SY7'zynka (gwara gór.al.), płótno do dzieży 711 System dwuklasowy 984 - pańszczyżniany 1026-1029 Systematyka narzędzi rybołówczych 990-992 Systematyzacja polskich melodii ludowych 28 Szabatnik 425 Szamanizm 892 Sz;czepów bałtyckich genealogia 211 Szeregówka wieś 446 SzkLanki, huty szkła 729 Szkoła bujakawska 24 -ewolucyjno-psychiczna 249 - historyczna 250-256 - kulturowo-historyczna 68, 101 - wiedeńska 254 Szkudly 371 Szmaciaki mazurskie 1200 Szopy 373, 401 SZo7'~, suknia 645 Sztuczne nawadnianie 51 Sztuka ludowa 1079-1094, 1198-1216 dla mas, Massenkunst 660 _. drukowania płótna 613-625 _. na Horacku 917 - podhalańska 1204 .- slowacka 866 - śląska 12Q6 Szufel brandenburski 352 Szubienica 649 Szyszki 145 Szyszkojady 135 Ściana, stena 138 Środk i transportowe 368 Środowisko geograficzne 47, 49. 460 Świerk 135, 145 Święto pasterskie 917 T Tabele osiadłości (źródła) 527 Tańce czeskie 918 - góralskie 32 Targi na płótno 631 Tartaki 352, 415. 555-582 Tatarka 348 Taźbierek, gorsze piwo 717 Technika orki 750-754 Technika uprawy roli 21 Thesaurinella, poszukiw.anie karbów 283 Telekomunikacja 511-517 Telenget, lud węży 141 Teoria celto-słowiańska 184 - gramatycznych rodzajów 156-158 - koloni.alna 21 - kręgów kllJ1turowych 50 - lVLarra 37, 46. 47 - matrial1:hatu 66-133 - :patriarchatu 78-94 - pochodz€IDia religii 932, 933 - teoria runiczna 531-533 - sakralnego pochodzenia władzy 68, 76 Teza fińskiej praludności 185 - samojedzkiej praludności 186 Tezy leninow.skie 849 - lVIorgana 90 Tk.actwo 677-698, 1049, 1173, 1213 Totemizm 71, 79. 104 Toponomastyka 248 Tłuczenie ziarna 709, 716 Tragi do noszenia piwa 355. Transport płótna 627-633, 655, 858 Transport komunikacja p. arba, bajdary (łodzJie), budwozy, czółna, jarzemka, 'kajaki, komunikacja wodna, łodzie, maże, namioty przewożne, narty, patryja. reny. san;e, spław, sprzężaj, sygnalizacja, środkl transportowe. u,~rząż, konia, rena, telekomunika_ cJa, tragi, transport płótna, wielbłądy, wozy, zaprząg rena. Typy kultur 49-51 osiedli 20, 854 - stroju 789 - tkactwa 682 Węże 137, 138 Wiadra z drzewa 363 Wiatraki 412, 583-610 - ,holenderskie 606, 607 - do tarcia tabaki 602 Widły 348-350 W£ece wielkopolskie 14 Wiecerza, (,gw. góral.) 718 U Wielbłądy 973 Wielka. trójka, (Bachofen MI: LenUb.iory chłopskie, 6'39--646, 959 nan Morgan) 91 UCIeczka Neu'l'Ów 139 Wielk.anoc w Łowickiem 35 Udoje, grudy, bundz, brusy, .ser 712 Wielodrożnice 451, 452 Uhlarze 706 Wieniec dożynkowy 654 Układ gruntów w średniowieczu 445 Wiertel, (leszczyński, Iwowiecki. Ule 362, 527, 528 międzyrzecki) 348, 352 . Ulicówki 447-450 Wieś, (wsi) kołchoźnicze ZSRR 857 Uprawa lnu na Podhalu 666 - łanów leśnych 4'87 - motykowa 56 - olęderskie 446 - 'Sprzężajna 73 - małopolskie 17--22, 488 Uprząż ikonia, rena 47-49 370 Wieśnia1cy za Piastów 15 21 Ustrój ,gruntowy 445 ' Więcierze 3'61 ' '-- 'niewolniczy 44, 45 Wić grządzielna 344. 438 - plemienny 45 Wigilia na Podhalu 719 -- Podhala 75 Wigwam 844 - radowy 119 Wilki 138-142 Wilkierze540 v WHkołactwo' 138-142 Visapy, wyohrażenia ryb w KaukaWinnice w browarach 407 zie 842 Włodarz 434 Woda we wróżbaICh 250 W Wół trzyrożny 660 Wołownie 3'91 Warsztat tkacki 667--676 Woły 347, 649 Wqgroda 462-466 Wolynka, dudy 843 Wendeta 842 Wóz bosy 368 Wertep, ,teatr kukiełkowy 842 - dwukonny 22 Węborki wielkopolskie 363 404 - jednokonny z duhą 22 Wędrówki lUdów 15, 43 ' Wozu części 3'69 - drelicharzy andrychowskich 633' Wozownie 400 634 Wrażda 8 - płócienników orawskich 633, 634 Wrota 435 Węgieł 263, 426 - z tarcic na biegunach 384 91 �i 1440 Wróżenie 2'62, 843 Wróżba z ognia 269 - z ołowiu 283 - z patyczków i kostek 262 - z paznokci 280 -- z ptaków 262 - ze szkła 289 Wróżbiarstwo 2,57-339 Wspólnota etniczna 45 - .gminna 24 - językowa 42, 192 - pierwotna 43, 44, 49 - rodowa 44, 66, 883 - ugrska 55 - ugrofińska 188 Wycinanki 35, 1199, 1201, 1203, 1207 Wydry 144, 145 Wykladnia snów 283 Wypiekanie chleba 969 Wyposażenie .gOS!PodarS'twa367 Wyrocznie helleńskie 262 Wyrób piwa 717 - sera 712 Zasięg limby 145 - sochy żelaznej 753 - tkaJ2twa 691 Zbieractwo 70 Zbieranie melodii ludowych 29-32 Zbiory etnograficzne 1180 Zboże 135 ZJbożojady 135 Zbójnicy podhalańscy 715 Zespoły rodowe 41, 42,62 Zdobiny 806 Zgaszenie świecy, wróżba 285 Ziemie żytnio-olszowe 750 Ziemianki 49 Ziemniaki 707, 709 Z'I1CIlezienierzeczy zgubionej, abseon" d.H!! invenire •• 1441 Zwyczaje pogrzebowe 978 - spadkowe 25 - tybetańskie 89 - żniwiarskie 654 Ruanda 977, '. . . opts woskowoJa, ffia'lowania 843 Żniwa 349 283 Znamiona ~bartne518-537 Znaki własnościowe 526 Znaki bartnicze, herbowe, pasterskie, rybackie 531 Ziarna oczyszczanie 1173 Ziomber, dziomber, poziewnik, Galeopsis, potrawa głodowa 724 x Z'ręby chałup 433-435 Xiphomantia 260 - na przyic.iesiach 433 ~ lepian~i 433 Z - w slupy i regle ~3 Zr<nnicowanie j. indoeuropejskich zabawy i g.ry828 187 Zagadnienia agrarne 83!7 - j. ugrofińskkh 183, 186 - Neurów 183, 221 Zwarnica, zenty.ca 713 zagon (I 5 morgi) 612 Związek(i) języka z kulturą 153 Zagrodnicy 70'5 męskie 897 za·klęcia Czeremisów 985 Zwiqzowiny, zwycz. weselny 708 Zapaski 1202 Zwierciadło czarodziejskie 260, 652 Zapożyczenia bałtyjskie 190 - saskie 1114-1119 - ugrofińskie 183 - Twardowskiego 652 Zaprząg rena 417-51 Zasady zapisu utworów ludowych 755 - weneckie 266 Zwyczaje B. N. 917 765 - doroczne i rodzinne 35 Zasięg j. bałtyjskich 215 - kantonu la Grave 968-971 - krosien 667-698 91* morskiego ' med. Zur, zur 707 Zuraw na 'sl'erd . 'zemu . u studni 403 Zyclorysy chłopów 11 Zyntyca 713 . Zyto 705 żarna 1104, 1Hl5 Zelazo 438 Żiw Zółć niedźwiadka 656 (j. ros.) technika Z Źródła ~tnograficzne '61, 242-256 - greckIe i łacińskie 134---:152' �1443 INDEKS CZĘśCI ETNOGEOGRAFICZNY ŚWIATA, KRAJE, Afryka Afryka 155, 841 Afrykaśroc!Jkowa '50 Afryka połud. zach. 45 Afryka płn. 973-97,6 Afryka płn.-wsch. 986 Afryka zachodnia i Centralna Alger 840 A>santi (Sudan) 841 Ba.ntu 841 Batuto :(Bantu) 841 Banin, państwo w Akyce PAŃSTWA Guaiana 845 Gvatemala 845 Kalifornia Kolumbia 108 165 Braz. Zach. 842 Gambia AfT. 845 zat. Meksykańska 160 Ziemia Bafina 159 1005- Indonezja 45 Karoliny 990 A Z 1001, 1002 984 j a Abchasskaja A. S. S. ROo 838 Adygejskaja A. O. 839 Adżarskaja A. S. S. R. 839 Jakucka 844 A. S. R. R. 861 Kama 145 Kaukaz 857, 858 Kazachstan 840 Kraj Zakaukaski 836 Krasnojarsk 140 Mohendjo-Daro Oka 145 862 48 Sriedmiorzecze 50 Syberia 48, 51, 62, 840 Syberia zach. 55 Sybir, Syberia 59, 853, 864, 860 (Szi-Czi) Sym-Cjanja 61 Syr-Daria 877 Syrtia 60 Tybet 79. 990, 878 Uralo-Sybil' 55 Ural 145, 146, 147, 148 Vietnam 55, 845 Woroneż 671 rejon 48 Europa Aesti 183, 185, 191, 225 Amphipalis (Bałk.) 737 Albania 83'6, 840, 943-955 Anglia 297, 671 Atelkur 203 48 Obłast Peczora 145 Perm 145 Pogórze Ałtajo-Sajańskie Zabajkalu Dagestan 61, 839 Morze Dan!kara 853 Indie 44,686 Indie Zachodnie IndOIchiny 55 Indonezja 686 loran 44 Marbial, płd. Haiti Malanezja 50, 991 Nowa Gwinea Ceylon 14 Chiny 44, 686, 982 Chiny zach. 50 Chorezm 890 Czukotka 48 Górno-ałtajska Haiti 845 Hawai:ka 60 Ameryka Babilonia, Babylonia 260, 843 Baszkirska A. S. R. R. 842 Bachły ('Indie Śr.) 843 Bichari 642 Binne 842 Bosforskie państwo 843 Buchara 843 Eurazja N. Gwinea 985, 998 339 Chihuahua (prow. Meks.) 165 Columbia 162 Australia 102, 83'8. 871 Australia plin. 990 Australczycy 79 Filipiny 980 Sudan 839, 974, 975, 999 Brazylia 843, 980 i Melanezja Borneo 842 KOIJlgoBelg. 976 Kraj Basków 841 Alaska 79, 840 Ameryka 104, 840 Ameryka !połud.50. 003-967, 1010 Ameryka półn. 49, 153-182 Argentyna 840 Arizona 165 162 jez. Titicaca 1010 VeIllezuela 844 Australia Egipt 263, 685 Madagaskar Afganistan 841 Alma-Atinskaja Oblast 840 Amurskaja Obł. 840 Armiańskaja SRR 835, 836 Azel.'bajdżańska SRR 835, 836, 839 Azja 839, 838 Azja płd. wsch. 55 Azja płn. i śr. 49, 980 Azja środkowa 51, 62 846 Baczka k. Subotni '633 Bałtyk 29, 32 Banat63;; Bełorusskaja SSR 836 Biała Chrobacja 244 Białoruska SRR 842 Bialoruś 1070--1071 Biskupin 842 Borscewo wieś n. Donem 843 Budapeszt 63·5 Bułgaria 836, 842 Chorwacja 633 Chrobacj" 21, 242-256 Donia 67 Delfinat 970-973 Estonia 191, 192. 193 Europa 15 �1444 Europa śr. 184 Europa pn-wsch. 59 Europa wsch. 183, 189 la Fe,rte sous Jouarre 604 Finlandia 190. 191. 194 Francja 293 Gjevgjelija Bałkany 736. 737 Goteborg 824, 826. 831 Gran Chaco 846 Grecja 78, 135, 684, 685. 838 Grenl.andia 847 Ham!burg 671 Hango 200 Harkabuz 626 Helsingfofs 200 Hornacko 924 HucinSiko CSR 923 Imperium Romanum 56, 44 Inflanty 14'2, 194 Ingerrnanl.andia 194 Islandia 668 1str 143 Kaukaz 51, 151 Kijowszczyzna 144 Kokenhu'sen 196 KoJ:dynga, Goldinges 198 Kraje nadbałtyckie 51 Kurlandia 194, 1'97. 198 Letgale 196 Libawa 197 Lipsk 2,0 Litwa 142 Lund, Szwecja 824, 827 Luptów, Sp~sz, Orawa 636 Lwów 30. 31, 32, 27, 12. 18. 21. 22, 24 Łotysze 193, 197 Łużyce 1048-1051 1445 Szwajcaria 209 Szwecja 824--831 Majotis (M. Azow.) 144 Mitawa 197 iVIoskwa 67. 188. 189, 198 Toropiec 198 Tracja 737 Treblinka 753 Turcja 878 Twer 189 Neuryda 141 Niemy 270 Nizina Zadunajska 633 Norwegia 194, 668, 671 Nowog.ród W-ki 190. 196. 203. 206. 208 Norymberga 271, 275 Ukraińska SRR 835 Ukraina 137.. 138, 200 Upsala 824. 82.6, 831 Obszar Nadamurski Orania63'8 Villafranca 648 51 Państwo Bizant. 140 Pepenie pow. SzawIe 700 Petersburg 1'94 Podni'eprze 137 Podole 149 Polesie 34, 139, 143, 144, 219 Polska '(p. str. 1445) 15, 21, 22, 23,139 Portugalczycy 56 Prusy 142 Psków 198 Rosja środkowa p. ZSRR. 189 Rumunia 633 Ryga 183 Rzym 684, 685 Saragossa 256 Scytia 141, 143, 135, 136, 148, 150. 1'51 Selencia 197 Siedmiogród 143, 203, 633 Skandynawia 48, 204, 211. 1136-1166 SIanica G. O. 628, 629, 630, 632 Slavonia 633 Słowacja 514, 626--634, 1048-1050 Słowiańszczyzna 247, 678 Spisz 633 Strażnicko 924 Sudety 484 Szlezwik 671 Sztokholm 824---831 deI Panades, Katalonia Westrup w Wes.tfalii 667, ,670 Węgry 626, 627, 633, 836 Wielka Chrobacja 244 Włochy 20 Wołyń 144, 149, 665 Wyler, wieś Szwaje. 648 • zemga'le 196 ZSRR 45, 51, 833-849. 1l09-11:ł5 Zubrohlawa 628, 632 Zelazny Ujazd CSR 462 Zmudź 13,9. 197, 656 Polska Andry:hów 627, 629, 634 Babki 345 Bal2z'ków k. Bochni 12 Bańsko 636 Bębynek W. 478 Bęczyn pI'zedm. w Urzędowie 611, 612 Biadoliny Szlacheck,ie 449 Biała wieś, :pow. Płock548 Biała P. Prud:nik 614, 615 Biecz 8, 15, 22 Bielczarowo, Sądeckie 467 Bielowa Pilzn. 474 Biskupice 362 Biskupin pow. Zuin 667, 668, 669 Bobrów 628. 629, 632 Bochnia 10, 12, 700. 706 Bogusza, Sądeckie 467 Bronisław k. Strzelna 588 Brwilno pow. Płock 550. 548. 549 Brzesko 16 Brzezie 345 Brzozowski klucz 342 Budrów pow. Wadowice 701 Buk Wkpl. 342-438 Bukowina 626, 703-727 Bydgoszcz 5'52-554 Bystra 5'66 Bystre Stare 632 Bystrowi:ce Paeworskie 469 Chełpowo pow. Płock 549 Chochołów 63'5-638, 703-727 Chorzów 616, 617 Chrobrze 5'64 Chrośnica, ZbąS'zyń 541, 542, 543' Chrosno k. Kruszwicy 592. 599. 603. 605, 608 Chrza:nowski pow. 20 Chumiętki 364 Chyźna 632 Ciążeń Wkpl. 342-438 Ciche 703-727 Cieszyn 614. 619-625 Czamy Dunajec 627. 703-727 Czech-nica obok Wrocławia 449 Czerwieniec 561 Czewujewo wieś w Wklp. 539 Czukiew, Czysz·ki 488 Dawidek W. 462, 479 Dąbrowa T.arn. 700 Dąbrowice woj. Lubelskie Dąbska 349 Dobieżyn 344 Dolsk Wklp. 324-438 Dołżyca Sanockie 467 Domaniewo 344 Dzianisz Podh. 632 474 �1446 1447 Dziedzice 364. 3a2 Dus:zmiki 344 Dzwonina Pilzn. 474 ł'aściszowa n, DWlajcem 702 Gać 488 Gdańsk 517, 678 Gi€l:z 669 Glinik pow. Jasło 467, 472 Główno 345, 416 Głusz)"na 344 Gniezno 699 Gorcze wieś 35 Goszczewo pow. Nieszawa 550 Góry przedm. Urzędowa 611 Grabiny 753 Grębków 420 Grodzisko pow. Łańcut 512, 513, 516 Grodzisk Dolny 485, 492 Grodzisk G. 495 Grodzisko miasteczko 493 Gubałówka 704 Gwizdary gm. Łochów 7,52, 7'53 . Hamry 633 Handzlówka, Husów 488 nża518-529 Inowrocław pow. 584 .Jabłonka 631, 632 Jabłonków Bes. 441, 614-625 Jaczew 7·53, 754 Jankowice pow. Olaw&ki 669 Jedlnia 519 J eleśnia pow, Zywiec 560-582 J emielno 384 Kalisz 669 Kamień !Pom. 517 Kaszów wieś krak. 473 Kąty 364 Kieleckie 31, 701 Kiełczew 753 Klin 632, 633 Kobielów Z. 562 Kobierniki pow. Płock 548 Kobyle pow, jasielski 467 Kokoszczyn 349 Kolczyno płockie 549 Kombornia 25, 487 Kambarska Wola 474 Komorni:ki 347. 419 Komorowo pow. Szamot. 668. 669 Konojad 344, 345, 385 Koprzywnica 4B7 Kosina 488 Kossowo 349 Koszanowo 344 Kotawo 382 Kotunia 398 Koziegłowy 349 Kozłów Biskupi 354 Koźle S. 614, 615 Kraków 7, B, 12, 14, 16, 17, 18, 21, 20, 22, '27, 637 Krauszów Podhale 448 Krerów 347 Krobia Wkpl. 342-438 Krościenko Wyżne 515 Kruszwica 591 Kukały 399 Kulkowo Podlaskie 753 Kuźnice 706 Laskowo 345 Leszno Wklp. 459 642 Leśnica pow. Lubliniec 669 Leśnica pow. Strzelce opolskie 614. 615. 616 Leśnagóra 420 Leżajskie Starostwo 519 Limanowa 7, 17, 20 Lipki 753, 754 Lipnica 628. 630, 631. 632 Lisice 398 Lubcza pow. pil:zneński 472 • Łapczyce k. Bochni 12 Łaskarzew 344 Łętownia 515 Łojewo pow. lnowI'. 589 Łojki 753 Łowień 350 Łowicz 8, 23. 34 ,. Maniowy 706 Ma.rll:owa 488 Maruszyna Ma.szkienice pow. brzeski 7, 8. IB. 17, 19, 22 Mikuszewskie przedm. 611 Milówk.a 5,60 Minikawo k. Poznania 348 Młodojewo Wkpl. 342-438 Mły;nkowo 3·63 Mogi1eński pow. 584 Morzyczyn 753 Mrozowa Wola 7'53 Mrowino 345 Namiestów 626 630, 632 Nawsie wieś 440. 441. 483 Niedźwiedź 445 Nowosielce pow. Przeworsk 513 Nowy Targ 63;5-63'8, 706-727 Odęte Podh. 752, 753 Okonin pow. ropczycki 12, 47'8 OI.brachtowice pow. wrocl. 6'69 Opole 614, '670, 678, 699 Orawa G 626-634, 703-727 Orawka G, O, 628, 632 Osada 632 Ostrów Szl. k. Bochni 70, 702 Ostrów Tumski 348 Oświęcim 563 Pabianice 1037,' 1040 Pantalowice 469 Fcim k. Myślenie 700, 702, 475 Perla 449 Pietrzykowie 560 Pj~czkowo 349 Filczyn 360 Pilsko 630 Płatkownica, Podlasie 752. 753 Ploc:k 547, 549, 550 Plóciennikówka rola 631 Podrzewie 347, 420 Podwierzbie 34!6 Podwilk, G, O. 626 Pogwizdów k. Bochni 12 Polanowice pow. Gubin 669 Ponikiew 563 Porąbka pow. Zywiec5'57 Poznań 27, 29. 31, 342-438, 667. 66V Prawda 344 Prostyń pow. Węgrów 747. 748, 752. 7'53. 754 Przeginia pow. Olkusz 701, 702 Przybl'oda 345 Pszczew 342-438 Ptaiszkowa 474 Fuńców, Cieszyńskie 480 Racibórz 614, 615, 616, 617 Radom 519, 520 Radziechowy 560 Rankowskie przedm. Urzędowa 611 R'ltoszyn 612 Rawa 34'2-438 Relowa pow. Brzesko 702 Rybniki pow. Brzeski ŚląSk 669 Sadoleś,5adowne 752. 753 Samarzewo 416 Sandomierz 520. 654 S,mtok 699 Seredzice Bliższe, wieś 527 Sękowo 347 Siemianowice 614, 616-625 Silna 350 �1448 Slotowa star. pilzn. 474 Sarna 626 Skandle pow. Busko 701 Skalne Podhale 703-727 Skarboszewo 345 'Sobienie 346, 3'50 Scchaczew 342-438 Sójkówek 753 Sokołów 753 Sokółka 753 Solec 368 Sosnowiec pow. Srem 669 Stara wieś 448 Na Starym, huta 729 StelPanów 632, 633 Stoczek 752. 753 Stoki 3.50 Stołuń 3162 Strz€lgocice st. pilzn. 474 Strze1iński pow. 584 Strzelno 602 Sucha 47:5 Szaflary 7·06 Szamotuły 1058-1060 Szarlej Sląsk 66'9 SZJczawnica Wy.na, Niżna 728-735 SzczeCin 605 Szczonowa pow. Jarocin 669 Szczytniki k Krakowa 468 Szumecza 4'53 SCinawa, pow. Wołów 6. 24 Slesin 348 . Smiłowska Rzeka wieś SI. Cieszyński 480 Swider 415 Tarnów 8, 344 Tamowo 345 Toruń 26,512, 513 Trzebiechów 350 Trześniowa 473 Tuczępy Małop. 702 1449 Ujsoły 567 Umienmo pow. Płock 548 Urzędów 611-612 Uście 626, 632-633 UstrzY'ki Dolne 514 Wadowice 5,63 Wawreczko W. 632, 633 Węd rY'!1 ia, Beskid 480 Węgierska GÓl'ka 560, 565 Węgrów Podlaski 652, 746-754 Wielgie-Topór, Podhale 752. 753 Wiełki Sławsk58'5 Wierzbocice 364. 418 Wilczyna 36'6 Winnagóra 342-438 Witowo 347 Wolin Pam. 517 Wólka Łaskarzewska 357 Wólka Pozn. 411 Wrodszew 379. 382 Wrocław 26, 66'9 Wturek Wkpl. 462 Wyszków 753 i • Zakościetne Zbików Zmiąca Zolynia Zywiec Zywiec I I I ! \ ~ 704 Azowskie M. 203 Bałtyk 190, 191 Białe M. 208 Czudskoje Oziero 193 Ladoga 210 Michigan 164 Onega 191 Pejpus 192 Pont 151 Pskowskie 192 Wielkie Jez. 164, 165 R z e k i, o c e a n y, z a t o k i, wyspy 611 Mazow. 348 7, 17, 18. 19. 20. 440. 477 490 62'7 Stary 560 Góry Karpaty 20, 202 Kaukaz 200, 203 Kotlina Spisko-liptowska Ural 202, 203 I Zabłocie pow. Zywiec 5'58 Zajezierze 438 Zakopane 15, 30, 440. 703, 706, 707727 Zalilpie pow. Dąbrowa Tal'n. 700, 702 Ząb 702 Złaków Kościelny 34 Złotki Podl. 752, 753 Zlotniki Kujawskie 593, 597 Zubrzyca G. Podhale 703-727 Zubsuche 706 ELEMENTY FIZJOGRAFICZNE I I I I Abawa 198 Amur 4'8 Boh 143, 145 Borystenes Dniepr 136, 143, 151 Bug 13,6, 13'7 Cisa 202 Dniepr 13'6, 137, 143, 144, 148, 150. 203, 207, 208 Dniestr 143, 154, 148, 150, 203 Don 145, 147, 148 Dunaj 143, 149, 202 Dźwill1a 195. 196. 197 2·08 ~ ELEMENTY FIZJOGRAFICZNE ,I J r Hiwasee 169 Hypanis..,Boh 143, 148. 150 Jenisej 140, 205 Jowa 164 Kama 51, 203 Maris, Marosz 143 Missisipi 162, 164 Missuori 162 Nass 162 Niemen 184, 194 Nur 137 Odra 141 Oka 205 P;eczora. Peczora 51. 63. 203 Porotwa 217 Prypeć 136, 137 Skeens 162 Tanais-Don 144 Tenesee 169 Tyras 143, 150 Wenta 198 Wołga '5'1, 144, 145, 151, 188, 189 Ocean AtłJanty.cki 164, 166 Oceania 102 Zalew Kuroński 198 Zatoka Fińska 193, 194, 195 Zatoka Hudsona 164 Zatoka KandaIax 204 Zatoka Ryska 101 Wyspy Aleuty 840 Wyspy Andamańskie 840 Wyspy Triobrand 104 Wyspa Faroer 668 Wyspa Ozylia, Oesel 188 Wyspa Runo 191, 209 R zek i Bug, Narew Bzura 415 531 W POLSCE Dunajec 32 Noteć 593 Odra 449 San 24 �1450 1451 Soła 558 Warta 414, 531 Wisła 448, 22, 141 Wisłok 515 Gór y, d o] i n y, p u s z c z e Babia Góra 630 Beskid 514, &26, 704 Beskid Żywiecki 555-582 Góra Jarmunt 729 Marynkowe Wzgórze n. Wisłokiem 51'5 Patria,. wzgórze 51'5 Rohacze 514 Staszowa Góra 729 Tatry 29, 32 514 Dolina Nowotarska 704 Dolina Raby 626 Dolina Sanu, Wisłoka 512 Dolina Skawy 626 Dolina Soły 626 Dolina Warty, Wisły i Sanu 700 Kotlina Orawsko-nowotarska 704 Lasy Iłżeckie521 Pojezierze Ma,,;urskie 136 Pole "miastowe" 612 Puszcze karpackie 556 Puszcza Kozienioka 5'19, 520 Puszcza Kurpiowska 519, 530, 53i Puszcza Radomska 519 Puszcza Wyszkowska 530-'537 GRUPY I PODGUPY ETNICZNE s z c z e p y, p l e Aibazincy 836 A'bińcy 836 Abipony 836 Abchazowie 836, 867, 868 Adygejcy 837 Adzarcy 83'7 Agartysowie 143. 148 Agu1y 837 Ajnowie 889 Alanowie 1'51, 203 Albańczy:cy 838. 941-953 Aleuci 4'9, 79 Alidzonowie 143 Altajcy 62, 838 Anchetowie 150 Andamańczycy 838 Androfagowie 143. 148 Ąntowie 838 Amchary 838 Apacze 838 Arabowie 886. 971 Araukańczycy 838 fi i o n a, l u d y, nar ody Arowie, Arinowie 140, 141 Aryjczycy 838 Atapaskowie 839 Australczycy 42, 125, 1'26, 994 Awarowie 43, 203, 836, 903 Aymara 961-965, 1008, 1009 Arawakowie 838 Azerbajdżańcy 837 Azande 837 Aztekowie 839 Baganda 839 Bagirmi 838 Bagulaly 839 Bakairi 839 Balunda 839 Bałtyjskie szczepy 183. 839 Bałtowie 142. 183-241 Bantu, Semi-Bantu 156. 839, 982 Barongo 839 Barotse 839 Baskowie 839 T I ~ I Baszkirzy 203, 840 Becuani 84Q Beduini 840 Bengalowie 840 Berberowie 840 Besermianie 840, BOO Białoc:horwaci 840 Białokraincy 840 Białorusini 840 Birmań'Czycy 55 Biszarini 840 Bizantyjczycy 140 Bobrowianie '633 Baikin 985 Bororo 978-979 Botokudzi 841 Bretończycy 841 Brytowie 841' Budinowie 134-148 Bu~garzy 43, 202~206, 840, 884, 901 Burgundczycy 841 Buriaci 45, 49. 841, 903, 906 Burowlie 841 .Burtasy 841 Buszmeni 825, 841, 992 Chakasowie 49, 907 Chantowie 55 Chorwaci 63 Celtoligurowie 140 Celtow.ie 15, 44, 80, 94, 673 Celtoiberowie 140 Cyganie61 Czeremisi 191, 204. 985 Czerkiesi 839, 856 Czudowie 208 Czukcze 45-<60, 906 C~wasze 202, 204, 851, 890 Damarowie 844 Dieri 979 Dołganowie 907 Dragowicze. Dregowicze 63. 2oo Drewlanie 142 Dunganie 50 Emi, Elm 63 EskimoSi 59, 159, 202, 906, 907. 908 Estowie 51, 142 EStOI1J:ZYCy 185, 192-195. 209 Etruskowie 44, 54 Ewen'kowie - Tunguzi 851, 853-859. 901, 906, 907, 908 Finowie, Fenni, Finnoi, 142-148 - nadbałtyccy, 183-241 -, nadwołżańscy 189 185-196. Gagau'Zowie 843 G3jda 843 Gajduki 843 Gallowie 8'43 Gandza 843 Gaueo 843 Gebry 843 ,Gelonowie 145 Gendy 84,6 Germanie 15, 44, 189, 192, 844 Germinoni 61 Gilacy, Niwchowie 844 Goei 19'6, 844 Goldowie 844 Golędzinowie 2107 Grecy 44, 13,7,140, 246, 946 Grenlandczycy 49 Hanacy 843 Hawajezycy 843 Hellenowie 261 HisZJPanie 140 Holendrzy 844 Hunowie 43, 61, 203 Huroni 77 Ilirowie 56 �1452 Indianie 43, 962-965. 985, 986. 1004, 1008 Indogermanie 100 Ingewoni 61 Inkowie 1008 Irokezi 43, 77, 164-166, 868 Isnegowie 978 9.83 Istewani 61 Italikowie 56 Itelmeni 906 Jadźwingowie 197, 217, 22'8 J,akuci 45, 49, '56. 60. 851. 859. 907 Jazgulemcy 878 Juczi 169-182 Kabardyńcy 862 Karakałpacy 62, 848, 888, 897, 898 K,araja 9'78, 97,9 Kare.1czycy, Karełowie 187, 190, 899 Karowie, Karejczycy 80 ~cy 62, 844 Kirgizi 62 Komi 45,59, 63 KomHżemcy '51 Koreańczy1cy 906 Koriacy 49, 60, 906 Kozacy 62 Krywicze 195, 206 Ku:ba1czyńcy61, 896, 897 KumalD.dyńcy 890 Kurowie, Cori 197, 217 Kurykanie 852 Lachy 8 La'PończY'~y 183, 201 668, 986 Lamuci 906 Lepchowie 988 Litwini 51, 139, 198, 209, 213 Liwowie 51, 187-198 Lud Boikin, - Wawaek 98'5 - Bororo 978-79 - Wilkane 983 1453 Ludność Unii Poł.-Afrykańsk!ej 885 Ludy fińskie 184 - irańskie 189 - Kaukazu 1124-1127 - Khasi 981 - nadwołżańskie 1124--1127 - samojedzkie 48 - słowi.ańskie 57 - Syberii 45-49 _. tiursk:e 48 56 - tunguskie 47, 48 - ugrofiń~kie 185 - Wołgo-Kamia 48 Lykyj'czycy 78. 86 Omogoja 60 Orawiacy 629 Ormianie 840 Ostiaey 202 884, Papuasi 42 Permiacy 63, 204 Persowie 144 Pieczyngowie, Peezeniegi 140, 149, 202, 203, 851, 87'5 Pima59 Plemiona: Bamangwato 860-861 _. chamkkie 80 - Dul-Dol 852 - DżeIaIawand 878 - Hupa 165 - Huron 165 - Indian 153, 182 .- Kilen, Kimo-Kima, Kure 852 - Mohawk 1'65 - Onondaga 165 - Seneca 165 Polanie 63 Polinezyjczyey 60 Polowey 140 Połtawia!Itie 206 Protosłowianie 141 Prusowie 185, 209. 905 Łotysze 51, 142, 209, 217, 234 Madziarzy 43 Mantowie 49 Mansi 49, 5'5 Maryj.ey 866 Melanchlajnowie 143, 148. 20'4, 205 Merianie, Mehrens 188 Meszezeriacy 2'05 Mikulaszanie636 Mołdawianie 56, 867 Mongołowie 204 Man-Khmer5,5 Mordwini, Mordens 188-205 Nanajey 49 Narody ZSRR 843, 84'7 Nawaje 59 Neńey, !p. Samojedzi 51, 59, 60, 851, 907 Neurowie 134-152, 183, 207 Nerwiowie 136, 150 Nganasanowie, 906, 907 Niwehowie. p. Gilacy 49 Oestrymnijezyey Oguzy 851 140 Quiche 855 Romanie 15 Rosjanie 196 Rzymianie 43, 56, 137. 246, 262 r I SagaHbowie 146 Samojedzi, p. Neńey 47. 201-204 Sardyńczycy 56 Sartowie 60 Sauromaci 144. 148 Seytowie 138, 143-148, 189 Sefes 140 Sele. Seleni. Selenowie. 196. 217 Serbowie 139, 141, 151 Siewierzanie 63, 142 Siuxowie 159-162 Slaniczanie 633 Słowa~y 62~634 Słowianie 15, 57, 134--152. 188. 191, 196, 242-256, 1014-1019 Słowienie nowogrodzcy 195 Sojoei 205, 890 Suomi 186-188 Szczep Amue'Sha 1003 -. Ba- Yaka 987 - Bikom'994 Campa 1003 - Mailu996 - Murutow 993 - Koita 996 -. Nuer 996 Szeklerzy 203 Szorcowie 56, 851, 890 Szwedzi 209 Tadżykowie, Tadżyk i 844. 848 Tagusy 60 Tai 55 Tatarzy 5,15, 516, 890, 896, 907 Taurowie 148 Teleuci 890 Trakowie 5'6 Tntenianie 636 Tuaregowie 9'73 Tubalarzy890 Tuje 980 Tunguzi 851, 852, 907 Tupi 978, 9179 Turcy 56 TUl'kmeni 56, 62, 848 Tuwińcy 48, 56 Tybetańczycy 876 Twerycze 190-210 Udmurtowie. 908-912 Udmurci 48. 840, 898. �1454 Ugrofinowie 185 UZJbecy62, 848, 860 Uzowie 140 Wenedowie 842 Węgrzy '202, 842 Wiatycze 843 Wielkorusi 139, 142. 195, 196 842 Wikingowie 191. 197 Wizygoci 842 Wogułowie, Woguli 202, .842 Wolyniacy, Wolynianie 206, .843 Wotiacy, Wotiaki 139. 146, 147, 203. 204, 843 Wotowie 194 Zyrianie 146, 147, 202-204 Zubrohlawcy 00'3 Żydzi 17, 877 878 Vachancy, Tadżycy842 Venetowie 137 Wagry 841 Walijczy!cy 842 Walooowie 56 Wał.asi 841 Wandalowie842 Waregowie 842 Weddowie 14, 112, 12'5 Polskie grupy etnograficzne Górale 8 Górale Szczawniccy 728-735 Górale Tatrzańscy 31 Góral'ElŻywieccy 627 Lasowiacy lO56-1058 Lipniczanie 633 PodhaJJanie 714 Rzeszowiacy 1056-1058 Galicja 10, 17, 18, 20, 22, 2.4 Kiel€l2kie 654 Kujawy 583-610, 1176-1178 Kurp~e 11, 519 Lubelskie 45,7 Łowickie 821 MałQPo1ska 7, 15, 18, 20, 242.. 256, 445, 448, 457 Mazowsze 24, 340--438. 462. 519, 527 Mazowsze Płockie 546-551 Orawa 29 i regiony INDEKS OSOBOWY NAZWISKA LUDOWE, MIESZCZAŃSKIE Adamczyk W., chlap 73,0 Baca Wiktor,ia,inform. 701 Bemasiuk W., roln·jk 748 Borowski, kowal 752 Buczków rodzina 630 Byrtek J,an, chłop 627 Podhale 12, 29-32, 79, 81, 83, 627. 632, 635-638, 703-72(7, 10381041 Cholewka drelicharz Ciesielki 72'8 Podhale Skalne 29, 32 PodlaS'ie Zachodnie 746-754 Pomorze Zach. 821 Rzeszowskie 654 Dafczykowscy, kupcy 633 Dobosz Mateusz 527 Dzierlatka, Antoni, Jakub, Wawrzyniec 526 D.ziubkowie, bUchane 631 Sandomiersz'czyzna 701 Śląsk 454, ~f2, 613-625, 670, 104(1-1053 Wielkopolska 22, 24, 340-438, 645. 10'56-1068 Ziemia Chełmińska 24 Ziemia Lubuska 453 Ziemia Łowicka 35 Ziemie Odzyskane 22 Ży\viecczyzna 555-582 642, e30 Józef. Galasów rodzina 630 GalasowS1cy,,kupcy633 Ga~da (Gwiżdż Feliks) 72,6 Giądło, blich.arz 631 Gozdol Marcin ,chł~p 611 Gra-lec A{jam, ,chłop 527 Hai'car, Shomer Somer 729, 730 Herma, drelicharz 630 Jałowiec IP'rzyd. 728 J.an, owczarz z Malic 554 Janoszek Grzegorz 627 Jura Albin 627, 633 Jura. dreliichiarz 630 KaloI1czykowie, drełicharze 630 Kamiński Wojdech, Ichłop 589 Kapłon Maria 70.6, 714 Kawalec Józef,chłop 527 Kępa W., drukarz 616 Kleczaj Antoni, chłop 529 Klinowscy, rodz. 630 Klos 729 Kohuthów, rodzina 630 Kompantkowie, :rodz. 630 Konwa Stach - !kurp. 11 Kościalipowie, rodz. 6,30 Kozak Ignacy 631 Kubicowscy, rodz. 633 Kula Tomasz, góral 722 Kupczyk Adam .i 'Ignacy 631 Kurek Błażej i Paweł 526, 527 Lipowski, bHchiarz 631 Liska Stani'Sław637 Maohajcok Jan 636 Majol1czykowie, rodz. 728 MaIinowscy, rodz. 728 Mańkowski A. 540 Marek Kizimierz 526 Marek Toma'Sz,chłop 526 Masny Wojtek, góral 637 Mastals·cy, rodz. 728 Michał, owczarz z Ro~pę.dka 554 Michał, owczarz Z Dobieszewa 554 Michniok Józef 636. 637 • Zestawienie przydomków górali szczawnickich 92 I .INNE * na str. 730-735 �•. ,.r.'. 1457 1456 Mikuł 798 Misiaga (Salomon) 728 Moskwa Wojciech, chłop 53'6 Mrugała Maria 706, 714, 723, 724 Murin Antoni, Maciej, kupcy 630 Napierski-Kostka 1040-1046 Nieuczyk Sebastian, Ichłop 527 Obrochta Bartuś 30, 31 Obrochta Ja,centy 635 Odrobiniacy, rodz, '63'0 Pa,cek FeHks, chłop 526 Pawele.c Kazimierz inf. 711 lPiecy;k 729 Pieolche Michał 543, 545 PUchowa Wanda inf. 631 Piotr,owczarz z SieI1nik 5'54 Piotrowski, d·rełicharz ,630 Pojtków rodz. 63Q PocLgórna 729 Prebicz Johan, młynarz 543 Pryciak Wojlciech, chłop 527 Przewożny Piotr 749 Pypla, przyd. 728 Sabs.a Adolf, kowal 752 Sakulezykowscy, kupcy 633 SerwatowSlki, kowal 752 Siwiec Walenty, Adrian, chłop. 52.6 Ska'rpetowski Lucjan i Tadeusz 748, 749, 754 Skiba Adrian, Szymon, Franciszek, Mikołaj, Maciej, chł. 526, 527 Skwara Rozalia 616 Skwara' Józef, chłop 616, 625 Skycak Ferek 630, 633 Słowiki 728 Sobotka S., rolnik 747 Spadło Franciszek 527 Stepanow, rodz. 670 Styk Jan, chłop527 Szalay Józef 729 Szambera Adam, chłop 528, 529 Szefler Krzysztof, Wojciech, oWIczarze 543, 545 Szulc Ma'rcm, owczarz 544 Szymalczykowie, drehcharze 630 Alminauskis W. 220, 239 Alesa M. 915 Amnianus Marcellinus 1it6, 137, 150, 222 Andr;eanov B. W. 884, 886 Anisimow A. F. 1l0. 853, 854, 903, 008 Antoniewicz A33 Anucin D. N. 889 Antti Aame 781 Arcichowskij A V. 889 Arciszewski A. 839 AJI1chutowski S. 108 Armon Witold 889-908 AJrnold st. 439, 1029-31 Artamonow M. A. III Ashmole Eliasz 306 Atkinson W. W. 258 Aubrey 328 Aufenanger H. 983 Awerkiewa T. P. 892 Av~;;enna (Abu-Ali-ibn-Sina) 656, 657, 848 Avien R. F. Avienus 139, 140 Telczak Jan, 62'7 U1mic Jan, 544, 545 Mid,hał, owczarze 543, Węglarze 728 Wici:k Franciszek 528 Wieczorek Józef, płóciennik 635 Wiercioch, G. S. 7.25, 729 Wloszakowie, rodz. 630 Wnęk Jan, ~UJPiec 630 Wojdechowski, kowal 752 Wojcieszek Bartłomiej, inf. 702 Wojtyło Apolonia 700 Babachanov I. 877 Bach A 8'09, 810, 812 Bachofen 66-t33, 255 Bachulski A 519 Bader O. 866 Baissac J. 2'97 Balasa E. 968 Balcer O. 242, 439, 446, 450, 853 BaldockRadulf 298 Baliński 25'6 Bang W. 140, 152 Barabasz S. 716, 726 Baran L. 968, 919 Baran Władysław 12 Baranowski Bohdan 515, 516,538545, 1031-1035, 1096 Baranowski I. T. 344 473, 564, 1029 Barbroocke W. Grubb 337 Zachwieja 7213 Zając Jan, Omielarz, góral 709, 723 Zgaga Stanisław, chłop 529 2iskowie 611 Żyszkiewiczów rodzina 611 INDEKS AUTOROW Abraham W. 242 Adelung J. Ch. 78, 302 Agrippa Korneliusz z 275 Ajdukiewicz K. 665 Nettesheim As.kimowa M. S. 891 Albisetti C. 984 Alechin W. W. 145 Aleks,androw B. 876 d'Alembert 831 • 92* Barda~h 446 Barrance Małgorzata 312 Barrett F. 322 Barth Frederi:k 995 Bartsch Karl 288, '291 Bartucz L. 202, 239 Bastian A. 97, 9a, 255 Batchelol' J. 697 Batorowicz ZdzisJaw 1103 Baudoin 265 Baumann F. 743 La Baume W. 239, 668 Baumgart Richard 746 Bebel A 98 Becqu,lrt Maurice 974 Beebe W. 739 Behm H. W. 741 Al Bekri 230 Bekker Baltazar 311 Bekwark 28 Belicer V. N. 48, 890, 898, 908-912. Bell E. 297 1046 Benedykt Polak 1035 Berg Gosta 827 Ber,g L. 863 Berger H. 20 Bernacki LudwLk 257 Bernard 456 Berndt R. M. 979 BerndtowieR. M. 'i C. H. 980, 988 Bernhoft F. 92,98, 100 Bernouilli carl A 32'5 Bernsztajn A. N. 888 Bertels E. E. 951 Berthop J. 974 Bessmer Julius 257 Besterman Teodor 258, 292, 293, 307, 309, 316, 333, 334. 338 Biels;ki Marcin 651, 659 Bieniarzówna Janina 475, 1041-1044 Biernacka Mar:a 1103, 1104 Birlinger A 297 Bisch Paul 970 �1458 Bieszczani:n M. 1205, 1206 de la BIache Paul Vidal 811 Blackstone W. 78 Blajda Czesław 700 Blaszyński Wojciech 638 Blese 239 Bles'sington Lady 323 Blinov A. 1. 892 Bloch 146 Blomkwist E, 868 Blumówna Helena 120'5 Blummer 67'3 Blaszczyk Sta'llisław 117&---1183 Boas F. 162, 163, 165, 169, 170, 171. 179, 336, 840 Bodin Jan 76, 27,6, 295 Boehm E. 447, 448, 450, 452, 453 Bogoraz-Tan W. 840, 858 Bohm F. 259, 300 Bohm J, 927, 92'9 Boissard E. 295 Boj,an ,841 Bojarsk J. 1085 .Boriskovskij P. r. S05 Bornemann F.983 Borocco Herman (PauHnus von Loerach) 988 Bosma B. 77 Bossuet J. B. 76 Boueek V. 919, 922 Bourke J. G. 336 Bovet P. 742 Brandes 255 Brandt Kar1670 Brandwajn Rachmiel 1094-1096 Braun A. 519 Breu ił H. 985 Briffault R. 106.. 108 Brinton D. G. 335 Broda Józef 555-582 Brodnew M. M. 851 Broniewski,i S. 856 14f)9 Chan-Mahomedow S. 861, 888 Chapple E. D. 109 Cha'rcot 297 Charuzin N. N. 100 Chełchowski K. 722, 72'6 Chełmińska J. por. Swiątkowska 3335, 109, 1096 Oheron G. M. 693 Chętnik Adam 519, 1084 Chmielowski Benedykt 655, 657 Chodakowski Zorian D. 666 Chomętowski W. 480, 557 Chomiński 27 Chatek K. 817, 920 Chybiński Adolf Eustal~hy 27-32, 1083, 10'87 Cimochowski Wacław 941-9'53 Ciołek Gerard 460, 1084 Ciszewski Stanisław 111, 107 853, 1034, 1101, 1164 Clark M. C, 993 Cochet J. B. D. 294 Ch. Le Coeur 974 Cohen M. '698 Collin de Plancy J. 294 Condol'cet 78 Cook Taylor W. 79 Coon C, S. 109 Cooper 1006 Cosentini F. 106 Crecelius W. 289 de Crequi'-Monfort Georges 961965 Osorba 1089 Cybulski Napoleon 726 Campbell A. 989 Cuenot R. P. 973 Cumberland P. 76 Cunow li. 100, 101 Curle Adam 997 Ourtius E. 92 Czemecki- Walek 25 Czarnowski Stefan 33, 496 Browne T. 294 Brager A. 671 Le BrunPierre 328 Brunhes Jean 811 Bruożis A. 905 Briiclmer Aleksander 221, 239, 464, 1020-1023, 1029, 1045 Bujak Franciszek 7-26, 242, 439, 440, 447, 556, 726 Budanov Władimirski 852 Buga Kaz. 229, 231, 234, 236, 223, 195, 217, 239, 241 Bunak V. 873, 87'5 Burch-and RrZJemy,slaw 701, 702, 746-754 Burgman A. 983,988. Burian E. F. 919 Burszta Józef 439-498, 530-537, 726, 1044, 11045,1049-1053 Buschan G. 695, 696 Buslajew F. I. 93 Butinov N. A. 855, 869, 900, 901, 902 Butler A. 33'3 Butler Samuel 310 Buytendij;k F. J. J. 745 Bużkova J. 921 Bucher K. 20 Byg Wilian 298 Bykowski L. J. 1010 Bystroń J. S. 654, 773, 810 Cagllostro 29'6 Camerarius Joachim 276 Cardanus Hieronimus 268, 275 Cams F. A. 7'9 Casaubon Meric 306 Cassiodor 220 Castren A. 141 de Castro Christoph. 328 Celtis Konrad 270, 271 Chaloupecky V.550 Chałasiński Józef 485, 490 Chalubiński T. 555, 707 • I Czarnowsky O. 471 Czasznicka Zofia 789, 1202 Czeboksarow N. N. por. Ceboksarow 38, 42, 44, 46, 47, 50, '52, 54, 55, 58, 64, 59, 60, 61, 63 Czekanowski ,Jan 183-241, 895, 1010, 1011, 1012 Czerniecow. W. N, 55, 60 Czerny':'Schwarzenberg 14, 20 Cziczerin B. N. 81 Czubek Jan, 12, 440 CU'll~YĆV. 990 Ceboksarov N. N. 891, 900 Cemecow V. N. 892 Cerny W, 924 Dal Wł. 139 Dalton 309 Damborsky Jih 914-930 Dargun L. 92, 98, 1019 Darwin Ch. 91, 742 Daszewski I. S. 885 Daszyń'ska-Golińska Zofia 726 Dawidek V. 451, 922 Davidson J. 293 DayI' A. 94 Dą<bikowski 242,518, 650 Debec G. F. 838, 852, 906, 892, 894, 895 Dee John 2'65, 284, 286, 302-310 Defrance E. 2'95 Dekowski Jan Piotr 499, 1195-1197 Delatte Armand 259, 267, 324 Delbrilck U. B. 100 Delbrius Martinus 275, 295, 328 Dembowski Jan 116, 742 Deresiewicz J. 324, 463 Dessoir Max 258 Diderot 831 Diefenbach 248, 249, 255 Dietrich Albrecht 263 Dlugosz 659, 662. 666 DlugopoIski 416 �1460 DmochQwski W. 665 Dobri.akow A. W. 80 Dobrowolska A. 104&-1948, 1088 Dobrowolska M. 439, 816 Dobrowolski Kazimierz 24, 439. 445, 447, 448, 449, 451, 457, 700, 705, 706, 709, 726 Do1gich B. 841, 893, 894, 903, 907 Dombrowski E, 520 Dops'ch A. 1017 Dorneus Gerardus 278 Dottin G. 140 Doutte E. 333 Driver H. E. 983 Drozdowski Z202, 205, 239 Dubois S. J. 697 Dułov W. I. 883 DuniC'z 27 Durkheim E. 106 Dvornik F'rall1ciszek 196 Dynowski Witold 1077, 1083 Dyrenikowa N. P. 110 DzieduS'zycki Tadeusz 17, 20 Dzięgiel Leszek 74'6-754 Ebert W. 445, 446, 447, 454, 1047 . Eckstein F. 80, 91, 92, 100 Ehrenfels U. R. 981 Egorow W. G. 851 Efimenko A. J. 852 Eichhorn K. F. 81 ELldermann H. 120 Einhard 226 E1phistoll1e M. S. 81 Endzelin J. 217, 189, 221, 239, 230 Engel C. 239 Engels Fr. 36, 43, 106, 110, 114, 117, 120, 129, 131, 132, 67, 68, 72, 73. 81, 86 88, 92, 94, 95, 96, 97, 98, 99, 100, 101, 103, 475,525, 832, 833. 849, 850, 1101 Ephraim H. 677 678, 682, 695 Erhard S. 209, 239 1461 Frater Achad (C. Stansfield Jones) 258 Frazer J. G. 104 Frankel L. 300 Freislebenowa K. 917 Fremersdorf 673 Friedrichs K. 98 Frobenius L. 692, 695, 697, 984 Froelkh A. 982 Frołow G. G. 881 Furtak T. 24 Fustel de Coulange 94 Futterer K. 697 Evers J. Ph. G. 81 Ezanus F. J. 983 Fabricius J. A. 329 Fabrycy z Żywca 28 Fagg Wiliam 994 FaJjkowski Jan 746, 751, 1010 Fatio V. 743 Faust Jan 273, 274 Faqiga Ibn al- 151 Fedorov V. V. 890 Feldhaus 674 Feicht 27 Ferguson A. 78 Fernholm Hiika;n 990-992 Fetter Wojciech 940, 941 Fierich J. 449 Fijałek Jan 12, 12, 1035-1038 Filip Jan 916 Filmer R. 76 Fiorth Raymond 996 Fischer Adam 446, 530, 792, 905. 1047 Fischer A. von Waldgejn 146 Fiscllel'owa Emi,lia93&-941 Fitzner-Gam;per 483 Flacons Valedus 142 de Flacourt S. 339 Flavios Josephos 327 Flegel E. 19 Floe:icke K, 738, 745 Fontenelle 311 Forrer R. 613 Fortunatov 102'3 Fourier Ch. 79 Fourneau 973 Francie Mirosława 581 Frankiewiezowa R. 1010 Frankowska Maria 855~878, 971, 809, 814, 974, 1108-1135 Frankowski Eugeniu'sz 746, 798, 831 847, 908~12, 1076, 1077 Gabain A. V. 982 Gacki 519 al Gaihani 152 Gajek Józef 242-256, 341, 517, 767797, 79 8-806, 809, 812, 814, 816, 817, 818, 1044--1048, 1057, 10681069, W96 Gajewski Czesław 612 Gałanza P. N. 1017 Ga'ns:iniec Ryszard, Ganszyniec 257339 Gaster Moses 329 Gavazzi Milovan 672, 673, 675 Geijer Herman 827 Georgi J. G. 77 Gen€)? A. 696 Geramb V. 989 Gerla·ch Jan 441, 442, 443, 450, 457, 4'66, 468 German 94 Gerstner A. 982, 9B5 Gerulis G. 217, 218, 225, 226, 229. 232, 239, 904 GillZlburg V. V. 892, 895 Gifford W. 321, 741 GiglioH E. 333 Glanvil Joseph 319 Glapa Adam 639-646, 798, 1060, 1068, 1084--1088 1 r Glauner Wilhelm 602, 604, 605 Gloger Zygmunt 524, 525, 530, 1029, 1034, 1035 Gładykowska J. 205, 239 Gładysz Mieczysław 1088 Gmelin J. G. 77 Gniadek Stanisław 1094--1096 Gcdelmann Joannes Georgius 275 Goehrtz E. 480 Goethe 292, 296 Goetsch W. 740, 7411,744 Goetze A. 695 Goguet A. J. 78 Goldston W. 258 Golębiowski Ł. 659 Gomolec Ludwi:k 105f>-1066 Goodseill W. 109 Goal D. V. 989 Goodrich Freer A. 257, 325 Gorbaczewa N. P. 128, 854, 1046 Gorczycki 28 Gorki M. 932-934 Gorodcow V. A. 846 Gostomski Anzelm 533, 649, 10261029 Goszczyński 726 Goikiewilcz Marian 626,-634. 635638 Gottfriicos Kazimierz 1192 Gourhan Andre Leroi 955-963 Gu ttówna Teres.a n05 Górkiewicz M. 24 Górski K. 520 Gonyey S. 990 Grabowski Józef 853. 1079-1094 Graebner F. 102 Granowskij T. N. 81 Grau R. 107 Graul H. 458 Graus F. 929 Green R. 315 Gregory W. 309 Grekow B. D. Ill. 845 �1462 Gl'eniuk P. 1086, 1088, 1200 Gr.iaule M. 698 Grimm Jacob 81. 269 Grinkowa N. P. 696, 850 Groicki B. 650 Grosse U. E. 101 Grunau Szymon 218 Grzegorczyk Piotr 1089 Guagnin Al. 648, 656, 657, 658 Guaman Poma de Ayala Felipe 697 Gudkowa-Senkevic V. 869 Guenther K. 741 Guillaume A. 329 Guizot F. 81 Gurvic I. 877 GUl'wicz M. M. 851 Gusev V. 877 Gust.awicz B. 700, 702 Gutenberg 259 Gutkowski W. 350, 352 Haas Mary R. 158, 167 Haberlanctt A. i M. £95, 696 Hadrian 261 Haekel J. 978 Hammerstedt Edward 826 Hansen J05. 267, 269, 272 Hansen W. 671 Harmjanz H. 239 Ha,rt W. H. 302 Hartland E. 105. 108 Hartlieb Jan 269 Hartmann Ju1'ius 278 Harrington Joannes 317 Hastings (Encyclop.aedia of Religion and Ethics) 258 Haupt K. 290, 291 Haul' J. K. 655, 1025 Hazelius Artur 826. 829. 830 Hiiufler L. 480 Hebbel 292, 297 Hedemann 0.537 Hegel G. W. 79 1463 Heissig W. 977, 982 Hej'nosz Wojciech 511-517 Hekat.aios 136 Hellwald F. 91, 98 Hemmerlin Feliks 268 Hennings J. Ch. 290 Henryk von Veldeke 292 HEnryk z Łotwy 219. 234 Hensel Witold 669, 678, 695 HerakHusz 244 Hel1:en 877 Herman Otto 990 Hermanaryk 188, 196 Herodot 134-152, 204, 205, 208, 221, 248, 685, 690 Heitner A. 810. 811, 812 Heyerdahl Thor. 698 Hildebrandt G. 1052 Hingston R. W, G. 740 Hrpokrates 146 Hirt H. 105, 186., 200, 216 Hładyłowicz K. J. 24 Hobbes Tomas:z 76, 78 Hochholzer H. 816 Hoffm.an E. T. A. 293 Hoffmann Krayer 661, 1947 Hohlhausen H. 986 Hoijer H. 164, 165, 166, 167 Hołowkiewicz E. 562 Hołub-PRcewiczowa Z. 726 Hołubianka Z, 726 Hołubo\vicz Włodzimierz 1068-1061ł Home.H. 78 Hemel: 248 Homolacs K. 1085 Hcnigmann J. J. 985 Hoops r.a. 737 Hoszowski St. 24,26 Hottemoth 1046, 1048 Howell P. 997 Hozka L. 921 Hube J, 81 Hume 67 Hupka 20, 22 Hilbner A. 818 Hilllmann K. D. 81 II Ibrahim ibn Jakub 230, 519 Ilberg J. 292 Ilvolf Fr. 289 Imme.r H. 100 Inglot Stefan 24, 25, 26, 439, 1026. 1029 Ittmann Leszek 981 Jabłonowski A. 485 Jabłoński Marcin 631 Jadrincew N.689,697 Jakimow W. P. 118 Jakovlev N. F. 892 James Wiliam 742 Jan z Salesbury 264 Janet Pierre 257, 258 J an'icek 631 Janik Michał 25 Janikowska Eleonora 12'05, 1206 Jan'kuhn Herbert 671 Jannsen J. W. 227 Janosz Janko 990 Jasko N. 877 Jaskula'Iika Aniela 1103 Jastrzębowski W. 109Q Jaworska - Korpczy1'J.s:ka Bronisława 1102 Jaworski Z. 712, 726 Jeffreys M. D, 994 Jefimienko ;p. P, 111, 112, 118, 120. 121, 122, 124, 125, 127 Jefimow W. W. 94 Jendyk Rościsław 190, 209, 238 Jenisch D. 79, 80 Jenness D, 338 Jenslch G. 450 Jensen A. E. 984 Jerabek A. 921 Jettmar K. 981 .Joannes 1rierus 269 Joel Fr. 29'5 Johl C. H, 674, 677, 695 John Alois 291 Johnston H. 156 Jana\! O. V. 908 Jonson Ben. 315 Jonston J. 648 JOl'danes 188, 205, 219, 223, Jostowa Wanda 703~727 Joul'dier August 746 Junkova H, A. 738 Junod H. A. 728 226 Kaczmarczyk Z. 439 Kaczorowska Blanka 1202, 1207 Kadlec K. 467 Kadłubek 247 Kagarov E, G. 109 Kais·er K. 809 Kajgorodnv D, 145 Kaletka Adam Henryk 552-554 Kalina J, 189, 239 Kal'iszewski 636 Kałaczov N, B. 81 Kałoew N. N. 867 Kamińska J. 670 Kamykowski 1087 Kantor J. 709, 711. 716, 717, 718, 719 720, 726 Ka'l'łowicz Jan 379, 441, 455. 494, 514, 463, 730. 767 Karłowicz Mieczysław 28 Karpiński Fr, 1010 Karpiński J, J. 530 Karondżałov Dymitr 935. 936 Karsten T. E. 191, 239 Kasa J. 918 Katanow N. F. 141 Kaufmann H, 900 Kautsky K. 92, 95 Kawelin K. D. 80, 81 Kavuljak Andrej 626 �14t)4 Kelles Kraus 101 Kellner 922 Kemble J. M. 81 Kemp Malone 240 Kepka R. 921 Kersten Karl 670 KClIJprulian Wójcik 27 Keyser E. 814 Kędzierska Z. 52'0 Kiełczew:ska M. 439 Kiersnowski R. !517 Kiesewetter Carl 258, 27,6, 302 Kimakowicz- Winnicki 667, 668, 671, 689..696 Kiparsky V. 183-241 Kirchmeyer Tomasz (Thomas Neo·· georgius) 277 Ki<rchner Athanasior 648 Kimkowa T. A. 104'6 Krsielew S. W. 689, 697, 887 Kislakow N. 67, ·69. 70 75 Kittredge GeOl'g Layman 259 Kle'czaj A. 527 Klein F. F. 714, 715, 726 Klemm G. 7'80 Kljasstomyj '8. 875 Klimek Stanisław 18,5. 1010 Klonow.rcz Sebastian, Fabian 651, 1024, 1026 Klose K. 520 Kluk ,K. 664 Klusak K. 922 Kłoskowska A. 814, 816 Koenigswader L. J. 80 Kohler J.98 Kofler L. 968 Kolago Władysława 1084, 1088 Ko1ankow:>ki Zygmunt 518--529, 530. 534,546-551 Kolar A. 917 Kolb G. F. 80 Kolberg 28, 31, 647, 516, 654, 657, 767. 920, 1026, 1068, 1185, 1087, 28 1465 Koller Oswald 28 Komoniecki Andrzej 481, 482, 660,661 Komorowski Mikołaj 55·9 Koniń.ski Karol L. 25 Konopka Józef 707, 716, 727 Kopac J. 917 Kopp H. 295 KOPlPers 852 Kopriva J. 917 Korbe C. A. 851, 863, 1084 Korzeniowski JÓ'zef 257 Kostrzewski Józef 519, 667--'676, 678, 695, 69'9, 905 Kostysz J. 1086 Koswen "M. O. 42, 66-133, 853, 854, 85'5, 8'1l9,'885, 902 Kotula Frarn<Ciszek 798, 1053-1056, 1084, 1086, 1184-1188 Kow.a~ew.skij M. M. 94, 98, 69, 100, 106, 856, 885 Kowalski T. 519 .~ Kozierows'ki 'Stan. 416 KczłQwska-Budkowa Z. 439 Kohler W. 742, 743 Kotzchke R. 20 Kraemer A. 677, 695 Krajewska Janina 1166-1171 Kramarrk J. 918 Kraszernnilkov S. 77, 857 Krawcow N. l. 884 Kreutzirger J. 516 Krohn Umari 28 Kron (Real Encyclopaedie) 264, 263 Kropotkin 1097 Kroyer 27 Królikowski J. 713, 727 KróHkowski Stefan 591 Krugłow A. P. 111 Krupja.nskaja V. 875 Kry<:zewski E. J. 111 Kryński A. 441, 514 Krzywicki L. 25, 33,519, 524, 525, 526, 527, 528, 530, 531, 532, 533, 535, 536, 1101 Krzyżanowski Julian 781, 1025, 1083, 1086 Kucharska Jadwiga 1Hl3 Kucharski Eugeniusz 197, 240 Kudrjasov K. V. 890 Kudrjawcewa M. 868 Kuftin W. K. 697 Kukier Rysza'l'd 117(l-1178 Kula W. 9'21 Kulczycki Jerzy 66, 135, 117, 899 Kun A. S. 886 Kunz G, F. 294, 309 Kunz Ludwik 934, 93'5 Kuraszkiewicz Władysław 461, 464 Kurkowa Zofia 701 Kuszner (Kny,szew) P. 1. ·862, 903, 1017, 1046 Kuśmiderski Tadeusz612 Kutna l' F. 917, 918 Kutrzeba Stanisław 14, 440, 472, 473, 520,530,534, 536,537, 540 Kutrzeba Anna 1049 KUhne Georg 746, 752 Kwaprs·zewski J. 519 Kyslakov L. R. 983 Laband94 Labuda Gerard 809-823 Ladenber.g Tadeusz 24 Lafargue P. 98 Lafitau J. F. 67. 77, 78, 86 Larnpre1cht K. 20, 98 Piotr de Lancre 296 Landsfeld H. 921 Lang Andrew 257, 2'58, 333, 325 Lalik Tadeusz 446 Lauferski A, 520 Lauterbach R. 482, 483 Lavachery U. 974 854, 899 Lebiedieva I. N., Lebedeva N. W. Leboeuf J. P. 971 Leciejewski Jan 524, 525,530, 534 Lefren J. P. 8205 Legobien Ch. 77 Lehmacher G. 986 Lehmann Alfred 257 Lelewel J. 518 Lencewicz S. 439 Lenok-Chevitsch :P. ,974 Lennan Mc 68, 89,90,91, 93, 95, 97. 255 Lenin 36, 4'5, 72, 88, 95, 106, 110, 114. 117, 834, '835, 836, 839, 849. 951 Leonardo da Vinci 648 Leontowicz 853· Lepsius C. R. i69'6 Lepucki H. 24 Leriche A. 971 Leszczycki S. 727 Letosnikov.a L. 922 Lewicka-Kowalska Anna 1004-1009 Lewicki Anatol 13 Lew~cki M. 151 Lewicki T. 146 Lewin M. G. 47, 852, 858, 875 889, 892, 900, 903, 1124 Lewiński Ka1rol 614 Lexa Fr. 2'64, 333 Lhote H. 972 Li'b1szews'ka Zofia 1035-1038 Ligers Z. 991 Lilly W. 3,16 Linde B. 379, 441, 494, 514, 581. 665 Lissa 27 Lom F. 919 Lorens Antoni 515 Lorentz F. 240 Lcth E. 33 Lowie R. H. 104, 107 Lubbock J. 91, 93 Ludwig otto 293, 297 Lucas 685, 690, 696, 697 I..Juther Marcin 265, 273 I" I �1466 Lutyński J. 814, 816, 1017. 1019 Łowrov P. Ł. 93 Ławrov L. 1. 882 Łepkowski J. 475, 476 Łobaczewski 27 Łowmiański li. 439, 446, 452, 905 Łoziń,ski W. 516, 665 Łuczak Czesław 583, 610 Łuczycki 1. W. 852 Lun iewsk i Tymoteusz 751 Maas R. 47,6 Maciej-ewski W. A. 81, 465, 1026 MaeterN!nck Maurice 258 Mager F. 52'0 Magryś Franciszek 25 Maisne H. S. 94 lVHkłucho Makłaj N. N. 889, 11061114 Maksimow 845 Maksymow A. N. 106 Malczewski R. 30 MaJ.ewska Zofia 767, 847-855, 899. 912--914, 930-936 Mal'i'cki Longin 613-625 Malinowski Bronisław 104, 105. 153. 900, 996, 1101 Małyszczyki Stanisław 596, 601 Mańkowski A. 520 rVlannhardt W. 825, 826 Manninen 1. 145, 146, 696, 990 Manugiewilcz 1089, 1164-1166 Manugiewicz Jan Żołna 1053-1056. 58, 59 Mark» 36, 68, 72, 81, 86, 88, 94. 95, 96, 832, 833, 849, 1094 Marlowe 315 Man 37, 38, 39, 62, 110, 153, 850. 872 Martianu» Capella 150 Martiny R. 447, 448, 454, 459 Marquart J. 140, 152 Masłova G. S. 857. 867 Masłowski J. 439 1467 Mason Otis T. 1004 Massinger Filip 266 Massudi 851 Matlakowski W. 710, 724, 727 Mattheos z m. Urhy 140 Matuszewski Józef 1014-1019 Matyas K. 449 Mauchamp E. 333 Mauer G. 1. 81 Maull O. 816 Maunier 1101 von Maurer L. 465 Mauriange Edith 966, 967 Maurizio A. 583, 708, 709, 710, 727 Mavrodin V. V. 240 Maxwell J. 258 Maydell K. 4'53, 454, 479, 483, Mazzarella G. 98 Mead Mar,garet 109'8 Meisner A. 455, 457, 484, 481 Megas Georges A. 967-969 Mekhe A, 288 Meilet A. 186 Meiners Chr 7'8 Meitzen A. 20, 15, 449, 451, 456, 475, 480 Melanchton Filip 275, 276 Melikset-Bekow L, M. 110 Melville J. 258 Merker M. 738 MetrauxRhoda 999 Meyer H. E. 291 Michajło\': M. K. 93 Michajłowskij 107 • Michalski 1. 1010 Mierczyński S, 32 Miklosich 243, 255 Mikkola J. J. 190. 191. 192. 195. 227. 240 Milewski Tadeusz 154, 229, 231. 240, 217. 196,. 214, 218, 789. 961-965, 1019-1021 J l ł 714, 484 470. 226, 233, 850, Millar John 67-68, 78, 86. 95 Miller G. T. 77, 140 Miller W. F. 93 Milsztejn E. 1089, 1115 Milonow 1. P. 465 Miłonov N. P. 854 Mitkowski Józef 1024-10'29 de Molina Christoval 335 MoMor A. 740 de Monfreid 741, 742, 744 Monogarowa 1. F. 888 Montandon G. 678, 680, 681, 682, 695 Montesqueu 78 de Montfaucon B. D. 294 Moor John 67 Morant G. M. 202, 240 Morgan L. H. 43,6'8, 74, 81, 86, 90, 91, 96, 97, 99, 108, 255, 858, 849, 856 Morrison R. E. 323 Moszyński K. 134, 152, 343, 345, 346, 348, 352, 583, 674, '675, 695, 696, 7'00, 727, 736, 746, 792, 810, 814, 81'7, 920, 990, 102{)-1023, 1101 Moser J. 78 Muhamed al Chrezmi 850 Murdock G. p. 107, 986 Muller F. 101 MiiHer Fr. 164, 165 Mydlar,ski Jan 1010, 1112, 1113 Myers F. W. H. 257 Nachtigall H. 978 Nagel 80 Nahlik A. 526, 670 Nahodil Otakar 93'2-933 Namaczyńska S. 24 Namysłowski B. 530, 532, 533 Namysłowski Bolesław 524. 525, 526. 528 Narbuj; Teodor 652 Nan K. J. 981, 985 Nasz Adolf 670. 699. 1104-1106 Naude G., 295 O'Neale L. M. 692 Necles H. 989 Nerman B. 227, 240 Nestor 232, 233, 234 Nesturch M. 838 Nesselman 211, 225 Nevermann H. 679, 684, 691, 692, 694, 69>5,696, 697 Neuburger A. 696 Neumann Caspar 329 Nędza Kazimierz, Ch. 636 Niebuhr B. G. 81 Nii:ola..s F. J. 979, 982 Niederle Lubor 142, 184, 205, 222, 237, 240, 672, 904, 914, 915, 916, 920, 1046, 1136 Niedosziwin G. 1070, 1076, 1083 Niedźwiecki W. 441, 514 Nikolskaj.a L. A.853 N iszczy.c.ki Krzysztof 518. 619 NOI'denf.alk Carl 1159 Nordens:ki6ld Erland 1004, 1005 Noreen A. 227, 240 'Norris H. T. 995 Northcote W, Thomas 257 Nowacki J. 000 Nowakowski St. 609, 810, 815 Nowicki M, 715, 727 Noviceva A. 876 N6rlu:nd Pau1671 Nuttal Z, 334 Oberme'ier H. 985 Ochmański Wladyslaw 727 Ochrymowicz W. 98 Ogniew S. A. 145 Okł,adnikov A. P. 111, 851 OIaus Magnus 142 Olbrich Karl 292 Olczak 798 Olderogge D. A. 839. 901. 902. 903 Olescuk F. 839 �1468 Olson R. 695 'Optołowi':z Janusz 1190. 1188 Orkan 724 Orosius Alfred 228 Orzak L. H. 985 Ostrowitjanow K. 525 Otręb s>k i J. 240 OZ€l'eckowskij N. J. 77 Page J. T. 309 If'alacky F. 81 Palacz Jan 11 Pallas P. S. 77, 147, 696 Pallisen N. 9'84 Panzer F. 289 Paprocki Bartosz 647, 648, 65·9 ParaceLsu9 Theophrastus 273, 278287 Paradowski J. 24 Pariel 698 Parish Edm. 2,57 Pa'rker L. K. 337 Parrain Cha'rles 966, 967 Pasl:hal O. 94 Passar.ge S. 809 Pawińs.ki Ado}f 586 Pawli:kvwski J. Gw. 30 Pawłowski st. 439 Ipazyra S. 24 Pauly-Kroll 263 Pauly'S 69,6 Pauwels M. 977 Pearson K. 98 Peckham E. a 740 Peissler A. 447 Pekar 480 Pelc J. 24 Pelczar lVf':chał515 Peliot P. 140 Percy Tomasz 300, 322 Pel'ich L. 921 Perkim~ Wiliam 314 Persowski Franc. 24, 439, 450, 456.484 1469 Perszic A. r. 845, 886, 862, 896 Pescheck 669 !Pessler VI. 812, 813, 814, 815, 816, 822 Petrtyl J. 918 Pen cer Casper 288 !Pękałski M~chał 611-612 Piaścik F. 465 Piątkowski J. 539 Pic J. 673 Pictet A. 94 Pigoń St. 25. 487 Piekosiński F.' 15, 21, 242, 4S6, 531 Pierad~ka Krysty;na 1049 Pietrusiński Ludwik 628, 633 Pietkiewicz Kazimierz 798, 1198-1216 Pintus J. 746 Piotr z Duisburg.a 230 Piotrowski 108,6 Piwocki Ksawery 1070-1078 1082 Philon Claudius z Aleksandrii 327 !Platon 76, 115 Ie Play 18 P,}e:hanov G, W. 106 Plezia Marian 134-152, 222, 241 Pliniusz Se,condus 13'6, 137, 150, 211, 222. 22,3, 263, 737 Pludński Jan 635, 678 Podgajecki G. W. 111 Podlacha Władysław 257, 259 Pogono wsk i Jerzy 1104, 1105 If'ohlhausen A. 989 Polaczkówna H. 2'59, 473 Pollard A. F. 302 Pomponiu.sz Mela 150 Poniatowski St. 810, 817, 331 Popiołek F. 440, 480 Popov A. A. 892, 893, 907 Porfirogeneta Konstanty 244 Port J. B. 313 Post A. M. 98 Fotanin 689, 697 Potapov L. P. 851, 865, 908, 890, 1115, 1116, 1120 Potichi:n r. 1. 114, 115, 849, 874, 884, 900, 1115 PotkańskiKarol 21, 22, 242, 439, 440, 445, 4S0, 519, 554, 725 Potocki Jan K. 243, 250, 256, 897, 1097 Pott 243, 255 Potter M. A. 98 If'outrain N. 294 Pritchard Evans 997 Prokofiev E. D. 907 Prokofiev G. N. 60 Prakopius'z 185 Pl'oudhon 1094-1096 P.róhle H, 276 Pri.ifferowa Maria 515,990-992 1171-1176 Przesławska Helena 992-998, 966968, 999-1004, 1070-1078 Przyboś A. 1038-1040 Pseudo-Epiphanios 327 ptolemajos 141, 151, 1'85, 190, 193. 222, 223. 229, 230, 248, 851 Puckowa Młynarka 526 Puszet 342 Rabinowic M. G. 889 Radimsky J. 919 Radłow W. Radłoff W. 689, 697 Radzi:kowski St. E. 706, 709, 714,724, 727 Rafacz J. 473, 519, 520. 536, 538, 705. 727 Raine J, 299 Abu Rajohana'l Biruni 848 Rajt M. 860 Ramovs Franc. 930 Ranke L. 79 Ra·schke G. 670 Ratzel Fr. 101, 811, 812, 815, 816 Ravilas P. 200, 240 Rawdonika.s 852 Reber B. 268 Rechaczev M. 912-914 Reginald Scot 310 Rehnberg Maks 1135, 1136, 1157, 825, 828, 830 Reinach Salomon 263 Reinfuss Roman 699~702, 746, 798, 799, 807, '808, 1075, 1077, 1980, 1082, 1084, 1086, 1088, 1205, 1206, 1207, 1209 Reinfussowa-Cieśla Zofia 701, 1084, 1085, 1088, 1200, 1206, 1207 Reisch Grzegorz 264 Reizner 267 Rej Mikołaj, (Rey) 469, 651 Rel,~s Edmund W. 257 Remig.ius Nioolaus 276 von Repgow Eike 1014 Retzlaf H. 1048 Reuchlin 331 Rex Carolus (Charles King) 258 Reychmann Jan 1031-1035, 10381041, 1089 Reychman Jan i Stefan 555, 556, 568, 571, 573, 581, 583, 717, 727 Richard G. 106 R'ichard Jones z OxfQrdu 301 Rkhter O. 685, 696 Rieger Adam 774 Rimbert 219, 229 Rist Jan 290 Rivers W. M. R. 6,9, 104 Rivet Paul 961-9'65 Rivier Sestier 968 Riviere Rene 968 Robert de Brunn 297, 298 Robertson W. 78 Rochholz E. L. 291 Rock J. F. 988 Rodinson M. 971 Rogge K. A. 81 Roginskij J. J. 891, 900 Roheim Geza 258, 267 Roj-Kozłowska H 714, 71 7, 720,7 21 �1471 1470 Romaniszyn B. 30 Roscher W. 80 Rospond S. 463 Roth H. L. 338. 690, 692, 695 Raubik F. 916 Rousseau J. J. 78 Rozdolski R. 24 R'OZenfeld A. 856, 857 Romer M. 905 Róży:ckiJacek 28 Rudenko S. I. 892 Ruland Martin 278 Rusiński W. 452, 460, 462, 1049-1053 Rutkowski Jan 25, 342, 583, 585, 727 Rybakov B. A. 671, 672 Rychnova D. 922 Rydzewskaja E. A. 110 Ry:k,aczewski 379 Ryszkiewicz Andrzej 1089 Rytard J. 30 Saichs Hans 276 Safa.rewkz J, 1308 Safarik P. 227 Le Sage 295 Sage G, 670 Sajó 0, K. 741 Salamonowie V. G. S, 728 Sales Y. Ferre 98 Sallco N. 870 S'illcni 1185 Salys 232 Samivel 743 Sams'onowic:z Henryk 582 Sandberg 27 Sarasinowie Paweł i Fryderyk Savibny F. Ch. 82 Saville 996 Saxo 185 SaUUa E. 148 Scott W. 313, 322 Schelling 82 Scheufler 918, 922 14 Schindler 625 Schirach A. G, 1049 Schiferdecker 470 Schlegel Fr. 79, 331 Schleicher A. 186, 216 Schleiermacher 83 Schlenger H. 449, 454, 470, 484, 809. 810, 814, 815, 818, 821 S:hlosser F. Ch. 79 Schmid B. 739, 740, 742 Schmidt H. D. 742 Schmidt J. 18·6, 216 Schmidt M. 696, 697 Schmidt W, 102, 103. 153, 162, 166, 817, 979, 984, 988 Schmoller G. 98 Schnellhaas P. 697 Schneider J. 633 Schrader O. 1{)0 671, 738 Schra.nil J. 667 Schl'eider H. 80 Schreiber W. 461, ,.470, 471 Schroeder D, 979 Schubertowa Mari.a 1104 SchlEmburg W, 695 Schulten A. 140 S.hurtz H. 101 Schiitze H. 476 S€;:Jastian z Felsztyna 28 Sebeok Th, A. 985 Sedir 259 Seebok Th. A. 981 Seler E. 697 Seligman 991' Semienowa A. A. 886 Semkowicz 439, 485, 566, 626 Sepharial (W, Gornold) 258 Semrau Zofia 1029-1031 Seretse Kama (wódz Beczuana) 860 Sergejew P, 852 Sering von Dietze 448 Seruga Jan 12 Seweryn Tadeusz 639, 647, 666, 798, 1060, 1088, 1134 Shirley R. 258 Shufeldt M. D. 697 Siber N. I. 94 Siegel S. 24 Siemionówna Z. 1010 Simom E. 745 Sirelius Vuno Taavi 689, 696, 990 Sittig E. 228, 240 Skacel J. 922 Skalnikowa Olga 933, 934 Skalova A. 921 Skrodzki 518, 519 Skrzosówna Maria 1103 Skurpski H. 1086, 1087 Skutil J. 916 Sławski Franciszek 1019-1023 Smirnov A. S. 93 Smirnov S. R. 855, 867, 896 Smith Adam 67 Smith P. 221, 240, 302 Smith W. Robertson 92 Smolka S. 13, 556 Sobierajski Zenon 755-768,1023-1024 Sobieski Marian 30 Sobiescy 1087, 1088 Sobisiak Walerian 340-438 Sobociński W. 1014-1019 Sochaniewicz 458 Sokolski W. W. 94 Sokołowski 15 Solinus Julius 150 Solski Stan. 582 Sołowiew A. V, 81 Sorokin V. 877 Sotkowa B. 1046 Soukup B. 919 Spamer A. 686, 696 Spence L. 336 Spencer 91, 107 Spengler Łazarz 276 Spenser Joan. 328 93 Spławiński-Lehr Tadeusz 137, 139, 223 Stadniok<i A. 439, 467, 478 Stalin 23, 36-64, 72, 73, 107, 110, 114, 831-837, 848-873, 878, 879 Stankiewiczowa J. 13, 1198, 1210 Starek Edyta 798, 1205 Starke 98, 99, 102, 103 Staronkowa 1083 Starzyń.s.ki J. 798, 1070, 1091 Stasov W. W. 885 Stefański Stefan 1193-1195 Ste~nmetz S. R. 98 Steller G. W. 77 Stelmac:howska Bożena 1077, 1085 Stepanow N. 861, 893, 895 Steward Julian H. 1005 Stieber Z. 626 Stimming R. 671 Stith TholTl1P50n781 Stolarczyk J. 722 725, 727 Stolyhwo K. 33, 1010 Strabon 851 Straganović G. 863 Strahlenberg J. Ph. 140 Stra'nska 1046 Struntz Franz. 278 Stryjeńs,ki K. 30 Stryja S. 571 Struhlmann Fr. 684, 685, 690, 696, 697 Styś W. 488, 1051 van Suchtelen N. 258 Sulimirski T. 186, 216 Summers M. 315 Surowiecki W. 199, 201, 237, 243 Sustelle J. 697 Sutor W. M. 712 727 Svenson Sigfrid 827, 1134, 1135 'Sybel H. 81 Sydow e. W. von Szachmatow A. A. 191, 207, 220, 223, 240 �1472 Szarewskaja 855 Szarzyński 28 Szakow S. S. '93 Szczepanowski Stanisław 727 Szczepański Jan 18, 19, 27, 10961104 Szczotka Stanisław 26, 449, 467, 471, 482, 539, 540, 627, 660, 661, 10411044 Szewcxuk J. 24, 722 Szewczyk L. 2Ó84 Szlro'kogorDV 852 SzpHenskij S. N. 81 Sztemberg L. J. 689, 697 Szuhczu Jan 727 Sz:ulgiJn W. J. 80 SZ1Umowski W. 278 Szymanowski Karol 30 Szymański- Walen ty:nowicz 546 Szymon z Kremony 266 Szys.zkin N. I. 63 Safarik P. 904 Silling E. M. 896 Ściegienny 11 Śreniow,ski S. 920 Świątkowska Jadwig.a, por. Chełmińska 33-35, 738 Świątkowski Henryk 1103 Świeykowski E. 613 Świeży Janusz 798, 1088 I \ \ Tacyt 61. 185, 190, 191, 193, 220, 225. 248 Tadyew P. G. 888 Tanowic Stevan C. 73,6, 737, 738 Tarnowski A. 24, 5,39. 540, 627, 660. 661, 1041-1044 TatiSce'" V. ~~. 861 Terentovoj L. 867 Terleckij P. 859 Teulon Girard 91. 93 Thomas Ady 319 Thomas E. 92 1473 Thompson 333 'l1homson Donald F. 994 Thomson J. A. 258 Thorpe C. 528 Thorndike Lynn 264, 300 Thurnwald R. 105, 1101 Tibesar Antonine S. 999 T.ichomirowa M. M. 851 Tiurin A. 81 Toka'rew A. S. 37, 38, 42, 44, 47, 50, 52, 53, 54, 55, 58, 59, 60, 61, 63, 64, 243, 245, 83'6, 838, 850, 855, 869, 890, 907 Tokarzówna Kry.styna 728-73'5 Tołstoj 1095 Tołstow A. P. 872, 873, 888, 900, 41, 43, 848, 850, 851 Tomaschek W. 204 Tomasz z Akwinu 76 Topolski J. 343, 352 Toulon Girard 69 Treb.Nn M. 450 Trautmann 217, 218 Treidler H. 140 Tretiakow P. N, 38, 241, 851 Trevelyan M. 294 Trithenius Jan 272, 278, 283, 322 Trofimowa P. A. 851, 890, 896 Ts'chopik Harry 1008-1109 T~2hudi Fr. v. 743 Ts,chumi O. 673 Ture.k A. .921 Tuwanówna Janina 953-961 Tyc T. 439 Tylor E. B. 74, 84, 92, 94, 97, 98, 100. 108, 255 Tymieniecki K. 141, 150 439 41:4, 556, 1015, 1'018 Twardowski 652 UdaIcow A. D. 240, 243 Udziela S. 477, 653 Ulanowski B. 14, 15. 473. 527, 585 ULbrich J, 986 Ulehla V. 922 Ułaszyn Henryk 1023-1024 Unger J. 79 Urbanowicz 798, 1088-1089 Vacek Fr. 479 Vallancey C. 294 Vanek V. 920 Vanovepbergh M. 978, 983 Va'silewic G. M. 858, 892 Vasmer -Maks 235, 240, 198, 193, 190, 189 Vazny V. 1136 Veile K. 842 Veniaminov I. 893 Venbov G. D. 895 Verhoeven Th. 983 Verner A. 258 Vieo G. 78 Vierthaler F. M. 78 Virchow R. 209 Voblov J. K. 908 VogtE. 673, 675 Volavka A. 919 Voltaire 78 Vonma V. 860 Voracek J. 919 Voskobojnikow M. 859 Vrabcowa Ewa 950 Vroka J. 918 Vycpalek 918 Wacław z Szamotuł 28 Wiliam de Wadington 298 Wagner G. 169 Waitz Th. 334 Walawender A. 24 Wa,lknowski Dobiesław 748, 750 Emelia v. Walterstorff 668 Warężak J. 24 Waschsmuts W. 79 Wasilewicz G. M. 851, 852 93* Wasilewski Zygmunt 539 Watt James 67 Webster John 320 Weitz Th. 80, 81 Wells L. H. 992 Wergiliusz 292 Werner Stefan 609 Westermack E. 98, 99. 103 Wiele:kaja N. N. 888 W.ierbickij W. I. 697 Wierciński A. 895 Wierczyński St. 730 Wierzcboniówna Aurelia 1103 Wiesendanger 257 Wilkund K. B. 194,195,205,238, 240,987 Wilda W. E. 81 WHken F. 81 Wilkinson J. G. 685, 696 Williams T. G. 741 Winicki 667, 668, 671, 689, 696 WiJnnikov 848, 851 Witelnn 313 Wi1kJiewicz S. 724, 725, 727 Witort Jan 530, 531, 534, 853 Wodzicki S. 655 Wojciechowski T. 21, 252-256, 439 Wojkowitz R. de Nebesky 988 Wojtusiak R. J. 741 Wo'kroj Franciszek 1099--1014 Wolff A. 461; 466 Wolfram von Eschenbach 292 Wolfson S. J. 110 Wolski ,Krzys:ztof 1190-1193 Walczak B. J. 888 Worms A. E. 980, 989 Worobiewa N. l. 851, 887 Wójcicki K. W.515, 518, 652, 654,752 Wróblewski Tadeusz 36-65. 677698, 878--888, 977--989 Wrześniowski August 727 Wrzosek Adam 1099-1013 Wulstan 225, 226. 227 Wundt W. 105 �1474 Wy.słouch Bolesław 11 2aborski B. 453, 456, 439. 445, 447 zacek V. 920 Z.a!chemski Jakub 12 Zachorowsiki S. 556 Zajchowska St. 453, 454 Zakrzewski S. 243 Zakrzewski Włncenty 13. 14 Zamoyski Jan 24 zapolski Downar 853 zaręba Alfred 824-830. 1134-1164 1201 Zarembskij I, A. 696 Zawistowicz-Adamska Kazimiera 1096-1104 Zborowski Juliusz 29, 30 Zbrujewa A. V. 889, 892 Zbylitowski Piotr 651 Zejszner L. 627, 712, 723, 727 Zelenin D. 689, 696 Zi:brt C. 916, 915, 1047 Ziekursch J. 480, 471. 472 Zieleniewski S, A. L. 483 Zieliński ChwaHsław 1208 Zienkiewicz Leon 1064 Zienkowicz L. J. 654 Zołotarew A. M. 60, 110 Zolotarewskaja J. 838 Zubcov 198 Zubrickij 855 Zuew Vasilij Fedorovic 88 895, 893 Zwolakiewicz Henryk 1078-1096 Zygler T<ldeusz 798, 1080. 1085, 1086, 1083, 1084 Żakow K. 147 Żdanko T. A. 897 Żegota Pauly 256 Żejmo-Żejmis Stanisław 185, 200,238 Żmigrodzka M. 98 Życki 1085 Żytkiewicz Leonid 585 Żywirska Maria 798, 1085, 1206 WYKAZ INSTYTUCJI Ak. N<mk ZSRR, AN. ZSRR 835, 836, 1108-1135 • Archiwum gł. Akt dawnych w Wars'zawie 562 Anchiwum Archidiecezjalne w Poznaniu 341 Archiwum Aktów grodzkich i ziemskich 20 Archiwum Diecez. we Włocławku 562 Archiwum Marksa, Engelsa w Moskwie 95 Woj. Archiwum w Poznaniu 584 Woj. Archiwum w Bydgos'zczy 584 Biblioteka Bodlejańska 257 Biblioteka Jagiellońska 16 Czesko-Slow. A. N. 939-943 Gimnazjum bocheńskie 10 Instytut Badań Pieśni Ludowych 32 InsI. Etnografii AN. ZSRR 869, 871, 872 Inst. Nauk Antrop. i Etnogr. W, T. N. 34 Król. Inst. Antro,p. w Londy.nie 994 I'n.stytut Puławski 20, 22 Instytut Zachodni 25 Muzeum Etnog-raficzne w Krakowie 8 1136 Muzeum Etnogr. w Leningradzie 868 Muzeum Etnogr. w Łodzi 34, 11681173 Muzeum Etnogr. w Lowiczu 34 Muzea Etnogr. ZSRR 1109-1116 Muzeum góralskie 618-625 Muzeum w Jarosławiu 1191, 1192 Muzeum Kultur Ludowych 34, 11661168 NAUKOWYCH Muzeum Lubelskie IWO Muzeum w MiędzyrzEl::Gu 1185, 1186 Muzeum Narodowe w Poznaniu 1180-1185 Muzeum rpomorskie w Toruniu, Dział Etnogr.afii 1173, 1180 Muzeum w Przemyślu 1192-1195 Muzeum w Rzeszowie 1186-1190 Muzeum w Sanoku 1195-1197 Muzea Skandynawskie 1136-1166 Muzea Skansenowskie 1140-1155 Muzeum w Sztokholmie {l78, 824831 Muzeum Tatrzańskie 28, 29 Muzeum w Tomaszowie Maz. 11971199 Mu:see National des Arts et Tradihons Pcpulaires 967 National Museet w Kopenhadze 1136-1166 Nordiska Muzeum w Sztokholmie 668, 824-831, 1136-1166 .Polska Akademia Nauk (P. A. N.) 21, 25 Polska Akademia Umiejętności 7, 13, 14, 15, 16, 18, 20, 21 Państwowy Instytut Sztuki (P, 1. S.) 921, 746, 1081-1096 P. 1. Bad. Szt. Lud. 1081-1096 Polskie Tow. Histor. 21 P. T. L. 7, 8, 154, 242, 530, 639 Tow. Naukowe we Lwowie 21 Uniwersytet Jagielloński U. J. 13, !ty 21, 26, 27 Uniwersytet Łódzki 34, 35 Uniwersytet Warszawski 21, 33 �1476 Uniwersytet we Lwowie 21, 24 Wolna Wszechnica 33 Zakład Etnogr. U. Ł. 35. 1098-1106 Zakład Badania Plastyki, Architektury, Zdobnictwa Ludowego P. 1. S. 700 Zakład Gleboznaw,,;twa wydz. RoI. U. J. 750 Zakład Historii Gosp. U. P. 340 Zakład Maszynoznawstwa Rolniczego U. J, 754 Zakład im. Ossolińskich 519 WYKAZ l . l· \ " I I CZASOPISM Albański Atlas Strojów Ludowych 104B Anthropos 979-991 Atlas d. d. Volks-kunde 818 Atl.as Etnografii Syberii 873 Atlas Polskich Strojów Ludowych 35 63'9, 64'6, 767, 79B-B06, 1055-1070, 1088 Biblioteka dziejów wsi i kultury wsi 25 Bułgarski Atlas Strojów Ludowych 1048 "Ludy świat.a" wyd, 872 Polski· Atlas Etnograf. 809-823 Polska Sztuka Ludowa 1081-1096 Prace Etnologiczne 35 Prace i Ma terniały Etnograficzne 1094, 1098, 1106 Prace Prehistor. Śląska 668 Primitive Man 1001-1006 Przegląd Antropologiczny 1011-1016 Przegląd Archeolo.g~:zny 668 Słownik Starożytności Słowiańskich 25 Smithsonian Institution 1006-1010 Trudy Instytutu Etnogr. im. N. N. Mrkłucho"'1Makłaja 981-910 Wiel,ka Encyklo~edia Sowiecka 942 Baltische Lande 183 Bulletin de l'Instit.ut Fran<;ais d'Afl'ique Noire 973-976 Bulletin de la Sodele Royale Beige d'Anthropologie et dePrehistoire 976-979 Biblioteka Puławska 25 Ethnographie Ceskoslovenska 932--943 Czas 17. 20 Czeski Lud (Cesky Lid) 916-931 Ekonomista 22, 18 Fataburen 825 Handbook of South Am. Indians 1006-1010, 695 Kalendarz ludowy 666 Kłosy 665 Kuźnica Kołłątajowska 2'56 Kwartalnik Muzyczny 28, 29 Le Mois d'ethno.graphie franc;aise 967. 970 L\id 31, 7, 8, 28, 37. 39, 647 Man 994-1000 Materiały do etnografii 697 Pamiętnik Zjazdu Histr. Lwów 1935,25 Polski Rocz;nik Muzealny 28 Polska Sztuka Ludowa 9'21 Praehistor. Zeitschrift 667 Proces Verbaux MensueJ.s de la Societ.e d'Ap:hinoise .d'ethnologie et d'archeologie 970-973 Przyjal:iel Ludu 11, 12, 660, 652, 653 Revue d'Ethnographie et. de la Sociologie 6~8 Revue des Traditions Populaires 654 Roczniki dziejów społ. i gosp. 24 Sowietskaja Etnogirafija 37, 38. 41, 42, 43, 44, 46, 47, 48, 50. 52, 60, 61, 66-133, 698, 243, 849, B57, 857-880, 890 The Journ.al of t.he Royal Anthropological Institute of great BI'itain and Ireland 695 Wiadomości Archeologiczne 667. 66B Zaranie śląskie 480 Zeitschrift f. Enthnologie 69B Ziemi.a 22 Z otchłani wieków 667 Wisła 14. 654, 656 �1479 SPIS RYCIN Prof. dr Fran:::iszek Bujak 8 Prof. dr Adolf Chyhiński 27 J. Chełmińska-Swiątkowsk.a 33 System rodzajowy języka tuskarora 166 . System rodz.3.jowy języka tunika 167 System rodzajowy prefi.k.sÓw órzeczenia języka męskiego dla pluralu w Yuczi 170 System rodzajowy prefiksów orzeczenia języka kobiet dla pluralu w Yuczi 171 System rodzajowy sufigowanych 1'0dz.ajników języka. mę:sk'iego dla pluralu w Yuczi 171 System rodzajowy sufigowanych rodzajników języka kobiet dla ,pluralu w Yuczi 172 System rodzajowy prefiksów orzeJczenia języka męskiego dla singularis w Yuczi 173 Systera rodzajowy prefiksów orzeczenia języka kobiet dla singularis w Yuczi 174 System rodzajowy sufigowanych rodzajników języka męskiego dla singularis w Yuczi 175 System rodzajowysufigowanych rodzajników języka kobiet dla singul,aris w Yuczi 176 Pokrewieństwa języków uralskich według V. Kiparskyego 187 Wyniki analiz kraniologicznych wczesnohistorycznej ludności rubieży sterpowo-leśnej w % 206 Składy antropologiczne Finów i Bałtów w Ofo 209 Genealogia języków baltyjskich według V. Kipars,kyego 214 Dawny .i terażniejszy zasięg języków ,bałtyjskich 215 Bałtyj,skie ludy i języki około 1200 roku 216 SzumeJ:za.Przekształcenie rzędówki 1870-1937 wg E, Boehma 453 Szkic schematyczny owalnicy wg A. Meisnera 455 Szkic schematyczny łańcuchówki wg A. Meisnera 457 Nawsie w Żelaznym Ujeździ e w Czechosłowacji wg V. Davidka 462 Schemat nawsia wsi łanów leśnych 487 CZl;śĆnawsia w Grodzisku Dolnym 492 Grodzisko Miasteczko 493 Część nawsia w Grodz'isku Górnym 495 Karta 200 (recto) sprawozdania z lustracji klul:'za iłźeckiego 521 Karta 200 (verso) sprawozdania z lustracji klucza iłżeckiego 522 Karta 201 (verso) sprawozdania z lustracji klucza iłżeckiego 523 Rysunki wyszkowskich znamion 'bartnych 523 Litewskie klejn" 537 W'idok tartaku od strony przekopu 569 Widok od strony przy,{opU wg Reychmanów 571 Rzut poziomy dolny 572 I tI I .lI Przekrój poprzeczny 574 Przekrój podłużny 576 Prze,krój podłużny wg Reychmanów 577 Wiatrak z XVIII wieku 592 Wiatrak z pocz. XX wieku 593 Koło paleczne, socha i cewka z wiatraku 594 Górna 'część urządzeń wiatraka 595 Kosz, koryto i łub 597 Fundamenty wiatraka z XVIII wieku 599 Urządzenie do obrac.ania wiatraka 600 Wiatrak z XVII wieku część skrzydł.a 601 Oskard z końca XIX wieku i początku XX wieku 602 Perlik 603 Cewka wyrobiona i cewka nowa 604 Wiatrak z XIX wieku - ul'ządzenie do obracania 605 Rysunek wiatraka holenderskiego, który miał być wystawiony w okolicy Kruszwicy w r. 1778, 697 Wiatrak-winda 608 Matryca do drukowania płócien 614 Matryca do drukowania płócien 614 Matryca do drukowania płócien 615 Matry:::a do drukowania płócien 615 Matryca do drukowania płócien 616 Matryca do drukowania płócien 616 Odciski motywów zdobni!:zych z matryc do drukowania płócien 618 Odciski motywów zdobnji~zych z matryc do drukowania płócien 619 Odciski motywów zdobniczych z matryc do drukowania płócien 620 Odciski motywów zdobni~zych z matryc do drukowania płócien 621 Odciski motywów zdobniczych z matryc do drukowania płócien 622 Od:::iski motywów zdobni:zych z matryc do drukowania płócien 623 Odciskanie wzorów na płótnie 624 Kierunki e:{sportu płótna orawskiego w latach do 1910 62, 632 Krój sukni chlopskiej z XVI w. 640 Krój kaptura chłopskiego z XVI w. 641 Krój chłopskiego okrycia zwierzchniego 642 Krój lamki chłopskiej z XVIIIw. 645 Próba rekonstrurckji uszytej lamki chłopskiej ubranej rprzez kobietę 644 Krój sukni z XVIII w. 645 Mandragora i bo-girni 645 Walka smoka z salamandrą 648 Prace na folwarku 649 Pod zieloną rózgą 650 Uczta pańska 651 Zwierciadło czarodziejskie Twardowskiego 652 Chłop i Daniel 653 Wieniec dożynkowy z kogutem 654 Opętany 655 Skolopendra i niedźwiadek 656 Pająk morski 657 Kirgiz 658 Fortel legendarnego Leszka 659 Wół trzy rożny 660 Obnażanie 661 Strój chłopski z wieku XVI 662 Listy ręką Boga oisane 663 Słopiec z dwoma przykrywadłami 664 Maże czumackie 665 Sobótka 666 Typy tkactwa 682 Mapka powiatu Nowy Targ 703 Socha żelazna wg Stanisława Sobótki 747 �1480 Sooha żelazna wy:mnana w r. 1926 przez L. Skarpetowskiego 748 Pionowe i poziome usytuowanie regulatora głębokości orki soch żelaznych 749 Socha żelazna wykonana w 1926 r. 749 SCi:ha żelazna typu U 750 Rozdwojenie .slupicy 751 Wycięta odkładnica pług.a pruskiego 751 Odkładnica Foltyna 752 Mapka terenu na którym występuje socha żelazna 753 zabudowania gosopdarskie z miejscowości Mora (Dala'rna) w Skansenie 1140 !Plan Skansenu 1141 Gospodyni wyrabia ·sery w drewnianych foremkach 1143 GOSIPodyni przywołuje krowy do obory za pomocą dżwięków świstawki 1144 Stary mistrz grzeb;eniarski ze Sztokholmu wyrabia w Skamenie grzebienie 1146 Plan frilandsmusseet w Sorgenfri pod Kopenhagą 1148 Mapa miejscowości, z których pochodzą obiekty w muzeum pod gołym niebem w Sorgenfri pod ,Kopenhagą 1149 Miasto lapońskie w Arvidsjaur półn. Szwecji 1151 Fragment miasta kościelnego w Ojebyn, 'półn. Szwe::ja 1152 Urządzenie oświetlenia neonowego w lapońskim dziale Muzeum Nordyckiegow Sztokholmie 1154 Karawana renich zaprzęgów w lapońskim dziale Muzeum Nordyc.kiego w Sztokholmie 1155 Wystawa rozwoju wybranych narzędzi pracy 1173 Wystawa rozwoju wybranych narzędzi pracy 1175 ,I Ił i l ••! I Ii·i. ... I \ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cba57074c0990975a807cde984a681f8.pdf b82b64eb50728c945a72a7d5cb73115e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:114 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:96 Title A name given to the resource Zagadnienie rozwarstwienia wsi wielkopolskiej w świetle opisów odzieży ludowej Oskara Kolberga / LUD 1955 t.42 cz.1 Description An account of the resource LUD 1955 t.42.cz.1 s.69-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Glapa, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 68 1'1 zacji kultury wiejskiej; odegrał ją dlatego, że w pracach swoich odkrył on przed społeczeństwem - jak nikt przed nim - ogromne bogactwo kultury chłopskiej i przez to postawił wieś w szeregu wartości pełnych znaczenia i godnych zainteresowania. Społeczeństwo wartości te nie od razu doceniało, choć już na uroczystości jubileuszowej K o l b e r g a padły te słowa: "Jak ongi Kolumb, tyś odkrył nam świat nowy, przedtem nie znany, nie zbadany, a jednak zdumiewający bogactwem kształtów i treści. Odkryłeś go nie za górami, nie za morzami, a tuż obok nas: pod słomianą strzechą naszej wiejskiej chaty, pod grubą siermięgą polskiego chłopa. Świat to tak bliski, tak zdaje się dostępny, a jednak przez długie lata patrzyliśmy nań ślepymi oczyma; w różnorodne . dźwięki jego życia wsłuchiwaliśmy się głuchymi uszyma. Świat ten, to nasz lud, którego pracą i potem żyliśmy" 79. 7U S. L a m, Oskar Kolberg. Zywot i prace, Lwów 1914, s. 71. ADAM GLAPA ZAGADNIENIE ROZWARSTWIENIA WSI WIELKOPOLSKIEJ W XIX W. W ŚWIETLE OPISOW ODZIEZY LUDOWEJ OSKARA KOLBERGA Odzież była i jest jeszcze dzisiaj na całym sWlecie czynnikiem dzielącym i wyróżniającym pewne zespoły ludzi. Zależnie zaś od formy ustroju społecznego różnice te były i są większe lub mniejsze. Stąd więc w wypowiedziach szeregu ludzi walka o równość w naj szerszym tego słowa znaczeniu łączy się z walką o jednakowy wygląd odzieży. W okresie kapitalistycznym W. Or k a n nawoływał do zrzucenia wyróżniających stanowo sukman chłopskich, a Komunistyczna Partia Robotnicza Polski stwierdzała, że "bogacze chłopscy, zdradzieccy judasze ... po to tylko przywdziewają dotąd sukmanę, by lepiej tumanić lud wiej::;ki ... " 1 Najjaskrawiej różnice w odzieży występowały w społeczeństwie feudalnym. Przeżytki tego zjawiska przetrwały na obszarze Wielkopolski jeszcze w XIX w. W pierwszych latach XIX w. spotykamy w Wielkopolsce (w granicach W. Ks. Poznańskiego) charakterystyczne, schyłkowe formy feudalizmu. Od około 1820 r. występują na obszarze Wielkopolski znamiona zaczynającego się okresu kapitalistycznego, zaś około 1890 r. ziemie te wkraczają w stadium imperializmu. Do cech znamiennych tych lat należy kształtowanie się społeczeństwa kapitalistycznego, różnego pod względem narodowym (Polacy, Niemcy, Zydzi) 2. W obrębie natomiast polskiej ludności 1 Z uchwał II Zjazdu KPRP, sierpień-wrzesień 1923. "Kwartalnik Historyczny", nr 1, 1954, s. 19. , W XIX w. ludność Wielkiego Księstwa Poznańskiego (Reg. Poznańskiej i Reg. Bydgoskiej) ilościowo przedstawiała się następująco: �70 l I';' . , i I .~, '\ 71 obserwujemy kształtowanie się narodu burżuazyjnego w warunkach z jednej strony potęgującego się stale ucisku narodowościowego (germanizacja), z drugiej - wzmożenie się walki z wszelkim uciskiem (powstania, strajki). Oba te nurty: klasowy i narodowy stale wzajemnie się przyczynowo warunkują i zazębiają 3. Wpływa to między innymi wybitllie na rozwój pracy "organicznej" ekonomiczno-gospodarcz2j, i na rozwój oświaty, zwłaszcza wśród ludu. W pierwszych dziesięciu latach drugiej połowy XIX w. na terenie Wielkopolski kończy się uwłaszczenie chłopów ze wszystkimi jego skutkami oraz największym ciężarem, jakim przez kilkadziesiąt lat było spłacanie renty tytułem rekompensaty Z3 otrzymaną ziemię, zabudowane oraz uwolnienie od powinności wobec szlachty. Do 1861 r. powstały w Wielkopolsce w 2446 wioskach, na ogólną liczbę 3367 wsi, 26 283 gospodarstwa chłopskie; rodziny tych gospodarstw żyły we względnym dobrobycie, zaś przeszło dwa razy tyle rodzin stanowiących proletariat wiejski żyło w biedzie i nędzy. W związku z rozwojem przemysłu kapitalistycznego życie wsi zaczyna przybierać na intensywności, właściciele gospodarstw rolnych zaczynają wprowadzać nowe narzędzia oraz ulepszają technikę uprawy roli. Równocześnie chłopi około 1880 r. przestają produkować w swych gospodarstwach szereg artykułów, między innymi materiały odzieżowe i inne wytwory związane z tradycyjnym gospodarstwem samowystarczalnym. Dalsza chaRok Katolicy Ewangelicy Żydzi 1819 1846 1873 670634 862423 1 000 525 250173 407 242 506 269 55771 81 249 61 243 Katolików poza nielicznymi wyjątkami uważać należy za Polaków, ewangelików poza wyjątkami za Niemców. Dane według E. B e r g m a n n a, Beitrage Z'ir Geschichte de ,. Be'1.'olkerung in Deutschland, 1. Zur Geschichte der Entwicklung deutscher, polnischer und jildischer Bevolkerung in der Provinz Posen, Tubingen 1883. 3 Te trzy zdania oparłem na sformułowaniu prof. Witolda Jak ó b .. c z y k a, zawarte w wewnętrznej recenzji tego artykułu. Czuję się zobowiązany podziękować na tym miejscu prof. Jakóbczykowi za cenne uwagi podane mi w recenzji, które starałem się uwzględnić. rakterystyczna cecha tego okresu to emigracja proletariatu wIeJskiego na zachód, której nasilenie przypada na lata 1870-1890. Na podłożu wymienionych zjawisk rozwijają się badania nad kulturą ludo'Ną w Poznańskim Towarzystwie Przyjaciół Nauk oraz indywidualne badania O. K o l b e r g a. W świetle spostrzeżel1. K o l b e r g a z lat 1860-1875 oraz wyciągów z ankiet Poznal1.skiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk z 1858 r., które przy opisie odzieży K o l b e r g częściowo wyzyskał, na ówczesnym obszarze Wielkopolski rozróżnić można wśród ludu wiejskiego kilk::t warstw społecznych, które odmiennie ubierały się zależnie od swej ekonomiczno-społecznej pozycji. Przed zaznajomieniem się jednak z obrazem rozwarstwienia wsi wielkopolskiej na podstawie opisów odzieży przyjrzyjmy się, jak kształtowało się ono w drugiej połowie XIX w., w oparciu o współczesne wyniki nauki, która w tej dziedzinie jest dopiero w zaczątku, specjalnych bowiem opracowal1. na temat rozwarstwienia wsi tego okresu nie posiadamy. Pomocne w tym zagadnieniu są cenne prace Witolda Jak ó bchłopów w Wielkopolsce w XIX w. i Wielkopolska. Wybór źródeł do historii Wielkopolski XIX i XX w. Głównie w świetle tej literatury i własnych wywiadów w terenie dochodzimy do wniosku, że w Wielkopolsce w XIX w. istniały dwie warstwy mieszkańców wsi (poza szlachtą), które dzieliły się jeszcze na szereg drobniejszych kategorii - często związanych z wykonywaną pracą. e z y k a: Uwłaszczenie B o g a c z e w i e j s c Y 4 - odpowiednik współczesnych kułaków i bogaczy, to dawni kmiecie, gospodarze, ekonomowie, karbowi, karczmarze, młynarze i sklepikarze. p r o l e t a r i a t w i e j s k i - zagrodnicy, komornicy, kątnicy, wyrObnicy, parobcy, fornale, rataje, ręczniacy, służebni, dziewki, dzieci do paszonki. W celu lepszego wyobrażenia sobie, co kojarzono z wymienio- . .• ,"IV połowie XIX w. nazywano bogaczy wiejskich "arystokracją włosClanska" T . t . . k' .' ermll1 en po raz pIerwszy został uzyty przez Tomasza Potoclego w prasie poznańskiej. �. nymi terminami, przyjrzyjmy się bliżej poszczególnym kategoriom, biorąc pod uwagę różne charakterystyczne ich cechy. K m i e c i e - to chłopi posiadający od kilku łanów do części łana, zagrodę i co najmniej kilka koni lub wołów. Reprezentują oni starą warstwę samodzielnych chłopów (ryc. 1). G o s p a d a r z e - nazwa chłopów rozpowszechniona na terenie Wielkopolski w XIX w., określająca kmieci, zagrodników oraz innych chłopów, którzy w wyniku zaszłych przemian uwłaszczeniowych stali się właścicielami zagrody, roli oraz co najmniej dwóch koni albo dwóch wołów (ryc. 2,3). Z a g r o d n i c y -- chłopi posiadający 1/4 łan a ziemi i własną zagrodę; warstwa znana w XVIII w., pracująca przeważnie samodzielnie (ryc. 4). C h a ł li P n i c y - chłopi bez ziemi ornej, posiadający tylko ogród lub kawałek łąki (ryc. 5). K o m a r n i c y - chłopi bez roli i w większości bez chałup, stanowiący siłę najemną dla właścicieli gospodarstw rolnych, głównie obszarników. Pracowali oni przeważnie na deputacie, to znaczy pobierali rocznie 16-18 talarów 5, a w naturaliach otrzymywali 12 szefli żyta, 2 szefIe "jarzyny", dostawali mieszkanie "wolne" (bezpłatne i nie umeblowane), opał, mogli utrzymywać krowę i żywić ją paszą pracodawcy oraz oddawano im w użytkowanie około 1/4 ha ziemi !la zasadzenie kartofli, warzyw i lnu (ryc. 13). R a t a j e - parobcy orzący wołami, wolarze, pracujący na podobnych warunkach jak komornicy. R ę c z n i a c y - robotnicy rolni wykonujący pracę ręczną, w przeciwieństwie do ratajów orzących wołami oraz fornali wykonujących pracę przy koniach i powożących. Ręczniacy pracowali na podobnych warunkach jak komornicy. W y r a b n i c y - robotnicy rolni pracujący stale lub dorywczo, mieszkający przeważnie u gospodarzy. Za pracę u gospodarzy otrzymywali tanie mieszkanie, zapewnienie stałego zajęcia, ze- Rys. 1. Kmieć wielkopolski w ubiorze odświętnym. Lit. Bułakowski, K. W. W ó j c i c k i, Pieśni ludu, t. I, Warszawa 1836. 1826; ; Podług danych zawartych wart. Kilka uwag o wychodztwie ludu, "Orędownik" 1872, nr 70 (cyt. za pracą W. Jak ó b c z y k a, Wielkopolska. WYbór źródeł 1851-1914, Wrocław 1954, s. 47). �75 Ryt:. 2. Gospodarz z kobietami z ol,olie Krotoszyna w drodze na targ. Reprodukcja z "Przyjaciela Ludu", Leszno 1848; nr 46. zwolenie na trzymanie inwentarza, sianie niedużej ilości lnu, sadzenie warzyw; w gotówce płacono im dziennie 2-5 zł. Jeśli nie brakło zajęć w gospodarstwie, pracowali w ciągu roku przez trzy kwartały. P a r o bc y - młodzi, bezżenni robotnicy rolni, pracujący głównie przy koniach i końmi za wynagrodzeniem rocznym, na które składało się przeważnie "mieszkanie" w stajni między końmi, wyżywienie, opranie oraz zapłata 18-24 tal. Parobcy przeważnie pracowali li gospodarzy (ryc. 6). F o r n a l e - robotnicy rolni, młodzi, najczęściej bezżenni, pracujący przy koniach i powożący nimi w majątkach ziemskich obszarników; jako wynagrodzenie otrzymywali "wolne" mieszkanie, opranie, wyżywienie oraz 18-24 tal. rocznie. Bywało, że żonaci pracowali na podobnych warunkach jak komornicy. D z i e w k i - młode, niezamężne kobiety, pracujące do czasu wyjścia za mąż u gospodarzy albo u obszarników na podobnych warunkach co parobcy i fornale. Mieszkanie dziewki stanowił kąt z łóżkiem na strychu lub w ciasnej komorze. Komornicy, pracujący na deputat, zobowiązani byli posiadać dziewkę i z nią pracować u obszarnika. Otrzymywała ona od deputanta około 14 talarów rocznie i wyżywienie. Za pracę dostawała 2 do 4 sgr. dziennie (ryc. 6). C z e l a d ź s ł u ż e b n a - pracownicy fizyczni bezpośrednio związani z pałacem obszarnika lub domAm gospodarza. Byli to: służące, pokojówki, a także kucharze, stangreci, gońcy, lokaje i ogrodnicy. Mieszkali oni i stołowali się przeważnie w domu pracodawcy lub w pobliżu. Wynagrodzenie otrzymywali podobnie jak parobcy i dziewki albo komornicy. D z i e c i d o p a s z o n ki - dzieci od 5 do 12 lat zatrudnione przy pasieniu gęsi, bydła, noszeniu posiłków w pole i bawieniu młodszych dzieci gospodarza; wysyłano je także po drobne zakupy do sklepu. W miarę wzrostu sił i wieku zatrudniano je przy różnych pracach w gospodarstwie, np. chodzeniu po wodę, noszeniu karmy dla bydła itd. Wynagrodzenie ich stanowiło "wolne" mieszkanie (kąt do spania), wyżywienie, opranie i trochę taniej odzieży (ryc. 7). �77 76 Ryc. 4. Ubiory odświętne ·chłopów z okoIk Wrześni i Środy. O. K o l b erg. "Lud", W. Ks. Poznańskie, cz. III, Kraków 1877. . . ubiorach odświętnych z okolic Pozamoznych chłOPm.:, w t es du peuple polonais, Le Z i e n k o w l C Z a, Les cos um znania. Według ona p . . l Ludu" Leszno 1846). Paryż 1841 (f\~produkcja z " rZYJacle a , Ryc. 3. Rodzina Kar b o w i - zwani też włodarzami, doświadczeni, wybitniejsi robotnicy rolni, kierujący pracami obszarnika "w polu" i "w podwórzu", bezpośredni nadzorcy wszystkich prac otrzymujący wynagrodzenie w wysokości podwójnej wynagrodzenia komornika (ryc. 8). E k on om ow ie zwani też urzędnikami, pracownicy obszarnika kierujący całokształtem prac rolnych i CZęSClOWO administracyjnych na obszarze jednej pańskiej wsi-dominium lub większego folwarku. Wynagrodzenie ekonoma było prawie dwa razy wyższe od wynagrodzenia karbowego (ryc. 8). Znając już układ społeczny wsi wielkopolskiej w świetle współczesnej nauki zapoznajmy się z kolei z opisami odzieży ludowej K o l b e r g a i porównajmy z zamieszczonymi wyżej danymi. Częściowym uzupełnieniem braków w materiale opisowym Kolberga są zamieszczone ilustracje, których kilka zaczerpnięto z jego prac, a resztę z różnych innych publikacji z XIX w. �78 79 UB lOR ROBOCZY Opisy odzieży roboczej dają niepełne pojęcie o rozwarstwieniu wsi, aczkolwiek zasadnicze rysy są też w nich widoczne. Podkreślić należy, że Kol b e r g niestety stosunkowo rzadko używa terminów uwzględniających stan posiadania chłopów. Do wspólnych elementów ubioru używanego przez Polaków i kolonizatorów niemieckich, i to przede wszystkim wśród ludności ubogiej, należały w północnej Wielkopolsce d r e w n i a k i z topolowego drzewa, o skórzanym wierzchu, przymocowanym do drewna drutem i gwoździami. Drugą wspólną formą obuwia na tym samym terenie były drewniaki całkowicie wykonane z drzewa, wydrążone z jednego kawałka i sięgające do kostki 6. Innymi noszonymi zarówno przez Polaków, jak i Niemców częściami ubioru to "spancerek kolorowy płócienny, spodnie na szelkach w buty wysokie wpuszczone" 7. Pozostałe opisy odzieży roboczej dotyczą tylko Polaków. Z treści ich dowiadujemy się, że "parobcy na codzień kładą czerwone (czarno kropkowane) krótkie jak i na takież kamizelki błękitne, sukienne o świecących guzikach. Spodnie w buty wpuszczane" h, W tym samym powiecie krobskim, kilkanaście kilometrów na północ, nosili już "na codzień ... parobcy jaki zwykłe ciemnozielonej barvvy" 9. "Dawniej [podług relacji K o l b e r g a] w wioskach pobliskich, Potarzycy, Pakosławiu i Golejewku, parobcy używali ... kiecki z białego cienkiego płótna latem, długiej i niefałdzistej, zimą kożucha" 10 (ryc. 9). 6 Dr:lwsko, Rusko, Wrzyszczyna, pow. czarnkowski, "Lud", W. Ks. Poznanskie, cz. III, s. 124. 1870, O. K 0'1 b e r g, U w 2. g a: W tym przypisie, jak i w szeregu następnych na pierwszym miejscu wymieniam pochodzenie danych miejscowości, na drugim rok zanotowania, dalej numer części W. Ks. Poznańskiego, "Ludu" O. K o l b e r g a, a na końcu stronę w danej części. , Karsewo, pow. gnieźnieński, 1858, tamże, cz. III, s. 24. Ugoda, Zawada. pow. krobski, 1875, tamże, cz. II, s. 159. "Potarzyca, Posadowo Sułkowice i Biskupizna, pow. krobski, tamże, cz. II, s. 156. H R 5 Chłop biejniejszy w ubiorze zimowym z okolic Kó:-nika. ys. K'. W . Kielisillski , około 1840 r.; Album [rycin], Poznan 1853.. RyC. 10 Pakosław, Golejewko, pow. krobski, 1875, tamże, cz. II, s. 158. 1875, �81 SO , Odzież robocza mężczyzn, o mniej dokładnie określonym i funkcji pełnionej w gospodarstwie, składała się prawie samych części, co odzież parobków. Na koszule nakładano K o l b e r g podaje, że w Ninino w pow. obornickim w mężczyźni "do roboty w lecie chodzą w kurtkach, czyli wieku z tyc~ kurtk!. 1858 r. jakach Rys. 6. Ubiory odświętne chłopów z okolic Kórnika: par:Jbka l dziewczyny - "dziewki" (rys. 1, 4), gospodarza i gospodyni (rys. 2, 3). Rys. K. W. Kielisiński, około 1843 r. ~płóciennych kolorowych, i spodniach z białego płótna, zimą zaś w kożuchach, a porządniejsi w spodniach z cielęcej skórki, żółtych, w buty wpuszczonych" 11. O charakterystycznej części odzieży roII Ninino, pow. obornicki, 1858, tamże, cz. l, s. 69. boczej, kurtce, zwanej też spancerkiem, K o l b e r g na innym miejscu pisze: "Wszędzie tu zagęściły się spancerki, czyli kurtki, tak zwane jaki ... wełniane, czerwone (pąsowe) lub białe albo pstre w kraty, które będąc krótkie, wielce są w czasie roboty dogodnymi" 12 (ryc. 10). Kurtki te nakładano czasami na kamizelki, w chłodniejsze dni zimy nakładano kurtki watowane. Spodnie naciągano białe z szarego płótna, czasami "granatowe lub modre, na święto granatowe sukienne" 13. Buty natomiast w tej samej miejscowości noszono z "dużą cholewą" H. W sąsiednim powiecie pleszewskim noszono takie same buty. K o l b e r g podaje: "Chłop na nogach słomą owiniętych ma długie buty, a w lecie chodzi boso" 15 (ryc. 11). Obok opisanego ubioru roboczego spotykamy na znacznych obszarach, sięgających od powiatu pleszewskiego aż do babimojskiego, ubiór z charakterystyczną długą odzieżą wierzchnią. Prawdopodobnie używano go w dni chłodne, dżdżyste, w porach przejściowych - wiosną i jesienią - względnie na mniej ważne wyjazdy do miasta. W powiecie pleszewskim K o l b e r g przedstawia ten ubiór następująco: "Mężczyźni na codzień mają kamizelę długą do kostek, białą, haftkami zapinaną, z stojącym kołnierzem. Pod nią brzuszlak, tj. gatunek kamizeli. Spodnie płócienne białe. Na głowie letnią porą kapelusz czarny, szeroki" 16. O bliższych szczegółach dotyczących kamizelki, zwanej niekiedy też sukmaną ze względu na krój, mimo iż z płótna była uszyta, pisze K o l b e r g, że noszono ją " ... na codzień z białego lub granatoe Zawory, pow. śremski, 1858, tamże, cz. l, s. 79. O kurtkach jako charakterystycznych częściach ubioru roboczego wspomina Kolberg przy opisie odzieży w następujących miejscowościach: Cz'eszewo, pow. wągrowiecki, 1870, tamże, cz. III, s. 122, Siekierki Wielkie i Małe, pow. średzki 1867-1868, tamże, cz. l, s. 71, Borowo, pow. średzki, 1858, tamże, cz. l, s. 73. Dębicz, pow. średzki, 1868-1872, tamże, cz. l, s. 74. 13 Kotlin, pow. pleszewski, 1870, tamże, cz. II, s. 169. 14 Dębicz, pow. średzki, 1868-1871, tamże, cz. I, s. 74. W roku 1858 w Borowie, pow. średzki, noszono, prawdopodobnie przez okres przejściowy. spodnie obcisłe. Tamże, cz. I, s. 73. 1.; Por. przyp. ID, ró\vnież tamże, cz. II, s. 36. ,. Broniszewice, pow. pleszewski, 1876, tamże, cz. II, s. 166. G "Lud", t. XLII �83 82 wego płótna, długa po kostki, w tyle fałdowana; stanik u mej krótki, kołnierz stojący (dubeltowy), klapki u góry krótkie, zwykle białe (u białych granatowe, u granatowych białe), czasami obszyte tasiemką modrą lub czerwoną" 17. W opisach kobiecej odzieży roboczej elementów wspólnych dla Polek i nielicznych kolonizatorek ~iemek K o l b e r g nie wymienia. Odzież dziewek w pracach K o l b e r g a jest przedstawiona też ogólniej. W toku opisów ubiorów z powiatu krobskiego Eo:. o l b e l' g nadmienia: "Dziewczęta ... na codzień kładą na płócienkowy spódnik (zwykle błękitny), podobnie jak mężczyźni, czerwoną jakę (kaftan), a na głowę czerwoną zarzucają chustkę" lR (ryc. 9). W powiecie średzkim natomiast " ... dziewki ... latem ... chodzą po domu boso, w zimie zaś trzewiki ze zwyczajnej skóry obuwają na grubsze wełniane, nieb:eskie, czyli modre pońszochy Przedtem modre owe pończochy miały jeszcze kliny kolorowe (czerwone lub różowej)" 19. O roboczej odzieży kobiet z poRyc. 7. Dziecko do pasionki .. Rys. K. W. Kielisiński, 1841; wiatu babimojskiego K o l b e l' g inAlbum [rycin], Poznań 1853. formuje: "Kobiety latem chodzą boso; idąc do kościoła lub do mi3Sta niosą trzewiki \v ręku i obuwają je dopiero zbliżaiąc sir; do celu podróży. Na codzień ubierają się w suknie bez rękawów, 17 Kotlin, pow. pleszewski, 1870, tamże, cz. II, s. 169. O granatowym drym foboczym okryciu wspomina też Kolberg w Cerkwic)", tamże. s. 167, w Kadzewie, pow. sremski. 1858, tamże, cz. l, s. 78. " Ugoda. Zawada. P')w. krobski, 1875. tamże, cz. II, s. 159. \.1 D<lbicz, pow. średzld, 18'30-1872. tamże, cz. L s. 75. i mocz. II. czyli tak zwany szorc, co całą ich letnią odzież stanowi. Szorc lub suknia ma u dołu wokoło falbankę na dwa lub trzy palce szerokości z innego koloru materii (często czerwonego lub żółtego) dla upiększenia. Włosy noszą przystrzyżone równo z szyją. Na głowach mają czepki perkalikowe naokół obrzucone gęstymi i szerokimi na 1 cal fałdami tiuliku. Na to zawiązują w trójkąt złożoną kolorową chustkę, ściągając ją pod brodą" 20. Białe czepki 1'0. bacze nie były haftowane albo posiadały bardzo skromny haft. Zawiązywano je na zwykłe, gładkie, białe taśmy 21. O innych częściach odzieży w danych dotyczących Morowicy czytamy: "kobiety mają spódniczki różnej barwy, już to wełniane, już płócienkowe, dość długie, które przy robocie dla dogodności podkasane przewiązują tasiemką u pasa, by je skrócić. W lecie noszą na codzień spódnik płócienkowy błękitny (w paski), bez rękawów, zwany szorc" 22 (ryc. 14). Cytowane opisy dotyczące spódnika, a częściowo i ubioru głowy, potwierdzają informacje z powiatu pleszewskiego 2;), średzkiego 24, krobskiego 25 (ryc. 9), krotoszyńskiego 2U. Fartuchy robocze w powiecie krotoszyńskim noszono białe albo kolorowe: żółte w brunatne paski, które podczas pracy podobnie jak spódniki podkasywano (ryc. 9). W powiecie czarnkowskim były one odmienne i służyły nie tylko do zasłaniania części przedniej spódnika przy pracy, lecz czasami spełniały rolę chusty, a równocześnie wyróżniały Polki od Niemek. K o l b e l' g o tej części odzieży pisze: "Fartuch z grubej materii, a rzadko sam letnik (spódnik). Fartuch z grubej materii zwykle ciemnoczerwonego koloru w żółte pasy, który podczas chłodu biorą także na ramioaa, posługując się nim jakoby chustą lub peleryną. Fartuch ten i to używanie go w miejsce płaszcza jest głównie znamieniem ,,, "' " ,: " t(lm Lqki, Dąbrowa, Goscieszyn, pcw. babimojski, 1875, tmnże, cz. II, s. 37. Kotlin, pow. pleszewski, 1870, tamże, cz. II, s. 170. II1orownica, pow. kościa:1ski, ] 870, tamże, cz. II, s. 40. Broniszewice, pow. pleszewski, 1876, tamże, cz. II, s. 167. Podstolice, pow. średzki, 1858, tamże, cz. l, s. 73. ".',Potarzyca i inne ;oe, cz. II, s. 156. "~i Targoszyce, wioski byłej Biskupizny Ochla, pow. kroioszyński, w pow. 1870. ta m:e, krobskim. cz. II. s. ]62. ]87:1. �85 84 .~~~~. .... ~. ,',. , , kobiet pochodzenia polskiego" 27. Podobnie jak mężczyzm kobiety w powlecie wschowskim "w lecie chodzą zwykle przy roboci~ boso, w zimie w czarnych, zwykłych skórzanych trzewikach" 28, w powiecie natomiast czarnkowskim, częściowo zamieszkałym przez Niemców, tak samo j3k mężczyźni, koło domu kobiety chodziły "w pantoflach z drewnianymi podeszwami, zwanych drewniaki" 2~. Ogólną cechą roboczego ubioru kobiecego było "mniej sute przystrojenie" 30 i wykonanie go "z płótna własnej roboty" 31 w przeciwieństwie do części noszonych na święto, szytych z materiałów kupnych . " "~ :~;.~:-~ .... ~~ UBOZSI CHŁOPI ',-" , . ~ ..~":!' . .:'. " .. . . ~ • v ••~• . .•.. ~"; Jedną z warstw wsi, w ujęciu K o l b e r g a, stanowią "ubożsi" chłopi (ryc. 5, 12, 13). Tą dość ogólną nazwą określa K o l b e r g prawdopodobnie samodzielnych małorolnych gospodarzy, zależnych w wielkiej mierze od ziemian względnie od bogatszych gospodarzy. W pewnych wypadkach mianem "ubożsi" określał K o l b e r g komorników, dworaków i cały proletariat wiejski. Jakie są charakterystyczne cechy ich ubioru? Wzmianek na ten temat jest bardzo mało. Podług opisu K a l b e r g a w powiecie odolanowskim jest "Ubiór ubogi męski: biała koszula, gruba, z czerwoną wstęgą pod brodą (związana); kapota biała, płócienna, pod którą noszą sukienne kaftany ku kolanom długie" 32. W powiecie obornickim, w przeciwieństwie do innych chłopów noszących granatowe spodnie, "ubożsi mieli białe lniane, własnego wyrobu lub mankowe" 3:,. Z materiałów K o l b e r g a, pochodzących z Mieszkowa, z powiatu pleszewskiego, domyślać się można, że białą lnianą kieckę nosili ubożsi 34. W powiecie bukowskim zaś " Lubasz, pow. czarnkowski, 1858, tamże, cz. III, s, 125. pow. wschowski, 1860, tamże, cz. II, s. 42, "" Sarbia, pow. cZrirnkowsJd, 1858, tamże, cz. III, s. 126. ,l') Pod stolice, pow. śrldzki, 1858. t.amże, cz. I, s, 73. :11 Wilkowyja, pow, pleszewski, 1870, tamże, cz, II, s. 168. "" Ociąż, Fabianów, pow. ocJolanowski, 1870, tamże, cz. II, s. 165. ;)3 Boruszyn, pow. obornicki, 1872, tamże, CZ, I, s. 68, 3~ Mieszków, pow, pleszewski, 1870, tamże, cz. II. s. 167. e·, Lubania, Ryc, 8, Karbowy i ekonom. Rysunek wyk. Z, Klimczyk, 1956, �ludzi ubogich charakteryzowały w dni robocze "drewniane trzewiki zwane drewniaki, drewki, drebki, drepy, trepy" 3,. N~ tle ogólnego braku opisów ubiorów kobiet proletariatu wiejskiego cenny jest przypis K o l b e r g a dotyczący posagu młodej mężatki. Ze względu na rzadkość tych danych, mimo że część przypisu nie dotyczy odzieży, podaję go w całości. Ryc. 9. Chłopi z powiatu gostyńskiego z Potaszycy w odzieży roboczej. MaI. Bogumił Hoff, 1866. ubożsi nosili sukmany ,,2 materii bawełnianych, jak neslu, kałmuku (materii podobnej do tyfla, kosmatej) ~.';.Kożuchów ubożsi prawie że wcale nie nosili, a jeśli który na kożuch się zdobył, to był on biały, nie poszyty;lli. W powiecie wyrzyskim i chodzieskim ~.;Pakosław, ~. Pakosław, pow. bukowski, pow. bukowski, 1870, tamże, cz. II, s. 333. 1876, (mnie, cz. II, s. 333. Ryc. la. Ubiory robocze kosiarza i pastucha według ryciny Konstancji ~otcckiej . .. (fragment). Polowa XIX w. (Muzeum Narodowe w Poznamu, Gabinet Rycin). "Posag nowozamężna odbiera częściowo od rodziców i bez żadnych głośnych ceremonii. Matka z ojcem (w uboższym będący stanie) dają jej krowę, prosię albo maciorę, kurę lub dwie, kupią szafę, stolik, ćwierć, 6 łyżek blaszanych, 3 miseczki, 3 talerze, 6 małych garnuszków do wieszania na listewce na ścianie, grapę, garnek, wazkę dla świń, wazkę do mąki, dzieżkę do chleba, łóżko, potoczkę do wody, widły, szpadel, sierp, soli ze dwie kwarty, '7 Samostrzel, III, s. 124. Mrozowo itJ., pow. wyrzyski, Chodzież, 1875, tamże. cz. �89 88 trochę słoniny itp., a z ubrania i pościeli: 3 spodniki, 6 koszul lnianych, 3 prześcieradła, 3 poduszki różewe (koloru różowego lub amarantowego), pierzynę różewą, pstruchę wełnianą, 2 pary pończoch, parę trzewików, 2 białe kapki, chustkę jedwabną na głowę, czarną albo zieloną, lub pstrą. Przed ślubem młody żadnych jej nie robi podarunków prócz talara, który da na rozmaryn, i prócz dotyczącą chusty, służącej za okrycie komornicy, oraz na notatkę mówiącą o zgrzebnych płachtach, w które zawijały się zimą dzieci zmarłej matki-komornicy, kiedy szły za zwłokami jej na cmentarz. Na podstawie innych treści podanych przez K o l b e r g a można przypuszczać, że odzież komorników była bardzo uboga. Dla żorientowania, w jakich warunkach żyli komornicy, przytaczam cytowane przez K o l b e r g a opinie: "służebni, szczególnie dworscy, jak rataje, komornicy, w wielkim po części są ubóstwie i ciężkiej biedzie" 39. Mówi o tym dobitnie wiersz, z którego zaczerpnięto wzmianki dotyczące ubioru komornicy 40. Dworacy Ryc. 11. Pastuch. Fragment ryciny, "Młyn na Warcie pod Rogalinem", ryso\vanej przez Konstancję Potocką. Połowa XIX w. (Muzeum Narodowe w Poznaniu. Nabytki, nr 1703). potrzebnych do ślubu piestrzonków (są to żółte mosiężne obrączki. po trojaku)" 38. Komornicy Na temat ubioru komorników (ryc. 13) związanych z dworem jak też z innymi pracodawcami natrafiłem tylko na wzmiankę ~' Siekierski. Iwn·J. pow. '\Tzesiński. 1870, tamże, cz. I, s. 224-225. Jeżeli w opisach odzieży K o l b e r g wielokrotnie jasno daje do zrozumienia, że pisze o gospodarzach, chłopach pracujących na swojej roli, to nigdzie w tekście nie mówi nam o ludności folwarcznej, tylko w jednym wypadku domyślać się możemy, że o nią chodzi. Dotyczy to ludności z Morowicy, pow. kościański. Ale czy nasze domysły są pewne, też nie wiemy, bo w czasach K o l b e r g a obok mieszkańców Morowicy, pracujących u kapitalisty wiejskiego, we wsi mogli też mieszkać chłopi samodzielni. W jednym zaś tylko wypadku, i to w przypisach, K o 1b e r g zanotował uwagi, z których wyraźnie wynika, że chodzi o dworaków, ludność folwarczną. Z wiadomości tych dowiadujemy się, że dworscy chętnie się przebierali w inny strój niż tradycyjny, że gnębiła ich bieda, że dzielili się między sobą na osoby więcej związane z dworem, z pałacem i czynnościami w nim wykonywanymi i na pozostałych robotników rolnych. Podział ten uwidaczniał się również w ubiorze. Dla zilustrowania powyższego przytaczam w całości notatkę K o l b e r g a: "Do niedawna jesz~" O. K o l b e r g, "Lud", W. Ks. Poznańskie, cz. II, 1876, Kraków, s. 148, z powołaniem się na: E. K i e l' s k i, "Tygodnik Illustrowany", Warszawa 1862, nr 16, oraz schematy PTPN. 4a O. K o l b e r g, "Lud", W. Ks. Pozna71.skie, cz. II, 1876, Kraków, s. 369. Wiersz Biedna komornica. �cze sarkano, gdy się który z chłopów (obacz: "Lud", Seria III, s. 53. Rozpór). , po szlachecku przebrał Stąd była śpie\;\/ka: U dworaka wielka mina, A w kieszeni grosza nie ma, Na pośladku dwa rozpory, A w pośrodku półżyt goły. Lepsze siadłe mliko - niżeli maślan1ka, Lepsze wiejskie dziwki - niż pańska piastanka, U piastanki grube nogi - iście gdyby sanki, Na głowie rna kukuryku - u dołu gałganki ~l. Spośród ludności dworskiej wyróżniali się też kar b o w i e k o n o m o w i e (ryc. 8). O nich K o l b e r 9; pisze: .,Karbowi ekonomi miewają długie, niebieskie płaszcze z peleryną -i czarną rogatywkę (czworograniastą czapkę) sukienną, czarnym otoczoną barankiem. W ręku gruba laska" 42. Jest to jedyne· miejsce, w którym K o l b e r g opisuje te postacie typowe dla kapitalistycznej gospodarki rolnej. Parobcy Do charakterystycznych cech ubioru parobków należą pawie pióra przypinane do czapek konfederatek i do kapeluszy, krótkie jaki, a niekiedy i wstążki zawiązywane pod szyją (ryc. 6). W toku opisów ubiorów wielkopolskich K a l b e r g osiem razy wzmiankuje o ubiorach parobków, między innymi: "Parobcy: czapka siwa na pół łokcia wysoka, z niebieskimi wstążkami; latem kapelusz z pawimi piórami; wstęga czerwona pod szyją u koszuli; sukmana granatowa sukienna; kamzelka granatowa, przy niej guziki białe, spodnie białe, płócienne" 43. "Czapka wysoka z siwym barankiem i pawiem piórkiem u parobków" H. "Szyja goła, u parobków czasem wstążeczka. Na lato kapelusz czarny, niski, u góry szerszy, przystrojony we wstążki, szpilki ze świecącymi łebkami, a u parobków Hyc. 12. Biedniejsza chlopka w ubiorze codziennym, idąca w dziet'J. slo':11y do miasta. Rys. K. W. Kielisiński, 1843; Album [rycin]. Poznań 1853. " Łabiszyn, pow. szubiński ,1875; tamże, cz. III, s. 26. ~" Morownica, pow. k'Jścial1ski, 1870. t-amże, cz. II, s. 40. ~:l Sieroszewice, pow. odolanowski, 1870, tamże, cz. II, s. 165. H Cerekwica, pow. pleszewski, 1870, tamże, cz. II, s. 167. �93 92 Ryc. 14. Robocza odzież letnia. Tygodnik "Lech", Poznań 1878. " .." w pawie piórko" 45. "Parobcy często kładą na westkę jakę czerwoną ze świecącymi guzikami. W zimie noszą kożuch owczy biało (surową wełną) podbity, z czerwonymi wyłogami i łapkami u rękawów i na dole, czapka wysoka, siwa, z błękitnymi z tyłu wstążkami" 46. "Na codzień noszą parobcy jaki zwykle ciemnozielonej barwy" 47. "Parobcy używali dawniej kiecki z białego cienkiego płótna latem, długiej i nie fałdzistej, zimą kożucha" 48. : ;, ". >: ~ , -~ :' : : I~ ~ •••• : '" Kotlin, pow. pleszewski, 1870, tamie, cz. II, s. 169. •, Morownica, pow. kuściański, 1870, twmże, cz. II, s. 40. 47 Potarzyca, Posadowo, Sułkowice (i Biskupizna), pow. krobski, 1875, tamie, cz. II, s. 156. • 8 Pakosław, Golejewko, pow. krobski, 1870, tamie, cz. II, s. 158. Inne dane dotyczące parobków pochodzą z Ugody i Zawady pod Rawiczem, pow. krobski, oraz z pow. plesze\vskiego. Ryc. 13. Komornica. Rysunek wyk. Z. Klimczyk, 1956. �Dziewki Specjalnych cech w opisie ubioru dziewek (dziewcząt) pomagających w gospodarstwie wyróżnić się nie da. Spotkane ogólne opisy ubiorów dziewcząt nie mówią nic o pełnionej przez nie funkcji w gospodarstwie ani o przynależności społecznej. Dla zorientowania czytelnika podaję jeden przykład opisu odświętnego ubioru dziewcząt zatrudnionych w gospodarstwie: "Czepek biały z fałdowanymi rzęsisto koronkami naokoło, w tyle u czepka czerwone wstążki, pod szyją wstążka czerwona i takież korale z medalikiem Matki Boskiej na piersiach wiszącym. Kabotek granatowy ze świecącymi guzikami; spodnik rozmaitego koloru, pończochy białe. takaż koszula, rękawy u niej buchate, obszywane koronkami, fartuszek biały, pierścionek na palcu, chustka biała do nosa w ręku. Do ślubu ubierają się panny młode zupełnie niebiesko" 49. BOGATSI CHŁOPI Jako przeciwstawienie chłopów biedniejszych wymienia K o 1b e r g często chłopów bogatszych, których określa jako "bogatsi", "majętniejsi", "zamożniejsi". Pod tę terminologię, jak z opisów wynika, można również podciągnąć rolników określających jako "gospodarzy", "chłopów gospodarzy" 50 i "porządniejszych". Chłopów tych naj trafniej nazwać można bogaczami lub "kułakami", aczkolwiek ich ówczesny stan zamożności i stosunek do współmieszkańców nie musiał odpowiadać współczesnym pojęciom kułaka. Z tego też więc powodu używać będziemy na określenie tej grupy społecznej terminów K o l b e r g a, którego większość opisów odzieży jej właśnie dotyczy. Bogatsi chłopi (ryc. 1-3, 15) od pozostałych różnili się tym, że nosili spodnie z cielęcej skóry i;J lub z granatowego sukna, a nie Sieroszewice, pow. odolanowski, 1870, tam.że, cz. II, s. 165 . Skoreszewice i Krzyżanki (pow. krobskL obecnie gostyński, gospodarze posiadali 32 do 36 morgów roli słabej, piaszczystej (r. 1876). tamże, cz. II, s. 148. .>1 Ninino. pow. Oborniki. 1858. tamże, cz. 1. s. 69: Morownica, pow. Kościan. 1870. tamże, cz. II, s. 40; różnice te jak należy przypuszczać dotyczą 'Ivyłącznie ubioru świątecznego. ~I .,(1 Ryc. 15. Ubiory rodziny gospodarskiej z okolicy I(. \"1. Kieli3iński około 1840 r. (oryginał znajduje w Kórniku). Kościana. Rys. się w Muzeum W'~ wsi �97 96 z białego lub granatowego płótna. Oni też w pewnych okolicach nosili długą, białą kieckę lnianą, wykonaną z przędzy lnianej na pół z wełną .'>2, podczas gdy pozostali nosili czysto lnianą. Odświętna odzież majętniejszych to "sukienne kapoty suto obłożone białymi sznurkami" 53. W powiecie obornickim, w przeciwieństwie do okolicznych chłopów noszących granatowe sukmany z podszewką karmazynową, "w okolicy Maniewa noszą gospodarze majętniejsi najczęściej czarne sukienne suknie zwane wołoszką, również w tyle w gęste fałdy ułożone" 54. W powiecie bukowskim zaś nakładali możniejsi sukmany z sukna ciemnogranatowego 55. W powiecie ostrzeszowskim oznaką zamożności był "płaszcz granatowy'" 56, a w powiecie pleszewskim, zimową porą, skopowy kożuch 57 nakładany pod sukmanę 58 lub na wierzch, gdy tymczasem biedniejsi nosili płócienne grube sukmany 59 lub sukmany sukienne. Kożuchy majętniejsi poszywali czarnym bawełnianym materiałem 60. Kobiety zamożne wyróżniały się wśród innych ilością i jakością odzieży. Niezamożne nakładały "spódnice połączone ze stanikiem z rękawami, z materii rzadko płóciennych, a najczęściej bawełnianych", zamożniejsze natomiast nosiły te części z materiałów wełnianych 61. Zimą zamożniejsze kobiety nakładały sukienne spódnice 62 oraz długie aż po kolana kabaty, które - jak podaje K o l b e r g - były czasem barankami podbite 63. Niekiedy taki kabat był dodatkowo jeszcze "obłożony na kraju (brzegu) sznurMieszków, pow. pleszewski, 1870, tamże, cz. II, s. 167. Ociąż, Fabianów, pow. odolanowski, 1870, tamże, cz. II, s. 165. '4 Maniewo, pow. obornicki, 1872, tamże, cz. l, s. 66 . •>5 Pakosław, pow. bukowski, 1870,' tamże, cz. l, s. 333. 'G Strzyżew, pow. ostrzesz~wski, 1870, tamże, cz. II, s. 164. 51 RD.3zków, pow. pleszewski, 1370, tamże, cz. l, s. 168. Parzynów, o<trzeszowski, 1870, tamże, cz. II, s. 164. Morownica jw. 58 Radlin, pow. pleszewski, 1870, tamże, cz. II, s. 168. 59 Kolnice, Kolniczki, pow. pleszewski, 1870, tamże, cz. II, s. 167. eo Pakosław, pow. bukowski, 1870, tamże, cz. II, s. 333. 61 Pakosław, pow. bukowski, 1870, tamże, cz. II, s. 334. 62 Roszków, pow. plesz·ewski, 1870, tamże, cz. II, s. 168. "" Koło Kroioszyna, 1870! tamże, cz. II, s. 160. 5~ 53 Ryc. 16. Bambrzy, mieszkańcy wsi Jeżyce pod Poznaniem obecnie dzielnicy m. Poznania - w ubiorze odświętnym. O. K o 1b ę r g. "Lud", W. Ks. Poznańskie, cz. l, Kraków 1875. "Lud", t. XLII pow. �98 99 ° karni" 64. ubiorze głowy w powiecie średzkim K o l b e r g mówi, że kobiety bogatsze noszą czapki szychowe (niby złocone) l ch~stką j"edwabną kolorową przewiązują głowę" Gr, albo że' "bogatsze związują głowę chustką jedwabną czerwono-białą" flli. ubiorze głowy w powiecie czarnkowskim pisze: "Na święto wiele kobiet, mianowicie zamożniejszych, przewiązuje głowę chustką w dwie wielkie, na przedzie zawiązane kokardy, mające wielkie podobieństwo do rogów; jest to przejęty obyczaj niemiecki" li,. W powiecie gnieźnieńskim zamożniejsze kobiety ubierały się w "płachty wełniane, własnej roboty, zwane pstruchami" liR. Natomiast w powiecie bukowskim "majętniejsze zaś mężatki okrywają się wełnianymi chustami, wartającymi niekiedy po kilka talarów" 69. W czasach K o l b e r g a, podobnie zresztą jak często jeszcze w pierwszej połowie XX w., kobiety wiejskie nosiły trzewiki tylko w podróży lub idąc do kościoła. Były to trzewiki skórzane, wysoko sznurowane; "w ostatnich czasach nierzadko już widać u zamożniejszych i elegantek wytworniejsze obuwie z ma· terii wełnianych, manszestru i szaszedronu" 70. Na temat wybitnie zimowych części odzieży dowiadujemy się, że "dawniej nosiły ko· biety zamożne zimą kożuch (miderak), dzisiaj więcej ukazuje się między nimi watówek, wacówek" 71. K o l b e r g często nie zaznaczał wyraźnie, do jakiej warstwy chłopskiej ów ubiór należy. Z terminów "mężczyźni", "chłopi", a często i "gospodarze", trudno wywnioskować, o kogo chodzi. ° Ociąż, Fabianów, pow. odolanowski, 1870, tamże, cz. II, s. 165. Bożydar, pow. średzki, 1858, tamże, cz. l, s. 75. 66 Pi głowice i Koszuty, pow. średzki, 1858, tamże, cz. l, s. n. 67 Lubasz, pow. czarnkowski, 1858, tamże, cz. III, s. 125. Na obszarze Polski obwiązywanie głowy chustką i zawiązywanie jej w kokardę spotykamy już w XVI w. Julia R o s e w pracy Deutsche Vo!kstrachten, Monachium 1912, zwyczaj ten uważa za typowo słowiański. Dalsze szczegóły patrz A. G l a p a, "Atlas Polskich Strojów Ludowych", Stl'Ój !ubuski, Wrocław 1956. 6~ Chłędowo, pow. gnie±nie11ski, 1868, tamże, cz. III. s. 23. ni Pakoslaw, pow. bukowski, 1870. tamże, cz. II, s. 334. '6 Pakosław, ju·. " iVIurownica. pow. kcściar,ski. 187b. tamie, cz. II, s. 41. 6·1 6;; Pewne światło na te ogólne określenia rzuca wypowiedź K o 1b e r g a umieszczona w V części Wielkiego Księstwa Poznańskiego, którą cytuję: "Trzecia kategoria (ubiorów) ukazuj e z rzadka już zachodzące stroje polskie bogatszych włościan, tak jak są opisane w dziele "Lud", Ser. XI, s. 25 i s. 124-125". Jeśliby tę wypowiedź można było odnieść w ogóle do opisów strojów, to prawie wszystkie opisy K o l b e r g a dotyczyłyby bogatszych chłopów .. Jako przeciwstawienie bogatszych stosunkowo rzadko wymienia K o l b e r g uboższych chłopów. ZEBRACY Osobną kategorię, tak charakterystyczną dla okresu feudalnego i kapitalistycznego, nie związaną ani z wsią, ani z miastem, stanowili żebracy (ryc. 21, 22). Ich ciągłe krążenie i włóczenie się po wioskach i miasteczkach, odpustach i jarmarkach, podkreślało specyfikę ówczesnej wsi, której K o l b e r g w swych badaniach nie pominął. Ubranie żebraka to: "Odzież nędzna, wzbudzająca litość: kamzela brudna lub płaszcz podarty, tysiącznymi łatkami upstrzony, czapka stara, dziwaczna lub kapelusz duży, okrągły, torby duże pod pachami z jednej i drugiej strony, na plecach tłomoczek do zbierania kawałków chleba, szperek, kaszy, grochu, legumin; w ręce miseczka, najczęściej żółwia skorupka, w drugiej paciorki duże z krzyżykiem, nadto kosztur z jeżem, a niekiedy jeszcze bicz około niego kręcony dla odpędzenia psów napastniczych; kule i szczudła, najczęściej dla udania kalectwa przybrane; nadto rożek tabaki. Przy tym broda długa, głos żebrzący, mina pokorna, pod którą nieraz ukrywa się przebiegła filuteria" 72. Poznawszy poszczególne kategorie mieszkańców wsi wielkopolskiej oraz ich odzież przyjrzyjmy się, czym polska ludność wiejska różniła się od Niemców. BAMBRY Na przedmieściach Poznania dostrzega K o l b e r g specjalną grupę ludności chłopskiej, tzw. Bambrów (ryc. 16-20), zwanych '" Turek pod Pleszewem, Częstocho\\'a, 1836, tamże, cz. l. s. 268. �101 100 Ryc. 18. Fragment drużyny w Poznaniu. Mal. JuIlan weselnej zamozme]szego chłopa na Rynku Knorr, 1838 (fot. L. Perz i F. Maćkowiak). też Derlakami, sprzedających swe produkty ogrodniczo-rolnicze głównie w Poznaniu. Różnią si~ oni ubiorem od chłopów z dalszych wsi. O ich ubiorze K o l b e r g pisze: "Bambry ... noszą kapelusze półkoliste (na kształt góralskich) z szerokimi rondami, czyli skrzydłami, czamary 'lub wołoszki, spodnie sukienne ciemnej lub dzikiej barwy i buty często ze stojącymi cholewami (węgierskie, podobne do dawniejszych księżych) 7:3. Na początku XIX w. Ryc. 17. Bamberki, mieszkanki wsi Winiary pod Poznaniem _.obecnie przedmi<>ście Poznania - w ubiorze codziennym. O. K o 1b e r g, "Lud", W. Ks. Poznańskie, cz. I, Kraków 1875. n Jeżyce, Winial'y, Zawada, Rataje, pow. poznański, 1870, tamże, cz. I, s. 60. Bambrzy z pochodzenia są Słowianami, zgermanizowanymi w okolicy Bambergu; w XVIII w. zostaii sprowadzeni przez Magistrat m. Poznania �103 102 Bambrzy czamary "chodzili itd.." H. zupełnie jak chłopi polscy, ubrani kardą na przodku zdobią stuleciu) nosiły Bamberki krótsze spodniki, fartuchy w sukmany, O Bamberkach (ryc. 16, 17) czytamy: "Kobiety mają na sobie 6 do 12 spodników sięgających kolan, wierzchnia spodnica bywa merynosow3. lub pikowa, jaskrawa. Sznurówka krótka. \vycięta pod szyją i z tejże co ~podnica materii, \Ncale nie uwydatnia kibici. Na sznurówkę biorą kaftanik (nazywają go z niemieckiego: Miitzen), którego rękawy lejkowate rozwartym końcem ramiona' okrywają. Stanik Ryc. 19. Podmiejska sprzedawczyni nabiału w Poznaniu; biedniejsza chłopka w ubiorze codziennym. Rys. K. W. Kielisiński, 1843; Album [rycin], Pozna!'l 1853 (fot. L. Perz i F. Maćkowiak). jest u sznurówki wycięty, głowę stroi czapka. v. kapka (Kappchen), zwykle biała, wstęgami strojna, na niej zawiązują chustkę czerwoną lub zieloną jedwabną. Przy ślubach mają swachny i młoda panna, podobnie jak i te dziewczyny. które podczas procesji Bożego Ciała noszą feretrony z obrazami, na głowach czółka czarne aksamitne, w szych i wysoko w rozmaryn przystrojone, niby kwiecista szopa na głowie. Białe pończochy, miałkie (płytkie) aksamitne lub jedwabne trzewiki z wielką ko- i w krótkim czasie ~ię spolszczyli. Wykazali dwóch ostatnich wojen światowych. ;.\ Wilda, Dębiec. Winiary, pow. poznański, wiele 1860, patriotyzmu tamże, w 'okresie cz. I, s. 62. nogi. Dawniej (na początku jeszcze tego (osobliwie w Wildzie, Dębcu, Winiarach) modre, duże, wysokie czapki" 75. POLACY W pobliżu Poznania, według określenia K o l b e l' g a, "Polacy czystej krwi ... noszą kaftany, brzuszlaki (BrustLatz), suknie (sukmany); buty z wywiniętymi (wywróconymi) zwykle cholewami. czapki baranie (siwe), u których powiewają czerwone i błękitnE: wstążki, a niekiędy pawie piórko lub wianek, a w lecie kapelusze cylindrowe niskie, z dość wąskim rondem" 7ii. Na innym miejscu Ryc. 20. Ubiory chłopów z przedmieścia Poznania z połowy XIX w. Lit. Palnel et Lecharbonier, 1846. ł" i czytamy: "Do charakterystyki ubrania polskiego, w bliższych jak i dalszych Poznania okolicach, należy u mężczyzn laska jabłonkowa lub czerzniowa (z ciernia, tarniny), zwana lala. Jest to kij sękaty zwykle, dość gruby, oblewany ołowiem lub cyną i mający z \vierzchu pod gałką rzemień z kułtasamy (kutasami)" 77 (ryc. 1, 6). Do charakterystycznych cech ubioru Polaków również niewąt;; Jeżyce. Winiary, Zawada, Rataje, Wilda, Dębiec, tamże, cz. I, s. 62. ;. Okolica Poznania, 1870, ta mże, cz. I, s. 60. ;; Tamowo, pow. poznański. 1870, ta mże, cz. I, s. 64. 1870, pow. poznański, �104 Hyc. 21 a, b,. Żebracy. Mężczyzna trzyma w ręce "lolę z jeżem", tj. laskę nabitą gwoździami, służącą do odpędzania psów. Hys. K. W. Kielisiński, 1842; Album [rycinj, P'Jznań 1853 (fot. L. Perz i F. Maćkowiak). pliwie należały kapelusze polańskie, które wymienia K o l b e r g przy opisie ubiorów noszonych w Boruszynie w powiecie obomickim; o ich tradycyjności mówi sama nazwa 78. Jak się z innych tekstów domyślać można, kapelusze te miały małą główkę i większe rondo (ryc. 23). Za charakterystyczny ubiór Polek można przyjąć odzież mieszkanek Wronczyna i Modrza, oddalonego kilkanaście kilometrów na 7R Jest to jedyna znana mi nazwa, nawiązująca do okresu plemiennego Polan, używana jeszcze nie tak dawno wśród ludu. Boruszyn, pow. obornicki, 1872, cz. I, s. 68. 105 południe od poznania. O ubiorze tym K o l b e r g pisze: "U kobiet jak wszędzie, tak i tu dają się nieraz widzieć z?ytki. ~a .głowie kapeczka, kopeczka biała z muślinu, czasem z tIUlu, mekIedy haftowana, obszyta po bokach koronką nie w rurki układaną, ale przylegającą gładko do głowy. Na kapeczce jest głowa obwiązana chustką po większej części jedwabną czerwonego lub zielonego koloru z małą kokardą na przodzie. W tyle u kapki spuszczają się białe, szerokie muślinowe bandy v. bóndy haftowane i wstążki szerokie, częstokroć bardzo kosztowne, pomiędzy którymi u dziewcząt widać spleciony warkocz (ryc. 4). Zimą noszą kobiety zwykle kabat sukienny, z krótkimi, naokół we fałdy ułożonymi tackami v. tachami, zapinany w dwa rzędy z przodu na kuziki (guziki), dalej spodnik (spodnicę), zwykle z wełnianej materii, u biedniejszych z perkali, z przodu szeroki fartuch i duża wełniana chustka na rękach zamiast futrzanej mufy (ryc. 15). Latem zdobi gors sznurówka z przodu sznurowana, z czerwonego lub zielonego merynosu, koszulka z szerokimi rękawami, koło szyi w drobne fałdki zebrane w fryzkę wąską. Spodnica do sznurówki nie przyszyta, z muślinu lub perkalu zwykle jaskrawego; z przodu szeroki fartuch, najczęściej biały" 79 (ryc. 3). Jeżeli podczas opisywania ubiorów ludu polskiego K o l b e l' g w nielicznych opisach nadmienia, choć fragmentarycznie, o ubiorach różnych kategorii ludności, to opisując ubiory Niemców nie wspomina w ogóle o ich sytuacji ekonomiczno-społecznej. Skądinąd jednak wiemy, że chodzi tu o kolonistów niemieckich nie należących do proletariatu wiejskiego, którzy z nadziałów urzędowych, mimo iż z skromnym dobytkiem przyjeżdżali do Wielkopolski, otrzymywali lepsze grunty i większe gospodarstwa (ryc. 24). O ubiorach Niemców mieszkających koło Poznania K o l b e r g pisze: "Niemcy tu mieszkający ubierają się w wielkiej części po polsku" 80. Przy omawianiu powiatu średzkiego natomiastwzmiankuje: "Niemcy tutejsi przez cały rok chodzą w kapeluszach czarną wstęgą opasanych, szerokich. Surduty granatowe długie, z rozpo7!l so s. 64. Vll'onczyn, Modl:ze pod stęszewem, Tarnowa z folwarkiem Karolewo, 1858, tamże, cz. I, s. 63. pow. poznański, 1858, tamże, cz. I, �107 106 Ryc. 22. Żebracy. Rys. K. W. Kielisiński, 1841; Album (fot. L. Perz i F. Maćkowiak). [rycin], Poznań 1853 rami w tyle. U butów cholewy wysokie" 81. W powiecie gnieźnieńskim zaś ubiór niemiecki wyglądał następująco: "U mężczyzn nCl codzień: spancerek kolorowy płócienny, spodnie na szelkach w buty wysokie wpuszczone. Na święto płaszcz granatowy z peleryną; westka granatowa z małymi, białymi guzikami. Kapelusz wysoki albo kaszkiet. Koszula na wstążkę czerwoną związana" 82. W powiecie czarnkowskim "Niemcy ... nosili w zimie szare, szerokie spodnie płócienne, westkę bawełnianą i płaszcz niebieski, czapke lub niski, szary kapelusz filcowy, buty lub trepki drewniane" 83. a ubiorze Niemek w powiecie średzkim czytamy: "Niemki mają " Luboniec Olendry, pow. średzki, 1858, tamże, cz. I, s. 76. Karsewo, pow. gnieźnieński, 1858, tamże, cz. III, s. 24. ,.~ Bi3la, po IV. czarnkrowski, 1858, tam.że, cz. III, s. 124. I B.yc. 23 . Szynkarka J i muz.vkanci w karczmie. "Przyjaciel Ludu", Leszno 1837. czepki kolorowe, czarną chustką wiążą głowę; suknie noszą takie jak kobiety po miastach" 8 •• W powiecie czarnkowskim "kobiety mają kapkę na głowie, a na tym przewiązaną czarną chustkę z dwoma z przodu kokardami. Suknia długa, ciemna. Na nogach drewniane trzewiki" S,j. Obszerniejszy opis ubioru Niemek posia- J 8! .tl. I H ~5 Luboniec Olendry, pOW. średzki, 1858, tamże, cz. I, s. 76. Biała, pow. czarnkowski, 1858, tamże, cz. III, s. 124. �109 108 Więcej kategorii ludności K o l b e r g nie rozroznia. Zwraca jednak uwag~ na czynniki w obrębie tej czy innej grupy ::;połecznej, powoduj ące zarzucenie starej, tradycyjnej mody a przyjmo- Ryc. 24. Ubior~ codzienne kolonistów niemieckich i chłopów polskich. Według rycmy M. Jaroczyńskiego, "Drang nach Osten", Poznań 1849. da:ny z powiatu gnieźnieńskiego. W przeciwieństwie do wyżej oplsa.nych przejawia się w nim wpływ ubiorów noszonych przez PolkI. K o l b e r g pisze: "Kobiety noszą się w sukniach z rękawami różnego kroju i koloru, zawsze długich, a częstn z falbanami. Na to fartuch długi. Dziewki przy uciętych włosach lub też w jed.en warkocz splecionych noszą czapeczkę (kopkę). Mężatki czepki tlUl~we, na które zarzucają chustkę wełnianą, kolorową. Przy koszuli u SZył falbanka szeroka, na piersiach chustka kolorowa mniejszego rozmiaru. Pończochy białe, trzewiki wysokie" 86. Kar~ewo, pow. g.nieźnieński, 1858, tamże, cz. III, s. 24. W artykule uwzględnIOno wszystkIe opisy ubiorów Niemców podane przez Kolberga; teksty cytowane, odnoszące Się do ubiorów Polaków, stanowią tylko nikłą cząstkę całości opisów Kolberga. 8G I I I 1 wanie for01 nowych. W powiecie szamotulskim "wkrada się między tych mianowicie, którzy z wojska wracają, moda noszenia płaszczy niemieckich z pelerynami i kaszkietów" 87. W powiecie międzychodzkim, gdzit:: silny napór germanizacji wyrządził już poważne szkody w polskim stanie posiadania, "parobcy mają często czapki z rydelkiem (daszkiem) na kształt wojskowych, na których nierzadko świeci kokarda pruska albo niemiecka, bo na pograniczu zwożą kupcy niemieccy na jarmarki gotowe u~rania, to i chłop za modą idąc, takowe kupuje" 88. O ubiorach dziewcząt K o l b e r g pisze: "Bogatsze stroić się już poczynają na niedzielę w kapelusze okrągłe, miejskie, z bukietami lub wstążkami, w suknię cienką wełnianą lub perkalową jasną albo jaskrawą, modną, z falbankami. Krawcowe już nie znają dawnych krojów" 89. Na marginesie opisu ubioru w powiecie gnieźnieńskim K o l b e r g za Encyklopedią rolnictwa podaje, że "w czasach ostatnich wiele rodzin zmienia swój ubiór, w czym kobiety przodują, i jeżeli stasze gospodynie przy dawnym pozostają ubiorze, to jednak córki swoje na wzór mieszczan przebierają" 90. Zmiany w ubiorze były zwalczane przez samych chłopów jak i prze~ warstwy uprzywilejowane 91. K o l b e r g podaje, że nowatorom przygadywano: "Gdy się kto przebierze po miejsku lub po niemiecku, mówią, że taki chodzi z kiepska po waćpańsku. Mimo to chłopi radzi się w ten sposób przebierają, zarzucając stopniowo swój ubiór" 92. Z opisów K o l b e r g a można wnioskować, że niekiedy ta sama odzież lub jej części były dla pewnych chłopów przejawem Kiączyn, pow. szamotuiski, 1858, tomże, cz. I, s. 65. pow. międzychodzki, 1870, tamże, cz. II, s. 332. "" pow. międzychodzki, 1870, tamże, cz. II, s. 332. ••• Dotyczy to mieszkańców Niechaniowa, pow. gnieźniel'lski, 87 "8 cz. '9Il, s. 25. "1 Łabiszyn, pow. szubiński, 1875, tamże, cz. III, s. 26. 92 Dębicz, pow. średzki, 1872, tamże, cz. I, s. 74. 1874, tamże, �111 110 Hyc. /.-5. Obraźnik wiejski - malarz wędrowny lujący obrazy na zamówienie mieszkańców Rys. K. W. Kielisiński; Album [rycin], Poznań (fot. L. Perz, F. Maćkowiak). mawsi. 1853. • I bogactwa - dla innych, na różnych obszarach były oznaką niezamożności. Zjawisko to ilustrują np. dane z biednych powiatów: odolanowskiego, pleszewskiego, i bogatych powiatów: średzkiego. kościańskiego, bukowskiego. Fakty te mówią nam również, jak silnie w latach 1860-1880 lepsze warunki bytowe chłopa i ubiór były uzależnione w wielkiej mierze od urodzajności gleby. Inne dane zebrane przeze mnie z terenu Ziemi Lubuskiej pow. sulechowskiego mówią o wielkiej zależności stanu majątkowego chłopstwa od szeregu urządzeń technicznych (młyny, koleje) i zbytu produktów. Jak silnie wpłynął zbyt produktów na zamożność chłopów, podaje K o l b e r g w toku opisu najbliższych mieszkańców Poznania, co szczególnie jaskrawo uwidacznia się u Bambrów zamieszkujących wioski należące ongiś do Poznania, a dziś stanowiące część miasta. Porównując zaob::;erwowane przez K o l b e r g a fakty ze stanem współczesnej wiedzy na temat zagadnienia rozwarstwienia wsi stwierdzić musimy, że K o l b e r g opisując ubiory ludu wielkopolskiego zaobserwował wyraźnie zróżnicowanie majątkowe mieszkańców wsi wielkopolskiej. Jego opisy dotyczą głównie odzieży zamożniejszych chłopów, tzw. gospodarzy, ale obok nich widział K o l b e r g i proletariat wiejski, ludność biedniejszą, tj. komorników, parobków, dworaków i żebraków. Z przytoczonych przez K o l b e r g a bardzo skromnych materiałów dotyczących "dworaków" widać wyraźnie, że wśród nich zauważył tarcia i niezadowolenie istniejące między "dworakami" związanymi z pałacem, a tymi, którzy pracują "w polu" i "w podwórzu", czego inni autorzy współcześni nie podają. Ważne również jest zwrócenie uwagi na karbowych, ubierających się tak samo jak ekonomowie, oraz uwzględnienie specjalnej kategorii, o której w literaturze dotyczącej rozwarstwienia wsi wielkopolskiej też nie ma żadnych wzmianek, tj. żebraków tak bardzo charakterystycznych dla okresu kapitalizmu. Wszystkie uwagi K o l b erga omawiające zróżnicowanie wsi są niewielkie i odnoszą się do skromnej ilości zanotowanych faktów, mimo to jednak akcentują jasno, jaki był podział ludności wsi. K o l b e r g był świadom istnienia różnic społecznych na wsi wielkopolskiej, o czym świadczą przytoczone cytaty jak i opis ubiorów dotyczący północnych powiatów, w których K o l b e r g na podstawi ubioru rozróżniał cztery kate_rie mieszkańców: np.: "Stroje ludowe powiatów szubińskiego, wyrzyskiego i chodzie- �113 112 skiego podzielić można na cztery kategorie: 1. Bez charakteru "mieszanina stroju kolonistów niemieckich ze strojem mieszczań3kim i wiejskim". 2. Kategoria, w której "już nieco oryginalności przebija" w surdutach, kamizelach, spodniach czapkach, u kobiet w spodnicach, fartuchach, stanikach, chusteczkach i czepkach. 3. "Trzecia kategoria ukazuje z rzadka już zachowane stroje polskie bogatszych włościan, tak jak są opisane w dziele "Lud", S. XI, s. 25 i s. 124---125". 4. W czwartej kategorii umieściłbym ludzi ubierających się wprawdzie w tkaniny cięte i szyte według kroju polskiego, ale tak nędzne, że raczej za łachmany niż za porządne ubiory uchodzić by winny. Ludzie ci ubodzy częstokroć na zgrzebne koszule i gacie zarzucają jedynie jakąś starą, znoszoną sukmanę lub jakę czarną albo granatową, nogi zaś obuwają w drewniaki" 9;l. Z materiałów K o l b e l' g a wynika także, że chłopi porzucający tradycyjny ubiór ludowy rekrutowali się z warstw zależnych od dworu; zmuszała ich w pewnych wypadkach nędza i brak pienięd7y na zakup i wyrób tradycyjnej odzieży (ko"mornicy, czeladź itp.) bądź też chęć dostosowania się do miejskiej mody (karbowi, ekonomi). W ośrodkach narodowościowo mieszanych ujemnie na zachowanie tradycyjnych form odzieży wpływali Niemcy. Jednak w pewnych wypadkach ulegli oni spolszczeniu, co znalazło wyraz także w ich ubiorze. Porzucenie dawnego stroju ludowego kształtowało się na podłożu ogólnych przemian ekonomiczno-społecznych, w wyniku których po pierwszej wojnie światowej niemal kompletnie wyszedł z użycia tradycyjny ubiór ludowy. Opisy odzieży biedniackiej, zanotowane przez K o l b e l' g a w okręgach dawnych powiatów pleszewskiego i ostrzeszowskiego, zgodne są z uwagami historyków gospodarczych. Na temat tej ludności dowiadujemy się, że "nędznie ubierała się i często mieszkała w fatalnych pomieszczeniach" 94. K o l b e r g nie podaje Vl ogóle danych dotyczących ubioru wyrobników, ratajów, karczTl?-arzy,młynarzy, sklepikarzy ani też ubioPowiaty: szubiński, wyrzyski, chodzieski, 1880, tamże, cz. V, s, 197 .~ Szczegóły patrz: W. Jak ó b c z y k, Uwłaszczenie chłopów w WieI-o kopo!sce w XIX w., Warszawa 1951, s. 68, 69, 71-76. 93 ru dzieci. Mało uwagi poświęca K o l b e l' ~ u~iorom ~łody~h ~obiet wie'JSkich , a szczególnie dziewek. BadaJąc Jego OpISYublOrow .. . z tere nu Wielkopolski uderza mała ilość notatek na temat zrOZ111.. cowania ubiorów. Dlaczego K o l b e l' g nie przekazał nam OplSOW wszystkich warstw chłopskich, tak jak one żyły na obszarz~ Wie~kopalski? Sądzimy, że wpłynął na to szer~g ,przyczyn, a ~lanowlcie: zależność autora od warstw uprzywIleJowanych, ktore były prawie wyłącznymi odbiorcami jego prac, a przez to niemożność przedstawienia chłopów wszystkich w faktycznych ich :"aru~kach życiowych. Szczerość pozbawiłaby K o l b e l' g a matenalne] podstawy badań. Inną przyczyną mogla być niechęć do przedstawienia poważnej częś.::i narodu polskiego w czarnych barwach; raczej stawiał sobie za cel podkreślenie piękna folkloru polskiego. Poważnym powodem była też mała ilość czasu i skromne fundusze badacza, który wielokrotnie w ciągu swej pracy wydawniczej borykał się z licznymi kłopotami jako dłużnik, ogrc,.~iczał więc swoje wydatki w czasie badań terenowych do minimum. Jednym z powodów mogła też być chęć odsunięcia jakichkolwiek podejrzeń, że pracach swych solidaryzuje się z już wówczas śledzonymi i prześladowanymi radykałami. Ze prywatne oblicze K o l b e l' g a było inne od tego, jakie można by sobie wytworzyć na podstawie jego monografii, świadczą materiały zawarte w nie opublikowanych tekach i korespondencji. Porównując postać K o l b e I' g a z takimi bojownikami, jak Edward D e m b O w s k i, Jarosław D ą b I' o W s k i, Ludwik War y ń s k i, trzeba stwierdzić, że ładunek bojowości i rozumienie zagadnień społecznych u Ko l b e r g a w stosunku do swych politycznych rówieśników były raczej skromne. Jednakowoż na tle ówczesnej epoki zaliczyć należy K o l b e r g a do ludzi postępowych, do tych, którzy czuli zachodzące zmiany i działalnością swą przyspieszali mające nastąpić przemiany wsi polskiej 95. 'w '5 Pisząc niniejszy artykuł poza celami naukowymi miałem na uwadzE: cel praktyczny: chciałem zwrócić uwagę osobom zajmującym się orga- ••• "Lud", t. XLII �LITERATURA C i c h o w i c z W., skiego, Kórnik G J. a p a A., Strój znań 1953. Jak ó b c z y kW., szawa 1951. O rań s k a J., Wielkopolska 1953. dzierż ac ki, Uwlaszczenie Atlas Polskich chlopów w grafice Strojów K. W. Kielisiit· Ludowych w Wielkopolsce w XIX PTL, Po~ Wrocław 1952. - Wielkopolska, wybój' żj'ódel (1851-1914), Wrocław 1954. K i e l i s i ń s k i K. W., Album [rycin], Poznań 1853. K o J. b e r g O., "Lud", W. Ks. Poznańskie, cz. I, S. IX, Kraków 1875. - "Lud", W. Ks. Poznańskie, cz. II, S. X, Kraków 1876. - "Lud", W. Ks. Pozna'ńskie, cz. III, S. XI, Kraków 1877. -- "Lud", W. Ks. Pozna'ń.skie, cz. V, S. XII, Kraków 1880. "Lech", Tygodnik ilustrowany, Poznań 1878. Muzeum Narodowe w Poznaniu, Gabinet Rycin - Teki rycin, rok 1954. Muzeum Narodowe w Poznaniu, Zbiory w Starym Ratuszu, 1955. "Przyjaciel Ludu", Tygodnik, Leszno 1837, 1846, 1848. R El i n f u s s R., Etnografia w produkcji Polskiego Filmu, "Lud", t. XXXVII, Kraków 1947. l' u r c z y n o w i c z M., Wykaz dat i miejscowości badań O. Kolberga, w W. Ks. Poznański.m (rękopis), 1954 .. W ó j c i c k i K. W., Pieśni ludu, t. I, Warszawa 1836. Z uchwal II Zjazdu KPRP, sierpien-wrzesień 1923, "Kwartalnik Historyczny", nr 1, Warszawa 1954. Z y g a d ł o w i c z F., Mari·an Jaroczyński, Poznań 1938. - Wielkopolska, wybór źródeł, T ADEUSZ WRÓBLEWSKI w., War- BUDOWNICTWO LUDOWE W PRACACH O. KOLBERGA (1815-1850), Opisy obrazujące polskie budownictwo ludowe stanowią w pracach K o l b e r g a mniej więcej 10J0 ogółu przez tego niestrudzonego zbieracza zgromadzonych i opublikowanych materiałów etnograficznych" na 11 000 stron druku zaledwie około 110 przypada na charakterystykę wsi, zagród i chałup. Stosunek ten znajduje zrozumiałe uzasadnienie w samych zainteresowaniach K o 1b e r g a, które nastawione były przede wszystkim na zjawiska folkloru. Materialną kulturę wsi traktuje K o l b e r g jedynie jako tło obrazu, którego pierwszoplanową treścią jest folklor poszczególnych regionów. Ma ono ułatwić zrozumienie cech charakterystycznych folkloru w danej okolicy, by - jak K o l b e r g określa - dać "obraz obrobiony i wykończony w szczegółach" 1. Rzecz zrozumiała, że przy takim założeniu zagadnienie budownictwa ludowego zostało potraktowane ubocznie i w sposób niepełny, a próba zrekonstruowania jego obrazu na podstawie materiałów opisowych K o l b e r g a nie prowadzi do zadowalających rezultatów. Przede wszystkim opisy wsi, zagród i chat, jakie znajdujemy w poszczególnych monografiach K o l b e r g a, są bardzo niejednolite. W każdym niemal przypadku akcent położony jest na inne szczegóły. Bardzo też nierówno pod względem jakości i ilości opisów potraktowane zostały poszczególne regiony. Wskutek powyższych niedociągnięć wyprowadzenie uogólniających wniosków, określających podobieństwa i różnice w zakresie czy to rozplanowania wsi albo zagrody, czy w typie chaty i jej konstrukcyjnych szczegółach, napotyka znaczne trudności. Rzec można; że brak wspólnych mianowników dla opisów budownictwa. Po- , ili.1 nizacją życia kulturalno-artystycznego na potrzebę ostrożnego przeprowadzania wyboru kostiumów ludowych. Znajomość odzieży ludowej jest li nas w dalszym ciągu mała. Zwrócił na to uwagę prof. R. R e i n f u s s w 1947 r. w artykule pt. Etnografia w produkcji Filmu Polskiego, .,Lud", t. XXXVII, 1947, s. 345. •• l O. K o l b e r g, .,Lud·'. S. I, S,1ndomierRkie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9510a6ea75cc82158cf7f2c575c3a448.pdf 02896d81cc0ee743478847b8118dfa3b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3986 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource Gut-Stapińska, Aniela (nekrolog) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3730 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.5 ; s.315-320 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PIERWSZE W d n i u 22 września 1954 r . z b i o r y a r c h i w u m S e k c j i Badania Plastyki L u d o w e j Państwowego Instytutu S z t u k i p r z e k r o c z y ł y liczbę 25 000 p o z y c j i i n w e n t a r z o ­ w y c h , n a k t ó r e składają się r y s u n k i , t e k s t y i o r y g i n a ­ ły z z a k r e s u s z t u k i l u d o w e j . S e k c j a i s t n i e j e o d r o k u 1946 ( u p r z e d n i o p o d i n n y m i n a z w a m i ) i o d t e g o czasu g r o m a d z i s w o j e z b i o r y a r c h i ­ w a l n e w t o k u p r a c b a d a w c z o - n a u k o w y c h , szczególnie poprzez prace terenowe. B a d a n i a prowadzone były za­ równo i n d y w i d u a l n i e , poprzez k i l k u d n i o w e objazdy p e n e t r a c y j n e , j a k i z e s p o ł o w o — w czasie miesięcznych o b o z ó w z udziałem studentów e t n o g r a f i i , r y s o w n i k ó w itp. Do d n i a dzisiejszego s y s t e m e m o b o z o w y m zostały p r z e b a d a n e następujące t e r e n y : Opoczyńskie, t e r e n y w widłach Wisły i S a n u (Lasowiacy), K i e l e c k i e , San­ d o m i e r s k i e , R a d o m s k i e , P o d l a s i e Z a c h o d n i e i północ­ na część w o j e w ó d z t w a l u b e l s k i e g o . Systemem penetracyjnym: Białostockie, Mazury, M a z o w s z e P ł o c k i e i W s c h o d n i e , K a s z u b y , południowa część w o j e w ó d z t w a l u b e l s k i e g o i K r a k o w s k i e . S y s t e m e m badań i n d y w i d u a l n y c h : P o d h a l e , K r a k o w ­ s k i e , R z e s z o w s k i e , Zielonogórskie, M a z u r y , Ż y w i e c k i e i Gorczańskie. O b o k m a t e r i a ł ó w z g r o m a d z o n y c h w czasie a k c j i t e ­ r e n o w y c h o r g a n i z o w a n y c h p r z e z Sekcję bezpośrednio, w e s z ł y d o a r c h i w u m m a t e r i a ł y z badań p r z e p r o w a d z o ­ n y c h z funduszów P a ń s t w o w e g o I n s t y t u t u S z t u k i p r z e z zespół d r M . Gładysza n a Śląsku, p r o f . В. S t e l m a ­ chowską n a K a s z u b a c h i d y r . F r . K o t u l ę w R z e s z o w skiem. N a z b i o r y a r c h i w u m składają się p l a n s z e b a r w n e , r y s u n k i w y k o n a n e tuszem, szkice ołówkowe, t e k s t y i z a b y t k i o r y g i n a l n e , j a k próbki t k a n i n i w y c i n a n k i . R y s u n k i te, j a k r ó w n i e ż w y w i a d y , obejmują cały szereg zagadnień, j a k : b u d o w n i c t w o , m e b l a r s t w o , o z d o b n i c t w o wnętrza, z d o b n i c t w o w m e t a l u , strój, t k a c t w o , ceramikę, z a b a w k a r s t w o , plastykę o b r z ę d o w ą ( p i s a n ­ k i , szopki, gwiazdy, wieńce dożynkowe), m a l a r s t w o , rzeźbę i d r z e w o r y t l u d o w y . Spośród w y m i e n i o n y c h w y ż e j zagadnień n a j b o g a c i e j r e p r e z e n t o w a n e są w a r c h i w u m m a t e r i a ł y dotyczące m e b l a r s t w a (szczególnie m a l o w a n e s k r z y n i e ) , zdob­ nictwa w metalu, zdobnictwa architektonicznego, d r u ­ PRZYCZYNKI 25 ООО k ó w n a płótnie. Dość dużo j e s t w y c i n a n e k i o r y g i n a l ­ n y c h próbek t k a n i n . M n i e j b o g a t e są z b i o r y a r c h i w u m w dziale stroju i haftu, c e r a m i k i i z a b a w k a r s t w a . O d czasu rozpoczęcia badań o b o z o w y c h d a j e się z a ­ o b s e r w o w a ć stały w z r o s t ilości m a t e r i a ł ó w n a p ł y w a ­ jących corocznie do a r c h i w u m S e k c j i . Z j a w i s k o to i l u ­ s t r u j e n a j l e p i e j następujące z e s t a w i e n i e : Stan a r c h i w u m Rok 1 000 1 700 2 450 4 500 6 850 9 750 13 850 20" 300 25 000 1946 .1947 1948 1949 1950 1951 1952 1953 1954 roczny 1 000 poz. 700 ,. 750 „ 2 050 „ 2 350 ., 2 900 ,. 4 100 „ 6 450 „ 4 700 ., O d c h w i l i swego p o w s t a n i a z b i o r y a r c h i w u m były w y k o r z y s t y w a n e zarówno d l a celów n a u k o w y c h , j a k i dla potrzeb praktycznych. Korzystali z nich przede w s z y s t k i m p r a c o w n i c y Sekcji w związku z artykułami p u b l i k o w a n y m i w P o l ­ s k i e j S z t u c e L u d o w e j , czy też w p o s t a c i o d d z i e l n y c h p u b l i k a c j i , j a k i Zakłady U n i w e r s y t e c k i e , Zakład K u l ­ t u r y Materialnej P A N , Polskie Towarzystwo Ludo­ znawcze i muzea etnograficzne. D l a potrzeb p r a k t y c z ­ nych w y k o r z y s t y w a l i zbiory archiwum liczni pla­ s t y c y oraz poszczególne i n s t y t u c j e , j a k n p . C e n t r a l a Przemysłu L u d o w e g o i Artystycznego, I n s t y t u t W z o r ­ n i c t w a Przemysłowego czy Zakłady D o s k o n a l e n i a Rzemiosła „ P o d h a l e " . M a t e r i a ł y z z a k r e s u strojów l u ­ d o w y c h w y k o r z y s t y w a n e były zarówno do p u b l i k a c j i ( P o l s k i A t l a s S t r o j ó w L u d o w y c h ) , j a k i p r z e z różne zespoły ś w i e t l i c o w e pieśni i tańca, k t ó r e n a t e j p o d ­ s t a w i e r e k o n s t r u o w a ł y zanikający w t e r e n i e ubiór ludowy. Zofia B a r b a r a DO BADAN WOJ Przyrost Odnośnie d o c y f r z r o k u 1954 należy zauważyć, że n i e w s z y s t k i e m a t e r i a ł y z e b r a n e w t y m r o k u zostały już zainwentaryzowane, a ponadto zaplanowane na ten r o k b a d a n i a n i e zostały jeszcze ukończone. NAD Głowa LUDOWYM FARBIARSTWEM I DRUKARSTWEM W poz. „ ., „ „ .. „ ,. ., TKANIN BIAŁOSTOCKIM W czasie k i l k u d n i o w e g o o b j a z d u penetracyjnego, z o r g a n i z o w a n e g o w k w i e t n i u 1953 r , p r z e z Z a k ł a d B a ­ dania Plastyki, A r c h i t e k t u r y i Zdobnictwa Ludowego P I S n a t e r e n i e w o j e w ó d z t w a białostockiego, udało się u c z e s t n i k o m e k i p y zebrać n i e c o i n f o r m a c j i d o t y c z ą ­ c y c h l u d o w e g o f a r b i a r s t w a i d r u k ó w n a płótnie. P o ­ n i e w a ż z t e r e n u t e g o b r a k było d o t y c h c z a s p u b l i k o ­ w a n y c h wiadomości z w y m i e n i o n y c h dziedzin, w y d a ­ j e się słuszne, a b y t e s k r o m n e zresztą i u r y w k o w e i n f o r m a c j e zostały ogłoszone. Rozwój f a r b i a r s t w a pozostaje w związku z r o z w o ­ j e m t k a c t w a d e k o r a c y j n e g o , które k w i t n i e n a o b s z a ­ rze całego w o j e w ó d z t w a białostockiego. Już w c z a ­ s a c h m i ę d z y w o j e n n y c h większą część prac związa­ n y c h z f a r b o w a n i e m przeznaczonego na t k a n i n y s u ­ r o w c a l n i a n e g o l u b wełnianego przejęły n a siebie f a r b i a r n i e znajdujące się p o miastach. Farbowaniem z a j m o w a ł y się poza t y m k o b i e t y w i e j s k i e , posługu­ jąc się b a r w n i k a m i p r o d u k c j i - p r z e m y s ł o w e j , k u p o ­ w a n y m i w mieście. N i e k t ó r e starsze sposoby f a r biarskie, z a r z u c o n e — j a k można wywnioskować z w 3 ' p o w i e d z i i n f o r m a t o r ó w — n a szereg l a t p r z e d pierwszą wojną światową, z a c h o w a ł y się już t y l k o w w y g a s a j ą c e j t r a d y c j i . D o t y c h z a p o m n i a n y c h już częściowo sposobów f a r b i a r s k i c h należało f a r b o w a n i e n i c i l n i a n y c h i w e ł n i a n y c h w k o r z e o l c h o w e j l u b dę­ bowej na k o l o r czarny, w „jeglinie" (jedlinie) — na „ s i w o " (szaro), w b r z o z o w y c h liściach i k o r z e — n a „orzechowo" (brązowo), a wreszcie w r u d z i e żelaz­ n e j — n a żółto i b r ą z o w o . P r z y g o t o w a n y uprzednio b a r w n i k o r g a n i c z n y m i e s z a n o w k o r y c i e z wodą i z a ­ n u r z a n o w n i m m o t k i n i c i , które pozostawiano w ką­ p i e l i n i e k i e d y d o 2 t y g o d n i . B a r w i e n i e rudą żelazną o d b y w a ł o się p r z e z zanurzenie przeznaczonego do b a r w i e n i a s u r o w c a n a j e d e n do d w ó c h t y g o d n i w p r o s t do „błota r u d a w i n y " ( S e j n y i O l s z a n k a w p o w . s u w a l ­ s k i m ) . Stopień intensywności b a r w y zależał o d c z a ­ su, p r z e z j a k i f a r b o w a n y materiał z n a j d o w a ł się p o d działaniem b a r w n i k a . Czasem o b o k f a r b o w a n i a p r z e z n a c z o n y c h do t k a ­ nia n i c i b a r w i o n o również w y r o b y gotowe, zwłasz­ cza płótna, W F e r e t c e ( p o w . s u w a l s k i ) k o b i e t y f a r - 315 �W z ó r n a płótnie Próba farbowania grochu, wykonana farbotoanym przy zastosowaniu izolacji mechanicznej. płótna, w którym zawiązane były pojedyncze ziarnka została w Sekcji Badania Plastyki Ludowej PIS w Krakowie. b o w a ł y płótna w deseń posługując sic; n i e n o t o w a n ą u nas d o t y c h c z a s techniką i z o l a c j i m e c h a n i c z n e j , p o ­ legającą n a t y m , że w c e l u uzyskania wzoru — w płótno „ n i e w a r n e " ( n i e b a r w i o n e ) o w i j a n o raz koło r a z u z i a r n k a g r o c h u i w i ą z a n o j e m o c n o przy p o m o c y n i c i l n i a n e j , k i l k a k r o t n i e o k r ę c o n e j poniżej o w i n i ę t e g o z i a r n k a . P r z y g o t o w a n y w t e n sposób m a ­ teriał z a n u r z a n o w f a r b i e , która przenikała w ł ó k n a płótna z w y j ą t k i e m m i e j s c z w i ą z a n y c h nitką. P o w y ­ jęciu materiału z farby, nitki i groch usuwano, a w ó w c z a s n a j e d n o l i c i e z a b a r w i o n y m płótnie u k a z y ­ w a ł się w z ó r w p o s t a c i niezupełnie r e g u l a r n y c h b i a ­ łych k r ę g ó w , t u i ó w d z i e p o p r z e r y w a n y c h z a c i e k a m i f a r b y . Spódnice z t a k i e g o materiału n o s z o n o też w o k o ­ licy Smolan (pow. suwalski). Podobnie j a k w i n n y c h stronach Polski, tak i na t e ­ r e n i e w o j e w ó d z t w a białostockiego z n a n y i s t o s o w a n y 3l<) był d a w n i e j z w y c z a j drukowania samodziałowych płócien w różne w z o r y , o d c i s k a n e p r z y p o m o c y s p e ­ cjalnych drewnianych form. Wiadomości o d r u k o w a n i u płócien zanotowano w szeregu miejscowości (Straż w p o w . s o k o l s k i m , Jagłowo w pow. a u g u s t o w s k i m , Feretka, Krasne, O l ­ szanka, Przerosi w p o w . s u w a l s k i m ) . F a r b i a r n i e z a j ­ mujące się d r u k o w a n i e m płócien miały znajdować się niegdyś w Sokółce, Suwałkach, Augustowie i prawdopodobnie w Suchowoli (pow. augustowski), skąd d o m o k r ą ż n i d r u k a r z e płócien r o z c h o d z i l i się p o o k o l i c z n y c h w s i a c h ( p r z y b y w a l i n p . stamtąd d o o d ­ dalonego o kilkanaście k m J a g ł o w a , g d z i e c z a s e m p r z e z tydzień i dłużej d r u k o w a l i d o s t a r c z o n e i m p r z e z k o b i e t y płótna). F a r b o w a n y c h płócien u ż y w a n o j a k o n a ­ k r y c i a n a łóżka ( P r z e r o ś ! w p o w . s u w a l s k i m ) , c h u s t k i n a g ł o w ę ( O l s z a n k a , F e r e t k a ) , spódnice ( K r a s n e , J a ­ głowo) l u b f a r t u c h y (Feretka). �D r u k o w a n i e płócien, j a k można wnosić z o p o w i a d a ń i n f o r m a t o r ó w , zanikło w czasie pierwszej wojny ś w i a t o w e j l u b bezpośrednio p o n i e j . Z a j m o w a l i się n i m małomiasteczkowi f a r b i a r z e żydowscy. I n f o r m a ­ t o r z y n i e u m i e l i podać t e c h n i k i , jaką płótna b y ł y d r u k o w a n e , n i e udało się też odnaleźć próbek, n a p o d s t a w i e k t ó r y c h można b y tę technikę określić. Z opisów w y n i k a , że płótna b y w a ł y d r u k o w a n e w p a ­ sy l u b w k w i a t y , najczęściej w k o l o r z e ż ó ł t y m l u b g r a n a t o w y m . P o n a d r u k o w a n i u w z o r u "płótno s t a w a ­ ło się s z t y w n e , co w s k a z y w a ł o b y n a t z w . technikę d r u k u bezpośredniego, w której drukarz nanosił w z ó r n a płótno posługując się farbą pokostową, r o z ­ cieraną n a d r z e w o r y t n i c z e j desce. Z a słusznością tego domysłu p r z e m a w i a jeszcze f a k t , że d r u k o w a n i e o d ­ b y w a ł o się s y s t e m e m d o m o k r ą ż n y m , k t ó r y m o ż l i w y j e s t t y l k o p r z y mało s k o m p l i k o w a n e j t e c h n i c e d r u k u bezpośredniego. N i e j e s t j e d n a k w y ł ą c z o n e , że poza Suchowolą czy e w e n t u a l n i e A u g u s t o w e m , skąd m i e l i się rozchodzić f a r b i a r z e , i n n e z w y m i e n i o n y c h o ś r o d ­ ków mogły posługiwać się wymagającą bardziej s k o m p l i k o w a n y c h urządzeń techniką batikową, z w ł a ­ szcza że w o k o l i c a c h S u w a ł k f a r b i a r z y d o m o k r ą ż n y c h Fotografował „BIEŁORUSKOJE Wyd. n i e było i płótna d o d r u k o w a n i a n o s z o n o z reguły „ d o miasta". W ś r ó d p o d a n e j garści szczegółów, zaczerpniętych z n o t a t n i k a terenowego, niewątpliwie najbardziej i n ­ teresująca jest: w i a d o m o ś ć o s t o s o w a n i u w polskim f a r b i a r s t w i e l u d o w y m — znanej d a w n y m Japończy­ k o m , niektórym l u d o m p r y m i t y w n y m i używanej do n i e d a w n a n a t e r e n i e W ę g i e r i Słowacji, a l e z n a s z e ­ go o b s z a r u n i e n o t o w a n e j — i z o l a c j i m e c h a n i c z n e j . D r u g i m w a ż n i e j s z y m osiągnięciem j e s t t o , że w s p o m ­ n i a n e b a d a n i a p e n e t r a c y j n e w y p e ł n i ł y też częściowo n i c z y m n i e tłumaczącą się lukę, która n a m a p i e zasię­ gu d r u k a r s t w a t e k s t y l n e g o w P o l s c e i w państwach ościennych oddzielała o b s z a r P o d l a s i a zachodniego i L u b e l s z c z y z n y o d t e r e n ó w białoruskich. S t w i e r d z e ­ n i e , że w północnej Białostocczyźnie w y s t ę p o w a ł y r ę ­ czne d r u k i n a płótnie, i t o w y k o n y w a n e p r z e z m i e j ­ s c o w y c h f a r b i a r z y , rozszerza z n a c z n i e zasięg w y s t ę ­ p o w a n i a l u d o w e g o d r u k a r s t w a t e k s t y l n e g o w Polsce i s t w a r z a p o m o s t łączący j e z t e r y t o r i u m białoruskim, g d z i e l u d o w e d r u k i n a płótnie w y s t ę p o w a ł y w b a r ­ dzo c i e k a w e j p o s t a c i . R. R s s . Tadeusz NARODNOJE Kaźmierski. I S K U S S T W O " . C z . I. Akademii Nauk Z S R R , Mińsk 1 9 5 1 . T e k s t str. 13, il. 144. Przedmoira - prof H . M. Nikolski, tekst — M. J . Grinbłat. W okresie międzywojennym Sekcja Etnografii i Fo k l o r u I n s t y t u t u H i s t e r i i A k a d e m i i N a u k ZSRR przystąpiła d o g r o m a d z e n i a m a t e r i a ł ó w z z a k r e s u l u ­ d o w e j s z t u k i białoruskiej. C e l e m podjętych p r a c była z jednej strony konieczność uzupełnienia zbiorów m i e j s c o w y c h m u z e ó w , z d r u g i e j zaś chęć n a u k o w e g o opracowania tej bogatej dziedziny l u d o w e j k u l t u r y białoruskiej. W r . 1937 została o d d a n a d o d r u k u część I o b s z e r n e ­ go a l b u m u , p r z y g o t o w a n e g o p o d redakcją p r o f . H . M . Nikolskiego przez n a u k o w y c h pracowników Sekcji — I . A . S e r b o w a , M . J . Grinbłata i H . S. M a c h n a c z a . S k u t k i e m w y b u c h u w o j n y prace wydawnicze przer­ w a n o , t a k że u r a t o w a n a szczęśliwie I część a l b u m u została o p u b l i k o w a n a d o p i e r o w r . 1951. M a t e r i a ł y z e b r a n e d o części I I zaginęły w czasie w o j e n n e j z a ­ w i e r u c h y . W y d r u k o w a n a w r . 1951 cz. I a l b u m u o b e j ­ m u j e z d o b n i c t w o t k a n i n o r a z strój. O b f i t y materiał i l u s t r a c y j n y , n a który składają się b a r w n e p l a n s z e i czarno-białe f o t o g r a f i e , p o d z i e l o n o n a 8 działów, o b e j m u j ą c y c h t k a n i n y , d y w a n y , o r n a m e n t , ręczniki, p a s y , k o r o n k i , d r u k i n a płótnie i odzież. D l a badaczy polskiej sztuki l u d o w e j o m a w i a n y t u a l b u m s t a n o w i c e n n y zbiór m a t e r i a ł ó w p o r ó w n a w ­ c z y c h , wskazujących n a b l i s k i e z w i ą z k i k u l t u r a l n e , j a k i e zachodzą między n a s z y m i t e r e n a m i , zwłaszcza północno-wschodnimi ( A u g u s t o w s k i e , Podlasie, pół­ n o c n a L u b e l s z c z y z n a ) i sąsiednią Białorusią. Szczegól­ n i e j a s k r a w o z w i ą z k i t e występują w d z i e d z i n i e t k a c ­ t w a d e k o r a c y j n e g o , n p . białoruskie l n i a n e tkaniny o s p l o c i e r z ą d k o w y m w g e o m e t r y c z n e w z o r y , czy też p r z e t y k a n e d w u k o l o r o w e „ r a d z i u s z k i " —- z a r ó w n o w t e c h n i c e , j a k i w o r n a m e n c i e mają ścisłe o d p o w i e d n i ­ k i p o s t r o n i e p o l s k i e j , p o d o b n i e zresztą j a k i biało­ r u s k i e p a s i a k i czy k r a c i a k i . Istotną n a t o m i a s t różnicę s t a n o w i f a k t w y s t ę p o w a n i a n a Białorusi ( n i e n o t o w a ­ n y c h na naszych terenach) b a r w n y c h dywanów i go­ b e l i n ó w l u d o w y c h o s t y l i z o w a n y c h w z o r a c h roślin­ n y c h , zbliżonych z a r ó w n o p o d w z g l ę d e m t e c h n i c z n y m , j a k i o r n a m e n t a l n y m d o z n a n y c h k i l i m ó w ukraiń­ s k i c h . Umiejętność w y k o n y w a n i a tego r o d z a j u t k a n i n zaszczepiona została wśród l u d u białoruskiego w cza­ sach f e u d a l n y c h . W pańskich i z a k o n n y c h w y t w ó r ­ n i a c h s z e r o k o s t o s o w a n a była praca włościan p a ń ­ szczyźnianych, którzy pod kierunkiem najemnych m a j s t r ó w d o s k o n a l e p r z y s w o i l i sobie technikę t k a c ­ twa dywanowego i gobelinowego. Wyrób dywanów istniał n a Białorusi d o p o ł o w y w i e k u X I X , a t e c h n i k a d y w a n o w e g o t k a c t w a zachowała się u l u d u w i e j s k i e g o w postaci gobelinowych t k a n i n d w u s t r o n n y c h , w y r a ­ b i a n y c h n a z w y c z a j n y c h k r o s n a c h i używanych j a k o p r z y k r y c i a c z y n a r z u t y n a łóżka. W czasach n o w s z y c h o b o k t r a d y c y j n e g o zespołu m o ­ tywów dekoracyjnych widoczny jest z w r o t k u tema­ t y c e a k t u a l n e j . S p o t y k a się n p . d y w a n y z p o r t r e t a m i L e n i n a i S t a l i n a , znajdujące z a s t o s o w a n i e w d e k o r a ­ c j i l o k a l i o c h a r a k t e r z e społecznym, jak świetlice i k l u b y r o b o t n i c z e , o r a z mieszkań p r y w a t n y c h . W materiale ilustracyjnym, zgromadzonym, j a k w i e m y , w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m , n i e zostały uwzględnione t z w . „dywany d w u o s n o w o w e " , występu­ jące d o n i e d a w n a dosyć p o s p o l i c i e n a północno-za­ c h o d n i c h k r e s a c h Białorusi. W dziale obejmującym w z o r y ornamentów zebrano i l u s t r a c j e , k t ó r e przedstawiają m o t y w y i układy d e ­ koracyjne, spotykane w tkactwie i h a f c i e białoru­ s k i m . Starszą o r n a m e n t y k ę , stosowaną n a Białorusi do z d o b i e n i a t k a n i n , charakteryzują m o t y w y g e o m e ­ t r y c z n e , wśród k t ó r y c h n a p i e r w s z e m i e j s c e w y b i ­ j a się m o t y w r o m b u p o w t a r z a j ą c y się z a r ó w n o w d e ­ koracji tkackiej („perebory"), j a k i w podobnej do n i e j h a f c i a r s k i e j t e c h n i c e „naściełania". D o p i e r o r o z ­ powszechnienie się h a f t u k r z y ż y k o w e g o przyczyniło się d o w i ę k s z e g o zróżnicowania m o t y w ó w hafciar­ s k i c h n a Białorusi. O b o k m o t y w ó w geometrycznych p o j a w i ł y się s t y l i z o w a n e m o t y w y roślinne, a n a w e t z w i e r z ę c e ( g ł ó w n i e p t a k i ) , przenikające o d 7 0 - t y c h l a t u b . s t u l e c i a d o l u d o w e g o h a f c i a r s t w a białoruskiego z zewnątrz, za p o ś r e d n i c t w e m bezpłatnych d r u c z k ó w r e k l a m o w y c h i wzorników. W nowszych h a f t a c h b i a ­ łoruskich s p o t y k a się często m o t y w y s i e r p u i młota, w z o r o w a n e na herbie Związku Radzieckiego. S z c z y t o w y m osiągnięciem białoruskiej l u d o w e j s z t u ­ k i t k a c k i e j i h a f c i a r s k i e j są pięknie z d o b i o n e ręczni- 317 T �k i , o d g r y w a j ą c e niegdyś ważną rolę w obrzędzie w e ­ s e l n y m . M o t y w y , które s p o t y k a m y n a t k a n y c h szla­ k a c h ręczników, przypominają żywo „perebory", w y ­ stępujące n a p r z y r a m k a c h k o s z u l , z a p a s k a c h i spód­ nicach noszonych u nas W okolicy Włodawy. t O s o b n y rozdział stanowią w a l b u m i e i l u s t r a c j e p a ­ sów, c z y l i k r a j e k , w z o r z y ś c i e tkanych, używanych przez mężczyzn i k o b i e t y do przewiązywania s u k m a n . P a s y te, z w y k l e k i l k u k o l o r o w e , z d o b i o n e o r n a m e n t e m g e o m e t r y c z n y m , w y k o n y w a n e były różnymi t e c h n i ­ k a m i , m . i n . również na k r o s i e n k a c h t a b l i c z k o w y c h , występujących często n a o b s z a r a c h białoruskich. Zarówno p r z y d e k o r a c j i ręczników, j a k i b i e l i z n y pościelowej czy u b i o r u — pospolitym elementem z d o b n i c z y m są n a Białorusi k o r o n k i s z y d e ł k o w e , d o których w y r o b u u ż y w a n o d a w n i e j d r e w n i a n y c h s z y ­ dełek. M o t y w y t y c h k o r o n e k n i e odbiegają z a s a d n i ­ czo o d t y c h , j a k i e z n a m y z północno-wschodnich obszarów P o l s k i . Wyraźnie p o d w p ł y w e m d r o b n o m i e szczańskich gustów m i n i o n e j e p o k i pozostają d z i w a ­ czne w p o m y ś l e c z a r a i k l o s z , w y k o n a n e z m o c n o n a ­ k r o c h m a l o n e j k o r o n k i szydełkowej na wystawę b i a ­ łoruskiej s z t u k i l u d o w e j w r . 1938. W d z i a l e d r u k ó w n a płótnie u m i e s z c z o n o 12 w z o ­ rów, o d b i t y c h z klocków używanych do d r u k o w a n i a płócien techniką b a t i k o w ą . W z o r y t e , o c h a r a k t e r z e r a c z e j k o s m o p o l i t y c z n y m , n i e dają o b r a z u r z e c z y w i s t e - ANIELA J a k w y n i k a z powyższego opisu, omawiany lu a l b u m z a w i e r a o b s z e r n y materiał ilustrujący b o g a ­ c t w o poszczególnych działów. Stronę graficzną w y d a w n i c t w a c e c h u j e w y s o k i p o ­ ziom techniczny. Plansze kolorowe, w y k o n a n e tech­ niką siatkową l u b k r e s k o w ą n a p i ę k n y m k r e d o w y m p a p i e r z e , są c z y t e l n e i c z y s t e w k o l o r a c h . G u s t o w n a o p r a w a płócienna s t w a r z a całość miłą d l a o k a . Hss. G U T - STAPIŃSKA D n . 6.IX.1954 r. zmarła w Z a k o p a n e m z n a n a w c a ­ łej P o l s c e p i s a r k a i l u d o w a g a w ę d z i a r k a p o d h a l a ń ­ ska — A n i e l a Gut-Slapińska. Córka J a k u b a O r a w c a i Bronisławy Łukaszczyk z P o r o n i n a n a P o d h a l u , urodziła się w Poroninie 29.VII.1898 г., g d z i e uczęszczała d o szkół. Już w s z k o l ­ n y c h czasach zdradzała u z d o l n i e n i a l i t e r a c k i e , pisząc okolicznościowe w i e r s z e i g a w ę d y . Zaprzyjaźnienie r o d u O r a w c ó w z mieszkańcami H a r e n d y ( K a s p r o w i c z a ­ m i ) , zamążpójście A n i e l i w 1923 r . za artystę p l a s t y k a krakowskiego Władysława Stapińskiego wcześnie w p r o w a d z i ł o młodą g ó r a l k ę w środowisko k u l t u r a l n o a r t y s t y c z n e , p o d t r z y m u j ą c i rozwijając j e j l i t e r a c k i e u z d o l n i e n i a . A n i e l a Stapińska n i e o d e r w a ł a się j e d n a k a n i n a c h w i l ę o d środowiska r o d z i m e j l u d o w e j k u l ­ tury. W k r ó t c e p o p i e r w s z e j w o j n i e ś w i a t o w e j zaczęła d r u ­ k o w a ć artykuły, w i e r s z e i g a w ę d y w czasopismach k r a j o w y c h i zagranicznych (w czasopismach Z w . P o d ­ halan Polonii Amerykańskiej w Chicago). Przypo­ minała w n i c h s t a r e , t r a d y c y j n e z w y c z a j e i o b y c z a j e l u d o w e j k u l t u r y . Równocześnie organizowała w P o ­ roninie taneczno-teatralne grupy regionalne w ramach Z w i ą z k u Z i e m Górskich, podnosząc j e n a w y s o k i p o z i o m a r t y s t y c z n y , za co otrzymała w 1935 r . s r e b r n y K r z y ż Zasługi. W okresie o k u p a c j i h i t l e r o w s k i e j początkowo m u ­ siała opuścić P o r o n i n , u k r y w a j ą c się w Krakowie. P ó ź n i e j w r ó c i ł a d o P o r o n i n a , pracując d o końca w o j ­ ny w tajnym nauczaniu. Dopiero jednak w P o l s c e L u d o w e j znalazła S t a ­ pińska s z e r o k i e p o l e d o s w e j działalności. O t r z y m a w ­ szy stałą pensję o d M i n . K u l t u r y i S z t u k i , z j e g o r a ­ m i e n i a organizowała g r u p y r e g i o n a l n e n a P o d h a l u , kierując n i m i p r z e z szereg l a t i s a m a występując w ich przedstawieniach j a k o r e c y t a t o r k a i gawędziar­ k a , odczytując w g w a r z e l u d o w e j własne n o w e l e , l e ­ gendy i gawędy. P o p r z e d w c z e s n e j śmierci W ł a d y s ł a w a Stapińskiego A n i e l a Stapińska w y c h o d z i w 1945 r . p o r a z d r u g i za mąż za p r o k u r a t o r a J a n a G u t a , przenosząc się w r a z z m ę ż e m n a stałe d o Z a k o p a n e g o . W 1946 r . zostaje członkiem k a n d y d a t e m koła w i e j ­ s k i e g o Z w . L i t . P o l s k i c h . W 1949 r . w y d a j e pierwszą 318 go b o g a c t w a białoruskich d r u k ó w n a płótnie, z n a n y c h n a m choćby z p r a c y N . N . F u r m a n a ( K r a s z a n i n a ) , w y ­ d a n e j n a Białorusi w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m . N i e u w z g l ę d n i o n o r ó w n i e ż b a r d z o interesujących ze w z g l ę ­ d u n a swą p r y m i t y w n ą technikę d r u k ó w n a płótnie, o d b i j a n y c h za pomocą pieczątek w y c i ę t y c h z b r u k w i czy r z e p y . S t r o j e ( w y ł ą c z n i e k o b i e c e ) reprezentują ilustracje bądź poszczególnych części, j a k n p . b o g a t o h a f t o w a ­ ne k o s z u l e , bądź p e ł n y c h u b i o r ó w l e t n i c h , składają­ c y c h się z h a f t o w a n e j czy z d o b i o n e j „pereborami" koszuli i zapaski, samodziałowej pasiastej spódnicy oraz gorsetu szytego z k o l o r o w e j f a b r y c z n e j m a t e r i i , S t a r s z e f o r m y białoruskich ubiorów k o b i e c y c h , s z y ­ t y c h z białego s a m o d z i a ł o w e g o płótna z d o b i o n e g o sze­ r o k i m i , c z e r w o n y m i s z l a k a m i t k a n y m i , przypominają żywo u b i o r y spotykane u nas w o k o l i c y Włodawy. i ostatnią swoją książkę, zbiór n o w e l , l e g e n d i g a w ę d p i s a n y c h w pięknej i c z y s t e j g w a r z e podhalańskiej, pod tytułem „Inksy ś w i a t " . O d 1950 r . M i n . K u l ­ t u r y i S z t u k i otacza j e j działalność stałą opieką, p r z y ­ znając j e j stałe r o c z n e s t y p e n d i u m t w ó r c z e . �Gut-Stapińska próbuje r ó w n i e ż s w y c h s i l w d z i e d z i ­ n i e c e r a m i k i , szczególnie f i g u r a l n e j . R z e ź b y j e j , p e ł ­ n e s w o i s t e g o w y r a z u , zyskują c o r a z większą p o p u l a r ­ ność, chętnie są n a b y w a n e w s k l e p a c h C P L i A . Z a r ó w n o t a s t r o n a działalności G u t - S t a p i n s k i e j , j a k i j e j twórczość l i t e r a c k a i n i e z w y k l e ż y w a działalność a r t y s t y c z n a i o r g a n i z a c y j n a zasługują bezwzględnie na powr.żne o p r a c o w a n i e . Zwłaszcza o b e c n i e , g d y t o ­ czą się d y s k u s j e n a t e m a t y twórczości l u d o w e j , c i e k a ­ w a j e s t d l a nas postać w y b i t n e j a r t y s t k i i działaczki społecznej pochodzącej l u d u i związanej z n i m do końca s w e g o życia, a z a r a z e m m o c n o t k w i ą c e j w ś r o ­ d o w i s k u i n t e l i g e n c j i t w ó r c z e j , z t r a d y c j a m i sięgają­ c y m i Młodej Polski. N a g ł a śmierć, dosłownie w k i l k a g o d z i n p o w y s t ę ­ p i e w w i e c z o r n i c y góralskiej, j e s t p o w a ż n ą stratą d l a zespołów zakopiańskich. P o g r z e b A n i e l i G u t - S t a p i ń s k i e j stał się ż y w i o ł o w ą manifestacją żałoby l u d u p o d ­ halańskiego, r a z jeszcze dowodząc, j a k i m s z a c u n k i e m i miłością była o n a o t o c z o n a . Wanda Gcntil-Tippenhauer � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/822e070b041425f3de7c2e86e30fc7e2.pdf 0d3ae74a88f1aeed5a9f126f97f3ba88 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3988 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3731 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.6 ; s.320-322 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I OLSKA SZTUKA L �JVa okładce: Klara Prillowa. Zamyślony chłop. Rzeźba w glinie, nie wypalana Wym. 21 x 11 x 11 cm. 1953 r. Muzeum Pomorskie w Toruniu. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Dr Mieczysław Gładysz, Mgr Stanisław Hiż (zastępca redaktora naczelnego), Mgr Aleksander Jackowski (redaktor naczelny), Dr Ksawery Piwocki, Dr Roman Reinfuss, Mgr Jan Sadownik, Mgr Marian Sobieski, Mgr Barbara Suchodolska (redaktor techniczny), Mgr Aleksander Wojciechowski. Adiustacja i korekta: Jerzy Bokiewicz. REDAKCJA i ADMINISTRACJA: PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI WARSZAWA, DŁUGA 26 �POLSKA SZTUKA DWUMIESIĘCZNIK WYDAWANY PRZEZ LUDOWA PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI T R E Ś Ć : Str. Andrzej Abramowicz Sztuka rybaków i rzemieślników gdańskich X I — XIII w 323 Maria ZnamierowskaPrufferowa Klara Pri.lowa - artystka ludowa z Pałuk . 354 Maria Żywirska Pokonkursowa wystawa sztuki ludowej w Sta'inogrodzie 375 Wanda GentilTippenhauer Recenzja. Skarby Podhala 381 Rss. Recenzja. Art Populaire Slovaque . . . . 382 Cepelia " W*C; o r c o w n i a Nr. S ROK 1954 P A Ń S T W O W Y l^M, NË 6 I N S T Y T U T S Z T U K I �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ea67e68f28edef60ef89a653c9c1c20e.pdf 2b028dd2e851baa78c09c4d75a74ceec Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3991 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3734 Title A name given to the resource Pokonkursowa wystawa sztuki ludowej w Stalingrodzie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.6 ; s.375-380 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POKONKURSOWA W Y S T A W A SZTUKI L U D O W E J W STALINOGRODZIE MARIA Ryc. 1. Wazon dwuuszny. Glina po­ lewana. Wyk. Antoni Maltazar z Siewierza (pow. zawierciański). ŹYWIRSKA Jedną z dróg akcji, mającej na celu wydobycie ł za­ bezpieczenie znajdujących się w terenie reliktów tradycyjnej sztuki ludowej oraz pobudzenie wygasa­ jących ognisk ludowej twórczości artystycznej, są organizowane konkursy. Poprzez szczegółowo i wszech­ stronnie opracowane warunki konkursu organizatorzy Ryc. 2. Fartuch haftowany przez Weronikę z Bobrownik (pow. będziński). usiłują wysondować teren i wychwycić nie tylko roz­ rzucone w terenie zabytki przeszłości, ale utrwalić — jak gdyby na kliszy fotograficznej — obraz żywotności sztuki ludowej zarówno wśród twórców ludowych, jak i odtwórców, a nawet poznać stopień zainteresowania się nią szerokiego ogółu społeczeństwa. Baciową Ryc. 3. Wstążka haftowana przez Marią Gwóźdź z Brzezinki (pow. sialinogrodzki). 375 �Po tej linii poszedł Wydział Kultury i Sztuki Woje­ wódzkiej Rady Narodowej w Stalinogrodzie, ogłasza­ jąc w jesieni 1953 roku „Wielki Konkurs Sztuki Ludo­ wej", do którego przystąpić mógł każdy artysta ludo­ wy, każdy artysta zawodowy i amator, a nawet każdy, kto by pomógł „wydobyć nieznany, artystycznie war­ tościowy dorobek ludowy". Zakrojone tak szeroko cele wymagały — rzecz oczywiista — doskonale przemyślanej akcji propagan­ dowej, właściwej oceny nadesłanych eksponatów, wreszcie prawidłowego wykorzystania pozyskanego materiału. Jednym z etapów podsumowujących osiągnięcia była wystawa, którą mieliśmy możność oglądać w Stali­ nogrodzie w maju i czerwcu 1954 roku. Obrazowała ona w pewnej mierze plon konkursu. A plon ten by) obfity i niezmiernie różnorodny, co należy uważać za wielki sukces organizatorów. W konkursie bowiem wzięło udział 123 uczestników zarówno spośród arty­ stów zawodowych, jak i twórców ludowych, wreszcie szperaczy terenowych, którzy umieli wyszukać nie­ zmiernie ciekawy materiał zabytkowy. Trud ich został uwieńczony licznymi nagrodami. Ogółem nadesłano 509 eksponatów. Były więc wśród nich oryginalne prace, które wyszły z warsztatów twór­ ców ludowych, ujrzały światło dzienne wyciągnięte ze skrzyń zapomniane części strojów po babkach, ukaza­ ły się rekonstrukcje dawnych ubiorów ludowych oraz przedmioty przemysłu artystycznego wykonane przez artystów zawodowych bądź amatorów w oparciu o sta­ re wzory sztuki ludowej, niekiedy zaś wykonane specjalnie na konkurs. Wśród nadesłanych eksponatów znalazły się przed­ mioty sztuki z dobrze już znanych warsztatów twór­ czych, które dały możność prześledzenia ich drogi rozwo­ jowej, pozwalając stwierdzić ciągłą ich żywotność. Nie zabrakło więc pięknych koronek Marekwicowej i Gwarkowej z Istebnej i Koniakowa, ciekawej ceramiki z Siewierza, pasiaków z powiatu zawierciańskiego czy rzeźby z Wisły, których przykłady oglądaliśmy już na poprzedniej wystawie, w grudniu 1951 roku*. Pozwoliło to stwierdzić, że warsztat ceramiczny Antoniego Maltazara przeszedł na wyrób dwuusznych wazonów o pięk­ nej, pogłębionej barwie polewy, a pasiaki Józefy * Maria Żywirska: Wystawa sztuki ludowej w Ka­ towicach. Polska Sztuka Ludowa nr 3-4/1952. Ryc. Wyk. 376 4. Chłopiec. Rzeźba w drzewie. robotnik Franciszek Gluza z Wisły. �Ryc. 5. W kopalni. Rzeźba z miału węglowego. górnik Karol Adamczyk z Jaworzna. Wyk. Białej z Postaszowic zyskały ciekawy rytm układu pa­ sów i większą różnorodność barwną. Ułożone zaś w określony ciąg chronologiczny pozyskane zabytki ko­ ronkarskie z Koniakowa i Istebnej — zacząwszy od czepka z 1870 roku, plecionego techniką klockową, aż po ostatnie serwetki, wykonane igłą — pozwoliły prze­ śledzić rozwój motywów i technik na przestrzeni ostatnich lat osiemdziesięciu. I to było pierwsze po­ ważne osiągnięcie konkursu. Drugim, niezmiernie ważnym — okazały się próby rekonstrukcji zapomnianych ubiorów ludowych, a więc dziewczęcego stroju pszczyńskiego (praca Anny Ho­ lewa, żony górnika z Ligoty pod Stalinogrodem) i za­ wierciańskiego (Franciszki Bekusowej z Krasie, pow. częstochowskiego), wreszcie ciekawe zestawienie ubioru wyrobnika i bogatego gospodarza spod Zawiercia, akcentujące rozwarstwienie wsi polskiej w okresie kapitalistycznym. Z kolei zwracamy uwagę — podobnie jak na po­ przedniej wystawie — na wyciągnięte na światło dzienne zabytki sztuki ludowej Zagłębia. Dlatego też prace laureatki konkursu, Weroniki Bacia z Bobrow­ nik pod Będzinem, mają bez mała podwójną wartość. Pominąwszy bowiem istotne walory artystyczne na­ desłanych eksponatów, dzięki nim został powiększony szczupły inwentarz mało znanych przejawów sztuki ludowej tego terenu. Weronika Bacia, poza dużą ma­ kietą przedstawiającą wesele w Bobrownikach (nale­ żałoby sprawdzić, czy rzeczywiście panna młoda szła do ślubu w chustce, gdy druhny miały na głowach wieńce), nadesłała piękny fartuch haftowany w fan­ tastyczne kwiaty, będący ciekawym naśladownictwem tkanin adamaszkowych używanych na fartuchy i kiec­ ki w stroju rozbarskim. Wskazywałoby to na trwałe tradycje zasięgu tego stroju na teren Zagłębia. JednoRyc. 6. Matka z dzieckiem. Rzeźba z miału węglowego. Wyk. górnik Karol Adamczyk z Jaworzna. �Ryc. 7. Pisanki wykonane przez Emilię Majcher z Wierszowej (pow. cześnłe niezwykle harmonijne zestawienia barwne mówią o dużym wyczuciu wartości koloru u tej nowopoznanej artystki. Podobne walory artystyczne znaj­ dujemy w kiecce-malowance Julii Zymuły z Mysło­ wic czy drukowanej spódnicy Anny Stańko z Istebnej. Szkoda, że nie wyjaśniono nam, czy są to oryginalne, współczesne prace, czy też jedynie wierne naśladow­ nictwo starych tkanin. Stwierdzeniem żywotności tradycji zdobniczych lud­ ności województwa są współcześnie wykonane i do­ tychczas noszone chustki na głowę, malowane przez wymienioną już wyżej Julię Zymułę z Mysłowic i Re­ ginę Solik z Siemianowic Śląskich. Tymi dwiema arty­ stkami, jak i osobą Weroniki Bacia należałoby za­ interesować się bliżej i wyzyskać ich inwecję twórczą w naszym współczesnym przemyśle artystycznym. W zakresie rzeźby wystawiono niewiele eksponatów, choć dość różnorodnych pod względem stosowanych technik. A więc ciekawa rzeźba w drzewie Franciszka Gluza z Wisły, robotnika; pomimo jego studiów w Ognisku Kultury Plastycznej w Bielsku, widać tu wyraźne śla­ dy dawnej tradycji rzeźb podbeskidzkich; następnie modelowane w glinie i polewane kompozycje figu­ ralne Janmy Nowak z Będzina i Edwarda Guzego z Czeladzi, wreszcie wykonane z miału węglowego nie­ zmiernie interesujące prace Karola Adamczyka, górni­ ka z Jaworzna, który kilka lat temu zaskoczył nas swoimi pełnymi uroku pezjażami. Droga twórcza te­ go artysty wymaga specjalnego omówienia. Obok wyżej wymienionych twórców, wyrasta cie­ kawa i bujna indywidualność Emilii Majcher z Wier­ szowej (powiat Tarnowskie Góry), na razie wypowia­ dającej się w pięknych pisankach, które zdumiewają bogactwem inwencji artystycznej. Pełne prostoty w rysunku są pisanki Marii Nogajowej z Czeladzi i 378 tarnogórski). Ludwiki Świdniak ze Stalinogrodu. Zaciekawiają umiarem i urokiem kompozycje hafciarskie Ja­ niny Badurowej w Wierszowej i Marii Gwóźdź z Brze­ zinki. Niesposób wymienić tu wielu innych, którzy drobnymi nawet pracami zasygnalizowali, że ludowa twórczość artystyczna jest ciągle żywa w terenie. Osobnego omówienia wymagałyby prace artystów zawodowych, jak Olgi Chrapowickiej z Bielska (ku­ kiełki w strojach ludowych), Haliny Pawlikowej z Bielska (kafel) i Józefa Lipowczana z Wisły (ozdoby metalowe), wobec których należałoby stoso­ wać inne nieco kryteria. Niewątpliwie wkład ich pra­ cy w dzieło odrodzenia sztuki ludowej należy uważać za pozytywny. Wszystkie podkreślone osiągnięcia konkursu — to rezultat poważny, z którym musimy się liczyć. Należy jedynie żałować, że pewne zastrzeżenia musi budzić strona ekspozycyjna pozyskanego materiału. Dla tych bowiem, którzy żywiej interesują się sztu­ ką ludową, znają ją, śledzą jej rozwój i zachodzące w niej przemiany, zebrane eksponaty stanowiły ważki i interesujący materiał badawczy. (Brakujące infor­ macje każdy mógł uzyskać ze skrupulatnie prowadzo­ nych kartotek Wydziału Kultury i Sztuki WRN.) Dla ar­ tystów w wielu wypadkach był on doskonałym two­ rzywem, jednak dla przeciętnego widza, dla masowego odbiorcy — wskutek braku jasnego sprecyzowania roli każdego z wystawionych przedmiotów — wystawa okazała się małym nieporozumieniem. Widz taki bo­ wiem błądził wśród estetycznie rozłożonych ekspona­ tów, gdzie jednak przeważnie — wobec braku dokład­ nych metryk czy objaśnień — nie wiedział, czy ma przed soba ?non mową pr^ce diwne^o t w " — u dowego, wyciągniętą z zapomnienia, czy współczesną, wykonaną dopiero na konkurs. Nadto trudno było u stalić, czy dana praca to oryginał, czy jedynie wierne ; 1 ��naśladownictwo dawnych wzorów, bądź nawet dowol­ na interpretacja starych motywów zdobniczych, wple­ cionych w nową kompozycję dojrzałego artysty zawo­ dowego. W końcu przeciętny widz niezupełnie rozu­ miał, jak ma się ustosunkować do pięknych, rzetelnie wykonanych lalek w strojach ludowych, postawionych obok nieudolnego modelu ludowego ubioru kobiecego, gdzie nakrycie głowy stanowił kawałek fabrycznego haftu. Brakło bowiem objaśnienia, że piękne kukiełki to praca zawodowej artystki O gi Chrapowickiej, na­ Fotografował 380 tomiast niestarannie wykonaną lalkę przesłała na konkurs amatorka, nie mająca poczucia pełnej odpo­ wiedzialności za autentyzm swojej pracy. Należy żałować, że tego typu błędy wkradły się w całość wystawy. Brak bowiem jasnej, dydaktycznej myśli w układzie wystawy, wyczerpującego omówienia pokazanych eksponatów, ich odpowiedniego przewar­ tościowania — nie pozwolił przeciętnemu widzowi na­ leżycie ocenić pozytywnych osiągnięć zorganizowanego konkursu. B. Gajdzik. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4804154f7fb310fa556685b3f7f0fd92.pdf 674fbd1ced7e26b9f2b83b8f31dee364 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3992 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3735 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.6 ; s.381-383 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SKARBY PODHALA Opracowanie i materiały — Józef Grabomski, ilustracje — Maria Orłowska, kompozycja graficzna — Aleksander Haupt, tekst — Maria Kann, redaktor techniczny — Adam Warchła. Wydawnictwo „Sztuka", Warszawa 1954. Stron 24, format A-5. Nakład 15.000 egz. Z prawdziwą radością powitaliśmy pierwsze popular­ ne wydawnictwo z zakresu sztuki ludowej. Wydaw­ nictwo to, w postaci broszury-prospektu z licznymi jedno- i wielobarwnymi ilustracjami i rysunkami, sprawiało wrażenie prawdziwie masowej publikacji, tak potrzebnej dla szkół, świetlic i każdego miłośnika ludowej sztuki. Atrakcyjność wydawnictwa podnosiła niska cena — 5 zł! Radość ta zmalała jednak po bliższym zapoznaniu się z tomikiem. Co tu dużo mówić, książka — pomimo szeregu interesujących zdjęć i słusznej ogólnej koncep­ cji — nie jest dobra. W „Skarbach Padha'a" trudno dostrzec prawdziwe Podhale, a i skarby skutkiem nie­ frasobliwości ilustratora robią nieraz wrażenie fal­ syfikatów. Książkę odkłada się z uczuciem rozczaro­ wania i żalu do tych, którzy ją tak wydali. Niedobrze by się jednak stało, gdyby „Sztuka", znie­ chęcona tym pierwszym nieudanym dzieckiem (a raczej podrzutkiem dawnego wydawnictwa artystycznego CPLiA), zrezygnowała w przyszłości z dalszych, oczy­ wiście lepszych pozycji tego typu. Obok poważnych, naukowych opracowań czy popularno-naukowych mo­ nografii w rodzaju wydanych niedawno przez tę samą „Sztukę" — Romana Reinfussa „Skrzyń ludowych" — konieczne są popularne, barwne, tanie albumiki poka­ zujące piękno sztuki ludowej poszczególnych ziem, dają­ ce krótkie informacje i przegląd najlepszych prac ośrodków, a więc malowanek Zalipia, wycinanek kur­ piowskich czy tematycznych wyklejanek łowickich. Publikacje takie najpełniej realizować będą postulat zbliżenia szerokich mas do piękna naszej ludowej sztu­ ki, rozbudzenia zainteresowań plastycznych w ruchu świetlicowym itp. Ale jeden warunek — seria taka musi być wydana z dużą pieczołowitością i fachowo­ ścią. Gdzie jak gdzie, ale w wydawnictwach popular­ nych każdy błąd czy niechlujstwo mści się najbardziej, dylentatyzm i radosna niefrasobliwość stają się szkod­ nictwem. Dlatego właśnie tak istotna jest odpowiedź na pyta­ nie — w czym leży źródło błędów „Skarbów Podhala"? Zacznijmy od stwierdzenia, że maleńka ta książecz­ ka posiada, sądząc z winiety, wyjątkowo liczną obsadę redakcyjno-autorską. Firmuje ją nazwisko poważnego znawcy sztuki ludowej, miłośnika Podhala — dra J ó ­ zefa Grabowskiego. Piszę „firmuje" z całą świadomo­ ścią, trudno bowiem inaczej nazwać fakt użycia jako parawanu nazwiska człowieka, który dał co prawda koncepcję książki, ale — jak to łatwo stwierdzić po­ równując pierwotny tekst — koncepcję w dużej mierze zniekształconą w dalszej realizacji. Dr Grabowski do­ starczył również materiały, z których część została bez porozumienia z nim zamieniona. Pół biedy, jeśli cho­ dzi o ilustracje, gorzej, że na tekście opisowym doko­ nano takich operacji, które nie tylko zniekształcają sens, ale dają szereg mylnych informacji. Tak np. baca to nie najstarszy pasterz, jak to sugeruje tekst, ale kierownik gospodarki pasterskiej na szałasie. Pudełko przedstawione na ryc. 7 nie jest wykonane z łyka, lecz plecione z korzeni jałowca. Przyrząd do przędzenia włókna nie nazywa się „kołowrót", ale kołowrotek, a na Podhalu „wózek". „Brembolce" (poprawniej „brymbulce") to nie ozdoby z czerwonej włóczki, lecz meta­ lowe ozdoby na łańcuszkach od spinek bądź też mo­ siężne kulki nanizane na sznurek i noszone jako na­ szyjniki (Antoniewicz: Spinki góralskie, s. 21). „Orna­ menty na wyrobach metalowych robione były ostrym narzędziem." — Nieścisłe. Jakim? Do zdobienia zwyk­ łych wyrobów kowalskich używa się na Podhalu tłocz­ ków, czyli stempli! „Trudno spotkać kowala, który zdobi młotki, okucia do drzwi czy też okucia do dyszla." — Nieprawda. W każdej wsi na Podhalu żyją kowale, którzy to potrafią i nadal wykonują. Potknięć takich można wyl>zyć więcej. W jmię czego dokonano tj ch „poprawek" pierwot­ nego tekstu? Jak się wydaje, wydawnictwo — w słusz­ nej trosce o dostępność tekstu dla najszerszych warstw czytelniczych, zwłaszcza młodzieży — przeka­ zało tekst pierwotny do opracowania literackiego p. Marii Kann. Niestety, nie zadbało o to, aby skontro­ lować ostateczną wersję, aby uzgodnić ją z fachowcem, który przecież figuruje na stronie tytułowej jako od­ powiedzialny za „opracowanie i materiały". I tu sięgamy do sedna sprawy — współpracy wydaw­ nictwa (a ściślej właściwej redakcji merytorycznej) z autorem opracowania. Współpraca ta w fazie realizacji — niemal nie ist­ niała. Redakcja merytoryczna — jak się wydaje słabo zorientowana w problematyce — w pogoni za wskaź­ nikami, normami, terminami, nie uważała za słuszne przekonsultować z autorem ani tekstu (o czym wyżej), ani strony ilustracyjnej. W rezultacie zaangażowano grafika, który miał opracować ilustracje, dokonać licz­ nych kopii rysunkowych przedmiotów znajdujących się w Muzeum Tatrzańskim i w innych muzeach. Nie zwrócono jednak uwagi na to, że kopia etnograficznie wierna — to sprawa, której nie można zawierzyć jedy­ nie artystycznemu wyczuciu grafika, po raz pierwszy chyba stykającego się ze sztuką ludową. Brak kontroli fachowej spowodował, że otrzymaliśmy w wielu wypad­ kach przedmioty sztuki ludowej „poprawione", „upięk­ szone". Trudno żądać od plastyka poszanowania sztuki ludowej, to sprawa jego poglądów estetycznych i sma­ ku. Można natomiast chyba wymagać od wydawnictwa prymitywnej w tym względzie rzetelności, zwłaszcza gdy chodzi o popularyzację tejże ludowej sztuki. Aby nie być gołosłownym — kilka przykładów. Odrzwia (s. 4), cyrkiel (s. 7, ryc 9), maglownica (ryc. 12) czy grabie — rysowane są niedokładnie, niedbale albo wręcz błędnie („Ospinki", ryc. 13). Przęślica" (ryc. 15) posiada złe proporcje (pióro zbyt masywne, przysiadka za krótka); łyżnik (ryc. 8) publikowany jest „do góry nogami". Ornament na grabiach nieczytelny w ry­ sunku. Zawias żelazny (s. 8, ryc. 9) źle narysowany. Główna sztaba pozioma jest pod kątem 45°, a boczne odgałęzienia u góry. Zakończenie zawiasu zgięte pod kątem prostym, co jest nonsensem, ponieważ zawias taki nie da się przybić do drzwi. Młotek (ryc. 3) ma dowol­ nie zmieniony kształt i w szczegółach ornament. Spinka (ryc 4) narysowana niedbale. Okrągłe wałki po krajach, kształt „przekolaca" (nie „przekołaca", jak w tekście!) podobny do strzałki na transformatorach wysokiego napięcia. Jakże takim przekolacem przeczyścić fajkę? Łańcuszek przy nim, złożony w rzeczywistości z po­ szczególnych ogniw, w interpretacji plastyka upodobnił się do kręconego sznura, jakim przepasuje się szlaf­ rok. Fajka (ryc. 6) ma błędne proporcje i niewłaściwy kształt cybucha. Czerpaki i warzecha (s. 18, 19) błędne w proporcjach. Z powodu użycia 3 kolorów odnosimy wrażenie, jakby ucha czerpaków były malowane. Zwierzę na rączce warzechy z powodu użycia odmien­ nego koloru sprawia wrażenie zrobionego z innego materiału. Warzecha ta nie przypomina zresztą w n i ­ czym znanego wszystkim miłośnikom sztuki podha­ lańskiej oryginału, znajdującego się w Muzeum Ta­ trzańskim. Śliczny miś w realizacji grafika przypomi­ na szczura, niefortunnie przylepionego do rączki wa­ rzechy. Źle narysowane formy do wyciskania serków — niezgodne z odciskiem (ryc. 7 i 8). W dziale instrumen­ tów muzycznych główka kozy w interpretacji plastyka upodobniła się, do murzyńskiego fetysza. Jak na nie­ wielką publikację, ilość uchybień raczej niemała... Nasuwa się pytanie: czy w przyszłości nie byłoby bardziej celowe szersze posługiwanie się fotografią? W wielu wypadkach było to możliwe i na pewno da­ łoby wierniejszy i piękniejszy dokument sztuki. 382 �Inna rzecz, że oglądając fotografie zamieszczone w „Skarbach Podhala" mimowoli myśli się o wyższości rysunku... Ale to już sprawa inna — poziomu edytor­ skiego książki. Wiemy, z jakimi trudnościami borykają się wydaw­ nictwa, jak wątła jest jeszcze baza poligraficzna zdol­ na do produkcji wysokowartościowych publikacji. Praktyka pokazała, że „Sztuka" przezwycięża dawne CPLiA-owskie grzechy, że niemal, z pozycji na po­ zycję widoczne jest podnoszenie się poziomu jej wydaw­ nictw. Niemniej z obowiązku recenzenckiego wspom­ nieć muszę o kilku usterkach szczególnie rażących w omawianej książce. Kolor — niemal wszędzie jakiś umowny, zwłaszcza nieudana zieleń i niebieski. Okładka nie sprawca przyjemnego wrażenia, i to zarówno ze względu na kolory, jak też na jakąś nieprzyjemną, „tłustą" konsystencję i samą kompozycję (góral robi wrażenie woskowej figury). Fotografie re­ produkowane b. słabo. Odbitka redyku sprawia u nie­ wtajemniczonych wrażenie spędu psów, a nie owiec, które na dalszym planie „zatarły się". Turystka, w i ­ doczna na zdjęciu ostatnim, wisi w powietrzu, a nie stoi na ścieżce itd. Należy również wspomnieć o paru błędach korektorskich. Istotny i niestety nie uwzględniony w żadnej „erracie" — to pomylenie podpisów .pod strojami. Napis „Spisz" umieszczony jest pod strojem oraw­ skim i odwrotnie. Zastrzeżenia dotychczasowe skierowane były głów­ nie pod adresem wydawnictwa i w zasadzie sprowa­ dzają się do stwierdzenia, że duża ilość błędów i niechlujstw wynika z niedostatecznej koordynacji książki przez fachowego autora, z wadliwej praktyki wewnątrz-redakcyjnej, sprowadzającej autora do roli szyldu i parawanu, za którym dzieją się różne sprawy, redak­ cji tylko wiadome. Niezależnie od tego trzeba jednak zgłosić zastrzeżenia i pod adresem dra Grabowskiego. Autor, naszym zda­ niem, nie ma prawa w żadnym wypadku godzić się na to, żeby jego kompetencje zostały naruszane. Jeśli wydawnictwo nie zdradza zbytniej ochoty do konsulto­ wania się, uzgadniania zmian i tym podobnych poczy­ nań — obowiązkiem moralnym autora jest domagać się tego, chociażby ze względu na to, że niezależnie od wszystkiego, nie wydawca, ale autor odpowiada za swe dzieło. Z drem Grabowskim chciałabym ponadto posprzeczać się o kilka spraw. Umieścił on w książce wnętrze izby góralskiej, co nie może oczywiście budzić zastrzeżeń. Kwestionowałabym natomiast słuszność wykonania ry­ sunkowej kopii na podstawie izby z Muzeum Etno­ graficznego w Krakowie, przez co powtórzono błędy tej ekspozycji, jak — umieszczenie skrzyni sarkofagowej nieznanej na Podhalu czy umieszczenie pościeli z kanafasu występującego na Spiszu. Dyskutować można wysunięcie —• w ilustracji — stołu na środek izby, nie wiem, czy taka licentia grafica była konieczna. Poza tym wolałabym, aby spinka (ryc. 2) i spinka do pasa (ryc. 7) miały kształt bardziej typowy dla zdobnictwa góralskiego. Szkoda również, że — obok ciekawej i słusznie umieszczonej skrzyni malowanej ze zbójni­ kiem z 1846 r. — nie pokazano typowych dla Podhala skrzyń o ornamencie rysowanym. Warto by również nieco szerzej omówić problem rzeźby podhalańskiej, która — pod wpływem importu z Tyrolu różnych eksperymentów Kovacsa czy Neużila —• zmieniła w ostatnich dziesiątkach lat swój cha­ rakter. Szkoda, że nie nawiązano w książce do prac Szkoły Przemysłu Drzewnego w Zakopanem, która zwłaszcza w ostatnich latach pod kierownictwem prof. Kenara ma interesujące osiągnięcia, szczególnie w za­ kresie rzeźby, zabawki i pamiątkarstwa (ta pretensja zresztą pod adresem wydawnictwa — jako że konspekt autorski to przewidywał). Pozostaje jeszcze problem rodzimości znanej nam na Podhalu ceramiki. Oczywiście trudno tu zgłaszać pre­ tensje do autora, skoro zagadnienie nie jest jeszcze opracowane od strony ściśle naukowej. Niemniej na marginesie recenzji wdarto wysunąć ten problem, wy­ magający szczegółowego przebadania. Może Muzeum Tatrzańskie lub PIS podejmą odpowiednie poszukiwa­ nia, i to zarówno w naszym terenie, jak i na Słowaczyźnie? Lepiej wygląda sprawa ludowego malarstwa na szkle, którego doskonałym znawcą jest właśnie dr Józef Gra­ bowski. Jak wiadomo, miał on jeszcze w 1947 r. za­ strzeżenia odnośnie do obrazu przedstawiającego „zbójników niosących dudki w kotliku", podejrzewa­ jąc tu import słowacki. Nowsze badania pozwoliły mu na rewizję tego sądu, czego dowodem zamieszczenie reprodukcji tego obrazu w „Skarbach Podhala". Kończąc recenzję, dobrze chyba będzie krótko wy­ punktować nasuwające się wnioski: 1. Krytyczna ocena „Skarbów Podhala" wynika z du­ żej wagi, jaką do tego rodzaju publikacyj przywią­ zujemy. Dyskusji może też podlegać w przyszłych pozycjach tego typu zarówno koncepcja układu, jak i wygląd zewnętrzny (format, technika druku itp.), poza dyskusją jest chyba jednak sama kwestia celowości dalszych wydawnictw popularnych z za­ kresu sztuki ludowej. 2. Słuszna troska wydawnictwa o „jasny" wykład nie może oznaczać ograniczenia kompetencji auto­ ra opracowania, który tylko w tym wypadku może ponosić odpowiedzialność, jeśli istotnie koordynuje prace „popularyzatora", ilustratora i grafika. 3. Żaden pośpiech i pogoń za realizacją planu nie mogą usprawiedliwić faktu brakoróbstwa — szczególnie w pracy popularyzatorskiej. Jedynie kompetencja zespołu autorskiego i poważny sto­ sunek wydawnictwa do fachowych recenzji mogą ustrzec przed takimi pomyłkami, jak szereg po­ zycji, wydanych w ostatnim czasie przez różne in­ stytucje (np. „Skarby Podhala" i „Stroje ludowe Lubelszczyzny" J. Świeżego — wydane przez „Sztukę", „Ubiory ludowe" J. Rosen-Przeworskiej — nakład CRZZ czy niektóre przeźrocza wraz z objaśnieniami — wydane przez „Fotoprzeźrocze"). 4. Celowa jest fachowa specjalizacja grafików, re­ daktorów technicznych itp. — współpracujących przy wydawnictwach z zakresu sztuki ludowej. Nawet najlepszy ilustrator, nie znający dosta­ tecznie zagadn.eń ludowej sztuki, może popełniać żenujące błędy. Wierzymy, że „Sztuka", która ma już poważne osiąg­ nięcia w swej pracy, pozwoli nam w przyszłości na inne recenzje, tym bardziej że, jak się wydaje, na „Skarbach Podhala" zaciążyły szczególnie mocno grze­ chy dawnego inicjatora-wydawcy. Wanda Gentil-Tippenhauer „ART P O P U L A I R E S L O V A Q U E " Wyd. „Tatran", Bratislava Każdego z etnografów zajmujących się zagadnie­ niami sztuki ludowej, a w szczególności tych, którzy tkwią w zagadnieniach karpackich, zainteresować musi piękne wydawnictwo albumowe, ilustrujące słowacką ludową architekturę i strój wraz z haftem. Poza kilkustronicowym wstępem pióra Rudolfa Mrliana, album zawiera 265 ilustracji w postaci foto­ grafii jednokolorowych i 31 barwnych, zaopatrzonych 382 1953. w zebrane na końcu krótkie objaśnienia opracowane przez Jana Svetlika (architektura) i Sonie Kovaćevićovą (strój i haft). We wstępie R. Mrlian szkicuje tło historyczne i spo­ łeczne, na którym rozwijała się słowacka sztuka l u ­ dowa, podkreślając feudalne niemal stosunki, jakie istniały na Słowaczyźnie za czasów panowania wę­ gierskiego, zmiany, jakie nastąpiły po roku 1918, kiedy �Słowacja weszła w skład państwa czechosłowackiego, oraz po I I wojnie światowej, gdy zagadnienie ludowej twórczości artystycznej stało się przedmiotem zainte­ resowania państwa ludowego. Omawiając dalej poszczególne działy ludowej twór­ czości plastycznej, autor wstępu wychodzi poza zakres tematyki zawartej w części ilustracyjnej i zajmuje się pokrótce ceramiką, rzeźbą i malarstwem. Wstęp ze względu na swe szkicowe i popularne uję­ cie nie konkuruje z częścią ilustracyjną, która dla czy­ telnika polskiego stanowi przede wszystkim zbiór ma­ teriałów porównawczych, obrazujących bogactwo sztuki ludowej naszych zakarpackich sąsiadów. W części pierwszej albumu, poświęconej architekturze, materiał zgromadzony został według nie zawsze konsek­ wentnie traktowanych regionów geograficznych, okre­ ślonych w dodatku w sposób bardzo ogólny („Słowacja centralna", „północna" itd.). Poszczególne regiony ilu­ strują zdjęcia przedstawiające krajobraz, wsie na tle krajobrazu, charakterystyczne zespoły architekto­ niczne, pojedyncze budynki i ich fragmenty. Stosunko­ wo najobficiej ilustrowany jest region podtatrzański, wykazujący w wielu elementach (materiał, proporcje, forma dachu z „koszyczkiem" i „pazdurem", z ryzowa­ nymi tragarzami) bezpośrednie analogie z ludową archi­ tekturą polskiej Góralszczyzny. Specjalną uwagę zwra­ cają w tej grupie dekoracje malowane wapnem na zewnętrznej stronie obramienia okien w Żdziarze na Spiszu, świadczące o rozwoju tej gałęzi zdobnictwa w porównaniu z prymitywną dekoracją, jaką tam, przed blisko półwieczem notował Władysław Matlakowski („Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu", ryc. 94 •— 98). Wśród fotografii ze Żdziaru znajdujemy rów­ nież piec malowany w kolorowe rozety i schematycz­ nie traktowane postacie ludzkie. Być może tak malo­ wane były dawniej piece na obszarze naszej Sądeczyzny, o czym wiemy z opowiadań starych informatorów, a czego już dziś — jak się zdaje — w terenie nie znaj­ dujemy. Uproszczony podział materiału według stron świata spowodował, że architektura „Słowacji zachodniej" przedstawia obraz dosyć niejednolity. Znajdujemy tam bowiem zarówno piętrowe, bogato malowane domy z Cicman (duża wieś leżąca w powiecie Żylina), nawią­ zujące raczej do budownictwa górskiego, i typowe n i ­ zinne glinobitki kryte strzechą z Suchej, Cataja czy Traehovic, leżących na dolinnych terenach Słowacji, na południe od Trnavy i Nitry. Budownictwo centralnej i południowej Słowacji re­ prezentują budynki murowane, kryte słomianymi da­ chami czterospadowymi lub naczółkowymi o bogato zdobionych szczytach (Sladkovićovo). Najsłabiej zilu­ strowane jest budownictwo „Słowacji wschodniej". W serii zdjęć architektonicznych znajduje się kilka interesujących fotografii wnętrz, dokonanych nie w sztucznej muzea nej scenerii, jak to się często spotyka w wydawnictwach naukowych, ale wprost w terenie. Dział architektury zamykają doskonałe zdjęcia (nie­ stety nie kolorowe), przedstawiające znane już szeroko polichromie wnętrz z Cataja (pow. Pez.nok), Vem'ćnego i Piestan (Piszczan) na zachodniej Słowaczyźnie. Część druga albumu, obejmująca stroje, hafty i tka­ niny, jest trudniejsza do omówienia, gdyż zawarty w niej materiał nie jest uporządkowany ani wedle tech­ nik, ani wedle regionów, zaś brak orientacyjnej mapy bądź też informacji, w jakim powiecie leżą podane miejscowości, utrudnia zlokalizowanie poszczególnych zabytków. Rozdział ten, objętościowo przeszło trzy­ krotnie przerastający część pierwszą, poświęconą bu­ downictwu — otwiera seria haftów wykonanych tech­ niką „filet", zdobiących antepedia z końca X V I I I i po­ czątku X I X wieku. Szczególną uwagę zwraca w nich sposób traktowania postaci ludzkiej oraz form zwierzę­ cych. Tendencja do dekoracyjnego ujmowania tematu bierze tu często górę nad realną obserwacją. Ciekawe­ go przykładu dostarcza tu XIX-wieczny haft kolorowy, pochodzący z miejscowości Cataj (południowo-zachod- nia Słowacja), w którym jako jeden z elementów wy­ stępuje szereg sylwetek kobiecych o głowach w postaci abstrakcyjnej formy ornamentalnej. Ludowe hafty słowackie odznaczają się szerokim wachlarzem możli­ wości technicznych i kolorystycznych oraz niesłycha­ nie bogatym zespołem motywów i rozważań ornamen­ talnych. Porównując ludowe hafty słowackie zawarte w al­ bumie z haftami występującymi na terenach sąsied­ nich, dostrzegamy liczne nici wiążące sztukę ludową słowacką z sąsiadującym poprzez Dunaj obszarem Wę­ gier. Ta sama barwność, ten sam lęk przed pozosta­ wieniem wolnej przestrzeni, doprowadzający niekiedy do zupełnego zaniku wolnego tła. Drugim rysem łączą­ cym hafty słowackie z węgierskimi jest stosunkowo sil­ ny wpływ hafciarstwa stylowego, zwłaszcza renesanso­ wego i barokowego. Poprzez to wspólne źródło — nie­ które hafty zakarpackie (np. złotogłowie) czy hafty z okolicy Piestan przypominają niekiedy hafty polskie, i to z terenów odległych, jak np. z Kaszub czy Mazurów. Tymi samymi niezależnymi od siebie drogami mogły wytworzyć się pewne podobieństwa, występujące np. w hafcie płaskim białym czy kolorowym, o drobnym wzorze roślinnym. Materiału, który w przyszłych badaniach mógłby sta­ nowić okazję do rozważań na temat wzajemnych wpływów kulturalnych, promieniujących poprzez Kar­ paty, dostarczają ciekawe wschodnio-słowackie hafty z Soporni i Senicy, wykonane liczonym ściegiem płas­ kim o geometrycznych motywach, złożonych z wystę­ pujących w różnych kombinacjach prostokątów, kwa­ dratów i meandrów, przypominających nieco podobne w charakterze hafty ludowe polskie z południowej części powiatu łańcuckiego (Albigowa i in.). Tkaniny dekoracyjne w postaci pasiastych lnianobawełnianych „kanafasów" i żeberkowanych kilkukolorowych rypsów, niekiedy urozmaiconych prostym wzorem przetykanym, dają ciekawy materiał porów­ nawczy do naszych ludowych wyrobów tkackich z po­ łudniowo-wschodniej Nowotarszczyzny i występują­ cych w centralnej i północno-wschodniej Polsce. Stroje pokazane są zarówno w kompletach, jak i we fragmentach. Przeważają ubiory kobiece, które zapew­ ne — podobnie jak i u nas — zachowały się w terenie lepiej niż męskie. Dobór ilustracyj daje ogólne pojęcie o bogactwie i charakterze ludowego stroju słowackiego, wyczerpujący jednak nie jest. Widzimy więc w albumie dosyć pry­ mitywne bieliźniane ubiory kobiece z okolicy Cicman i przeładowane haftami stroje od Trenczyna, Pobedima, czy fantastyczne ubrania głowy kobiet z Cajkova. Spośród ubiorów męskich reprezentowane są ubiory spiskie (Żdziar) i dolnoorawskie, a z południowo-słowackich ubiory z Detvy, ale bez tak bardzo charakte­ rystycznej dla ludowego ubioru słowackiego „haleny". Tego rodzaju luk dołaby się wskazać więcej (nie poka­ zano wspaniałych słowackich parzenic, pasów tłoczo­ nych, torb juhaskich itp.). Braki, których listę można by znacznie przedłużyć, nie zawsze dadzą się wyjaśnić kończącym wszelką dyskusję argumentem o „braku miejsca". Przeglądając album, widzimy w niektórych wypadkach nadmierne szafowanie zdjęciami podobny­ mi czy fragmentami, jakie bez szkody dałoby się usu­ nąć na rzecz tematycznego rozszerzenia doboru ilustra­ cyj. ' ; Zdjęcia oraz poziom reprodukcji — bardzo dobre. Doskonałe są zwłaszcza niektóre reprodukcje barwne, robione wprost z oryginału z zachowaniem wszelkich subtelności materiału i wykonania. Komentarze do ilustracyj, umieszczone poza tekstem, są treściwe i dobrze zredagowane. Jednym z poważ­ niejszych mankamentów jest wspomniany wyżej spo­ sób publikowania nazw drobnych miejscowości bez podania dla orientacji jakiejś większej jednostki admi­ nistracyjnej, np. powiatu. Podawanie proweniencji „Dolny Ohaj — Slovaquie méridionale" nie jest wy­ starczające, zwłaszcza w wydaniu dla cudzoziemców, którzy przecież ńie rozporządzają szczegółowymi ma­ pami. Rss. �W r. 1955 czasopisma Państwowego Instytutu Sztuki będą w zasadzie rozprowadza­ ne drogą prenumeraty. W niewielkiej ilości pozostaną w sprzedaży komisowej w księgarniach naukowych „Domu Książki" oraz w kioskach, sklepach PPK „Ruch". Stołeczne Zakłady Graficzne Nr 1. Warszawa, Wiślana 6 Zam. 1897. Pap. ilustrac. kl. I I I 120 g A l + karton biały kl. I I I 220 g A l . Nakład 3000 egz. B-6-840 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2177 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Subject The topic of the resource indeks czasopisma " Lud" Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2024 Title A name given to the resource Indeks t. 1-39 / LUD 1952-53 t.40 Description An account of the resource LUD 1952-53, s. 3- 1111 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9af1c50cc6405d1dc6a447d8d6933ed6.pdf 50495c8416fef2391d33bed57a7da5be Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4125 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1957 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3848 Title A name given to the resource Spis treści i strony tytułowe / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1957 t.11 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1957 t.11 z.4 ; s.193-4 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TREŚĆ: str. Ludwik Maria Olga Dubiel Cieszyńska ceramika Woleńska Rzeźby Dymitra Mulkiewicz Ozdoby rysowane Nicolae Dunare Siedmiogrodzkie . . . Bilińskiego . . . piaskiem . . . kafle ludowe . . . Anna Kowalska-Lewicka H a f t biały na P o d h a l u Maria Przeździecka Na ludowa . 195 . 216 208 224 229 ochweśników . 250 Na okładce: Kobieta „pisząca" wzór p i a s k i e m . Gorzuchowo, pow. Fot. J. Swiderski. Na stronie tytułowej: Pieta (fragment), rzeźba w wykonał D. Biliński. Fot. Michał Maśliński. Gniezno. drzewie, tropach skulskich �P O L I S H QUARTERLY F PUBLISHED N. 4 BY O THE L STATE K A INSTITUTE OF R T ART YEAR BOOK X I 1957 SUMMARY OF ARTICLES Ludwik Dubiel The Cieszyn extinct CIESZYN Silesia branches workshop down — was before of pottery folk last POTTERY to bellongs today industry. close in The Jan to 1936, o t h e r s The the Roszka's closed 1914. Wisła Pottery. B y t o m and Cieszyn of earthenware exhibits in Wisła. are They Museums have a produced large number most dishes, probably bottle-like and p o t - l i k e vessels as w e l l as a s p e r g i l l a ( D r a w i n g s 33, 34). I n t h e 1 9 - t h c e n t u r y , Jabłonkowe, Skoczów, Wisła, Strumień, T o s z o w i c e , B i r y a n d C i e s z y n were pottery centres. The The earthenware sand content. were all pottery was made Workshops of fat clay w i t h were workshops land. Pottery-ware made poorly equipped, i n other parts t o e a r l e r , c o u l d be d i s t i n g u i s h e d b y s h a p e Po­ referred and orna­ mentation. Jan Skamander ware for ka's jugs 19-th This 16 centre red clay The and covered known already in patterns were made with 4). T h e sed glazed jugs the appearance also engravings glazed 29 — A of (Drawing jugs with sented by often the period — Table vessels, o r vessels. preceding potters unomamented used else cups mode on to jugs. 8). the Oven-ware the II and began t o be 10, T a b l e 1—10) Smaill glazed period feed babies, preceding The the clay, w i t h earlier parallel (Drawing engraved beer and (50 water potters also those they to Table dishes I I , 1—7, cm. be tripod placed with were in common world were a the end near use in ravian have the The glazing was directly pottery. 9) w e r e u s u a l l y influenced name of — white. (42 cm vodka the owner either turn with of or From among worthy of floral the other m e n t i o n is pat­ of belly. and vesels are them on the dark, Raszka's Drawing unomamented inside the plain 25) Some some­ are 26). V e r y very numerous light-brown p i p k i n s . ( T a b l e I I I 19—21), as w e r e h i s dishes of recent (Drawing painted light Some high — Raszka's Rasz- painted 1915—1935. F r o m t h e o l d e r holding is large were the more t h e i r o r i g i n a l shape. times glazed cone-shaped ornamentation. vessels of this workshop, the oven-foaking-ware of va­ r i o u s shapes: r o u n d , i n t h e f o r m o f a h e a r t , o r i n t h e s h a p e o f v a r i o u s a n i m a l s , as w e l l as t h e s m o k e - b e e s devices a n d aspergilla. T h e l a t t e r , made i n the T h i r ­ ties, w e r e i n s p i r e d b y K a r o l Prauss, a local All of t h e m are brown convex ornaments punch-press). glazed (with the The and aid of aspergilla are inferior to their collector. decorated with an engraver overloaded ornaments and f r o m the aesthetic p o i n t of The on or with view are predecessors!. pottery by The pottery made i n t h e Strumień w o r k s h o p many the p r o d u c t s are k n o w n . Smaill non-tglazed cream gla­ c h a r a c t e r i s t i c o f Strurndeń e a r t h e n w a r e , 1—13, the (the Slovak Pottery. vicinity. Not ornamented covering Strumień sold red brown on them. (Table Jaibłonkowo for from and groups: the) war. entire only earliest i n t h e nearest jugs produced by the potter Leopold as a r e f l o w e r - p o t s a n d t w i n s . (Talbie The was its colou­ Kasza (Drawing a n d other pots With t w o are 30) handles I I I , 1.). earthenware destined of from Strumień workshops sale i n towns; its for was ornamented vessels d i d n o t l i v e u p t o S i l e s i a n p o t t e r y t r a d i t i o n s ; 18 cen­ p a r t l y i t i m i t a t e d S l o v a k p o t t e r y . I n 1937, t h e w o r k s ­ and Mo­ hops p a t t e r n s k n o w n to t h e a u t h o r are f r o m t h e tury) centuries earthen­ aspergilla. into two originating for also "skillets" directly stem u s u a l l y of grooves vessels mainly general, divided jugs all kinds of and D r a w h i n g 3. were to 16, surface. In use, Reszka). diameter) m a n u f a c t u r e d ait t h e no ornaments 14, 25). T w i n s Ja­ they resembled jugs first Jabłonkowe pots II, brown similar These (Drawing (most dark 6 and large the handle to pre­ w o r l d war, plain, Jabłonkowe ornaments 19th c e n t u r y . fire. is 4,5, T a b l e s first make The (Drawing 25 1 — a n d s m a l l e r <(31 c m d i a m e t e r ) — with (Table pottery imitated stoneware with 22, 24, zed and 1). jugs. I n shape (Drawing made of with glazed jugs w i t h p a i n t e d ornaments in white paint błonkowo 18, (Tab­ witnes­ I I I , 27, 28) ornaments ; of ornamented 5, T a b l e Jabłonkowe a n d 12—14, D r a w i n g In 19th c e n t u r y convex of be 20-th remarkable 31). distinct group 1—6 the plastic ornaments le I — 1 — 3 , D r a w i n g — floral can and terns, was earlier Reszka made jugs f r o m the years Pottery. ptitery century. of J a n Sfcamander every-day ornamented Jabłonkowo Pottery. (The W o r k s h o p as of i n the workshops Skoczów small were reactivated motion of Folk Arts. by the Society for the Pro­ �I m p o r t s F r o m The Slovakia. desings geometric Imports This is from Slovakia above w h i c h w h i t e enamelled tings o n with were all true of tric circles glazing, with Silesia. among 35,39) a n d r e d c l a y adorned with on the bottom and ornamented in ware, jugs w i t h m u l t i c o l o u r e d p a i n ­ them (Drawings brownish numerous enamelled floral particularly worthy of white white desings dishes concen­ glazed {Drawing dishes 37) are mention. animals It or is Woleńska THE — SCULPTOR appear WORK OF that the floor arts, the among to very rare ascertain surface is of the all from and also figures, exceptions. compositions sand to in links was treated drawings murals, folk coloured designs. decide view on of the a genesis lack of The authores was w e l l acquainted w i t h the works the second world The further where­ thern Koledzlny village. we Biliński u p t o t h e o u t b r e a k o f war. Nothing abouts of is 'known this sculptor from The m a j o r i t y of war and In simple technique, the m a t e r i a l between the ornamentation and no the the his w o r k was photographs destroyed have been during the preserved. t r a d i t i o n i n peasant decorations Denmark should in view as well of decoration. i n sand made are not interior the by reminiscent look for any distance as c u l t u r a l sculptured only leisure hours, w h e n fields. But works were he sought in one to time from work women of in sou­ the Polish. influence separating of Yet, cultures the countries, differences. he gained renown by buyers, he in wood block, covered of with often clad resigned that is w h y portionalyy in folk above the his all Nicolae Dunare — Rumanian tiling folk in were only Inspired by his artist's figures features in as THE SIEDMIOGRÓD art plays an i m p o r t a n t p a r t that 'country's historic ethnography, a yet the insufficiently explored. history and the Dr. application of expression, Biliński p l a n personages are into this section of Anna IN Kowalska THE folk art. Lewicka PODHALE Among the ORNAMENTS "DRAWN" IN — WHITE EMBROIDERY REGION. t h e numerous types most variety As SAND peasant t h e Clay presents custom floors of decorative sand designs of t h e h u t s , o r i n f r o n t o f them, a n i n t e r e s t i n g subject of e x p l o r a t i o n of interior decoration of village the dwellings. no of decorative this sub­ ject. In her article the authoress availed materials collected d u r i n g research of the conducted o n herself the spot b y the F o l k A r t Plastic Research Section Institute views The of Art), drawings, with local peasants. decorative photographs (Polish and inter­ c u s t o m is connected has been preserved in art proved a rich p r i m a l sources relating are to the available, the history of authoress g i v e s an a n a l y s i s o f m o d e r n e m b r o i d e r y , d a t i n g b a c k to the last White decade o f embroidery on the 19th was women's century. above all ornamental and the short linen pettitcoat w o r n under the skirt. For­ merly, also aprons adorned with and till the Men's was end a head-lkerchiefs The preserved of garments for linen embroideries, a linen kerchief men garments, o n an the chemise except sand-designing and folk has forms. embroidery element Etnographic l i t e r a t u r e d i d not deal w i t h vital of Podhale The orna­ m e n t a l t i l i n g , g i v i n g a n o u t l i n e o n present researches unpro- small. — analyses Rumanian and f r o m r e a l i s t i c -truthfulness to n a t u r e , Mulkiewicz discipline Dunare in the Podhale region, w h i t e embroidery Olga TILES. garments. artistic his second Dr. abandoned polychromy his career. surroundings, this peasant Stressing in and a n d his figures scenes f r o m r e l i g i o u s l i f e h a d p e a s a n t s were often during himself to sculpture. the Initial period rustic time free after He mostly engraved made from was later, w h e n f a r m i n g and devoted on the very t h e f i r s t ^ p e r i o d o f h i s c r e a t i v e w o r k u p t o 1934, Biliński at about old of historic p r i m i t i v e b u i l d i n g structures w o u l d point to a of on f r o m other decorative drawings^ on sources. B u t t h e v e r y the floor and the "paper-cute" difficult in the composition were borrowed above and BILIŃSKI are now as a n o r n a m e n t a l Easter-egg CREATIVE DYMITR letters types: human o f the designs o n t h e floors of t h e h u t s , b u t i t w o u l d It Marto a n d f l o r a l designs; difficult drawings THE can be classified i n t o t w o basic figures were custom of wearing by the Podhale wo­ the 19th century. were short as time a rule at the not embroidered, end of the 19th c e n t u r y , w h e n i t became c u s t o m a r y to e m b e l l i s h with t e r r i t o r i a l l y w i t h central Poland, the left b a n k of the embroideries Vistula, time that it became customary to ornament bed and table bed comprising Kielce, and Kujawy regions, the h u t s of these regions. w e r e d o n e o n t h e eve to give the wooden tation floor was disappeared By home now in Rawa, clay Łowicz floors ornaments in in sand of a h o l i d a y — t h e a i m b e i n g appearance. the clay front of during World such as w i t h The a holiday ousted done Opoczno, as w e l l floor, the War ornamentation is the even rarity. the ornamen­ hut. The I , or a When custom/ earlier. linen covers, table m e r e ' s S u n d a y s h i r t s . I t w a s also a t t h a t with embroideries cloths, etc.). The (pillow-slips, embroidered w e r e not h o w e v e r destined for every day were decorative festive stom objects ceremonies has survived in the were till being "best" embroideries They where This cu­ day. A t present ever m o r e pieces a r e b e i n g with use. room celebrated. the present pieces ornamented ( n a p k i n s , c u r t a i n s , etc.). �S t i ł c h e s. A characteristic feature placed In addition to many more, the are v e r y c o m m o n i n P o d h a l e flat, satin, open compositions successive work vary by periods stitches ves ,cuffs, r o u n d the neck). embroideries: The chain, not only and the overcast designs i n the following of The in running net-laoe the first stitch was bonnet-like half used quarter of rably linked the with of the usually angular embroideries this art. of The 19th c e n t u r y the was of white was genre half i n the insepa­ of floral at t h e e n d of the 19th used to embellish chiefly kerchiefs, the on second and biedermeier chiefly bonnet-shaped the middle the flat stitch appeared atlas-button-hole stitch, tiste in and in was first tion needle on The work on these com­ differ scent of variety made a frequent stitches i n machine-made from most Remini­ t h e b l a n k e t stitch, the h e m s t i t c h , i n a At lace, popular the now of grew titcoat Till (from all end of the altogether technique in in theme placed on the embroidery, and today hem to quite recently an most corners the the ornaments all-embroidered waist) is common. the ornamen­ t h e composition of o n stripes. Larger themes were of above flowers, always placed symetrlcaliy, have been recently duced o n sleeves a n d on the corners pet- very itself and its i n d i v i d u a l elements based re­ are n a p k i n s , etc. W i t h t h e i n t r o d u c ­ machine-made i n volume tation elaborated not intro­ of bed covers. M a t e r i a l , Tools and T e c h n i q u e . with embroi­ hand-made. o f f o r m s , is a d o m i n a n t e l e m e n t embroidery. tion In the 19th century, exclusively made somewhat needle^work kerchiefs, i a b l e decora­ kerchiefs. decorative deries quite less ba­ introduced 19th c e n t u r y . I n g e n i o u s were or are but aprons. used b i n a t i o n s of these stitches a n d holes i n t e r s e c t e d artistic its are Compositions w h i c h certain elements, a more 19-th century. exclusively ornamentation. I t disappeared century the kerchiefs, of the 19-th century. The third of repetition of present characteristic development a The stitch. The c h a i n s t i t c h is by far the earliest. I t made appearance is t h a t a l l e m b r o i d e r i e s i n m o s t conspicuous: p a r t s o f t h e a t t i r e ( s l e e ­ rich machine 19-th c e n t u r y , forgotten, was embroidering the linen fabrics. entered tury. the arena Cotton at the very thread embroidering. embroideries was Along the A with one a t h e 19th cen­ chiefly used machine-made of a fo'iimer the embroideress frame was not for needle, embroide- pierced used in e m b r o i d e r y , i t m a d e its first appearance made almost fabrics s h a r p l y p o i n t e d a w l , of a pencil's which linen. end of the t h e .usual t o o l i n t h e h a n d s ress w a s a w o o d e n size, w i t h were on home-spun linen. Cotton holes in hand-made i n machine- embroidery. A m o n g the materials, single and double l i n e n were used. T h e O r n a m e n t s The ornaments in the Podhale divided into t w o groups — mentation. The in former includes earlier chain stitches. Here tive motif. other various ments the their own i n the .trousers atlas of of form of latter group beginning with ending broideries. ousted with More as a not originate headdress. each 19th c e n t u r y and bonnet-like floral creative They among In them has to C o m p o s i t i o n of its ked composition of with its place the embroidery on the object it have been synchronise E m b r o i ­ is c l o s e l y is The customers spinsters, o r most famous nearly from, wo­ from all over machine-made this trade which peasant was an embroidery women had became to learn elementary part in their is seasonal education. present, side-line embroidery occupation, only practiced a exclusively and during the long w i n t e r nights. H i s t o r y of Podhale W h i t e E m b o r i d e r y i n Region. oppo­ deries. The women, with art. P o d h a l e had popular, young The h i s t o r y of region dates lin­ adarniingj White back to embroidery the end of i n the the Podhale 18th c e n t u r y . D u r i n g t h e 150 y e a r s o f i t s d e v e l o p m e n t , t h e e m b r o i ­ dery went was dominated second The poor children. 1925, w h e n very The skill chiefly no ornamen­ along they were having Podhale. the patterns. Nevertheless, in the on began em­ patterns, particularly embroidery used men the German in pencil 19-th century. did theme sketched to b e ornamentation the much embroideries, garments in with Drawings first N e e d l e - W o m e n of womens number the Podhale II, region site remodelled (an were d r a w n i n p e n c i l on paper At stylized Floral i n Podhale, pal- machine-made Podhale the orna­ g. " t h e all other aprons less the in usually adorning (Table modern or in all reappearing others. includes introduction into with decora­ 6), „ p a r z e n i c e " a heart biedermeier appeared kerchief 1 — highlanders), kerchiefs, tation stitch themes n o m e n c l a t u r e , e. 19), s t a r ' s a n d m a n y The the on, number be embroideries a s p i r a l is t h e c h i e f (Table I I , Drawings ornament 17 — can combinations m a r k e d the period. The had metes", the Later stitches. A region abstract and f l o r a l o r n a ­ designs the linen. Patterns through two was influence of retains its artists who the by popular introduced by the so-coiled folk and chain The first stitch. The developed under "upper strata". I f character, remodelled ornamental and style. distinct periods. the it owes town this to embroidery technical patterns — it the still peasant — both into folk �Patterns deries analogous to are m e t w i t h area, i n the C r a c o w the earliest types the i n the chain voivodship of In of these paintings. The of Poland now among already Moravia, Hungary, Bulgaria). the middle stitch invaded of t h e 19th century, the all the Western The the new old local embroidery atlas-hole- Slav countries, in Podhale a b i g square bonnet-like kerchief. types The of from very difficult 20th s u c h as t h e decorative easy high Machine-made Very was based on abstract themes being a i n both the women character. folk atlas-hole-stitch turn stitches and the 19th technique, needle­ oblivion i t became on by cheaper now, went it ousted linen. through covered Poland At two the designs be­ with was designs. The lasie regions a n d i t is t h e r e i n these f o r m e r l y among for the n u m e r o u s l y preserved traces The of Skulsk of the in the face competition of Skulsk 'Cheaper centre factory w h i c h suited better t h e changed At present is t o b e Skulsk any descriptive SKULSK — IN THE only data available materials been points to the themes patrons reputed tunes. In view the basis ting from for protecting mortals f r o m of of a the Skulsk of original of region, the originating from that Sinołeka (Wągrów Boczki (near region was ma'in centre of vesniks", that means of f o l k art painters and and as has three main (Siedlce from well the as from the paintings neutral these groups background, were made being forward around the contours. The the figures of thick, straight­ and a in t h r o w n i n t o sharp r e l i e f b y means OF 19th c e n t u r y , t h e authoress Paprotnia, Łowicz), on origina­ Włocławek. decoration THE Skulsfc "okhpedlars flowers, figure or else garlands. milion, white the sources, into region) those misfor­ paintings paintings region), in lack analysis Skulsk groups: Church the formal the classified and paintings and green formal were maintained style. only p r i m a r y colours w e r e used — yellow primitive U p to the m i d d l e of the which needle­ „OKHVESNIKS" Wielkopolski Nei­ preserved. against resorts. TRAILS painting dealt mostly w i t h the V i r g i n Mary, Christ and Generally, Przezdziecka pictures "okhvesnik's" in Maria made tastes o f t h e b u y e r s . f o u n d e i t h e r i n S k u l s k or its v i c i n i t y . ther have The n o t one began violent hemstitching summer search, second h a l f o f t h e 19th c e n t u r y w h e n i t h a d t o the decay poorefr should folk art paintings, to neighbouring Their paintings. was e i t h e r i n ornamentals, i n single from the Vienna eastern territories. at t h e s a m e t i m e t h e f a s h i o n f o r f l o r a l d e s i g n s c a m e villages areas of (set u p a f t e r t h e Congress) and the a d j a c e n t All a vast territories itinerary most frequently l e d t o the L u b l i n and P o d ­ feature. there machine-made of the stitch, or dominant war of easier hand-made world mastered of its development. it turn new! ornaments embroidery second the fashionable ginning the Pod- region, to when — I m p o r t e d to f r o m complete kinds of stages i n the course o f After the way embroidery, popular at is women qualifications open-work saved to make. other pedlars in particular the former Kingdom of ousting region for painstaking vanished I t was machine-made all devoid centuries, g i v i n g w o r k lace. and and It Cracow are demanded needle^womian. headdress the embroideries embroidery and new the by probably Sout­ embroideries. accompanied hale a and regions w i t h s t r o n g t r a d i t i o n s t h a t w e hern Poland, Slovakia, Moravia and Bohemia, everywhere for­ are met w i t h on the southern side of the C a r p a t h i a n s (Slovakia, and embroi­ Carpathian and i n Silesia embroideries, gotten. S i m i l a r themes Rumania stitched entire ethnic in sky-tolue touches. and full their The ,aiccentuated painters colouring of specific by resorted means, yet expresión a n d individual, ver­ some relatively to their were uniform �polska sztuka ludowa KWARTALNIK WYDAWANY PRZEZ PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI ROK XI 1957 NR 4 �KOMITET REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackow­ ski, m g r Kazimierz Piet­ kiewicz, prof. dr Ksawery Piwooki, prof. dr Roman Reinfuss, prof. dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackow­ ski (redaktor naczelny), mgr Anna Kunczyńska (sekretarz redakcji), prof. dr Roman Reinfuss (za­ stępca r e d a k t o r a n a c z e l n e ­ go), m g r B a r b a r a Radzi­ wiłł ( r e d a k t o r techniczny), Józef W i l k o ń (okładka i układ g r a f i c z n y ) , K r y s t y n a Żmijewska (adiustacja i korekta), Eugenia Tarska (tłumacz). REDAKCJA i ADMINI­ STRACJA: PAŃSTWOWY INSTYTUT S Z T U K I , W A R S Z A W A , D Ł U G A 26 194 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ccef63839df4a70e194e77eda563ec15.pdf a2fbed01557aef1bf0bf09058fa74dfd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3918 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3669 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.1; s.131- 132 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E „Oczerki russkogo narodnopoeticzeskogo tworczestwa sowietskoi epochi". („Zarys rosyjskiej ludowej twórczości poetyckiej epoki radzieckiej"). Książkę opracował zgrupowanych (Dom w W y d a w n i c t w o A k a d e m i i N a u k Z S R R . M o s k w a - L e n i n g r a d 1952 s. 537. zespół „...Na folklorystów radzieckich, Literatury Rosyjskie: Instytucie Puszkinowski) Akademii Nauk Z S R R , pod re­ wszystkich nie narodów tylko ZSRR. n a mnie, mnie, wstrząsające i wiem, wrażenie że wywarł aszug (poeta l u d o w y , bard), S u l e j m a n S t a l s k i . W i d z i a ­ d a k c j ą — A . M . Astachowej, I. P. D m i t r a k o w a , A . N. łem Łozanowa. c o ś do siebie t w o r z ą c swe w i e r s z e ; a potem ten H o m e r Jak informuje omawiana króciutka, p r a c a jest 4-stronicowa próbą przedmowa, usystematyzowania dru­ j a k ten starzec, n i e p i ś m i e n n y mędrzec... X X w. w c u d o w n y s p o s ó b je o d c z y t a ł . " na T W s z e c h z w i ą z k o w y m kowanych i archiwalnych materiałów, dotyczących za­ Dalej autorzy (Przemówienie Zjeździe Pisarzy w stwierdzają, szeptał że twórczość 1934 r.). ludowa w g a d n i e n i a oraz p e r i o d y z a c j i h i s t o r i i r a d z i e c k i e j t w ó r ­ epoce r a d z i e c k i e j o k a z u j e s p e ł n i e n i e s i ę n a d z i e i i o d ­ czości wiecznych m a r z e ń ludu, przedstawia realistycznie życie' ludowej. K s i ą ż k a s k ł a d a s i ę z w s t ę p u teoretycznego w o p r a ­ współczesne, ściśle c o w a n i u A . M . A s t a c h o w e j i I . P . D m i t r a k o w a , 5 roz­ Współczesna twórczość działów omawiających dalszego r o z w o j u ż y c i a n a r o d u radzieckiego. M a r z e n i e , twórczości ludowej mowującego Autorzy poszczególne etapy radzieckiej i z krótkiego zakończenia, podsu­ wstępu podkreślają, że zasadniczą cechą r a d z i e c k i e j t w ó r c z o ś c i l u d o w e j jest ta j e j w ł a ś c i w o ś ć , iż jest to t w ó r c z o ś ć w y z w o l o n y c h n a r o d ó w . S t ą d nika które jej treść, jak też specyfika form wy­ jej artystycz­ rozważaniach prawdy historycznej. podaje perspektywy przedrewolucyjnym zdrowej psychiki było ludu, nie wyrazem dającej się p r z e c i w n o ś c i o m ' i m ę c e ż y c i a , teraz s t a ł o się. lud w swej poezji opiewa zbliżającą się epokę ko­ munizmu wyniku zwycięstwa socjalizmu i zlikwidowania akcentują wielką klas w y z y s k u j ą c y c h w a g ę , j a k ą do t w ó r c z o ś c i l u d o w e j p r z y w i ą z u j e Partia. s o w a , k t ó r a o d d z i e l a ł a t w ó r c z o ś ć l u d o w ą od l i t e r a t u r y . Tylko swoich ludowa a f i r m a c j ą r z e c z y w i s t o ś c i r a d z i e c k i e j . W c h w i l i obecnej W w okresie zgnębić nego w y r a z u . Autorzy w optymizmu, wyniki pracy przestrzega d z i ę k i pomocy i opiece P a r t i i i o s o b i ś c i e Stalina — twórczość mogła osiągnąć ludowa w tak wysoki Tow, Związku Radzieckim poziom. na rozwój twórczości ludowej. Wielki pisarz wzajemnie, na znaczenie pieśni dokumentu epoki, poznajemy historię ludowej jako dokumentu, uwagę pierwszorzędnego na podstawie l u d u , jego i d e a ł y którego się zawada w swej pamięci 30 000 z r o z u m i a ł a to lepiej n i ż w i e l u b a r d z o - Fiedowierszy, wykształconych ludzi'*. (M. G o r k i : Z w y s t a w y w s z e c h r o s y j s k i e j . „ O d e s s k i j e N o w o s t i " n r 3660, 14.VI.1896). rewolucyjną, stwierdzają, odzwierciedla lecz pomaga pracujących, nowy może wpłynąć na przeobrażenie świata. Autorzy ko która również wpaja stosunek „Folklor że twórczość wielkie do naszych ludowa, nie osiągnięcia podnosić nowe naszego poziom poglądy i — starożytnego, mas oni swych n a siebie. stało się możność nowych zaczął malnego procesu kształcenia kwalifikacji. utworów o bardziej skomplikowanej również bohatera folklorem Wielu zawodowymi się poniekąd powstawania ludowych, formie zbliżać utworu lub noległe procesy twórczość twórcze: rów­ literatura zawodowa indywidualnego te­ do nor­ literackiego. autora i t w ó r c z o ś ć jako ludowa — rezultat pracy t w ó r c z e j mas, kolektywu. T a w ł a ś n i e masowość, powstawanie utworu poetyckiego wśród g r u p y , u d o s k o n a l a n i e go p r z e z k o l e k t y w — jest j e d n ą n a j b a r d z i e j z a s a d n i c z y c h cech czości współczesnej twór­ ludowej. W t a k i to s p o s ó b p o w s t a ł o w i e l e p i e ś n i l u d o w y c h w okresie drugiej wojny ś w i a t o w e j — ś w i ę t e j wojny w obronie ojczyzny. Niejedna pieśń żołnierska, utwór poety zawodowego, u l e g ł a p r z e r ó b c e i a d a p t a c j i p r z e z masę żołnierską wznióst twórczości i w tej dopiero formie zdobyła Gorki — równego bohatera po­ Prometeu­ ludowej wymieniano ustne (pamięciowe) p r z e k a z y w a n i e . J a s n ą jest r z e c z ą , ż e w o b e c n y c h c z a ­ sach cecha ta traci swe dotychczasowe znaczenie. T e n s p o s ó b p r z e k a z y w a n i a zostaje z a c h o w a n y nad kla­ N i e g d y ś j a k o j e d n ą z n a j b a r d z i e j z a s a d n i c z y c h cech mówił tych w s k a z a n i a c h o p i e r a s i ę w s p ó ł c z e s n a p r a c a badawcza matyce, pularność. szowi". Na otrzymali podnoszenia etyczne, pracy. dni W ł o d z i m i e r z a L e n i n a do p o z i o m u mitycznego świata tyl­ kraju, kultury normy gdyż się, zachodzą ludowych Proces powstawania z G o r k i u w a ż a ł , ż e t w ó r c z o ś ć l u d o w a jest p o t ę ż n ą s i ł ą oblicza przegroda N i e m n i e j j e d n a k trzeba u z n a ć , ż e i s t n i e j ą d w a „Pielęgnujcie starą pieśń rosyjską... P i e ś ń rosyjska sowa, k t ó r a i krzyżują piewców zwłaszcza i marzenia. to h i s t o r i a r o s y j s k a , i n i e p i ś m i e n n a b a b u l e ń k a i literatami, z a s ł u g u j e w pełni n a miano t w ó r c y radzieckiej nauki o l u d o w e j t w ó r c z o ś c i p o e t y c k i e j . O n to z w r ó c i ł zniesiona O b i e te dziedziny t w ó r c z o ś c i p o e t y c k i e j p r z e n i k a j ą s i ę bajarzy N a s t ę p n i e autorzy o m a w i a j ą w i e l k i w p ł y w M . G o r ­ kiego została gdzie tego wymaga rodzaj utworu jedynie (np. baśń, p r z y s ł o w i e , c z a s t u s z k a itp.). radzieckim. Gorki podkreślał również obowiązek tam, ścisłej selekcji m a t e r i a ł u , aby n i e w p r o w a d z a ć chaosu, n i e zaśmiecać Autorzy twórczości ludowej uwagę, że wypełnione nową Nawet jest n a d a l k o n t y n u o w a n y (czasem pod n a z w ą „ n o w i n " ) . w twórczości ludowej rodzaj u t w o r ó w , rodzaje tematyką. j ę z y k a itp. P o z a t y m z w r a c a ł u w a g ę b a d a c z y n a n i e ­ zawarte specyficzny wszystkie są zmierzone bogactwa tak zwracają j a k byliny, 131 1 �I Radziecką ludową twórczość dzielić na następujące I okres — (1917—1920). poetycką można po­ etapy: początek rewolucji i 'wojna domowa C h a r a k t e r y s t y c z n e dla tego o k r e s u s ą c z a - s t u s z k i , p i e ś n i , a f o r y z m y , h a s ł a it-p. W s z y s t k i e utwory tego o k r e s u s ą p e ł n e patosu w a l k i o w y z w o l e n i e niezłomnej wiary w zwycięstwo w epoce k o m u n i z m u . staje s i ę o r ę ż e m i jasną ludu, przyszłość T w ó r c z o ś ć l u d o w a tego okresu rewolucji, z w y c i ę s k ą bronią walczą­ s i ę temat — S t a l i n , j a k o s y m b o l nowego ż y c i a , S t a l i n chorąży pokoju Pod wpływem o tematyce nia Centralną postacią utworów ludowych jest W ł o d z i m i e r z L e n i n , n a t c h n i o n y tego okresu organizator rewo­ Jednocześnie twa (1921—1934). gospodarki narodo­ k r a j u i kolektywizacji rolnic­ zanika dawna z ł e j doli. Z a n i k a j ą wstają natomiast Zasadnicza tematyka nabierają filozofią wyrzecze­ nagrody na obrzędowa twórczości tych c z a s ó w cy, to z a ż a r t a w a l k a k l a s o w a n a w s i , to nawet Znamienny — — to wyzwolenie łość i wielka rola Partii socjalizmu. Postacie W epoce c i ę ż k i c h komunistycznej Lenina i Stalina w nabie­ radziecki w nowej jego b o h a t e r s k a z wrogami doświadczeń wartości. światowej Wielkie było — d z i e ł a te znaczenie i któremu przewodzą. c z a s t u s z k a n a tematy Najczęś­ propagandowa aktualne — a n t y k u ł a c k a opiewająca nowe życie. i an- Czastuszka ludu pieśni ludowa pieśń-satyra o tematyce mię­ to n i e t y l k o Śmierć Lenina, która okryła żałobą twórczość cały naród r a ­ ludową nową tematyką. żywy „...jest głos Lenina, które nie Stalin. okres (1935—1941) — to k o ń c o w y etap s o c j a l i z m u , etap u w i e ń c z o n y K o n s t y t u c j ą Charakterystyczny rodzaj t w ó r c z o ś c i budowy Stalinowską. tej e p o k i to l u ­ spo ecz¬ rosyjską twórczość tak o k r e ś l i ł odgłos teraźniejszości. przeszłości, a to znaczyłoby Gdybyśmy jednocześnie sprowa­ tei roli dzieła to za­ ł stosunków dawnych dziejów»... i p r z e s z ł o ś c i , lecz chcieli P o e z j a tego o k r e s u w y r a ż a smutek i b ó l , p o d k r e ś l a j ą c idei afo­ dzić folklor tylko do « w c i ą ż ż y w e g o o b r a z u zarazem nieśmiertelność dziedzictwo obraz w s p ó ł c z e s n y c h nych. J . M . S o k o ł ó w ludową: dziecki, z a p ł o d n i ł a nowe p r z y s ł o w i a , radzieckiego. razem ż y w y rewolucyjna ludo­ żołnierza Autorzy podkreślają, że przedrewolucyjna t w ó r c z o ś ć gom k l a s o w y m . N i e m n i e j r o z p o w s z e c h n i o n y m dzynarodowej. w nabrały r y z m y , p o w i e d z e n i a , k t ó r e w e s z ł y do s k a r b n i c y j ę z y k a tego o k r e s u to o s t r a b r o ń w y m i e r z o n a p r z e c i w k o w r o ­ rodza­ przez a potem w b ó j . N a froncie p o w s t a w a ł y kierują ciej s p o t y k a n y w t y m okresie rodzaj to przesz­ przeżywanych okresie w o j n y d o m o w e j , dem, III te jest Ojczyzny. w e j n a froncie. P i e ś ń ta p r o w a d z i ł a za s o b ą kontynuuje zmiany, utraciiy znaczenia r a j ą n o w e j mocy, s t a p i a j ą s i ę w j e d n ą c a ł o ś ć z n a r o ­ jest obrzę­ charakteru. obrazujące ż e nie i heroiczna w a l k a czasie d r u g i e j w o j n y jem Po­ wsi. patriotyzm ludu rosyjskiego, dziernikowej oraz we­ taneczne funkcje odświętnego sztuki ludowe, j e s t fakt, pieśń weselne, poprzednie które z a s z ł y w ż y c i u nowej lud tyreligijna tamtym czekającej młodą mę­ pieśni nowego, kobiety, to m i ę d z y n a r o d o w e z n a c z e n i e R e w o l u c j i P a ź ­ którym za­ opowieści rodzaje t w ó r c z o ś c i ludowej, w k t ó r y c h pokazany p r a c a w y z w o l o n e g o c z ł o w i e k a i n o w e metody tej p r a ­ budowie zupełnie p ł a c z e pogrzebowe itp. nowe itd., k t ó r e u t r a c i w s z y swe Powstają o k r e s — to okres o d b u d o w y r e l i g i j n e j , przepojone selna, p e ł n a s m u t k u z p o w o d u Stalina. uprzemysłowienia prawie r o d z a j u g u s ł a , zabobony, świecie. dowe, II świecie. życia s i ę i pokory, z p e r s p e k t y w ą l u c j i i nowego u s t r o j u . O b o k niego z j a w i a s i ę p o s t a ć wej, całym nowego n i k n ę ł y wszelkiego żatkę cych. na to, że przechodzimy k t ó r a P e ł n i f o l k l o r obecnie uświadamiamy łecznej folkloru". Uczpiedgiz" sobie (J dostatecznie M. S o k o ł ó w : Moskwa 1938 s obok to z n a c z y ł o b y funkcji Russkij że spo­ folklor. 14). W l u d o w e j poezji r a d z i e c k i e j o d z w i e r c i e d l a s i ę z w y ­ d o w y epos b o h a t e r s k i , to b a ś ń i b a j k a , to p i e ś n i histo­ cięski marsz ludzi radzieckich k u komunizmowi. Hi­ ryczne i poematy p o ś w i ę c o n e storia jest Stalinowi. L u d opiewa swoje o s i ą g n i ę c i a , nadal w a l c z ą c z wrogami wszelkiego rodzaju. w obronie froncie, ojczyzny. Bohaterska w a l k a z wrogiem ofiarna wszystko epickim zarazem radzieckiej historią rozwoju twórczości p r a c a 'w znajduje lub fabryce swój czastuszce wyraz i kołchozie w tego o k r e s u . — na Po to nicze pieśni, utworze Wiele utworów p o ś w i ę c o n o bohaterskiej walce p a r t y z a n t ó w ń a t y ł a c h wroga. P o w s t a j e ośmieszających Ciekawym t a k ż e szereg utworów znienawidzonego objawem jest satyrycznych, wroga. fakt, że szy etap r o z w o j u ogólnym tezy rozdziałów; okresy ludowej duchowego kich, wznoszenia się wielkiego o k r e s (1941—1945) — to c z a s y h e r o i c z n e j w a l k i IV rozwoju ludzi radziec­ narodu na nowy, wstępie pokrótce autorzy radzieckiej teoretycznym, zreferowałam, analizują w twórczości którego zasad­ następuje nich pięć poszczególne ludowej. T r u d n o jest w r a m a c h r e c e n z j i o m ó w i ć c a ł y bogaty m a t e r i a ł p r z y k ł a d o w y , k t ó r y został przez a u t o r ó w twórczość tego opracowana pod względem metodycznym, zebrany m a t e r i a ł posegregowano i u ł o ż o n o s y s t e m a t y c z n i e , haterskiej kład twory poświęcone ludu Aleksandrowi z o w o w i i i n n y m bohaterom Jednocześnie utworów Stalinowi, jest wszystkich dziedzinach V okres — powrotu radzieckie Partia to okres Newskiemu, odbudowy komunizm, i Związku jej rola we Radzieckiego. zniszczeń życia. walczy Wiele zwycięstwa. wojen­ Społeczeństwo o pokój. t e m a t y k a tego o k r e s u . N a p i e r w s z y z a ś p l a n 132 u¬ Kutu- liryczna. twórcy bolszewicka życia do n o r m a l n e g o buduje Powstają historycznym. rozwija się tematyka poświęcono Opiewana nych, rosyjskiego. ze­ b r a n y i przytoczony w p u b l i k a c j i . K s i ą ż k a jest dobrze o k r e s u s i ę g a c h ę t n i e do t e m a t y k i h i s t o r y c z n e j , do bo­ przeszłości wyż­ artystycznego. Oto wysuwa odznacza się przejrzystością i S ą d z ę , ż e k s i ą ż k a ta m o ż e d a ć w i e l e p o l s k i e m u daczowi, gdyż zwłaszcza zawiera ze bardzo względu istotne na wy­ jasnością. metodykę wskazówki i ba­ pracy, wytyczne w tym kierunku. Należałoby kryteria kiego, też zwrócić uwagę na przyjęte periodyzacji w s p ó ł c z e s n e g o które periodyzacji niewątpliwie polskiego mogą w niej folkloru radziec­ b y ć pomocne przy folkloru. Maria Grzeszczak � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1db3c02e2eacd0f55fef7b12a94c3faa.pdf ade721e56bad1c9500378633e11ca890 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5185 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Indianie Ameryki Pd. rośliny uprawne Peru - rolnictwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4810 Title A name given to the resource Kopieniactwo i rośliny uprawne IndianMatsigenka Paquirianos ( wschodnie Peru) / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.181-206 Creator An entity primarily responsible for making the resource Świerk, Kacper Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 KACPER ŚWIERK Rzeszów KOPIENIACTWO I ROŚLINY UPRAWNE I N D I A N MATSIGENKA PAQUIRIANOS (WSCHODNIE PERU) Niniejszy tekst, o charakterze przede wszystkim opisowo-przeglądowym, ma za zadanie przedstawić kopieniactwo i asortyment roślin uprawnych Indian Matsigenka Paquirianos z peruwiańskiej Amazonii. Zawiera on także pewne moje refleksje na temat różnic, jakie zachodzą pomiędzy kopieniactwem i wzorcami subsystencji żyjących w relatywnej izolacji Matsigenka Paquirianos a tymi reali­ zowanymi przez Matsigenka znad Dolnej Urubamby, mających stosunkowo czę­ sty i intensywny kontakt z peruwiańskim społeczeństwem narodowym i uczest¬ niczących w regionalnej gospodarce rynkowej. Poruszam również zagadnienie istotności kopieniactwa i roślin uprawnych w kosmologii Matsigenka. Tekst opiera się na moich badaniach terenowych, które prowadziłem wśród Matsigenków nad Paquirią i Urubambą w 2001, 2002 i 2003 roku . Badania wśród Paquirianos objęły mieszkańców czterech małych przysiółków rodzinnych w dorzeczu Paquirii, populacja których liczy łącznie 33 osoby. Do przysiółków tych można by doliczyć jeszcze piąty, zamieszkiwany okresowo. 1 O Matsigenka w ogóle i o Paquirianos w szczególności Indianie Matsigenka (Machiguenga) to tubylcza grupa etnolingwistyczna z południowo-wschodniego Peru. Ich liczbę szacuje się na 13000 osób. Pod względem języka należą do południowego sektora arawackiej rodziny języko¬ wej, podgrupy campa. Większość Matsigenka zamieszkuje w dorzeczach Urubamby i Górnej Madre de Dios, z czego około 85% — w dorzeczu Urubamby (Shepard, 1999, s. 25). 1 Mój pobyt w terenie w 2001 r. był sfinansowany z moich własnych środków. Badania w 2002 roku były finansowane z grantu KBN w ramach projektu: Kierunki etnorozwoju w krajach andyjskich. Antropologiczne studium porównawcze: Ekwador—Peru — Boliwia, pod kierownictwem prof. dr. hab. A. Posern-Zielińskiego. Badania w 2003 r. odbyły się w ramach projektu: Proyecto para la Reevalu­ ación y Fortalecimiento de la Reserva Kugapakori Nahua, kierowanego przez brytyjsko-peruwiańską organizację Shinai Seijali, we współpracy z kilkoma innymi organizacjami. Projekt został sfinansowany przez: Garfield Foundation, The Netherlands Committee for the World Conservation Union, Nouvelle Planéte, Oxfam America i Rainforest Foundation US. �Kacper Świerk 182 Pod względem administracyjnym tereny te znajdują się w granicach departamen­ tów Cusco i Madre de Dios. Pod względem środowiskowym Matsigenka zamieszkują wyżynny tropikalny las amazoński selva alta oraz nizinny — selva baja. Będący przedmiotem tego tekstu Matsigenka Paquirianos, a także Matsigenka znad Dolnej Urubamby, za­ mieszkują selva baja. Nie zawsze są to jednak tereny płaskie. Las na znacznej części obszarów tego dorzecza rośnie na wzniesieniach dochodzących do kilku¬ set metrów wysokości. Pora deszczowa w dorzeczu Paquirii i Urubamby trwa od listopada do marca, a pora sucha od kwietnia do października. Etos i sposób życia Indian Matsigenka można pokrótce ująć w kilku hasłach: indywidualizm, osobista wolność, samowystarczalność, autonomia, unikanie konfliktów, kontrolowanie negatywnych emocji. Indywidualizm ten wyraża się w zamieszkiwaniu w rozproszonych w lesie przysiółkach rodzinnych . Każdy taki przysiółek, złożony z 1-10 domów, jest zamieszkiwany przez rodzinę podsta­ wową lub rozszerzoną (od kilku do kilkunastu osób). Każda grupa rodzinna/do­ mowa jest sama w sobie jakby autonomicznym, małym społeczeństwem. Obecnie wielu Matsigenka żyje według wzorca promowanego przez państwo peruwiańskie, w osadach comunidades nativas , w których przeważa zwarte, skupione osadnictwo, ale w znacznej mierze autonomicznym centrum podejmo¬ wania decyzji jest nadal rodzina. Typowy dla Matsigenków indywidualizm pozornie kontrastuje z właściwą im tendencją do unikania konfliktów czy w ogóle sytuacji nacechowanych złoś¬ cią lub gniewem, które uważane są za coś aspołecznego, burzącego pożądaną społeczną harmonię. Jak ujmuje to Shepard (1997a, s. 8), Matsigenka są skłon­ ni wielokrotnie nadstawić drugi policzek. W otwarte konflikty wdają się niemal wyłącznie w stanie nietrzeźwym; głównie podczas fiest, kiedy pije się masato (trunek z manioku — mats. ovuroki). Kiedy ktoś nie zgadza się z kimś w jakichś istotnych kwestiach, zamiast wszczynać konflikt po prostu przenosi się w inne miejsce. Podobnie Matsigenka reagują na presje z zewnątrz. Poza grupą rodzinną/domową, u Matsigenka nie istnieje formalna hierarchia władzy. Tak zwani wodzowie (tinkamintsi) to osoby, których przywództwo opie¬ ra się w głównej mierze na osobistym prestiżu. Nie mają oni władzy w ścisłym sensie, takim, że mogliby komuś coś nakazać, a za niepodporządkowanie się temu groziłyby jakieś sankcje. 2 3 2 Słowo „przysiółek", ze względu na swą etymologię może sugerować, że chodzi o aneks do czegoś. Słowo to, użyte przeze mnie w kontekście realiów Matsigenka nie ma (a w każdym razie nie musi mieć) takich konotacji. Comunidades nativas (wspólnoty tubylcze), ustanowione przez rząd generała Velasco Álvarado w 1974 roku, są oficjalnie uznaną formą samorządności i posiadania ziemi Indian amazońskich w Peru. Posiadają osobowość prawną i przydzielone terytorium, którego społeczne centrum stanowi zwykle zwarta osada zwana centro poblado. Każda comunidad rządzona jest przez junta directiva z wybieral­ nym presidente na czele. 3 �Kopieniactwo i rośliny uprawne Indian Matsigenka Paquirianos (Wschodnie Peru) 183 To, co określiłbym tu jako postawę prospołeczną Matsigenka, wyraża się nie tylko w unikaniu konfliktów, ale też w etosie gościnności i wzajemnej pomo­ cy. Krewni, powinowaci czy przyjaciele często wzajemnie pomagają sobie przy przygotowaniu poletka, połowie ryb przy użyciu trujących korzeni barbasco itp. System pokrewieństwa Matsigenka jest typu drawidyjskiego. Preferowanymi partnerami małżeńskimi są bilateralni kuzyni przeciwlegli/kuzynki przeciwległe. Potencjalnymi małżonkami są w praktyce wszystkie osoby z tego samego i są¬ siednich pokoleń, które nie podpadają pod kategorię krewnych. Kuzyni równole­ gli/kuzynki równoległe są uważani za krewnych (w terminologii pokrewieństwa są braćmi/siostrami) i małżeństwo czy stosunki płciowe z nimi są uznawane za kazirodztwo. Rezydencja małżeńska u Matsigenka jest uxorilokalna, to znaczy mąż zamiesz¬ kuje tam, gdzie żona (tj. tam, gdzie teściowie). Przez dwa do kilku lat mieszka w przysiółku rodzinnym (czy wręcz w domu) swojego teścia, pracując z nim i bę¬ dąc mu do pewnego stopnia podporządkowanym. Potem zwykle przenosi się z żoną „na swoje", choć nierzadko w stosunkowo bliskim sąsiedztwie teściów. Do cech, których brak Matsigenkom, należy terytorializm. Jak pisze Dan Rosengren: Grupy osadnicze Machiguenga (...) nie mają pojęcia terytorialności, to jest idei jakiejś konkretnej grupy mającej wyłączne „prawa" dostępu do pewnego obszaru i kontroli nad nim. Przed narzuceniem systemu comunidades nativas grupy te nie korzystały z żadnego przywileju do ziemi, na której żyły i nikomu nie było można odmówić prawa przeniesienia się dokądkolwiek (Rosengren, 1987b, s. 44). Matsigenka posiadają ziemię jedynie wtedy, gdy na niej żyją i j ą uprawiają. Rosengren sugeruje, że nawet w tym wypadku nie chodzi o posiadanie w ścisłym (bądź zachodnim) znaczeniu tego słowa. Chodzi bardziej o to, że osoba ma raczej prawo własności w stosunku do efektów swej pracy na jakimś kawałku ziemi (na podobnej zasadzie, jak ma prawo do tego, co upolowała czy zebrała w lesie) niż do samego terenu, na którym zrobiła poletko (Rosengren 1987b, s. 51-52). Teren, który przestał być zamieszkiwany czy/i uprawiany, przestaje być „własnością" danego człowieka gdyż „właścicielem" tej ziemi czyniła go praca, którą na niej wykonywał, a nie abstrakcyjne prawo do parceli „samej w sobie". Każdy może osiedlić się i wykarczować poletko na terenie, który w danej chwili nie jest przez nikogo zajmowany i nikt nie może mu tego zabronić. Bazująca na kopieniactwie subsystencja Matsigenka jest w istotnym stopniu uzupełniana łowiectwem, rybołówstwem i zbieractwem. Łowiectwo jest aktyw¬ nością wysoce cenioną i związaną z etosem męskości. Mięso jest wysoko cenio¬ nym pożywieniem. Na obszarach gęsto zaludnionych przez Matsigenka i osadników, albo przez samych Matsigenka, w sąsiedztwie dużych comunidades, zwierzyna i ryby są �Kacper Świerk 1B4 znacznie przerzedzone przez intensywną eksploatację, i w związku z tym łowie¬ ctwo i rybołówstwo (jak i zbieractwo) odgrywa mniejszą (niekiedy znacznie) rolę w subsystencji Matsigenka z takich okolic. Nowe dziedziny gospodarki rozwija¬ ne w wielu comunidades to uprawa kawy (kaju, Coffea arabica) i innych roślin na sprzedaż, hodowla zwierząt (również często na sprzedaż) czy wynajmowanie się do różnych prac za pieniądze. Matsigenka Paquirianos, o których w szczególności traktuje niniejszy tekst, żyją w dorzeczu rzeki Paquiría (stąd nazwa, nadana im przeze mnie) i częściowo w dorzeczach dwóch sąsiednich dopływów Dolnej Urubamby. Obszary te pod względem administracyjnym znajdują się w dystrykcie Echarate, prowincji La Convención, departamencie Cusco. Matsigenka Paquirianos, którzy przez dłuż¬ szy czas pozostawali w izolacji od peruwiańskiego społeczeństwa narodowego i od Indian znad głównej rzeki, wciąż żyją w rozproszonych w lesie przysiółkach, poza systemem comunidades nativas, powszechnie noszą bawełniane tuniki i polują z łukiem i strzałami. Tylko jedna osoba spośród nich (Fernando — nie¬ formalny lider) mówi po hiszpańsku. Staranne unikanie kontaktów ze „światem zewnętrznym", które Paquirianos z sukcesem praktykowali do 1969 roku, zwią¬ zane było z ich traumatycznymi przeżyciami z czasów boomu kauczukowego (ok. 1B70-1916) i późniejszych (do 1960 r.), kiedy to byli oni chwytani i zabijani w ramach tak zwanych correrías — wypraw łowców niewolników (Indian Piro i Matsigenka urubambińskich), chwytających ludzi dla metyskich kupców i bia¬ łych posiadaczy ziemskich. Okres correrías, rozciągnięty w czasie, przyczynił się do powstania u Matsigenka Paquirianos poczucia niepewności i strachu przed ludźmi przybywający¬ mi z zewnątrz. Nauczyli się zachowywać ostrożność. Wędrowali przesmykami zwierząt, pozostawione ślady maskowali przykrywając je roślinami. Wędrując wzdłuż strumieni, zawsze brodzili po wodzie, unikając odkrytych łach, by nie pozostawić śladów. Spotkanie śladów bytności kogoś obcego nierzadko powo¬ dowało zmianę miejsca zamieszkania, w obawie przed atakiem. Zakładali swe domostwa w górnych biegach małych strumieni, gdzie nie docierali przypadkowi podróżni i gdzie dostęp był utrudniony. Poletka zaś zakładali na wysokich wznie¬ sieniach, na szczytach wzgórz, gdzie trudno było je odkryć. Postawy te prze¬ trwały o wiele lat rzeczywisty okres trwania correrías, o których zakończeniu Paquirianos długo nie wiedzieli; nie całkiem też wygasły do dziś. Matsigenka Paquirianos, pomimo pewnych zauważalnych różnic w dialekcie i w różnych kulturowych detalach, są w zasadzie typowymi Matsigenka i wiele z podanych w tym tekście informacji można odnieść do Matsigenka w ogóle. 4 5 4 Przed nazwami łacińskimi roślin podaję, w tym samym nawiasie, ich nazwy w matsigenka, które zapisuję z małej litery. Kiedy brak nazwy polskiej jakiejś rośliny, nazwa matsigenka umieszczona jest przed nawiasem. Niektórzy używają też odzieży zachodniej (podkoszulków, szortów itp.), uzyskanej od ludzi z dołu rzeki. 5 �Kopieniactwo i rośliny uprawne Indian Matsigenka Paquirianos (Wschodnie Peru) 185 Tym, co różni Paquirianos od większości ich pobratymców, zamieszkujących obecnie osady comunidades nativas, jest ich sytuacja — żyją w rozproszonych przysiółkach, bez broni palnej i silników do łodzi, a ich otoczenie wciąż obfituje w zwierzynę, ryby i inne ważne zasoby, które w okolicach skupionych i liczących po kilkaset osób centrospoblados (osad) wspólnot tubylczych sąjuż w znacznym stopniu przerzedzone. Poletka, ich przygotowanie i uprawa Ekonomiczną podstawę politycznej autonomii grup rodzinnych/domowych Matsigenka stanowią ich poletka — tsamairintsi (hiszp.-per.: chacra). Żaden Matsigenka, mając swe poletko z maniokiem i innymi roślinami, w normalnych okolicznościach nie musi prosić innych o utrzymanie. Matsigenka z dorzecza Paquirii są klasycznym tego przykładem. Ponadto, żeby zabezpieczyć sobie byt na okoliczność niespodziewanych wypadków, Matsigenka Paquirianos (jak i inni Matsigenka, zwłaszcza nie-comuneros), oprócz poletek przydomowych mają jeszcze jedno lub więcej poletek w innych okolicach. W przypadku Paquirianos i grup o podobnej do nich historii, takie zabezpieczenie ma szczególne znaczenie, gdyż zagrożenie mogące spowodować konieczność zmiany miejsca zamieszka¬ nia było dla nich do niedawna nadzwyczaj realne. Zabezpieczanie się przez po­ siadanie dodatkowych poletek spełnia swe funkcje i teraz. Wśród Paquirianos jest ono powszechne. Tak na przykład, mieszkańcy przysiółka Manokiari nad Paquirią, oprócz tsamairintsi wokół swej osady, mają jedno małe poletko dość daleko w dół rzeki od ich przysiółka, a także duże nowe poletko przy ujściu stru¬ mienia Koshantiari, nieco w górę rzeki od ich przysiółka. Mieszkańcy przysiółków w górnym i dolnym biegu strumienia Kipatsiari, oprócz poletek w pobliżu swych domostw, mają też tsamairintsi w miejscu zwa¬ nym Pongo, położonym nad środkowym biegiem tego strumienia. Znajdują się tam solidne domy tworzące przysiółek okresowo zamieszkiwany przez ludzi, którzy przybywają pracować na swe poletka i zostają tam nierzadko na szereg dni. Zwykle przenoszą się do Pongo ze znaczną częścią swego ruchomego dobyt¬ ku, który zabierają ze sobą, ciągnąc go w dłubance po strumieniu. Podstawową uprawą jadalną Matsigenka Paquirianos i wszystkich innych Matsigenka jest maniok jadalny (sekatsi, Manihot esculenta) w swej słodkiej odmianie . Słowo sekatsi oznacza też jedzenie w ogóle (czasownik sekatagantsi = 6 6 Dawniej nazwę Manihot esculenta rezerwowano dla gorzkiej odmiany manioku jadalnego, zaś słodką, zawierającą znacznie mniej trującego glikozydu manihotoksyny, traktowano jako odrębny ga­ tunek: Manihot dulcis (patrz: Podbielkowski, 1985, s. 215-216; Rosengren, 1987a, s. 58). Uprawa słod­ kiego manioku jest charakterystyczna dla areału kulturowego Montanii, do którego należą Matsigenka. Ponieważ zawartość wspomnianych toksyn w jego bulwie jest niska, nie musi on być poddawany spe­ cjalnym procesom usuwania glikozydu. �186 Kacper Świerk jeść). To na manioku w pierwszym rzędzie opiera się ich samowystarczalność, będąca podstawą autonomii politycznej każdego przysiółka. Matsigenka często sadzą bardzo dużo manioku (który rozmnaża się bardzo prosto, wegetatywnie, wystarczy wetknąć złomek gałązki w ziemię), tak, że mają go na zapas niekiedy więcej, niż są w stanie zjeść. Takiemu zabezpieczaniu zapasu pożywienia sprzyja fakt, że korzeń manioku niełatwo gnije w glebie. Gleba nad Paąuirią jak właściwie wszędzie w Amazonii, pozbawiona natu­ ralnej roślinności szybko jałowieje. Stąd poletka, od ich założenia przechodzą różne stadia, w których uprawia się na nich różne gatunki roślin, a w końcu są pozostawiane, by zarosnąć lasem wtórnym. Wówczas nazywa się je magashipogo (hiszp.-per.: purma). Poletko zwykle nie jest uprawiane dłużej niż 10 lat, a zwykle już po 6-7 latach raczej się na nim nic nie sadzi, choć jeszcze się z niego zbiera. Z tego powodu mężczyźni Matsigenka Paąuirianos każdego roku bądź to poszerzają obszar poletek wokół swych domów, bądź zakładają nowe poletka w innych miejscach. Bywa, że robią i jedno, i drugie. Wybór miejsca pod polet¬ ko dokonywany jest według różnych kryteriów, takich jak dostępność terenu, rodzaj gleby, rodzaj roślinności. Większość poletek, które podczas moich poby¬ tów otwarto w dorzeczu Paąuirii (i, jak sądzę, znaczna część otwartych wcześ¬ niej) została wycięta w lesie wtórnym, a więc w miejscach, gdzie wcześniej były już poletka. Część z tych połaci była porośnięta około 8-15-letnim lasem, część stanowiły gęste zarośla bambusowe. Jak pokazuje praktyka, w miejscach, gdzie roślinność wtórna osiągnęła ten stopień wzrostu, warstwa humusu na tyle się odtworzyła, że można tam od nowa zakładać poletko. Wycinanie roślinności pod tsamairintsi ma miejsce głównie w porze suchej. W dorzeczu Paąuirii obserwowałem je w lipcu, sierpniu i wrześniu. Zwykle m꿬 czyźni z jednego przysiółka, a niekiedy też z innych, pomagają sobie nawzajem w tej pracochłonnej czynności. Praca przy wycinaniu poletka jest męcząca, choć w skali roku zabiera ona stosunkowo niewiele czasu. Wycinanie nowych poletek w magashipogo (lesie wtórnym) jest jednak pracą zdecydowanie lżejszą i trwają¬ cą krócej niż robienie tego w lesie pierwotnym, wymagające rąbania siekierami ogromnych niekiedy drzew. Niekiedy podcięte mniejsze drzewa obala się, prze­ wracając na nie większe drzewo. Efektywność wycinania poletek zwiększyła się, a czas pracy nad nimi skrócił, kiedy Matsigenka Paąuirianos zyskali w miarę stały dostęp do narzędzi metalowych (maczet i siekier). Jeśli wśród wycinanych zarośli znajduje się pojedyncze wielkie drzewo, często nie wycina się go do cza¬ su wypalenia tsamairintsi. Dopiero kiedy jego pień jest nadwęglony, tnie się je i obala. Nierzadko pozostawia się na miejscu dzikie lub zdziczałe drzewa, które mogą być użyteczne ze względu na swe owoce lub inne pożytki. Postępuje się tak zwłaszcza z palmą wilhelmką wytworną (kuri, Bactris gasipaes), a także niektó¬ rymi innymi palmami, niekiedy też z drzewami intsipa (Inga spp.). Po wycięciu drzew, krzewów i krzewinek na przyszłym poletku, zostawia się je do wyschnięcia, a później pali. Okres, jaki musi upłynąć od wycięcia ro- �Kopieniactwo i rośliny uprawne Indian Matsigenka Paquirianos (Wschodnie Peru) 187 ślinności do wypalenia tsamirintsi, może być zróżnicowany zależnie od pogody. W porze suchej również niekiedy pada deszcz i zdarzają się chłodne, wilgotne, chmurne dni. W takich okolicznościach ścięta roślinność może czekać na spale­ nie kilka miesięcy. Kiedy jednak dni są suche, a słońce operuje intensywnie, wy­ starczyć może miesiąc, by ścięta roślinność wysuszyła się dobrze. Jeśli wyciętą roślinność stanowią niskie zarośla, może być ona przy sprzyjających warunkach pogodowych dobrze wysuszona już po tygodniu. Wówczas rozpoczyna się wypa¬ lanie, które w przeciwieństwie do wycinki nie jest pracą żmudną, a ma charakter ekscytującego wydarzenia. Mężczyźni, niekiedy z pomocą kobiet, a często z po­ mocą dzieci (także płci żeńskiej) podpalają ścięte drzewa i krzaki na przyszłym poletku z różnych stron (także w jego centrum), tak aby ogień odpowiednio się rozprzestrzenił i wypalił cały jego obszar. Obszar poletka musi być podpalony z co najmniej kilku różnych miejsc, zwłaszcza wtedy, kiedy jest ono położone na zróżnicowanym terenie, obejmującym fragmenty płaskie, wzniesienia i strome skarpy. Ponieważ czasem w trakcie podpalania dym zaczyna się wznosić i prze­ słaniać widok, ludzie niekiedy nawołują się. Dzieci Fernanda, pomagające wypa¬ lać mu poletko w Kamatikya Kipatsiari, dawały sobie nawzajem znać, gdzie się znajdują, dmuchając w puste tykwy lub w świstawki z pestkowca matsinkoina. Kiedy poletko położone jest na płaskim terenie albo, tym bardziej, na łagodnie opadającym zboczu, podpalanie nie wymaga wiele czasu. Na przełomie września i października 2001 roku byłem świadkiem, jak mieszkańcy Manokiari podpa­ lili wycięte poletko na łagodnym skłonie na prawym brzegu Paquirii, po czym szybko przeprawili się na drugą stronę, by móc wygodnie obserwować płonącą chacra z wysokiego cypla w swej osadzie. Płonące poletko jest dla Matsigenka czymś w rodzaju ekscytującego widowiska. Płomienie sięgają nieraz wysoko — wyżej niż wzrost dwóch ludzi, powietrze faluje, żar bije na odległość wielu metrów. Jeśli wśród palonej roślinności są bambusy kapiro (Guadua spp.), ich rurkowate łodygi pod wpływem temperatury pękają wydając głośny i słyszalny z daleka dźwięk, bardzo podobny do odgłosu wystrzału z broni palnej. Wszystko to wprowadza obserwujących pożar Matsigenków w stan wesołego podniecenia, co, jak sądzę, związane jest także z faktem, że wypalenie wieńczy pewien okres pracy nad poletkiem i zaczyna nowy — związany z sadzeniem i uprawą. Po wypaleniu poletko jest czystym obszarem, usianym tu i ówdzie nadwę¬ glonymi, dymiącymi kawałkami grubszych pni czy konarów (które są potem sukcesywnie zbierane na opał). Jeśli nie pozostały na nim większe, spalone, sto¬ jące drzewa do wycięcia, pozostaje tylko poczekać, aż popioły ostygną i można zacząć sadzenie. Ogień i wysoka temperatura podczas wypalania zabiły rośliny, które mogłyby zagrozić uprawom jako chwasty. Zaczną one wyrastać na poletku dopiero po pewnym czasie. Pierwszą rośliną wysiewaną na nowym poletku jest zwykle kukurydza (shinki, Zea mays), w następnych miesiącach i latach istnienia poletka sadzi się maniok (sekatsi, Manihot esculenta), pochrzyn (jam) trójdziel¬ ny (magona, Dioscorea trifida) i inne rośliny. Niekiedy maniok sadzi się wraz �188 Kacper Świerk z kukurydzą, zaraz po wypaleniu poletka. Charakterystyczny jest widok tsamairintsi ze wschodzącą, całkiem już wysoką kukurydzą, rosnącą wśród połaci zie­ mi wciąż czarnej od popiołu i wśród zwęglonych kawałków drewna. Sadzenie roślin jest zajęciem bardziej męskim, zaś ich zbiór bardziej kobie­ cym. Niewiele jest tu jednak ścisłych reguł i osoby obu płci mogą pomagać sobie wzajemnie w tych czynnościach. Uprawa niektórych roślin czy też piecza nad nimi jest bardziej przypisana jednej z płci, innych zaś drugiej. Tak na przykład tytoń (seri, Nicotiana tabacum), roślina związana z szamanizmem, jest uprawą przede wszystkim męską, zaś bawełna (ampei, Gossypium barbadense) przede wszystkim żeńską. Już jednak uprawą manioku zajmują się zarówno mężczyzn, jak i kobiety. Ci pierwsi zdecydowanie częściej go sadzą. Kobiety częściej zbie¬ rają i przynoszą bulwy. Dość uciążliwą, a wymagającą w miarę regularnego wykonywania pracą na poletku jest plewienie. Jest ono zajęciem przede wszystkim męskim, a dokonuje się go za pomocą maczet. Tsamairintsi wymagają plewienia w ciągu całego roku. W miarę „starzenia się" poletka jest ono coraz bardziej podatne na zarastanie chwastami i oczyszczanie go staje się coraz trudniejsze. Ze względu na to oraz na stopniowe jałowienie gleby, poletko jest w końcu porzucane. Odbywa się to nie od razu, a sukcesywnie. Coraz mniej się na nim sa¬ dzi, choć wciąż się zbiera. Na zarastającym poletku mogą rosnąć bananowce (parianti, Musa sp.), arnota (potsoti, Bixa orellana) i różne rośliny lecznicze. Stare poletka, znajdujące się blisko domostw zamieniają się niekiedy w przydomowe ogródki. Wciąż są używane, rosną na nich różne użyteczne, niewymagające ro¬ śliny, jak np. leczniczy złocień (sisoshi, Chrysanthemum sp.). Bardziej oddalone poletka zwykle stopniowo zarastają lasem wtórnym, zamieniają się w magashipogo. Wciąż jednak sadzi się na nich kogi (Tephrosia toxicaria, Lonchocarpus sp.) i banisterię (kamarampi, Banisteriopsis caapi), a kiedy już się ich nie sadzi, wciąż jeszcze się je zbiera. Informowano mnie także, że rośliny te niekiedy same dziko wyrastają na zarastających poletkach. Na końcu poletko zamienia się w las wtórny lub zarośla bambusowe. Opuszczone poletka są też użyteczne z innych względów. Wciąż gdzienie¬ gdzie na nich pozostające rośliny bulwiaste i inne przywabiają liczne zwierzęta, dla których magashipogo jest atrakcyjnym żerowiskiem. Przychodzą na nie gry­ zonie, jak: paka (samani, Agouti paca) i aguti (sharoni, Dasyprocta spp.), poza tym tapiry (kemari, Tapirus terrestris) i ryjące w poszukiwaniu bulw i kłączy pekari (shintori, Tayassu spp.). Do pozostawionych drzew owocowych ściągają różne ptaki i małpy. Stąd łowcy budują na zarośniętych poletkach swe zasiadki w postaci kopulastych szałasów z pierzastych liści palm, w których z łukiem i strzałami czają się na zwierzęta. Zresztą również czynne, uprawiane poletka przyciągają zwierzynę, która po¬ jawia się nawet na tsamairintsi rozciągających się wokół domostw. W lipcu 2003 roku Fernando zastrzelił z łuku dwa pekari białobrode (shintori imarapageni, pi- �Kopieniactwo i rośliny uprawne Indian Matsigenka Paquirianos (Wschodnie Peru) 189 ratsi, santaviri, Tayassu pécari) ze stada, które wtargnęło na jego poletko. Zwie­ rzęta znajdowały się o kilka metrów od jego domostw. W 2002 roku widziałem w Manokiari czarniawe aguti (sharoni, Dasyprocta fuliginosa) ukazujące się na poletku, bardzo blisko domu. Zwierzę przychodziło do wyłożonego na przynętę kawałka manioku, a gospodarz, znajdujący się na platformie swego domu, pró­ bował je ustrzelić z łuku. Jak widać, kopieniactwo pośrednio służy też łowiectwu. Atrakcyjność pole­ tek dla mieszkańców lasu może być niekiedy niekorzystna dla gospodarza Matsi­ genka. Liczne wędrujące stado pekari białobrodych jest w stanie wyrządzić duże szkody w uprawach. Jednak szkody wyrządzone na poletkach przez zwierzęta podczas moich pobytów w dorzeczu Paquirii nie były znaczne. Jak wynika już z moich wcześniejszych wzmianek, praca na poletku i wza¬ jemna pomoc w niej mają też znaczenie społeczne. Zakończenie istotnych etapów pracy często zostaje uczczone wspólnym piciem ovuroki (które robi się z manio¬ ku uprawianego na poletkach). Rośliny uprawiane przez Matsigenka Paquirianos Oprócz omówionego już manioku jadalnego (sekatsi, Manihot esculenta), który nad Paquirią uprawiany jest co najmniej w kilku kultywarach (odmianach uprawnych), najważniejszymi w ekonomii Matsigenka roślinami uprawnymi są kukurydza (shinki, Zea mays) i bananowiec (parianti, Musa sp.). Kaczany kuku¬ rydzy je się na ogół prażone lub gotowane. Młode kiełki z ziaren wsadzonych do wody dodaje się do fermentującej masy maniokowej (shitea), by uzyskać świeży, słodkawy smak ovuroki. W przeciwieństwie do manioku i kukurydzy, banan nie jest rośliną rdzennie amerykańską. Pochodzi z Azji Południowo-Wschodniej , a do Nowego Świata został wprowadzony w X V I wieku. Matsigenka Paquirianos uprawiają co naj¬ mniej trzy odmiany (typy kultywarów) bananów. Parianti, nazwa generyczna ich wszystkich, jest jednocześnie używana specyficznie na określenie tzw. ba­ nanów mączystych czy warzywnych (ang. plantains) , które je się gotowane lub 7 8 7 Musa acuminata i Musa balbisiana — dzicy przodkowie uprawnych form bananów pochodzą z Azji Południowo-Wschodniej. Uważa się, że około IV wieku naszej ery uprawne banany zostały przywiezione przez żeglarzy z Nusantary na Madagaskar. Stamtąd zawędrowały na kontynent afrykań­ ski. W X V I w. banany z zachodniej Afryki zostały przewiezione przez Hiszpanów i Portugalczyków na kontynent amerykański. W Ameryce Południowej i Środkowej szybko się rozpowszechniły i są tu powszechnie uprawiane. Niektóre formy istnieją również w postaci zdziczałej lub półdzikiej (Rieger, 2005; Mudge, Hammer, 2000). Niektórzy autorzy (np. Sauer, 1950, s. 527) rozważają również możli­ wość występowania bananów (mączystych) w Nowym Świecie przed kolonizacją europejską. Używam terminu: banany słodkie (soczyste) w odniesieniu do form udomowionego banana które są słodkie i spożywane głównie jako świeże owoce (ang. bananas). Termin: banany mączyste stoso¬ wany jest natomiast do tych form, które nie są tak soczyste, zawierają dużo skrobi i je się je zwykle gotowane i/lub pieczone, traktując raczej jako warzywo niż owoc. (ang.plantains). Ponieważ w Polsce 8 �Kacper Świerk 190 pieczone. Z gotowanych robi się też purée, ugniatając je w stępie, oraz zupę chopiri. Ich owoce są smuklejsze, o ostrzej zakończonych końcach niż u słodkich bananów. Banany słodkie (soczyste), takie jakie znamy z polskich sklepów, są określane słowem sera. Są jedzone na surowo, niekiedy podpiekane w ognisku. Robi się z nich kompot zwany chapo . Do kategorii sera należy też duży, słodki banan o czerwonej skórce zwany w regionalnej hiszpańszczyźnie bellaco. Małe bananki zwane posuro , kiedy dojrzałe, są jedzone tak jak banany słodkie, ale kiedy są zielone, można je ugotować i zrobić z nich purée jak z parianti. Przy niektórych przysiółkach nad Paquirią uprawiane są także brązowo-czerwonawe bananki zwane noroni. Podobnie jakposuro, występują one też w stanie zdzicza­ łym, głównie na brzegach rzek i strumieni. Pojedyncze bananowce lub ich gaje rosną zwykle w bezpośrednim pobliżu domów i na poletkach, na których nie sadzi się już innych roślin. Bananowce rozmnaża się tylko wegetatywnie (z kłącza). Oprócz owoców, Matsigenka Paquirianos używają też włókna bananowca, które może służyć jako prowizoryczny, słabej jakości sznurek, oraz jego liści, które spełniają jednorazowo funkcje stołu przy jedzeniu, podkładki pod różne przedmioty, prowizorycznej przykrywki do naczyń z cieczami. Inną, dość ważną uprawą jadalną Matsigenka Paquirianos jest trzcina cukro¬ wa (Saccharum officinarum), również pochodząca ze Starego Świata (z Azji), ale w Ameryce rozpowszechniona od czasów kolonizacji. Jest ona uprawiana dla swego słodkiego soku. Matsigenka, wybierając się w podróż, często zabierają za sobą kawałki jej łodygi, które podczas odpoczynków są sprawnie obierane za pomocą noża lub maczety, a następnie wysysa się z nich sok. Podobnie postępuje się podczas odpoczynków w pracy na poletku. Sok z trzciny można też wyciskać za pomocą umocowanych w ziemi drewnianych pras zwanych piamentontsi. Sok ten jest używany zamiast cukru do słodzenia różnych napojów. Prócz manioku, Matsigenka Paquirianos uprawiają też inne rośliny bulwiaste. Należy do nich pochrzyn trójdzielny (magona, Dioscorea trifida) o smacznych, okrągłych bulwach (spożywanych po ugotowaniu lub upieczeniu), i batat, czyli wilec ziemniaczany (koriti, Ipomoea batatas). Ten ostatni, oprócz tego, że bywa dodawany do ovuroki, jest też jedzony po ugotowaniu. Jego bulwy są wyraź­ nie słodkie. Nad Paquirią i Urubambą uprawia się głównie kultywar o różowym 9 10 znane są niemal jedynie banany słodkie, w naszym języku brak zakorzenionych terminów wprowadza¬ jących rozróżnienie pomiędzy tymi dwoma typami owoców (niekiedy stosuje się terminy: pizang — dla słodkich, i plantan — dla mączystych). Po angielsku, oprócz nazw wzmiankowanych powyżej, stosuje się czasem określenia: dessert banana i cooking banana, spotykane także w niektórych innych językach europejskich. W Polsce odpowiedniki tych nazw nie są jednak powszechnie stosowane. Terminy: bana­ ny soczyste i mączyste stosuję za Podbielkowskim (1985, s. 29). Matsigenka Paquirianos określają słowem chapo kompot ze słodkich bananów. Metysi i niektórzy Matsigenka znad Dolnej Urubamby nazywają tym słowem zupę chopiri. Bananki te pojawiają się w krótkiej „śpiewce" chętnie powtarzanej przez Matsigenka Paquirianos. Brzmi ona: Ararara arara. Nokovaira posuro. Znaczy to: „Ararara arara (coś jak: la la la). Szukam bananków". 9 10 �Kopieniactwo i rośliny uprawne Indian Matsigenka Paquirianos (Wschodnie Peru) 191 kolorze bulw. Małe, smaczne bulwki ostrzeszynu jadalnego {shonaki, Calathea allouia) są jedzone jako przekąska w ciągu dnia lub jako urozmaicenie posiłków głównych. Dla bulw uprawiany jest także szereg, niezbyt dobrze przeze mnie rozpoznanych, roślin z rodziny obrazkowatych {Araceae). Mogą tu wchodzić w grę dwa rodzaje, co najmniej dwa gatunki, a ponadto różne ich kultywary. Wszystkie mają duże liście o podobnym kształcie. Nazwy matsigenka dla tych roślin to makato, tsanaro, shotoegi i onko. Chodzi tu najprawdopodobniej o na­ stępujące gatunki: pochodzące z Azji taro, czyli kolokazja jadalna {Colocasia esculenta) i tubylcza ksantosoma, czyli żółtosocza {Xanthosoma sp.). Bulwy tych roślin jedzone są na ogół po ugotowaniu. Inna roślina bulwiasta, uprawiana przez Paquirianos, to kłębian bulwiasty {poi, Pachyrhizus tuberosus), którego dużą, so­ czystą bulwę je się na surowo, na podobnej zasadzie jak korzeń rzepy, którą nieco przypomina smakiem. Inne rośliny jadalne uprawiane przez Matsigenka nad Paquirią to fasola {po¬ roto, Phaseolus vulgaris), dynia {pama, Cucurbita sp.), kaimito {Pouteria cai¬ mito) — niewielkie drzewko czy krzew o okrągłych, słodkich owocach, papaja {tinti, Carica papaya) o słodkich, pożywnych owocach i ananas {tsirianti, Ana¬ nas comosus). W Kamatikya Kipatsiari widziałem też roślinę podobną do ogórka i przez tamtejszych Matsigenków określaną hiszpańskim słowem pepino. Był to z pewnością jakiś kultywar ogórka {Cucumis sativus) lub tak zwanego ogórka antylskiego {Cucumis anguria) . Drzewa intsipa {Inga edulis) są uprawiane ze względu na słodką, wilgotną, podobną do waty wyściółkę ich długich strąków. Niektóre palmy rosnące na po¬ letkach lub na ich skraju są uprawiane lub pozostawiane przy wyrębie ze względu na ich jadalne owoce. Papryka {tsitikana, Capsicum sp.) jest uprawiana przede wszystkim jako ro¬ ślina przyprawowa. Matsigenka z dorzecza Paquirii mają na swych poletkach co najmniej trzy jej kultywary. Są to: papryki czerwone, podłużne i umiarkowanie ostre, o podobnym wyglądzie — bardzo ostre, oraz małe jak jagódki, okrągłe żółte papryczki, również bardzo ostre. Papryki te służą jako przyprawy do mięsa i ryb. Pan lub pani domu do posiłku często zrywa kilka czy kilkanaście drob¬ nych, ostrych papryczek, najczęściej żółtych, okrągłych, ale czasem też więk¬ szych, czerwonych, podłużnych. Nadgryzioną lub nadmiażdżoną papryczką je¬ dzący maszczą {dotykają) jedzone ryby czy mięso i tak przyprawione biorą do ust. Papryczki te często sadzone są tuż przy domach, aby znajdowały się pod ręką podczas posiłków. 11 11 Hiszpańskie słowo pepino, oznaczające ogórek, może być w kontekście peruwiańskim mylące. Określa się nim tu bowiem również Solanum muricatum — tutejszą roślinę z rodziny psiankowatych {Solanaceae) blisko spokrewnioną z ziemniakiem {Solanum tuberosum), a niekiedy też Cyphomandra splendens z tej samej rodziny {patrz np.: Heiser, 1984, s. 48; Towle, 1961, s. 82-84). Rośliny te mają owoce przypominające ogórki, lecz w przeciwieństwie do prawdziwego ogórka są krzewami lub drzew­ kami. W opisywanym wypadku chodziło o właściwego ogórka {Cucumis sp.), należącego do rodziny dyniowatych {Cucurbitaceae) i pochodzącego ze Starego Świata. �Kacper Świerk 192 Przede wszystkim do celów przyprawowych używany jest też owoc cytryny (irimoki, Citrus limon), sok z którego wyciska się na jedzone ryby, rzadziej na mięso lub do wywaru. Cytryna jest rośliną pochodzącą z Azji. Palczatka cytrynowa (kasankari, Cymbopogon citratus) służy do przyrządza¬ nia wywarów o cytrynowym smaku, słodzonych sokiem z trzciny cukrowej. Wy¬ wary te pite są w celu ugaszenia pragnienia, ale także w charakterze lekarstwa, w wypadku przeziębienia czy osłabienia. Palczatka jest często sadzona blisko domostw. Trawa ta również pochodzi z południowej Azji. Pomarańczowo kwit¬ nący, niewielki złocień (sisoshi, Chrysanthemum sp.) jest uprawiany jako roślina lecznicza. Spośród roślin uprawnych Matsigenka Paquirianos — tytoń (seri, Nicotiana tabacum), a także liana banisteria (kamarampi, Banisteriopsis caapi) są roślinami 0 znaczeniu szamańskim. Tytoń uprawiany jest zarówno na poletkach, jak i przy ścianach domów. Jego liście są zbierane, suszone i proszkowane na mocną tabakę. Pali się je też w fajkach. Z tytoniu przyrządza się również halucynogenny wywar. Służący podobnym celom wywar przygotowywany jest z banisterii. Dodać należy, że istnieje banisteria uprawiana i banisteria dzika. Ta uprawna, którą upra¬ wia się na poletkach w dość zaawansowanym stadium zarastania, jest uważana za mocniejszą i przez to lepszą. Wydaje mi się jednak, że w praktyce granica pomiędzy dziką a uprawną kamarampi bywa płynna. Często trudno było ustalić, czy chodzi o zbieranie dzikich lian w lesie wtórnym, czy też roślin uprawnych, które rosną tam jako na starym poletku . Rośliną uprawianą na zarastających poletkach, a także rosnącą dziko jest barbasco (kogi, Tephrosia toxicaria, Lonchocarpus spp.) , używane jako trucizna na ryby . Z roślin uprawianych na cele inne niż spożywcze, Paquirianos mają na swych tsamairintsi tykwę zwyczajną (pachaka, chonkorina, Lagenaria siceraria) i nie12 13 14 12 Do przypadków takich jak ten odnoszą się słowa Lévi-Straussa (1950, s. 465), którymi otwiera on swój klasyczny tekst o użyciu dzikich roślin w tropikalnej Ameryce Południowej: „W Ameryce Połu¬ dniowej rozróżnienie pomiędzy dzikimi i uprawnymi roślinami nie zawsze jest łatwe, i istnieje tu wiele stadiów pośrednich pomiędzy użyciem roślin w ich stanie dzikim, a prawdziwą ich uprawą". Prócz banisterii, z roślin występujących w niniejszym artykule, słowa te można adekwatnie odnieść też np. do barbasco, różnych palm, intsipa, balsa, helikonii i shakapa, a zapewne także do arnoty. Należy ona do rodziny motylkowatych (Leguminosae = Fabaceae). Czasami hiszpańska nazwa barbasco jest stosowana też na określenie innych roślin, należących do innych rodzin botanicznych, ale posiadających podobne właściwości i również używanych do trucia ryb (niekoniecznie przez Matsigen­ ka) (patrz np. Rutter, 1990, s. 25; Lévi-Strauss, 1950, s. 484). Korzenie tych roślin zawierają w znacznych ilościach i stężeniu substancję o nazwie rotenon, bar¬ dzo skutecznąjako trucizna na ryby. Połowy ryb z kogi odbywają się w porze suchej. W przeciwieństwie do Matsigenka z dorzecza Górnej Urubamby (Johnson, 2003, s. 63-67, Rosengren, 1987a, s. 66-71; 1987b, s. 47-49), Paquirianos w celu połowu z barbasco zwykle nie konstruują żadnych tam czy zapór, ani nie budują grobli odcinających rzeczne odnogi. Wiąże się to zapewne z faktem, że tutejsze rzeki 1 strumienie są stosunkowo powolne i spokojne w porównaniu z tymi płynącymi przez selva alta, przez co woda nie oczyszcza się szybko, a śnięte ryby są łatwe do wybrania, gdyż nie porywa ich wartki nurt. Korzenie barbasco są ubijane, zawijane w liście palmowe, a następnie wkładane do wody i ugniatane, by wypuściły sok, który powoduje śnięcie ryb. 13 14 �Kopieniactwo i rośliny uprawne Indian Matsigenka Paquirianos (Wschodnie Peru) 193 spokrewnione z nią, choć posiadające podobne owoce dzbaniwo (pamoko, Crescentia cujete), zwane też drzewem kalebasowym . Z wyschniętych owoców pierwszej robi się butelki na wodę ze zwężającymi się szyjkami (taki jest naturalny kształt owocu). Kobiety, przynoszące wodę w mniejszych tykwach, wkładają je sobie pod pachy i w ten sposób transportują. Owoce tykwy mogą mieć różne roz­ miary, od niewielkich do dużych dzbanów. Ich wyschnięta łupina ma zwykle kolor ciemnobrązowy. Dzbaniwo zaś jest przeważnie cięte na pół i służy jako miski do podawania ovuroki, oraz krótkotrwałego przetrzymywania wody i innych płynów. Na poletkach i przy domach uprawiana jest cibora (ivenkiki, Cyperus sp.) z ro¬ dziny turzycowatych (Cyperaceae), używana w magii miłosnej, w lecznictwie, jak i do wielu innych celów, z których na plan pierwszy wysuwa się polepszanie sprawności łowieckiej, osiągane poprzez żucie bulwek. Wszystkie uprawne rośli¬ ny cibory są opanowane przez pasożytniczego grzyba buławinkę (Claviceps sp.), zawierającego alkaloid podobny do LSD. Grzyb niszczy kwiaty i owoce turzycy i przepaja całą roślinę, w tym jej korzeń. Przez to wszystkie uprawiane przez Indian cibory rozmnażają się tylko wegetatywnie i każda roślina zachowuje właściwości linii, z której się wywodzi. Alkaloid zawarty w grzybie zwiększa, na krótką metę, zdolność precyzyjnego skupienia i koordynacji zmysłów, potrzebną aby wypuścić strzałę w takim kierunku i w takiej chwili, by trafiła ona ledwie widoczną małpę, poruszającą się w baldachimie mrocznego lasu deszczowego, kilkanaście lub wię¬ cej metrów nad głową łowcy (Shepard, 1997b, 2002, s. 117-119). Matsigenka czę­ sto przypisują swe sukcesy łowieckie turzycom i potrafią powiedzieć, które z roślin lub ich kępek, zewnętrznie niczym się między sobą nie różniących, są dobre do polowań na poszczególne zwierzęta (a także do jakich innych celów). 15 Bawełna (ampei, Gossypium barbadense) służy do wyrobu nici, cienkich sznurków, odzieży i chlebaczków (tsagi). Arnotę właściwą (potsoti, Bixa orellana), występującą też dziko, uprawia się dla czerwonego barwnika (używanego do malowania ciała i przedmiotów). Drzewo balsa (paroto, Ochroma sp.), rosnące także dziko, dostarcza miękkiego i lekkiego drewna, z którego robi się nawijki do żyłki, tratwy itp. Trzcina okolcz (chakopi, Gynerium sagittatum), rosnąca dziko nad brzegami rzek, jest też sadzona na poletkach Matsigenka Paquirianos. Jej łodygi służą prze­ de wszystkim do wyrobu strzał i mat shitatsi, a także fletni (sonkarintsi) i pudełek (tsivogo). W przeciwieństwie do Urubamby, nad mniejszymi rzekami takimi jak Paquiria, a zwłaszcza jej dopływy, las przeważnie dochodzi do samych brzegów i jest niewiele miejsc na trzcinowiska. Jeśli są, to na ogół tworzą wąskie pasy, pomiędzy granicą wody a ścianą lasu, i nie mieści się na nich wiele roślin. Stąd Matsigenka Paquirianos, by mieć pod dostatkiem tej ważnej dla nich rośliny, po¬ sadzili w pobliżu swych osad własne trzcinowiska, często większe i gęstsze od 15 Tykwa należy do rodziny dyniowatych (Cucurbitaceae), zaś dzbaniwo do rodziny bignoniowatych (Bignoniaceae). �Kacper Świerk 194 tych naturalnie występujących nad Paąuirią. Z nich biorą materiał na swe wyro¬ by. Ściana trzcin, które są wyższe od człowieka, dostarcza też cienia w południe. Trzcinowiska przywabiają pekari, które żywią się dolnymi częściami okolcza. Spokrewniona z bananowcem helikonia (tsipana, Heliconia sp.) jest upra¬ wiana (a może po prostu pozostawiana przy obejściu) głównie dla swych liści. Zawija się w nie drobne i średnie ryby, a także ptaki, kraby, żaby, ikrę, które opakowane w ten sposób stawia się przy ogniu, aby się upiekły, czy udusiły. Liści helikonii używa się też czasem w podobnych celach jak liście bananowca, któ¬ rych zastosowanie opisałem wyżej. Rośnie ona również dziko w lesie wtórnym i na zarastających poletkach. Łzawica Hioba (sarioki, Coix lacrymajobi), shakapa (Mendoncia hoffmanseggiana), tyompianiroki (niezidentyfikowane), pagiroroki (niezidentyfikowane) i prawdopodobnie też paciorecznik (Canna sp.) , są uprawiane, ponieważ ich fragmenty (nasiona, skorupy, osłonki kłosów) służą do wyrobu ozdób. Z wymie¬ nionych roślin wyróżnia się łzawica Hioba, z osłonek żeńskich kłosów której Matsigenka Paąuirianos robią efektowne, wielosznurowe (20 i więcej) naszyjni­ k i . Jest to roślina z rodziny traw (Poaceae), rosnąca do metra wysokości i wię­ cej, pochodząca z tropikalnej Azji, ale sprowadzona już w X V I wieku do Nowe¬ go Świata, gdzie szybko się rozpowszechniła ze względu na atrakcyjne białawe i szare otoczki, lśniące, o fakturze zbliżonej do perły lub do muszli porcelanek. Jak już wzmiankowałem, na poletkach są też sadzone (a czasem po prostu zostawiane z brzegu przy wycince) różne palmy. Z tych najczęstsza jest wilhelmka wytworna (kuri, Bactris gasipaes), zdaniem wielu badaczy będąca rośliną ra¬ czej uprawną niż dziką, choć rośnie też w lesie, z dala od osad ludzkich (Balick, 1984, s. 15) . Ma ona jadalne owoce. Palma rosnąca na poletku może być ścięta w razie pilnego zapotrzebowania na jej twarde, ciemne drewno lub smaczne pal¬ mito („kapustę palmową") . Inne palmy, które widziałem na poletkach lub przy domach Matsigenka Paąuirianos, to: konta, zwana też para (Attalea tessmanii), kompiro (Phytelephas macrocarpa) i chorina (Oenocarpus mapora). Są one ce¬ nione z różnych względów (np. liście kompiro, owoce chorina). 16 17 18 19 20 16 Widziałem u Paąuirianos naszyjniki z nasion paciorecznika, natomiast nie zaobserwowałem na ich poletkach samej rośliny. Podobnie nie dostrzegłem rośliny tivana (Bromelia sp.), za to widziałem w użyciu liczne przedmioty wykonane z jej włókien (cienkie sznurki, siatki na ryby). Osłonka ta, czy otoczka, jest zmodyfikowaną częścią pochwy podsadki (Podbielkowski, 1985, s. 209). Naszyjniki (nenketsiki) z sarioki zwykle wykonywane są parami (dwa wielosznurowe naszyjni­ ki). Jeden z nich zakładany jest na lewe ramię i na szyję, po czym przekłada się przez niego prawą rękę w ten sposób, że przechodzi on w poprzek górnej części tułowia jak bandolier. Drugi zakładany jest na prawe ramię i szyję, i pod lewą rękę. W efekcie obydwa naszyjniki krzyżują się na piersi. Podczas fiesty, postukujące i ocierające się o siebie „perełki" naszyjników znaczą rytm tańca. Jak na temat tej palmy pisze Balick (1984, s. 15), „zawsze spotyka się j ą jako roślinę uprawną. Napotkana w lesie lub na brzegu rzeki, w miejscu wyglądającym na niezamieszkałe, jest wskaźnikiem, że uprzednio było ono zajęte przez ludzi". Biały, jadalny pęd znajdujący się wewnątrz pnia palmy, będący zaczątkiem jeszcze nie rozwinię¬ tych liści. Pozyskanie palmito wymaga uśmiercenia palmy. 17 18 19 2 0 �Kopieniactwo i rośliny uprawne Indian Matsigenka Paquirianos (Wschodnie Peru) 195 Jest pewne, iż Paquirianos, poza wymienionymi, mają na swych poletkach też inne rośliny, na które nie zwróciłem uwagi. Z pewnością jednak w przeglądzie mym uwzględniłem wszystkie najważniejsze uprawy. Różnice w kopieniactwie i uprawach Matsigenka Paquirianos i Matsigenka comuneros znad Urubamby Charakterystyce kopieniactwa Matsigenka Paquirianos dobrze posłuży krótkie zestawienie go z kopieniactwem Matsigenka comuneros znad Urubamby (i znad dol¬ nych biegów jej większych dopływów). Życie Matsigenka comuneros na pierwszy rzut oka bardzo różni się od życia Paquirianos i podobnych im grup. Comuneros żyją w zwartych, dużych osadach, a nie w małych rozproszonych przysiółkach. Osady te mają swe władze, mogące stawiać wymagania członkom wspólnoty i stosować sank­ cje za niepodporządkowanie się im — coś, co nie ma odpowiednika u Paquirianos. Niemniej, przy bliższym oglądzie różnice te okazują się nie aż tak znaczne. Rodzina/ grupa domowa nadal w znacznej mierze jest autonomicznym centrum podejmowania decyzji, możliwości stosowania sankcji są w praktyce znacznie ograniczone, a prze¬ strzenna bliskość wielu rodzin wcale nie musi oznaczać, że zbliżyły się one społecz¬ nie. Oczywiście różnice pomiędzy takimi grupami jak Paquirianos (których możemy tu roboczo nazwać Matsigenkami tradycyjnymi) i comuneros istnieją. Środowisko obszarów położonych nad dużą rzeką różni się nieco od tego, które spotykamy nad małymi dopływami. Comuneros mają też znacznie intensywniejszy kontakt z pe¬ ruwiańskim społeczeństwem narodowym i uczestniczą, w pewnym stopniu, w re¬ gionalnej gospodarce rynkowej. Te różnice odzwierciedlają się również w praktyce uprawy roślin i w przeznaczeniu plonów z tej uprawy. Różnice środowiskowe pomiędzy Paquirią a Urubambą, mogące mieć wpływ na uprawy to przede wszystkim występowanie nad drugą z tych rzek w miarę ob¬ szernych, okresowo zalewanych plaż, na których Matsigenka comuneros w porze suchej sadzą w równych rzędach fasolę i niektóre inne rośliny. Nad Paquirią i jej dopływami większe plaże są rzadkością. Inna cecha specyficzna obszarów nadurubambiańskich, występująca gdzieniegdzie, a związana nie ze środowiskiem sa¬ mym w sobie, a z działalnością człowieka (dużym lokalnym zagęszczeniem lud¬ ności), to wyjałowienie gleb. W niektórych okolicach większość gleb w pobliżu osady jest wyjałowiona i poletka są zakładane coraz dalej od niej. By przynieść maniok z tsamairintsi, trzeba coraz bardziej nadkładać drogi. Stąd też w takich comunidades wiele rodzin buduje sobie domy przy oddalonych poletkach i spę¬ dza w nich sporo czasu w skali roku . 21 21 Sytuacja taka dotyczy nie tylko comunidades położonych nad samą Urubambą czy też w dolnych biegach jej dopływów. Np. Baksh (1995, s. 197, 200) opisuje podobne sytuacje we wspólnocie Kamana, położonej nad rzeką Parotori — dopływem Picha, która z kolei jest lewym dopływem Urubamby. Spe- �Kacper Świerk 196 Comuneros znad Urubamby mają intensywny kontakt z przedstawicielami społeczeństwa narodowego. Przejęli od nich różne rośliny uprawne obcego po­ chodzenia, których nad Paquirią brak. Z roślin tych wymienić tu można pomarań­ czę (naranka, Citrus sp.), mango (manko,Mangifera indica) czy cebulę (tsepoya, Pallium cepa). Paquirianos nie tylko nie uprawiają cebuli, ale też odmawiają jej spożycia, twierdząc, że w przeciwieństwie do ludzi z dołu rzeki „nie potrafią tego jeść", i że mogłoby to im zaszkodzić. Z kontaktami ze społeczeństwem narodowym związany jest też fakt, że Matsigenka nadurubambiańscy uczestniczą w regionalnej ekonomii rynkowej, chcąc zdo­ być środki pieniężne na różne praktyczne lub prestiżowe przedmioty (np. narzędzia metalowe, broń palną, amunicję, silniki do łodzi). Jednym ze sposobów zdobycia pieniędzy jest uprawa na handel. W tym celu część Matsigenka znad Urubamby uprawia różne rośliny obcego pochodzenia — kawę (kaju, Coffea arabica), ryż (aroshi, Oryza sativa), jak i tubylcze — kakao (sarigemineki, Theobroma cacao), orzachę (inki, Arachis hypogaea), fasolę (poroto, Phaseolus vulgaris), arnotę właś¬ ciwą (potsoti, Bixa orellana) . Paquirianos nie uczestniczą w regionalnym rynku, tak więc nie praktykują upraw na sprzedaż. Wiele spośród roślin, które comuneros uprawiają na sprzedaż, jest w ogóle nieobecnych na poletkach Paquirianos. Poza uprawą w celach handlowych, Matsigenka comuneros zarabiają pie¬ niądze także na inne sposoby. Przede wszystkim zajmują się wyrębem cennych rynkowo gatunków drzew i sprzedażą drewna, a w ostatnich dekadach również wynajmują się do pracy w firmach nafciarskich (jako kierowcy łodzi z silnikiem, przewodnicy i pracownicy niewykwalifikowani). Zarówno uprawa na handel, jak i inne sposoby zarobkowania mają niemały wpływ na uprawy, które Matsigenka utrzymują na własny użytek (tj. plony z nich są przeznaczane do konsumpcji we własnej grupie rodzinnej/domowej i częstowania gości). Praca przy kawie i innych uprawach na handel jest stosunkowo czasochłonna, zaś wyrąb drzew czy praca dla kompanii nafciarskiej przeważnie wymaga wielomiesięcznego po¬ zostawania poza domem. Skutkuje to znaczącym zaniedbaniem poletek uprawia­ nych na własny użytek. Kiedy mężczyźni Matsigenka są poza domem, znaczna część pracy na poletku spada na kobiety. Dotyczy to na przykład uciążliwego ple­ wienia, które normalnie jest zajęciem przede wszystkim męskim. Kobiety mogą wykonać wiele prac zwykle będących w gestii mężczyzn (co z kolei odbywa się 22 23 cyfika, o której mowa, jest związana z zagęszczeniem ludności, a nie z typem środowiska, jakkolwiek jest zwykle właściwa obszarom nad rzeką główną, gdzie zagęszczenie to jest z reguły większe. Głównymi nabywcami plonów są kupcy z miasta Quillabamba, położonego w górnym biegu Urubamby. Wyrąb ten odbywa się zwykle w systemie tzw. habilitación, tzn. w celu umożliwienia przedsię­ wzięcia Indianie są wyposażani w sprzęt (np. piły łańcuchowe) przez któregoś z kreolskich patrones de madera z miejscowości Sepahua. Po zakończeniu zafry i spławieniu drewna, patron ma prawo do znacznej jego części. Tylko nielicznych comuneros stać na sprzęt potrzebny do wyrębu drzew. Zafra (jednorazowe przedsięwzięcie drwalskie kończące się spławieniem i sprzedażą drewna) jest długotrwa¬ ła i może wymagać półrocznego pobytu w lesie. 22 23 �Kopieniactwo i rośliny uprawne Indian Matsigenka Paquirianos (Wschodnie Peru) 197 kosztem wielu kobiecych aktywności subsystencjalnych), ale są czynności, jak wy­ cinanie terenu pod poletko, którym kobiety samodzielnie mogą nie podołać. O wy­ konanie cięższych prac można poprosić inne osoby, ale to z kolei pociąga za sobą zobowiązania. W efekcie, Matsigenka comuneros, zarabiając pieniądze, obniżają jakość swoich upraw i zubożają swą dietę. Podczas moich pobytów w comunida­ des nad Dolną Urubambą zauważyłem, że codzienne posiłki są tam znacznie mniej urozmaicone niż nad Paquiría a różnorodność gatunków uprawianych na poletkach jest znacznie mniejsza. O ile nad Paquirią do ryb czy mięsa, prócz manioku, niemal zawsze podawane są jakieś inne smakołyki (np. bulwy pochrzynu, ostrzeszynu, kłębianu i inne), o tyle w comunidades zdarza się to rzadko. Również owoce (może z wyjątkiem bananów) są znacznie słabiej reprezentowane w diecie mieszkańców brzegów Urubamby. Wraz z trudniejszą dostępnością zwierzyny i ryb (które w po¬ bliżu dużych wspólnot są przetrzebione) daje mi to podstawę do ogólnego scharak¬ teryzowania diety Matsigenka comuneros jako uboższej i mniej wartościowej niż dieta Paquirianos. Ubóstwa tego nie rekompensują słodycze, oranżady, makaron i inne produkty spożywcze, dostępne za zarobione pieniądze. Paquirianos narzeka¬ ją niekiedy, że są „biedni" i wyrażają dyskomfort z powodu nieosiągalności wielu praktycznych i/lub prestiżowych przedmiotów, które posiadają comuneros. Nie¬ mniej comuneros, zdobywając środki na zakup tych przedmiotów, prowadzą do pogorszenia jakości swego odżywiania, co w skrajnych przypadkach prowadzi do objawów niedożywienia u ich dzieci . Tak więc, przynajmniej w kwestii odżywia¬ nia, Paquirianos wychodzą lepiej na tym, że nie uczestniczą w rynku. Dodać jednak należy, że subsystencja wszystkich Matsigenka (z wyjątkiem niektórych pojedynczych osób) wciąż opiera się na tradycyjnych podstawach, w tym głównie na kopieniactwie. Niemal żaden Matsigenka nie utrzymuje siebie i rodziny za pieniądze. Są one ważne i pomocne w nabyciu różnych pożądanych przedmiotów, okazjonalnie też jedzenia, ale to tsamairintsi pozostaje trwałym, solidnym i niezastąpionym źródłem utrzymania, podstawą samowystarczalności i politycznej autonomii grupy domowej. Praca za pieniądze, która raz jest, raz jej nie ma, nie może konkurować z poletkiem o tę pozycję. 24 Rośliny uprawne w kosmologii i szamanizmie Matsigenka wysoko wartościują łowiectwo oraz pochodzące z polowań mię¬ so, a świat zwierząt zajmuje poczesne miejsce w ich kosmologii. Niemniej, rośli¬ ny uprawne też są dla nich ważne, co nie dziwi, wziąwszy pod uwagę, że wśród składników diety tych Indian są one dostarczycielami największej ilości kalorii (Johnson, 2003, s. 44). 24 Podobne spostrzeżenia, w odniesieniu do Matsigenka i Harakmbut z dorzecza Górnej Mądre de Dios, ma Bennett (1991, s. 140, s. 128, s. 333-334, s. 338-339, s. 378-379, s. 384-385). �198 Kacper Świerk W najogólniejszej klasyfikacji świata roślin stosowanej przez Matsigenka (w tym Paquirianos) wyróżniane są trzy główne kategorie. Rośliny uprawne to pankirintsi („to, co się sadzi" lub „to, co się wysiewa"). Kolejna kategoria to tovaseri. Słowo to można przetłumaczyć jako „chwasty". Jest ono najczęściej sto­ sowane właśnie wobec roślin wyrastających na poletku i konkurujących z upra¬ wami, choć bywa też używane na określenie innych dzikich roślin, rosnących w lesie. Trzecia kategoria to inchashi lub inchatoshi, co w dosłownym tłuma­ czeniu brzmiałoby „liście drzew". Obejmuje ona różne gatunki roślin (zwykle użytecznych — leczniczych itp.) rosnących w lesie, a także liście drzew. Inchatoshi można więc tłumaczyć jako „liście" lub „zioła". Wreszcie, jako ewentual¬ ną czwartą kategorię można potraktować inchato — słowo oznaczające drzewa (zwłaszcza dziko rosnące), jak się zdaje rozszerzane niekiedy na inne dzikie ro¬ śliny, i wówczas używane w znaczeniu zbliżonym do inchatoshi. Granice pomiędzy wymienionymi kategoriami bywają czasem płynne. Np. Johnson (2003, s. 193-194) zauważa, że badani przez niego Matsigenka z Shima (dorzecze Górnej Urubamby) używali słów inchato i tovaseri na rośliny uprawne rosnące w stanie zdziczałym na opuszczonym poletku. Matsigenka, podobnie jak inni Indianie Amazonii, są przekonani, że świat za­ ludniają rozmaite byty będące podmiotami o mocy sprawczej. Do bytów tych, obok ludzi, zaliczane są zwierzęta oraz istoty, które z zachodniego punktu widze¬ nia określilibyśmy jako nadprzyrodzone, choć dla Matsigenka ich status ontologiczny nie jest zasadniczo różny od statusu ludzi czy zwierząt. Wszystkie kate¬ gorie bytów widzą siebie, ze swej perspektywy, jako ludzi i jako istoty kulturowe (tj. posiadające domy, osady, różne artefakty itd.). W myśl powyższych zasad np. ścierwnik urubu widzi jedzoną przez siebie padlinę jako maniok, a jaguar pitą przez siebie krew jako trunek z manioku masato. Ciało, pozostające we wza¬ jemnej zależności z tożsamością i perspektywą danego bytu, nie jest dla Indian czymś danym raz na zawsze, lecz kształtowanym zależnie od spożywanego po¬ karmu, sposobu życia i tego, w czyim towarzystwie się przebywa (Viveiros de Castro, 1998). Dlatego też spożywanie określonych pokarmów ściśle związane jest z tożsamością. W związku z tym, dla Matsigenka i ludów sąsiednich jadalne rośliny uprawne, zwłaszcza maniok i jego pochodne, jak masato mają ważne znaczenie tożsamościowe. Ten, kto je maniok, jest człowiekiem, jest matsigenka — osobą jak my, „osobą moralną". Matsigenka definiują siebie jako „jedzących maniok" nie tylko w opozycji do zwierząt i demonów, ale też w opozycji do białych i pońarona (górskich Metysów i Keczua), którzy przybywając do ich kraju, nie zawsze chętnie jedzą maniok (patrz: Baer, 1994, s. 72). W wielu in­ diańskich opowieściach, osoba, która „wpadła w pułapkę pozorów" — zobaczyła pokarm Innych (zwierząt, duchów, zmarłych) pod postacią manioku i skoszto¬ wała go, sama staje się Innym, przejmuje perspektywę (punkt widzenia) klasy bytów, której pokarm zjadła, a ostatecznie transformuje się cieleśnie w jednego z nich. �Kopieniactwo i rośliny uprawne Indian Matsigenka Paquirianos (Wschodnie Peru) 199 W korpusie mitycznym Indian Matsigenka poczesne miejsce zajmuje mit 0 Kashiri (Księżycu), który przyniósł ludzkości maniok i inne rośliny uprawne . Jest on znany na całym obszarze zamieszkiwanym przez Matsigenków, również wśród Paquirianos. Akcja tej historii zaczyna się w czasach, kiedy obecna kon¬ dycja świata nie była jeszcze ostatecznie ukonstytuowana. Ludzie jedli wówczas różne odmiany ziemi i gliny, postrzegając je jako bulwy manioku, pochrzynu 1 inne jadalne części roślin uprawnych. W owym czasie pewna młoda dziewczyna przechodziła okres odosobnienia w związku z pierwszą menstruacją. Spędzała czas ukryta w niewielkim szałasie, a jej rodzice, wychodząc z domu, pozosta¬ wiali jej do jedzenia maniok, pochrzyn, bataty itp., w rzeczywistości będące ka¬ wałkami gliny. Pewnego dnia, pod nieobecność rodziców dziewczyny, Kashiri — Księżyc pod postacią młodego mężczyzny zstąpił na ziemię w pobliżu miejsca jej odosobnienia i nawiązał z nią rozmowę. Widząc, że dziewczyna je ziemię, za¬ pytał: „Co jesz?". Odpowiedziała mu: „Maniok, pochrzyn etc.". Wówczas on za¬ czął tłumaczyć, że nie jest to maniok, tylko ziemia. Podczas kolejnych odwiedzin dostarczał dziewczynie maniok i inne rośliny jadalne, które spożywała, aż w koń¬ cu jej rodzice zaczęli dziwić się, dlaczego nie je pozostawianego jej pożywienia. Z początku twierdziła, że dlatego, iż nie jest głodna, ale w końcu powiedziała, że to, co dają jej do jedzenia, nie jest prawdziwym maniokiem, tylko ziemią. Poka¬ zała im prawdziwy maniok, jaki przyniósł jej Kashiri. Bardzo zasmakował on jej rodzicom. Przyznała się też, że odwiedza j ą mężczyzna, od którego otrzymuje to pożywienie. Kashiri został wreszcie przedstawiony rodzicom dziewczyny i za¬ deklarował chęć wzięcia jej za żonę. Żyjąc wraz z ludźmi, pokazał im, jak przy¬ gotowywać poletka i uprawiać poszczególne rośliny, a także jak robić masato. Od tej pory ludzie mają rośliny uprawne (zwane niekiedy „córkami Księżyca") i odróżniają prawdziwy maniok od gliny. Patrząc na to w świetle kosmologii i ontologii Matsigenka, można powiedzieć, że wraz z wprowadzeniem manioku lu¬ dzie zyskali bardziej ludzką kondycję, taką jak obecna. Zyskali też perspektywę obecnie utożsamianą z ludzką (tj. matsigenka — prawdziwie ludzką), wyrażającą się w identyfikowaniu ludzi jako tych, którzy jedzą prawdziwy maniok (a nie ziemię postrzeganą jako maniok) i piją masato. 25 Rośliną bardzo istotną w wizji świata Matsigenka jest arnota właściwa (potsoti, Bixa orellana), z której nasion (dokładniej z okrywy nasiennej) otrzymuje się czerwony barwnik. Barwnik ten — biksyna — jest przez Matsigenków trakto25 W literaturze poświęconej Indianom Matsigenka możemy spotkać mit o Kashiri w wielu, różnią­ cych się pewnymi detalami, wariantach. Jest on przytaczany m.in. przez Barrialesa (1979, s. 167-169), Baera (1994, s. 249-252), Renard-Casevitz, Dolfusa (1988, s. 22-24), Rosengrena (1987a, s. 85-87, 1998, s. 262-263, 2004, s. 39-40), Johnsona (2003, s. 208-209) i Sheparda (2003, s. 249-251). Po polsku dwa znacznie skrócone i obrobione literacko warianty mitu Kashiri znajdują się w tłumaczeniu powie¬ ści Vargasa Llosy (1997, s. 97-100) pt. Gawędziarz. Mity o Księżycu przynoszącym ludziom maniok i umiejętność uprawy roślin występują także u ludów pokrewnych. Np. Shaver, Dodds (1990, s. 91-92) przytaczają taki mit Nomatsiguenga z dorzecza Perene i Ene. W ich języku heros-Księżyc nosi imię Manchakori. �Kacper Świerk 200 wany nie tylko jako farba, ale też jako perfumy. Posiada przyjemną woń, która, jak twierdzą Indianie, jest ulubionym zapachem saankarite („niewidzialnych") — pozytywnie waloryzowanych i na ogół przychylnie usposobionych wzglę¬ dem ludzi istot „nadprzyrodzonych", żyjących na leśnych polanach (będących według Indian ich poletkami i obejściami) i w krainach niebiańskich. Według Matsigenków saankarite chętnie malują się biksyną i są skłonni okazywać swą przychylność zwłaszcza tym ludziom, którzy również to czynią. W wymiarze życia codziennego przychylność saankarite jest dla Matsigenka przede wszyst¬ kim istotna dlatego, że bronią oni ludzi przed demonami kamagarini — obec­ nymi w lesie i uśmiercającymi istoty ludzkie poprzez gwałt analny . Człowiek, który chodzi po lesie pomalowany biksyną (lub choćby ma przy sobie barwnik z arnoty czy jej nasiona) może z większym prawdopodobieństwem liczyć na to, że w razie potrzeby saankarite przybędą mu z odsieczą. Malowanie się biksyną przed wyjściem do lasu ma jeszcze jedno uzasadnienie. Mianowicie uważa się, że kamagarini mogą przybierać ludzką postać, by zwieść swą ofiarę. W związku z tym obca osoba napotkana w lesie może być podejrzewana o bycie demonem udającym człowieka. Demony jednak brzydzą się barwnikiem z arnoty i nigdy go nie używają. Stąd też, gdy napotkana osoba nosi na ciele czerwony malunek biksyną, można być pewnym, że nie jest ona kamagarinim. Dwie spośród roślin uprawnych Matsigenka odgrywają ważną rolę w ich sza¬ manizmie. Pierwsza to tytoń (seri, Nicotiana tabacum); druga — banisteria (kamarampi, Banisteriopsis caapi), szeroko znana pod keczuańską nazwą ayahuasca. Z obydwu tych roślin sporządza się wywary (niekiedy nawet mieszane ze sobą), po których zażyciu seripigari odbywają szamańską podróż, podczas której spo¬ tykają się ze swym inetsaane, to jest osobistym przyjacielem szamana wśród saankarite. Przyjaciel ten wprowadza szamana do społeczności „niewidzialnych", udziela mu rad, mówi, jak leczyć chorych itp. Podczas podróży szamańskiej, seripigari może też transformować się w jaguary i inne istoty, zmieniając ciała widzieć Innych pod ludzką postacią (czyli przejmować ich perspektywę), staczać walki z demonami i złymi czarownikami, „lobbować" na rzecz ludzi u różnych bytów mających władzę nad ważnymi dla Matsigenka zasobami . Kamarampi pomaga bardzo jasno, śmiało i konstruktywnie myśleć. W celu przemyślenia jakiegoś problemu, poradzenia sobie z nim, Matsigenka biorą niekiedy kamarampi indywidualnie. Jak mówią — „żeby widzieć" lub „żeby 26 27 2 29 26 Chodzi o polanki będące wynikiem działalności mrówek matyaniro (Allomerus spp., Myrmalachista spp.), żyjących w symbiozie z krzewinką matyagiroki (Cordia nodosa) (Shepard, 1999, s. 83-84). Isure/osure (dusza, istota tożsamości) tak uśmierconej osoby sama następnie zamienia się w de­ mona i dybie na ludzi. Słowo seripigari, oznaczające szamana w matsigenka, można tłumaczyć jako: „ten, który odurza się tytoniem" lub „ten, który zwraca tytoń". Temat szamanizmu Matsigenka poruszam tu nad wyraz pobieżnie. Szerzej zajmują się nim: Baer (1994, s. 120-137), Baer, Snell (1974), Bennett (1991, s. 201-215), Shepard (1999, s. 82-86; 2003) i Rosengren (2002, 2004, s. 45-54). 27 28 29 �Kopieniactwo i rośliny uprawne Indian Matsigenka Paquirianos (Wschodnie Peru) 201 wiedzieć" (neagantsi). Jak widać, ich pojmowanie efektów wywołanych przez wywar z banisterii jest bardzo różne od znaczenia zachodniego terminu: „halucy­ nacja", które konotuje złudzenie, a więc coś, co nie ma nic wspólnego z wiedzą o rzeczywistości. Kamarampi często powoduje też wymioty, co według Matsi­ genka jest bardzo pozytywnym zjawiskiem — oczyszczaniem organizmu. Banisteria jest pnączem z rodziny malpigiowatych (Malphigiaceae). Do wywaru z niej, aby wywoływał on odpowiednie stany, muszą być dodane liście rośliny ompikirivanashi (Psychotria sp.), należącej do rodziny marzanowatych (Rubiaceae). To właśnie ompikirivanashi ma właściwości halucynogenne. Bani­ steria jedynie niejako je udrażnia . 330 31 Zakończenie Jak widać, kopieniacza uprawa odgrywa znaczącą rolę w życiu Indian Matsigenka, w tym ich podgrupy żyjącej nad Paquirią. Będąc ważnym źródłem kalorii (a także wielu substancji potrzebnych do rozwoju i zdrowia organizmu), rośliny uprawne mają duże znaczenie w diecie Matsigenka, a fakt, iż wiele z upraw ma charakter długotrwały i można łatwo je rozmnażać, sprawia, że są one najbar¬ dziej pewnym i „godnym zaufania" źródłem pożywienia i zabezpieczeniem na przyszłość, w przeciwieństwie do wysoko cenionych, lecz mniej systematycznie dostępnych dzikich zasobów pożywieniowych. Kopieniacza uprawa pozwoliła Matsigenkom Paquirianos przetrwać trudny okres polowań na ludzi w czasie boo¬ mu kauczukowego i po nim, pomimo że poletka musiały być wówczas zakładane na trudno dostępnych wzgórzach (i przez to zapewne niekiedy na gorszych gle¬ bach), by nie zwrócić uwagi łowców niewolników. W przeciwieństwie do garstki innych ludów amazońskich (jak np. Guajâ, Yuqui, Mashco-Piro), niesprzyjające okoliczności historyczne związane z kolonizacją nigdy nie skłoniły Matsigenków do porzucenia kopieniactwa i oparcia swej subsystencji na łowiectwie i zbiera¬ ctwie. Kopieniacza uprawa pozostaje również podstawą subsystencji Matsigenka comuneros, mających ciągły kontakt ze społeczeństwem narodowym i uczestni¬ czących do pewnego stopnia w jego gospodarce opartej na pieniądzu. Oparcie utrzymania na zarabianiu pieniędzy byłoby dla Matsigenków nawet bardziej ry¬ zykowne niż przerzucenie jego ciężaru wyłącznie na łowiectwo i zbieractwo. Stąd też kopieniactwo jest wśród comuneros wciąż powszechne, nawet jeśli poświę¬ canie większej ilości czasu aktywnościom zarobkowym (włączając w to uprawy z przeznaczeniem na rynek) często powoduje zaniedbanie poletek i zmniejszenie różnorodności upraw. Warto też zauważyć, nie rozwijając tu tego tematu, że ko30 Słowo kamarampi można przetłumaczyć jako „lekarstwo powodujące wymioty", choć jeden z Matsigenków znad Urubamby zaproponował tłumaczenie: „śmiertelne lekarstwo". Z etymologiczne¬ go punktu widzenia obydwie te interpretacje są uprawnione. Szczegóły chemiczne tego procesu przedstawia Shepard (1999, s. 80). 31 �Kacper Świerk 202 pieniacza uprawa, połączona z przenoszeniem się w inne miejsce co 5-20 lat, nie powoduje wyniszczenia lasu tropikalnego. Oczywiście, by system ten mógł nadal funkcjonować, potrzebne jest duże terytorium, o niewielkiej gęstości zaludnienia. Poddorzecze Paquiríi, podobnie jak wiele innych okolic w dorzeczach Urubamby i Madre de Dios, jak najbardziej spełnia te warunki. Jak już wspominałem, uprawa kopieniacza, będąc podstawą gospodarczej sa¬ mowystarczalności grup domowych Matsigenka, jest również podstawą ich po¬ litycznej autonomii. Waga kopieniactwa i roślin uprawnych polega w końcu również na tym, że są one uwikłane w relacje społeczne. Chodzi tu nie tylko o to, że wspólna praca na poletku buduje (i zarazem wyraża) więzi społeczne, czy o to, że wzajemne częstowanie się pożywieniem i wspólne picie ovuroki (pochodnego manioku) jest istotną częścią społecznego etosu Matsigenka. Dla Matsigenków bowiem cały wszechświat jest uspołeczniony. Używając słów Hvalkofa i Veber (Hvalkof, Veber 2005, s. 247) — dla nich „nic nie istnieje poza sferą społeczną lub, innymi słowy, poza sferą społeczną jest nicość". Zgodnie z tą zasadą, arnota, tytoń i bani­ steria są uwikłane w relacje społeczne z „niewidzialnymi" — saankarite (a także w antagonistyczne relacje społeczne z demonami), a maniok, pochrzyn i reszta roślin uprawnych zostały przyniesione przez Księżyc, który wszedł w związki społeczne (rodzinne) z ludźmi Matsigenka. Wyrażam wdzięczność Glennowi Shepardowi za pomoc w oznaczeniu kilku spośród gatunków roślin wymienionych w tekście. Słowa kluczowe: kopieniactwo, Amazonia, Peru, Matsigenka, etnobotanika BIBLIOGRAFIA Baer G. 1994 Cosmología y shamanismo de los matsiguenga (Perú Oriental), Ediciones Abya Yala, Quito. Baer G., Snell W.W. 1974 AnAyahuasca Ceremony among the Matsigenka (Eastern Peru), „Zeitschrift für Ethnologie" vol. 99, s. 63-80. Baksh M . 1995 Changes in Machiguenga Quality of Life, w: Indigenous Peoples and the Future of Amazonia: An Ecological Anthropology of an Endangered World, ed. L.E. Sponsel, The University of Arizona Press, Tucson, London, s. 187-205. Balick M.J. 1984 Ethnobotany of Palms in the Neotropics, w: Ethnobotany in the Neotropics, eds. G.T. Prance, J.A. Kallunki, The New York Botanical Garden, New York, s. 9-23. �Kopieniactwo i rośliny uprawne Indian Matsigenka Paquirianos (Wschodnie Peru) 203 Barriales J. 1979 Mitos de la cultura matsiguenka: Parte I , „Revista Antisuyo" no. 3, s. 163¬ -181. Bennett B.Y. 1991 Illness and Order: Cultural Transformation among the Machiguenga and Huachipairi, rozprawa doktorska, Cornell University. Heiser Ch.B. 1984 The Ethnobotany of the Neotropical Solanaceae, w: Ethnobotany in the Neotropics, eds. G.T. Prance, J.A. Kallunki, The New York Botanical Gar­ den, New York, s. 48-52. Hvalkof S., Veber H. 2005 Los ashéninka del Gran Pajonal, w: Guía Etnográfica de la Alta Amazonia, t. V., eds. F. Santos Granero, F. Barclay, Smithsonian Tropical Research In­ stitute & Instituto Francés de Estudios Andinos, Lima, s. 75-279. Johnson A. 2003 Families of the Forest: The Matsigenka Indians of the Peruvian Amazon, University of California Press, Berkeley, Los Angeles, London. Lévi-Strauss C. 1950 The Use of Wild Plants in Tropical South America, w: Handbook of South American Indians, t. 6., ed. J.H. Steward, Smithsonian Institution — Bu­ reau of American Ethnology, Washington, s. 465-486. Mudge K., Hammer A. 2000 Musa X paradisiaca Linnaeus, andMusa acuminata Colla, http://instruct1. cit.cornell.edu/courses/hort400/mpts/musa.html. Podbielkowski Z. 1985 Słownik roślin użytkowych, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa. Renard-Casevitz F.M., Dolfus O. 1988 Geografía de algunos mitos y creencias: Espacios simbólicos y realidades geográficas de los Machiguenga del Alto Urubamba, „Amazonia Peruana" vol. 8 (16), s. 7-40. Rieger M . 2005 Banana and Plantain — Musa spp., http://www.uga.edu/fruit/banana.htm Rosengren D. 1987a In the Eyes of the Beholder: Leadership and the Social Construction of Power and Dominance among the Matsigenka of the Peruvian Amazon, Göteborgs Etnografiska Museum, Gotebörg. 1987b Concepciones de trabajo y relaciones sociales en el uso de la tierra entre los Machiguenga del Alto Urubamba, „Amazonia Peruana" vol. 8 (11), s. 39-59. 1998 Matsigenka Myth and Morality: Notions of the Social and the Asocial, „Ethnos" vol. 63 (2), s. 248-272. 2002 Cultivating Spirits: On Matsigenka Notions of Shamanism and Medicine (and the Resilience of an Indigenous System of Knowledge), „Anales Nue¬ va Época" no. 5, s. 85-108. �204 2004 Rutter R.A. 1990 Sauer C.O. 1950 Kacper Świerk Los matsigenka, w: Guía Etnográfica de la Alta Amazonía, t. 4., eds. F. Santos Granero, F. Barclay, Smithsonian Tropical Research Institute, In­ stituto Francés de Estudios Andinos, Lima, s. 1-157. Catálogo de plantas útiles de la Amazonía Peruana, Ministerio de Edu­ cación & Instituto Lingüístico de Verano, Pucallpa. Cultivated Plants of South and Central America, w: Handbook of South American Indians, t. 6., ed. J.H. Steward, Smithsonian Institution — Bu­ reau of American Ethnology, Washington, s. 487-543. Shaver H., Dodds L. 1990 Los Nomatsiguenga de la Selva Central, Ministerio de Educación, Instituto Lingüístico de Verano, Pucallpa. Shepard G.H. 1997a Native People of the Manu: Culture, History and Ethnobotany, http://www. pbs.org/edens/manu/native.htm. 1997b A Kill in the Rainforest of Manu: Machiguenga Hunting Medicines, http:// www.pbs.org/edens/manu/hunt.htm. 1999 Pharmacognosy and the Senses in Two Amazonian Societies, rozprawa doktorska, University of California, Berkeley. 2002 Primates in Matsigenka subsistence and world view, w: Primates Face to Face: Conservation implications of human — nonhuman primate intercon­ nections, ed. A. Fuente, L.D. Wolfe, Cambridge University Press, Cam¬ bridge, s. 101-136. 2003 Chamanes y la ambigüedad del bien y el mal en la mitología matsiguenka, w: Los pueblos indígenas de Madre de Dios: Historia, etnografía y coyuntura, B. Huertas Castillo, A. García Altamirano, IWGIA, Lima, s. 243-257. Towle M.A. 1961 The Ethnobotany ofPre-Columbian Peru: A reconstruction of the relation­ ship between man and the plant world in the prehistoric cultures of the cen¬ tral Andes, Wenner-Gren Foundation for Anthropological Research, Inc., Aldine Publishing Company, Chicago. Vargas Llosa M . 1997 Gawędziarz, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań. Viveiros de Castro E. 1998 Cosmological Deixis and Amerindian Perspectivism, „Journal of the Royal Anthropological Institute" vol. 4, no. 3, s. 469-488. �Kopieniactwo i rośliny uprawne Indian Matsigenka Paquirianos (Wschodnie Peru) 205 Kacper Świerk SLASH-AND-BURN CULTIVATION A N D CULTIVATED PLANTS OF THE MATSIGENKA PAQUIRIANOS I N D I A N S (EASTERN PERU) (Summary) The Matsigenka Indians live in the basins of the Urubamba and Madre de Dios rivers in Peru. Individualism, which finds expression in their living in small family hamlets scattered all over the forest, is the characteristic feature of their ethos. In the course of the 20 c. the majority of Matsigenka Indians began to live in larger settlements, which in 1974 were officially recognised as comunidades natives (native communities) with elected authorities, title to land, etc. The Paquirianos Indians are the Matsigenka Indians, who continue to live in the forest hamlets, outside the system of native communities. They subsist on slash-and-burn culti­ vation, supplemented with hunting, fishing and gathering. The political independence of each hamlet derives from the possession of fields, which provide for food. I f one wants to have a plot, a patch of forest must be cleared. The plants, which have been cut, are then dried and burnt. Then seeds are sown and plants are planted. In the following years the system of shifting cultivation is applied. Eventually, the plot is aban­ doned and it gradually changes into a secondary forest. The basic crops of the Matsigenka include cassava (manioc), maize and bananas but the Matsigenka also grow other edible plants. The Matsigenka from the comunidades also base their existence on slash-and-burn cultivation. However, unlike the Paquirianos, they grow some plants for sale. Consequen¬ tly, and in relation to the fact that men are often hired for many months to do paid work, their plots are neglected and the range of plants grown is much poorer than that of the Paquirianos, despite the fact that they adopted many different new cultivated plants from the Peruvians. Many plants grown by the Matsigenka are important in their cosmology and shama¬ nism. th Key words: slash-and-burn cultivation, Amazonia, Peru, Matsigenka, ethnobotanics ��