32 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fc1ac707ed96a9558e9adc9a2582bdfd.pdf f1b2296b03d596f09dbed67f1df6f6ad Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1380 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1275 Title A name given to the resource Świadomość historyczna mieszkańców Narola / ETNOGRAFIA POLSKA 1990 t.34 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1990 t.34, s.169-182 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malewska-Szałygin, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia Polska", t. XXXIV: 1990, z, 1-2 P L ISSN 0071-1861 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN (Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UW) ŚWIADOMOŚĆ HISTORYCZNA MIESZKAŃCÓW NAROLA I WPROWADZENIE Miasteczko Narol leży w województwie przemyskim, w odległości 20 km na północny wschód od Tomaszowa Lubelskiego. W 1935 roku zostało po­ zbawione praw miejskich, mimo to dla odróżnienia od sąsiedniej wsi (Narol-wieś) nazywane jest Narol-miasto. W XV w. nad Tanwią, mniej więcej w miejscu obecnej osady Narol, zostało założone przez Floriana Łaszczą Nieledewskiego miasto, które od jego imienia otrzymało nazwę Florianów. W 1485 r. fundator wystąpił do króla polskiego Stefana Batorego z prośbą o jego lokację, na ziemi, której był dziedzicznym właścicielem. W wyniku starań założyciela Zygmunt I I I w 1492 r. wydał akt lokujący miasto na prawie magdeburskim i przyznający mu przywileje tar­ gowe. Florianów położony na szlaku handlowym do Lwowa, silnie związany gospodarczo i komunikacyjnie z tym ośrodkiem szybko bogacił sie i rozwijał. Otoczony murami chroniony był przez twierdzę należącą do południowej linii obrony Rzeczypospolitej. Umocnienia miały powstrzymywać najazdy tatarskie regularnie nawiedza­ jące te tereny w X V I I w., nasilone po 1620 r. Opisy tych walk zawierają m.in. listy Jana Sobieskiego, wówczas hetmana koronnego. Napaści czambułów przyczyniły się do powolnego niszczenia i ubożenia Florianowa. Dotkliwym ciosem było spalenie zamku i miasta w 1648 r. podczas przemarszu tatarsko-kozackich wojsk Chmielnickiego. W czasie obrony zginął właściciel dóbr Jerzy Łaszcz, a także wielu spośród szlachty i Żydów, którzy schronili się w zamku. Dalsze zniszczenia związane są z „potopem szwedzkim". W 1656 Karol Gustaw łuni i Dali Florianów z zemsty za ogromne straty jakich iego wojska doznały w tych okolicach Najazd Rakoczego w 1657 dopełnia katastrofy i miasto spada do rangi osady rolniczej czego odzwierciedleniem jest zaniechanie nazwy Florianów. W listach Jana Sobieskiego z 1672 r. pojawia się nazwa „Narol" na określenie podupadłego miasta. Po raz pierwszy użyto jej w dokumentach z 1595 r. erygujących parafię we wsi Narol i stosowana jest dla wsi nieprzerwanie aż do chwili obecnej. Według hipotezy historyków, zubożałe �170 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGTN miasto przejęło nowe miano od sąsiedniej wsi. Florianów do X V I I w. nie posiadał własnej parafii, należąc do parafii w Narolu (wsi), co było uważane za znaczną ujmę dla prestiżu miasta. We Florianowie był wprawdzie kościół, ale nie posiadał praw parafialnych na skutek zatargu właściciela tutejszych dóbr z miejscowym biskupem. W X V I I w. Feliks A. hrabia Łoś funduje nowy kościół i wówczas powstaje odrębna parafia w Narolu-mieście, które w niczym nie przypomina już dawnego, świetnie prosperującego Florianowa. Wiejski charakter, jakiego nabiera, nie pociąga wprawdzie za sobą utraty praw miejskich, ale Narol-miasto nie należy już do ważnych punktów targowych na południowym szlaku handlowym Rzeczypospolitej, jest słabo zaludnione, ubogie. (Ten stan rzeczy utrzymuje się; jednakże dopiero na mocy ustawy z 1935 r. Narol traci prawa miejskie na skutek zbyt małej liczby mieszkańców.) W X V I I I w. Feliks Antoni hrabia Łoś który D O oicu odziedziczył te ziemie kazał wznieść w bezpośrednim sąsiedztwie miasteczka rezydencję dla swojej rodziny Budowę ukończono w 1776 r. i od tej pory pałac dzielił burzliwe losy okolicy. Hrabia Łoś ufundował również kościół w Narolu-mieście. W 1795 r. ziemie te znalazły się pod zaborem austriackim, przy czym granica z zaborem rosyjskim przebiegała o 3 km na wschód od miasteczka. Powstanie listopadowe przeszło tutaj bez echa. Dopiero w 1863 r. tereny te . były miejscem przepływu do powstania ochotników z zaboru austriackiego. Na obu brzegach Tanwi, choć nie bezpośrednio w Narolu, toczyły się walki powstańcze (m.in. pod Rebizantami). W pałacu Łosiów, którego właścicielem był wówczas Julian książę Puzyna zorganizowano szpital powstańczy spalony przez wojska austriackie po upadku powstania w 1863 r Na rynku znajdował się tzw Dom Polski gdzie mieścił się samorząd miejski i liczne organizacje społeczne (w tym także teatr amatorski) przygotowujące mieszkańców do nadejścia niepodległości. W czasie I wojny światowej wielu mieszkańców Narola walczyło w armii austriackiej na froncie włoskim. Walki w okolicy były tym bardziej tragiczne, że we wrogiej armii rosyjskiej służyli sąsiedzi ze wsi oddalonej od Narola o 5 km. Podczas przejścia frontu wybuchł w miasteczku niezwykłych roz­ miarów pożar, który strawił znaczną część drewnianej zabudowy. Przyczyną pożaru były gęsto stłoczone, drewniane domy, usytuowane wokół rynku i na przylegających doń ulicach, należące do licznej społeczności żydowskiej stano­ wiącej ok 50% liczby mieszkańców. Do dnia dziesiejszego przetrwało w Naro­ lu zaledwie kilka domów, które wówczas ocalały. Wśród zabudowy otaczającej rynek wznosiła się bożnica XVII-wieczna, podobno bardzo piękna, wysadzona przez Niemców w czasie okupacji. Żydowska gmina „Narol" mieści się obecnie na Brooklynie, w Nowym Jorku, a jej rabin w latach osiemdziesiątych odwiedzał rodzinne miasteczko. W osa­ dzie Krupiec - stanowiącej dziś „dzielnicę" Narola połączoną z rynkiem mostem na rzece Krwawa (dopływ Tanwi), mieszkała przeważnie ludność ukraińska. Tam też wzniesiono w X I X w. murowaną cerkiew, która - po­ zbawiona wystroju wnętrza i fragmentów dachu - niszczeje. Do lat 1937-1938 katolicy i prawosławni żyli w przyjaźni biorąc wspólnie udział w licznych świętach obchodzonych w Kościele i Cerkwi, wiele też było małżeństw mieszanych. Niemieckie obietnice utworzenia państwa ukraińskiego �ŚWIADOMOŚĆ HISTORYCZNA MIESZKAŃCÓW i' r : ~ ? 1 i* *[ mi NAROLA 171 zantagonizowały obie społeczności. Nastroje te nasiliły się tragicznie w czasie okupacji, wskutek częstych napadów na miasto partyzantów ukraińskich. Stacjonujący w Narolu Niemcy waśń tę podsycali. W 1939 r. przed wkroczeniem Niemców do Narola weszli Rosjanie, którzy aresztowali ostatnią właścicielkę rezydencji i dóbr narolskich, wtedy też ograbiono pałac ze wszystkich ruchomości. W splądrowanym pałacu mieścił się podczas okupacji posterunek Niemieckiej Straży Granicznej. W tym czasie ludność żydowską, która nie ewakuowała się we wrześniu 1939 r. na wschód, Niemcy wywieźli do położonego 8 km od Narola obozu zagłady w Bełżcu. Większość mieszkańców Narola i sąsiedniego Lipska należała do Armii Krajowej, która obok działalności dywersyjnej przeciwko Niemcom prowadzi­ ła krwawe walki z armią ukraińską. W 1944 r. doszło do zmasowanego ataku UPA na miasteczko. Partyzanci A K obronili Narol, ale straty po obu stronach były duże. W 1944 r , w czasie wyzwalania tych ziem przez oddziały Armii Czerwonej i LWP, został spalony pałac, który pomimo kilkakrotnych grabieży przetrwał wojnę w dobrym stanie. Po wojnie zaczęły się prześladowania za przynależność do A K . Wielu mieszkańców Narola-miasta, Narola-wsi i Lipska było więzionych i przesłuchiwanych w Tomaszowie Lubelskim, w Zamościu i w Lublinie, co pozostawiło w nich gorzkie poczucie niezasłużonej kary. Obecnie, czyli w łatach osiemdziesiątych, można obserwować wśród mieszkańców duże zainteresowanie historią rodzinnej okolicy. Osobą najbardziej zorientowaną w dziejach Narola, a zatem skupiającą wokół siebie wszystkich zaintere­ sowanych przeszłością miasta, jest nauczyciel historii w narolskiej szkole - p. mgr Henryk Wolańczyk, pochodzący z Narola, absolwent WSP w Cieszano­ wie, autor pracy magisterskiej - Zarys monograficzny Narola do ¡939 r. Przekazem tradycji historycznej zajmują się również p. Sitarzowie, twórcy Izby Pamięci Narodowej w Narolu-wsi. Istnieje również Kronika Narola, w której jeden z mieszkańców spisał historie z przeszłości przekazywane z pokolenia na pokolenie. Wiele jeszcze opowiadań krąży w formie ustnej po okolicy, wśród mieszkańców, którzy chętnie ich słuchają i je opowiadają. Efektem tych zainteresowań i zaangażowania były zorganizowane we wrześniu 1985 r. obchody 400-lecia założenia Florianowa. Licznie zgromadzo­ na publiczność w sali teatralnej (obecnie kinowej) Domu Polskiego na trwających 3 dni wykładach dotyczących dziejów miasta - może być świadectwem popularności zainteresowań historycznych społeczności narols­ kiej. Zabawy, występy zespołów i kiermasze nie przyciągały starszej generacji w takim stopniu, jak prelekcje i towarzyszące im gorące dyskusje. Taka postawa mieszkańców Narola znacznie ułatwiła prowadzenie badań. II. PODSTAWOWE ZAŁOŻENIA BADAWCZE Terminu „świadomość historyczna" używam za Gerhardem Kłoską, który określił ją jako „właściwy jednostce zbiór pojęć, wyobrażeń, sądów dotyczących wydarzeń z przeszłości i wpływających na jej zachowania werbalne i pozawerbalne" (Kloska 1979, s. 114). Prowadzone przeze mnie badania dotyczyły świado­ mości historycznej grupy, jaką stanowili moi rozmówcy (w wieku �172 ANNA MALt'WSKA-SZALYGtN powyżej 55 lat) - mieszkańcy Narola-miasta, Narola-wsi i sąsiedniego Lipska. Mówiąc o świadomości grupowej mam na myśli te informacje lub oceny, które powtarzają się w kilku wypowiedziach i są w tym sensie charakterystyczne dla badanej grupy. Biorąc pod uwagę wersje powszechne, nie pomijałam unikal­ nych wariantów opowieści. Uwzględniałam je jako dopełnienie świadomości grupowej - odnotowując jednakże, że są to ujęcia niepowtarzające się. Wszelkie badania dotyczące świadomości ludzkiej wiążą się z problemem, iakim jest pośredniość tego rodzaju badań wynikająca z ich istoty Myśli człowieka są dostępne badaczowi wyłącznie za pośrednictwem wytworów do jakich należy wypowiedź pisemna lub ustna Co więcej werbalizacja nie jest doskonałym środkiem wyrażania myśli toteż prowadzać badania dotyczące świadomości trzeba się liczyć z tym ' że pewne t r e S nigdy nie zostaną zwerbalizowane inne mogą ulegaćzniekształceniom przez świadomTcheć ukrycia swoich myśli prze!zapomnieni'lub ni^miSetnotó uprania u b r aw ^srowa V ^ własnych! przemyśleń. P nieum.ejęinosc z a o m n i e m e Istotnym problemem badań nad świadomością jest wzajemne kształtowa­ nie się wypowiedzi przez badacza i jego rozmówcę; aby ten niekorzystny wpływ ograniczyć, starałam się nie narzucać swojego toku myślenia opartego na chronologicznym porządkowaniu wydarzeń, aby nie zatrzeć tego, co w tych relacjach było najważniejsze z punktu widzenia badanego problemu, tj. sposobu kojarzenia i łączenia faktów, proponowanego przez moich rozmów­ ców następstwa zdarzeń i ich określeń czasowych. Dlatego też nie używałam kwestionariusza, a jedynie stosowałam „dyspozycje badawcza" bedaca zbio­ rem podstawowych tematów do tego rodzaju rozmowy i zaleceń dla badacza na ccTma zwrócić uwagę Szczególnie interesowały mnie m i n wszelkie sądy wartościujące oceny zdarzeń i postaci a przede wszystkim próby przekazania intencji opowiadanych faktów i ich odniesień do szerszych - egzystencjalnych Przemyśleń rozmówcy Tego rodzaju pogłębione wypowiedzi spotykałam rzadko ale nawet te pojedyncze dawały ciekawy materiał do badania swoistej historiozofń Moje rozmowy miały na celu ukazanie zawartości ramfedi zasad iei organizowania Zanotowane możliwie najwierniej re^^acie S w L ł a m z o p l s a m r Z ^ J ^ o n ^ a ^ o ^ hls7orvkow i : o o r ^ ^ S a i n i d o ^ ^ t ó 7 ^ ^ c h \ l ^ ó r ^ ^ Ma,ac: naT uwadze^ fakt że n7e m o ^ ^ ^ Z J ^ ^ m S ^ ^ T i ^ k ^ \ ^ ob7ektvwna ' iedvn e o d n i e S a dta weTs]i w y d S prezentowanej przez moich rozmówców. Różnice pomiędzy nimi pozwoliły na odkrycie transformacji - konsekwentnie stosowanych przekształceń - prze­ mieniających wersję „profesjonalną" w intersubiektywną — narolską wersję przeszłości. Zasady i cel owych transformacji stanowią podstawowe wnioski orzekające o charakterystycznym dla badanej przeze mnie grupy mieszkańców Narola sposobie myślenia o przeszłości. Badania w Narolu prowadziłam ^^^CjX%5?t chodLc? z w y j a z d ó w u c z e s t n i c z y l a m w o b - W moich rozmowach z mieszkańcami Narola można wyróżnić wiele wątków splecionych ze sobą. a mimo to stanowiących odrębne całości. Porządkując je według następstwa w czasie były to opowieści o założeniu miasta dotyczące genezy nazwy Narol; objaśnienia innych nazw topograficznych w okolicy; dzieje pałacu w Narolu i jego właścicieli; relacje dotyczące udziału mieszkań- �ŚWIADOMOŚĆ HISTORYCZNA MIESZKAŃCÓW NAROLA 173 ców w powstaniu styczniowym, I wojnie światowej, wojnie 1920 r. i I I wojnie. Opowieści o okresie okupacji nawiązywały do problemu kontaktów pol­ sko-żydowskich, a wspomnienia z czasów partyzanckich dotyczyły zmiany przyjaznych kontaktów z mieszkającą na tych ziemiach ludnością ukraińską w krwawy konflikt. Przebiegająca w pobliżu Narola granica między zaborami była również tematem wielu opowieści. Z tego bogatego materiału wybrałam do tego szkicu dwa wątki: legendarną historię założenia Narola oraz dzieje pałacu i jego właścicieli widziane oczyma mieszkańców miasteczka Wojennym opowieściom zamierzam poświęcić osobny tekst. HI. OPOWIEŚCI O POWSTANIU MIASTA Narolska tradycja historyczna różni się znacznie od wersji udokumen­ towanej. Jest wersją legendarną, skonstruowaną i przekazywaną nie po to, by przedstawić minioną rzeczywistość w sposób najwierniejszy prawdzie his­ torycznej, lecz po to, by nieść zamierzone przez zbiorowego, anonimowego twórcę przesłanie - przesłanie niecałkowicie uświadamiane przez kolejnych odbiorców tradycji, przekazywane z tą samą, częściowo tylko uświadamianą, intencją. Konstrukcja opowieści uwydatnia jej przesłanie, które realizuje się w świecie rozstrzygnięć moralnych Czyny postawy i wydarzenia są jedynie nośnikami wartości Pamięć zbiorowa wyselekcjonowała tylko te fakty które były istotne dla w y r a ż e n i owego przesłania Zapomniane zostały przede wszystkim te elementy które najtrudniej zachować w ustnym przekazie międzypokoleniowym (daty i nazwiska) a także te które zacierały sens opowieści Nikt prawie z moich rozmówców nie umiał określić kiedy powstał Florianów. Datę zastępowano określeniami „bardzo dawno" lub 500 czy 100 lat temu n r z v r 7 v m 1 i r v h v rei używano 'na określenie wszelkie! dalekiej orzesz określenia dokładniejsze- To by o bardzo dawnedeszcze orzea Chmielnickim" Sw n o r i a r ^ i datę założenia osady. (Sytuacja znaczni?zmieniła się po jubileuszu 400-lecia powstania Florianowa. W rozmowach prowadzonych później najczęściej spotykałam wypowiedzi: „Narol liczy sobie 400 lat, "teraz były obchody, ale dawniej nazywał się Florianów".) Jak można wnioskować, dokładne zapamię­ tanie daty powstania miasta nie było istotne, dla legendy wystarczyło okreś­ lenie umieszczające zdarzenie w czasie najdawniejszym, w mitycznym „illud tempus". Dużą trwałością w pamięci wyróżniały się informacje będące objaśnieniami nazw ważnych punktów krajobrazu, „dzielnic" miasta, czy też opowieści 0 przeszłości charakterystycznych budynków. Pytania dotyczące elementów krajobrazu dostarczały zwykle więcej informacji niż pytania o poszczególne zdarzenia. Wersja najdawniejszych dziejów miasta, którą tu przedstawiam, jest odtworzona na podstawie tak właśnie prowadzonych rozmów. Charakteryzuje się ona niewielką liczbą zapamiętanych faktów i wyraźnym wysuwaniem na plan pierwszy zdarzeń istotnych dla legendy, przedstawianych obszernie 1 z zaangażowaniem emocjonalnym. Całość ma charakter niezwykle syntetycz­ nej opowieści: „Narol dawniej nazywał się Florianów"; „rynek tego miasta był tam, gdzie dziś jest Rynkowe" (nazwa „dzielnicy" dzisiejszego Narola); �I 74 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN „Bardzo dawno, jeszcze przed Chmielnickim, miasto było otoczone przez lasy i jeziora. Na górce stał gród obronny", „tam gdzie dziś jest remiza, to był zamek i nie nazywało się to wtedy Narol, tylko Florianów". Jak widać z wybranych fragmentów relacji, pamięć zbiorowa przeniosła jedynie nazwę dawnego miasta, informację o położeniu i krótkie wzmianki o jego obronnym i handlowym charakterze. Jak można sądzić, były one wystarczające, by podkreślić ważny dla legendarnej wersji fakt dawnej potęgi miasta - jego siły militarnej i gospodarczego znaczenia. Przypuszczenie to potwierdza wypowiedź: „Florianów to był ważny targ i ze Lwowa tu przyjeżdżali na jarmarki i tam wzajem jeździli". W żadnej wypowiedzi nie było wzmianki o administracyjno-prawnych okolicznościach powstania miasta ani 0 sprawczej roli, jaką odegrał Florian Łaszcz. Prawdopodobnie nie tylko łatwość, z jaką gubią się w przekazie międzypokoleniowym tego rodzaju informacje, była przyczyną powszechnej niepamięci. Sądzę, że była ona wynikiem tendencji podkreślania samodzielności dawnego miasta, jego niezale­ żności od wszelkiej władzy czy to królewskiej, czy to właściciela dóbr. „To były ziemie miasta, mieszczanie wolni byli, tu żadnej władzy nie było" - taką odpowiedź uzyskałam na pytanie na jakiej ziemi lokowano Florianów Zapamiętane strzępy przeszłości łączy wspólna intencja uwydatnienia miejskiej tradycji Florianowa Wszystkie te skąpe informacje wydają się przekazywane tylko po to by podtrzymać pamięć o handlowym i militarnym znaczeniu osady a co' najistotniejsze po jej prawdziwie miejskim charakterze Owe mieszczańskie korzenie mieszkańców Narola-miasta są powodem ichdumy 1 przyczyną wielu burzliwych dyskusji z sąsiadami. Według narolskiej tradycji ważniejszy od powstania i trwania Florianowa był jego upadek, który miał charakter jednorazowej, totalnej zagłady: „Tatarzy wszystko ze szczętem spalili, a całą ludność w niewolę wzięli", ewentualnie: „Miasto Kozacy spalili, a ziemię zaorali" lub „Florianów został spalony przez Szwedów i pobudował się na nowo na roli, dlatego teraz nazywa się Narol", „Chmielnicki zdobył miasto, potem oddał je Tatarom, Tatarzy spalili miasto, a całą ludność wyrżnęli". W tej wersji nie ma mowy o powolnym ubożeniu, stopniowej, naznaczonej wieloma najazdami degradacji miasta. Jego upadek ma charakter kataklizmu — taki opis nasuwa porównanie do mitów kreacyj­ nych występujących w tradycyjnych mitologiach Tworzenie siedziby ludzkiej tak aby zapewnić jej pomyślność tak aby zaistniała nie tylko w wymiarze materialnym wymagało pewnych określonych okoliczności przede wszystkim powinno być dokonywane ex nihllo W wypadku legendy narolskiej absolutny charakter zagłady jest jak sądzę konieczny do spełnienia mitycznego wymogu budowy od początku z niczego- Florianów sie spalił i na zaoranym pogorzelisku zbudowano Narol" Cios miastu został zadany jednorazowo, stąd, o ile w opowieściach występują zarówno Tatarzy, Szwedzi jak i Kozacy! w jednostkowej wypowiedzi pojawia się zawsze tylko jeden najeźdźca, dowol­ nie (jak się zdaje) zapamiętany spośród trzech możliwych. Taka wersja wydarzeń przeczy etapowości procesu degradacji miasta i podkreśla natych¬ miastowy charakter zagłady. W opisach katastrofy Florianowa podkreślane jest okrucieństwo najeźdź­ ców i ogromne straty wśród obrońców: „Tatarzy napadli i całą ludność w pień �ŚWIADOMOŚĆ HISTORYCZNA MIESZKAŃCÓW NAROLA 175 wyrżnęli"; rzeka oddzielającą Lipsko i Narol nazywa się Krwawa [w nie­ których wersjach Krwawica - A. M ] , bo po odejściu Tatarów czerwona była od krwi wymordowanych ludzi". Te dramatyczne opisy mają, jak sądzę, podkreślić ofiarny charakter wydarzeń. W opowieściach o powstaniu nowego miasta ten wątek pełni rolę „ofiary zakładzinowej" - ofiary spełnianej przy budowaniu nowej siedziby w celu zapewnienia temu miejscu przychylności bóstwa, losu, fortuny - różnie nazywanych sił transcendentalnych oddziałują­ cych na życie ludzkie. W niektórych wypowiedziach miejsce, gdzie istniało zniszczone miasto, zostaje zalane przez wody okolicznych stawów, wskutek otwarcia śluz przez młynarza - zdrajcę. Wątek ten przywodzi na myśl mity o potopie. Nowa siedziba ludzka zostaje wyłoniona po obeschnięciu wód, na oczyszczonej ziemi buduje się od początku. Aby jednak w takich warunkach mogło powstać nowe miasto, dawna tradycja miejska musi zostać przeniesiona i w opowieści narolskiej podobnie jak w mitologiach tradycyjnych, pojawiają sie postaci wybrańców którzy zagładę przetrwali uratowanych z potopu"- Z tego spalonego przez Szwedów miasta dwóch ludzi zostało: jednego nazwali Mulak, bo sie w mule chował tvm co P O zalaniu miasta woda został a drueieeo to iuż nie pamiętam" Według innej wersji teren po spaleniu miasta nie został zalany ale zaorany- Żona Nieledewskiego która wyjechała do Żółkwi wracając zastała zaorany teren miasta i trzech młodych chłopców którzy ocaleliNowośwSto - bo nowy Świat - nowe miasto trzeba 'było zbudować! Wolańczyka - bo na Woli [sąsiednia wieś - A. M . ] go spotkała, i Skibickiego, bo zastała tylko skiby zaoranej ziemi w miejscu Florianowa". Jakkolwiek taka wersja wydarzeń jest sprzeczna z zapisami historycznymi, nazwiska w niej występujące są w Narolu popularne i należą do najstarszych. Jaka jest ich „prawdziwa" etymologia, trudno dociec i nie jest to z punktu widzenia tego szkicu konieczne. W legendzie spełniają one rolę dowodu, podobnie jak nazwa miasta - Narol. Odwołując się do struktur mitycznych można zauważyć, że jest to typowy element konstrukcji mitów - pointonowanie całej opowieści przez powiązanie zdarzeń z najdawniejszych, mitycznych czasów z elementami rzeczywistości teraźniejszej, który pełni funkcie dowodu prawdziwości całego mitu czy legendy. Jeżeli wydarzenia onego czasu" zmierzają do objaśnienia obecnie używanej nazwy miasta czy leż współcześnie używanych przez część mieszkańców nazwisk (poz^ Narolem rzadko spotykanych) o czym każdy może się przekonać - jest to dowodem prawdziwości legendy. IV. D Z I E J E PAŁACU I J E G O MIESZKAŃCÓW Tematem, który najbardziej angażował moich rozmówców, był wątek dziejów związany z pałacem narolskim i losami jego właścicieli. Mówiono 0 tym chętnie i bez strachu, z jakim opowiadano o okresie I I wojny 1 powojennym, bez zakłopotania, jakie towarzyszyło rozmowom o losach narolskich Żydów. Mówiono tak, jak opowiada się plotki i sądząc z tego, że do rozmowy chętnie włączyli się wszyscy domownicy, temat ten był poruszany nie tylko w obecności etnografa. Przedmiotem zainteresowania był pałac wraz z otoczeniem, fascynujący swoją innością, odległy, choć przestrzennie bliski, żyjący własnym, całkowicie �I 76 ANNA MALEWSKA-SZALYGIN odmiennym życiem. Nie mniej intrygujące były dla moich rozmówców losy właścicieli rezydencji, twórców i uczestników owej innej rzeczywistości. Jak głosi inskrypcja umieszczona nad wejściem, pałac narolski został wzniesiony w 1776 r. dla Feliksa Antoniego hrabiego Łosia. Zbudowany w stylu klasycystycznym, w manierze palladiańskiej, położony na wzgórzu, otoczony był rozległym parkiem w stylu angielskim Zdaniem historyka sztuki - J. Rossa (1953) - jest on wyjątkowo pięknym przykładem polskiej magnackiej rezydencji późnobarokowej Główny budynek pałacu wraz z dwiema oficynami i łączącymi je arkadami ma kształt podkowy - znaku herbowego Łosiów Od frontu rozciągał się przed nim wspaniały klomb brama z dwiema kordegardami a dalej aleja lipowa biegnąca do Narola Jej fragment jest zachowany do'dziś Według XIX-wiecznych opisów wyposażenie pałacu było niezwyle bogate komponowa ne z d S smakiem i znajomością rzeczy Prócz pięknych mebli Łosiowie zlaor^^d^k^kd^L^UTO^kK^ i bogatą bibliotekę zawiera^ ^ ^ c h d Z k ^ ^ ^ ^ o ^ T owmwKę zawe Począwszy od 1863 r. pałac nawiedzały liczne klęski: w czasie powstania styczniowego mieścił się tu szpital powstańczy, wtedy też został spalony przez wojska austriackie; w okresie I wojny światowej znów służył za szpital, tym razem dla austriackiego Czerwonego Krzyża. Oba epizody szpitalne, pożar, a także grabieże - jakich dokonywało wojsko - zubożyły znacznie rezydencję, a w szczególności zbiory malarstwa i bibliotekę. W 1939 r. pałac po opuszczeniu go przez ostatnią właścicielkę został ograbiony doszczętnie. W czasie wojny mieścił się w nim posterunek niemieckiej straży granicznej W 1945 r., podczas wyzwalania tych ziem przez Armię Czerwoną i Ludowe Wojsko Polskie pałac został spalony Po wojnie nie zabezpieczony popadł w ruinę W 1986 r stan budynku był tragiczny Środkowa część pozbawiona okien z przeciekającymi S a m i dachu bytrcałkowicie zawilgocona Na piętro prowadziły cementowe schodTm^ programem^konserwacji resztek Sbytku W ^któ^T^^^^hZ S S ^ y c h ś S S można odnaleŁ resztki malo^ się w oficynie została wykorzystana jako piwiarnia, co znacznie przyspieszyło dewastację budynków i ich otoczenia. Obecny właściciel pałacu - miejscowy PGR, który po wojnie przejął majątek - ma rozpocząć remont budynku. Powojenny stan pałacu wywołuje wśród mieszkańców oburzenie, które, poza nielicznymi wyjątkami, nie jest jednak motorem jakichkolwiek starań. Większość mieszkańców tłumaczy taką postawę nieuchronnością upadku rezydencji, której epoka już się skończyła. Scenerię opowieści o losach rodziny właścicieli stanowi pałac z okresu swojej świetności. Tragiczny pożar w 1945 r. należy, zdaniem moich rozmówców, do wojennych losów okolicy i w tej opowieści jest pomijany. Ramy czasowe tej baśni-plotki" to lata 1864 - kiedy pałac przechodzi na własność książąt Puzynów i rok 1939 - kiedy zostaje aresztowana jego ostatnia właścicielka. Najstarsi z moich rozmówców jeszcze pamiętali Juliana księcia Puzynę jednakże większość opowiadań rozgrywa sie w czasie kiedy dziedziczką majątku była jego córka Jadwiga po mężu hrabina Korytowska - nazywana w miasteczku Hrabina Julian ks Puzyna utrzymywał bliskie k o n t a k t \ mieszkańcami N a r o k czym zyskał sobie ponuLno^i sympatię Dobre imie S i e c k i ™ Jego^cóTka przeown^e - d b a ł a o ^ ^ " 7 ^ 1 ^ m i ę d z y miastem i pałacem �ŚWIADOMOŚĆ HISTORYCZNA MIESZKAŃCÓW NAROLA 177 Służba pałacowa mieszkała w specjalnych zabudowaniach na terenie rezyden­ cji. Ludzie ze wsi, najmujący się do pracy, nie mieli wstępu do parku, a tym bardziej do pałacu. Według relacji pokojówki Hrabiny nikt z miasta prócz księdza nie był do pałacu zapraszany. Wizyty Hrabiny w miasteczku ograniczały się do wyjazdów do kościoła i odwiedzin w założonej przez nią ochronce dla dzieci. Nawet z zarządcą dóbr Hrabina rozmawiała przez telefon, co według relacji jej bratanka miało służyć podtrzymaniu dystansu. Zapewne nie tylko owe zabiegi ale również przez wieki utrwalone poczucie zupełnie różnej rzeczywistoś­ ci w jakiej żyli mieszkańcy miasta i dwora ukształtowało wyobrażenie o życiu rezydencji Pałac, jak każda przestrzeń zastrzeżona, był dla ludzi z Narola miejscem tajemniczym: wielokrotnie opowiadano mi o ogromnych lochach, biegnących pod parkiem i sięgających aż do Tomaszowa Lubelskiego. Powszechne są opowieści o niezwykłym bogactwie i przepychu wystroju pałacu, o doskonałym utrzymaniu parku i klombów: „Pałac był bardzo piękny i bardzo zadbany. Były oranżerie, cieplarnie i różarnie. Do obsługi było dwóch lokai, lokajczyk, pokojówki, ogrodnik, furmani, kierowca. Hrabina dwa samochody miała; chevroleta i forda prócz tego powozy i karetę" (Ojciec informatora był fornalem w majątku) Według innych relacji przed pałacem rozciągał się wspaniały klomb aleje parku zdobiły posągi wnętrza budynku zapełniały drogie meble wiele było porcelany sreber'luster i obrazów w złotych ramach Wyobrażenia o wystroju rezydenci budowano na podstawie nielicznych informacji odpowiednio przez mówiącego przekształconych nałożonych na zbiorowe pojecie piękna i bogact­ wa Rozerabieme pałacowego dobytku me pozostało bez wpływu na te wvobrażenia. Przekonanie o sielskim życiu mieszkańców rezydencji było nie do pogodzenia z możliwością zaistnienia jakichkolwiek kataklizmów, które by ich doświadczyły. Toteż w relacjach moich rozmówców, o ile miasto poddawane było nieustannym ciosom losu, pałac zawsze zostawał oszczędzony — o pożarze w czasie I wojny mówią: „Cale miasto się spaliło, tylko pałac został, a w czasie nadejścia frontu Hrabina nie była tvkana". Nikt z mieszkańców nie wiedział 0 jakichkolwiek zniszczeniach pałacu w okresie powstania, a tym bardziej 1 wojny światowej. Nikt nie mówił o istniejących tam szpitalach i pożarach niszczących zbiory. Według miejscowej relacji, pałac trwał nieprzerwanie w świe­ tności. Sądzę, że opowieści o przepychu i nowoczesności urządzenia rezydencji służyły zaspokojeniu tęsknoty mieszkańców miasteczka do lepszego życia, do barwniejszej rzeczywistości. Były rodzajem „snów Kopciuszka", pełniły rolę „serialu dla kucharek", który zawsze rozgrywa się we wspaniałych wnętrzach, będących wcieleniem marzeń o bogactwie. Podobnie jak w serialach, tak i w narolskich opowieściach pyszne wnętrza i romantyczny park zapełniały postaci których losy pilnie śledzono i komentowano Oczywiście, w tym wypadku również liczba informacji przenikających z pałacu do miasteczka była znikoma toteż pole dla fantazji opowiadających było ogromne Własną wizję życia właścicieli rezydencji moi rozmówcy budują według zasad klasycznego dramatu- każda z postaci uosabia tylko jedną cechę tzn jest wyłącznie dobra lub zła Akcja polega na konfrontacji owego dobra" i zła" i kończy sie finałem w którym dobro" zostaje nagrodzone pVzv czym"cechy postaci uznane ik pozyiywnelub^^ wartoś12 - Etnografia Polska t 34 , . 1 2 �178 ANNA MAUiWSKA-SZAŁYGIN ci charakterystycznej dla tej grupy. I tak, według moich rozmówców: „Hrabina była starą, nieprzyjemną kobietą, wymagającą i niedobrą dla służby", aczkolwiek ,porządek w gospodarstwie miała wzorowy, nie to co teraz": „skąpa była"; Jhuda, wysoka, czarno ubrana, niedobra - chrustu w lesie nie dała zbierać ani iaeód ani grzybów"- bvła stara nie bvła dobra bvła dewotka i fanatyczka". Opis'ten jest całkowicie sprzeczny ze wspomnieniami dwóch osób blisko 7 Hrabina zwiazanvch do iakich udało mi sie dotrzeć Jei osobista Dokoiówka oDOwiadała o sweii nani dla mnie była bardzo dobrTbvla skromna wwiezieniu r^radTLckim - A M 1 nrzedśmiercią b v ł a l Ł r d z o X \ e ^ l T S I ^ i d o HrSShv^, nryvw^Ha n«^Sc ^ r ^ ^ U i ^ v ^ ^ ^ ^ S hvł dohrv c V w S ™S S n żelrieH vś £miła w ł ó ^ L e S S n n , , fnlw^rk J sweterki na zimę zrobiła. Na święta rozdawa a dzieciom rogaliki Bratanek hr Korytowskiej wspominając swoje wakacje spędzone przed wojną w Narolu opisywał Hrabmę jako osobę niezwykle prawą i gospodarną podkreślał ze gospodarując samodzielnie ogromnym majątkiem (powyżej 500 ha) była chwalo­ na przez wojewodę lwowskiego za wzorowy porządek stosowanie nowoczes­ nych maszyn i technik uprawy. Była także osobą wrażliwą na ludzką niedolę, założyła i wyposażała ochronkę dla dzieci narolskich. Co roku, w okresie świąt organizowała akcję dobroczynną. Tych cech moi rozmówcy zdają się nie dostrzegać czy też nie doceniać. Negatywnej postaci Hrabiny przeciwstawiają postać hrabiego Korytowskiego, który cieszył się ich sympatią. Mówili o nim: „To był wesoły, dobry człowiek. Hojny, każdemu dawał, jak miał, chociaż dużo przegrywał w karty". Pozytywnej opinii i nastawienia mieszkańców nie zmienia fakt, że „miał we Lwowie kochankę, żonę polskiego oficera, i to ten oficer zastrzelił Korytowskiego". Ocena czynów obu postaci zawarta w narolskich opowieściach jest dobrym materiałem do badań na temat postaw i wartości uważanych przez grupę za pozytywne ale w żadnym przypadku nie może służyć za materiał do sądów o rzeczywistych cechach i zachowaniach bohaterów opowieści. Nie można iei traktować iako Drawdv historvcznei Zastrzeżenie to iest szczeeólnie ważne gdy DO wysłuchaniu plotek dotyczących życia mieszkańców pałacu w których iak w klasycznej balladzie dziadowskiej iest i kochanka i morderstwo z zazdrości przejdziemy do finału owego dramatu" zbudowanego ze strzępów i n t o a c j i przy dużym udziale wyobraźni ' Aby ową pointę zrozumieć, trzeba poszerzyć galerię postaci o nowe osoby: sąsiada Hrabiny - barona Wattmana - właściciela dóbr w Rudzie Różanieckiej i dziedziczkę niedalekiej Łukawicy - panią Dzierżyńską. „Baron był świetnym gospodarzem, sam wszystkiego doglądał, ale u barona w lasach ludzie strasznie kradli, a u Hrabiny nie kradli. Jego chłopi tak go cenili, że go chcieli wójtem obrać. Jak wybuchła wojna [ I I światowa - A. M . ] , to do Austrii wyjechał, bo tam się urodził, a pałac dla wariatów dali" (W pałacu w Rudzie Różanieckiei który nie został w czasie woinv zniszczony iest obecnie szpital dla nerwowo chorych) Dziedziczka Łukawicy - pani Dzierżyńską - przed wojną cały majątek rozdała chłopom tak że po wojnie nic jei nie rozparcelowali bo i po prawdzie nie było co) Ona samrwyiechała do Częstochowy i umarła dopiero ze starości". Pałacowy „dramat z morałem" ma tu swój finał. Według moich rozmówców low hrabinv Korvrowskiei hvłv bardzie! tragiczne' Jak wybuchła wojna, to Hrabina do Lwowa uciekła i zabrała ze sobą cztery wozy �ŚWIADOMOŚĆ HISTORYCZNA MIESZKAŃCÓW NAROLA 179 rzeczy, ale Ruscy ją złapali i zabili [ . . . ] ona żałowała ludziom chrustu z lasu"; „Wyjechała z Narola zaraz na początku wojny, do Lwowa miał j ą zawieźć szofer, ale powiedział, że nie pojedzie, jak swojej rodziny nie weźmie. Hrabina się nie zgodziła z nim jechać, bo się dumą uniosła, i pojechała furmanką do Lwowa. Chciała jechać do Rumunii, ale nie zdążyła, bo ją Rosjanie po drodze zabili". W ten sposób „dobro" zostaje nagrodzone, „zło" kończy tragicznie. W jakim stopniu cała konstrukcja jest dowolna i nie licząca się z rzeczywis­ tymi okolicznościami wydarzeń, wyraźnie wskazuje zestawienie tych wypowie­ dzi z relacją pokojowej Hrabiny, która była z nią w czasie owych wypadków i tak je opisywała: „O unoszeniu się dumą mowy nie było. Uciekałyśmy przed Niemcami, chciałyśmy przez Zaleszczyki przejść do Rumunii, ale nie zdążyłyśmy, zostałyśmy aresztowane przez żołnierzy radzieckich. Hrabina przyznała się do swego pochodzenia i została uwięziona, jej kuzynka podała się za nauczycielkę - »człowieka pracy« i ją razem ze mną zwolniono. Starałam się Pani pomóc, paczki słałam, chodziłam do różnych urzędów dowiedzieć się, gdzie ją przewieziono. Tu w Narolu jest jedna pani, co z Hrabiną w więzieniu siedziała, mówiła, że była dzielna [...] i innym jeszcze pomagała, ale żadna z nas nie wie, jaki był koniec Hrabiny. Ja tak sobie marzę, ze może z tej Rosji z armią Andersa wyszła i dopiero w Egipcie umarła. Kto wie". Sądzę, że opowieści o życiu mieszkańców pałacu spełniały nie tylko, choć przede wszystkim, funkcję 'rozrywki, oderwania się od szarości i codzienności, lecz były również formą poglądowego wykładu na temat postaw moralnych, tego, co uważano za dobre i społecznie pożądane. Dlatego też, zapewne, opowieść skonstruowana jest tak, aby możliwie najjaskrawiej uwydatnić zawarty w niej przekaz moralny. V. PODSUMOWANIE Szkic ten jest omówieniem dwóch wątków narolskiej tradycji historycznej: legendy o powstaniu miasta oraz opowieści o losach położonego w bliskim sąsiedztwie Narola pałacu i jego właścicieli. Pierwszy z wątków zajmuje pewien określony chronologicznie przedział i realizuje się w wymiarze diachronicznym, a wydarzenia mają ściśle określone miejsce w czasie i przestrzeni; w przypadku drugiego wątku uwydatniony jest iego aspekt pozaczasowy, iego akcja może rozgrywać się zawsze i wszędzie jakkolwiek umieszczenie jej w przeszłości wzmacnia efekt dystansu rzeczywistości „pałacowej" i miejskiej. Obie opowieści łączy ten sam sposób konstruowania fabuły, polegający na położeniu nacisku na wartości moralne i sprowadzenie przedstawianych zdarzeń do roli ich nośników. Taką wartością ponadczasową jest miejska tradycja, przekonanie o niezwykłym, wybranym charakterze miejsca i prze­ strzeni, gdzie wzniesiono miasto, i tym usprawiedliwiona duma ze swego pochodzenia i ze swej przeszłości. Tak ujęta przeszłość jest więc objaśnieniem teraźniejszości. Stan obecny według wersji legendarnej stał się nieuchronnym skutkiem zdarzeń minionych. Przeszłość nie stanowi zbioru faktów nieznaczacych i przemiiaiacvch każdy z nich ma swoie mieisce w całości składa się natiią i w niej trwa, a przez to trwa również w teraźniejszości którejobecny kształt był tworzony już w czasach legendarnych Przepływ czasu jest więc kontynuacją kumulac a zatrzymującą nie tyle poszczególneWydarzeńa ile ich sens - ich znaczenie dla rzeczywistości legendarnej. Znaczenie to konstytuuje się w świecie wartości, �180 ANNA MALHWSKA-SZAŁYGJN Wątek opowieści o losach mieszkańców pałacu narolskiego to opowieść pełniąca funkcję baśni, skomponowana tak, by ukazać i przekazać system wartości grupy. Mówi o tym, co dobre i piękne, a także o tym, co złe i niepożądane w rozumieniu społeczności. Prezentuje postawy oceniane pozy­ tywnie i negatywnie. Czas jest tu w zasadzie nieistotny, przeszłość umacnia jedynie baśniowy charakter zdarzeń, niemniej realia czasoprzestrzenne są ulotne, trwałym elementem jest przesłanie moralne opowieści Tym, co charakterystyczne dla opowieści o przeszłości, jakie zebrałam w Narolu, jest przetworzenie minionej rzeczywistości w baśń lub legendę zawierającą wiele elementów typowych dla konstrukcji mitów, a przede wszystkim sprowadzającą wszelkie zdarzenia do zawartych w nich wartości i traktowanie ich tak, jakby były jedynie zapisami przekazów moralnych. LITERATURA A s s o r o d o b r a j N. 1963 „Historia żywa" - świadomość historyczna. Symptomy i propozycje badawcze, „Studia Socjologiczne", nr 2, s. 5-47. B y s t r o ń J. S. 1925 Historia w pieśni ludu polskiego. Warszawa. D o b r o w o l s k i K. 1959 Chłopska kultura tradycyjna. „Etnografia Polska", t. 1, s. 19-25. E l i a d e M. 1970 Sacrum, mit, historia, Warszawa. K l o s k a G. 1979 Świadomość historyczna i jej badanie, ,.Lud", t. 63, s. 113-140. Ross J. 1953 Paloc w Narolu, „Biuletyn Historii Sztuki", nr 2. Skibicki E. 1935 Z dziejów Narolszczyzny, „Kuryjcr Literacko-Naukowy", R. XII, nr 7, dodatek do nr 49 „Ilustrowanego Kuryjera Codziennego", z dn. 18 II 1935 r. T o m i c k i R. 1973 Tradycja i jej znaczenie w kulturze chłopskiej, „Etnografia Polska", t. 17. z. 2, s. 41-58. Anna Malewska-Szałygin HISTORIC CONSCIOUSNESS O F T H E INHABITANTS O F N A R O L Summary The present paper summarizes the researches carried out in 1983-1986 in Narol, a small town in the southern part of the Roztocze region (district of Przemyśl). The researches concerned historic consciousness of its inhabitants understood as „set of notions, ideas, opinions, concerning events from the past, characteristic of an human individual, and influencing his verbal and extraverbal behaviours'*. The collected materia! showed a large capacity of the historic consciousness of the inhabitants of Narol, comprising many topics, as Polish-Jewish relationships, participance at the struggle for independence regaining before 1918, partisan activity during the 2nd World War, and similar ones. In the paper two threads are presented: legends about the town foundation and a fabulous story about the owners of the Narol palace. As the analysis of the collected expressions has proved, the intersubjective, mythical version of events concerning the town foundation is constructed a way which allows to distinguish the most important attributes of a legend: pride' on the ancient civic j ! j 5 �ŚWIADOMOŚĆ HISTORYCZNA MIESZKAŃCÓW NAROLA 181 tradition of the present settlement, its importance and richness of hence. The „Narol" version comprises many elements characteristic for stories about building of human residence, occurring in traditional mythologies. There appears the motif of total destruction, „deluge*\ creating of a new settlement ex nihilo on the soil purified by the „deluge". There appear persons who overlived the cataclysm and became continuators of the tradition. The other thread are vicissitudes of the owners of the classicist residence built in Narol in the 19th century. The stories concern events, the heroes of which are the last heirs of the palace and of the whole good before the 2nd World War. The construction of this collective relation corresponds in its character with a drama based on a classic rule of struggle between good and evil, ending with a moral. The real owners of the palace become representatives of only one feature, they are either exclusively „good" or exclusively „bad'\ whereby these opinions are the intersubjective ones in the Narol community, and they rather reflect its value system than are an objective judgement about real people. In both threads a comparison of relations collected in Narol with documented version of the past allowed the Author to state, that both visions differ considerably. In the ..Narol" stories, logic and consequently carried out transformations are visible, whose purpose is to switch all the events to the moral contents they comprise. The facts become carriers of values the stories are constructed of. The story of both threads is in result realized in the world of values, and moral conclusions are what human memory has preserved and transmitted between generations, they are what the Narol historic tradition is created of. Translated by Barbara Kocowska 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1b219b1942efe91f650d1bc8e96f4792.pdf efef0c91bc9da7affd9d5f31ed301596 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5236 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource komunikacja społeczna Podhale antropologia komunikacji dyskurs lokalny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4860 Title A name given to the resource Dyskurs lokalny o sprawach publicznych - przykład Podhala / ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.101-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malewska-Szałygin, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. L: 2006, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 A N N A MALEWSKA-SZAŁYGIN Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Warszawa DYSKURS LOKALNY O SPRAWACH PAŃSTWA - PRZYKŁAD PODHALA Polityka jest jednym z najczęstszych tematów potocznych rozmów. O polityce rozmawiają ludzie, którzy się pierwszy raz spotkali, sąsiedzi, przyjaciele, rodziny. Rozmowami o polityce wypełnia się czas w podróży, czas oczekiwania, niekiedy czas pracy. Takie rozmowy często towarzyszą rodzinnym spotkaniom, biesiadom, słowem są jednym z najpopularniejszych sposobów współbycia ludzi ze sobą. Nie są zarezerwowane dla czasu świątecznego, nie wymagają specjalnej prze¬ strzeni, toczą się w różnych miejscach i czasie łącząc na chwilę ludzi bliskich sobie lub obcych. Tego typu rozmowy, zwykle związane z tym, co Piotr Kędziorek nazwał chłopskim zrzędzeniem (Kędziorek 1996) uczyniłam przedmiotem moich badań prowadzonych od 1999 do 2005 r. we wsiach powiatu podhalańskiego i na miejskim targowisku w Nowym Targu.W badaniach uczestniczyli studenci Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. Zważywszy, że rozmowy, jakkolwiek mocno osadzone w kontekście zacho¬ wań, mają charakter werbalny zdecydowałam się na narzędzie analizy adekwatne zarówno do badania języka, jak też kultury, jakim jest pojęcie dyskurs (MalewskaSzałygin 2004). Odwołując się do podziału dyskursu publicznego zaproponowa­ nego przez autorów książki Rytualny chaos. Studium dyskursu politycznego (1997) uznałam wiejskie rozmowy za rodzaj potocznego dyskursu o polityce. Warto przy tym dodać, że dyskursu marginalizowanego. Ta marginalizacja i brak zainteresowania może okazać się groźna w sytuacji, gdy ludzie słabo wykształ¬ ceni, mieszkający na wsi, stanowią znaczny procent wyborców. Rozmówcy w dużym stopniu podzielali pewne wyobrażenia, które, za Durkheimem, można nazwać zbiorowymi. Arjun Appadurai nazywa je obrazami, rozu­ miejąc pod tym określeniem kontekstowe i nieustannie modyfikowane konstrukty myślowe (2005, s. 52), efekty działania wyobraźni rozumianej jako proces spo¬ łeczny (s. 49). Mimo wielu elementów wspólnych dla wypowiedzi wszystkich rozmówców trzeba podkreślić wyraźne różnice pomiędzy ludźmi starszymi (60, 70 czasem 80 lat), a tymi w średnim wieku (30, 40, 50 lat). Poglądy pierwszych były bardziej spójne, bardziej „magiczne" - oni częściej mówili o sile wyższej, wyrażane były przy użyciu bardziej tradycyjnych sformułowań i zwykle wypo­ wiedziane gwarą. Ludzie młodsi - czynni zawodowo: rolnicy, chłopo-robotnicy, rzemieślnicy, drobni przedsiębiorcy, targowi sprzedawcy, mniej chętnie uogólniali �102 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN i teoretyzowali. Zwykle to, co mówili obrazowali przykładami konkretnych sytuacji, a często drobiazgowymi wyliczeniami, używali określeń stanowiących odpryski wiedzy szkolnej i dyskursu medialnego, rzadziej mówili gwarą, jeśli nie liczyć przeklinania polityków. Z osobami młodszymi niż trzydzieści lat właś¬ ciwie nie udało nam się porozmawiać. Młodzi ludzie na wsi zgodnie twierdzili, że o polityce nie mają pojęcia i w ogóle ich to nie interesuje. Przyjęcie perspektywy dyskursywnej zakłada skupienie się na pojęciach, porównaniach i innych środkach językowych, których analiza i interpretacja pozwala ujawnić wyobrażenia nie tyle ukryte poza słowami, ile, jak twierdzi Clifford Geertz, przez nie wyrażane, kształtowane i tworzone. Przystępując do badań w 1999 r. nie znałam jeszcze określeń i wyrażeń charakterystycznych dla lokalnych rozmów o polityce. Rozpoczynając je, musiałam wyjść od pojęć, jakimi w debacie na ten temat posługuje się filozofia polityki, politologia, historia myśli politycznej. Naukowe rozważania, toczące się pośród nieustannych zmian defi¬ nicji i koncepcji, ogniskują się wokół terminów takich jak państwo, władza, poli¬ tyka, demokracja, wolność, reprezentacja, partie polityczne i one właśnie stano¬ wiły punkt wyjścia do rozmów prowadzonych pod sklepem, w wiejskich domach i obejściach (w latach 1999-2000) oraz na targowisku w Nowym Targu (w latach 2001-2004). Rozmowy - nagrane, a potem zamienione w tekst pisany, były pogrupowane według ścieżek tematycznych wyznaczonych przez pojęcia, które rozważaliśmy. Jednym z takich tropów było pojęcie państwa. 1 Podhalańskie rozważania na temat państwa nieodmiennie zaczynają się od konstatacji, że państwo musi istnieć, jest bowiem jedną z fundamentalnych kate¬ gorii porządku świata. Jego istnienie jest podstawą tożsamości. Warto tu zazna¬ czyć, że właściwie wszyscy nasi rozmówcy mieli za sobą doświadczenie pracy za granicą: większość z nich pracowała w USA, wielu w Niemczech, Włoszech czy w Austrii. Zwykle za granicą pracują też ich krewni, a w wielu przypad¬ kach jest to tradycją kilkupokoleniową. Masowe migracje, zgodnie z tezą Arjuna Appadurai (2005) powinny osłabiać ideę państwa narodowego. Tymczasem górale wydawali się do tej idei bardzo przywiązani. Opowiadając np. o pracy w USA, dzielili ludzi, z którymi pracowali na kategorie narodowe, przypisując im bardzo wyraziste cechy, w ich mniemaniu typowe dla tych narodów. Państwo narodowe funkcjonuje nadal jako podstawowa kategoria porządkującą i ustana¬ wiającą ład w lokalnych wyobrażeniach o świecie i jego różnorodności. 2 Dlatego pierwszą wymienianą cechą charakteryzująca państwo jest jego wy¬ miar terytorialny, a przede wszystkim granice. Są one ważne, można się o nie zasadnie spierać: dawniej nie było państwa, były plemiona, ale też była granica [... ] Państwo to jest moim zdaniem wspólnota w granicach - tłumaczył młodym 1 Ciekawe są rozważania Arjuna Appadurai o ideach, będących elementami oświeceniowego światopoglądu, który obecnie stracił spójność i stał się „luźno ustrukturyzowanym politycznym synopticonem" pojęć, które można wykorzystywać w różnych politycznych sytuacjach i które ulegają zaskakującym redefinicjom w czasie „globalnych wędrówek słów" (2005, s. 56). Określenia górale używam w najszerszym znaczeniu - mieszkańców całego powiatu Nowy Targ, który był terenem naszych badań. 2 �DYSKURS LOKALNY O SPRAWACH PAŃSTWA - PRZYKŁAD PODHALA 103 badaczkom starszy rolnik. Wagę istnienia granic widać wyraźnie w jednym z naj­ bardziej poetyckich objaśnień pojęcia państwo, jakie zgromadziliśmy. Przedstawił je pięćdziesięcioletni gazda, wykorzystując często stosowany zabieg opisywania spraw odległych i skomplikowanych poprzez sprowadzenie ich do rzeczywistości swojskiej: Pani widzi tu ten ogródek zagrodzony? Co to jest? Łobszar z grani­ cami! I tak prosto, najkrócej o państwie można powiedzieć. Wyraźne granice są istotne również dla poczucia wspólnoty pomiędzy obywatelami państwa, co ren­ cista, były pracownik kombinatu „Podhale", objaśniał nam obrazowo: Jest Pani wierząca? Tak? No to: co to jest kościół? Kościół to wspólnota, parafialna, nie?! To państwo tyz takjest: wszyscy ludzie w obrębie tych granic co mieszkają. Nie?! Państwo postrzegane jest jako wyraźnie ograniczone terytorium, zamieszkiwane przez ludzi tworzących wspólnotę. Tu dochodzimy do idei suwerenności. Jest ona bardzo istotna dla naszych rozmówców, którzy, nie posługując się tym słowem, odwołują się do niej, gdy z mocą podkreślają, że państwo musi być samorządne i samowystarczalne, czyli niezależne politycznie i gospodarczo. Wszelka ingerencja kojarzy im się z zależ¬ nością gospodarczą PRL od Związku Radzieckiego albo z okupacją niemiecką i kontyngentami. Dlatego państwo musi mieć swoje zasady, swoje łobszary, swoje granice. Każdy swojego pilnuje i to od wieków tak jest, swojego się patrzy. [...] Ty jesteś w tym państwie, tu masz siedzieć i o to państwo dbać! - niezwykle emocjonalnie podkreślali dwaj rolnicy w średnim wieku. Dlaczego tak jest? Dla­ czego państwa nie powinny się łączyć w większe całości jak np. Unia Europej¬ ska? Odpowiedź jest prosta - narusza to utrwalony porządek międzynarodowy i do niczego dobrego nie prowadzi: jeśli granice będą otwarte i będzie jedno, to będzie jeden bajzel. To przekonanie wyrażali zwykle ludzie starsi, zawsze z wiel¬ kim zaangażowaniem emocjonalnym: państwo swoje ograniczenia daje, a jakby państwa nie było, tylko jedna Europa cała, to by był jeden burdel. Po wejściu Polski w struktury Unii Europejskiej, po wypłacie dopłat i ułatwieniu migracji do pracy w krajach U.E., takie wypowiedzi były coraz rzadsze. Suwerenne państwo często było porównywane do gospodarstwa chłopskiego, czyli mówiąc po góralsku - gazdówki. Wyobrażenia o rzeczywistości odległej, o makroskali państwa czy świata, są konstruowane poprzez rozszerzanie wiedzy o rzeczywistości dobrze znanej człowiekowi z mikroskali codziennego życia. Odległe zjawiska są objaśniane przez porównanie do bliskich realiów rodziny lub pracy. Państwo jest zatem jak gospodarstwo: ma ściśle wytyczony obszar - o te granice można toczyć wojny, tak jak można się latami procesować z sąsiadami o miedzę. Na terytorium państwa zamieszkuje wspólnota narodowa, bardzo często porównywana do wspólnoty rodzinnej. Naród, podobnie jak rodzina, jest wspólno¬ tą zhierarchizowaną: składa się na nią władza i społeczeństwo. W gospodarstwie władzę sprawuje gospodarz, na bacówce - baca, a w rodzinie zwykle ojciec, choć kobiety, z którymi rozmawialiśmy czasem twierdziły, że matka. Opisując wzór dobrej władzy państwowej nasi rozmówcy mówili: władza powinna być jak dobry gazda, żeby ludziom nie brakowało ani chałupy, ani chleba. Na pierw¬ szym miejscu chleba! [... ] Władza to powinna być taka kierownica, to tak samo �104 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN jak na przykład gospodarz na wsi [...] Jak mówi góralskie przysłowie „jak nie ma gazdy, głupi kazdy" [...] Powinno być jak na bacówce, jak ni ma bacy - nic z tego. Porównanie państwa do gospodarstwa ukazuje wiele aspektów wyobrażeń o państwie. Jakkolwiek jest ono zaczerpnięte z dyskursu lokalnego i jest środ¬ kiem stylistycznym często stosowanym przez naszych rozmówców, zamierzam je wykorzystać jako narzędzie analizy budując wokół niego interpretację lokalnych wyobrażeń o państwie. Przyjęcie figury gospodarstwa wiejskiego jako modelu ułatwia interpretację wiejskiego dyskursu: po pierwsze, ujawnia lokalne wyobra¬ żenia o władzy, po drugie, mówi wiele o miejscu społeczeństwa w tym układzie, po trzecie, objaśnia relację między władzą a społeczeństwem. Trzymając się tej metafory można opisać zadania władzy - dotyczą one przede wszystkim spraw gospodarczych. Od tego jak udolnie gazda gospodarzy na swo¬ jej gazdówce zależy byt całej rodziny. Jeśli trwoni pieniądze, nie umie dobrze zaplanować działań gospodarskich, rodzina żyje w biedzie. Inaczej, gdy gospo¬ darz jest zaradny, ma głowę do tego, jest pracowity i zapobiegliwy, wówczas wszyscy cieszą się wypracowanym dostatkiem. Podobnie jest z władzą, której naczelnym zadaniem jest takie zarządzanie państwowym gospodarstwem, żeby zapewnić ludziom dobrobyt. Jeśli ludzie władzy działają na rzecz dobra wspól¬ nego, a nie tylko prywatnej korzyści, kraj jest bogaty, ludzie mają pracę i warun¬ ki ekonomiczne do tego, by się dorobić. W opinii naszych rozmówców, dobrym gospodarzem jest władza w USA czy w Niemczech, złym władza w Polsce , którą charakteryzuje prywata, działanie dla własnej korzyści, zaniedbywanie pań¬ stwowego gospodarstwa, a zwłaszcza mieszkańców wsi. 3 Tak jak gospodarz jest zobowiązany dbać o bezpieczeństwo rodziny i dobytku, tak władza powinna dbać o bezpieczeństwo obywateli i o majątek narodowy. Rzeczywistość opisywana przez naszych rozmówców od roku 1989 była zdetermi¬ nowana przez niewywiązywanie się władzy z tych podstawowych zadań. Staty¬ stycznie udokumentowany wzrost przestępczości, a przede wszystkim upowszech¬ nianie informacji o przestępstwach przez media, stworzyły w oczach górali obraz szalejącej przemocy. Często porównywali lata dziewięćdziesiąte z czasami PRL twierdząc, że nastąpiło zupełne załamanie społecznego poczucia bezpieczeństwa. Państwową dbałość o majątek narodowy oceniali równie negatywnie. Prywa¬ tyzacja, opisywana jako wyprzedaż mienia wypracowanego przez całe społe¬ czeństwo przez pięćdziesiąt powojennych lat, niesłychanie ich oburzała. Wyjątko¬ wo emocjonalnie mówili o upadku kombinatu obuwniczego „Podhale" w Nowym Targu. W ich oczach fabryki, huty, kopalnie stanowiły część majątku, który był własnością narodu w takim samym stopniu, jak pola, inwentarz, budynki gospo¬ darcze są własnością rodziny. Gospodarz (ojciec) nimi zarządza, ale nie są one jego indywidualną własnością, nawet, jeśli są na niego prawnie zapisane. Jeśli je sprzedaje, działa na szkodę rodziny - okrada ją. Przenosząc te zasady na skalę makro nasi rozmówcy z ogromnym rozżaleniem mówili o kradzieży dobra spo¬ łecznego przez ludzi władzy i o wyprzedaży, którą interpretowali albo w katego3 Należy tu przypomnieć, że nasze materiały gromadzone były w latach 1999-2004. �DYSKURS LOKALNY O SPRAWACH PAŃSTWA - PRZYKŁAD PODHALA 105 riach paserstwa, albo wręcz zdrady narodowej: oni obcym interesom służą! Nie o Polskę dbają! Jak można - pytała retorycznie pięćdziesięcioletnia rencistka - sprzedać fabrykę czy dom towarowy jednemu człowiekowi, jak to było budowane przez cały naród? To przecież nie jest jednej osoby, to przecież nie jest władzy. Teraz to nie wiadomo komu sprzedają, a to było całego narodu! Czem tu mają rządzić, jak wszystko sprzedali! O takim postrzeganiu majątku narodowego pisał w odniesieniu do dwudziestolecia międzywojennego Józef Chałasiński: „Jest to przeniesienie na życie wielkiej nowoczesnej społeczności narodowo-państwowej tej samej zasady, która w dawnych społecznościach wiejskich odwiecznie obowią¬ zywała: że ziemia ze swoimi bogactwami i życiodajną siłą jest podstawą bytu całej grupy, a nie terenem indywidualistycznej eksploatacji" (Chałasiński 1938, s. 162). Porównania „gospodarskie" niosą jeszcze inne przesłanie. Są zdecydowanie przeciwstawne idei władzy kolektywnej. Gazda czy baca uosabiają władzę jedno¬ osobową, odpowiedzialną i stanowczą: to musi być stanowczy człowiek, żeby mógł coś zrobić! Tak jak gazda jest stanowczy. [...] To tak jak pasterz idzie owce paść, to som takie, co sie dobrze pasom i takie, co uciekajom. Dla tych to pasterz musi być ostry, musi je kochać i gonić. Kara musi być! Dyscyplina! Żeby sie bali pasterza! W tych słowach teoretyczne rozważania, czym jest władza zostały od¬ niesione do specyfiki polskiej, a polskie społeczeństwo porównano do stada nie¬ sfornych owiec. Wielokrotnie spotykaliśmy się z poglądem, że Polacy są społe¬ czeństwem zwaśnionym i trudnym do rządzenia, a przez to wymagającym szczególnie silnej ręki. Zapewne to założenie było podstawą twierdzenia, że podstawową cechą dobrej władzy w Polsce jest, żeby umiała rygor trzymać. Czterdziestoletni elektryk uściślał ten pogląd: Dla Polaków to rząd silnej ręki najlepszy. Wtórował mu siedemdziesięcioletni rolnik: No jesce się taki nie uro­ dził, abo nie dorósł taki, co by to chycił w łapy i to tak twardo na 100%. Polsce potrzebna straśnie twarda władza! Bardziej wykształceni rozmówcy mówili o potrzebie zmiany uprawnień polskiego prezydenta. Uważali, że silna władza prezydencka, na wzór amerykańskiej, byłaby w Polsce formą optymalną. Ame¬ rykański dobrobyt przytaczali jako koronny argument na rzecz tej tezy. Kontynuując rozważania w ramach modelu gospodarskiego łatwo ulec wra¬ żeniu, że poprzez to porównanie władza została sprowadzona do zrozumiałej rzeczywistości, straciła więc odium obcości. Tak nie jest. Oczywiście, opisywa¬ nie władzy jako gospodarza, ojca czy bacy pozwala oswoić j ą na tyle, by można było o niej mówić, należy jednak podkreślić, że władza jest uważana za sferę odległą, obcą, groźną. Widać to najlepiej w często pojawiających się opisach przemiany zwykłego człowieka w człowieka władzy: Targowi sprzedawcy mieli jasny obraz takiej transformacji: Nie ma człowieka, który idzie do władzy, żeby zachował swoje cechy. Traci wtedy swoją tożsamość, traci honor, wiele, wiele traci. Idzie tak jak koń z klapkami na oczach, on rządzi i wszystko. Nie ma czło¬ wieka u władzy, żeby coś nie przeskrobał. Władza zmienia ludzi. Wstępując do tego środowiska nawet porządny człowiek przechodzi przemianę i nabiera nega¬ tywnych cech: staje się kimś „wyższym", obytym, bogatym i zaczyna się intere¬ sować wyłącznie własnym dobrobytem. Należy do sfery, na którą, jak twierdzili �106 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN wszyscy nasi rozmówcy, zwykły człowiek nie ma żadnego wpływu. Ta przemia¬ na pokazuje, że pomimo prób oswajania jej za pomocą gazdowskich porównań władza pozostaje sferą odmienną ontologicznie. Ta obcość ma wiele wymiarów. Podstawowym wymiarem jest przepaść społeczna - władza i polityka są pań¬ ską sprawą. Pisał o tym w latach trzydziestych Józef Chałasiński: „zespół spo¬ łecznych wartości, które historycznie należą do panów, to polityka i zarządzanie [... ] Na historii politycznej chłopa w Polsce niepodległej zaważyły również dwa przeciwstawne wzory: chłopa do roboty i pana do rządzenia. Dla znacznej części chłopów polityka wciąż jeszcze jest sprawą pańską i stąd ich bierność polityczna. [... ] Dla wielu zaś, politycznie aktywnych, polityka była tym, czym wykształ¬ cenie - drogą do zostania panem" (Chałasiński 1938, s. 99) Mimo napływu chłop¬ skich posłów do polityki, polityka nie przestała być domeną szlachetczyzny. „Polityka robiła się wprawdzie przy udziale chłopskich delegatów, ale poza war¬ stwą chłopską i bez jej udziału jako całości" (tamże, s. 100). Obecnie dawna stanowa przepaść opisywana jest w kategoriach wykształcenia, zamożności, oby¬ cia. Nasi słabiej wykształceni rozmówcy, używając słowa władza, zaskakująco szeroko zakreślali jego pole semantyczne: to ci tam we Warszawie, [...] no to ci bogaci, no. Jakkolwiek te objaśnienia są nieprecyzyjne i niejasne władza kojarzy się z wyższą sferą: władza to te wszystkie, co som na stanowiskach, a my to ino pionki. My tu daleko od Warszawy, to tak musimy robić jak uni każą [...] władza to zawse musi być wyzsa jako my bidni ludzie. To ci, co na stanowisku. O jak ksiądz! On tyz jest na stanowisku. No to juz jest wyzso, bo on sie na to kształci. No tacy [ludzie władzy - A.M.Sz.] oni tez sie na to kształcili żeby cosi wiedzieli jak trzeba rządzić. [...] to musi być ktoś, kto głowę ma na to, co się orientuje w tej polityce, w tem wszystkiem. Bo my to nie, my som za głupie na takie coś. Tam musą być ludzie wykształcone i mądrzejsze, nie takie jak my, co tam dozo gadać. Władza to ludzie przygotowani do wyższych zadań, człowiek nie obyty, nie wykształcony, nie ma po co tam iść. Inny ważny wyznacznik władzy, także związany z pańską sferą, to zamoż¬ ność. Ludzie władzy są bogaci: Warszawa ma lepiej, bo przy żłobie jest, nie!? To zdanie sugeruje, że władza „promieniuje" pieniędzmi. Kto jest bliżej władzy, ma większe szanse zarobić. Sądzę, że czasownik 'promieniować' prowadzi nas do ważnego aspektu wyobrażeń o władzy. Władza ma swoje centrum - miejsca, gdzie jej atrybuty: stanowiska, pieniądze, są najbardziej skondensowane. Z tego ośrodka rozchodzą się koncentrycznymi kręgami, rozmywającymi się w miarę oddalania. Na wieś splendory władzy centralnej nie docierają. Władza, jak każda obca rzeczywistość, fascynuje. Opowieści na temat życia polityków zawierają elementy marzeń naszych rozmówców: bankiety, drogie sa¬ mochody, posiadłości i do tego lekka, nie fizyczna praca. Jednak obcość to nie tylko fascinosum, ale i tremendum (Benedyktowicz 2000). Władza jest groźna - ustanawia prawo wyzyskujące zwykłych ludzi. Pięćdziesięcioletni stolarz ujmował to słowami: oni się tam zbierajo, codziennie siedzo tam no i radzo, ażeby kogoś upieprzyć. No i zawsze tego robotnika, tego rolnika upieprzo! Siebie przecież nie upieprzo! Działalność władzy jest zatem świadomie wroga i obli- �DYSKURS LOKALNY O SPRAWACH PAŃSTWA - PRZYKŁAD PODHALA 107 czona na wyzysk bezbronnych wobec niej ludzi. Politycy mają moc szkodzenia innym, moc, która nie jest dostępna prostemu narodowi, tym bidnym ludziom. Jest to moc wroga, mroczna i tajemna. Przekonanie o fałszu i obłudzie władzy osłaniającej pięknymi słowami swoje prawdziwe oblicze jest istotnym elementem wyobrażeń. Władza nie mówi prawdy, zataja j ą przed zwykłymi ludźmi po to, by ich izolować od wpływu na decyzje. Kłamstwo okrywa poczynania władzy, czyni je bezkarnymi. Fałsz władzy poniża ludzi, którzy uważają się za odsuniętych - niegodnych uczestniczenia we współ¬ decydowaniu o sprawach państwa. Pozwolę sobie zacytować wyjątkowo kwieci¬ stą wypowiedź siedemdziesięcioletniej, niepiśmiennej gaździny: A żeby ślak ich wszystkich trafił! Po co to fałszystwo?! My proste, biedne ludzie, skoły nie mamy, a w ten telewizor teraz troszkę popatrzymy i to widzimy, że tam chamstwo, cygań¬ stwo jest! Bedom sie kochać, kiedy bedom chcieć. Fałszywe takie! Cymu jeden drugiemu tak dokuca?! Cymu ich tam taka kupa?! W Ameryce to ich jest dzie­ sięciu, a nie dziewięciuset dziewięćdziesiąt dziewięć. Uni uceni!!! A dać im łopate niech idom rowy kopać! W państwie bieda, nauczycielom mało pensji nie płacom, pielęgniarkom tyz, a łoni majom! Łoni majom! Jeno siedzo i sie obyczajo! Po co ten fałsz?! [...] A cygaństwo jak sie widzi to az śkoda patseć na to. Ja to w swoim głupim rozumie rozumiem i jak widze posła to bym tak napluła w ocy. Jakoś to oni skromniej powinni! A nie, żeby im brzuchy rozsły a my ze karkami zgiętymi!! Zakłamanie, nieustanne swary, wreszcie pycha i pogarda uzu¬ pełniają obraz „ciemnej strony mocy". Wracając do modelu gospodarskiego warto rozważyć powinności władzy, której zadaniem jest organizowanie gospodarki tak, aby ludzie mogli pracując w kraju dorobić się, aby małe przedsiębiorstwa mogły działać i zatrudniając pracowników zmniejszać bezrobocie. Tymczasem jest inaczej - ludzie władzy zamiast gospodarką zajmują się polityką. Jest to zajęcie niegodne. Z rozmów toczonych wokół pojęcia polityka wynika, że jest to gadanie po próżnicy - dywa¬ gowanie na tematy polityczne, rozwlekłe, niekonkretne, słowem - marnowanie czasu na gadanie, które „nie przekłada się" na czyny: Polityka to jest głupstwo dla takich wolnych ludzi co nie muszą robić, to łoni politykują, a jak już ktoś pracuje to ni ma casu - twierdził pięćdziesięcioletni góral z wykształceniem zawodowym, politykować to można godzinę, dwie, a resztę to trzeba pracować. Dla naszych rozmówców polityka to nie-praca, rodzaj pańskiego próżniac¬ twa. Gdy pytaliśmy wprost: czy polityka to praca? - wszyscy mieli wątpliwości: to nie jest normalna praca. W rozmowach okazywało się, że jest to niemoralne, aczkolwiek bardzo dochodowe zajęcie: polityka to kurestwo. Kilkakrotnie usły¬ szeliśmy (z męskich ust oczywiście), że polityka to dziwka lub polityka to pro¬ stytutka. Porównania te mają podkreślać fakt, że polityka jest antytezą działania dla dobra społecznego, jest dobrze opłacanym pozorowaniem „miłości" wobec społeczeństwa. Politycy to ludzie bardzo podejrzanej konduity: oni aferują miliardami. Nasi rozmówcy czasem porównywali politykę do gry, mówiąc: to jezd gra! Gra o fotel, o pieniądze! Zwłaszcza o pieniądze! [...] Politycy to politykujo, rozmawiajo i myslo jak drugiego wypieprzyć! Ta gra przypomina nieco �108 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN szulerskiego pokera, w którym każdy z graczy usiłuje wykiwać pozostałych. Oczywiście prostytucji, malwersacjom i hazardowi musi towarzyszyć alkohol. Pijaństwo polityków bulwersowało zwłaszcza nasze rozmówczynie. Inaczej oce­ niali to mężczyźni. Oni do polityki stosowali zasady, które obowiązują ich sa­ mych: wódke niech pijo, ino po robocie! Każdy potrzebuje, ino nie w pracy! Pytani czy istnieje jakiś wzór pozytywnej władzy, nie opartej na wyzysku, nasi rozmówcy byli zgodni: Jan Paweł I I i ewangeliczna idea władzy jako służby: władza nie powinna być władzom, tylko po prostu służyć, tak jak papież, nasz Ojciec Święty. On jest autorytetem, oni powinni się od niego uczyć. On niby rzą­ dzi całym światem, ale służy. Władza sprawowana zgodnie z chrześcijańską ideą służby bliźniemu możliwa jest tylko przy wsparciu ponadludzkiej mocy. W przy¬ padku Jana Pawła I I chodziło o siłę duchową, którą nasi rozmówcy uważali za tak wielką, że zdolną przemieniać ludzi i narody: on był tą iskrą potrzebną w narodzie, żeby się ludzie obudzili, żeby uwierzyli po prostu w to, że pewne rzeczy są możliwe. Ludzie stali się dużo odważniejsi, takiej otuchy nabrali, bo w ten cas był jesce taki ustrój komunistyczny i to tak różnie było, po prostu my tacy byli zniewoleni, że nic nie wolno było mówić, nic tego [...] i po prostu ludzie takiej otuchy nabrali. Ta moc duchowa pochodziła z innej, ponadziemskiej rze­ czywistości, przez którą władza została papieżowi nadana. Tę tezę potwierdza opowieść, którą słyszeliśmy wielokrotnie: takie zdarzenie było, że jak było koro¬ nacjo tej Matki Boskiej Ludźmierskiej w 1963, to te figurę jak podnosili, to jakoś im się pochyliła i berło jej wypadło z rąk i on to chwycił, żeby nie upadło na ziemię. Chwycił to berło! I zaraz śmiali się z niego księża i biskupi, śmiali się z niego, że wróży mu się jakaś władza i potem było właśnie ta władzo! Opisy¬ wane zdarzenie nasi rozmówcy interpretowali jako znak z nieba, rodzaj objawie¬ nia woli bożej, element planu bożego wcześniej wiadomy i zakomunikowany wybranym (góralom oczywiście). Odwołując się do sakralnego pochodzenia wła­ dzy, o którym pisał zarówno Eliade, Roux jak i inni autorzy, sądzę, że można pokusić się o przeciwstawienie władzy pochodzenia boskiego i władzy państwo¬ wej. Władza z boskiego nadania, którą Bóg ustanawia i wzmacnia swą siłą, po­ zwala wybrańcowi przemieniać duchowo całe narody. Dlatego ten rodzaj władzy stanowi niedościgły wzór dla władzy ludzkiej - grzeszącej prywatą, nepotyzmem i innymi ludzkimi przywarami. Jan Paweł I I w oczach górali ma wszelkie cechy „bożego pomazańca", wybranego przez Boga pośrednika pomiędzy światem ludzi i sferą sacrum. Tak ujęty pozytywny wzór władzy zakłada również ontologiczną odmienność tej sfery, źródłem władzy jest jednak w tym przypadku moc boża - a więc „jasna strona mocy". Przywołując ponownie model gazdówki, należy stwierdzić, że na wspólnotę gospodarczą prócz gospodarzy - ojca i matki, składają się członkowie rodziny: dzieci, starzy rodzice, najmowani do pomocy robotnicy sezonowi. W makroskali państwa ich ekwiwalentem będzie społeczeństwo. Nasi rozmówcy bardzo rzadko używali słów społeczeństwo lub obywatele. Najczęściej mówili o sobie: prosty naród albo bidne, proste ludzie, przy czym te kategorie przeciwstawiali ludziom władzy, politykom. Istotą przeciwstawienia był brak wykształcenia i pieniędzy �DYSKURS LOKALNY O SPRAWACH PAŃSTWA - PRZYKŁAD PODHALA 109 umożliwiających, ich zdaniem, udział we współrządzeniu. Komu brak wiedzy i bogactwa nie ma co marzyć o wpływie na sprawy państwa. Wolne wybory niczego nie zmieniają, są raczej rytuałem, którego należy dopełnić, bez specjal¬ nej wiary, że to coś zmieni. Mimo przekonania, że nie mają wpływu na cokol¬ wiek, nasi rozmówcy uważają, że w wyborach należy uczestniczyć. Argument, jakim wspierają to przekonanie jest nieco magiczny: bo może to coś zmieni, nigdy nie wiadomo! Aby nie na gorsze! Wyborcze zaklinanie przychylności wła¬ dzy nie zmienia ich przekonania, że władza jest sfera odległą, obcą, na którą nie mają żadnego wpływu. Niestety relacja jest jednokierunkowa, władza poprzez politykę podatkową, składki na ZUS i inne świadczenia fiskalne ma ogromną moc zrujnowania drobnych przedsiębiorców, powiększania bezrobocia i zmusza¬ nia naszych rozmówców do emigracji zarobkowej. Prosty naród albo ci, co robiom ogniskowali swój autoportret wokół dwóch wyznaczników: niskiego wykształcenia i fizycznej pracy, wyraźnie przeciw¬ stawiając fizyczną robotę pańskiej pracy biurowej. Zaskakujące, jak wciąż aktualnie brzmią słowa, w których Józef Chałasiński charakteryzował sytuację międzywojenną: „Z przeciwstawnością wzorów chłopa i pana wiąże się trady¬ cyjna postawa [...] polegająca na tym, że wszystkie wartości nie wiążące się z pracą fizyczną, są pańskie" (1938, s. 74). W przeciwieństwie do pana chłop jest do roboty. Nie on nadaje sens robocie, ale robota jemu. Racją istnienia chłopa jest robota (1983, s. 72). O współczesnej aktualności przeciwstawienia pańskie - chłopskie nich zaświadczą dwie wypowiedzi zanotowane w 2001 r.: Jak starzy ludzie gadajo, to jedynie za Austryje to był dobrobyt. Tak starzy ludzie gadali, że wtenczas było dobrze, ale rządowi było źle, bo chłopom było dobrze, robotnikom było dobrze, a panom było źle, bo oni chcieli rządzić. A dziś jest odwrotnie. Teraz to dopiero są pany! Teraz jest ich pełno po rządach! Pełno wszędzie! A wadzą się jak! Jak chłopu jest źle to im wtenczas dobrze! [...] Mówił mi brat, że dawniej tak było, że chłopy tego pana piłą przerzynali. I teraz proszę panią też tak będzie, że i piłą będą przerzynać! - mówił, mając na myśli polityków, sześćdziesięcioletni szewc, były pracownik „Podhala". Praca, tak wyraźnie różnicująca warstwy społeczne, okazała się także bardzo istotną kategorią w relacji państwo - obywatel. Model gazdowski dobrze to tłumaczy: w gospodarstwie również praca jest relacją organizująca cały układ. Nasi rozmówcy zgodnie wygłaszali peany na temat wartości pracy i jej konstruk¬ tywnego znaczenia dla człowieka.: na to się człowiek urodził, żeby pracował! Jak człowiek pracuje to i inteligencje mo! Praca kształci człowieka. Kształci! No on mo ten obowiązek i żyje normalnym życiem [... ] Praca uszlachetnia człowieka, jak on będzie miał zajęcie, będzie miał i satysfakcję. Pytani przez nas czy praca w gumiarni kombinatu przemysłu skórzanego „Podhale" była rzeczywiście takim szczęściem odpowiadali, że każda robota jest błogosławieństwem: bo jak ludzie gadają: chleb i praca ludzi wzbogaca, a jak nie ma pracy to ni ma chleba, ni ma nicego! To jest na pierwsym początku! Robota nikogo nie podli! Robota to jest dla cłowieka zdrowie i wszystko! Jak jest robota to są pieniądze i ciesy wszysko. W rozmowach na temat demokracji mówili z sarkazmem: teraz to jest �110 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN taka wolność, że i od roboty człowiek został uwolniony. Bezrobocie jest głównym powodem narzekań i najcięższym argumentem w negatywnej ocenie przemian politycznych i gospodarczych, jakie dokonały się po 1989 r. Praca jest podsta¬ wową kategorią lokalnego dyskursu, wokół niej wszystko się skupia, jest kluczo¬ wa nie tylko dla zrozumienia relacji państwo - obywatele, ale w ogóle obrazu świata naszych rozmówców. Podobne były konstatacje Anny Zadrożyńskej od¬ noszące się do dawnej kultury ludowej: „miała więc praca w modelu kultury tradycyjnej szczególne znaczenie. Stwarzała konieczność współdziałania wielu ludzi, dawała możliwość satysfakcji psychicznej, mogła przynosić prestiż spo¬ łeczny, była tworzeniem nowych treści i dóbr. Stanowiła «węzeł» o charakterze społeczno-ekonomiczno-psychiczno-kulturowym" (1983, s. 49). Scharakteryzowawszy obie strony układu gospodarskiego można powiedzieć, że łączy je rodzaj niepisanej, zwyczajowej ugody. Gospodarz zarządza możliwie jak najlepiej, a pozostali członkowie rodziny i pracownicy najemni pracują jak najlepiej na wspólny dostatek. Tak wygląda wersja idealna. Niestety, można uro¬ dzić się lub nająć do pracy w rodzinie lenia, utracjusza czy pijaka. Wówczas, pomimo wszelkich starań i ciężkiej pracy, nie uda się wypracować dobrobytu. Jest w tym pewien fatalizm, siła wyższa, która przeczy kategorii ugody, ale też nie jest to umowa spisywana świadomie i racjonalnie pomiędzy stronami. Zwy¬ czajowa ugoda, jak wszelkie prawo niepisane, jest rodzajem relacji koniecznej, zewnętrznej, przymusowej. Przenosząc rozważania na skalę państwa, sprawa jest objaśniana analogicznie. Ludzi i władzę łączy rodzaj niepisanej ugody, podobnie nieuchronnej. Nie jest to umowa społeczna w rozumieniu Locka czy Rousseau, raczej ugoda pomiędzy suwerenem a ludem, jaką opisywał Hobbes - ugoda, za¬ wierana także pomiędzy ludem podbitym, a jego władcą. Na mocy tej relacji władza powinna zapewniać ludziom bezpieczeństwo w zamian za daniny. Nasi rozmówcy rozszerzali jednak powinności władzy o nowy obowiązek - zapew¬ nienia pracy. Uważali, że współcześnie jest to powinność równie istotna i ko¬ nieczna jak bezpieczeństwo: ich obowiązkiem jest ludziom pracę zapewnić! To jest tak na całym świecie i to jest wpisane w konstytucji. Ale kto ją da? Widzi Pani co się teraz robi! [...] Państwo się nie wywiązuje! A na papierze i według konstytucji należy ci się! Proszę bardzo! No, ale niech Pani idzie! Ciekawe czy Pani dadzą pracę?! Oceniając działanie państwa i poczynania ludzi władzy jeden z naszych rozmówców odwołał się do analogii gospodarskiej, u nas wła¬ dza to jak ojciec, co patrzy ino, żeby się napić, a na dzieciaki, żeby miały co do gęby włożyć, to już nie patrzy! Politycy są oskarżani przede wszystkim o działa¬ nie dla własnej korzyści: każdo kuro ku sobie grzebie, każde grabie ku sobie grabiom [... ] oni chcą sami pojeść na nas nie patrzą, na wieś, na tych robotni¬ ków, chłopów w ogóle nie patrzą. Relacja pomiędzy władzą a społeczeństwem wymusza wzajemność. Ekwiwa¬ lentem pracy na gazdówce są podatki i inne świadczenia, które obywatele winni są państwu: jak to się mówi co cysarza to cysarzowi, a co boskie - Bogu. No podatki się płaci, bo się płaci. To na wspomożenie państwa idzie, na polityków. „Kleptokracja" państwa, prawo władzy do pobierania świadczeń, jest oczywistą �DYSKURS LOKALNY O SPRAWACH PAŃSTWA - PRZYKŁAD PODHALA 111 dla wszystkich konsekwencją ugody. Tym, co razi naszych rozmówców jest roz­ buchany fiskalizm, który nazywają wyzyskiem. Na przypomnienie hasła o zielo­ nym świetle dla rozwoju przedsiębiorczości prychają tylko i przytaczają argu­ menty o nieustannym podnoszeniu opłat takich jak ZUS czy VAT, które czynią działalność małej firmy coraz mniej opłacalną. Państwowe ciężary fiskalne okreś­ lają po swojemu - są to zusy francowate albo zusy-śmusy. Jako przedsiębiorcy są dobrze zorientowani w cyfrach i narzekają na fiskalizm przytaczając konkretne sumy: w tej chwili prywatny jak robi [chodzi o firmę jednoosobową] to 600 i coś złotych tego ZUS-u musi zapłacić, a oni planują podnieść ZUS do 120% średniej krajowej! Średnia krajowa jest w granicach 1080 zł, to ZUS będzie 1300 zł mie­ sięcznie. No, niech Pani tyle zarobi tu na targu! Ipodatki opłaci, i rodzinę utrzy­ ma! Nie ma mowy! Irytację budzi sama wysokość średniej krajowej. Kto tyle zarabia? - pytają nasi rozmówcy, podczas gdy normalni ludzie robią za 1000 zł i to uważa, że dużo zarobił. Często górale porównują polski fiskalizm z ame¬ rykańskim, dobrze im znanym z wielopokoleniowych już kontaktów. W USA, jak twierdzą, prowadzenie działalności gospodarczej nie wymaga wielu formal¬ ności, a przede wszystkim nie jest tak obciążone opłatami na rzecz państwa: u nas w Polsce inaczej niż w Ameryce, wszystko ovatowane i to jak! Kto widział takie rzeczy! Wszyscy z Polski uciekają! A my u siebie mamy roboty dość! Tylko żeby państwo ludziom nie przeszkadzało! Tych ciężarów tyle nie nakładać! Gdy pracuje się u gospodarza, który wyzyskuje robotników, jedynym ratun¬ kiem jest wymówienie umowy. W skali państwa emigracja jest najskuteczniejszym i najpowszechniej stosowanym sposobem na to, żeby w dzisiejszych czasach pra¬ cą fizyczną zarobić na życie. Siedemdziesięcioletnia gaździna informowała nas z dumą: ja mam dwie klasy - pisać i cytać to nie umim, ale żem zrobiła w Ameryce obywatelstwo i wszystkie dzieci żem wypchała i wszystkich wnuków. Ja sześcioro dzieci miała i wszystko żem wypchała, bo co tu biedaki mieli robić! Scharakteryzowany tu model wyobrażeń na temat państwa jest pochwałą sil¬ nej władzy skoncentrowanej w jednym ośrodku, skupiającej się na zarządzaniu gospodarką. Ten model właściwie zupełnie pomija to, co jest istotą polityki: wyłanianie przedstawicieli, którzy będą reprezentować grupę, negocjowanie celów, uczestnictwo różnych opcji w podejmowaniu decyzji . Również elemen¬ ty, które wykraczają poza ramy modelu - ontologiczna obcość władzy, jej fascinosum i tremendum, „ciemna i jasna strona mocy" - stanowią bardzo tradycyjny sposób opisu. Jest to zaskakująca konstatacja, mieszkańcy Podhala nie stanowią bowiem izolowanej grupy, żyjącej życiem tradycyjnej wsi, znanej z modelowych ujęć kultury ludowej. Podhale jest regionem, w którym migracje zarobkowe są wyjątkowo dawne, a współczesne migracje szczególnie masowe. Dlaczego za¬ tem w podhalańskich rozmowach o państwie nie pojawiają się idee fundamental¬ ne dla współczesnych liberalnych demokracji ? Czy rzeczywiście wyobrażenia 4 5 4 Podstawowa dla antropologii politycznej definicja polityki brzmi następująco: „The pro­ cesses involved in determining and implementing public goals and [...] the differential achievement and use of power by the members of the group concerned with these goals" (Political... 1979, s. 6). �112 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN ujawniające się w lokalnych rozmowach o polityce wywodzą się z chłopskiej kultury tradycyjnej? Aby na to pytanie odpowiedzieć warto przywołać opinie etnologów i socjolo­ gów o wyobrażeniach ludu na temat państwa, charakterystycznych dla przełom wieków X I X i X X . Jan Stanisław Bystroń tak opisywał postawę chłopów wobec spraw państwa, wyniesioną z okresu pańszczyźnianego: „uzależniono włościan od woli i kaprysu pańskiego i wytworzono tę tak charakterystyczną bierność pańszczyźnianego chłopa, który z rezygnacją pracował na pańskiej roli i z rezyg¬ nacją pił w pańskiej knajpie" (1947, s. 199). W swoim opracowaniu zamieszczo¬ nym w zbiorze Etnografia Polska. Przemiany kultury ludowej (1976) Edward Pietraszek twierdził, że w drugiej połowie X I X w. państwo jawiło się chłopom przede wszystkim jako poborca podatków i rekruta. Franciszek Bujak pisał, że około 1880 r. chłopi byli przekonani, że Galicja pozostaje pod władzą miło¬ ściwego cesarza, który dba o dobro swoich poddanych i chciałby ulżyć ich biedzie. Uniemożliwiają to wrogo nastawieni do ludu panowie, którzy, siedząc na urzędach, wymyślają coraz to cięższe dla chłopa prawa i powinności, a naj¬ chętniej powróciliby do pańszczyzny. Podtrzymywaniu międzystanowej wro¬ gości, aktywnie umacnianej przez austriackich urzędników, służyli także powra¬ cający do wsi żołnierze, którzy, będąc dla wsi znaczącym autorytetem w zakresie politycznym, „stawali się nauczycielami lojalizmu i serwilizmu zaborczego" (Bystroń 1947, s. 331). Zawiązanie sejmu krajowego dla Galicji wymuszało ko­ nieczność działań oświatowych, zmieniania postaw i wyobrażeń. Działalność tego rodzaju, zapoczątkowana przez galicyjskich ludowców, przynosiła efekty niewspółmierne do włożonej w nią pracy, a wieś długo nie umiała skorzystać z „wywalczonego przez mieszczaństwo prawa wyborczego" (Bystroń 1947, s. 431). O sejmach wiedziano, że gdzieś tam daleko w mieście radzą nad spra­ wami, w których prosty człowiek się nie orientuje. Kłócą się przy tym, a gdy coś uzgodnią, to są to nowe podatki i ograniczenia. Dlatego też chłopi nie intereso¬ wali się wyborami, pozostawali obojętni, a jeśli w nich uczestniczyli głosowali „jak przykazał dziedzic, proboszcz, czy też ktoś z urzędników powiatowych" (Bystroń 1947, s. 432). Uważano, że „państwo to [...] sprawa «pańska», a nie chłopska" (Wilkin 1987, s. 214), chłop bowiem do polityki jest niezdatny z racji braku wykształcenia, a także dlatego, że chłopski poseł i tak nie przebije się z problemami wsi w sejmie zdominowanym przez panów, którzy mają wspólne interesy, przeciwstawne wobec chłopskich. Wyobrażenia na temat państwa zmieniły się nieco w dwudziestoleciu mię¬ dzywojennym. Powszechne prawo wyborcze i możliwość realnego udziału w życiu politycznym Polski aktywizowały ugrupowania chłopskie, prowadzące intensywną działalność edukacyjną. Jednakże oddźwięk tej pracy terenowej musiał być niesatysfakcjonujący skoro Józef Chałasiński twierdził, że „napływ chłopskich posłów do parlamentu nie zmniejszał przepaści między warstwami, 5 Pojęcie demokracja było w naszych rozmowach objaśniane w sposób zaskakujący. Zainte¬ resowanych odsyłam do mojego tekstu ( Malewska-Szałygin 2005, s. 7-18). �DYSKURS LOKALNY O SPRAWACH PAŃSTWA - PRZYKŁAD PODHALA 113 nie powodował też, że sprawy wsi były z całą mocą stawiane na forum parla­ mentu: chłopski poseł na równi z innymi [...] lekceważył wieś, patrzył na jej sprawy pańskimi oczami, jako na sprawy mało ważne" (1938, s. 100). Florian Znaniecki szeroko i wnikliwie opisywał ludowe wyobrażenia o państwie na po­ czątku X X w.: „nieograniczona władza przypisywana państwu oraz tajemnica, jaką w wyobraźni chłopa otoczeni są przywódcy, sprawia, że często chłop wiąże z nimi najbardziej niedorzeczne nadzieje lub daje dostęp najbardziej czasem absurdalnym obawom. Nawet, jeśli bowiem przywódcy kierują się motywami zrozumiałymi dla chłopa, działają prócz tego w nieograniczonym kręgu niezna¬ nych mu motywów i planów, dokładnie tak jak Pan Bóg. Przeto w państwie, jakim go widzi chłop, istnieje sprzeczne wewnętrznie połączenie nieosobowej metodyczności, zawartej w zwyczajowych czynnościach, z prawie kapryśną zmiennością. Reprezentując nadprzyrodzony porządek, państwo jest również źródłem nieograniczonych możliwości" (Thomas, Znaniecki 1976, s. 133). Ta znakomita charakterystyka ukazuje wszechpotężnego molocha, który jest równie obcy i niepojęty jak byty, które w myśleniu tradycyjnym określano mianem sa¬ kralnych. Jawią się one jako przerastające znany porządek, a więc jako element chaosu. Fascynują i przerażają zarazem. We współczesnych wypowiedziach słychać echa dawnych przekonań. Rozwa­ żając tezę o kontynuacji tradycyjnych wyobrażeń należy przyjrzeć się czasom PRL. Czy ówczesne relacje państwo - obywatel zmieniły, czy utrwaliły wcześniejsze przekonania? Aby odpowiedzieć na to pytanie muszę sięgnąć do opracowań socjologicznych, które podkreślają, że u podstaw ówczesnego sytemu politycz¬ nego leżało zakłamanie, generujące szereg instytucji pozornych: państwo „ludo¬ we", demokrację socjalistyczną, wybory zwane kontraktowymi, wreszcie pozorną niezależność polityczną państwa i pozorną politykę. Według Mirosławy Marody, w czasach PRL „obszar spraw należących do polityki lub z polityką związanych lub mających znaczenie polityczne [... ] obejmuje wszystkie zasadnicze dziedziny życia społecznego z wyjątkiem... polityki właśnie" (1991 s. 133). Słowa i działa¬ nia w dziedzinie gospodarki, kultury, życia społecznego mogły „godzić w sojusze" i mieć konsekwencje polityczne. W tym samym czasie wszelkie decyzje doty¬ czące spraw państwa były podejmowane w zamkniętej przestrzeni debat partyj¬ nych, po czym obwieszczano je społeczeństwu. Jak pisał Vaclav Havel: „wszelkie życie polityczne, w tradycyjnym znaczeniu, zostało uśmiercone" (1988, s. 64). Jeśli przez udział w polityce rozumieć udział w podejmowaniu decyzji - społe¬ czeństwo było od niej odsunięte. Kreowanie fikcji istnienia demokratycznych instytucji władzy wzmacniało, zdaniem Hanny Swidy-Ziemby, polaryzację na „my"-społeczeństwo i „oni" - władza. Państwo jawiło się wówczas jako pozo¬ stające poza zasięgiem obywatela. „Polityka jako świat obcy i odrębny od świata społecznego, choć jednocześnie przenikający go w każdym jego najdrobniejszym szczególe; polityka jako domena władzy, której jednakże nie można ufać; poli¬ tyka jako sfera przymusu, któremu społeczeństwo ulega, ale do pewnych tylko granic [...]. Jest to obszar specyficznego sacrum (sacrum negatywnego), którego oddziaływanie promieniuje na wszystkich, lecz którego granice przekraczane �114 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN są niechętnie i tylko w sytuacjach wyższej konieczności (Marody 1991, s. 138). Taką sytuacją kontaktu z władzą były wybory traktowane, według wyników ba¬ dań Marody i Nowaka, jako rytuał: „dla ludzi w nim uczestniczących stanowił bezpieczną, choć często nużącą formę kontaktów zwykłych śmiertelników z sa¬ crum, od którego na co dzień należało trzymać się z daleka" (Marody 1991 s.140). Ówczesne postawy społeczne wynikały z przekonania o potędze państwa i władzy. O sile wrogiej społeczeństwu i trudnej do przezwyciężenia, wobec której obywatel jest bezradny, będąc nieznaczącym trybikiem w wielkiej pań¬ stwowej maszynie. Jeżeli nie będzie się przeciwstawiał - Lewiatan pozwoli mu żyć, jeśli zechce się buntować i domagać wpływu na sprawy państwa - zostanie zniszczony. Hanna Swida-Ziemba w pracy Człowiek wewnętrznie zniewolony pisze o jeszcze innym, istotnym dla moich rozważań, aspekcie ówczesnej władzy: „Aparat był więc przedstawiany jako prawomocny reprezentant społeczeństwa oraz spadkobierca idei rewolucyjnych, a zarazem jako «pan feudalny» - właści¬ ciel poddanych, którzy winni mu są wdzięczność i posłuszeństwo" (1998, s. 295). Inne, znaczące dla tego wywodu cechy rzeczywistości PRL to polityzacja go¬ spodarki i postrzeganie polityki przez pryzmat gospodarki, które „uniemożliwiło artykulację interesów politycznych w klasycznym tego słowa znaczeniu" (Marody 1991 s. 146). W efekcie żądania i postulaty społeczne miały zwykle charakter gospodarczy, a nie polityczny. Łączyły się z nadzieją na lepsze życie, „które zostanie zbudowane przez władzę dla społeczeństwa" (Marody 1991, s. 149). Przytoczone tu fragmenty prac, charakteryzujące stosunek społeczeństwa do państwa, władzy i polityki w PRL, wydają mi się przekonującym argumentem na rzecz tezy o kontynuacji tradycyjnego modelu wyobrażeń. Powojenna relacja państwo-obywatele utrwalała opisywane przez Znanieckiego wyobrażenia o wła¬ dzy jako sile wyższej, na którą zwykły człowiek nie ma wpływu, a która kształ¬ tuje jego życie, odsuwając go od współuczestnictwa w decyzjach. Czy jednak współcześnie tak tradycyjne nastawienie można tłumaczyć jedynie kontynuacją? Sądzę, że nie do końca. Mam wrażenie, że w obliczu ogromnych przemian model postrzegania państwa i władzy zakorzeniony w kulturze tradycyjnej został zagrożony nieadekwatnością. Zmiany, o których mowa, mają zasięg globalny. Appadurai sprowadza je do upo¬ wszechnienia migracji i nowych technologii komunikacyjnych, uważając, że współczesna rzeczywistość społeczno-kulturowa jest w znacznej mierze pochodną tych dwóch czynników. Z punktu widzenia badań na Podhalu, jeszcze ważniejsze wydają się zmiany, które stały się udziałem państw post-socjalistycznych: prawno¬ -ustrojowe przekształcenia wynikające z wdrażania zasad i praktyk liberalnej demokracji w skali państwa oraz samorządności w skali lokalnej. Życie politycz¬ ne i publiczne po 1989 r. zostało zasadniczo zmodyfikowane - dyskurs medialny został zróżnicowany, powstały partie polityczne konkurujące ze sobą, zwiększyła się możliwość wyboru pomiędzy różnymi opcjami. Wszystkie te nowości przy¬ szły do Polski z zewnątrz i dlatego przez naszych rozmówców są postrzegane jako zagrożenie dla utrwalonych wyobrażeń i dla jednorodności dyskursu wła¬ dzy. W odpowiedzi tradycyjne przekonania uległy wyostrzeniu. Emocjonalność, �DYSKURS LOKALNY O SPRAWACH PAŃSTWA - PRZYKŁAD PODHALA 115 z jaką są wyrażane sugeruje, że nastapiło wzmocnienie, będące próbą ratowania znajomego ładu zaatakowanego przez nowe procesy polityczne, gospodarcze, społeczne i kulturowe, na tyle niejasne, że jawiące się jako chaos - trudny do zrozumienia i słabo przewidywalny. Reakcją na chaotyczną rzeczywistość i niepewność jutra jest wzmocnienie znanego porządku, potrzeba „normalności". LITERATURA A p p a d u r a i A r j u n 2005, Nowoczesność bez granic. Kulturowe wymiary globalizacji, Kraków. B e n e d y k t o w i c z Z b i g n i e w 2000, Portrety „obcego", Kraków. B y s t r o ń J a n S t a n i s ł a w 1947, Kultura ludowa, Warszawa. C h a ł a s i ń s k i J ó z e f 1938, Młode pokolenie chłopów. Procesy i zagadnienia kształtowania się warstwy chłopskiej, t. 1, Warszawa. H a v e l V a c ł a v 1988, Siła bezsilnych, [w:] Thriller i inne eseje, Warszawa, s. 182n. K ę d z i o r e k P i o t r 1996, Chłopskie zrzędzenie, Polska Sztuka Ludowa - Konteksty, nr 1-2, s. 114-123. M a l e w s k a - S z a ł y g i n A n n a 2004, Tradycja stosowania pojęcia dyskurs i jego przydat­ ność w antropologii współczesności, Etnografia Polska, t. X L V I I I , z. 1-2, s. 81-97. - 2005, Pojęcia badawcze i wyniki badań. Góralskie rozumienie pojęcia 'demokracja', [w:] Rozmowy z góralami o polityce, Anna Malewska-Szałygin (red.), Warszawa, Trio, s. 7-18. M a r o d y M i r o s ł a w a 1991, Polityka, [w:] Co nam zostało z tych lat? Społeczeństwo polskie u progu zmiany systemowej, Mirosława Marody (red.), Londyn, s. 132-153. P i e t r a s z e k E d w a r d 1976, Władza i autorytety w społeczności wiejskiej, [w:] Etnografia Polska. Przemiany kultury ludowej, t. 1, Warszawa, Wrocław, s. 521-533. Political... 1979, Political Anthropology, Marc Swartz, Victor Turner, Arthur Tuden (eds.), Nev. York: Publishing Company, ss. 309. R o u x J e a n P a u l 1998, Król. Mity i symbole, tłum. Katarzyna Marczewska Warszawa. Rytualny chaos... 1997, Rytualny chaos. Studium dyskursu politycznego, Marek Czyżewski, Sergiusz Kowalski, Andrzej Piotrowski (red.), Kraków. S w i d a - Z i e m b a H a n n a 1998, Człowiek wewnętrznie zniewolony, Warszawa. T h o m a s W i l l i a m I . , Z n a n i e c k i F l o r i a n 1976, Chłop polski w Ameryce i Europie. Dezorganizacja i reorganizacja w Polsce, t. 4, tłum Irena Wyrzykowska, Warszawa. W i l k i n J e r z y 1987, Reakcje chłopów na politykę rolną państwa w ujęciu historycznym, [w:] Rzeczywistość polska i sposoby radzenia sobie z nią, Mirosława Marody, Antoni Sułek (red.), Warszawa, s. 205-225. Z a d r o ż y ń s k a A n n a 1983, Homo faber i homo ludens. Etnologiczny szkic o pracy w kultu¬ rach tradycyjnej i współczesnej, Warszawa. ANNA MALEWSKA-SZALYGIN LOCAL DISCOURSE ON PUBLIC MATTERS. THE CASE OF PODHALE Summary The article deals with local connotations of the term "state", such as were revealed in conver­ sations with peasants in villages near the town of Nowy Targ (southern Poland, at the foot of the Tatra mountains) as well as at the market place in the same town. The local highlanders' images �116 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN of the state, authority, power and politics resemble, to some extent, those described by ethnologists and sociologists as belonging to traditional folk culture. Taking such concurrence into considera­ tion we can raise a question: how their present views are the continuation of the older ones? A short review of the results of sociological studies on the relationships between the socialist state (i.e. before 1989) and its citizens allows the author to perceive this as continuation, at least to some extent. Nevertheless it is not a completely exhaustive answer. People's attachment to traditional image of nation-state and its responsibilities, expressed in an emotional way, seems to get reinforced in the face o f far-reaching technological, social and cultural changes. Due to the global character of the latter, the villagers, as Arjun Appadurai put it, pose a threat to the idea of the nation-state. A l l post-socialist countries have been affected by deep political and economic transformations. I n common people's perception the changes often seem incomprehensible and unpredictable. That is why they breed anxiety which reinforces attachment to the old, well-known order familiarized through generations. As well as the old images of state and authority. Translated by Anna Adres Autorki: Dr Anna Malewska-Szałygin Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U W ul. Żurawia 4, 00-503 Warszawa anmalsz@wp.pl Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/98a4ae2720e559125e5c381d5e7bf9b5.pdf 6817bdd6b9018975ed6e07923d40e808 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1558 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1441 Title A name given to the resource Zarys tradycji stosowania pojęcia "wiedza potoczna" / ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39, s.51-64 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malewska-Szałygin, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXIX: 1995, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ANNA MALEWSKA-SZALYGIN Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Warszawa ZARYS TRADYCJI STOSOWANIA POJĘCIA „WIEDZA POTOCZNA" Niniejszy szkic jest próbą ukazania sensów związanych z pojęciem „wie­ dza potoczna" („podręczna", „wiedza życia codziennego", „myślenie po­ toczne", „zdroworozsądkowe"). Pojęcie to wykorzystuję jako narzędzie badawcze w pracy dotyczącej wiedzy potocznej o sprawach publicznych, będącej interpretacją wizerunku władzy w społeczności wiejskiej. Materiałem do tej pracy są magnetofonowe zapisy rozmów prowadzonych przeze mnie i studentów Katedry Etnologii UW w wybranej gminie mazurskiej. Tema­ tem rozmów jest władza lokalna, oceny jej funkcjonowania, wyobrażenia o władzy idealnej, poglądy polityczne (i nie tylko) będące uzasadnieniem dokonywanych wyborów do władz samorządowych i do Sejmu. Jak sądzę, jest to materiał, dla którego zastosowanie proponowanej kategorii inter­ pretacyjnej może okazać się szczególnie twórcze. „Myślenie potoczne" jest przedmiotem studiów o wielowiekowej trady­ cji. Postaram się prześledzić ich wybrane fragmenty, wiedząc, że przegląd ten nie jest wyczerpujący, ani też pogłębiony. Konieczność przejrzenia wielo­ wiekowego dyskursu, narosłego wokół „wiedzy dnia codziennego" jest kon­ sekwencją przyjętej postawy hermeneutycznej, gadamerowskiej „postawy efektywnodziejowej" (Gadamer 1993), w której obcowanie z tradycją dzieła (w tym wypadku pojęcia) jest jednym ze sposobów weryfikowania „pre-sądów" interpretatora. „Myślenie zdroworozsądkowe" interesuje zarówno filozofów (zdrowy rozsądek a myślenie naukowe), jak i socjologów (społeczne ukształtowanie wiedzy potocznej), a wreszcie etnologów (jeśli myślenie mityczne uznać za formę myślenia potocznego). Postaram się pokrótce scharakteryzować wszystkie trzy perspektywy, uwydatniając podstawowe problemy badawcze, jakie się w nich zarysowują. Artykuł ten zapoczątkowuje cykl przedstawiający kategorie badawcze („wiedza potoczna"), przedmiot badań (antropologia władzy) i pomysły inter­ pretacyjne prezentowane w przygotowywanej przeze mnie pracy doktorskiej. �52 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN MYŚLENIE ZDROWOROZSĄDKOWE V E R S U S N A U K O W E 1 Pojęcie „myślenie zdroworozsądkowe" pojawia się w pismach filozofów Oświecenia, gdzie jest przeciwstawiane wiedzy naukowej. Traktowane jest jako rodzaj ułomności, „naturalny" namysł, niespełniejący wymogów logiki i racjo­ nalności. F. Bacon określa je jako: złudzenia wynikłe z naturalnej skłonności ludzkiego umysłu do popełniania błędów oraz z lenistwa intelektualnego. D. Hume odbiera wiedzy zdroworozsądkowej prawo do zaszczytnego ty­ tułu wiedzy, argumentując, że jest ona tworzona bez metody i krytycyzmu. Kartezjusz widział w myśleniu zdroworozsądkowym Demona zwodzącego poznanie na manowce obskurantyzmu, subiektywności, arbitralności. B. Russel twierdził, że korzenie zdrowego rozsądku tkwią w opieszałości; bezkrytycznie akceptuje się obiegowe poglądy, aby uniknąć wysiłku samodzielnego myślenia. A. Schopenhauer uważał, że wprawdzie niewielu ludzi umie myśleć, ale poglądy chce mieć każdy. Ludzie powtarzają więc sądy innych, zwykle nie oparte na gruntownych badaniach, popularność społeczna czyni te poglądy obowiązują­ cymi, co daje im pozory „prawdziwości" poprzez powszechność. Przeciwnicy tego stanowiska skupieni wokół tzw, szkoły szkockie (T. Reid, J. Beattie) uważali, że nie ma powodu by zakładać, że natura wyposażyła nas w zasadniczo omylny aparat poznawczy. Każdy człowiek posiada „rozumną naturę", jego umysł nie jest „tabula rasa", lecz zna pewne prawdy jeszcze przed doświadczeniem (są to tzw. „pierwsze zasady rozumu" Reida). Poznawcze konsekwencje tego stanowiska dostrzegał Ch.S. Peirce, twierdząc, że bez względu na to jak oceniamy poznanie zdroworozsądkowe, nie możemy uniknąć tego pierwotnego etapu w procesie poznania. Umysł nie może się obejść bez elementarnych założeń, bez płaszczyzny, na której nie stawia pytań. Poznanie rozpoczynamy ze wszystkimi naszymi przesądami. Najsłynniejszy z obrońców zdrowego rozsądku G.E. Moore formuował bardziej ekstremalnie swoje sta­ nowisko widząc w wiedzy potocznej nie tylko punkt wyjścia filozofii. Uważał on, że celem nauki jest wyjaśnianie, analizowanie i klarowanie mniemań zdroworozsądkowych (dostrzegał bowiem omylność wiedzy potocznej). Kon­ tynuacją tego stanowiska były poglądy S. Kornera. Podkreślał on, iż nie ma konfliktu między myśleniem zdroworozsądkowym i naukowym, które postrzegał jako kontynuację nastawienia naturalnego. W. James uwydatniał pragmatyczne, „operacyjne" zalety myślenia potocznego i uważał, że w ży­ ciu codziennym zdrowy rozsądek nie ma sobie równych. Przeciwnikiem tych poglądów był m.in. Max Scheler protestujący przeciwko traktowaniu nauki jako kontynuacji myślenia potocznego. Jego zdaniem pojęcia nauki nie są „idealizaqami" i „uściśleniami" pojęć zdroworozsądkowych. Nauka dąży do wiedzy o świecie , jaki naprawdę jest", a nie wersji „stosowanej", ułatwiającej poruszanie się w sferze praxis. Nauka nieustannie dokonuje destrukcji mniemań zdroworozsądkowych. 1 Podrozdział ten oparty jest na pracy T . H ołówki (1986). �ZARYS TRADYCJI STOSOWANIA POJĘCIA „WIEDZA POTOCZNA" 53 K U L T U R O W O I SPOŁECZNIE U W A R U N K O W A N A R Ó Ż N O R O D N O Ś Ć MYŚLENIA P O T O C Z N E G O Antropologia dostarczyła dowodów na to, że wszelka wiedza jest zmien­ na czasowo i przestrzennie. To., co dotychczas nazywano wiedzą potoczną stało się zbiorem różnych rodzajów wiedzy, istniejących w określonych mo­ mentach dziejów i miejscach na mapie. „Wiedza życia codziennego" w danej kulturze jest swoista dla niej, podobnie jak religia, prawo itp i zmienia się w czasie jak inne systemy tej kultury (Geertz 1986). Kryzys jedynego ładu europocentrycznego zaczyna się, jak można sądzić, po I wojnie światowej i owocuje powstaniem nowej dyscypliny badawczej -socjologii wiedzy, plasującej się na pograniczu socjologii i filozofii. Dla twórcy pojęcia „socjologia wiedzy" - Maxa Schelera - wszystkie „świa­ topoglądy naturalne" są równie uprawnione i racjonalne (choć przymiotnik „naturalny" sugerowałby raczej uniwersalizm). Definiowane są jako „to wszystko, co w danej grupie uważa się za dane i oczywiste; wszystkie przedmioty i treści sądów posiadające strukturalną formę „danych" po­ znawanych bez spełniania jakichkolwiek osobnych, spontanicznych aktów; wszystko co uchodzi w powszechnym odczuciu za coś, co uzasadnienia nie potrzebuje i czego uzasadniać nie sposób" (Scheler 1980). Te poglądy zwykle stanowią płaszczyznę głęboką myślenia, są bowiem nabywane w pro­ cesie socjalizacji (dojrzewania w danej kulturze), a więc niekiedy bardzo wcześnie i jakby „mimochodem", przez co wydają się być oczywiste. Są one z reguły spójne ze światopoglądem i wierzeniami społeczności, „duchem" grupy, a przez to tym bardziej trudne do zakwestionowania. Tak nabyta wiedza wyraża się w kategoriach i klasyfikacjach, ujawniających się w przy­ słowiach, porzekadłach, gestach, obyczajach i podejmowanych decyzjach (a raczej ich motywacjach). Pozór „naturalności" tych poglądów jest m.in. efektem ich zinternalizowania w języku. Według B.L. Whorfa (1982) wiedza 0 rzeczywistości jest wpisana w język, który stanowi ramę dla postrzegania 1 zawiera podstawowe propozycje klasyfikacji. K. Mannheim natomiast, podkreślał zdeterminowanie „zdrowych rozsądków" przez czynniki pozapoznawcze, takie jak: interes grupowy, spójność z doktryną religijną i ca­ łością wiedzy. Wzajemne odniesienie wiedzy potocznej i naukowej ( problem filozofów od epoki Oświecenia) interesuje M . Polanyi'ego. Akceptując plu­ ralistyczną wizję wiedzy zdroworozsądkowej, wyznacza jej istotne miejsce w procesie poznawczym. Uważa., że kartezjańskie wątpienie może dotyczyć jedynie „powierzchniowej" sfery myślenia wspartego na bazie interpreta­ cyjnej („bezwiednie przyjęty idiom" M . Polanyi), która nie może zostać zakwestionowana. Zwykle jest ona nieuświadamiana i niemożliwa do wy­ artykułowania. Owe „przesądy" są podstawą wszelkiej wiedzy (o proble­ mach tych pisze szerzej Hołówka 1986). W syntetycznym przeglądzie dziejów socjologii wiedzy, którym P. Berger i T. Luckmann (1983) poprzedzają swoją pracę wyróżnione zostają trzy �54 ANNA MALEWSKA-SZAŁYG I N dominujące kierunki w ramach tej dyscypliny: marksistowski, nitzscheański i historycystyczny. Jak twierdzą autorzy, to właśnie K. Marks sformuował podstawową tezę socjologii wiedzy. „Byt kształtuje świadomość" - to do­ strzeżenie społecznego uwarunkowania wszelkiego myślenia, w tym wiedzy. P. Berger i T. Luckmann kluczowe dla teorii Marksa terminy „baza" i „nad­ budowa" interpretują w kategoriach epistemologicznych, jako związek rze­ czywistości leżącej u podłoża procesu poznawczego i myśli poznającej ową rzeczywistość. Za istotny wkład historyzmu w socjologię wiedzy, uznali przekonanie W. Dithleya o relatywności i nieuniknionej historyczności myśli ludzkiej. Społeczny charakter podstawowych kategorii ujmowania świata podkreślał w swych pracach E. Durkheim. Podstawowe kategorie, wokół których osnute jest myślenie każdej społeczności są - według jego definicji - „tworem rozległego współdziałania rozłożonego nie tylko w przestrzeni, lecz także w czasie. Aby tego dokonać, zjednoczyło się i przemieszało mnóstwo przeróżnych umysłów, łącząc własne wyobrażenia i uczucia, a długie szeregi pokoleń gromadziły w nich swe doświadczenia i wiedzę" (Durkheim 1989, s. 15) Dla „socjologii fenomenologicznej" A. Schutza wiedza potoczna jest głównym przedmiotem badań. Schutz uważa, że wyrasta ona z potrzeby widzenia świata jako uporządkowanego. Składa się z „konstruktów myś­ lowych" posiadających określoną strukturę istotności i określony sens, peł­ niących rolę schematu odniesienia, będącego podstawą interpretacji wszel­ kich doświadczeń jednostki. Wiedza „życia codziennego" zawiera: „zbiory abstrakqi, generalizacji, formalizaqi, idealizacji specyficznych dla poszcze­ gólnych poziomów organizacji myślenia" (Schutz 1984, s. 139). Ten rodzaj wiedzy budowany jest zgodnie z przyjętym „systemem istotności", zakorze­ nionym w określonej „sytuaji biograficznej". „System istotności" określa elementy mogące stanowić punkt wyjścia „generalizującej typifikacji". Intersubiektywny charakter wiedzy potocznej umożliwiają idealizacje leżące u podstaw „nastawienia naturalnego", składające się na przekonanie o wza­ jemnej „przekładalności perspektyw": „idealizacja wymienialności punktów widzenia" i „zgodności systemów istotności". A. Schutz bada społeczne źródła wiedzy, proces wrastania w nią, jest ona bowiem jednym z elementów międzypokoleniowego przekazu kulturowego. Zawiera nie tylko kulturowo ukształtowany obraz świata, zapisany w języku, typifikacjach i klasyfikaqach, ale także zasady tworzenia konstruktów typologicznych tak, by były spójne z anonimowym, zunifikowanym punktem widzenia własnej grupy. Schutza interesuje także problem społecznej dystrybucji wiedzy. Zasób wie­ dzy podręcznej jednostki jest w każdym momencie jej życia obejmujący sfery mające różny stopień jasności, wyrazistości i precyzji. W pewnych dziedzi­ nach ten sam człowiek jest „ekspertem" w innych „laikiem". „Konstrukty myślowe" powstają w skutek „obiektywizacji" i „typifikacji" narastających wraz ze zwiększaniem się pośredniości i anonimowości kontaktów z po­ strzeganym zjawiskiem. Schutz rozważa także wpływ wiedzy powszedniej na �ZARYS TRADYCJI STOSOWANIA POJĘCIA „WIEDZA POTOCZNA" 55 działania ludzkie. Zabiera też głos w wielowiekowej dyspucie o stosunku wiedzy zdroworozsądkowej i naukowej. Kluczową różnicę między oboma rodzajami wiedzy widzi w odmiennych „systemach istotności", na jakich one bazują. System istotności naukowca jest wyznaczony przez temat ba­ dawczy. Badacz nie ma swojego „tu" w badanym świecie społecznym, jego pozycję wyznacza cel naukowego przedsięwzięcia. Jego wiedza jest ustrukturyzowana również ze względu na zainteresowania naukowe (choć podob­ nie jak wszelka wiedza jest odnoszona do sytuacji biograficznej). System istotności uczestnika badanej społeczności jest wyznaczony przez jego w niej obecność, pozycję i doraźne cele. „Antropologia kognitywna", „etnonauka" to dyscypliny powołane do badania procesów mentalnych. Etnometodolodzy postrzegają kulturę jako porządek fenomenalny, pod którym ukryty jest porządek ideacyjny. Kultura to idee. Wytwory materialne, społeczne czy duchowe są jedynie ich przeja­ wem. Przedmiotem badań etnometodologów są więc nie tyle zjawiska, ile postać jaką przyjmują w umysłach ludzi (Tyler 1993). Antropologia kognitywna bada ukryte w sformuowaniach językowych klasyfikacje zja­ wisk. Stosuje componential analysis by odkryć ich paradygmat. Starając się „przebić" przez oczywistość potoczności, stosuje procedury zmierzające do zburzenia struktury codziennych ludzkich czynności i wypowiedzi poprzez działania badacza, często wykraczające poza zdolność rozumienia badanych, niszczące ich oczekiwania, podważające deklarowany przez nich system war­ tości (Ziółkowski 1978). Etnometodologia interesuje się działaniami o tyle, o ile ujawniają one struktury myślowe, bada „nazwy", „etykiety", pojęcia, klasyfikacje, wierząc w możliwość odczytania zawartego w nich, kulturowo wypracowanego porządku. H. Garfinkel (za A. Schutzem) tak charakteryzuje założenia myślenia dnia codziennego: 1) „praktyczny teoretyk" zakłada, że objekty są takimi jakimi się wydają; 2) zainteresowanie światem jest zainteresowaniem prak­ tycznym, wiedza zwiększa kompetencję jednostki i pozwala jej sprawniej poruszać się w świecie społecznym, 3) w swych codziennych działaniach człowiek uprzedmiotawia strumień przeżyć dzieląc go na „kawałki", 4) za­ kłada (inaczej niż naukowiec), że wszyscy ludzie posługują się wspólnym schematem komunikacji: „naturalnymi faktami", które „każdy z nas powi­ nien znać" i przyjętymi „regułami kodowania", 5) wspólnemu, intersubiektywnemu światu towarzyszy „ukryta wiedza" będąca konstytutywnym składnikiem społecznej interakcji (Garfinkel 1989, s. 327). E. Goffman , przedstawiciel szkoły określanej mianem „socjologii dnia codziennego", uważa wiedzę zdroworozsądkową za „ramę interpretacyjną" „pozwalającą na postrzeżenie, zidentyfikowanie i nazwanie z pozoru nie­ skończonej liczby konkretnych zdarzeń" (Goffman,1984,s.363). Pierwotne ramy interpretacyjne mogą mieć charakter: 1) naturalny - „identyfikują zdarzenia ujmowane jako niesterowne, nieukierunkowane, nieożywione, nie kontrolowane, jako „czysto fizyczne", 2) społeczny - „umożliwiają �56 A N N A MALEWSKA-SZAŁYGIN podstawowe zrozumienie zdarzeń związanych zwłaszcza z żywą istotą ludz­ ką, których elementami są: wola, dążenie, kontrolujący wysiłek umysłu" (Goffman 1984, s. 364-365). Są one jedynie bazą poznania. Pierwotne ramy interpretacji danej grupy społecznej konstytuują centralny element jej kultury. Istnieje społeczne przeświadczenie, że wszystkie zdarzenia, bez wyjątku, dadzą się ująć i wyjaśnić w obrębie konwencjonalnego systemu przekonań, bez którego nie możemy spojrzeć na nic. P. Berger i T. Luckmann (1983) przypisują wiedzy zdolność kreowania rzeczywistości społecznej. Granice wiedzy to granice rzeczywistości, wiedza ma charakter uporządkowany, twórcą tego ładu kognitywnego jest społe­ czeństwo. Anonimowości kontaktów innych niż bezpośrednie uruchamia procesy „typizaqi" ludzi i zjawisk oraz „instytucjonalizacji" „działań nawy­ kowych". „Obiektywność" instytuqonalnego świata ustala się w wyniku przekazu międzypokoleniowego. Szczególną rolę w procesie „obiektywizaq i " autorzy przypisują językowi, który „czyni moją subiektywność bardziej rzeczywistą nie tylko dla mojego partnera, ale i dla mnie". W efekcie czło­ wiek wytwarza rzeczywistość, którą jest postrzega jako coś innego niż jego własny produkt, jako „naturalną", wewnętrzną" (czy raczej „odgórną"), ,jedyną możliwa do pomyślenia". Wszelkie „instytucjonalizacje" i „typi­ zacje" muszą mieścić się w ramach „uprawomocnienia" będącego objaśnie­ niem i uzasadnieniem porządku przyjętego w danej kulturze za obowiązu­ jący. „Uprawomocnienia" odwołują się do „uniwersów symbolicznych" definiowanych jako kompleksy tradycji teoretycznych, które integrują różne obszary znaczenia i ujmują porządek instytuqonalny jako symbolicz­ ną całość. „Uniwersa symboliczne" są następstwem procesów obiektywizaqi, ustalenia i akumulacjio wiedzy, są wytworem społecznym. Berger i Luckmann opisują procesy internalizacji wzoró w potocznych poprzez socjalizację. Pokazują też,w jakim stopniu indywidualne uczestnictwo w wie­ dzy określa tożsamość jednostki. Różnicę pomiędzy wiedzą potoczną i nau­ kową widzą oni w usunięciu z poznania naukowego wszelkiego pierwiastka sakralnego lub innego rodzaju wiedzy służącej podtrzymaniu uniwersum. MYŚLENIE M I T Y C Z N E A MYŚLENIE P O T O C Z N E Myślenie „prymitywne", czy (jak określano je później) „mityczne" może być uznawane za jedną z kulturowo zdeterminowanych form potoczności (m.in.: Ziółkowski 1978). To założenie sprawia, że w nurt badań nad my­ śleniem ludzkim włączają się etnologowie. Badania „myślenia magiczno-religijnego" mają dawną, sięgającą G. Frazera (1962), tradycję. Uważał on, że podstawą logiki „magicznej" jest: sądzenie oparte na analogii (prawo podobieństwa), wiara w istnienie „subtelnych" powiązań między bytami (prawo kontaktu). „Magia jest fałszywym systemem praw przyrody i ze­ społem fałszywych wskazówek postępowania [...] jest to fałszywa nauka �ZARYS TRADYCJI STOSOWANIA POJĘCIA „WIEDZA POTOCZNA" 57 i zawodna sztuka". Dla G. Frazera nauka jest kolejnym, po magii i religii stopniem w schemacie ewolucyjnym wyznaczanym przez wzrost racjonalno­ ści myślenia. Magia i religia są dla niego systemami powstałymi w reakcji na ludzką potrzebę zrozumienia i kontroli świata natury. Ze względu na tak sformułowaną funkcję oraz strukturę systemu praw, mogą być postrzegane jako prymitywna teoria i porównywane z nauką. L. Lévi-Bruhl (1992) kon­ tynuował ewolucjonistyczne ujęcie problemu, łącząc je z ujęciem systemo­ wym i z poglądami E. Durkheima o społecznym uwarunkowaniu i zróż­ nicowaniu sposobów myślenie. Czynił próby odcięcia się od europocentryzmu i spojrzenia na odmienność myślenia „prelogicznego" inaczej niż w ka­ tegoriach niższości i wyższości. Postulaty realizowane raczej w płaszczyźnie deklaratywnej, wytyczyły kontynuowany kierunek w badaniach nad myśle­ niem mitycznym. Najbardziej krytykowanym było stworzone przez Lévi-Bruhla pojęcie „myślenie prelogiczne", sugerujące, że myślenie mityczne jest wcześniejszym stadium myśli ludzkiej niż europejskie, stadium, w którym zasady logiki są nieznane. W późniejszym etapie swojej twórczości L. Lévi-Bruhl wycofał się z używania tego terminu. R. Firth (1967) natomiast bro­ nił racjonalności myślenia prymitywnego twierdząc, że człowiek prymitywny stosuje racjonalną analizę praktyczną, wierzenia wspomagają racjonalne działania i mogą wywierać konkretne i ważne skutki. C. Lévi-Strauss (1969) zaś nadał nowy wymiar badaniom nad ludzkim myśleniem. Uważał on, że myślenie prymitywne i myślenie naukowe odnoszą się do realiów innego poziomu, ale ich cel (poznanie świata) jest ten sam, a metody porównywalne. U podstaw obu systemów leży potrzeba widzenia świata jako uporządkowanego, oba posiadają wewnętrznie spójną metodę. Levi-Strauss twierdził też, że magia i nauka to systemy równoległe. Odrzucał ujęcie ewolucyjne, w którym myślenie magiczne miało być wczesnym etapem myślenia ludzkiego ewoluującego ku najbardziej racjonalnej formie, jaką jest myśl naukowa. Starał się udowodnić, że myśl nieoswojona równie skutecznie objaśnia świat, a tubylcze klasyfikacje są metodyczne, oparte na solidnej wiedzy teoretycznej i wnikliwej obserwacji. (Jakkolwiek porównywanie myślenia prymitywnego do bricollagu, zakłada pewien jego „nieprofesjonalizm" w stosunku do myślenia naukowego). Twierdził, że istnieją reguły, które rządzą „myślą nieoswojona". Reguł tych poszukiwał na płaszczyźnie głębokiej, przy zastosowaniu metody strukturalnej. Badania pierwotnych klasyfikacji (m.in. totemicznych) oraz mitów doprowadziły go do przekona­ nia, że podstawą, na której są tworzone, jest nieuświadamiana, biologicznie uwarunkowana, struktura umysłu oparta na podstawowych regułach logiki binarnej. Takie spojrzenie podkreśla jedność i naturalny (wrodzony) cha­ rakter podstaw ludzkiego myślenia ukryte pod różnorodnością kulturowo wytworzonych form, nie podważa ono jednakże prymatu racjonalności myślenia naukowego. E. Mieletinski (1984) dokonuje porządkująco-wyliczającego zestawienia właściwości myślenia mitycznego. Wymienia wiele cech „myśli nieoswojonej" �58 A N N A MALEWSKA-SZAŁYGIN m.in.: „nieprecyzyjne rozgraniczanie" kategorii пр.: przedmiot-podmiot, materialne-idealne, rzecz-atrybuty, całość część. Mieletinsky pisze o synkretyźmie czasowo przestrzennym tego rodzaju myślenia, słabym rozwoju pojęć abstrakcyjnych, nieporadnych klasyfikacjach, słabym oddzieleniu myślenia logicznego od elementów emocjonalnych, dostrzeganiem podobieństwa na poziomie drugorzędnych cech zmysłowych i in. W określeniach jakich używa („słabe" rozróżnianie, „nierozróżnianie", „synkretyzm pojęciowy") widoczne jest nieustanne porównywanie odmiennego sposobu widzenia świata,z tym, w którym autor jest „zadomowiony". Trudno też powiedzieć, że jest to opis niewartościujący. Mieletinski porównuje myślenie mityczne z nauką, zastrze­ gając, że logika pierwotna jest równie sprawna funkcjonalnie, operacyjnie, jak naukowa, magia nie jest poprzedniczką nauki, odmienne są natomiast proce­ dury badawcze: naukowe schematy uogólniania: konkret-abstrakqa, przyczy­ ny skutki są zastąpione hipostazowaniem, hierarchią sił i istot mitycznych; nauka poszukuje reguł procesów i zjawisk na płaszczyźnie głębokiej, magia na gruncie wtórnych cech zmysłowych; w nauce struktury są pierwotne w stosunku do zdarzeń, w myśleniu mitycznym są zrodzone ze zdarzeń. E. Evans-Pritchard (1937) twierdzi, że człowiek pierwotny wyprowadza swe wnioski w sposób zbliżony do procedur, dzięki którym ludzie nauki dochodzą do twierdzeń na temat praw przyrody. Stanowisko to kontynuuje R. Horton, podkreślając, że podobnie jak zachodnią myśl teoretyczną myś­ lenie religijne cechuje ukryta jedność, prostota i regularność. Oba sposoby myślenia borykają się także z ograniczeniami narzucanymi przez myślenie potoczne. Horton uważa, że myślenie „tradycyjne" podobnie jak naukowe jest wyższym poziomem „myślenia i dyskursu". Myślenie potoczne wykazuje ogromne kulturowe zróżnicowanie, podczas gdy myślenie „teoretyczne" (drugiego stopnia) we wszystkich kulturach zachowuje bez zmian pewien generalny schemat. POTOCZNOŚĆ A RACJONALNOŚĆ Zasadność porównań magii i religii kwestonuje P.Winch (1992), nawią­ zując do stanowiska E. Cassirera, który głosił, że wszelki ogląd świata możliwy jest jedynie za pośrednictwem form symbolicznych, organizujących percepcję i myślenie jednostek w akty ekspresji. Jedną z takich form jest mit konstytuujący myślenie w fazie prenaukowej. Cassirer wyraźnie odróżniał naukową kreację wizji świata od mitycznej czy religijnej. W znanej polemice z Evans-Pritchardem P. Winch neguje prawomocność stosowania praw logiki, którymi posługuje się zachodnia nauka do badań nad wierzeniami Azande. Twierdzi, że w systemie wierzeń Azande można się dopatrywać racjonalności jedynie wówczas gdy uzna się ją za kontekstową, kulturowo zależną. Uważa,że logika jaką posługują się Azande jest odmienna od za­ chodniej i traktowanie jej przez autora Wicher aft, Oracles and Magie jako �ZARYS TRADYCJI STOSOWANIA POJĘCIA „WIEDZA POTOCZNA" 59 swego rodzaju „przedłużenia" myśli zachodniej jest błędem badacza. Winch zakłada, że jest to całkowicie swoista, spójna „gra językowa". Akceptuje przesłanie Evans-Pritcharda, który (krytykując Lévi-Bruhla) twierdził, że naukowe podejście jest w takim samym stopniu funkcją naszej kultury , jak magiczne podejście Azande funkcją ich kultury. Nie podziela natomiast przekonania, że jedynie europejskie spojrzenie jest „zgodne z obiektywną rzeczywistością". Takie postawienie sprawy zakłada istnienie rzeczywistości poza kontekstem rozumowania naukowego, a do tego Winch nía zasadnicze wątpliwości. Nie zgadza się na pełną relatywizację i kontekstowość pojęcia rzeczywistości, ale nie chce też uznać jej w „obiektywnej", a więc weryfiko­ walnej doświadczalnie postaci. P. Winch twierdzi, niewątpliwie nawiązując do poglądów L. Flecka, że eksperyment posiada wartość poznawczą jedynie w kategoriach istotnych dla testowanej hipotezy. Tak więc-wierzenia Azande nie mają charakteru quasi naukowego, należą do innego rodzaju „gry". „Gry", którą rozumieć można, jak twierdzi Winch, jedynie przez odniesienie do problemu zasadniczego, organizującego myślenie w każdej kulturze, pro­ blemu znaczenia, jakie jest przypisywane (kulturowo) życiu ludzkiemu. Winch postuluje, by badania nad myśleniem w określonej kulturze ognis­ kować wokół „pojęć granicznych", a są topojęcia opisujące: narodziny, śmierć, stosunki między płciami. W nich wyrażana jest moralność społeczeń­ stwa, której kształt nadaje społecznie ukształtowana wizja sensu. Spór uwi­ docznia problem filozoficzny, który jak można sądzić z liczby publikacji, jest obecnie istotny zarówno dla filozofów, socjologów wiedzy jak i dla nauki w ogóle. Problem racjonalności, udziału rozumu w procesie poznania, wszedł w okres kiedy pytanie o istnienie niepodważalnych reguł rozumnego myślenia przestało być pytaniem retorycznym. E. Mokrzycki (1992) przyj­ muje jako umowną cezurę owej zmiany wydanie Struktury rewolucji nauko­ wych T. Kuhna. Do tego momentu utożsamiano naukę z rozumem, Kuhn (po nim Winch, a wcześniej Fleck) ukazywali społeczną i kulturową konwenqonalnosc racjonalności i logiki. PROBLEM KOHERENCJI I SYSTEMU W latach sześdziesiątych powstaje szkic C. Geertza (1986) Common sense as a cultural system, w którym wiedza potoczna traktowana jest jako jeden z podsystemów kultury jak religia, sztuka. Common sense jest interpretacją otaczającej człowieka rzeczywistości, rodzajem komentarza do obserwowa­ nych zjawisk i jako taki jest historycznie tworzony. Ten podsystem kultury może być kwestionowany, potwierdzany, odkrywany, formalizowany, sło­ wem jest systemem dynamicznym, czułym na wszelkie przemiany kultury, przeto zmiennym w czasie, zróżnicowanym przestrzennie, charakteryzują­ cym określone grupy społeczne. Niewątpliwie jest systemem, jednakże nie bardzo spójnym, uporządkowanym, bowiem dążącym do zdania sprawy �60 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN z różnorodności świata. Pomimo zróżnicowanych form, jakie przybiera w różnych kulturach można znaleźć pewne uniwersalne cechy: common sense jest wiedzą „naturalną", uznawaną za „oczywistą", „jedynie możliwą". Cecha „praktyczności" nie odnosi się do filozoficznej kategorii „praxis", oznacza raczej „utylitarność". Wreszcie „niemetodyczność" tej wiedzy rozu­ mianą jako niewytworzenie doktryn, teorii, dogmatów. Wiedza potoczna, będąca zbiorem epigramatycznie ujętych „prawd", unika refleksji nad samą sobą. Ten rodzaj wiedzy budowany jest na przekonaniu, że „wszystko na świecie jest tym, czym jest", potoczny ogląd jest miarodajny dla tworzenia interpretacji. „Prostota" jest tym, do czego dąży wiedza potoczna. Wyja­ śniać świat, to go upraszczać. Stąd „dostępność" tej wiedzy. Nie wymaga ona studiów, jej nauczycielem jest życie i każdy może (czy raczej musi) się nią posługiwać, choć nie robi tego z równą maestrią (i w tej dziedzinie są „eksperci" i „laicy"). Dla T. Hołówki „zdrowy rozsądek" jest „bezrefleksyjnie zaaprobowabym zbiorem przeświadczeń, dla których nie sposób znaleźć wspólnego mianownika: które nie tworzą żadnego „światopoglądu", nawet w najsłab­ szym sensie tego terminu: są po prostu chaotycznym rejestrem różnorakich spostrzeżeń, idei i zasad, które jednoczy wyłącznie to, że w jakiejś grupie społecznej przypadkowo wybrano takie właśnie, a nie inne sposoby inter­ pretowania zjawisk. Swe trwanie zawdzięczją po części „prawu pierwszych połączeń", po części inercji, po części naszej skłonności do ulegania jakim­ kolwiek autorytetom" (Hołówka 1986, s. 136). Główną cechą myślenia po­ tocznego jest eklektyzm i asymilowanie tego co się akurat znalazło pod ręką, „nie ma więc sensu upatrywać w nim „interesów", ani „ducha" pewnej społeczności, czy tym bardziej powoływać się nań jako na ostateczną instan­ cje bądź fundament wiedzy" (Hołówka 1986, s. 137). „Zdrowy rozsądek" banalizuje, nie dostrzega sprzeczności, dokonuje doraźnych interpretacji zja­ wisk. Jest omnipotężny, ma coś do powiedzenia w każdej dziedzinie. Nie­ spójność myślenia potocznego być może odzwierciedla niespójność rzeczywi­ stości, podczas gdy wiedza naukowa czyni „rozpaczliwe i deformujące wysił­ ki wtłoczenia jej w konsekwentne doktryny" (Hołówka 1986, s. 140). „My­ śląc potocznie poszukujemy przede wszystkim psychicznego komfortu, pły­ nącego z potwierdzenia gotowych szablonów interpretacyjnych" (Hołówka 1986, s. 152). W efekcie wiedza taka jest postrzegana jako jedyna, pewna, naturalna i oczywista, orzekająca obiektywną prawdę o rzeczywistości. Czy­ ni świat zrozumiałym poprzez uproszczenia i trywializacje. Heterogeniczności i eklektyzmu wiedzy „codziennej" nie neguje J. Niżnik (1994) wysuwając tezę, że ten rodzaj myślenia wyrasta z potrzeby widzenia świata jako jednolitego, a wiedzy jako mądrości-maksymy będącej jednym (i jedynym) kluczem do rozumienia rzeczywistości. Pisze on, że funkcją „potocznego myślenia" jest „zapewnianie spójności symbolicznego uniwersum człowieka". Tylko wiedza potoczna cechuje się spójnością, która satys-, fakcjonuje człowieka. Charakteryzuje myślenie „zdroworozsądkowe" jako �ZARYS TRADYCJI STOSOWANIA POJĘCIA „WIEDZA POTOCZNA' 61 „integrujące elementy różnych systemów symbolicznych". Podkreślając jego zróżnicowanie morfologiczne, określa je jako „pseudohomogeniczne" do­ strzegając jego dążenie do spójnej wizji świata, potrzebę, która jest kon­ stytutywna dla tego rodzaju wiedzy. W efekcie myślenie potoczne jest przez użytkowników odbierane jako koherentny system i tylko z odmiennej per­ spektywy wydaje się eklektycznym. Zabierając głos w wielowiekowym spo­ rze wiedza „zdroworozsądkowa" versus wiedza naukowa J. Niżnik pisze: „Nauka nie jest alternatywą potoczności. Można natomiast powiedzieć, że tylko dzięki temu, że potoczność gwarantuje komfort psychiczny w postaci spójnego symbolicznego uniwersum, człowiek jest zdolny do przygody inte­ lektualnej, jaką jest nauka" (Niżnik 1991, s. 165). Ten sam autor postuluje, by socjologię wiedzy traktować nie jako subdyscyplinę socjologii czy filozofii, ale jako „swego rodzaju perspektywę teoretyczną w uprawianiu nauk społecznych", jako pewien „postulat inter­ pretacyjny" (Niżnik, 1985). Sąd2:ę, że takie twierdzenie filozofa nauki upra­ womocnia realizowaną w mojej pracy próbę wykorzystania pojęcia „wiedza potoczna" jako kategorii interpretacyjnej. Przyjmuję, że wiedza potoczna jest raqonalna i logiczną, choć uporządkowaną według innego klucza, „grą". „Grą", której zasad poszukuję. Kategoria „gry" wydaje się być trafniajsza niż np. pojęcie „systemu", lepiej zdaje sprawę z zależności całości od partnerów biorących w niej udział, od elementów przypadkowych, od zamierzonych przez grających przekłamań (blefów). W grze reguły pełnią funkcję porządkującą, ale odkrycie reguł nie jest „całą prawdą" o grze. W ramach narzuconych przez nie rygorów jeszcze wiele może się zdarzyć, gra może przybrać bardzo różny przebieg, bowiem prócz zasad kształtują ją także inne (pokrótce wyżej wymienione) czynniki. Jak sądzę, zadaniem badacza jest odczytanie „reguł" z opisu przebiegu „gry". Badana przeze mnie sfera spraw publicznych jest „grą", w której bierze udział wielu part­ nerów, a zależności pomiędzy nimi są skomplikowane. Aby opisać owe zależności i „odczytać" zasady „gry" proponuję zastosowanie metafory „teatralnej", która jest, moim zdaniem, odnalezieniem „klucza" do „gry" - interpretacji adekwatnej, choć nie jedynej możliwej. LITERATURA B e r g e r P., L u c k m a n n T . 1983 Społeczne tworzenie rzeczywistości, Warszawa. Durkheim E. 1990 Elementarne formy życia religijnego, Warszawa. Evans-Pritchard E. 1937 Witchcraft, Oracles and Magic among Azande, Oxford. F i r t h R. 1965 Społeczności ludzkie, Warszawa. Frazer G. 1962 Złota gałąź, Warszawa. �62 A N N A MALEWSKA-SZAŁYGIN Gadamer H.G. 1993 Prawda i metoda, Kraków. Garfinkel H. 1989 Aspekty problemu potocznej wiedzy o strukturach społecznych, [w:] Fenomenologia i socjologia, Z . Krasnodębski (red), Warszawa. G e e r t z C. 1983 Common Sense as a Cultural System, [w:] Local Knowledge, New York. Goffman E. 1984 Pierwotne ramy interpretacji, [w:] Kryzys i schizma, E . Mokrzycki (red.), Warszawa. H o ł ó w k a T. 1986 Myślenie potoczne, Warszawa. Levi-Bruhl L. 1992 Czynności umysłowe w społeczeństwach pierwotnych, Warszawa. L e v i - S t r a u s s С. 1969 Myśl nieoswojona, Warszawa. Mieletinski E. 1984 Poetyka mitu, Warszawa. M o k r z y c k i E . (red.) 1992 Wstęp, [w:] Racjonalność i styl myślenia, Warszawa. N i ż n i k J. 1985 Czym jest socjologia wiedzy?, „Kultura i Społeczeństwo", nr 1. 1991 Potoczność jako kategoria teoretyczna, [w:] Kategoria potoczności, A.Jawłowska (red.), Warszawa. Scheller M. 1980 Problems of a Sociology of Knowledge, London. S c h u t z A. 1984 Potoczna interpretacja ludzkiego działania, [w:] Kryzys i schizma, E . Mokrzycki (red.), Warszawa. T y l e r S. 1993 Wprowadzenie do metod antropologii kognitywnej, [w:] Amerykańska antropologia kognitywna, M . Buchowski (red.), Warszawa. W h o r f B.L. 1982 Język, myśl, rzeczywistość, Warszawa. W i n c h P. 1992 Rozumienie społeczeństwa pierwotnego, [w:] Racjonalność i styl myślenia, E . Mokrzy­ cki (red.), Warszawa. Z i ó ł k o w s k i M. 1978 O myśleniu potocznym, „Studia Socjologiczne", nr 4. ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN ON T H E TRADITION OF T H E CONCEPT OF COMMON K N O W L E D G E Summ aгу The author's purpose is to define various meanings attached to the concepts of "common sense", "common knowledge" "everyday thinking." She gives a brief and inevitably fragmen­ tary review of the usage of these concepts in philosophical tradition. It starts with the Enlightement's belief according to which common sense was supposed to be a Demon leading human cognition astray to obscurantism and voluntarism, up to the recent view saying that every cognitive activity has its origin in common knowledge. �63 ZARYS TRADYCJI STOSOWANIA POJĘCIA „WIEDZA POTOCZNA' The problem of common sense emerges nowadays in connection with the philosophical debate on rationality. Is common thinking, unlike scientific thought, irrational? Or else - is it based on a rationality of different kind? More generally the problem means: is there only one, universal rationality or is rationality conventional and, according to P. Winch everything connected with human language should be considered in terms of rationality? In social sciences the problem of common knowledge belongs to sociology of knowledge studying the social constructions and social definitions of knowledge. The sociologists focus their interest on social processes of constructing knowledge and science (Schutz) or, the other way round, social constructions of reality based on knowledge. Recent sociological studies suggest common sense as one of the analytical concepts. Anthropological tradition tends to identify "common thinking" with the notion of "mythi­ cal thought". That allows for joining together the study of common sense and the anthropol­ ogical concept of "savage mind". It was in antropology where the plurality of "common senses" has been realized and that originated the view of cultural relativism - one of the most discussed issues of social sciences. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzy рек � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4327038d3057d1296647b73aa390db85.pdf 7355b97392c68fe7b086176ef9be26ac Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4992 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource etnologia - metody Zadrożyńska, Anna monografie terenowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4629 Title A name given to the resource Nieprzemijający urok monografii terenowych / Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.52-62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malewska-Szałygin, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Anna Malewska-Szałygin Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Nieprzemijający urok monografii terenowych Wieloletnia praktyka dydaktyczna, polegająca na wprowadzaniu studentów w p o d ­ stawy etnologii/antropologii kulturowej, upewniła mnie, że podczas gdy omawianie kolejnych kierunków, ich założeń i pojęć spotyka się z umiarkowanym entuzjaz­ mem studentów, przywoływane na zajęciach fragmenty monografii terenowych przyjmowane są zupełnie inaczej - nawet te najstarsze nie tracą blasku i po 100 latach zachowują urok. Fragmenty klasycznych tekstów antropologicznych mają dla stu­ dentów powab nowości, dla nauczyciela jest to zwykle kolejne (czasem naste) o d ­ czytanie, za każdym razem odsłaniające jakiś nowy wcześniej niedostrzegany w y ­ miar. Takie obserwacje rodzą pytanie: dlaczego monografie terenowe lepiej w y t r z y ­ mują próbę czasu niż rozstrzygnięcia teoretyczne? W a r t o w t y m miejscu zaznaczyć, że w anglojęzycznych publikacjach termin „ethnography" określa zarówno pracę badacza w terenie, jak i efekt tej działalności, czyli monografię terenową. Jest ona zatem nieodłącznie związana z badaniami te¬ renowymi stanowiącymi, jak wiadomo, „cechę dystynktywną praktyki antropolo¬ gicznej" (Hastrup 2008, s. 26), bowiem, jak pisał James Clifford, „społeczność an­ tropologów nie tylko używa terminu »badania terenowe«, ale sama jest przez ten ter­ min definiowana" (Clifford 2004, s. 142). C o więcej „antropologia jest dyscypliną, której centralnym obrzędem przejścia są badania terenowe" (Gupta, Ferguson 2004, s. 267). Dostrzegając znaczenie doświadczenia badawczego dla tożsamości dyscy¬ pliny naukowej określanej mianem etnologii czy antropologii kulturowej, trzeba uznać, że monografie terenowe, czyli teksty bezpośrednio związane z praktyką badawczą, stanowią rdzeń owej dyscypliny W rozważaniach teoretycznych, opra­ cowaniach, podręcznikach monografie są streszczane i komentowane - w ten spo¬ sób, poniekąd jako komentarz do nich, konstruowany jest gmach wiedzy antropo¬ logicznej (Clifford 2000; Herzfeld 2004; Kuper 2005; Lewellen 2003 i wielu i n ­ nych). M i m o że wiele polskich bibliotek dostrzega znaczenie prac relacjonujących przebieg badań etnograficznych, nabywa raczej anglojęzyczne podręczniki czy słowniki niż monografie, co zapewne jest podyktowane względami finansowymi i wyobrażeniem pracowników o t y m , które książki będę najczęściej wykorzysty¬ wane. Biblioteka I E i A K U W jest jednym z niewielu wyjątków od tej reguły 52 �Nieprzemijający urok monografii terenowych A b y w pełni docenić znaczenie monografii terenowych dla rozwoju antropologii, warto, skrótowo wprawdzie i z konieczności wybiórczo, prześledzić ich rozwój od pojawienia się pierwszych publikacji tego rodzaju po czasy współczesne. Monogra­ fie, tak jak i praktyka badań terenowych, pojawiły się u progu X X w., a jeśli rozpo­ cząć datowanie od Ligi Irokezów Henry'ego Morgana wydanej w 1851 r., można uznać, że nawet wcześniej. Trzeba jednak zaznaczyć, że w pierwszych dekadach istnienia antropologii kulturowej jako dyscypliny naukowej konieczność podej¬ mowania metodycznych prac badawczych nie była oczywista - zarówno kierownik pierwszej katedry antropologii Edward Tylor, jak również autor Złotej gałęzi James George Frazer byli badaczami gabinetowymi. W k r ó t c e jednak wyjazd w interior stał się wymaganym sposobem uprawomocniania wiedzy antropologicznej. Za wydarzenie przełomowe można uznać słynną brytyjską wyprawę w okolice Cieśniny Torresa, podjętą w 1898 r., w czasie której badania prowadzone były zgod­ nie z wytycznymi ujętymi w publikacji Notes and Queries on Anthropology for the Use of Travelers and Residents in Uncivilized Lands opracowanej przez Royal Anthropological Institute w 1874 r. Badania w Cieśninie Torresa stanowiły doświadczenie zwrotne w karierze jej uczestników, specjalistów z różnych dziedzin nauki. W i e l u z nich p o ­ stanowiło kontynuować antropologiczne prace badawcze: lekarz William H . Rivers w 1901 r. wyruszył na kolejne badania do południowych Indii, zwieńczone mono­ grafią The Todas wydaną w 1906 r.; patolog Charles Seligman kontynuował badania na Nowej Gwinei i podsumował je książką The Melanesians ofBritish New Gwinea w 1910 r. Zafascynowany doświadczeniami terenowymi Seligman prowadził wraz z żoną dal­ sze prace najpierw na Cejlonie (monografia wydana w 1911 r.), a potem w Sudanie (monografia z 1932 r.). O ile w t y m , jak prowadzić prace w terenie, pomagały i m wówczas Notes and Que¬ ries, o tyle problem, jak konstruować opis, badacze musieli rozwiązywać po części intuicyjnie, po części zdroworozsądkowo, czasem odwołując się do wcześniej na¬ bytej wiedzy np. medycznej, czego przykładem może być „metoda genealogiczna" Riversa, skupiającego się w swoich opisach przede wszystkim na kwestiach po¬ krewieństwa. W podobny sposób budowano narracje w wielu innych monografiach z przełomu wieków X I X i X X , spośród których warto wymienić np. publikacje Franza Boasa o Eskimosach i Kwakiutlach, Alfreda H o w i t t a i Lorimera Fisona o Austra­ lijczykach, Johna Layarda o mieszkańcach W y s p Vanuatu. Za przełomowy moment w dziedzinie zarówno techniki prowadzenia badań, jak sposobów konstruowania opisu uważa się badania Bronisława Malinowskiego, który po doktoracie obronionym na Uniwersytecie Jagiellońskim wziął udział w organizo­ wanej przez Brytyjczyków wyprawie do Australii. W y b u c h I wojny światowej i austria¬ cki paszport Malinowskiego zmusiły go do pozostania na kilka miesięcy na melanezyjskich Wyspach Trobrianda (Kuper 2005). Przedłużający się pobyt był okazją do podjęcia wielomiesięcznych, systematycznych prac w terenie, które w swoich p u ­ blikacjach z lat 20. Malinowski uczynił doświadczeniem wzorcowym, pozwalającym 53 �Anna Malewska-Szałygin na sformułowanie zasad prowadzenia badań terenowych obowiązujących na wielu uniwersytetach do dziś. Zalecenia te obejmowały przygotowanie badacza: wykształcenie antropolo­ giczne i obowiązkową znajomość języka tubylczego. Te wymogi uzupełniało prze­ konanie o konieczności długiego p o b y t u w terenie, najlepiej obejmującego cały cykl wegetacyjny Zalecaną aktywność antropologa Malinowski nazywał obserwacją uczestniczącą, podkreślając konieczność osobistego zaangażowania. Obserwacje miały być uzupełniane rozmowami z tubylcami, które miały na celu uchwycenie t u ­ bylczego punktu widzenia. Czyniąc z notatek terenowych materiał do dalszych d y ­ wagacji teoretycznych, Malinowski nadał im znaczący status. Dbając o to, by żadne ze spostrzeżeń nie zaginęło w niepamięci, zalecał badaczom prowadzenie dziennika. C o znamienne, jego własny Dziennik w ścisłym znaczeniu tego wyrazu (2002) ujawniał zbyt wiele wstydliwych aspektów praktyki badawczej, by mógł być opublikowany w latach 20. Lektura najbardziej znanych spośród monografii trobriandzkich (Argonautów Za­ chodniego Pacyfiku, wydanych w 1922 r., czy Ogrodów koralowych i ich magii, wydanych w 1935 r.) przekonuje czytelnika, że autorytet etnograficzny jest w nich ustanawiany przez doświadczenie „bycia tam". Za sprawą Malinowskiego upowszechniło się prze­ konanie, że badania terenowe są rękojmią prawdy o egzotycznej społeczności i „zna­ kiem profesjonalizmu" badacza (Clifford 2004, s. 148). Zgodnie z ówczesnymi zasa­ dami antropolog postrzegany był jako podmiot procesu badawczego, którego przed¬ miotem byli tubylcy. Malinowski, będący autorem wzorca profesjonalnej praktyki badawczej, starał się wypracować równie metodyczny wzór konstruowania opisu. Opracowany przez niego model funkcjonalny przedstawiał społeczność Trobriandczyków jako system współfunkcjonujących instytucji, rozumianych jako zespół działań podej¬ mowanych przez grupy ludzi, w celu zaspokojenia potrzeb. Takie systemowe i ce¬ lowe ujęcie miało podkreślać pragmatyczność i sensowność działań tubylców. Był wzór opisu kultury definiowanej jako system działań, model generujący synchro¬ niczny obraz życia społecznego, zasadniczo odmienny od opracowań powstających w ramach kierunku ewolucyjnego czy dyfuzjonistycznego. Takie podejście, odpo¬ wiednie do relacjonowania życia społeczności izolowanych, pomijało szerszy, kolo¬ nialny kontekst opisywanej rzeczywistości, co jest podkreślane przez współczes¬ nych komentatorów ówczesnych monografii. Jeśli wierzyć Tedowi Lewellenowi (2003), sposób konstruowania opisu opra¬ cowany przez Malinowskiego, mimo całej swej metodyczności, nie zyskał takiej popularności jak jego zalecenia dotyczące techniki prowadzenia badań. Brytyjscy badacze częściej naśladowali model autorstwa Reginalda Radcliffe'a-Browna, zapro-ponowany w latach 20. i powielany w monografiach przez parę następnych dekad. Ten wzór opisywania życia społecznego, w niektórych aspektach podobny do propozycji Malinowskiego, porównywany był do fotografii lotniczej, przedsta54 �Nieprzemijający urok monografii terenowych wiającej rzeczywistość z lotu ptaka - z dystansu, wówczas ocenianego pozytywnie, można uchwycić całość systemu. Opisując formę strukturalną danej społeczności, Radcliffe-Brown skupiał się na wzorcowych relacjach społecznych, relacjonował to, co w owym systemie typowe, regularne, podkreślał jednocześnie wewnętrzną harmo­ nię. W taki sposób została skonstruowana m.in. jego najsłynniejsza monografia Wy­ spiarze Andamańscy, wydana w 1922 r. Druga wojna światowa przyniosła zasadnicze zmiany Projekt kolonialny uległ zachwianiu, a potem rozpadowi. W Europie pojawiły się nowe podziały będące konsekwencją postanowień przywódców wielkich mocarstw. Rozpoczęte wówczas procesy znosiły dawne formy izolacji, otwierając tradycyjne i tubylcze społecznoś¬ ci na nowe prądy. W kolejnych dekadach dawne kolonie stawały się niezależnymi państwami, wzorującymi się na europejskich państwach narodowych. Konsekwen­ cją rozwoju technologii i rozprzestrzeniania się kapitalizmu (lub socjalizmu) były nowe rozwiązania gospodarcze. Zmiany polityczne i ekonomiczne łączyły się z sze¬ roko pojętą modernizacją, dotycząca wszelkich dziedzin życia. Wszystkie te zmiany miały ogromny wpływ na sposób uprawiania antropologii kulturowej. Monografie terenowe powstające w latach wojny np. Edwarda Evans-Pritcharda, były konstruowane według modelu Radcliffe-Brownowskiego, który wówczas już ukazywał swoje niedoskonałości. Kładąc nacisk na przedstawianie sys¬ temu jako funkcjonującego harmonijnie, niezbyt nadawał się d o opisu społeczności niepokojonych konfliktami. W monografii The Nuer, wydanej w 1940 r., Evans-Pritchard, opisując tę afrykańską społeczność według dawnego wzoru, proponował nowy stosunek d o konfliktów. Ta publikacja stanowiła swego rodzaju punkt zwrot¬ ny, przesunęła uwagę czytelnika z zasad harmonii życia społecznego na kwestie konfliktów, których fundamentalne znaczenie dostrzegano coraz wyraźniej, p o d ­ kreślając ich rolę w integrowaniu społeczności oraz pokazując, w jaki sposób konflik¬ ty biorą udział w procesie zmiany. Pojęcie zmiany stało się kluczowym narzędziem analitycznym wykrystalizowa¬ nego po wojnie kierunku procesualnego, który miał być nowym wzorem opisu, adekwatnym d o dynamicznie przekształcających się, otwartych na wpływy społecz¬ ności. Jedną z pierwszych monografii terenowych proponujących nowy sposób o p i ­ su była praca Edmunda Leacha Political Systems of Highland Burma, wydana w 1954 r., pokazująca zmiany tego, co Radcliffe-Brown nazywał formą strukturalną, zachodzą¬ ce w ramach jednej społeczności - birmańskich Katchinów, których system spo¬ łeczny dynamicznie się zmieniał: od bardziej egalitarnej formy gumsa d o hierar¬ chicznej formy gumlao. N i e wszystkie monografie powstające w ramach wzoru procesualnego rela­ cjonowały życie społeczne w skali całych społeczności. Nowatorska p o d względem konstruowania opisu była monografia terenowa Victora Turnera Schism and Continuity in an African Village wydana w 1957 r. Opisując społeczność afrykańskich Ndembu, Turner zrezygnował z perspektywy fotografii lotniczej na rzecz skupienia się na 55 �Anna Malewska-Szałygin mikroskali konfliktów pomiędzy poszczególnymi jednostkami - sporów, w czasie których negocjowano i wygrywano m.in. sukcesję władzy Takie ujęcie ujawniało, że to nie forma strukturalna, ale rozgrywka pomiędzy konkretnymi jednostkami, jak Kahali i Sandombu, decyduje o t y m , k t o zostanie wodzem. Tego rodzaju rozgrywki Turner określał pojęciem social drama, na polski tłumaczonym jako gra społeczna (Turner 2005). Opis życia społecznego w ramach modelu gry czy raczej rozgrywki, pojawia się także w monografii Frederica Bartha Political Leadership among Swat Pathans, opubli­ kowanej w 1959 r., w której rywalizacja o przywództwo polityczne w społeczności afgańskich Pasztunów jest relacjonowana z użyciem kategorii transakcji. Pojęcie transakcji, w t y m kontekście, opisuje dynamiczne interakcje międzyludzkie oparte na rachunku strat i zysków. Kategoria gry, w znaczeniu dość odmiennym od social drama Turnera, pojawia się również w publikacjach George'a Baileya, analizującego reguły gry obowiązujące w walce o władzę u Pasztunów i w strukturach włoskiej mafii działającej w Stanach Zjednoczonych. Relatywnie szybkie przejście od ujęć funkcjonalno-strukturalnych do procesualno-akcjonistycznych dowodzi, że modele stosowane w monografiach terenowych bardzo sprawnie reagują na zmiany opisywanej rzeczywistości. Nowa, powojenna rzeczywistość i związane z nią nowe doświadczenia badaczy wymusiły modyfikację sposobu ujmowania zjawisk oraz spowodowały pojawienie się nowych pojęć, no¬ wych narzędzi analizy Autor piszący monografię podsumowującą dłuższe badania terenowe zmaga się z wyzwaniem zrelacjonowania swoich doświadczeń. Konstru¬ ując opis rzeczywistości, w której był zanurzony, szuka adekwatnych środków wy¬ razu, a co za t y m idzie, proponuje istotne rozstrzygnięcia teoretyczne. Często okazuje się, że musi zmienić model, w ramach którego powstawał projekt badań. W efekcie tych zmagań często powstaje nowy rodzaj opisu, pojawiają się nowe, bar¬ dziej adekwatne, kategorie analityczne. Można zatem przyjąć, że nowe prądy najpierw pojawiają się jako rozwiązania wymuszone przez doświadczenie, a dopiero później, cyzelowane i pogłębiane, stają się obowiązującą teorią, szkołą czy kierunkiem w et¬ nologii i trafiają do podręczników. Monografie terenowe są więc nie tylko budul¬ cem wiedzy antropologicznej, ale też kamieniami milowymi wyznaczającymi zmia¬ ny obowiązujących paradygmatów. W okresie powojennym obok ujęć procesualno-akcjonistycznych pojawił się w antropologii kulturowej nurt skupiający się na dociekaniu znaczenia symboli, rozumieniu rytuałów, poszukiwaniu sensu mitów, określany jako antropologia sym­ boliczna. Te dwie drogi rozwoju antropologii charakteryzował Abner Cohen w pra­ cy p o d znamiennym tytułem Two Dimentional Man (1974), podkreślając, że w prak¬ tyce badawczej oba wymiary są nierozdzielne. Antropologia symboliczna opierała się na założeniu, że kultura to system znaków, które etnolog powinien odkodować. Przesunięcie punktu ciężkości z obserwowanych działań czy relacji społecznych na symbole i ich rozumienie spowodowało postawienie nowego pytania badawczego 56 �Nieprzemijający urok monografii terenowych - w miejsce pytania: jak działa, pojawiła się kwestia: co znaczy A b y rozwiązać tak postawiony problem, nie wystarczała już obserwacja uczestnicząca. Badacz musiał bardziej skupić się na objaśnieniach swoich terenowych rozmówców niż na obser­ wowaniu ich czynności. Powierzchowna znajomość języka przestała wystarczać, trzeba było dotrzeć d o głębiej ukrytych znaczeń. Uczyniło to badania terenowe dużo większym wyzwaniem niż były w czasach Malinowskiego. Zmieniła się też forma narracji konstruowanej przez antropologów. Zamiast m o ­ nografii terenowych często powstawały zbiory szkiców rozważające znaczenia sym¬ boli pojawiających się w doświadczeniu badawczym, a często we wcześniej zgro¬ madzonych źródłach pisanych. Publikacje dotyczyły raczej poszczególnych dzie­ dzin symbolicznych niż społeczności czy plemion. Wczesna praca francuskiego strukturalisty Claude'a Levi-Straussa - wydany w 1955 r. Smutek tropików - była jesz¬ cze próbą opisu poszczególnych odwiedzanych przez niego plemion brazylijskich, ale już ujmowanych w kategoriach strukturalno-symbolicznych. Autor rezygnował z całościowego opisu struktury społecznej na rzecz symbolicznej wykładni kluczo­ wego aspektu ich kultury: makijaży Indian Kaduweo czy planu wsi Indian Bororo. Schemat oddający układ chat we wsi potraktowany został przez Levi-Straussa jako znak, którego symboliczne odczytanie umożliwiało rekapitulację wiedzy Bororo o własnym społeczeństwie i o całym wszechświecie. Symboliczno-strukturalne po¬ dejście stosowali również antropologowie brytyjscy (m.in. Leach, Douglas, T u r ­ ner). Ten rodzaj rozważań kontynuowali semiotycy radzieccy (Uspienski, Mieletin¬ ski, Łotman, Toporow, Iwanow). W latach 70. i 80. ujęcie strukturalno-semiotyczne inspirowało wielu polskich etnologów. Wówczas nurt równoległy stanowiło p o ­ dejście fenomenologiczne, spopularyzowane przez religioznawców (Otto, van der Leuw, Eliade), a na gruncie polskim przyjęte już w okresie międzywojennym przez Cezarię Jędrzejewiczową. W Stanach Zjednoczonych antropologia symboliczna umocniła się w latach powo­ jennych za sprawą projektu Talcotta Parsonsa, proponującego antropologom kulturo­ w y m , by skupili się na sferze symboliczno-przekonaniowej, zamiast opisywać struk¬ tury społeczne, systemy działań i interakcji, czym zająć się miały inne nauki społecz¬ ne (za: Kuper 2008). Projekt Parsonsa, później uzupełniony europejskimi ideami hermeneutycznymi, ukształtował podłoże, na którym wykrystalizowała się antro¬ pologia interpretatywna - amerykańska propozycja w ramach nurtu symbolicznego. Twórca i czołowy przedstawiciel tego kierunku, Clifford Geertz, prowadził w latach 50. badania terenowe na Jawie i Bali, a następnie, po destabilizacji sytuacji politycznej w Indonezji, w latach 1965-1971 w Maroku. O w o c e m tych badań były monografie problemowe, takie jak Negara - państwo teatralne na Bali czy The Religion of Java z 1960 r. oraz zbiory szkiców: Interpretacja kultur wydana w 1973 r. i Wiedza lokalna opublikowa¬ na 10 lat później, także oparta na wcześniej zgromadzonych materiałach terenowych. Geertz zaproponował nowy model opisu doświadczeń terenowych, przedsta¬ wiony w szkicu O walkach kogucich na Bali. Nazwany został opisem gęstym i stanowił 57 �Anna Malewska-Szałygin rodzaj pomostu między opisem działań (w omawianym przypadku związanych z odbywaniem zabronionych prawem walk kogutów) a ich interpretacją. Opis podej­ mowanych kolejno czynności zagęszczony był komentarzami badacza wykorzystu­ jącymi tubylcze interpretacje, by przekazać czytelnikowi jak najwięcej znaczeń doświadczanej sytuacji. Teoretyzując na kanwie swoich doświadczeń badawczych, Geertz pisał: „uprawianie etnografii przypomina próbę [ . . . ] czytania manuskryptu. [ . . . ] Kultura każdego ludu jest zbiorem tekstów [ . . . ] , a antropolog, wytężając wzrok, stara się czytać te teksty przez ramię tych, którzy są ich prawowitymi właściciela¬ m i " (Geertz 2005, s. 500). I tak propozycja Geertza realizowała zalecenia her­ meneutyki znoszącej podział na kolejne etapy poznania: opis i analizę czy raczej i n ­ terpretację danych. Opisy Geertza były jednocześnie interpretacjami - bariera dzieląca te dwa kroki postępowania badawczego została zniesiona. Badania Geertza osłabiały też inną utrwaloną w etnologii opozycję. Zgodnie z hermeneutycznymi zaleceniami postrzegania procesu badawczego w kategoriach roz¬ mowy Geertz oraz autorzy idący dalej w wytyczonym przez niego kierunku - tacy jak np. James Clifford - przedstawiali badania terenowe jako „dialogiczne spotka­ nie" (Clifford 2000, s. 102). Opisywano je jako rozmowę pomiędzy kulturowo usy¬ tuowanym badaczem i badanymi, którzy z pozycji przedmiotu badań zostali prze¬ sunięci na pozycję partnerów dialogu. Doświadczenie terenowe opisywano w kate¬ goriach „twórczego negocjowania pomiędzy świadomymi podmiotami", „aktywnego negocjowania wspólnej wizji rzeczywistości" (Clifford 2000, s. 50, 51). Opozycja badacza-podmiotu i tubylca-przedmiotu badań została podważona, przyniosło to znaczące zmiany w sposobie konstruowania powstających w latach 80. monografii terenowych. Nisa. The Life and Words of iKung Woman Marjorie Shostak, wydana w 1981 r., to monolog głównej bohaterki; Moroccan Dialogues Kevina Dweyera, o p u b ­ likowane w 1982 r., są zapisem rozmów z grupą respondentów; Tuhami. Portrait of a Moroccan Vincenta Crapanzano z 1980 r. to rekapitulacja dialogów autora z wy¬ branym rozmówcą, tytułowym Tuhamim. Równocześnie z symboliczno-interpretacyjnym rozwijał się nurt badań etnogra­ ficznych inspirowanych teorią Emanuela Wallersteina (1974, 1980, 1989), opisują­ cego proces rozszerzania się kapitalizmu w skali globalnej i wypierania tradycyjnych form gospodarczych i kulturowo-społecznych. Antropologiczną odpowiedzią na tę historyczno-gospodarczą propozycję były monografie terenowe przedstawiające proces zmian widzianych z perspektywy lokalnej. Najsłynniejszą monografią p o ­ wstałą w t y m nurcie była książka Jamesa Scotta Weapons of the Weak, wydana w 1985 r., podsumowująca jego badania w malajskiej wsi Sedaka, zmagającej się z urynkowie¬ niem i utowarowieniem tradycyjnego rolnictwa. Scott opisywał lokalne strategie oporu i przedstawiał miejscowy sposób widzenia procesów gospodarczej moderni­ zacji. Ten ostatni znajdował wyraz m.in. w t y m , co Scott w swoich późniejszych pracach nazywał hidden transcript, mając na myśli dyskurs słabych, będący formą d y skursywnego podważania dominacji. 58 �Nieprzemijający urok monografii terenowych Książki takie jak opublikowany w 2000 r. Hidden Transcript Scotta wytyczały nowy nurt opisu. Były to monografie, w których terenem badań stawała się płaszczyzna dyskursu. Ich autorzy inspirowani ideami Antonio Gramsciego i Michela Foucaulta, relacjonowali społeczne debaty rozpisane na głosy. Jednym z ciekawszych przykła¬ dów takiego ujęcia może być książka Village Voices Perle M o h l , wydana w 1991 r. Jest to praca relacjonująca debatę toczącą się we francuskiej społeczności wiejskiej wo¬ kół zachodzących w niej zmian modernizacyjnych. Podobne ujęcie można odna¬ leźć w monografiach i artykułach Nigela Rapporta. Przyjęcie założenia, że antropologiczną społecznością badaną może być spo¬ łeczność dyskursu, utorowało drogę podejściu konstruktywistycznemu. Konstruk¬ t y w i z m (lub konstrukcjonizm) (Kubik 2009) opierał się na założeniu, że to, co przedstawiano dotychczas jako rzeczywistość kulturową, jest w istocie konstruktem. Opis innej kultury nie jest jej odbiciem, ale obrazem konstruowanym przez ba­ dacza na podstawie spostrzeżeń poczynionych w czasie „bycia tam", interpretowa¬ nych przez pryzmat kategorii jego własnej kultury, z udziałem lokalnych interpre¬ tacji, ale tylko tych, które udało się badaczowi uchwycić w międzykulturowym dia¬ logu. Publikacją przełomową, ukazującą konstruktywistyczny charakter wiedzy o i n ­ nych kulturach, był Orientalizm Edwarda Saida wydany w 1978 r. Potem pojawiły się prace ukazujące proces symbolicznego konstruowania tożsamości różnego szczeb¬ la, od opisywanych przez Benedicta Andersona wspólnot narodowych, po relacjo­ nowane przez Richarda Fardona grupy regionalne, aż po niewielkie wspólnoty lokalne, o których Anthony Cohen pisał, że w sytuacjach zagrożenia strukturalnych granic „odbudowują swoje granice na symbolicznych fundamentach" (Cohen 2003, s. 198). Przesunięcie badań terenowych z przestrzeni wioski na płaszczyznę dyskursu czy wspólnot wyobrażonych mogłoby się wydawać ich deterytorializacją. Jednak, jeśli przyjąć argumentację Akhila G u p t y i Jamesa Fergusona, mamy d o czynienia ra­ czej z reterytorializacją, bowiem „ironia tych czasów polega na tym, że podczas gdy rzeczywiste miejsca i lokalności stają się coraz bardziej zamazane i nieokreślone, to idee miejsc odrębnych pod względem kulturowym i etnicznym są coraz bardziej wyraziste" (Gupta, Ferguson 2004, s. 272), a zatem tożsamości są wciąż zakorze­ nione w konkretnym miejscu, nawet jeśli jest to miejsce w pamięci czy wyobraźni. Jak wynika z tych spostrzeżeń, koniec X X w. przyniósł zasadniczo nowe wyzwa­ nia dla badaczy terenowych i autorów monografii. Kirsten Hastrup w Drodze do antro­ pologii, opublikowanej po angielsku w 1995 r., zaleca modelowej antropolożce po¬ dzielanie doświadczenia ludzi, wśród których prowadzi badania. Postulowane współdoświadczanie okazuje się o wiele bardziej wymagającą formą badań niż obserwacja uczestnicząca Malinowskiego, o czym przekonuje przykład autorki zatrudniającej się w celach badawczych jako dojarka. Sensem tych praktyk nie miało być spojrze¬ nie na świat oczami badanych ani żadna inna forma tego, co Sperber nazywał wcho­ dzeniem w głowy badanych, ponieważ badania terenowe nie są „mechanicznym proce¬ sem przekładu, lecz niezwykle złożonym procesem rozumienia i tworzenia na nowo" 59 �Anna Malewska-Szałygin (Hastrup 2008, s. 35). Hastrup charakteryzując pozycję antropologa, pisze, że nie jest on tłumaczem odmiennej kultury na język europejskich akademików, ale prorokiem. Z tego słowa, szokującego w kontekście tekstu naukowego, tłumaczy się, pisząc: Kondycja profetyczna oznacza, że to, czego nie można wyrazić słowami, zostaje w y ­ powiedziane, a język poszerza się po dwóch stronach dialogu. Podczas gdy przekład zakłada istnienie dwóch oddzielnych dyskursów, z których jeden jest przedmiotem drugiego, proroctwo oznacza intersubiektywność lub intertekstualność, która doty­ czy obu światów (2008, s. 37). Te zalecenia stawiają przed badaczem wyzwania znacznie przerastające nie tylko to, czego wymagał Malinowski, ale także to, co za swój cel uważał Lévi-Strauss czy nawet Geertz. Inną współczesną koncepcją badań antropologicznych jest propozycja etnogra­ fii wielostanowiskowej (multisited ethnography) autorstwa George'a Marcusa (1998). Marcus proponuje, by badacz był mobilny, by nie zadowalał się p o b y t e m w jednym miejscu, ale podążał za przemieszczającymi się ludźmi, za rzeczami, za stosowaną w dyskursie metaforą, plotką, alegorią, opowieścią, za biografią, za toczącym się konfliktem. Zalecał m.in. opisywanie poszczególnych „głosów" po to, by z nich zre­ konstruować polifoniczną całość dyskursu (1998, s. 66). Najnowsze propozycje dla etnografów przynosi Qlobal Ethnography Michaela Burawoya (2000), który zaleca, by w badaniach terenowych i konstruowaniu mono¬ grafii wyjść od lokalnego problemu i prześledzić jego powiązania w skali regionalnej, narodowej, a wreszcie globalnej. Budując relację z badań, należy zacząć od lokal¬ nych mikroprocesów czy lokalnej sytuacji, by następnie przyjrzeć się zewnętrz¬ nym, globalnym makrosiłom, które na nie oddziaływają. Doskonałym przykładem monografii terenowej, której autorka stosuje te zalecenia, jest Friction. An Ethnography of Global Connection Anny Lowenhaupt Tsing (2005). Badania prowadzone w drugiej połowie lat 90. w górach Meratus, na Borneo (Indonezja), są powrotem w teren dobrze znany autorce, a jednak zastana sytuacja ją zaskakuje - znajomy krajobraz naznaczony jest katastrofą ekologiczną, będącą konsekwencją rabunkowego wyrębu lasów tropikalnych. Zaprzyjaźniona rozmówczyni, bohaterka poprzedniej mono¬ grafii (Tsing 2003), wieszczy zagładę świata Meratus i dyktuje Annie Tsing nazwy roślin i zwierząt żyjących w t y m regionie, ginących w w y n i k u postępującej degradacji środowiska. Ich spis wypełnia marginesy książki. W terenie Tsing spoty­ ka Jawajczyków z piłą spalinową i wołem umożliwiającym wyciągnięcie ściętego drzewa na brzeg, skąd zostanie zabrane przez koncern przemysłu drzewnego, który oficjalnie nie prowadzi wyrębu w południowym Kalimantanie. W terenie pojawiają się też inni uczestnicy debaty: broniący dzikiej przyrody członkowie organizacji ekologicznych i przedstawiciele władz lokalnych. Te spotkania i r o z m o w y okazują się punktem wyjścia - aby zrozumieć poszczególne głosy w lokalnym dyskursie, Tsing musi sięgnąć do historii przemian gospodarczych i politycznych w Indonezji. 60 �Nieprzemijający urok monografii terenowych Zmiany władzy, zarówno państwowej, jak i lokalnej, oznaczają pojawianie się i zani¬ kanie kolejnych głosów w sporze o lasy tropikalne. A b y zrozumieć głos światowych firm handlujących drewnem, autorka musi zagłębić się w ideologię neoliberalnego, globalnego kapitalizmu. A b y zrelacjonować głos działaczy ekologicznych, musi przed¬ stawić idee i struktury organizacyjne światowego ruchu zielonych. Globalne odnie¬ sienia uzupełnione są odwołaniami do przeszłości - zrozumienie perspektywy mieszkańców gór Meratus wymaga odniesienia d o wcześniejszych badań prowad¬ zonych przez Tsing, jak również do dawnych publikacji dotyczących Dajaków. Ten przykład monografii terenowej nowego typu pokazuje, jak wielkie wyzwanie stanowią współczesne badania etnograficzne. N i e wystarczy już, by antropolog był d o b r y m obserwatorem, by mógł porozumieć się z tubylcami, by umiał uchwycić ich interpretacje, by chciał negocjować z nimi rozumienie podzielanego doświad¬ czenia, przeżywanej przestrzeni. By zrozumieć, co należy do doświadczenia tere­ nowego, współczesny badacz musi wybrać się na dalekie wycieczki w mniej lub bar­ dziej obce dla niego dziedziny wiedzy M u s i radzić sobie z kwestiami ekonomii i po¬ lityki, musi zagłębiać się historię, śledzić ścierające się idee i ideologie. Zestawiając monografie napisane u progu X X I w. z monografiami z początku X X w., trzeba zauważyć, że p o m i m o oczywistych ułatwień komunikacyjnych i technolo¬ gicznych zadanie, jakie dziś stoi przez antropologami, nie jest łatwiejsze. Etnolog/an­ tropolog musi mieć niezwykle dużą wiedzę, by zmagać się z rzeczywistością do¬ świadczaną lokalnie, której nie sposób zrozumieć bez ponadlokalnych odniesień. Musi też wykazywać niezwykłą elastyczność, poruszać się w gąszczu wieloznacz¬ nych i nieustannie dyskutowanych wyobrażeń o konstruowanych dyskursywnie światach. Bibliografia Burawoy M . 2000 Qlobal Ethnography. Forces, Connections and Imaginations in a Postmodern World, Berkeley Clifford J. 2000 Kłopoty z kulturą, przeł. E. Dżurak i in., Warszawa 2004 Praktyki przestrzenne: badania terenowe, podróże i praktyki dyscyplinujące w antropo­ logii, w: Badanie kultury Elementy teorii antropologicznej. Kontynuacje, red. E. N o ­ wicka, M . Kempny przeł. S. Sikora, Warszawa, s. 139-179 Cohen A. 2003 1974 Wspólnoty znaczeń, w: Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, red. E. N o ­ wicka, M . Kempny przeł. K. Warmińska, Warszawa, s. 192-215 Two-Dimensional Man: An Essay on the Anthropoloy ofPower and Symbolism in Com­ plex Societies, London 61 �Anna Malewska-Szałygin Geertz C. 2005 Interpretacja kultur. Wybrane eseje, przeł. M . M . Piechaczek, Kraków Gupta A., Ferguson J. 2004 Poza „kulturę"-, przestrzeń, tożsamość i polityka różnicy, w: Badanie kultury..., przeł. J. Giebułtowski, Warszawa, s. 267-283 Hastrup K. 2008 Droga do antropologii. Między doświadczeniem a teorią, przeł. E. Klekot, Kraków Herzfeld M . 2004 Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, przeł. M . M . Piechaczek, Kraków Kubik J. 2009 Ethnography of politics-, foundations, applications, prospects, w: Political Ethnography-, What Immersion Contributes to the Study of Power, red. E. Schatz, Chicago Kuper A. 2008 Kultura. Model antropologiczny, przeł. I . Kołbon, Kraków Lewellen T C . 2003 Political Anthropology. An Intoduction, London Marcus G . H . 1998 Ethnography through Thick and Thin, Princeton Lowenhaupt Tsing A. 2003 Realm of the Diamount Queen, Princeton 2005 Friction. An Ethnography of Global Connection, Princeton Turner V. 2005 Gry społeczne, pola, metafory. Symboliczne działanie w społeczeństwie, przeł. W Usakiewicz, Kraków Wallerstein E. 1974 The Modern World System, t. 1-, Capitalist Agriculture and the Origins of the European World-Economy in the Sixteenth Century, N e w York, London 1980 The Modern World-System, t. 2: Mercantilism and the Consolidation of the European World-Economy, 1600-1750, N e w York 1989 The Modern World-System, t. 3: The Second Great Expansion of the Capitalist WorldEconomy, 1730-I840's, San Diego 62 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fadd077d53f1c3d2375239690a7c6e21.pdf 9cfb26ce52316cf5de8f75c8c6147b15 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4989 Rights Information about rights held in and over the resource licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Zadrożyńska, Anna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4626 Title A name given to the resource Wstęp / Antropolog wobec wspólczesności Description An account of the resource tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.7-14 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malewska-Szałygin, Anna Radkowska-Walkowicz, Magdalena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wstęp C o łączy fora internetowe poświęcone problematyce robótek ręcznych, dubbing i door selection ze sceną polityczną mazurskiej gminy czy dylematami ekonomicznymi współczesnych rolników? Niewiele, prócz osoby promotora kierującego tak zróż­ nicowanymi pracami badawczymi. Różnorodność tematów prac magisterskich i doktorskich powstających pod kierunkiem Profesor A n n y Zadrożyńskiej była wręcz legendarna. Studenci o nietypowych zainteresowaniach dostawali szansę realizowania własnych pomysłów. Ta postawa otwartości na nowe wyzwania, nie¬ zwykle ceniona przez magistrantów i doktorantów, wymagała od promotorki roz¬ ległej wiedzy oraz chęci dokształcania się w kwestiach, które zgłębiali jej pod¬ opieczni. Ta pasja nieustannego poznawania nowych zjawisk kultury nie polegała na mechanicznym wyszukiwaniu pozycji bibliograficznych pasujących d o tematu. Przeciwnie, Pani Profesor podsuwała niewiele lektur, które w tajemniczy i niezgłę¬ biony sposób okazywały się organizującymi konstrukcję całej pracy. Równie inspi¬ rujące były r o z m o w y z promotorką, dające bodziec do przemyślenia własnej inter¬ pretacji, na którą nagle trzeba było spojrzeć z zupełnie nowej, zaskakującej per¬ spektywy. Korzystając z obecnego zainteresowania przeszłością zapamiętaną, nie zawsze należycie udokumentowaną, ale angażującą emocje i oddającą klimat minionego czasu, przywołajmy czasy gdy na etnologii na roku było około 20 osób, studenci często wyjeżdżali w teren, w ramach nie tylko grup laboratoryjnych, ale i corocz¬ nych, miesięcznych praktyk. Były to czasy niezwykłej, familiarnej atmosfery ówczes­ nej Katedry Etnografii, którą współtworzył uśmiech A n n y Zadrożyńskiej zajmują­ cej się sprawami studentów z ogromną życzliwością i wyrozumiałością dla ich prob¬ lemów. Wstęp do etnologii, koordynowany wówczas przez Nią, był pasjonująco prowa¬ dzonym wywodem dotyczącym możliwości poznania i rozumienia. Rozpoczynał się kartezjańską Rozprawą o metodzie, mającą zachęcić studentów do wątpienia we wszelkie utarte przekonania, i dalej rozwijał się niebanalnie - studiowano m.in. frag7 �Wstęp menty pism Giambattisty Vico. O ile ten wstępny wykład zaskakiwał oryginalnym podejściem, bardzo inspirującym słuchaczy o tyle wykład z etnografii Europy robił ogromne wrażenie rozmachem, z jakim temat był potraktowany Obejmował niezwykle interesujące kwestie, takie jak etnogeneza Europy czy kulturowe o d ­ mienności chrześcijaństwa wschodniego i zachodniego; uzmysławiał studentom, z jakich tradycji czerpie współczesna kultura europejska. O rozległości wiedzy ko¬ niecznej d o poprowadzenia etnografii Europy w tak szerokiej perspektywie najle¬ piej świadczy fakt, że nikt potem nie był w stanie kontynuować wykładu w takiej formie i został on zastąpiony całym blokiem zajęć seminaryjnych o podobnej tema¬ tyce. Tak duża wiedza nie oznacza, że mamy do czynienia z badaczem gabinetowym. Przeciwnie, nawet w latach, gdy najwyżej ceniono dywagacje metodologiczno-epistemologiczne, Pani Profesor prowadziła badania terenowe. N i e były t o poszu¬ kiwania pozostałości kultury ludowej ,podejmowane przez wielu ówczesnych et¬ nografów. Badania dotyczące mieszkańców i pracowników państwowych gospo¬ darstw rolnych były odejściem o d zainteresowań kulturą wsi tradycyjnej, skupiały się na sytuacji współczesnej, na opisie eksperymentu gospodarczego, społecznego i kulturowego, jakim były PGR-y Trudności prowadzenia badań wśród wykorze­ nionych mieszkańców PGR-owskich bloków są dla każdego etnografa oczywiste i muszą budzić uznanie dla wytrwałości niestrudzonej badaczki, która d o dziś każ¬ dego roku wyrusza na Pomorze, żeby przyglądać się z bliska zmieniającej się rzeczy¬ wistości. Etnograficzne badania terenowe prowadzone we wsiach podlaskich, w koszaliń¬ skich PGR-ach i wśród robotników warszawskiej fabryki zaowocowały bardzo ważną książką. Temat tej publikacji - praca - t o nie problem wymyślony za biur¬ kiem, lecz kwestia żywo interesująca rozmówców, problem węzłowy, porządkujący ich życie i widzenie świata. Książka zawierająca wiele ciekawych pomysłów inter¬ pretacyjnych pokazuje, że praca, będąca w kulturze tradycyjnej wyznacznikiem życia i swojskości, zmienia swoje znaczenie w modelu przejściowym, traci dotych¬ czasowe konotacje i wiąże się z nowymi sensami już w modelu współczesnym, który autorka buduje na podstawie materiałów zgromadzonych w latach 70. X X w. w jednej z warszawskich fabryk. Jest to publikacja niezwykle cenna dla badaczy zjawisk kulturowych we współczesnej Polsce. Anna Zadrożyńska jako jedna z nie¬ wielu przerzuca pomost pomiędzy dobrze ugruntowanym w literaturze etnologicznej modelem chłopskiej kultury tradycyjnej przełomu X I X i X X w. a opisami zmian czasów transformacji po 1989 r. Lata PRL nie doczekały się wielu opracowań etnologicznych, brakuje zwłaszcza prac opartych na prowadzonych wówczas bada¬ niach terenowych, skupionych na aktualnej sytuacji, a nie na przeszłości. Homo faber i homo ludens jest jedną z niewielu publikacji wypełniających tę lukę - książką praw¬ dziwie etnologiczną, relacjonującą wyniki aktualnych wtedy badań terenowych, proponującą uogólnione i niebanalne wnioski. 8 �Wstęp W d o r o b k u Profesor Anny Zadrożyńskiej nie brakuje publikacji dotyczących kultury ludowej. I w t y m przypadku zaskakują one nowatorskim spojrzeniem i świe­ żością interpretacji. Książka Światy, zaświaty. O tradycji świętowań w Polsce jest barw­ nym opisem obrzędów składających się na polską kulturę tradycyjną (i nie tylko), poddanych błyskotliwej interpretacji umożliwiającej współczesnemu czytelnikowi odnalezienie się we własnej tradycji, z której, o czym pisał Hans Georg Gadamer, człowiek współczesny często czuje się wywłaszczony. Podobną funkcję spełnia dwutomowa publikacja Powtarzać czas początku, będąca w y w o d e m na temat świę­ towania - jedna część relacjonuje cykl doroczny druga cykl życia ludzkiego. Oba tomy wypełnione są niezwykle przystępnym opisem przede wszystkim polskiej obrzędowości. Jasne i przekonujące objaśnienia sensu praktyk obrzędowych czynią z tej książki bezcenne narzędzie dla etnografa, nękanego przez dziennikarzy pyta¬ niami o sens święcenia palm wielkanocnych czy śmigusa-dyngusa. Podkreślając naukowe dokonania Jubilatki, nie można pominąć Jej prac popula¬ ryzatorskich. Książka Damy i galanci uzmysławia i historycznie uzasadnia sens sto­ sowania pewnych standardów życia towarzyskiego i określonych konwenansów p o ­ rządkujących relacje międzyludzkie. Autorka przypomina o nich współcześnie, kiedy wszelkie zasady w tej sferze wydają się nieaktualne. Szkice zamieszczone w tomie Targowisko różności dotyczą zjawisk dzisiejszej kultury takich jak popularność komik¬ sów, zamiłowanie do oglądania komedii romantycznych i seriali czy moda uniseks. Uroda tych artykułów polega na ukazaniu dawniejszych kulturowych korzeni tego, co wydaje się osobliwie współczesne. I tak rozważania o komiksach Anna Zadrożyńska rozpoczyna przywołaniem XI-wiecznej tkaniny z Bayeux, haftem relacjonu­ jącej tryumf Wilhelma Z d o b y w c y Ta metoda sięgania w głąb tradycji kultury po to, by zrozumieć kulturową teraźniejszość, jest zaskakująco skuteczna, o czym czytel¬ nik przekonuje się, gdy wnikliwa interpretacja biblijnego opisu niegodnego czynu Chama okazuje się znakomitym punktem wyjścia do zrozumienia boleśnie aktual¬ nych przejawów chamstwa. N i e sposób krótko podsumować tylu lat tak twórczej pracy dydaktycznej, badawczej i pisarskiej, gdy jednak przyszło nam to zrobić, powiedzmy tak: jest to dorobek niebanalny i niezwykle inspirujący. * W tomie Antropolog wobec współczesności zgromadziliśmy teksty podejmujące najroz¬ maitsze tematy, pisane z różnych perspektyw, przez osoby z bogatym dorobkiem naukowym i przez początkujących badaczy. T o m podzieliliśmy na cztery części: trzy z nich wskazują główne nurty zainteresowań dzisiejszej antropologii, ostatnia dowodzi, że współczesnego etnografa interesuje niemal każdy aspekt kultury. Za¬ czynamy od krótkiej przygody z lustrem. Na kształt dzisiejszej antropologii kulturowej, jej metodologii i zainteresowań badawczych, niewątpliwie wpłynęły jej próby samozrozumienia, swoisty autobio9 �Wstęp grafizm uprawiany z dużym zapałem przez badaczy od mniej więcej 30 lat. Takie przeglądanie się w lustrze wydaje się koniecznością, jeśli chcemy zrozumieć mecha­ nizmy rządzące dzisiejszymi dyskursami antropologicznymi, jej jawnych i ukrytych mistrzów lub wrogów. A n t r o p o l o g wobec współczesności pozostaje bezradny jeśli nie umie odnieść się d o historii dziedziny dlatego naszą wędrówkę rozpoczynamy właśnie od zwierciadła, w którym zobaczymy m.in., jak zmieniały się pytania ba­ dawcze etnologii po II wojnie światowej (Zofia Sokolewicz), jak konstruowane były w różnych czasach i różnych językach badawczych, monografie terenowe (Anna Malewska-Szałygin) i jakie dziedziny etnologii były - i czy słusznie - postrzegane jako deficytowe (Iwona Kabzińska). Niemal przejścia na drugą stronę lustra wyma­ gało znalezienie korzeni nazwy dyscypliny (Zbigniew Jasiewicz) - ukazanie zmian nazw etnologii czy antropologii okazuje się swoistym świadectwem historii nie tyl¬ ko tych dziedzin, ale nauki w ogóle. Przed lustrem można dostrzec również podsta­ w o w y problem współczesnej humanistyki: kłopoty z reprezentacją (Agata Maksimowska). Bo czy to nie etnolodzy uzurpowali sobie prawo do mówienia głosem innych, a jednocześnie czy to nie oni dobitnie pokazali (i nadal pokazują), że zwier­ ciadło, nawet jeśli przechadza się po gościńcu, pokazuje nam tylko część prawdy? To rozpoznanie kazało badaczom sięgnąć po nowe narzędzia opisu rzeczywistości, takie jak film (Sławomir Sikora). Pamiętajmy jednak, że jeśli za długo patrzymy w lustro, możemy zobaczyć w nim diabła albo — co wbrew pozorom nie jest wcale mniej groźne - zakochać się w swoim odbiciu. Dlatego w tej antologii podejmiemy także inne wątki. Sieć to metafora pojemna, robiąca od lat karierę - oznacza i skomplikowane relacje transnarodowe, i uwikłanie lokalnych kontekstów w globalne znaczenia, i w końcu internetową pajęczynę, którą bez przerwy już niemal wszyscy tkamy. W globalnej sieci z chęcią znajdujemy tubylcze znaczenia. W i d z i m y m.in., że mo¬ dernizm w różnych częściach świata ma różne oblicza, że wcale nie oznacza po¬ wszechnej zgody na europejski racjonalizm i zapoznania tego, co organizowało praktyki społeczne w społeczeństwach przednowoczesnych (Longina Jakubow­ ska). Pojęcie globalizacji, jeśli jeszcze w ogóle ma być kategorią przydatną do opisu rzeczywistości, w której przyszło nam żyć, musi zostać na nowo przemyślane (Jerzy S. Wasilewski). N i e znaczy to jednak, że nic się nie zmieniło, że sieć jest tylko naukową mrzonką. Zmienia się bardzo wiele, bo zmienia się postrzeganie czasu, obserwujemy mechanizmy detemporalizacji i fenomen rozszerzonej teraźniejszoś¬ ci (Elżbieta Tarkowska). Niewątpliwie ma na to wpływ także rozwój Internetu, wielkiego labiryntu, którego mapy nie da się sporządzić - ale można pracować nad zbudowaniem narzędzi pomagających także etnologom, z ich specyficznymi meto¬ dami badawczymi i charakterystycznymi celami poznawczymi, poruszać się w nim (T M a t t h e w Ciołek). A w środku tego labiryntu odnajdziemy znowu stare, dobre tradycje, choćby kurpiowskie (Katarzyna Waszczyńska). 10 �Wstęp Rzeczywistość wirtualna wcale jednak nie spowodowała - jak kiedyś sądzono - triumfu nowego, niematerialnego ducha, bezcielesnego umysłu. Ciało nadal ma¬ my, silnie je odczuwamy, po prostu nim jesteśmy. Dlatego kolejnym podejmowanym tu tematem jest właśnie ono: fenomenologicznie postrzegane ciało, które boli, które wyznacza nam miejsce w świecie (Tomasz Rakowski), i ciało w ujęciu tradycyjnym, czekające na cud uzdrowienia (Tanas Wrażinowski). Dziś już jesteśmy pewni, że to ciało m.in. kształtuje nasze widzenie świata, ale równocześnie wiemy że jest także kulturowym konstruktem i żeby pozwoliło nam odczuć nie tylko ból, ale i rozkosz, potrzebne są społecznie wypracowane ramy odniesienia. Tak, to ciało pozwala nam odczuwać radość miłości, ale w nią przecież wpisane są uprzedzenia, relacje władzy i nierówności (Agnieszka Kosciańska). To ciało nam mówi: jeść trzeba, ale co jeść i w jaki sposób - o t y m już decydują przeróżne społeczne uwikłania (Magdalena Radkowska-Walkowicz). Antropologia, w przeciwieństwie d o socjologii, nigdy nie mogła abstrahować od cielesności. Kiedy badacz stawał na obcej ziemi, pierwsze, co zauważał, to inność ciał: tubylcy mieli inny kolor skóry, inne włosy, inny zapach. Nieraz też etnografowie słyszeli o potworach, kuriozach, cielesnych wynaturze¬ niach, których istnienie zaburzało porządek taksonomiczny (Piotr Kowalski). Dziś też media opowiadają o monstrach, seksualnych dewiantach, do czego antropologia nie może się nie odnieść (Mirosława Drozd-Piasecka). I w końcu, trzeba to jasno powiedzieć: ciało i duch, natura i kultura to nie osobne b y t y wciąż walczące o swoje. Granica między nimi i one same zostały ustanowione sztucznie, by łatwiej było się nam znaleźć w świecie, istnym targowisku różności. I to właśnie na targowisku różności spotkamy przedmioty, które niewątpliwie są materialne, cielesne nawet, a jednocześnie pełnią funkcję znaków: pozwalają się i do¬ tykać, i czytać. Ich materialność, a nawet sprawczość narzuca się badaczom aż nad­ to. Tak jest też z pewnym rodzajem graffiti, które i jest, i znaczy; wypełnia przestrze­ nie ulicy i naszych głów; jest nasze i swoje (autoteliczne) zarazem (Małgorzata Czapiga). Na targowisku przekraczane są i inne granice. Ktoś uczestnicy w misterium męki Pańskiej, podczas gdy jego sąsiad ogląda Pasję Mela Gibsona (Kamila Baraniecka-Olszewska). Na t y m bazarze gra toczy się nie tylko o pieniądze, ale też o prestiż. Spójrzmy chociaż na kolejny fenomen przekraczający granicę między dawnym a nowym: wystawne, peczalbarskie wesele w macedońskiej wsi (Karolina Bielenin-Lenczowska). Następny stragan też pełen dziwności: pisma, pamiątki, ozdoby - wszystko o Puszczy Zielonej (Krzysztof Braun). Spójrzmy jeszcze na tych obcych, kolorowych sprzedawców: to Cyganie. Ale skąd i po co przybyli? (Lech Mróz i Ryszard Tomicki). C o chcą nam sprzedać? Handlować można t u nie¬ mal wszystkim. Niektórzy, żądni kolonialnych przygód, chcą kupić obce kraje (Ma¬ rek Arpad Kowalski). A inni - uwaga, w i d o k niezwykły - oferują pigmeja, doskonały egzemplarz do cyrku i dla badaczy poszukujących odpowiedzi na pytanie, k i m jest człowiek (Mikołaj Olszewski). 11 �Wstęp Jednak „nie wszystko jest na sprzedaż. [ . . . ] Targowisko to nie targ czy jarmark. To nie tylko miejsce spotkania kupców, sprzedawców, sprzedawczyków i klientów. Targowisko - to pewna metaforyczna sytuacja kontaktów między ludźmi, relacji o zabarwieniu moralnym, emocjonalnym, estetycznym. [ . . . ] To gra, emocjonująca, wabiąca, urzekająca. Czasami nawet gra o życie, czasami - o śmierć"*. Anna Magdalena Malewska-Szałygin Radkowska-Walkowicz Warszawa, maj 2010 r. * A n n a Zadrożyńska, Targowisko różności, Warszawa 2 0 0 1 , s. 6 - 7 . 12 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/906c943686f0254d6e9e9c573fa4c95d.pdf 268efcd386788fd9fe69b49273c1f893 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5666 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5268 Title A name given to the resource Autoportret z negatywu czyli czego można dowiedzieć się o Polakach z góralskich wypowiedzi na temat władzy / Polacy o sobie Creator An entity primarily responsible for making the resource Malewska-Szałygin, Anna Language A language of the resource pol Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Polacy o sobie. Współczesna autorefleksja: jednostka, społeczeństwo, historia, red. Piotr Kowalski, Łomża: Oficyna Wydawnicza „Stpoka" 2005, s. 17-34. Prawa autorskie zastrzeżone. Anna Malewska-Szałygin Autoportret z negatywu czyli czego można się dowiedzieć o Polakach z góralskich wypowiedzi na temat władzy. Tytułowe sformułowanie odwołuje się do zaproponowanego przez Ludwika Stommę określenia portret z negatywu, którego użycie autor Antropologii kultury wsi polskiej XIX w. uzasadnia w ten sposób „wyobrażenia przeciwstawieniem, swoistym negatywem wyobrażeń więc odwrócenie tych wyobrażeń, przekształcenie danej grupy o sobie są tej grupy o obcych". Wystarczy negatywu w pozytyw, by uzyskać własny portret grupy, by dowiedzieć się jakie warunki musi spełniać „swój" (Stomma 1986, s. 63). Zgodnie z tym zaleceniem postaram się odczytać jaki portret własny kreślą nowotarscy górale rozmowach na temat polityki i władzy. Badania prowadzone od 1999 r. na Podhalu przez Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej dotyczyły wiejskich wyobrażeń na temat władzy państwowej. Technika badań przewidywała długie, swobodne rozmowy (porządkowane wytycznymi zawartymi w dyspozycji badawczej), prowadzone we wsiach powiatu Nowy Targ. Muszę zastrzec, że termin górale stosuję w szerokim znaczeniu, nie rezerwując go dla górali tatrzańskich, z okolic Zakopanego. Naszymi rozmówcami byli w większości ludzie w wieku 30 - 70 lat, słabo wykształceni (w większości absolwenci szkoły podstawowej lub zawodowej, rzadziej technikum). Celem badań było przyjrzenie się lokalnemu dyskursowi na tematy polityczne i dlatego rozmowy ogniskowały się wokół pojęć: początkowo słów zaczerpniętych z dyskursu publicznego, a potem, kiedy już oswoiliśmy się z językiem lokalnych rozmów o władzy, doprecyzowaliśmyokreślenia, którymi posługiwali się nasi rozmówcy. 1 �W tym tekście skupię się na pojęciu władza i jego znaczeniach. Wyłania się z nich góralski obraz władzy, ale jeśli zastosować wytyczne Stommy można też zobaczyć portret samych siebie, jaki kreślą nasi rozmówcy. Zalecenia Stommy dotyczą badania stereotypów o „obcych". Można zapytać: na ile demokratycznie wybrani przedstawiciele są widziani przez społeczeństwo jako „obcy"? Z naszych rozmów wynika, że ludzie władzy, politycy są tak właśnie postrzegani. Wybrani spośród społeczeństwa kandydaci po dojściu do władzy przechodzą rodzaj metamorfozy, odtąd stosuje się do nich kategorię oni i uznaje za przeciwieństwo prostego narodu. Górale o władzy. Kiedy w rozmowie padało słowo władza nasi rozmówcy objaśniali je na różne sposoby: władza to jest polityka mnie się wydaje [Kobieta, lat 45]; władza to ktoś kto rządzi [Kobieta lat 55], ktoś kto będzie kierował, jak w pracy tak i w państwie [Kobieta lat 33], ktoś kto lepiej, rozsądniej to zorganizuje, musi być taka „głowa domu" [Taksówkarze lat 35-50]. Pierwsze z zacytowanych zdań potwierdza przekonanie, że pojęcia władza i polityka mają częściowo wspólną płaszczyznę znaczeniową, choć oczywiście rozważywszy wszelkie konotacje nie są to pojęcia pokrywające się, już choćby dlatego, że w rozmowach zwykle występują w innym kontekście słownym. Stwierdzenie władza to ktoś kto rządzi, podobnie jak następne, odsyła do zasadniczej funkcji władzy - kierowania i zarządzania: władza powinna być mądra i dobrze zarządzać [Mężczyzna lat 60]. Takie krótkie quasi definicje nie pojawiały się często. Chętniej stosowaną strategią objaśniania pojęć abstrakcyjnych było odwołanie się do przykładu. Zwykle był on wzięty z życia i tłumaczył abstrakcyjną ideę, poprzez odniesienie jej do zjawisk znanych i bliskich, podobnie jak przypowieść: Władza to jest tako jak łojciec, abo matka w domu. O to jest władza! Jak matka dobrze rzundzi, to ma z cego cyrpać, a jak nie, to ni mo i mo przerombane - objaśniał nas sześćdziesięcioletni rolnik. Porównań do ojca lub matki w rodzinie używali najczęściej ludzie starsi. Prócz nich wiele kobiet w średnim wieku (ok.40), objaśniło problem rządzenia krajem poprzez odniesienie do życia rodzinnego. Przy czym, co zaskakujące w patriarchalnych góralskich rodzinach, głową, o której mówiły była kobieta - zwykle nasza rozmówczyni: niechby tak rządzili jak ja w domu rządzę - postulowała pięćdziesięcioletnia rencistka. 2 �Inna kobieta w jej wieku wtórowała: ja w domu rządzę i mnie słuchają to oni w państwie też tak powinni . Objaśnianie pojęć abstrakcyjnych poprzez odwołanie się do rzeczywistości znanej z własnego doświadczenia opisywał Jacques Le Goff (2002) szukając odpowiedzi na pytanie: w jaki sposób ludzie średniowiecza tworzyli wyobrażenia o odległej dla nich rzeczywistości? Jego zdaniem rozszerzali wiedzę o dobrze znanej człowiekowi mikro skali codziennego życia na makro skalę wyobrażeń o nieznanym świecie. Zaskakujące, ale podobnie postępowali również nasi rozmówcy. Odległe zjawiska objaśniali przez odniesienie do bliskich im i dobrze znanych realiów rodziny lub pracy: władza powinna być jak dobry gazda, żeby ludziom nie brakowało ani chałupy, ani chleba. Na pierwszym miejscu chleba! - mówiła siedemdziesięcioletnia kobieta. Władza to powinna być taka kierownica, to tak samo jak na przykład gospodarz na wsi... - postulował czterdziestoletni kowal. Jak mówi góralskie przysłowie „jak nie ma gazdy, głupi kazdy" - wtórowali nowotarscy taksówkarze, to jak na bacówce, jak ni ma bacy - nic z tego uzupełniał sześćdziesięcioletnie mężczyzna. Co wynika z takiego sposobu mówienia o władzy oprócz spostrzeżenia, że wielkie problemy objaśnia się poprzez odniesienie do codziennych? Jeżeli władza to gazda czy baca, jakie jest miejsce naszych rozmówców w tym układzie? Wydaje się, że pełnią oni rolę inwentarza, owiec, baranów, ale także juhasów, dzieci i parobków w gospodarstwie, w którym gospodarz czy ojciec rodziny organizują pracę. Społeczeństwo byłoby zatem grupą ludzi, której pracą trzeba tak pokierować, żeby zapewnić dobrobyt. To spostrzeżenie potwierdzałyby słowa cytowane na początku rozdziału o kierowniczej funkcji władzy. Władza, zatem powinna zarządzać pracą społeczeństwa tak, żeby ta przynosiła jak najwięcej korzyści. Gdy pytaliśmy naszych rozmówców czy można to tak ująć, niektórzy odpowiadali: aby oni tylko nie szkodzili! W tych słowach zawiera się realistyczny program minimum: skoro władza w Polsce nie umie dobrze zarządzać gospodarką, niech choć nie zarządza na niekorzyść. Warto tu po raz kolejny podkreślić, że - zdaniem naszych rozmówców - głównym zadaniem władzy jest zarządzanie gospodarką tak, aby ludzie swoją pracą mogli wypracować dobrobyt. Porównania „gospodarskie" niosą jeszcze inne przesłanie. Są zdecydowanie przeciwstawne idei władzy kolektywnej. Gazda czy baca uosabiają władzę 3 �jednoosobową, odpowiedzialną i stanowczą: to musi być stanowczy człowiek, żeby mógł coś zrobić! Tak jak gazda jest stanowczy. - twierdził sześćdziesięcioletni rolnik. To zdanie podkreśla podstawową, zdaniem naszych rozmówców, stanowczość. Siedemdziesięcioletni rolnik objaśniając cechę władzy - nam czym jest władza też uwypuklał ten aspekt: to tak jak pasterz idzie owce paść, to som takie co sie dobrze pasom i takie co uciekajom. Dla tych to pasterz musi być ostry, musi je kochać i gonić. Kara musi być! Dyscyplina! Żeby sie bali pasterza! W tych słowach teoretyczne rozważania czym jest władza zostały odniesione do specyfiki polskiej, a polskie społeczeństwo porównane do stada niesfornych owiec. Wielokrotnie spotykaliśmy się z poglądem, że Polacy są społeczeństwem zwaśnionym i trudnym do rządzenia, a przez to wymagającym szczególnie silnej ręki. Zapewne to założenie było podstawą twierdzenia, że cechą dobrej władzy w Polsce jest żeby umiała rygor trzymać. Czterdziestoletni elektryk uściślał ten pogląd: Dla Polaków to rząd silnej ręki najlepszy, bo tak w ogóle to najlepsza jest demokracja. Wtórował mu siedemdziesięcioletni rolnik: No jesce się taki nie urodził, abo nie dorósł taki, co by to chycił w łapy i to tak twardo na 100%. Polsce potrzebna strasnie twarda władza! Bardziej wykształceni rozmówcy mówili o potrzebie zmiany uprawnień polskiego prezydenta. Uważali, że silna władza prezydencka na wzór amerykańskiej byłaby optymalną formą władzy w Polsce. Amerykański dobrobyt przytaczali jako koronny argument na rzecz tej tezy. Często podkreślanym zadaniem władzy było też zapewnianie ludziom bezpieczeństwa. Górale bardzo przeżywali wzrost przestępczości jaki nastąpił po 1989 r. Często o tym mówili, czuli się zagrożeni i wygłaszali sądy ostateczne typu: świat sie kończy! Pani! Kto to kiedy takie rzeczy widział! Gdy pytaliśmy czy opisywane nam przestępstwa wydarzają się we wsiach wokół Nowego Targu czy też wiedzą o nich z telewizyjnych wiadomości, często mieszali wydarzenia bliskie, znane z sąsiedztwa i dalekie, znane z telewizora, które razem składały się na obraz szalejącej przemocy. Oczywiście winą za to obarczali władzę (czasem używali wówczas słowa rząd), która jest zbyt słaba, aby przeciwstawić się przestępczości, zwłaszcza zorganizowanej. Padały wówczas porównania do władz PRL, o których nasi rozmówcy mieli różne zdania, ale byli zgodni, że przestępców umiały trzymać pod kontrolą. Większe bezpieczeństwo na 4 �ulicach było jedynym aspektem rzeczywistości PRL, który był jednoznacznie dobrze oceniany. Prócz funkcji dyscyplinarnych władza powinna również wykazywać się troską o podwładnych. Element troski, podobnie jak rygoru jest dobrze widoczny w porównaniach władzy do matki lub ojca w rodzinie, do gazdy czy pasterza. Wszystkie te osoby mają prawo do narzucania swojej woli i wymuszania posłuszeństwa, ale mają też obowiązek działania dla dobra rodziny, gospodarstwa czy powierzonych ich opiece owiec. Nie sądzę jednak, żeby chodziło o troskę rozumianą w wzór karmienia inwentarza w gospodarstwie. Myślę raczej, że chodzi o organizację pracy taką, aby nikomu nie brakło ni chałupy, ni chleba. Dwa sposoby mówienia o władzy. Przysłuchując się naszym rozmowom można zauważyć wyraźną cezurę oddzielającą dwa, różne sposoby mówienia o władzy. Tą cezurą jest wykształcenie, zwykle skorelowane z wiekiem mówiącego. Większość naszych rozmówców, którzy ukończyli technikum lub liceum (zwykle byli to ludzie w wieku 30-50lat) albo nie posługiwała się terminem władza zastępując je słowami rząd, sejm, posłowie stosując to pojęcie objaśniała je jako instytucje sprawujące albo władzę, które potrafili wymienić. Można stwierdzić, że większość wykształconych respondentów posługiwała się w rozmowie monteskiuszowskim podziałem władzy czego przykładem może być taka wypowiedź pięćdziesięcioletniego sprzedawcy, po technikum ekonomicznym: państwo musi mieć władzę ustawodawczą i wykonawczą. Musi panować ład, porządek. Inaczej było w przypadku ludzi słabo wykształconych i starszych. Oni najczęściej używali określenia władza na opisanie mglistej sfery onych. Sfera władzy była dla nich tak odległa, że jawiła się nieostro jako tajemnicza, niepojęta, inna. Trudno było coś o niej wyraźnie powiedzieć, trudno mieć do niej zaufanie, wzbudzała raczej niepokój. Te spostrzeżenia przywołują na myśl obserwacje Floriana Znanieckiego o władzy, która jest 1 dla chłopów odległa i niepojęta jak Bóg . Wynikałoby z tego zestawienia, że Polityczny porządek jawi się chłopu jako w pewnej mierze bezosobowa moralna siła, absolutnie tajemnicza, której przejaw można w jakiś sposób przewidzieć, ale której istota i prawa nie dadzą się zmienić dzięki ingerencji ludzkiej.(...) Nieograniczona władza przypisywana państwu oraz tajemnica, jaką w wyobraźni chłopa otoczeni są przywódcy, sprawia, że często chłop wiąże z nimi najbardziej niedorzeczne nadzieje i daje dostęp najbardziej czasem absurdalnym obawom. Jeśli nawet bowiem przywódcy kierują się motywami zrozumiałymi dla chłopa, działają oprócz tego w nieograniczonym kręgu nie znanych mu 1 5 �wyobrażenia o władzy zmieniają się bardzo powoli i te opisywane przez Znanieckiego wciąż są rozpoznawalne obecnie, choć najczęściej u ludzi starszych. Nasi słabiej wykształceni rozmówcy używając słowa władza zaskakująco szeroko zakreślali jego pole semantyczne. Często pytani o władzę odpowiadali to ci tam we Warszawie, albo jeszcze szerzej i mniej precyzyjnie no to ci bogaci, no. Jakkolwiek te objaśnienia są niejasne, można dopatrzyć się w nich echa dawnych podziałów organizujących życie na wsi, a przede wszystkim rozmówcom władza kojarzyła się z wyższą sferą: podziału stanowego. Naszym władza to te wszystkie co som na stanowiskach, a my to ino pionki. My tu daleko od Warszawy, to tak musimy robić jak uni każą - twierdził sześćdziesięcioletni rolnik. Wtórowała mu sześćdziesięcioletnia rencistka (rolniczka): władza to zawse musi być wyzsa jako my bidni ludzie. To ci co na stanowisku. O jak ksiądz! On ttyz jest na stanowisku. No to juz jest wyzso, bo on sie na to kształci. No tacy [ludzie władzy - A. M . Sz.] oni tez sie na to kształcili żeby cosi wiedzieli jak trzeba rządzić. Ludzie władzy to elita, wyższa sfera, której życie obserwowane z perspektywy mieszkańców wsi ma wiele cech dawnego życia pańskiego. Określenie oni tam żyją po pańsku pojawiało się bardzo często. Wiele cech przypisywanych tym na górze to przymioty, które Józef Chałasiński przypisuje inteligencji polskiej. Góralskie wyobrażenia o ludziach władzy. Ludzi władzy i mieszkańców wsi różni przede wszystkim wykształcenie, ogłada i pieniądze. Ten na stanowisku to musi być wykształcony - twierdziła cytowana rozmówczyni, inna, osiemdziesięcioletnia rolniczka, uzupełniała to musi być ktoś, kto głowę ma na to, co sie orientuje w tej polityce, w tem wszystkiem. Bo my to nie, my som za głupie na takie coś. Tam musą być ludzie wykształcone i mądrzejsze, nie takie jak my, co tam dozo gadać. Władza to ludzie obyci, przygotowani do wyższych zadań: człowiek nie obyty nie wykształcony, wiedzieć co powiedzieć nie ma po co tam iść, on się musi umieć wypowiedzieć i [Kobieta lat 55]. Zwłaszcza kobiety w średnim wieku podkreślały, że: musi się umieć odpowiednio zachować w wielu sytuacjach, bo na przykład poprzedni prezydent [Lech Wałęsa - A. M . Sz.] to nie umiał, a ten [Aleksander Kwaśniewski - A. M . Sz.] to wręcz przeciwnie, zawsze zachowuje się Wizerunek motywów i planów, dokładnie tak jak Pan Bóg. (...) Reprezentując nadprzyrodzony porządek, państwo jest jednocześnie źródłem nieograniczonych możliwości (Thomas, Znaniecki 1976, s. 133) 6 �człowieka z wyższej sfery uzupełnia postawa fajna, ubranie na nim, no i umiejętność na tej mównicy [Mężczyzna lat 65]. Zdaniem naszych rozmówców pieniądze to podstawowy wyznacznik władzy. Ludzie władzy są bogaci. Warto rozważyć wypowiedź czterdziestoletniego pracownika firmy krawieckiej dotyczącą wprawdzie problemów finansowych, ale wiele mówiącą na interesujący nas temat: Skąd oni biorą tą średnią krajową? Ja się pytam kto zarabia te osiemnaście baniek?[1.800zł - A. M . Sz.] No może posłowie tyle mają. Tu w Nowym Targu to jak ktoś zarobi 8 baniek [800 zł - A. M . Sz.] to podskakuje ze szczęścia. Warszawa ma lepiej, bo przy żłobie jest, nie!. Ostatnie zdanie sugeruje, że władza „promieniuje" pieniędzmi. Kto jest bliżej władzy ma większe szanse zarobić. Potwierdzają to potoczne wyobrażenia o warszawiakach przyjeżdżających na Podhale na letnisko czy na zimowisko. Mieszkając w Warszawie czyli w centrum są bardziej zamożni, obyci, pewni siebie - opromienieni bliskością władzy. Sądzę, że czasownik promieniować prowadzi nas do ważnego aspektu wyobrażeń o władzy. Władza ma swoje centrum - miejsca, gdzie jej atrybuty: stanowiska, obycie, pieniądze są najbardziej skondensowane. Z tego ośrodka rozchodzą się koncentrycznymi kręgami, rozmywającymi się w miarę oddalania. Na wieś splendory władzy centralnej nie docierają. Dojście do władzy to niegodny wprawdzie, ale najszybszy sposób wzbogacenia się. Władza - wiadomo, to potem ułatwia ludziom inne sprawy - twierdziła czterdziestoletnia właścicielka małego sklepu. To samo, choć bardziej poetycko formułował siedemdziesięcioletni rolnik: trza tam blisko złobka siedziec i nabić do kiesonka. Na pytanie: czemu ludzie starają się zdobyć władzę, sześćdziesięcioletnia rencistka odpowiadała: Zeby było lepi cłowiekowi. No na pewno mu jest lepi. On jedzie tam, on jedzie tu i nie musi płacić, bo jemu płacom. No, chleba zawse więcej se na tym dorobi. No jak Wałęsa był na chwile tem prezydentem. Jak się jego dzieciom powodzi? A jak by był pracował to by im się się było na pewno tak nie powodziło. Choćby krótka styczność z władzą bardzo szybko owocuje poprawą kondycji finansowej całej rodziny. Jest to aksjomat, podstawowy pewnik potocznej wiedzy o władzy. Wejście w sferę władzy kładzie się blaskiem złotego na całej rodzinie. Nasi rozmówcy nie mają rewolucyjnych poglądów uważają, że muszą być bogaci i biedni. Tak zawsze było, jest i 7 �będzie. Ale pomału trzeba się bogacić, a nie w ciągu roku i już bogaty! - irytował się starszy mężczyzna. Tu dochodzimy do sedna: bogactwo zdobyte ciężką, często wielopokoleniowa pracą jest wysoko cenione przez naszych rozmówców. Pieniądze szybko zdobyte poprzez dojście do władzy, podobnie jak poprzez udział w ciemnych, interesach uważa się ze niegodne. Tym, którzy są blisko żłobka władza objawia swą złocistą stronę, zwykłym ludziom jawi się przeciwnie, jako nienasycony poborca podatków: ten rząd to tak nam daje w dupę, że nawet tego nie można określić - narzekał na ciężary fiskalne czterdziestoletni elektryk w 2000 r. Pięćdziesięcioletni stolarz formułował podobne zarzuty tyle, że pod adresem sejmu: oni się tam zbierajo, codziennie siedzo tam no i radzo, ażeby kogoś upieprzyć. No i zawsze tego robotnika, tego rolnika upieprzo! Siebie przecież nie upieprzo! Ucisk podatkowy zwykle opisywany był w emocjonalnych, ostrych słowach, choć czasem, zwłaszcza młodsi, lepiej wykształceni rozmówcy przedstawiali go w długich wyliczeniach mających nam wykazać jak zbójeckie są powinności, które trzeba płacić na rzecz państwa. Warto zauważyć, że w rozmowach o fiskalizmie nasi rozmówcy zwykle posługiwali się terminem państwo, a nie władza. Rozbuchany fiskalizm państwa nie jest w stanie nasycić Lewiatana, a ściślej szalonych apetytów ludzi władzy. Formułowany przez Edwarda Shilsa (1994) postulat samoograniczenia jako podstawowej cnoty obywatelskiej jest politykom zupełnie obcy. Naszym rozmówcom trzęsły się ręce ze złości, gdy mówili o zarobkach ludzi władzy i o wszelakich synekurach: Jak taki dyrektor w Krakowie zarabia 2 miliardy 700 milionów , to taki zwykły śmiertelnik nie zarobi do końca życia tego co on za miesiąc. To jak to może być! Jeden i drugi ma taki sam żołądek! - krzyczał kowal na bazarze w Nowym Targu. Wysokie podatki i opłaty na ZUS, fantastyczne zarobki ludzi władzy płacone z pieniędzy podatnika budziły złość, ale prawdziwą nienawiść, często mieszającą się z rozpaczą budziła wyprzedaż majątku narodowego: jak można sprzedać fabrykę czy dom towarowy jednemu biznesmenowi, jak to było budowane przez cały naród? To przecież nie jest jednej osoby, to przecież nie jest władzy. Teraz to nie wiadomo komu sprzedają, a to było całego narodu - zaperzała się rencistka, w średnim wieku. Czem tu mają rządzić, jak wszystko sprzedali? - pytał retorycznie pięćdziesięcioletni stolarz - a ile tam oni piniędzy majom!!! Niech to diabeł jasny weźmie! Wyprzedaż majątku narodowego jest 8 �najcięższym zarzutem wobec władzy. Często padały porównania do rozkradania państwa przez zaborców, czy do pobierania kontyngentów w czasie okupacji niemieckiej. Władza, która nie tylko nie wywiązuje się z umowy, ale jeszcze kradnie i wyprzedaje majątek narodowy działając ewidentnie na niekorzyść obywateli, a tak tę sytuację opisywali nasi rozmówcy, jest podejrzewana o służenie obcym interesom. Jest to najcięższy zarzut jaki można sformułować. Emocjonalne wypowiedzi oni obcym interesom służą! Nie o Polskę dbają!, porównania do okupacyjnych kolaborantów sugerują oskarżanie władzy o zdradę. Ludzie władzy działając gospodarczo na szkodę Polski dopuszczają się zdrady wobec społeczeństwa. Ten proceder politycy ukrywają pod fasadą kłamliwych słów. Hipokryzja władzy budzi w naszych rozmówcach największą furię. Zapewnienia parlamentarzystów o służeniu dobru społecznemu odbierane jako okrutny fałsz. Głosów pełnych oburzenia i złości zanotowaliśmy wiele. Wyjątkowo kwiecista była wypowiedź siedemdziesięciolatki, która mówiła o sobie: ja mam dwie klasy i żem zrobiła w Ameryce obywatelstwo i wszystkie dzieci, żem wypchała i wszystkich wnuków. Ja sześcioro dzieci miała i wszystko żem wypchała, bo co tu biedaki mieli robić. A pisać i cytać nie umim. Ta niepiśmienna gaździna o władzy mówiła w ten sposób: A żeby ślak ich wszystkich trafił! Po co to fałszystwo?! My proste, biedne ludzie, skoły nie mamy, a w ten telewizor teraz troszkę popatrzymy i to widzimy, że tam chamstwo, cygaństwo jest! Bedom sie kochać, kiedy bedom chcieć. Fałszywe takie! Cymu jeden drugiemu tak dokuca?! Cymu ich tam taka kupa?! W Ameryce to ich jest dziesięciu, a nie dziewięciuset dziewięćdziesiąt dziewięć. Uni uceni!!! A dać im łopate niech idom rowy kopać! W państwie nauczycielom mało pensji nie płacom, pielęgniarkom bieda, tyz, a łoni majom! Łoni majom! Jeno siedzo i sie obyczajo! Po co ten fałsz?! (...) A cygaństwo jak sie widzi to az śkoda patseć na to. Ja to w swoim głupim rozumie rozumiem i jak widze posła to bym tak napluła w ocy. Jakoś to oni skromniej powinni! A nie żeby im brzuchy rozsły a my ze karkami zgiętymi!! Obłuda i zakłamanie władzy przemawiającej z telewizora budzą straszne rozgoryczenie. Słowa parlamentarzystów o uchwalaniu uchwał i podejmowaniu działań dla dobra społecznego zderzone z aferami, przekrętami, informacjami o zarobkach płynącymi z tego samego ekranu odbierane są jako kłamstwo niezmiernie irytujące. Powodem złości jest fakt, że kłamstwa władzy unicestwiają realną 9 �rzeczywistość. Wobec zastępowania doświadczanej rzeczywistości przez wykreowaną fikcję nasi rozmówcy czują się zupełnie bezradni. Mamy tu jak sadzę do czynienia z simulacrum, o którym Jean Baudrillard (1998) pisał, że znosi rzeczywistość. Oficjalny dyskurs polityczny kreuje nierzeczywistość, zastępując nią doświadczaną przez naszych rozmówców realność. W ten sposób ich prawda nie ma szans zaistnienia, znika podobnie jak przeżywana przez ludzi codzienność. To budzi irytację, choć jak powiedział jeden z naszych rozmówców do mijania się rzeczywistości z fikcją kreowaną przez polityków zdążyli przyzwyczaić już w latach PRL-u. Na koniec warto zapytać o to, jak to się dzieje, że zwykli ludzie, w tym także pochodzący ze wsi stają się ludźmi władzy? Targowi sprzedawcy mieli na ten temat jasną odpowiedź: Nie ma człowieka, który idzie do władzy żeby zachował swoje...[cechy - A. M . Sz.] traci wtedy swoją tożsamość, traci honor, wiele, wiele traci. Idzie tak jak koń z klapkami na oczach, on rządzi i wszystko. Nie ma człowieka u władzy, żeby cos nie przeskrobał - twierdził pięćdziesięcioletni mężczyzna. Ten pogląd podzielało wielu naszych rozmówców. Władza zmienia ludzi. Wstępując do tego środowiska nawet porządny człowiek przechodzi przemianę i nabiera cech negatywnych: staje się kimś „wyższym", bogatym i zaczyna się interesować wyłącznie własnym dobrobytem. Należy do sfery, na którą, jak twierdzili wszyscy nasi rozmówcy, zwykły człowiek nie ma żadnego wpływu, co znów przypomina wnioski Znanieckiego. Góralskie wyobrażenia o „dobrej władzy". Nasze rozmowy w ogromnej mierze wypełniały narzekania, żeby nie powiedzieć pomstowania na władzę czy polityków. Próbowaliśmy odnaleźć jakieś pozytywne oceny lub jakiś idealny wzorzec zadając pytanie o dobrą władzę. Zwykle uzyskiwaliśmy odpowiedzi odwołujące się do wartości: uczciwy powinien być. Ten kto sprawuje władzę powinien być uczciwy [Kobieta lat 55]. Słowo uczciwy padało najczęściej, streszczając wszelkie etyczne wymagania wobec kandydata do władzy. Nieco mniej popularne, ale dobrze uzupełniające poprzedni termin, było określenie sumienny: byle oni sumiennie rządzili [Kobieta lat 60] lub powinien być solidny, sumienny i nie myśleć tylko o sobie, ino o wszystkich [Kobieta lat 55]. Określenie sumienny i uczciwy jest używane w znacznym stopniu wymiennie - chodzi o to, aby człowiek władzy żył zgodnie z 10 �sumieniem ukształtowanym przez dekalog i miłość bliźniego. Wszystkie postulaty tego typu kończą się stwierdzeniem, że obecnie jest dokładnie na odwrót. Gdy zadawaliśmy pytanie o dobrą władzę wielu rozmówców porównywało ją do służby: Władza służyć powinna Polakom, społeczeństwu, każdemu człowiekowi [Mężczyzna lat 50]. Jak się przekonaliśmy władza rozumiana w kategoriach służby stanowiła idealny wzór wszelkiej władzy. Ten ideał wcielał, zdaniem górali, tylko jeden człowiek - papież Jan Paweł I I : władza nie powinna być władzom, tylko po prostu służyć, tak jak papież, nasz Ojciec Święty. On jest autorytetem, oni powinni się od niego uczyć. On niby rządzi całym światem, ale służy - objaśniała pięćdziesięcioletnia kobieta. Takie rozumienie władzy niewątpliwie zostało ukształtowane na gruncie chrześcijaństwa. Postać Jana Pawła I I jest niezwykle istotna dla zrozumienia góralskich wyobrażeń o władzy. Nasi rozmówcy, zwłaszcza ci wychowani w czasach PRL, bardzo ostro rozdzielali sfery polityki i religii, charakteryzując tę pierwszą jako sferę brudną, drugą zaś jako wzniosłą (Lubańska 2005). W przypadku Jana Pawła I I ten podział jest nieistotny, Ojciec Święty jest ponad nim: papież całą tą politykę utrzymuje, bo on jest podstawą tej polityki, (...) nie chce wojny, nie chce robić zła, chce jak najlepiej, zawsze czyni dobrze - podkreślał sześćdziesięcioletni mężczyzna. Polityczna rola Ojca Świętego jest podkreślana we wszystkich wypowiedziach, podobnie jak w rozmowie taksówkarzy w Nowym Targu: proszę Panią, wojnę przekroczył Papież, Reagan i Gorbaczow. Tych trzech ludzi załatwiło to i dalej tę politykę formują. My bez Papieża to byśmy już 18 republiką byli dawno! Rolnik, emeryt uzupełniał: on był tą iskrą, która rozpaliła wszystko, a wielu naszych rozmówców mówiło po prostu: on komunizm obalił. Zaskakujące, ale w osobie Jana Pawła I I polityka nie tylko nie jest przeciwieństwem religii czy moralności przeciwnie, zdaniem górali on potrafił wnieść do brudnej polityki dobro, przemieniając ją tym samym w sferę, nadal obcą i odległą dla zwykłego człowieka, ale nie diaboliczną. Według naszych rozmówców stało się tak dlatego, że Papież wniósł ewangeliczne wartości do świata polityki: Ojciec święty pokazuje jak wyciąga rękę do każdego. Miał spotkania ekumeniczne nawet z żydami. No najgorzej mu idzie z prawosławiem, ale do każdego wyciąga rękę - mówiła pięśdziesięcioletnia kobieta - i ta jego tolerancja! To jest podstawowa rzecz! Papież przeprasza, on do każdego wyciąga rękę! Starsza gaździna uzupełniała: Ojciec Święty powiedzioł: on psyjmuje i 11 �żydów i muzułmanów i każdego szanuje i powinno się tolerować każdego cłowieka: cy to katolik, cy to zyd, cy cygon. Młodsza kobieta, dawniej należąca do PZPR dodawała: Ojciec Święty pokazuje jak być tolerancyjnym w stosunku do tych, którzy wierzą w co innego niż my. O tolerancję mu chodzi i o pokój. Władza sprawowana w myśl zasad chrześcijańskich uległa przemienieniu. Stało się to za sprawą siły duchowej Jana Pawła I I , którą nasi rozmówcy uważali za tak wielką, że zdolną przemieniać ludzi i narody: on był ta iskrą potrzebną w narodzie, żeby się ludzie obudzili, żeby uwierzyli po prostu w to, że pewne rzeczy są możliwe. Ludzie stali się dużo odważniejsi, takiej otuchy nabrali, bo w ten cas był jesce taki ustrój komunistyczny i to tak różnie było, po prostu my tacy byli zniewoleni, ze nic nie wolno było mówić, nic tego... i po prostu ludzie takiej otuchy nabrali - tak objaśniała studentom fenomen oddziaływania Ojca Świętego staruszka, która ukończyła 2 klasy (rolniczka). Jej wypowiedź dobrze charakteryzuje stosunek górali do Papieża: No to my tu w Ludźmierzu Papieża bardzo szanujemy, bo jesce jak był biskupem w Krakowie, to cęsto psyjezdzoł do Ludźmierza, przeważnie na odpusty. No to sie go widziało, i wiedzieli my ze to ten i jak go wybrali na papieża to kazdy był zadowolony, że to taki, co my go znamy, nie! Dalszy ciąg jej wypowiedzi dotyczy zdarzenia istotnego dla rozważań na temat władzy: I jesce takie zdazenie było, ze jak było koronacjo tej Matki Boskiej Ludźmierskiej w 1963, to te figurę jak podnosili, to jakoś im się pochyliła i berło jej wypadło z rąk i on to chwycił, żeby nie upadło na ziemię. Chwycił to berło! I zaraz śmiali sie z niego księża i biskupi śmiali się z niego, że wróży mu sie jakaś władza i potem było właśnie ta władzo! Opowieść o pochwyconym berle słyszeliśmy od wielu osób. Ludzie opowiadali nam ją wielokrotnie, abyśmy zrozumieli że, władza Ojca Świętego pochodziła od Boga. Opisywane zdarzenie interpretowali jako znak z nieba, rodzaj objawienia woli bożej, element planu bożego wcześniej wiadomy i zakomunikowany wybranym (góralom oczywiście). Odwołując się do sakralnego pochodzenia władzy, o którym pisał zarówno Mircea Eliade (1988), Jean Paul Roux (1998) jak i inni autorzy sądzę, że można pokusić się o przeciwstawienie władzy pochodzenia boskiego i ustanowionej przez ludzi. Reprezentanci wybierani przez elektorat i na mocy umowy społecznej oddelegowani do decydowania w ich imieniu, mają wszystkie ludzkie przywary: samolubność, skłonność do prywaty, nepotyzmu itp. Inaczej z władzą z boskiego nadania, którą Bóg ustanawia i 12 �wzmacnia swą siłą, która pozwala wybrańcowi przemieniać duchowo całe narody. Dlatego ten rodzaj władzy stanowi niedościgły wzór dla władzy ludzkiej. Ucieleśniający go Jan Paweł I I o oczach górali ma wszelkie cechy „bożego pomazańca" - jest wybrany przez boga, jest pośrednikiem pomiędzy światem ludzi i sferą sacrum: w obliczu Najwyższego uosabia rodzaj ludzki wstawiając się za nim, na ludzi oddziałuje mocą, której źródło jest ponad naturalne. Portret z negatywu. Próbując z tych rozważań odtworzyć obraz własny naszych rozmówców zacznijmy od porównań, którymi się posługiwali. Postaci gazdy, bacy, pasterza to jak pisze Sherry Ortner metafory źródłowe, o których można powiedzieć, że są jednym z rodzajów symbolu kardynalnego, który bywa symbolem służącym do porządkowania doświadczenia i uchwycenia go w kategoriach danej kultury, symbolem, który pomaga nam wymyślić w jaki sposób owo doświadczenie tworzy całość (Ortner 2003, s. 110). Jaki obraz własny ujawnia się w tak znaczącej metaforze? Jak już sugerowałam pierwsze skojarzenie to inwentarz w gospodarstwie, owce, które trzeba pilnować, karmić, poić. Jest też możliwa mniej deprecjonująca interpretacja: społeczeństwo to juhasi, członkowie rodziny gospodarza, słowem ludzie, którzy wespół z nim wypracowują dobrobyt, a od niego oczekują zorganizowania pracy tak, żeby była jak najbardziej efektywna. Pierwsza interpretacja nie zakłada podmiotowości. W drugim ujęciu Polacy, a w każdym razie górale, postrzegają się jako samodzielne podmioty, wymagające jedynie pokierowania. Jeżeli od władzy oczekują przede wszystkim dobrego organizowania gospodarki oznacza to, że uważają, iż sami odnajdą się w rzeczywistości rynkowej, o ile prawo, które reguluje tę sferę będzie sprzyjające i przejrzyste. Porównanie władzy do stanowczego pasterza niesfornych owiec wprowadza ważny element autoportretu polskiego społeczeństwa. Oczywiście uzasadnia potrzebę silnej władzy, ale przede wszystkim niesie informację o samoocenie naszych rozmówców, którzy uważają, że Polacy są niesubordynowani, mają kłopoty z samo organizacją i współdziałaniem. Są społeczeństwem zatomizowanym, które jednoczy się w obliczu silnej władzy. Czy zatem idea działania dla wspólnego dobra jest im obca? Przeczą temu bardzo emocjonalne i liczne wypowiedzi na temat rozkradania i wyprzedaży majątku 13 �narodowego. Wiele z nich zawierało argumenty, że przecież był to majątek wypracowany przez społeczeństwo. Można się zastanawiać, na ile jest to wynik oddziaływania socjalistycznych idei upowszechnianych przez radiowęzeł w kombinacie „Podhale". Warto jednak przypomnieć, że górale mają wyjątkowo zakorzenione poczucie własności. Nigdy nie odebrano im ziemi, nie powstały na Podhalu PGR-y. Może to być zatem poczucie więzi i współ wytwarzania czegoś, co nie jest majątkiem konkretnego właściciela, ale wspólnoty narodowej. Z tego wynika, że nasi rozmówcy zakładają istnienie takiej wspólnoty, że czują się składową narodu, wspólnoty, którą Benedict Anderson nazywa wyobrażoną (1997). Jak górale wyobrażają sobie naród, to temat do zbadania, tutaj chciałam jedynie złagodzić indywidualistyczną wizję społeczeństwa, jaką zawiera się w metaforze niesfornych owiec. Władza oprócz funkcji organizacyjnych powinna zapewniać obywatelom bezpieczeństwo - ten postulat jest chyba najstarszym i najbardziej uniwersalnie formułowanym oczekiwaniem wobec wszelkiej władzy i trudno się dziwić, że wciąż jest aktualny. Tymczasem ludzie czują się zagrożeni, bezradni wobec narastającej przestępczości, zwłaszcza zorganizowanej. Porównanie z latami PRL jeszcze pogłębia to wrażenie. Całkiem niedawno było na ulicach dużo bezpieczniej. Po przełomie 1989 r przestępczość bardzo wzrosła, a przede wszystkim znacznie nasiliło się zainteresowanie mediów. Efektem jest społeczne odczucie gwałtownego spadku bezpieczeństwa. Nasi rozmówcy czują się również zagrożeni gospodarczo - zmieniające się przepisy i obciążenia fiskalne powodują, że nikt nie jest pewny jak długo jego mała wytwórnia, zakład usługowy, stragan czy gospodarstwo będzie rentowne. Gdy państwo zmieni przepisy, podniesie VAT, opłaty na ZUS drobny przedsiębiorca splajtuje i zwolni pracowników. W efekcie nikt nie jest pewien jutra, wszyscy obawiają się utraty pracy i narzekają na bardzo słabe zarobki u „prywaciarza", który obciążony świadczeniami na rzecz państwa, nie chce lepiej płacić pracownikom. Większość z nich porównując obecną sytuację z czasami PRL-u z nostalgią wspomina komfort, jakim była stała pensja przynajmniej jednego z członków rodziny pracującego w kombinacie obuwniczym 2 „Podhale" . Warto podkreślić, że górale w stopniu większym niż mieszkańcy innych 2 Kombinat przemysłu obuwniczego "Podhale" zbudowano w Nowym Targu w 1957 r. W okresie największego rozkwitu, w l. 70., zatrudniał do 10.000 pracowników. Został zlikwidowany w 1990r. 14 �regionów, byli od pokoleń przyzwyczajeni do tego, że dochód z górskiego gospodarstwa nie wystarcza na wyżywienie rodziny i trzeba szukać zarobku w rzemiośle lub w pracy za granicą. Mimo, że niepewność jutra nie jest dla nich niczym nowym, po latach zatrudnienia w państwowych zakładach zapewniających stabilność zarobków, obecna sytuacja jawi się jako niepewna. Poczucie niepewności i niestabilności gospodarczej dominuje w wypowiedziach. Wiele o lokalnym autoportrecie mówią opowieści o ludziach władzy, o tym kto może zostać politykiem, jakie cechy predestynują do władzy itp. Nasi rozmówcy uważają się za radykalnie różnych od polityków. Polityk to człowiek wykształcony, obyty, bogaty przywykły do dobrobytu i lekkiej a dochodowej pracy. Ludzie, z którymi rozmawialiśmy - przeciwnie - czują się nieznaczącymi pionkami. Mówią o sobie my bidne ludzie lub my - prosty naród. To poczucie niskiej wartości uzasadniają brakiem edukacji, ogłady, a przede wszystkim biedą. Uważają, że za ciężką pracę są słabo wynagradzani i choćby się zapracowali, nie są w stanie zarobić tyle, by żyć godnie. Zwłaszcza starsi ludzie uważają, że przyszło im żyć z karkami zgiętymi. Młodsi są bardziej konkretni i szukają przyczyn tego, że w Polsce człowiek pracujący fizycznie nie może się dorobić, a w USA czy Niemczech - tak. Za tą poniżającą dla nich sytuację obwiniają fiskalizm państwowy i złe zarządzanie gospodarką. Pod tym określeniem mieszczą się wszystkie afery gospodarcze, nieuczciwości związane z likwidacją i prywatyzacją przedsiębiorstw oraz wyprzedaż majątku narodowego. Są to sprawy bardzo bulwersujące, nasi rozmówcy czują się wobec nich bezsilni. Pracują, ale zyski z ich pracy czerpią inni. W efekcie trudno mówić o poczuciu własnej wartości, gdy walczą o utrzymanie siebie i swoich rodzin. Jedyne co im pozostaje to przekonanie o tym, że w porównaniu do polityków są bardziej uczciwi, sumienni, etyczni. Porównanie z politykami pod kątem wygody życia i dostatku wypada zdecydowanie na niekorzyść naszych rozmówców, rekompensatą za to jest korzystne dla ciężko pracujących ludzi porównanie pod względem moralnym. Wyrzucanie ludziom władzy prywaty, nieuczciwości, zakłamania wiele mówi o wiejskim systemie wartości, w którym uczciwa praca jest jedną z najwyższych wartości. Ciężka, codzienna praca, powolne dorabianie się, bogacenie przez pokolenia są przeciwstawiane obecnym karierom, kiedy to majątek zbijany jest w kilka lat. Czerpanie 15 �korzyści dawniej z przynależności do PZPR, a obecnie z uczestnictwa w polityce lokalnej czy centralnej jest negatywnie wartościowane. Jak wynika z naszych badań: polityka to nie jest uczciwa praca (Rozmowy...2005). Podkreślają to również wypowiedzi dotyczące przemiany moralnej człowieka, który wchodzi w sferę władzy - gdzieś gubi się jego kręgosłup moralny i zrozumienie dla problemów sąsiadów. Dla naszych rozmówców wartością jest sumienna praca, działalność polityków uważają za dorobkiewiczostwo. Co wynika z kreślonego przez górali wzorca idealnego? Ideał władzy formułowany w kategoriach służby zakłada podmiotowość tego, komu ta władza służy. Idea służby jest swego rodzaju dowartościowaniem owego podmiotu. Zmienia to diametralnie istniejącą sytuację, w której nasi rozmówcy czują się pionkami. W modelu idealnym następuje odwrócenie: to oni są godnym poszanowania podmiotem, wobec którego władza pełni funkcje służebne. Takie ujęcie pokazuje silną tęsknotę za poszanowaniem, dostrzeżeniem, zaistnieniem w sferze publicznej. Władza, która służy człowiekowi dostrzega jego problemy i dąży do tego, aby je rozwiązać. W takim ujęciu ludzie, również niewykształceni, są znaczący. Zważywszy, że mówimy tu o sytuacji pożądanej, a nie realizowanej, można wnosić, że nasi rozmówcy czują się nieistotni, lekceważeni, odsunięci o wpływu, a często poniżeni. Wielka irytacja jaką budzą zapewnienia ludzi władzy, o tym, że służą dobru społecznemu wynika z tego, że prawda jest inna, zdaniem naszych rozmówców. Publiczne wypowiedzi polityków o poszanowaniu wyborców i działaniu dla ich dobra, unicestwiają rzeczywistość zastępując ją sielankowa wizją. To budzi w naszych rozmówcach wielkie rozgoryczenie. Media dopuszczają do głosu polityków, głos ludzi niewykształconych jest niesłyszalny. Ich prawda o rzeczywistości nie ma, jak uważają, możliwości zaistnienia. Jest wyparta z dyskursu publicznego i zastąpiona obłudnymi deklaracjami. To wzmaga jeszcze poczucie odsunięcia i tego, że dla polityków nasi rozmówcy stanowią masę, łatwo poddająca się manipulacji. Co objawiają wypowiedzi dotyczące Jana Pawła II? Niewątpliwie ujawniają marzenia o władzy etycznej, zainteresowanej człowiekiem, akceptującej każdego, nawet prostych ludzi; władzy, która ich szanuje na tyle, że chce im służyć. Te marzenia powstają na gruncie przekonania, że w rzeczywistości jest odwrotnie. Wyrastają z poczucia nieposzanowania, okpienia, lekceważenia bidnych ludzi, którzy są pionkami. 16 �Oczywiście nie dotyczy to całego społeczeństwa, ale prostego narodu ludzi niewykształconych, pracujących fizycznie, mieszkających z dala od centrum władzy i bogactwa. Wypowiedzi naszych rozmówców dowodziły, że podział na Polskę „pańską" i „chłopską" jest wciąż aktualny. Józef Burszta wywodzi go ze średniowiecznego porządku społecznego, pokazuje jak umacniał się w czasach renesansu, racjonalizował w dobie oświecenia, nabierał emocjonalnego młodopolskim. O dwudziestoleciu zabarwienia w okresie romantyzmu i międzywojennym pisze, że wówczas podział był doświadczany w kategoriach kultury chłopskiej i szlachecko-inteligenckiej (1985, s. 274). Józef Chałasiński podobnie charakteryzuje go w latach pięćdziesiątych, kiedy przybiera postać opozycji kultura chłopska - kultura inteligencka. Burszta pisze o jego aktualności w latach osiemdziesiątych. Najnowsze wcielenie tego przeciwstawienia Izabella Bukraba Rylska (2005) nazywa dyskursem miejsko-inteligenckim i wiejsko plebejskim. Podsumowując, warto zauważyć, że kreślony przez górali autoportret zakłada bardzo głęboki podział społeczny, wywodzący się jeszcze z czasów społeczeństwa stanowego, a jak widać wciąż aktualny pomimo zmian prawnych włączających warstwę ludową do grona obywateli współdecydujących o losach Polski. Czym charakteryzuje się prosty naród przeciwstawiany tym, którzy żyją po pańsku? skupieniem na sprawach gospodarczych, zapewnić utrzymanie rodziny Przede wszystkim na pracy, pozwalającej odegnać biedę i (Stomma 1986, Kroh 2002). Sprawy gospodarcze są zawsze priorytetowe, a polityka interesuje ich o tyle, o ile ma wpływ na gospodarkę (Rozmowy...2005). Dlatego najistotniejsze są te wartości, które łączą się z pracą uczciwość i sumienność. Stanowiąca zasadniczą większość społeczeństwa grupa ludzi słabiej wykształconych ma poczucie odsunięcia. Ich cele, dążenia, wyznawane wartości nie przebijają się do dyskursu publicznego. Medialne debaty w małym stopniu dotyczą optymalizacji rozwiązań gospodarczych, skupiają się na sprawach politycznych, o których nasi rozmówcy mówili, że są fanaberią dla bogatych, co nie muszą ciężko pracować. Bibliografia: Anderson B. 17 �1997 Wspólnoty wyobrażone, tłum. S. Asmsterdamski, Kraków. Baudrillard J. 1998 Procesja symulakrów, w: Postmodernizm, red. J. Nycz, tłum. T. Komendant, Kraków, s. 175-189. Bukraba-Rylska I . 2005 Na temat wsi i socjologii wsi (pomiędzy dyskursem wiejsko-plebejskim a miejsko inteligenckim),Warszawa. Burszta J. 1982 Osobowość chłopa polskiego u progu niepodległości jako wynik przemian agrarnych i społeczno-ekonomicznych, w: Dzieje szkolnictwa i oświaty na wsi polskiej, red. S. Michalski, t. I, Warszawa. 1985 Chłopskie źródła kultury, Warszawa. Chałasiński J 1997 Przeszłość i przyszłość inteligencji polskiej, Warszawa. Eliade M . 1988 Historia wierzeń i idei religijnych, t. 1, tłum. S. Tokarski, Warszawa 1994 Historia wierzeń i idei religijnych, t. 2, tłum. S. Tokarski, Warszawa Goff Le J. 2002 Kultura średniowiecznej Europy, tłum. H. Szumańska-Grossowa, Gdańsk, Warszawa. Lubańska M . 2005 Religia i polityka. Ich wzajemne relacje w powiecie nowotarskim, w: Rozmowy z góralami o polityce, red. A. Malewska-Szałygin, Warszawa, s. 125-140. Ortner Sh. B. 2003 O symbolach kardynalnych, w: Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, tłum E. Klekot, Warszawa, s. 106-116. Rozmowy... 2005 Rozmowy z góralami o polityce, red. A. Malewska-Szałygin, Warszawa. 18 �Roux J. P. 1998 Król. Mity i symbole, tłum. K. Marczewska Warszawa. Schils E, 1994 Co to jest społeczeństwo obywatelskie?, w: Europa i społeczeństwo obywatelskie. Rozmowy w Castel Gandolfo, red. K. Michalski, tłum. D. Lachowska, Kraków. Stomma L. 1986 Antropologia kultury wsi polskiej XIX w, Warszawa Thomas W. I . , Znaniecki F. 1976 Chłop polski w Europie i Ameryce, tłum. M . Metelska, Warszawa. 19 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4882df16d6f1095bec2bbb9b65697574.pdf b62ce1cb04571e3263715e5c710bd11e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5664 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5266 Title A name given to the resource Rozmowy o polityce na targowisku / Kultura polityczna Polaków Creator An entity primarily responsible for making the resource Malewska-Szałygin, Anna Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Kultura polityczna Polaków, red. B. Gołębiowski, Łomża, Oficyna Wydawnicza „Stopka" 2004, s. 387-410. Anna Malewska-Szałygin Rozmowy o polityce na nowotarskim targowisku (2001 r). Terminem kultura polityczna, określano popularnym zwłaszcza w publikacjach z lat 70., „postawy wobec polityki", czasem także „wiedzę o polityce i ocenę faktów", „wzory zachowań politycznych", „normy postępowania w życiu publicznym" lub „zespól 1 treści ideologicznych" . Ja chciałabym zaproponować spojrzenie z innej strony. Jest to ujęcie językowe, bo tematem są rozmowy, ale nie językoznawcze. Chodzi o słowo splecione z działaniem, o ten aspekt języka, który jest związany z mową i określany w fundamentalnym rozróżnieniu de Saussure'a (1991) francuskim słowem parole, przeciwstawianym langue rozważaniu języka jako systemu znaków. A więc polem moich zainteresowań jest dyskurs o polityce - potoczne rozmowy na temat polityki. Targowe rozmowy o polityce. Rozmowy na nowotarskim targowisku prowadzone były w tygodniach poprzedzających wybory parlamentarne w październiku 2001 r. Część z nich to wielogłosowe debaty obejmujące kilku, niekiedy zmieniających się rozmówców. Niektórzy z nich mieli poglądy podobne, inni przeciwstawne, co czyniło dyskusję bardziej ożywioną. Część z nich była nieco pod wpływem alkoholu, którym „rozgrzewali się" sprzedając konie, prosiaki, kożuchy, kapcie i inne towary. Byli to najczęściej ludzie w średnim wieku, ale było też kilka osób po 70, w większości kobiet, których wypowiedzi charakteryzował duży dystans do spraw bieżących, spojrzenie z perspektywy przeżytych dziesięcioleci i przez pryzmat gospodyni. Swoje sądy ujmowały zwykle w zwięzłe, dosadne słowa. Targowisko (podobnie jak bar) jest miejscem, gdzie ludzie często rozmawiają o polityce, zwłaszcza na kilka dni przed wyborami. Tradycyjna etnograficzna metoda pukania do domów w wybranej wsi (lub kilku wsiach) nie sprawdzała się w przypadku naszego tematu badawczego, rozmowy były wymuszone i bezbarwne. Wybór targowiska okazał się bardzo trafny. Z łatwością udawało się zainicjować rozmowę na temat preferencji wyborczych, a często po prostu włączyć się w zasłyszaną mimochodem rozmowę. 1 Te określenia są elementami definicji kultury politycznej zaprezentowanych przez Irenę Kamińską-Szmaj w artykule Co to jest kultura polityczna? (1994). 1 �W latach 1999-2000 we wsiach powiatu Nowy Targ prowadzone były badania 2 dotyczące rozumienia pojęć należących do języka politycznego . Wówczas badacze w oparciu o szczegółowy kwestionariusz starali się odtworzyć lokalne rozumienie takich pojęć jak: polityka, demokracja, państwo, wybory, prezydent i in. Cel badań rozpoczętych w 2001 r. 3 był inny. Chodziło o uchwycenie specyfiki lokalnego, góralskiego języka rozmów o polityce . Zatem technika badań zakładała jak najmniejszą ingerencję badacza po to, by zmniejszyć jego wpływ na treść, a zwłaszcza formę wypowiedzi. Badacze nie byli zaopatrzeni w kwestionariusz. Zaczynali rozmowę od pytania na kogo będzie Pan głosował?, a potem brali udział w spontanicznie rozwijającej się dyskusji, starając się doprecyzować wypowiedzi. Zalecenie minimalnej ingerencji dotyczyło nie przerywania toku rozmowy kolejnymi pytaniami, jednakże udawanie, że badacza nie ma, ukrywanie jego udziału w dyskusji byłoby niezgodne ze współczesnymi zasadami prowadzenia badań antropologicznych (Tokarska-Bakir 1995), a przy tym byłoby nienaturalne. Milczący badacz przysłuchujący się rozmowie zostałby zapewne posądzony o inwigilację. Toteż kolejne zalecenie dotyczyło nie ukrywania własnych poglądów politycznych. Jeśli udział badacza w targowej dyspucie miał być naturalny, powinien on tak jak inni uczestnicy ujawnić swoje przekonania. Efekt tej dyrektywy był nadspodziewany, deklaracja głosowania na partię taką jak np. Platforma Obywatelska, na którą nikt z targowych dyskutantów nie zamierzał głosować, budziła oburzenie (wyrażane w nieparlamentarnych słowach) i niezmiernie ożywiała rozmowę. Prezentując wyniki badań zdecydowałam się, zgodnie z zaleceniami analizy dyskursywnej, na uporządkowanie materiału według wyrażeń najczęściej powtarzających się w naszych rozmowach. Zaczynam od stwierdzeń najpowszechniejszych, ale przedstawiam też te pojawiające się rzadziej i takie, które występują zupełnie jednostkowo. Staram się zaznaczać dla jakiej grupy rozmówców (wiek, wykształcenie, płeć) charakterystyczne są dane sformułowania i nakreślić kontekst sytuacyjny, w jakim padają. Odwołując się do szerszego kontekstu historyczno-polityczno-gospodarczo-społecznego próbuję uchwycić myśl zamkniętą w takie właśnie, a nie inne słowa. Rząd się nie sprawdza! - to najczęstsza opinia. Te słowa pojawiły się właściwie w każdej wypowiedzi. Do czego się odwołują? Otóż, jak się okazuje, podstawą oceny rządu jest sprawność w sferze gospodarczej. Sprawdzianem dla kolejnej ekipy rządzącej jest obniżenie poziomu bezrobocia, poprawa zarobków, rent i emerytur, jednym słowem dobrobytu 2 Język polityczny to według autorów Rytualnego chaosu (1997) język jakim mówią się o polityce tzw. elity symboliczne przemawiające przez media. Według przytaczanego już rozróżnienia język rozmów o polityce to język potoczny, jakim mówią o sprawach polityki ludzie nie należący do klasy politycznej, ani do elity symbolicznej i świata mediów.. 3 2 �społeczeństwa, a zwłaszcza, jak mówią nasi rozmówcy: prostego narodu czyli ludzi niewykształconych, mieszkających na wsiach i w małych miastach. To spostrzeżenie współgra z tezą, że poczynania władzy odnoszone są do sfery gospodarczej i w relacji do niej oceniane. Powszechne w rozmowach z mieszkańcami wsi utożsamienie polityki z 4 gospodarką jest znaczące. Polityka rozumiana jako abstrakcyjne rozważania dotyczące idealnego ustroju spraw państwa jest poza ich zasięgiem. Oni tak o niej nie myślą. Często 5 używane przez nich metafory porównujące rząd do gospodarza (premier to un jest jak gazda, na gazdówce) lub ojca rodziny (un jest głowa - jak ojciec w rodzinie) pozwalają stwierdzić, że dla ludzi słabiej wykształconych, mieszkających na wsi polityka to gospodarowanie państwem, odbywające się według tych samych zasad co zarządzanie gospodarstwem. Naturalne jest zatem, że sprawdzian umiejętności gospodarowania jest podobny - ekonomiczny. Kryzys pański gospodarki jest czysty! Dobrym opowieść 80-cioletniej przykładem oceniania władzy mieszkanki Łopusznej. przez pryzmat Jest to historia jej doświadczeń, zaczyna się w latach dwudziestych, a kończy współcześnie: Przed wojną no to było nam nieźle, no byli biedniejsi, byli bogatsi, ale dobrze było - zapłacił podatku 20 zł to sprzedał owcę za 20 zł i więcej go nic nie obchodziło. Co chciał to kupił, co chciał to miał. No, za Niemców, to później było źle. Oni nam zabierali: a to śmietany, mleko, grule, wszystko trza było oddawać, no to jus ciężko, nie było nawet nieroz co jeść. No później te łosiem roków [1945-1953] po wojnie to było cięsko nim się to wszystko trochę dźwigło do góry. No a później (...) przepracowała naprawdę nie było źle i zarobiło się, bo przecie robota była - ja przecież 6 te 33 roki w kombinacie , no to nie było źle - możno było się najeść i kupić co, bo niedrogo było. No a później, jak ta „Solidarność" objęła [rządy], no to kryzys pański czysty!!! Przemiany władzy są tu przedstawiane z powszechnie przyjętej perspektywy jakości życia rolników i ich dobrobytu. Dobra władza nie zabiera za wiele, daje ludziom pożyć, stwarza im takie warunki, żeby mogli zarobić. Nie musi dawać specjalnych osłon socjalnych, ważne, żeby tak zarządzała gospodarką, aby człowiek mógł zarobić i żeby ceny towarów nie były tak wysokie, że dochody na nic nie starczajom. Na koniec warto zwrócić 4 O tym, że mieszkańcy wsi rozmowę o polityce od razu zamieniają w rozmowę o gospodarce i ekonomii pisał Piotr Kędziorek (1996). O przydatności analizy używanych metafor w procesie interpretacji wypowiedzi piał Lakoff (1988) oraz Ohnuki-Thierney (1991) i inni. Mowa tu o Kombinacie Przemysłu Obuwniczego „Podhale", powstałym w 1955 (Dzieje...1991), zatrudniającym ok. 7.000 pracowników - największym zakładzie produkcyjnym Podhala, instytucji, w której górale mogli posmakować luksusu pracy etatowej, regularnych zarobków, opieki socjalnej. Szybko się do tej stabilności finansowej przyzwyczaili i boleśnie odczuli upadek kombinatu w 1992 r. Do tej spra wy wielokrotnie nawiązywali w rozmowach. 5 6 3 �uwagę na określenie: kryzys pański czysty - łączy ono język mediów od lat 70-tych mówiących o zmianach gospodarczych w Polsce w kategoriach kryzysu, z często powtarzanym na Podhalu (i nie tylko) wyrażeniem krzyż pański [mieć z czymś lub kimś krzyż pański - oznacza mieć poważne i długotrwałe kłopoty]. Ta urocza zbitka nader syntetycznie podsumowuje proces transformacji ustrojowej. Oni sprzedali Polskę - jest to kolejny często powtarzający się motyw. Ten zarzut dotyczył wyprzedawania majątku narodowego, a zwłaszcza zakładów produkcyjnych, zagranicznym inwestorom. Obejmował też ulgi podatkowe dla zagranicznych supermarketów, które spowodowały osłabienie rodzimego handlu, a także import żywności powodujący, że polski rolnik miał problemy ze zbytem. Pojawianie się formułki oni sprzedali Polskę prawie w każdej rozmowie jest zadziwiające. Najczęściej nasi rozmówcy patrzą na sprawy polityki przez pryzmat dostatku czy raczej przetrwania własnej rodziny, sprowadzają problemy polityki do własnego podwórka i garnka (do którego nie mają co włożyć), a tu taka troska o dobro wspólne, ogólnonarodowe. Sprzedaż majątku narodowego, wkraczanie obcego kapitału kojarzy im się z okresami zależności, często przy tej okazji przywołują sytuację Polski pod zaborami, ale najczęściej, zwłaszcza ludzie starzy, odnoszą ją do doświadczeń okupacji niemieckiej i zubożenia polskiego społeczeństwa poprzez odprowadzanie zysków do Niemiec. Polakom pozostawała wówczas ciężka, źle opłacana praca, bez udziału w wypracowanych dochodach. Strach przed powtórzeniem się tej sytuacji widać wyraźnie w słowach starej kobiety: To mi się najgorzej nie podoba, że oni własność wyprzedają. Jak oni se wyobrażają, że zrobią nas Poloków i tych śtarsych i tyk młodyk niewolnikami innym krajom!!! Tak będzie, jak oni wyprzedadzą co majom najlepsze. No to czym będziemy jak nie niewolnikami? To mi się straśnie ni podobo i przeważnie tym starym syćkim się nie podobo. Warto doprecyzować kim są oni, którzy sprzedają polski przemysł. Oni się sami powybierają. Oni to ci na górze lub ci przy władzy bardzo rzadko nazywani są politykami. Oni są grupą hermetyczną, odległą, na którą zwykły człowiek ma nikły wpływ. Takie przekonanie może szokować w sytuacji gdy od 1989 r. posłowie i radni wybierani są w wolnych, wielopartyjnych wyborach. Tymczasem oświadczenie oni się sami powybierają należy do arsenału sformułowań najczęściej powtarzających się w rozmowach. Na pytanie badacza: czy nie ma sposobu żeby wybrać dobrych ludzi? Kobieta w średnim wieku, z wykształceniem średnim zawodowym odpowiada: to już od nich zależy, nie od nas, a od nich. Niech się wybierają! Przyparty do muru pytaniami: czy to znaczy, że wybory są fałszowane? mężczyzna l . ok. 50, ze średnim wykształceniem odpowiada: w ostatnich wyborach do rad niezależni obserwatorzy stwierdzili, że głosowało 30%, a oficjalnie podali, 4 �że 60%. Dalej jest fałszowanie wyborów. Przypadków oskarżeń o fałszowanie wyborów odnotowałam zaledwie kilka, natomiast oświadczeń, że politycy powybierają się sami usłyszeliśmy bardzo wiele. Wypowiadający je często dodają mętne uzasadnienie, jak 80letnia kobieta z Łapsz Wyżnich, z wykształceniem podstawowym: Idziem do kościoła rano i skreślim tam mniej więcej kogo rozumiem, a oni kogo chcą to sobie wybiorą, a to co my skreślimy to i tak idzie gdzieś. Nie tak jest? Wybory często postrzegane są jako swego rodzaju rytuał czy powinność, realny związek między indywidualnym wyborem człowieka a oficjalnymi wynikami wyborów jest luźny. Dlaczego tak jest? Sądzę, że pięćdziesiąt lat przyzwyczajenia do praktyki wyborczej zalecającej głosowanie „bez skreśleń", gdzie samo wejście do kabiny wyborczej, za kotarkę, jak mówią nasi rozmówcy, było uważane za brak zaufania do socjalistycznej władzy nie jest tu bez znaczenia. Człowiek, który jednak pragnął skorzystać z możliwości „wolnych wyborów" (jak wówczas nazywano wybory do sejmu, obecnie przez socjologów nazywane „kontraktowymi") mógł co najwyżej dokonać niewielkich przesunięć na liście wyborczej układanej wcześniej przez stronnictwa: PZPR. ZSL, SD. Skutek wymagającego odwagi wejścia do kabiny był żaden. Przekonanie o tym, że wybory nic nie zmienią, a udział w nich jest obowiązkiem jest niewątpliwie skutkiem doświadczeń z czasów PRL, ale nie tylko. Sądzę, że związane jest także z obecnie stosowaną ordynacją wyborczą, która przewiduje głosowanie na listy partyjne. Wyborca zakreślając nazwisko swojego kandydata oddaje głos na partię (lub formację bezpartyjną). To, który z kandydatów będzie ją reprezentował jest wynikiem wewnętrznej roszady dokonywanej po wyborach. Kolejną przyczyną przekonania o bezsensowności wyborów jest układ okręgów wyborczych. Zwłaszcza w przypadku wyborów lokalnych okręgi jedno-mandatowe mogłyby, jak się wydaje, poprawić sytuację. Wymieniając czynniki historyczne i polityczne, które ukształtowały przekonanie o tym, że wybory nie dają wpływu na władzę, warto podkreślić też zjawisko kulturowe o bardzo starych korzeniach. Mam na myśli archaiczny sposób postrzegania władzy, o którym pisali np. Van der Leeuw (1978) i M . Eliade (1994), który J. J. Roux (1988) nazywa 7 monarchicznym, a Michel Fouault (1998) opisem władzy w terminach suwerenności . Sfera władzy jawi się w nim jako odległa od świata zwykłych ludzi, rządząca się własnymi prawami, mająca swoją wiedzę tajemną, niedostępną dla ludzi spoza jej kręgu. Tak postrzegana władza różni się od społeczeństwa ontologicznie, jest bytem innego rodzaju, często związanym z rzeczywistością sacrum przeciwstawianym profanum poddanych. W tym 7 Foucault przeciwstawia dwa sposoby mówienia o władzy: w kategoriach suwerenności i dyscypliny (1998, s. 45). 5 �wizerunku źródłem władzy jest sacrum, które informuje o swoim wyborze poprzez znaki, potwierdzone następnie rytuałami takimi jak koronacja czy „pomazanie" olejem świętym (Roux 1988). Zwykły człowiek może odczytać znaki, ale nie dokonuje wyboru władzy, nie może mieć na nią wpływu. Może zachować nadzieję, że władza zechce okazać się dla niego łaskawa. Poddany może przedsiębrać rytualne działania w celu przebłagania czy zaklinania jej, ale ona i tak pozostanie niezależna, poza zasięgiem jego działań, nie w jego mocy. Oczywiście nasi rozmówcy nie uważają władzy za związaną ze sferą sacrum. Władza została sekularyzowana już dawno, pozostał natomiast nawyk myślenia o niej jako o sile wyższej oddziałującej na człowieka jednostronnie i zwykle wobec niego nieprzychylnej. Oświeceniowa koncepcja „umowy społecznej" i wyboru reprezentantów rządzących w imieniu ludu jest przeciwstawną wizją, wcielaną w życie przez twórców konstytucji Stanów Zjednoczonych, a w Europie upowszechnianą po rewolucji francuskiej 1798 (Hobsbawm 1990, Mill 1995 i inni). Przysłuchując się naszym rozmowom, można odnieść wrażenie, że jej echa pojawiają się jedynie w wypowiedziach mężczyzn ze średnim wykształceniem technicznym lub wyższym. Głosować trza iść. Patrząc z tej perspektywy nieistotne jest na jaką partię obywatel będzie głosował ważne jest dopełnienie rytuału. To przekonanie wyrażali wprost zwłaszcza ludzie starzy i słabo wykształceni. Niektórzy byli przekonani o tym, że wybory są obowiązkowe: to jest przymus, że każdy musi iść, a jak nie idzie to oni po człowieka przyjdą- mówiła starsza kobieta. Inni przywoływali motywacje patriotyczne: pójść pójdę, bo jako Polka, no to muszę. Większość jednak podkreślała, że choć głosować trza iść, powinno się to niestety nie wiadomo na kogo, to jest obowiązek obywatela iść głosować, ale nie wiemy kogo wybierać. Dlaczego nie wiadomo? Powodów jest kilka. Podstawowy to taki: w ostatniej dekadzie istnienia PRL, coraz popularniejsze było przekonanie, że sposobem usunięcia różnych nieprawidłowości w życiu publicznym i niewygód w życiu gospodarczym będzie wymiana ekipy rządzącej z komuchów (jak nasi rozmówcy nazywali ówczesne elity rządzące) na Solidarność. Obecnie już wiadomo, że obie formacje się nie sprawdziły, bo obie kradły po równo. Zapytani o preferencje wyborcze sprzedawcy na targu (lat około 50) mówią: SLD? Będą kraść jak tamci, tylko nie mają już co ukraść, bo „ Solidarność " już wzięła co było najlepszego. Unia Wolności oni już dali nam taką wolność, że uch! Może SLD? Oni przejdą, bo małymi kroczkami do władzy idą, ale dużymi krokami wylecą z rządu - bardzo trafnie prorokował w 2001 r. mężczyzna ze średnim wykształceniem. Może coś się zmieni w tej Polsce. Te słowa padały zawsze jako komentarz - uzasadnienie dlaczego pomimo braku wiary w skuteczność wyborów nasi rozmówcy brali w 6 �nich udział. Racjonalnie rzecz biorąc nie wierzyli w realne skutki głosowania, co jest zrozumiałe w świetle ich przekonań opisanych wcześniej, ale mieli NADZIEJĘ. Doświadczenie poprzednich wyborów jej przeczyło, ale nie było w stanie podważyć nieracjonalnej wiary w lepsze jutro. Trudno przyjąć, że będzie jeszcze gorzej gdy rolnictwo całkiem leży, a zakłady posprzedawali, pozostaje wierzyć, że będzie lepiej: może coś się zmieni w tej Polsce, ta partia co teraz jest to nic nie zrobiła, ci poprzedni co tam byli - też. Ot, posprzedawali to i tamto. Oni tylko kłamią - to kłamczuchy, biedę w kraju zrobili jak cholera. Oni ino grabiom do siebie. To wyrażenie należy chyba do rekordzistów jeśli idzie o ilość powtórzeń. Wypowiedź ta dotyczy rządu i ludzi władzy, którzy najczęściej nazywani są krótko oni. Przekonanie o działaniu dla własnej korzyści, a nie dla dobra wspólnego, było wyrażane powszechnie zarówno przez ludzi słabo wykształconych: każdo kuro ku sobie grzebie, każde grabie ku sobie grabiom lub inaczej: oni chcą sami pojeść na nas nie patrzą, na wieś, na tych robotników, chłopów w ogóle nie patrzą jak i z wykształceniem średnim: złodziejska władza - ustawę w sejmie se przegłosuje za 3,5 mld zł, kupi ustawę i zrobi taki podwójny biznes. Wypowiedzi ludzi lepiej wykształconych świadczą o ich zorientowaniu w bieżących wydarzeniach - potrafią wskazać przykłady prywaty i korupcji, jakich dopuszczają się politycy. Ludzie mniej wykształceni utyskując na władzę chętnie korzystają z ogólników i wyrażeń pochodzących z języka propagandy PRL-u, jak np. charakterystyczna dla tamtego okresu zbitka słowna robotników i chłopów. Sentencja o grabiach, które grabią do siebie pojawiała się kilkakrotnie w wypowiedziach ludzi starych. Ton, jakim była wygłaszana, pozwala sądzić, że należy do potocznych prawd - podstawowych, ogólnie znanych, zasad działania władzy. Tego rodzaju prawa odnoszą się do władzy jaka istnieje zawsze i wszędzie, do władzy w ogóle. Skąd pochodzi przekonanie, że władza kradnie? Podstawą jest obserwacja gospodarczej sytuacji w kraju. Wszyscy płacą podatki (rolnicy odczuwają to bardzo wyraźnie, sprzedawcy na targowisku również), a pieniędzy na renty, emerytury, służbę zdrowia, pensje w placówkach budżetowych nie ma - nasi rozmówcy uważają to za podstawowy dowód na rzecz tezy, że władza kradnie. Afery pokazywane w telewizji, komentowanie zeznań podatkowych polityków - to kolejne argumenty stanowiące materiał dowodowy w tej sprawie. Szczególnie bolesną dla naszych rozmówców jest informacja o poborach, jakie przyznawane są posłom, radnym, burmistrzom, wójtom, członkom rządu i innym urzędnikom państwowym. Trudno tu użyć określenia kradzież, gdyż są to legalnie przyznane pensje, diety itp. jednak dysproporcja pomiędzy dochodami naszych rozmówców a poborami urzędników jest tak wielka, że powszechnie uważana jest za złodziejstwo sankcjonowane prawem i budzi 7 �straszne rozgoryczenie: Telo ich w rządzie jest i telo im brać miesięcznej pensji. Po co telo tych urzędników, gdy bieda na świecie jest. Niech se dadzą mniej, a podzielą się z innymi. W tej wypowiedzi człowieka w średnim wieku, z zasadniczym wykształceniem rolniczym, słychać niechęć do złej władzy, która działa dla własnej korzyści i marzenia o dobrej, która powściągnie swoje apetyty i da żyć ludziom. Propozycję naprawy państwowych finansów przedstawia 75-letnia góralka, z przedwojennym, czteroklasowym wykształceniem: Bierą po te 15, 16 tysięcy, a nom, biedocie to 470 [zł] renty dajom, bo jesce trza tej biedocie ująć, a kiej by oni se ucięli, to by tej biedy nie było na świecie. Niech oni se ubierą trochę z tej kieseni hrubej, a puscą tak na tą biedotę, to będzie lepiej na świecie. Takie postawienie sprawy jest związane z tradycyjnym obrazem władzy i z przekonaniem, że istnieje władza zła, która dba o siebie i władza dobra, która dba o społeczeństwo, na wzór dobrego i złego króla, o którym pisał Roux. Na tym czarno-białym podziale opiera się też legenda Janosika oraz wiele kampanii przedwyborczych. Warto też zwrócić uwagę na sformułowanie niech se dadzą mniej. Wyrasta ono z przekonania, że politycy sami ustalają swoje pobory. Jest ono nie pozbawione prawdy, bowiem zarówno radni w gminach jak i posłowie sami zatwierdzają wysokość diet i innych dochodów, jakie czerpią z piastowanych funkcji. Ten fakt jest dla naszych rozmówców ważnym argumentem potwierdzającym, że mamy tu do czynienia z sankcjonowanym prawnie okradaniem społeczeństwa, z władzą, która grzebie pod siebie. Zdanie: niech se dadzą mniej współgra z oni się sami powybierają, w obu przypadkach władza jest samodzielna, żeby nie powiedzieć samowolna, a Szary Człowiek nie ma na nią żadnego wpływu - może jedynie żywić (płonną) nadzieję, że władza się sama powściągnie, co wydaje się naszym rozmówcom wątpliwe wobec powszechnie znanych, odwiecznych, potocznych zasad działania władzy. Radzą, radzą a to na nic idzie. Kontynuując rozważanie cytowanej wypowiedzi warto przytoczyć jeszcze kolejny fragment rzucający światło na potoczną wiedzę o władzy. Oni idą na dietę, dietę bierą, setke na dzień mo taki i tam radzą i radzą i wse to na nic idzie, wse idzie do powietrza, jak dym. Nie wszyscy nasi rozmówcy wyrażali ten pogląd tak poetycko jak ta starsza kobieta, ale w wielu rozmowach pojawia się sugestia, że politycy, z zwłaszcza parlamentarzyści to darmozjady. Oczywiście, to przekonanie opiera się na charakterystycznej dla rolników i robotników wizji pracy. Za pracę uważają przede wszystkim pracę fizyczną najczęściej wytwarzanie jakiegoś produktu materialnego: żywności, butów itp. Pracą są też usługi takie jak budowanie domu czy prowadzenie gospodarstwa. Ważne, żeby efekt pracy był widoczny i wymierny, podlegający rozróżnieniu na dobrze i źle wykonaną pracę. Wątpliwe jest, czy polityk jeżdżący dobrym samochodem z bankietu na bankiet w ogóle 8 �pracuje. Za pracę nasi rozmówcy są skłonni uznać udział w obradach sejmu, jednak transmisje z sali sejmowej, które jesienią i zimą rolnicy często oglądają, przekonują ich, że posłowie jeśli pracują to źle, bo ławy sejmowe są puste. Absencja posłów oznacza ich nie przyjście do pracy, co dla ludzi wdrożonych do wymogów regularności pracy np. w kombinacie obuwniczym jest jednoznaczną przyczyną zwolnienia: Mnie to krew zalewa jak widzę ten Sejm. Jak pani idzie do pracy, to ma pani obowiązek i jak pani do roboty nie przyjdzie, to wyleją, a tam, jakieś prawa mają ustalać, pińć osób siedzi w ławach, jeden pieprzy sam nie wie co i co to jest Sejm? Kopa w dupę im i do domu. Ludzie w średnim wieku, z wykształceniem średnim podkreślają także, że efekty pracy parlamentarzystów jakimi są ustawy, a szerzej prawo są produktem niskiej jakości. Ujmują tę oceną w dosadne słowa: w Polsce jest prawo do dupy. Za komuny było lepiej. Kolejnym z najczęściej powtarzających się zwrotów jest zdanie: za komuny było lepiej. Należy tu wyraźnie podkreślić, że nostalgia za czasami PRL, szeroko opisywana w literaturze socjologicznej [Nim będzie...(1997), PRL...(2001), Nostalgia.. (.)] jest zjawiskiem różnorodnym. Czym innym jest młodzieżowa moda na stroje, muzykę czy polskie komedie z tego okresu, czym innym wypowiedź górala handlującego odzieżą na targowisku. Skupiając się na góralskiej wersji nostalgii za PRL-em warto podkreślić, że stwierdzenie za komuny było lepiej prawie we wszystkich przypadkach pojawia się z uzupełnieniem: bo każdy miał pracę. Górale wielokrotnie mówili o mankamentach dawnego ustroju. Nawet niewykształceni ludzie mówiąc o korzyściach zmiany wymieniali: opuszczenie terytorium Polski przez radzieckie wojska, zwiększenie swobód religijnych i ułatwienia w prowadzeniu prywatnej działalności gospodarczej. Było to dla mnie zaskoczeniem - mieszkańcy mazurskiej gminy, w której prowadziłam badania w latach 1994-1996, wracając pamięcią do kolejnych dekad PRL-u albo chwalili ten okres, albo narzekali na niesprawiedliwość w rozdziale środków do produkcji rolnej, pralek czy papierosów, ale nikt nie uważał za problem obecności obcych wojsk w Polsce. Zasadniczo tęsknili do czasów PGR-ów. Nowotarscy rozmówcy w większości byli bardziej krytyczni wobec PRL i jeśli w ich wypowiedziach pojawiał się ton aprobaty to dotyczył luksusu jakim było stałe zatrudnienie. Dla nich największym problemem związanym z transformacją była utrata etatowej pracy. Choć nie pasuje to do stereotypu górala - gazdy - właściciela własnego gospodarstwa, kombinat obuwniczy „Podhale" zatrudniający około 7 tysięcy pracowników, miał dla góralskich budżetów domowych ogromne znaczenie. Zarobki w nim nie były wielkie, ale pewne i regularne - dawały poczucie, że bez względu na to czy letnicy dopiszą czy nie, czy dobrze się sprzeda wyhodowane zwierzęta, na podstawowe potrzeby wystarczy. 9 �Utrata tej bezcennej stabilności skłaniała naszych rozmówców do stwierdzeń, że za komuny było lepiej. Trzeba tu jeszcze dodać, że „Podhale" nie było jedynym zakładem produkcyjnym w tym regionie. Fabryka nart w Szaflarach i zakłady produkcyjne i usługowe (jak domy wczasowe FWP, państwowe restauracje, bary, sklepy) zatrudniały pracowników na etat i były źródłem niewysokich, ale bardzo regularnych zarobków. Ta stabilność finansowa zasadniczo odróżnia czasy PRL-u od obecnych. Oczywiście dziś można założyć własne przedsiębiorstwo i zarabiać znacznie lepiej niż było to możliwe w czasach PRL-u, ale żadne przedsiębiorstwo nie zagwarantuje takiej pewności finansowej jak ówczesna państwowa posada. To ona jest wspominana z nostalgią, a nie ówczesny system: zarobiło się wtedy, bo przecie robota w kombinacie była dla każdego. przedsiębiorstwach także, Rolnicy wspominając indywidualni, czasy PRL-u nie pracujący w państwowych podkreślają przewidywalność ówczesnych relacji gospodarczych: przedtem jak my uchowali cosik, to my mogli sprzedać. A dziś chowaj i proś się: cy kupi? cy nie kupi?, Przedtem na wózek [prosię] zabrali i ile ważyło, tyle wypłacili. Pojęcie komuna często używane przez naszych rozmówców odnosi się do systemu polityczno-gospodarczego PRL, do władz PRL i całej ówczesnej rzeczywistości, czasem z 8 rozróżnieniem na kolejne dekady nazywane nazwiskami I Sekretarzy PZPR . Jest to pojęcie dość nieostre, dlatego warto prześledzić je w kontekstach słownych w jakich się pojawia: Za komuny było lepiej, bo każdy miał pracę - słowo komuna odsyła do ówczesnego sposobu organizacji stosunków gospodarczych i związanej tamtym układem ekonomicznym rzeczywistości życia codziennego. Komuna długów narobiła... - w tym kontekście chodzi o elitę władzy, grupę ówcześnie rządzącą podobnie jak w sformułowaniu: komuna odeszła lub komuna upadła - odchodzi dymisjonowany minister, upada rząd, który stracił votum zaufania. Zarzut, że władze PRL obarczyły Polskę ogromnym długiem był jednym z najczęściej przytaczanych argumentów przeciwko ówczesnemu systemowi i ówczesnej władzy. W sporach jakie prowadzili ze sobą nasi rozmówcy często stosowaną odpowiedzią na ten zarzut były słowa: ale „Solidarność" teraz narobiła ich więcej przy czym „Solidarność" w tym kontekście oznacza rządy koalicji partii wywodzących się z „Solidarności". Za komuny to mnie stać było na traktor - tu określenie za komuny wydaje się być przede wszystkim elementem periodyzacji przeszłości i wówczas byłoby synonimem za czasów PRL. 8 Periodyzacja dziejów według „władców" (tzn. za Gomułki, za Gierka itp.) potwierdza przypuszczenie, że w naszych rozmowach pojawia się wiele elementów tradycyjnego modelu władzy. 10 �Pomimo, że w tym kontekście chodzi głównie o określenie czasu, można też doszukać się pewnych odniesień wartościujących do ówczesnej sytuacji gospodarczej. I wywalczyli my „Solidarność" i doprowadziła do biedy. Warto tu rozważyć porównania pomiędzy władzą przed i po 1989 r. Takie porównania są zwykle wyrażane w sposób bardzo emocjonalny, a to dlatego, że ze zmianą ustrojową zwaną przez naszych rozmówców upadkiem komuny wiązano ogromne nadzieje przede wszystkim na poprawę etyczną elit rządzących i całego życia polityczno-publicznego. Kolejne afery, w które zamieszane były kolejne partie boleśnie unaoczniły płonność tych nadziei. Wiara w to, że ludzie wywodzący się z dawnej „Solidarności" będą uczciwsi w polityce okazała się nieuzasadnioną - stąd rozczarowanie: miało być niewiadomo co, a co jest? Bieda narobili, rozkradli Polskę, wyśprzedali. Po tych doświadczeniach i związanym z nimi rozgoryczeniu pojawia się problem: na kogo głosować, nikomu teraz nie można wierzyć! Smutny bilans pierwszej dekady nasi rozmówcy kwitowali słowami: za komuny kradli, ale i ludziom dali, a ci teraz kradną, a ludziom nie dają. Ta wypowiedź odzwierciedla rozczarowanie faktem, że partie po-solidarnościowe nie wprowadziły uczciwych ludzi do sfery polityki, zawiera też obserwację dotyczącą obniżenia osłon socjalnych w porównaniu z latami PRL-u. Tera bałagan, bajzel jest w tym kraju. Tak uważają wszyscy nasi rozmówcy. Mają na myśli wzrost przestępczości, nasilenie się afer, nieprzestrzeganie prawa. Bardzo często uważają, że ma to zawiązek z kolektywną władzą, która jest niesprawna decyzyjnie i rozmywa odpowiedzialność. Zapytani wprost czy są zwolennikami demokracji nasi rozmówcy odpowiadają twierdząco. Natomiast wielu z nich kilka zdań później mówi: ale żeby się, nowy Piłsudski narodził, to by on, kurwa, zrobił porządek. Tu za mordę trzeba, tu inaczej nie da rady, za mordę wszystkich, cały naród i doprowadzić do jakiego takiego porządku, jak to zrobił Pinochet w Chile. Potrzeba silnej władzy, zgoła niedemokratycznej, podyktowana jest przede wszystkim poczuciem zagrożenia. Przestępczość, ale przede wszystkim ekonomiczna niepewność jutra są przyczynami marzeń o silnej władzy, która zapanuje nad sytuacją, uczyni ją stabilną i przewidywalną. Mówienie o władzy w skali państwa często opiera się na sądach wysnutych na drodze wnioskowania przez analogię w odniesieniu do codziennych doświadczeń, do bliskich naszym rozmówcom, codziennych sytuacji. Władzę porównuje się do gospodarza czy ojca w rodzinie, te analogie omówione w akapicie początkowym pokazują, że wzorzec relacji władzy w skali mikro postuluje wzór władzy w skali makro, która także powinna być skupiona w jednym ręku, odpowiedzialność nie powinna być rozmyta, a decyzje muszą być podejmowane jednoosobowo. Podsumowując warto zauważyć, że jedną z podstawowych cech władcy w modelu tradycyjnym jest 11 �jednoosobowe ponoszenie odpowiedzialności, której król nie może przesunąć na nikogo (Roux 1988). My się w politykę nie bawimy. Ta deklaracja powtarzana była w prawie każdej rozmowie. Zwłaszcza kobiety odżegnywały się od polityki, ale nie tylko one. Uczciwy człowiek powinien pracować, a nie zajmować się politykowaniem. Warto przyjrzeć się czasownikowi politykować, a zwłaszcza sytuacjom i kontekstom w jakich się pojawia. Zwykle oznacza gadać po próżnicy jak w zdaniu: mój to jak pójdzie politykować do „Krokusa" [baru wiejskiego] to potem do roboty żadnej niezdatny. Politykowanie to próżna gadanina, strata czasu, natomiast bawienie się w politykę oznacza chęć dojścia do władzy. Jest to sytuacja bardziej obciążająca. Uczciwi ludzie nie pchają się do żłobu. Uprawianie polityki to wejście w sferę, brudną, nieetyczną. Jeden z rozmówców powiedział nam dosadnie: polityka to dziwka, zawierając w tym zdaniu i niemoralność oraz sprzedajność polityków - cechy powszechnie przypisywane ludziom władzy przez naszych rozmówców. Jo bym roz w ten telewizor pieprzła kamieniem. W sprawach polityki państwowej najlepiej orientują się mężczyźni 30 - 60 letni ze średnim wykształceniem technicznym lub z licealnym. Oni deklarują, że regularnie oglądają „Wiadomości" TVP1, często „Panoramę" i „Teleekspres", niektórzy także programy publicystyczne. Nasi rozmówcy z reguły nie kupują gazet, jeśli już to sobotnio-niedzielną „Gazetę Krakowską", a zwłaszcza jej podhalański dodatek lub „Dziennik Polski" także z dodatkiem podhalańskim. Starzy mężczyźni często deklarują, że słuchają I Programu Polskiego Radia, kobiety w ich wieku częściej słuchają „Radia Maryja", jak 75-letnia góralka z podstawowym wykształceniem: Jo ani nie patrzę na te „Dzienniki"(jak patrzała) tak to jo mom „Radio Maryja" była tragedia tam w Ameryce - tom to słucham, modlę się i nie pozierom tam. Wiele osób nie mogło oglądać telewizji ponieważ buńczuczne wypowiedzi polityków, a jeszcze gorzej ostre spory budzą w nich złość taką, że jak bym to wiedziała ze cie zabijem, to bym roz w ten telewizor pieprzła kamieniem. Targowa debata (wielce symptomatyczna). Przykładem, gdzie wizerunek władzy okazał się bliższym oświeceniowej umowie społecznej jest gorąca dyskusja, w której brali udział mężczyźni relatywnie lepiej wykształceni (technikum, liceum z maturą) i młodsi (40-50 lat). Wyraźnie widać różnicę używanych wyrażeń. Widać też przeciwstawność poglądów i związaną z nimi odmienność argumentów 9 zależną od opcji jaką przyjmują . Perspektywa, z której patrzą na spory 9 Analizy tej dwubiegunowej debaty targowej dokonuję w oparciu o zalecenia Argumantative Discourse Martina Hajera (1995) 12 Analisys �polityczne często jest kontynuacją tradycji rodzinnej wyniesionej z domu, a czasem wynikiem decyzji, jakie podjęli w latach PRL-u: przynależności do PZPR lub działalności solidarnościowej. Przedstawiciele opcji pro-solidarnościowej mają inne preferencje wyborcze, inaczej wspominają czasy PRL, inaczej oceniają polityków po 1989 r. I tak w 2001 jeden ze sprzedawców, l . ok. 45, z maturą, deklarował, że zamierza głosować na „Prawo i Sprawiedliwość", drugi uczestnik omawianej tu targowej rozmowy -pięćdziesięcioletni sprzedawca, także z wykształceniem średnim zamierzał głosować na SLD argumentując: mam zaufanie do poprzedniej ekipy. Ich spór jest tak charakterystycznym zapisem specyfiki wypowiedzi jednej i drugiej strony, że postanowiłam potraktować go jako typowy przykład. Głosuję na „PiS", bo wreszcie zaczyna się coś dziać, we więzieniach więcej, choć jeszcze i tak Kaczyński za mało powsadzał - mówił zwolennik tej opcji wierząc, że być może marzenia o uczciwej władzy uda się zrealizować partii „PiS", choć jak wynika z całej wypowiedzi był on świadom, że poprzednim partiom po-sierpniowym to się nie udało. W swojej wypowiedzi podkreślał moralny aspekt władzy - uczciwość rządzących i szerzej, życia politycznego. Jego adwersarz, zwolennik SLD uwypuklał natomiast przede wszystkim gospodarczą skuteczność rządów w lat ach 1989-2001, podsumowując rzecz krótko: teraz to jest, kurwa, dziadostwo. W jego ocenie: przedtem dobrze było, pomimo trudności, a teraz bida. Sprowokowany przez współrozmówcę do etycznej oceny władzy podkreślał, że nie ma różnicy moralnej między politykami SLD a AWS zwłaszcza, że choć formalnie się nie zgadzają, co nasz rozmówca ujął w słowa: choć jeden na drugiego pieprzy, to jego zdaniem razem gorzołkę piją i ręka w rękę pod siebie garną. Kiedy spór przeniósł się na problem wyboru prezydenta (który miał miejsce w 2000 r.) zwolennik SLD ostro krytykował kandydaturę Mariana Krzaklewskiego określając go terminami: bajuch, ślimok, bydle, wygłup. Muszę tu zaznaczyć, że prowadząc rozmowy przed wyborami prezydenckimi w 2000 r spotykałam bardzo często podobne określenia, padały wówczas najczęściej z ust ludzi głosujących na SLD lub PSL. Słowo bajuch odnosi się do często wyrażanego przekonania, że one wszystkie cyganiom, tzn. że kandydaci w kampaniach przedwyborczych obiecują wiele rzeczy, których nie planują spełnić, krótko mówiąc, opowiadają bajki. Slimok odsyła do małej aktywności kandydata na prezydenta. Określenie wygłup nawiązuje do specyficznej maniery przemawiania M . Krzaklewskiego w czasie przedwyborczych wystąpień - powszechnie źle ocenianej. Zwolennik „PiS" ripostował: Kwaśniewski chodzisz, to czemu na Żydów i komunę głosujesz? delikatne punkty ludzi myślących podobnie jak często, już od czasów PRL wytykają to Żyd i komuch! Ty do Ta wypowiedź trafia w dwa bardzo nasz wyborca SLD. Przeciwnicy bardzo im sprzeczność pomiędzy 13 kościoła materialistycznym �światopoglądem, na którym opierają się partie komunistyczne a religią. Z moich doświadczeń wynika, że problem ten jest bardziej wyraźny na Podhalu niż na Mazurach. Przynależność do PZPR, a obecnie głosowanie na SLD w oczach zwolenników AWS uważane jest za wykluczające chodzenie do kościoła i przystępowanie do sakramentów (problemem była zawsze zwłaszcza I komunia dzieci). Zwolennicy SLD i dawni członkowie PZPR często uważali inaczej. Problem Żydów w polityce to otchłań. Przekonanie, że Żydzi rzondzom powtarzane bardzo często przez ludzi w średnim wieku i starszych, wykształconych słabo i tych z maturą, przez kobiety i mężczyzn. W rozważanym tu sporze żydowskie pochodzenie prezydenta Kwaśniewskiego jest koronnym argumentem przeciw niemu, jakim posługuje się zwolennik „PiS". Jest odpowiedzią na ślimoka i bydloka - słowa skierowane przeciw M . Krzaklewskiemu. Żyd dyskredytuje A. Kwaśniewskiego w większym stopniu, zwłaszcza w zbitce słownej: żyd i komuch odwołującej się do określenia żydokomuna, popularnego przed i po wojnie, stanowiącego, dziś rzadziej używaną, obelgę polityczną najcięższego kalibru. Kiedy biorący udział w rozmowie badacze próbowali uściślić znaczenie tych określeń dowiedzieli się, że Kwaśniewski jest Żyd, bo się w Jedwabnem w takiej ich czapeczce modlił. Dalsze drążenie tematu przyniosło więcej informacji: Unia Wolności to 99,9 % Żydzi, Suchocka to też Żydówka, Socjaldemokracja to 65% Żydzi. Wyznaczniki „żydowskości" nie są jasne. Jak twierdzili nasi rozmówcy, większość Żydów w polityce ma zmienione nazwisko (jak prezydent), często też zmieniają swój wygląd (farbowanie włosów, soczewki kontaktowe jak Suchocka), mimo to powszechnie wiadomo, że są Żydami. Na pytanie co złego jest w tym, że są Żydami pada odpowiedź oni nie Polsce służą, im dobro Polski nie leży na sercu. Za obelgą polityczną Żyd kryje się przekonanie, że są to obcy, nie różniący się wyglądem od nas, a jednak działający na rzecz dobra swojej grupy, przeciwko interesom Polski. Utożsamienie większości polityków z Żydami jest prostym sposobem wyjaśnienia dlaczego w kraju nie ma dobrobytu. Oni działając na własną korzyść szkodzą państwu i zubożają społeczeństwo. Prawdziwy Polak tak nie postępuje! Te przekonania znakomicie zgadzają się z ele mentami stereotypu Żyda na wsi polskiej opisanego przez Alinę Całą (1987). Wymianę obelg pod adresem prezydenta i jego wyborczego adwersarza z 2000 r. kończy zgodne stwierdzenie przedstawicieli obu opcji, że posłów trzeba by wszystkich zagazować albo samolot pasażerski na ten sejm puścić. Niechęć do parlamentarzystów wyrażana przez zasadniczą większość rozmówców idzie w dwóch kierunkach. Wiąże się z opisywanym już przekonaniem, że praca w sejmie to nie praca (popieprzą, popieprzą ot i cała ich robota) oraz że efekty ich pracy są 14 �nie zadawalające (do dupy takie prawo co oni je tworzą). Następnym punktem, który w dziwny sposób łączy obu panów jest problem Kościoła. Zwolennik „PiS" ocenia jednoznacznie gdyby nie kościół to by nas już nie było jak wiele narodów nie ma z czego można wnosić, że docenia rolę jaką odegrał Kościół dla zachowania polskiej tożsamości podczas rozbiorów, okupacji i w czasach PRL. Zaczepnie dorzuca, że post-komuniści gadają na Kościół. Jego przeciwnik odpiera ten zarzut mówiąc ja jestem za SLD, ale na Kościół nigdy nie ubliżam, na księży można, ale na kościół nigdy. Ta wymiana zdań wydaje mi się charakterystyczna dla Podhala, gdzie religia, a zwłaszcza papież cieszy się niekwestionowanym szacunkiem. Kolejna wymiana zdań sprowokowana została pytaniem: dlaczego Panowie, tak zorientowani w sprawach polityki, nie zaangażują się, nie wstąpią do wybranej partii, albo nie założą własnej? Odpowiedzi są znamienne: Tu na jarmarku zebralibyśmy podpisów, tylko, że jak tu jest nas dwóch to mamy dwa różne zdania, a jak czterech to cztery. Problem rozbieżności poglądów i nieumiejętności zawarcia kompromisu po to, by występować wspólnie jest wyraźnie widoczny nawet w skali targowiska, a cóż mówić w skali kraju. Jak wynika z tej i innych wypowiedzi, sfera polityczna w państwie postrzegana jest na wzór targowiska - wielu ludzi, wiele poglądów, żadnej szansy na kompromis. Takie wnioskowanie per analogiam, wyobrażanie sobie polityki w skali makro na podstawie doświadczeń w skali mikro jest bardzo charakterystyczne dla dyskursu lokalnego i szczególnie dobrze widoczne w używanych metaforach. Kontynuując dalej rozmowę panowie żartują, że gdyby założyli własną partię byłaby to „Polska Partia Wykiwanych" , byłaby to partia liczna, bo ilość wykiwanych szacują na tak z 60 % społeczeństwa. Te pełne goryczy żarty odzwierciedlają zawiedzione nadzieje - po upadku komuny miało być lepiej, a nie jest. Kontynuując swoistą statystykę społeczną nasi rozmówcy liczą, że prócz sześćdziesięciu procent wykiwanych, dwadzieścia procent tych co za komuny mieli i tera też majo, dziesięć procent to takie co to się ustawiom jak wiatr zawieje, a dziesięć procent to mafia. Ci co mieli, to i majo - to sformułowanie, padające dość często, odwołujące się do powszechnie znanego prawa potocznego, że bogaty zawsze spada na cztery łapy. Bogatym zawsze jest lepiej, choćby nie wiem jak się zmieniała sytuacja. To przekonanie szczególnie dobitnie wyrażane jest w rozmowach o nierówności bogatych i biednych wobec prawa, o czym już pisałam. Ta potoczna zasada wywodzi się z mądrości ludowej ujętej w szereg przysłów i powiedzeń: biednemu zawsze wiatr w oczy, bogatemu diabeł dziecko kołysze, itp. i opisywanej przez autorów prac o tradycyjnej kulturze ludowej. Następna wymieniana grupa społeczna to takie co to się ustawiom jak wiatr zawieje. Ludzie, którzy zmieniają poglądy są przez 15 �wszystkich naszych rozmówców oceniani negatywnie. Znacznie lepiej jest oceniany człowiek, który był w PZPR i konsekwentnie głosuje na SLD niż ludzie, którzy zmienili poglądy. Szczególnie irytujące wydają się takie przypadki, kiedy człowiek dawniej głoszący hasła socjalistyczne na pochodach pierwszomajowych zaczyna nosić chorągiew na procesji Bożego Ciała. Mówi się o takich, że się przechrzcili wyrażając swoja pogardę mniej lub bardziej dosadnie. Dziesięć procent to mafia - przekonanie o tym, że mafia jest istotnym elementem sfery władzy w Polsce jest powszechne. Słowo mafia pojawia się w różnych kontekstach. Najczęściej jako obelżywe wtedy, gdy mowa o władzy, o politykach. Porównanie elit rządzących do mafii ma podkreślać ich nieuczciwe cele oraz fakt, że stanowią grupę hermetyczną rządzącą się własnymi prawami. Bardzo często, zwłaszcza gdy mowa o lepiej znanym ludziom elitach lokalnych użycie słowa mafia służy podkreśleniu rodzinnych powiązań pomiędzy ludźmi zatrudnionymi w gminie. W takim kontekście ujawnia się rodowy aspekt mafii. W rozważanej tu rozmowie słowo mafia odnosi się do organizacji przestępczej, która jak sugerują nasi rozmówcy ma znaczny wpływ na elity władzy. Przekonanie to wyrosło zapewne z wciąż odkrywanych przez dziennikarzy powiązań polityków ze światem przestępczym. Rozmówca, który na chwilę wtrącił się do omawianej tu dyskusji (w podobnym wieku i z podobnym wykształceniem jak jej uczestnicy) stwierdził: Nie ma siły, żeby nie mieli powiązań z organizacjami przestępczymi, bo pieniędzy na kampanię, na politykę nie mają. Po czym padło sarkastyczne zdanie: mafia jest lepsza jak ten rząd cały, skuteczna jest, bez prokuratorów, bez czekania dwa lata na rozprawę, bez umorzeń. Ta pełna goryczy wypowiedź odnosi się do często poruszanego problemu nieskuteczności władzy w radzeniu sobie z przestępczością i nadużyciami. Tymczasem zapewnienie bezpieczeństwa poddanym jest najstarszym i najbardziej podstawowym obowiązkiem władcy. Gdy nie ma jednoosobowej, odpowiedzialnej władzy nikt nie jest w stanie egzekwować stanowionego prawa. Analizowana tu rozmowa przemieniła się w żywiołową potyczkę słowną po deklaracji 10 jednego z badaczy, że zamierza głosować na Olechowskiego: P : Co na tego ubeka, który się przyznał, że współpracował? J: Już lepiej, że się przyznał. Olechowski sobie zrobił lustrację, grzeszki mu odpuścili i może dalej kraść i cyganić. L: Oni to mają nieodpowiedzialnych ministrów! Do rozemocjonowanej grupy podszedł sprzedawca z dużą rzeźbą Janosika na ramieniu i wtrącił swoją nader syntetyczną i przekrojową ocenę aktualnej sytuacji politycznej: UW rozeszli się z A WS-em półtora roku przed wyborami, teraz ich 600 idzie do Platformy i 1 0 Duże litery w tym fragmencie są inicjałami imion naszych rozmówców. 16 �chce się łączyć z A WS-em i SKL-em. To jest normalnie, za przeproszeniem, pojebane. Jak my się rozeszli to po co my się mamy schodzić? Pchają ryje do koryta i nic więcej! Ta krótka analiza przedwyborczej roszady politycznej zamknęła usta pozostałym rozmówcom. Soczysty język jest charakterystyczny dla góralskich rozmów o polityce, gdyż jak nam wyjaśniła 80letnia kobieta ło tym myśleć to nerwy bioro. Rozmowy pełne są goryczy, a nade wszystko poczucia bezsilności, któremu obelgi i niecenzuralne słowa przynoszą chwilową ulgę. Ideowe spory i rozłamy, przedwyborcze są traktowane jako działania pozorujące, maskujące prawdziwy cel poczynań polityków czyli pchanie ryja do koryta to jest fakt, że zależy im nade wszystko na osobistych korzyściach z zajmowanych stanowisk. Taka postawa budzi we wszystkich uczestnikach targowej dyskusji oburzenie. Warto zwrócić uwagę na dobrą znajomość wydarzeń politycznych zaprezentowaną w tej rozmowie, związaną z relatywnie wysokim wykształceniem i średnim wiekiem rozmówców. Zapytani o źródła informacji, z jakich korzystają wymieniają programy telewizyjne: P: Telewizja polska, Jedynka i Dwójka, ale one są typowo socjalistyczne. L: A twój TVN to najbardziej fałszywy! i Lisek farbowany! Jak widać wybrane stacje telewizyjne zależne są od preferowanej opcji. Oglądanie takiej a nie innej wersji wiadomości pozwala doprecyzowywać poglądy polityczne, a przede wszystkim dostarcza języka specyficznego dla danej formacji: określeń, argumentów, strategii retorycznych. Omówiona powyżej wielogłosowa rozmowa ukazuje wyraźnie odmienność dwóch rodzajów retoryki anty i pro-komunistycznej. Zwroty i pojęcia używane przez przedstawicieli każdej z nich konwencjonalne i typowe. Retoryka anty-komunistyczna Nie dopuścić, żeby te komuchy wygrały. Aby scharakteryzować każdą z opcji, odwołam się do wypowiedzi ludzi jednoznacznie zdeklarowanych po jednej ze stron. Wypowiedź sprzedawcy galanterii, lat około 50, ze średnim wykształceniem zawiera sformułowania charakterystyczne dla retoryki dylematów przedwyborczych: pro-solidarnościowej. Warto zacząć od coś trzeba wybrać, to jest dylemat, bo iść trzeba i nie dopuścić, żeby te komuchy wygrały. To bardzo częste postawienie sprawy. Jest się albo za komuną albo przeciw. Ludzie wybierający nie-komunistów najczęściej określali swoje stanowisko jako przeciwstawne opcji prokomunistycznej, natomiast trudniej im było zdefiniować własne stanowisko czy preferowaną partię toteż zwykle opisywali je jako opozycyjną do SLD czyli komuchów. Wybór którejś z partii po-sierpniowych był często dość przypadkowy. 17 �Oni chcieli dobrze! Charakterystyczne dla sympatyków dawnej „Solidarności" jest usprawiedliwianie wywodzących się z niej ekip rządzących. Fakt, że nie okazały się bardziej uczciwe, moralne w rządzeniu krajem jest podkreślany przez wszystkich i u wszystkich budzi rozgoryczenie. Ich wyborcy starają się jakoś to wytłumaczyć argumentując często podobnie jak 78-letnia gaździna z wykształceniem podstawowym: oni chcieli dobrze ino ze mieli złodziei koło siebie i ich wygryźli. Co najgorse to oni się nie zorganizowali do kupy jak wygrali!!! (...) [Ci złodzieje] to łoni ino „Solidarność"pobudzali, żeby łóni się żłobu dostali, a w tym żłobie to przecież to wszystko jest komunizm. To za komunizmu byli naucani tak grabić, ino wtedy jesce tym biedniejszym dali zarobić, a dziś nic. Niekorzystna przemiana dawnych działaczy „Solidarności" jest wiązana z doborem złych doradców i brakiem jedności. W tej wypowiedzi pojawia się słowo komunizm w znaczeniu gospodarczym w tym żłobie to przecież polityczno- to wszystko jest komunizm i temporalnym: to za komunizmu byli naucani tak grabić. Warto zauważyć, że w rozmowach prowadzonych na Mazurach bardzo rzadko pojawiało się słowo komunizm, zwykle używano określenia socjalizm. Inną linią obrony poglądów po-sierpniowych była argumentacja: za szybko wszystko chcieli zmienić, trzeba liczyć siły na zamiary. Potrzebna była kasa, a kasy nie było, to plują na nich teraz. (...) AWS popełniła błąd niestety, wprowadziła reform tyle, że temu ta budżetowo dziuro jest tako, no takich zmian się nie da wprowadzić za 3 lata. Te argumenty w oczach przychylnych uzasadniają działania nie-komunistycznych ekip rządzących, gorzej, gdy trzeba przyznać, że nie były one bardziej uczciwe od przeciwników. Gorzko jest przyznać: a prócz tego jeszcze te afery różne i tak dalej, to się nie bierze tak z powietrza, trochę prawdy musi w tym być. Rozczarowanie niemoralnością polityków formacji, w którą się wierzyło i z jaką wiązało się nadzieje na uczciwość w polityce owocuje dylematem: naprawdę nie wiadomo na kogo głosować, bo jest cały czas obawa, że następny będzie to samo robił. Pytanie: na kogo głosować w tej sytuacji pojawiało się właściwie we wszystkich wypowiedziach ludzi, którzy nie byli zwolennikami SLD. Ruski skurwysyn. Najczęściej rozmówcy uzasadniając wybór jakiejś opcji dyskredytowali przedstawicieli strony przeciwnej: najgorszym Polakiem to jest ten Miller, to nie jest Polak, to jest, kurwa, ruski skurwysyn, nic więcej. Ruski człowiek przez komunę wychowany w Moskwie, a oni tam mają swoje metody, żeby wyszkolić dobrze. Jest to strategia podejmowania decyzji wyborczych przez negację: każdy byle nie Miller. Warto przyjrzeć się zawartym w tym zdaniu zarzutom. Najcięższe z nich to nie jest Polak (choć zmiękczone wahaniem najgorszy Polak - nie Polak?). 18 Jak już była o tym mowa w rozdziale o �przypisywanym politykom żydowskim pochodzeniu, najgorszy polityk to ten, który nie jest Polakiem, rządząc Polską służy obcym siłom - dość niejasnym w przypadku żydów, bardzo klarownym, gdy chodzi o Moskwę. Wychowany przez komunę w Moskwie - człowiek, który przeszedł rodzaj obróbki ideologicznej, „prania mózgu", o czym mówią słowa oni tam mają swoje metody, ktoś komu zmieniono osobowość, przestał być Polakiem stał się Ruski zaprzedany Rosji, służący jej interesom. W - innej wypowiedzi mężczyzny około 50-tki, z wykształceniem zawodowym Leszek Miller jest utożsamiony z ekipą dawnego PZPR. Tak jak ta partia, reprezentowane przez nią idee i styl sprawowania władzy powinien odejść ze sceny politycznej: żeby on miał odrobinę honoru, to odszedł by już dawno, bo reprezentuje tę komunę francowatą. Pinochet nie wpuścił komuchów. Przykładem często przywoływanym przez anty¬ komunistycznie nastawionych sprzedawców targowiska jest casus chilijski. Co zrobił Pinochet jak chcieli w Chile komunę wprowadzić? Nie wpuścił komuchów i całkiem inaczej ludzie żyją teraz. Było cierpienie, zgadza się, nie ma rewolucji bez ofiary, sądy go ścigają, że to było ludobójstwo, ale nie chciał wpuścić komuny, bo wiedział czym to grozi. Chile jest często przywoływanym przypadkiem uratowania kraju przed czerwoną zarazą. Rozmówcy sięgający po ten przykład podkreślają zwykle dwa aspekty jego przesłania. Po pierwsze przenikliwość Pinocheta, który dojrzał w komunizmie zagrożenie i nie dał się nabrać na pozornie pro-społeczne hasła. Po drugie siłę jego autokratycznej władzy, często przeciwstawianą nieudolności demokratycznych rządów. W obliczu skuteczności władzy, za którą tęsknią nasi rozmówcy, cierpienia niszczonej opozycji wydają się konieczną ceną zapłaconą za dobrobyt ogółu. Gdzie jest Tiśner? Interesując się lokalnym dyskursem, a więc rozmowami, wypowiedziami - światem słów nie śledziliśmy działań, jakie nasi rozmówcy podejmowali w sferze polityczno-publicznej. Warto jednak uczynić wyjątek i opisać przykład wspierania „Solidarnościowej" opozycji w 1981 r. przez starszą kobietę, słabo wykształconą, podhalańską sąsiadkę ks. Józefa Tischnera: Ich dziesięcioro było u Tiśnera w bacówce i my im nosili jeść. Jo se tak ide z góry nad moją chałupą, patrzę, a oni [UB] przyjechali i za nim pytają: gdzie Tiśner? Gdzie Tiśner? Jo tak stojem, patrzę na drogę a Tiśner mi za plecami siedział [Bacówka ks. Tischnera była tuż obok] i mówię: Tiśnera bacówki ni ma tutaj! A on [pracownik UB] upiera się: bo tu jest. Jo mówię no jest, ale jego brata Kazimierza, godom, i po tamtej stronie. A którędy się mamy dostać? Jo godom którędy i pokazała i pośli. Jo się cofłam i godom: Józek uciekaj, bo jest tako i tako sprawa. No to oni w nogi i las. No przeciez oni by oberwali! Ta opowieść jest o tyle charakterystyczna, że opozycyjne zaangażowanie 19 �naszej rozmówczyni było podyktowane racjami czysto ludzkimi, bo oni by oberwali! Nie formułowała żadnych uzasadnień ideologicznych, nie nawiązywała do etosu „Solidarności" i wielkich słów. O takiej bliskości codziennych spraw, realnego życia, konkretnych sytuacji pisze Antoni Kroh w swojej książce o Podhalu, zmagającej się z upowszechnionym stereotypem górala - „wolnego syna Tatr" (2000). Retoryka pro-komunistyczna. Ja jestem stały. O nostalgii za PRL-em pisałam już w akapicie Za komuny było lepiej. To stwierdzenie pojawia się nie tylko w wypowiedziach zdecydowanych zwolenników opcji pro-komunistycznej, choć oczywiste jest, że akceptacja PRL-u i tęsknota za tamtymi czasami jest u dawnych członków PZPR najbardziej wyraźna. Wypowiedzi tych ludzi bardzo często zaczynają się od słów: ja to stary komuch jestem. Sarkazm zawarty w tych słowach sugeruje, że zdają sobie sprawę z obelżywego aspektu słowa komuch, ale też zakładają pewna sympatię społeczną wobec osób, które nie ukrywają swoich poglądów i mówią o tym otwarcie. Sadzę, że są świadomi tego, jak negatywnie postrzegani są koniunkturaliści zmieniający poglądy toteż często dodają z dumą: stały jestem - będę głosował na SLD i w poprzednich wyborach też na nich głosowałem. Każdemu pomocną dłoń podawali. Podstawowy arsenał argumentów pro-komunistycznych składa się z wyliczenia zasług PRL w dziedzinie podniesienia poziomu życia i zamożności biedniejszych rolników, mieszkańców wsi ludzi i słabo wykształconych, małych miast. robotników, Mężczyzna około sześćdziesięcioletni, ze średnim wykształceniem wspomina każdemu wtedy rękę podawali: jak się uczył dostawał stypendium, miejsce w internacie za darmo, a teraz co? Ile kosztuje nauka? On i jemu podobni podkreślają, że zwłaszcza sytuacja młodzieży była dużo lepsza w PRL: dostępność nauki, pewność pracy to najczęściej przywoływane argumenty. Przedtem była praca dla każdego. To hasło powtarzane przez wszystkich, nie tylko zwolenników dawnego systemu. Przypominam je w tym miejscu, bo dla zadeklarowanych wyborców SLD jest fundamentalnym i najmocniejszym argumentem uzasadniającym ich wybór, zrozumiałym dla wszystkich, także dla zwolenników opcji przeciwnej. To jest tragedia, dla narodu to jest tragedia, jeśli młodzież nie ma pracy. Z tym twierdzeniem zgadzali się wszyscy nasi rozmówcy. Przez ostatnie lata nic nie zrobiono. związanych z Podobnie jak w wypowiedziach osób partiami pro-solidarnościowymi tak i w tych ważnym elementem jest dyskredytowanie przeciwników. Ocena efektów działań rządów po-solidarnościowych jest w tej opcji najbardziej krytyczna. Od krytyk i inwektyw, których najczęstszym celem w r. 2000 20 �był prof. Leszek Balcerowicz (un jest diabeł wcielony!!!), po krótkie gówno zrobiono.(...) Przejebali wszystko i ten AWS to już nie ma szans - o czym informował nas z rozgoryczeniem mężczyzna około 40-tki, nieco podpity, co jest na targu zjawiskiem dość zwyczajnym (zwłaszcza po południu). U księży nie ma bezrobocia. Charakterystyczne dla wypowiedzi wyborców SLD są elementy anty-klerykalne. Należy tu podkreślić, że krytykowani są zwykle księża, a nie Kościół jako instytucja - co dobitnie podkreślał jeden z uczestników rozmowy rozważanej wcześniej. Krytykuje się często przypadki zachowań niegodnych księdza jak brak wyrozumiałości, nie udzielanie pomocy biednym, zachłanność na pieniądze, zbyt zażyłe kontakty z kobietami czy pijaństwo. Takie konkretne, personalne zarzuty do księdza mają zwykle nie tylko zwolennicy SLD, różnica polega na tym, że pozostali parafianie starają się nie informować o tym przybysza, natomiast ludzie o poglądach pro-komunistycznych mówią chętnie, są to w końcu argumenty na rzecz ich opcji. Często też mówią o klerze ogólnie podkreślając, że księża są od 1989 r. w bardzo uprzywilejowanej sytuacji: u księży każdy ma pracę, elegancko, mają etaty w szkołach, w kuratorium i pięknie jest! I co? - podatku nie płacą, a im to się za wszystko płaci. Kombinat skończyła „Solidarność". Kombinat przemysłu obuwniczego „Podhale" w ogromnym stopniu zmienił sytuację ekonomiczną Podhalan, dając im stabilność finansową jakiej dotąd nie mieli. Powstanie i istnienie zakładu było jednym z najważniejszych argumentów na rzecz tezy, że za Komuny nie było aż tak źle, a nawet za komuny było lepiej każdy pracę miał. Wszyscy zwolennicy lewicy podkreślali znaczenie "Podhala". Mówili, o tym, że dla górali, którzy nigdy nie byli w stanie utrzymać się jedynie z rolnictwa i musieli szukać źródeł zarobku poza regionem Kombinat był wielką szansą na to, by żyć dostatnio bez zarobkowych wyjazdów do Ameryki, na wyrąb lasu w Bieszczady, do kopalń Śląska czy stoczni wybrzeża. Praca na miejscu, regularne pobory wszystko to jest wciąż pamiętane i bardzo wysoko wartościowane przez wszystkich naszych rozmówców, nie tylko zwolenników dawnego systemu. Dlatego właśnie przywołanie kombinatu jest mocnym argumentem. We wspomnieniach przedsiębiorstwo przedstawiane jest jako świetnie prosperujące do końca, to jest do ogłoszenia upadłości i zlicytowania majątku w 1992 r. Zlikwidowanie miejsca pracy tylu ludzi budzi złość wyrażaną żywiołowo przez byłego członka PZPR, lat około 60, wykształcenie średnie: Kombinat skończyła „Solidarność", te chamy, kurwa - przepraszam, te chamy, które teraz tak okropnie rządzą. Dopuścili do upadłości! A przecież to taki zakład był! Wiodący na Podhalu! Tyle tysięcy ludzi robiło - mieli robotę. Z jednego domu to dwóch, trzech w kombinacie robiło. 21 �Za komuny wszyscy byli prawie że równi. Argumentem, który pojawia się wypowiedziach dawnych członków PZPR i obecnych zwolenników SLD jest podkreślanie ogromnych różnic majątkowych które pogłębiają się począwszy od 1990 r. W PRL-u takich przepaści nie było - wiadomo, że członkom PZPR lepiej się powodziło niż innym ludziom, wiadomo, że dygnitarze żyli na poziomie odpowiednim dla zajmowanyc h stanowisk. Wtedy to złościło, „Solidarność" walczyła z tymi dysproporcjami, ale teraz, z perspektywy, wydają się one nieznaczące. Obecnie elita ma potąd pieniędzy [tu wymowny gest]. A reszta co? Ledwie mogą przeżyć! A ja na „Samoobronę" będę głosował! Nowym nurtem w targowej debacie są wypowiedzi zwolenników „Samoobrony". Ta formacja, będąca opcją dla ludzi, którym nie odpowiada żadne ze stron bilateralnego podziału na komunę i solidarność, funkcjonującego w latach 90. ma własną, nową linię argumentacji. Przed wyborami w 2001 r. sprzedawca jabłek, lat około 60, z wykształceniem zawodowym deklarował: Ja na „Samoobronę" będę głosował (...)bo on [Andrzej Lepper] godo prowdę jak w Polsce jest, jak ma być - nie owija wełnę w bawełnę jak inni (...) Na Leppera, bo jest najprostszy i najbardziej praktycznie myśli (...) bo jest za rolnikami. (...) On jest przynajmniej taki prosty chłop - kurwa - udowodnił ludziom, że potrafi, że jest skuteczny. Chcieli go posadzić - nie posadzili. On ni ma programu - nie powiem - ni ma programu, ale jest równy gościu. Argumenty pojawiające się w tej wypowiedzi są zasadniczo różne, a niekiedy nawet sprzeczne z tymi, jakie pojawiały się w badaniach z lat 90. i dotyczyły preferencji wyborczych zarówno wyborców partii po¬ sierpniowych jak i po-komunistycznych. Z reguły podkreślano obycie i przygotowanie kandydata. Tu jest odwrotnie, określenie prosty chłop jest użyte w sensie pozytywnym, jest atutem. Prosto, praktycznie po chłopsku myśli, mówi językiem zrozumiałym dla mieszkańców wsi (nie owija wełnę w bawełnę), jest blisko chłopskich spraw. Nie należy do warstwy inteligentów, uconych, którzy spierają się o górnolotne idee. Mówi o gospodarce, a tylko ona interesuje naszych rozmówców. Stwierdzenie on nie ma programu nie jest ciężkim zarzutem. Programy należą do sfery idei, w której większość naszych rozmówców nie czuje się pewnie, a w dodatku dla wszystkich jest oczywiste, że program to wyborcze obietnice bez pokrycia, nie przystające do realnego życia. Program to nieistotny, a zwykle oszukańczy ozdobnik (obiecanki, cacanki według słów 70-letniej rozmówczyni). Natomiast bardzo ważna jest skuteczność w działaniu. Człowiek, który ma sprawować władzę musi być skuteczny, przede wszystkim we własnym otoczeniu, w swoim gospodarstwie. Nikt na sołtysa nie wybiera biednego, bo jeśli o siebie zadbać nie potrafi, nie zadba o dobro społeczności. Dlatego, choć brzmi to szokująco, fakt, że nie udało się Andrzeja Leppera osądzić jest 22 �przywoływany jako miernik skuteczności jego działań. Skoro państwowa maszyna biurokratyczna nie może go skazać, to znaczy, że potrafi ją przechytrzyć, a o to przecież chodzi. Podsumowanie Biorąc udział w targowych rozmowach, a potem przesłuchując nagrane kasety i analizując wypowiedzi zdanie po zdaniu, można odkryć obraz władzy jaki się z tych słów wyłania. Jak postrzegają sferę władzy ludzie, którzy mówią o niej w taki sposób? Widać wyraźnie w tym sposobie myślenia (i mówienia) elementy tradycyjnego wizerunku władzy. Tęsknota do władzy silnej, jednoosobowej, odpowiedzialnej, skutecznie chroniącej obywatela, egzekwującej przestrzeganie prawa to marzenie o władzy królewskiej, takiej jaką opisuje Roux w książce Król. Mity i symbole (ilustrowanej przykładami z kultur plemiennych i europejskich kultur tradycyjnych). Ten ideał władzy uzupełniany jest wzorem władzy gospodarskiej - sprawnego zarządcy, organizującego sferę gospodarczą tak, żeby zapewnić dobrobyt. Cały czas mamy do czynienia z mówieniem o władzy w kategorii suwerena (w rozumieniu M . Foucaulta). Ten tradycyjny model pojawia się dość wyraźnie, z czego można wnosić, że medialna publicystyka polityczna w słabym stopniu oddziałuje na naszych rozmówców, zwłaszcza tych starszych i słabiej wykształconych. Wcześniejsze nasze badania pokazywały, że język mediów jest w słabym stopniu zrozumiały dla ludzi niewykształconych, obecne potwierdzają, że porozumienie pomiędzy elitami symbolicznymi (dziennikarzami, ekspertami itp.) a mieszkańcami wsi jest niewielkie. Ich wiedza o polityce zakorzeniona jest we własnym gospodarskim doświadczeniu, relacjach rodzinnych i tradycyjnych wyobrażeniach o władzy przywodzących na myśl Franciszka Józefa i jeszcze dawniejsze czasy. Od tego tradycyjnego modelu odbiegają wyraźnie rozmowy z niektórymi, lepiej wykształconymi mężczyznami w średnim wieku. Ich zainteresowanie sprawami polityki owocuje znaczną wiedzą na ten temat, pewnym wyrobieniem i sprawnością wypowiadania się na tematy polityczne. Oni też dostrzegając różnice programowe i potrafią opowiedzieć się za wybraną partią. Umieją posłużyć się argumentami charakterystycznymi dla wybranej opcji, z czego można wnosić, że uczą się z mediów. Jeśli w naszych rozmowach można odnaleźć okruchy oświeceniowego modelu umowy społecznej, demokracji reprezentywnej (Mill 1995), udziału w sferze publicznej (Taylor 1996) - to tylko w ich wypowiedziach. Bibliografia: Cała A. 1987, Wizerunek Żyda w polskiej kulturze ludowej, Warszawa. Dzieje miasta Nowego Targu 1991, red. M . Adamczyk, Nowy Targ. 23 �Eliade M . 1994a, Mefistofeles i Androgyn, Warszawa. Eliade M . 1994b, Historia wierzeń i idei religijnych, t. III, Warszawa. Foucault M . 1977, Archeologia wiedzy, Warszawa. Foucault M.1998, Trzeba bronić społeczeństwa, Warszawa Foucault M . 2002, Porządek dyskursu, Gdańsk. Hajer M . 1995, The Politics of Environmental Discourse, Oxford. Hobsbawm E. 1990, Nation and Nationalism since 1789, Cambridge. Kamińska-Szmaj I . 1994, Co to jest kultura polityczna? w: Język polityki a współczesna kultura polityczna, red. J. Anusiewicz, B. Siciński, Wrocław, s. 8 -20. Kędziorek P. 1996, Chłopskie zrzędzenie, „Polska Sztuka Ludowa - Konteksty" nr 1-2, s. 114¬ 123. Kroh A. 2000, Sklep potrzeb kulturalnych, Warszawa. Lackoff G., Johnsoon H., 1988, Metafory w naszym życiu, Warszawa. Leeuw van der G. 1978, Fenomenologia religii, Warszawa. Mill J. S. 1995, O rządzie reprezentatywnym Warszawa. Nim będzie zapomniana 1997, red. S. Bednarek, Wrocław. Nostalgia. 2002, Eseje o tęsknocie za komunizmem, red. F. Modrzejewski, M . Sznajderman, Wołowiec. Ohnuki Thierney E. 1991 Embedding and Transforming Polytrope: The Monkey as Self in Japanese Culture, w: Beyound Metaphor. The Theory of the Tropes, J. Fernandez (red.), Stanford. PRL z pamięci, 2001, red. Cz. Robotycki, Kraków. Roux J. P. 1998, Król. Mity i symbole, Warszawa. Rytualny chaos 1997, Studium dyskursu politycznego, M . Czyżewski, S. Kowalski, A. Piotrowski (red.), Kraków. Saussure de F. 1991, Kurs językoznawstwa ogólnego, Warszawa. Taylor R. 1996, Polityka libaralna a sfera publiczna, w: Społeczeństwo liberalne, red. K. Michalski, Kraków. Tokarska-Bakir J. 1995, Dalsze losy syna marnotrawnego. Projekt etnografii nieprzezroczystej „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" nr 1. 24 �181 �A N N A M A L E W S K A - S Z A Ł Y G I N - dr hab., adiunkt w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwer­ sytetu Warszawskiego. W latach 1999-2005 realizowała na Podhalu projekt badawczy zakończony książką pt. Wyobra­ żenia o władzy i państwie we wsiach nowotarskich (2008). Wy­ niki badań prowadzonych w latach 1993-1996 na Mazurach dotyczących lokalnych wizerunków władzy gminnej zostały podsumowane w pracy pt. Wiedza potoczna o sprawach pu­ blicznych (2003). Tematem wcześniejszych prac badawczych była wiedza lokalna o przeszłości wsi i okolicy. Wyniki ko¬ lejnych projektów badawczych relacjonowała w artykułach ukazujących się w „Etnografii Polskiej", w „Kulturze i Spo­ łeczeństwie" oraz zbiorowych publikacjach anglojęzycz¬ nych i w internetowym czasopiśmie „Anthropology Mat¬ ters" (1/2006). 182 �Anna Malewska-Szałygin WIDZ WOLNY CZY BEZWOLNY? Na pytanie „media wolne czy bezwolne?" proponuję odpowiedź antropologiczno-etnologiczną. Patrząc z antropologicznego punktu widzenia, czyli z perspektywy bliskiej codziennemu ludzkiemu doświadczeniu, moż­ na zapytać o wolność egipskiej chłopki oglądającej telewizyjne melodramaty, o wolność młodych nigeryjskich Hausa komentujących bollywoodzkie seriale, o wolność indyjskich wieśniaków śledzących ekranizację Ramayany. Kompli­ kując nieco kwestię wolności mediów, proponuję rozważenie tego, w jakim stopniu odbiorca bezwolnie poddaje się przekazywanym przez media przesła¬ niom, a w jakiej mierze może je przetworzyć i dostosować do swoich celów. Proponuję zapytać o to, co dzieje się z przesłaniem przekazywanym przez me¬ dia w chwili, gdy zderza się ono z wiedzą i językiem zupełnie odmiennym od dyskursu p r o d u c e n t ó w medialnych, gdy natrafia na lokalną wiedzę potoczną słabo wykształconych, wiejskich odbiorców. Odpowiedzi na te pytania zamie­ rzam poszukać w publikacjach referujących wyniki etnograficznych badań te¬ renowych. Specyfika mediów masowych Aby rozważyć odbiór mediów z zaproponowanej perspektywy, trzeba po­ czynić kilka założeń. Jako fundamentalne należy przyjąć dość oczywiste twier¬ dzenie, że wytwarzany przez producentów przekaz medialny nie jest odbiciem rzeczywistości. W przypadku programów referujących bieżące wydarzenia, me¬ dialne obrazy i narracje kompilowane są z rozproszonych zapisów zdarzeń rze¬ czywistych. Arjun Appadurai proponuje określenie „mediaobrazy" (mediascapes) na opisanie „produkowanych przez prywatne czy państwowe przedsiębiorstwa - obrazocentrycznch, narracyjnych relacji ze skrawków rzeczywistości" (Appa­ durai 2005, s. 52 i 55). Owe narracje są wynikiem producenckich wyborów i po¬ mysłów kompilacyjnych. Warto podkreślić arbitralność tych decyzji i ich zależ¬ ność od linii ideowej rady programowej danej stacji telewizyjnej czy radiowej. W efekcie program relacjonujący bieżące wydarzenia jest raczej „uprzedmio- 183 �Anna Malewska-Szałygin 1 towionym światopoglądem" (Debord 2006, s. 34) niż odbiciem rzeczywistości. Założenia ideowe producentów, będące podstawą konstruowania mediaobrazów, Michel de Certeau nazywa „strategiami" (De Certeau 2008, s. X L I I ) . T e n kom¬ ponent ideologiczny zwykle jest ukrywany poprzez stosowanie specyficznej kon¬ wencji przekazu pozwalającej producentom na „wykreowanie wrażenia obiek¬ tywności", „stworzenie iluzji gruntownej faktyczności" (Herzfeld 2004, s. 405). Dlatego producenci opatrują emitowane programy nazwami „Wydarzenia" czy „Fakty". Tego rodzaju tytuły zwieńczają wysiłek wytwarzania iluzji czystej referencyjności, fikcji o doskonałej przystawalności do rzeczywistości. O ile zakładany przez producentów odbiorca może uznać mediaobrazy za odbicie „czystych wydarzeń" i „nagich faktów", o tyle badacze mediów zgodnie podkreślają, że relacja pomiędzy medialnym obrazem a rzeczywistością jest tak dalece zapośredniczona, że można je nazwać „symulakrami", czyli anty-znakami, które nie odsyłają do znaczonej realności, ale przeciwnie wypierają i unice¬ stwiają rzeczywistość, zastępując ją „hiperrealnością" (Baurdillard 2005, s. 41). W wyniku tego procesu wypierania to nie fakty czy wydarzenia, ale „opowieści o tym, co się dzieje, stanowią naszą ortodoksję". Symulakry „»zakrywają zdarzenie« to znaczy czynią z niego nasze legendy. [...] Opowieści owe mają nie­ zwykłą moc [...] wytwarzania rzeczywistości za pomocą pozorów" (De Certeau 2008, s. 187). Jeśli zaufać Michelowi de Certeau, producenci przekazu medialnego mają moc wytwarzania obrazu tak sugestywnego, że zastępuje i wypiera rzeczywistość. T y m samym zyskują fundamentalną władzę określania tego, co jest rzeczywiste. Odnosząc się do popularnych stwierdzeń opisujących media jako czwartą władzę, należałoby uznać, że moc stanowienia rzeczywistości jest władzą zupełnie podsta¬ wową, a zatem raczej pierwszą niż czwartą. T a absolutyzująca, totalizująca wizja potęgi mediów byłaby niezwykle przygnębiająca, gdybyśmy nie spojrzeli na cały proces z drugiej strony i nie zapytali, co z przekazem medialnym robią odbiorcy. Co dzieje się z wytwarzanymi przez producentów mediaobrazami, gdy docierają do konsumentów? T o pytanie zmusza do przyjrzenia się relacji pomiędzy ide¬ owym przesłaniem emitowanych programów a lokalną wiedzą potoczną widza czy słuchacza. 1 „Życie społeczeństw, w których panują nowoczesne warunki produkcji, przypomina olbrzymie zbiorowisko spektakli. Wszystko, co dawniej przeżywano bezpośrednio, oddaliło się, przybierając postać przedstawienia. [...] Cząstkowe ujęcia rzeczywistości scalają się w nową, ogólną jedność, tworząc wyodrębniony pseudoświat. [...] W spektaklu nie należy się dopatrywać zwykłego nadużycia technik masowego rozpowszechniania obrazów. Jest to raczej wizja świata, która stała się rzeczywista, znalazła materialny wyraz; uprzedmiotowiony światopogląd" (Debord 2006, s. 33-34). 184 �Widz wolny czy bezwolny? Od wiedzy potocznej do metis Rozważenie związku pomiędzy przekazem medialnym a wiedzą potoczną wypada rozpocząć od objaśnienia tego ostatniego pojęcia. Badacze społeczni lat sześćdziesiątych interesowali się zasadami konstruowania „wiedzy życia codzien­ nego" (Shutz 1984), sposobami „społecznego tworzenia rzeczywistości" (Berger, Luckamnn 1983). Opisywali procesy typizacji, generalizacji, idealizacji, poprzez które ludzkie doświadczenia są utrwalane, przetwarzane i zmieniane w wiedzę potoczną. Antropologowie uzupełniali te dociekania, wskazując kulturowe uwa¬ runkowanie myślenia potocznego i podkreślając wielość kulturowo zróżnicowa¬ nych zdrowych rozsądków (Geertz 2005). Twierdzili przy tym, że zależność po­ między common sense a doświadczeniem nie jest prosta i w żadnym razie nie można uważać wiedzy zdroworozsądkowej za wywiedzioną wprost z doświadczenia, gdyż stanowi ona raczej zbiór kategorii uprzednich, umożliwiających interpretację bie¬ żących doświadczeń (Geertz 2005, Sahlins 2006). Filozofowie od czasów Oświecenia nieufnie odnoszący się do funkcji po­ znawczych zdrowego rozsądku (Hołówka 1986) podkreślali heterogeniczność wiedzy potocznej, na którą składają się okruchy różnych systemów idei, takich jak teorie naukowe czy doktryny religijne, z których użytkownicy kierowani prag¬ matyczną potrzebą spójnej wizji świata konstruują całość pseudohomogeniczną (Niżnik 1991). W ten sposób powstaje specyficzne narzędzie poznawcze, które użytkownikom wydaje się spójną całością, a epistemologom niekoherentnym, niemetodycznym bricolage'm - jeśli użyć terminu Claude'a Levi-Straussa. Z czasem pojęcia „wiedza potoczna", myślenie zdroworozsądkowe, common sense w publikacjach antropologicznych ustąpiły miejsca kategorii dyskurs zwykle uzupełnionej przymiotnikiem potoczny lub lokalny. Od czasów Michela Foucaulta i Pierre'a Bourdieu kategoria ta stała się popularnym narzędziem badaczy spo­ łecznych. Dyskurs łączy wiedzę ze sposobami jej wyrażania. W dyskursie idee są nie tylko ujawniane za pomocą mowy, pisma, działań czy gestów, ale przede wszystkim są w dyskursie konstruowane i nieustannie przekształcane. Najkrócej rzecz ujmując, dyskurs to sposób myślenia/mówienia dotyczący określonej sfery rzeczywistości, który pokonał inne sposoby myślenia/mówienia i stał się obowią¬ zujący (czy inaczej hegemoniczny) dla danej grupy ludzi, w konkretnym czasie i miejscu. Przyjmując takie uproszczone objaśnienie, należy pamiętać, że istnieje wiele definicji tego pojęcia, od klasycznych, oskarżanych o zapędy totalizujące ujęć Foucaulta, po bardziej użyteczne dla antropologa podejścia Nigela Rapporta (2000) czy np. Perle M 0 h l (1997). Wiele jest też szczegółowych wytycznych jak badać dyskursy (Dyskurs... 2001, Krytyczna... 2008). 185 �Anna Malewska-Szałygin Na przełomie wieków X X i X X I popularność w naukach społecznych zy­ skały kategorie podkreślające znaczenie komponentu wyobraźni w konstruowa­ niu pewników wiedzy potocznej. Jako przykład można przywołać „wyobrażenia" i „obrazy" (scapes) należące do języka teorii Arjuna Appadurai (2005, s. 52-58) czy „imaginaria społeczne" Charlesa Taylora (2010, s. 37). Objaśnienia tych termi­ nów są dość odległe od Durkheimowskiej koncepcji „wyobrażeń zbiorowych", przede wszystkim unikają jej obiektywizującego charakteru. Warto tu zaznaczyć, że Appadurai często powraca do języka Emila Durkheima, na przykład chcąc pod¬ kreślić współczesny wpływ wyobraźni na ludzkie decyzje i działania, pisze, że współcześnie „wyobraźnia przekształciła się w kolektywny fakt społeczny" (Appadurai 2005, s. 13). Ja również posłużyłam się pojęciem wyobrażenia, interpretu¬ jąc góralskie rozmowy na temat państwa i władzy (Malewska-Szałygin 2008). Obecnie modne stało się przywoływanie greckiej kategorii métis, przypo­ mnianej przez Detienne'a i Vernanta (1978). T o pojęcie okazało się nośne, ponie¬ waż podkreśla nie tylko związek wiedzy i języka jak kategoria dyskurs, ale także wiąże pojęciowym węzłem sferę praktyk. Métis - to „pewien rodzaj inteligencji, która jest zawsze »zanurzona w jakiejś praktyce«, w której łączą się »inteligencja, przenikliwość, przewidywanie, elastyczność myślenia, podstęp, zaradność, baczna uwaga, wyczucie chwili, różne umiejętności, nabyte stopniowo doświadczenie«" (De Certeau 2008, s. 82). Vernant, jako przykład métis, podaje sprytne fortele Odyseusza (Vernant 2000). James Scott, popularyzujący tę kategorię w an¬ tropologii, uważa métis za „broń słabych" , za najistotniejszy czynnik ograniczają¬ cy dyscyplinujące starania wielkich instytucji nowoczesnych, takich jak państwa, wielkie korporacje, światowe organizacje czy media, których totalizujące zapędy nie zmniejszyły się w czasach późnej nowoczesności (Scott 1998). Métis to lokalna „cunning inteligence" (Scott 1998, s. 313), czyli przebiegłość, spryt, chytrość słowem „praktyczne umiejętności niezbędne by radzić sobie w nieustająco zmieniającym się naturalnym i społecznym środowisku", umożliwiające „skuteczną adaptację do wciąż pojawiających się nowych sytuacji" oraz „ciągłe przechytrzanie nie tylko ludzkich przeciwników" (tamże, s. 313). Métis to wiedza „partyzancka" (tamże, s. 318), opozycyjna do hegemonicznego dyskursu. Wiedza adekwatna do konkret¬ nej rzeczywistości i dzięki temu unikająca uproszczeń wielkich, abstrakcyjnych teorii (tamże, s. 316). T o opis rzeczywistości dostarczający praktycznych reguł postępowania w danej, ściśle określonej sytuacji (tamże, s. 316) i dlatego zawsze mający charakter lokalny (tamże, s. 317). Tak objaśniana métis bierze udział w pro¬ cesie odbioru mediów masowych. 2 2 Nawiązanie do najpopularniejszej książki Jamesa S cotta Weapons of the Weak (1986). 186 �Widz wolny czy bezwolny? Przekaz medialny a metis Stuart Hall w słynnym szkicu Encoding/decoding (1980) podkreślał, że wi¬ dzowie i słuchacze nie są biernymi odbiorcami przekazu medialnego, ale aktyw¬ nymi podmiotami twórczo przekształcającymi ten przekaz w procesie odbioru. De Certeau dowodził, że choć producent ma swoje „strategie" (2008, s. X L I I ) kierujące tym, jak i w jakim celu konstruuje nadawane treści i obrazy, konsument odpowiada na nie specyficznymi „taktykami" odbioru (tamże, s. X L I I ) Zracjonalizowanej, tyleż ekspansywnej co scentralizowanej, hałaśliwej i spektakularnej produkcji odpowiada inna produkcja zwana „konsump­ cją": jest ona podstępna i rozproszona, przenikająca wszędzie, cicha i jak­ by niewidoczna, gdyż nie ujawnia się za pomocą własnych produktów, ale przez sposób używania produktów narzuconych przez dominujący porządek (tamże, s. X X X V I ) . Tak rozumiane taktyki to dowody lokalnego sprytu, przejawy lokalnej metis. Podążając za myślą de Certeau, badacz odbioru mediów powinien postawić pytania: jak odbiorcy „używają produktów narzuconych przez dominujący porzą­ dek przekazu medialnego"?, jaki „użytek środowiska »popularne« czynią z kultu­ ry »elit« wytwarzających język"?, jak „narzucony zasób wiedzy i symboliki [staje się] przedmiotem manipulacji dokonywanych przez użytkowników nie będących jego wytwórcami" (tamże, s. 33). Przyjmując, że „media odznaczają się [...] wyraźną ciągłością ze sferą co¬ dziennego doświadczenia, której w pewnym stopniu nadają też kształt i poprzez którą są interpretowane" (Herzfeld 2004, s. 407), można zapytać, w jaki sposób przekaz medialny oddziałuje na codzienne doświadczenia rozmówców oraz jak wy¬ korzystują oni własne doświadczenia i kategorie uprzednie do interpretowania tre¬ ści przekazywanych przez media. W swoim wywodzie o mediach Michael Herzfeld podkreśla, że medialne wizerunki stają się „krytycznym składnikiem" potoczności (tamże, s. 416), i postuluje, by badając oddziaływanie owego krytycznego składnika, przyjrzeć się wnikliwie „sile , z jaką przedstawienia medialne uczestniczą w konstru¬ owaniu współczesnych wyobraźni, tożsamości i stosunków władzy" (tamże, s. 404). Etnograficzne badanie odbioru przekazu medialnego Zainteresowanie „użytkowaniem" mediów wymusza zmianę technik ba¬ dawczych. Badania odbioru mediów prowadzone są zwykle przez specjalizują¬ ce się w tym firmy działające na zlecenie producentów. Tego rodzaju badania mające najczęściej charakter ilościowy, uzupełniane są badaniami jakościowymi, 187 �Anna Malewska-Szałygin prowadzonymi metodami socjologicznymi. Tymczasem badanie „użytkowania" mediów wymaga zupełnie innych procedur. Aby uchwycić to, co z przekazem medialnym robi konsument, trzeba być na miejscu czas dłuższy, trzeba wejść z nim w pewną zażyłość, trzeba „podzielać ich doświadczenie społeczne" (Ha¬ strup 2008) . Wszystkie te wymogi spełnia technika etnograficznych badań tere¬ nowych, czyli „badań prowadzonych w warunkach społecznej zażyłości, z udzia¬ łem rzeczywistych informatorów" (Herzfeld 2004, s. 406). „Etnografia daje nam możliwość idealnego dostępu do miejsca, w którym zbiegają się z jednej strony lokalne formy percepcji i praktyki, z drugiej zaś produkowane na skalę masową formy przedstawiania" (tamże, s. 410). Podejście etnograficzne umożliwia dostrzeżenie tego, jak przekaz medial¬ ny jest użytkowany, które z jego elementów przenikają do dyskursów lokalnych i wpływają na praktyki. Trafiając do dyskursu lokalnego, treści wyrwane z kon¬ tekstu przekazu medialnego ulegają transformacji. Badanie metodą etnograficz¬ ną pozwala na uchwycenie tego dyskursywnego „udomowienia" języka mediów w języku wiejskich rozmów. Okruchy przekazu medialnego przenikające do lo¬ kalnych dyskursów stają się motorem nowych praktyk, nie do końca zbieżnych z intencjami producentów. Badania etnograficzne, polegające na dłuższym poby¬ cie w terenie i na podzielaniu doświadczenia rozmówców dają możliwość zaobser¬ wowania tego rodzaju praktyk oraz wychwycenia ciągłości pomiędzy dyskursami a praktykami. 3 Etnograficzne badania użytkowania mediów na przełomie XX i XXI w. Pół wieku temu wyrażano obawy, że telewizja, integrując „globalną wio¬ skę" doprowadzi do homogenizacji kultury (McLuhan 2004, s. 458). Liczne ba¬ dania etnograficzne pokazały, że była to sugestia upraszczająca, bowiem odbiorcy „mogą interpretować przekazywane przez telewizję treści w sposób całkowicie odmienny od zamierzeń ich twórców" (Herzfeld 2004, s. 413). Dzieje się tak dla¬ tego, że „ludzie podchodzą do mediów z perspektywy swych licznych subiektyw¬ ności, na które wpłynęło całe »mnóstwo praktyk dyskursywnych«, z jakimi mieli do czynienia na przestrzeni całego życia" (tamże, s. 412). 3 „Choć oczywiście nie możemy doświadczać świata z perspektywy innych, możemy jednak podzielać ich doświadczenie społeczne. W istocie nie istnieje doświadczenie niepodzielane z nikim. Podzielanie go oznacza natomiast, że jesteśmy częścią wydarzeń: właśnie to miejsce daje nam zupełnie wyjątkowy klucz do zrozumienia światów i tego, jak się je konstytuuje i przekształca; jak w obrębie badanego przez nas układu wydarzeniowo-przestrzennego przypisuje się jednostkom pozycje" (Hastrup 2008, s. 65). 188 �Widz wolny czy bezwolny? Jeden z barwniejszych przykładów lokalnej interpretacji znacznie odbiega­ jącej od zamierzeń producentów opisał Brian Larkin w tekście dotyczącym odbio­ ru filmów z Bollywood w północnej Nigerii (1997). Dla islamskiego ludu Hausa indyjskie produkcje okazały się zwiastunami rewolucji obyczajowej! Bollywoodzkie filmy stanowiły dla nich kluczowe źródło wiedzy o tym, jak wygląda odległy, nowoczesny, wolny świat, w którym młodzi są pozbawieni kontroli starszyzny ple¬ miennej. Filmowe wizje, budując w młodych Hausa poczucie zniewolenia pętami islamskiej moralności, rodziły rewolucyjną potrzebę podążania za głosem roman¬ tycznej miłości. Taki odbiór indyjskich filmów jest o tyle zaskakujący, że euro¬ pejskim widzom filmowe intrygi z Bollywood kojarzą się z dziewiętnastowieczną literaturą obyczajową, a problemy poślubienia wybranki serca wbrew woli ojca nie wydają się ideą wywrotową. Badania Larkina pokazują, jak dalece różne może być odczytanie przekazu medialnego w zależności od kontekstu kulturowego, w któ¬ rym jest on odbierany, oraz jak bardzo wolnościowe przesłanie mediów zależy od rozumienia wolności charakterystycznego dla lokalnej wiedzy potocznej. W późniejszym tekście Brian Larkin (2002) rozważa inny aspekt oddzia¬ ływania mediów na mieszkańców Nigerii. W tym przypadku skupia się na zna¬ czeniu kina rozumianego materialnie, jako budynek, a ściślej miejsce do którego „się chodzi". Z analizy literatury przedmiotu wynika, że w czasach kolonialnych brytyjscy kolonizatorzy budowali kina przy eleganckich hotelach, traktując je jako miejsce rozrywki, kultury i edukacji dla białych. W latach powojennych, zbudowano w nigeryjskim mieście Nano kino dostępne dla miejscowej ludno¬ ści. Jak wynika z badań terenowych, dla muzułmańskiej społeczności Hausa kino było przestrzenią ze wszech miar podejrzaną. Umieszczono je w tej części miasta, w której nie mieszkają „porządni ludzie", a raczej przebywający z dala od swych rodzin robotnicy najemni, gdzie znajdują się lokale rozrywkowe i prostytutki. W efekcie pójście do kina w mieście Kano było zupełnie innym doświadcze¬ niem dla Brytyjczyka i dla Hausa. Co więcej, było czym innym dla nigeryjskiego mężczyzny i kobiety, dla kobiet bowiem organizowano osobne spektakle, umoż¬ liwiające im obejrzenie filmu bez podzielania zamkniętej przestrzeni z obcymi mężczyznami. Rozważania Larkina pokazują wolnościowe przesłanie nie tylko przekazu medialnego, lecz nawet samej przestrzeni kontaktu z mediami, jaką jest kino. Można tylko zadumać się nad tym, czy „wolność od" islamskiego ładu moralnego prowadziła do jakiejś nowej konstruktywnej „wolności do", mówiąc językiem Ericha Fromma. O ile Larkin rozważał oddziaływanie mediów jako narzędzia upowszech¬ niania bardziej nowoczesnych wzorów obyczajowych, o tyle Faye Ginsburg 189 �Anna Malewska-Szałygin podkreśla przeciwstawny aspekt mediów. Analizując fenomen powstania tubyl¬ czej telewizji emitowanej od 1991 r. przez Iniutów zamieszkujących autonomicz¬ ny okręg nad Zatoką Hudsona w Kanadzie, pokazuje, że telewizja może stać się potężnym narzędziem pozwalającym nie tylko na „zobiektywizowanie własnej tożsamości" i pokazanie jej szerokiej telewizyjnej widowni, lecz również może się stać narzędziem przywracania społecznej pamięci poprzez filmowanie wspo¬ mnień starych ludzi, poprzez rekonstrukcję dawnych sposobów mieszkania, polo¬ wania czy obróbki skór. Innym sposobem ożywiania tradycji może być ujmowanie w nową, filmową formę dawnych eposów czy mitów, czego przykładem jest inuicki film Atanarjuat nagrodzony w Cannes w 2001 r. Najważniejszym wnioskiem z badań Ginsburg jest przekonanie, że media są nie tylko nośnikiem nowinek obyczajowych, lecz także mogą „nadawać nowy autorytet starej kulturze oralnej" (Ginsburg 2002, s. 43). Wracając do terminologii Fromma, opisywane przez Gins¬ burg oddziaływanie mediów to niewątpliwie ciekawy przykład realizowania „wol¬ ności do". W tym przypadku media umożliwiają nagłośnienie lokalnego dyskursu i udostępnienie lokalnej wiedzy szerszemu odbiorcy. W procesie obiektywizacji i popularyzacji tożsamość, tradycja, wiedza potoczna Inuitów ulegają zmianom, nie do końca przewidywanym. Pozostając w kręgu kultur postkolonialnych, warto przywołać tekst Richar¬ da Wilka (2002) relacjonujący wyniki badań w środkowoamerykańskim, karaib¬ skim państwie Belize. Wilk podkreśla rolę czynnika czasowego w konstruowaniu i podtrzymywaniu dominacji kolonialnej. Twierdzi, że zapóźnienie było kon¬ stytutywną cechą kolonii, do których nowinki z metropolii docierały zawsze po pewnym czasie. Lokalna elita, mająca lepszy kontakt z metropolią, była grupą, która wcześniej od innych przyswajała sobie nowoczesne rozwiązania kulturowe, techniczne czy technologiczne, umacniając tym samym swój społeczny prymat. Kolonialne wykorzystanie czasu jako narzędzia i gwaranta dominacji zostało prze¬ łamane przez anteny satelitarne, w sposób natychmiastowy przekazujące progra¬ my telewizyjne z jednej części świata do drugiej. Rewolucyjna rola telewizji sate¬ litarnych polega na tym, że najnowsze filmy, seriale, przeboje muzyczne docierają wszędzie w tym samym momencie. W ten sposób media satelitarne dokonują zamachu na postkolonialną dominację. Znosząc dystans czasowy między dawną metropolią i koloniami, dają mieszkańcom tych ostatnich wolność jednoczesnego uczestnictwa w globalnej kulturze popularnej, uwalniając dawne kolonie od stygmatyzującego zapóźnienia. W efekcie dyskurs lokalny w Belize absorbuje nowo¬ ści w tym samym momencie, w którym docierają one w inne miejsca na ziemi, co zasadniczo zmienia jego „tubylczy", czyli „zapóźniony" charakter. 190 �Widz wolny czy bezwolny? Kontynuując rozważanie problemu wolności mediów, warto zwrócić uwagę na szeroki nurt badań etnograficznych dotyczących udziału mediów w procesie konstruowania tożsamości zarówno indywidualnych, jak i narodowych. Warto tu przypomnieć tezę Stuarta Halla (1980), że kontrolowane przez państwo media starają się konstruować „dominujące kody" państwa narodowego. T e n proces jest szczególnie ostro widoczny w państwach postkolonialnych. Dobrych przykładów dostarczają badania Purnimy Mankekar prowadzone w małych miastach nieopodal New Delhi. Jej monografia ScreenigCulture, ViewingPolitics (1993) opowiada o tym, jak w debacie z promowanymi przez media ideałami rekonstruowane są lokalne wyobrażenia o tym, co to znaczy być kobietą, matką, żoną. Książka niesie też istotne przesłanie dotyczące tożsamości narodowej - ukazuje, jak w postkolonialnych In­ diach ekranizacja wielkiego tradycyjnego eposu Ramajana, wzmacniając hinduską tożsamość narodową, nasiliła niechęć do innych narodów i grup etnicznych, a co gorsza - dostarczyła ideowych uzasadnień stosowanej wobec nich przemocy. Au¬ torka pokazała, w jaki sposób dość kiczowaty serial stał się kluczowym elementem bieżącej „mitopolityki", konstruując „telemitologię" (2002, s. 146) ewokującą silną nostalgię za wspólnotą czystą i potężną, opartą na esencjalistycznej wizji kultury. Serial, choć opowiadał o dalekiej, heroicznej przeszłości, stanowił ważne narzędzie krytyki bieżącej polityki. Wyniki badań Mankekar pokazują ogromną siłę sprawczą telewizji widoczną w kształtowaniu poglądów i prowokowaniu do działań. Uzmy¬ sławiają też moc mediów w ustanawianiu hegemonicznego dyskursu tożsamości koncesjonowanej przez siły aktualnie będące u władzy. T ę wizję komplikują wyniki badań L i l i Abu-Lughod prowadzonych w Egipcie, które choć prowadzą ją do wniosku, że „telewizja jest kluczową in¬ stytucją produkującą kulturę narodową w Egipcie" (2005, s. 7), pokazują, że to oddziaływanie nie jest proste, należy bowiem brać pod uwagę wielogłosowość przekazu medialnego. Różne stacje telewizyjne produkują i emitują odmienne dyskursy medialne, pozostające na usługach różnych interesów narodowych, eko¬ nomicznych i klasowych, które zgodnie z przewidywaniami Gramsciego konkuru¬ ją ze sobą, walcząc o hegemonię, czyli o „rząd dusz" (tamże s. 43). W efekcie do¬ minujący dyskurs elit władzy jest nieustannie zagrożony i w każdej chwili może zostać zastąpiony przez dyskurs konkurencyjny. Zatem choć telewizja odgrywa znaczącą rolę w konstruowaniu tożsamości narodowej, walka toczy się pomiędzy różnymi wizjami czy wręcz definicjami narodu i jego kultury. Konkurujące dys¬ kursy walczą finezyjnymi metodami, bowiem skuteczność telewizji w budowaniu egipskiej tożsamości narodowej jest możliwa głównie dzięki temu, że oddziału¬ jąc na poziomie kulturowym i socjopolitycznym, rozwija swoją magię poprzez 191 �Anna Malewska-Szałygin przyjemność i „podświadome kadrowanie obrazu", a nie poprzez przymus (tamże, s. 9). W efekcie zwycięski dyskurs z ogromną siłą narzuca hegemoniczną wizję toż¬ samości poprzez rozrywkę, niekojarzącą się ze sferą politycznych sporów. T o kole¬ iny przykład silnie podporządkowującego i ograniczającego wpływu mediów. Nieco odmienne jest przesłanie monografii Dramas of Nationhood (2005), wieńczącej egipskie badania L i l i Abu-Lughod. Książka jest skonstruowana jako zderzenie dwóch ważnych głosów w dyskursie medialnym: głosu producentów, z którymi autorka przeprowadzała wywiady w Kairze i Aleksandrii, oraz głosu konsumentek przekazu telewizyjnego, wieśniaczek z Górnego Egiptu i pomocy domowych w Kairze. Przykładem głosu producenckiego są wypowiedzi autorki scenariuszy popularnych seriali, takich jak Żniwa miłości, sześćdziesięcioletniej Fathiyy al-'Assal, lewicowej aktywistki, kairskej feministki, socjalistki, pisarki, prześladowanej przez cenzurę, a nawet więzionej. Fathiyya al-'Assal deklarowała, że tworząc scenariusze, stara się promować wartości charakterystyczne dla miesz¬ czańskich klas społeczeństw zachodnich, takie jak partnerstwo w związkach mał¬ żeńskich i dążenie do samorozwoju jednostek, w tym także kobiet. Słuchając jej głosu, wydawać by się mogło, że zdolność mediów do upowszechniania i ugrunto¬ wywania nowych systemów wartości i nowego typu tożsamości jest ogromna. Jakkolwiek oddziaływanie mediów na konstruowanie tożsamości jest nie¬ zaprzeczalne, rozmowy z egipskimi wieśniaczkami i pomocami domowymi w Ka¬ irze pokazują, że oddziaływanie to nie jest takie proste, a „strategie" producentki wskutek zastosowania lokalnych „taktyk" odbioru ulegają zmianie. Abu-Lughod pisze, że wioskowe rozmówczynie w swoich wypowiedziach konstruują obraz sa¬ mych siebie na wzór heroin telewizyjnych melodramatów. Konfrontując tak zbu¬ dowany własny wizerunek z bohaterkami serialów, dochodzą do wniosku, że ich życie znacząco odbiega od promowanego przez media wzoru, co owocuje poczu¬ ciem przegrania, wykorzystywania i marginalizacji. Paradoksalnie jednak konfrontacja z telewizyjnymi wzorami osobowymi nie popycha wiejskich kobiet w stronę świata zachodniej nowoczesności, ale w stronę nowych form islamu. Nowa oferta islamskich duchownych wychodzi na¬ przeciw potrzebom nowych tożsamości jednostkowych, znacznie bardziej zindy¬ widualizowanych niż dawne, określane poprzez umiejscowienie w zależnościach społeczności rodowej. Ta wizja nowej, dążącej do samorozwoju jednostki ludzkiej została wytworzona i upowszechniona między innymi poprzez media. Odpowie¬ dzią na nią są szkolenia dla kobiet, organizowane w meczetach, pozwalające na odnalezienie miejsca we współczesnym świecie „godnego nowoczesnej kobiety islamu". T e n paradoks opisany przez Abu-Lughod w szkicu z 2002 roku znacząco 192 �Widz wolny czy bezwolny? komplikuje problem relacji media a wolność. Z jednej strony przekaz medialny ma moc wdrażania nowych wartości i wzorów tożsamości, z drugiej okazuje się, że po przeniesieniu ich na lokalny grunt powstają trudne do przewidzenia hybrydyczne sploty zarówno wartości, jak i tożsamości. Konkludując, choć potęga mediów jako czynnika zmiany jest oczywista, kierunek rzeczywistych zmian jest często zaskakujący. Podsumowując krótki przegląd wyników etnograficznych badań mediów, trzeba stwierdzić, że przezwyciężając jedne zniewolenia, media konstruują inne. Kategoria zniewolenie, podobnie jak pojęcie wolność, są bardzo różnie rozumia¬ ne, zmienne i zależne od kontekstu kulturowego. T o , co jest wolnością jednych, bywa zniewoleniem innych. Jedno jest pewne, przewidując oddziaływanie me¬ dialnych produkcji na odbiorców należy brać pod uwagę lokalną wiedzę potoczną mającą zdolność sprytnego przekształcania dowolnego przesłania w ideę często zupełnie niezgodną z zamierzeniami twórców, ale pasującą do lokalnego obrazu świata. Lokalna metis, chytrze unikając totalizującej siły mediów, staje się odpo¬ wiedzialna za to, że intencje producentów medialnych chybiają celu, a recepcja mediów okazuje się odmienna od zamierzonej. Relacja jest jednak dwustronna. Lokalny dyskurs absorbuje nowe obrazy i treści przynoszone przez media, łącząc je z dotychczasową wizją rzeczywistości, zmieniając ją i rekonfigurując. Zrozu¬ mienie tej skomplikowanej relacji wymaga pogłębionych badań jakościowych, które biorą pod uwagę kontekst kulturowo-ideowo-społeczny produkowania i odbioru mediów. W przypadku społeczeństw postkolonialnych i społeczności postchłopskich badania prowadzone metodą etnograficzną wydają się szczególnie skuteczne. Kierując się takim przekonaniem, zamierzam rozpocząć nowy projekt badawczy pozwalający na stwierdzenie, w jaki sposób przekaz medialny oddziału¬ je na opisywane przeze mnie wiejskie wyobrażenia o władzy i państwie (Malewska-Szałygin 2008) oraz w jaki sposób nowotarska metis przekształca obrazy i treści przenikające z mediów do lokalnego dyskursu o tożsamości i polityce. 193 �Anna Malewska-Szałygin Bibliografia: Abu-Lughod L . , 2002, Egyptian Melodrama - Technology of the Modern Subject?, [w:] Me­ dia Worlds. Anthropology of New Terrain, eds. Faye D . Ginsburg, Lila Abu-Lughod, Brian Larkin, Berkeley, Los Angeles-London, s. 115-133. Abu-Lughod L., 2005, Dramas of Nationhood. The Politics of Television in Egypt, Chicago. Appadurai A., 2005, Nowoczesność bez granic. Kulturowe wymiary globalizacji, tłum. Z. Pucek, Kraków. Baudrillard J., 2005, Symulakry i symulacja, tłum. S. Królak, Warszawa. Berger P., Luckmann T., 1983, Społeczne tworzenie rzeczywistości, tłum. J. Niżnik, Warszawa. Człowiek Grecji, 2000, red. Jean-Pierre Vernant, tłum. P. Bravo, Warszawa. Debord G., 2006, Społeczeństwo spektaklu oraz Rozważania o społeczeństwie spektaklu, tłum. M . Kwaterko, Warszawa. Dyskurs jako struktura i proces: praca zbiorowa, 2001, red. T e u n A. van Dijk, tłum. G. Gro¬ chowski, Warszawa. De Certeau M., 2008, Wynaleźć codzienność: sztuki działania, tłum. K. Thiel-Jańczuk, Kraków. Detienne M . , Vernant J.-P., 1978, Cunning Intelligence in Greek Culture and Society, Atlantic Highlands, N.J. Geertz C., 2005, Myśl potoczna jako system kulturowy, w: Wiedza lokalna. Dalsze eseje z zakresu antropologii interpretatywnej, tłum. D . Wolska, Kraków, s. 81-100. Ginsburg F. D., 2002, Screen Memories: Resignifying the Traditional, [w:] Indigenous Media, [w:] Media Worlds. Anthropology of New Terrain, eds. Faye D . Ginsburg, Lila AbuLughod, Brian Larkin, Berkeley, Los Angeles, London, s. 39-57. Hall S., 1980, Encodingfdecoding, [w:] Culture, Media, Language, eds. Stuart Hall, Dorothy Hobson, Andrew Lowe, Paul Willis, London, s. 128-138. Hastrup K., 2008, Droga do antropologii. Między doświadczeniem a teorią, tłum. E. Klekot, Kraków. Herzfeld M . , 2004, Antropologia. Praktykowanie tłum. M . M . Piechaczek, Kraków. teorii w kulturze i społeczeństwie, Hołówka T., 1986, Myślenie potoczne, Warszawa. Krytyczna analiza dyskursu: interdyscyplinarne podejście do komunikacji społecznej, 2008, red. A. Duszak, N . Fairclough, Kraków. Larkin B., 1997, Indian Films and Nigerian Lovers: Media and Creation of Parallel Modernities, „Africa" 67 (3). Larkin B., 2002, The Materiality of Cinema Theaters in Northern Nigeria, [w:] Indigenous Media, [w:] Media Worlds. Anthropology of New Terrain, eds. Faye D . Ginsburg, Lila AbuLughod, Brian Larkin, Berkeley, Los Angeles-London, s. 319-336. 194 �Widz wolny czy bezwolny? Malewska-Szałygin A., 2008, Wyobrażenia o państwie i władzy we wsiach nowotarskich 1999-2005, Warszawa. Mankekar P., 1999, Screening Culture, Viewing Politics: An Ethnography of Television, Woman­ hood, and Nation Postcolonial India, Durham NC. Mankekar P., 2002, Epic Contests: Television and Religious Identity in India, [w:] Indigenous Media, [w:] Media Worlds. Anthropology of New Terrain, eds. Faye D . Ginsburg, Lila Abu-Lughod, Brian Larkin, Berkeley, Los Angeles, London, s. 134-151. McLuhan M . , 2004, Zrozumieć media, tłum. N . Szczucka, Warszawa. M0hl P., 1997, Village Voices. Coexistence and Communication in a Rural Community in Central France, Copenhagen. Niżnik J., 1991, Potoczność jako kategoria teoretyczna, [w:] Kategoria potoczności, red. A. Jaw¬ łowska, Warszawa. Rapport N . , 2000, Discourse, [w:] Social and Cultural Anthropology. The Key Concepts, eds. N . Rapport, J. Overing, London-New York, s. 117-126. Sahlins M . , 2006, Wyspy historii, tłum. I . Kołbon, Kraków. Schutz A., 1984, Potoczna interpretacja ludzkiego działania, [w:] Kryzys i schizma, red. E. Mo¬ krzycki, tłum. D . Lachowska, Warszawa, s. 137-192. Scott J.C., 1985, Weapons of the Weak, New Haven, Conn. Scott J., 1988, Seeing like the State. How Certain Schemes to Improve the Human Condition Have Failed, Yale, New Haven-London. Taylor Ch., 2010, Nowoczesne imaginaria społeczne, tłum. A. Puchejda, K. Szymaniak, Kraków. Wilk R., 2002, Television, Time, and the National Imaginary in Belize, [w:] Indigenous Media, [w:] Media Worlds. Anthropology of New Terrain, eds. Faye D . Ginsburg, Lila AbuLughod, Brian Larkin, Berkeley, Los Angeles-London, s. 171-188. 195 �Polacy o sobie. Współczesna autorefleksja: jednostka, społeczeństwo, historia, red. Piotr Kowalski, Łomża: Oficyna Wydawnicza „Stpoka" 2005, s. 17-34. Prawa autorskie zastrzeżone. Anna Malewska-Szałygin Autoportret z negatywu czyli czego można się dowiedzieć o Polakach z góralskich wypowiedzi na temat władzy. Tytułowe sformułowanie odwołuje się do zaproponowanego przez Ludwika Stommę określenia portret z negatywu, którego użycie autor Antropologii kultury wsi polskiej XIX w. uzasadnia w ten sposób „wyobrażenia przeciwstawieniem, swoistym negatywem wyobrażeń więc odwrócenie tych wyobrażeń, przekształcenie danej grupy o sobie są tej grupy o obcych". Wystarczy negatywu w pozytyw, by uzyskać własny portret grupy, by dowiedzieć się jakie warunki musi spełniać „swój" (Stomma 1986, s. 63). Zgodnie z tym zaleceniem postaram się odczytać jaki portret własny kreślą nowotarscy górale rozmowach na temat polityki i władzy. Badania prowadzone od 1999 r. na Podhalu przez Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej dotyczyły wiejskich wyobrażeń na temat władzy państwowej. Technika badań przewidywała długie, swobodne rozmowy (porządkowane wytycznymi zawartymi w dyspozycji badawczej), prowadzone we wsiach powiatu Nowy Targ. Muszę zastrzec, że termin górale stosuję w szerokim znaczeniu, nie rezerwując go dla górali tatrzańskich, z okolic Zakopanego. Naszymi rozmówcami byli w większości ludzie w wieku 30 - 70 lat, słabo wykształceni (w większości absolwenci szkoły podstawowej lub zawodowej, rzadziej technikum). Celem badań było przyjrzenie się lokalnemu dyskursowi na tematy polityczne i dlatego rozmowy ogniskowały się wokół pojęć: początkowo słów zaczerpniętych z dyskursu publicznego, a potem, kiedy już oswoiliśmy się z językiem lokalnych rozmów o władzy, doprecyzowaliśmyokreślenia, którymi posługiwali się nasi rozmówcy. 1 �W tym tekście skupię się na pojęciu władza i jego znaczeniach. Wyłania się z nich góralski obraz władzy, ale jeśli zastosować wytyczne Stommy można też zobaczyć portret samych siebie, jaki kreślą nasi rozmówcy. Zalecenia Stommy dotyczą badania stereotypów o „obcych". Można zapytać: na ile demokratycznie wybrani przedstawiciele są widziani przez społeczeństwo jako „obcy"? Z naszych rozmów wynika, że ludzie władzy, politycy są tak właśnie postrzegani. Wybrani spośród społeczeństwa kandydaci po dojściu do władzy przechodzą rodzaj metamorfozy, odtąd stosuje się do nich kategorię oni i uznaje za przeciwieństwo prostego narodu. Górale o władzy. Kiedy w rozmowie padało słowo władza nasi rozmówcy objaśniali je na różne sposoby: władza to jest polityka mnie się wydaje [Kobieta, lat 45]; władza to ktoś kto rządzi [Kobieta lat 55], ktoś kto będzie kierował, jak w pracy tak i w państwie [Kobieta lat 33], ktoś kto lepiej, rozsądniej to zorganizuje, musi być taka „głowa domu" [Taksówkarze lat 35-50]. Pierwsze z zacytowanych zdań potwierdza przekonanie, że pojęcia władza i polityka mają częściowo wspólną płaszczyznę znaczeniową, choć oczywiście rozważywszy wszelkie konotacje nie są to pojęcia pokrywające się, już choćby dlatego, że w rozmowach zwykle występują w innym kontekście słownym. Stwierdzenie władza to ktoś kto rządzi, podobnie jak następne, odsyła do zasadniczej funkcji władzy - kierowania i zarządzania: władza powinna być mądra i dobrze zarządzać [Mężczyzna lat 60]. Takie krótkie quasi definicje nie pojawiały się często. Chętniej stosowaną strategią objaśniania pojęć abstrakcyjnych było odwołanie się do przykładu. Zwykle był on wzięty z życia i tłumaczył abstrakcyjną ideę, poprzez odniesienie jej do zjawisk znanych i bliskich, podobnie jak przypowieść: Władza to jest tako jak łojciec, abo matka w domu. O to jest władza! Jak matka dobrze rzundzi, to ma z cego cyrpać, a jak nie, to ni mo i mo przerombane - objaśniał nas sześćdziesięcioletni rolnik. Porównań do ojca lub matki w rodzinie używali najczęściej ludzie starsi. Prócz nich wiele kobiet w średnim wieku (ok.40), objaśniło problem rządzenia krajem poprzez odniesienie do życia rodzinnego. Przy czym, co zaskakujące w patriarchalnych góralskich rodzinach, głową, o której mówiły była kobieta - zwykle nasza rozmówczyni: niechby tak rządzili jak ja w domu rządzę - postulowała pięćdziesięcioletnia rencistka. 2 �Inna kobieta w jej wieku wtórowała: ja w domu rządzę i mnie słuchają to oni w państwie też tak powinni . Objaśnianie pojęć abstrakcyjnych poprzez odwołanie się do rzeczywistości znanej z własnego doświadczenia opisywał Jacques Le Goff (2002) szukając odpowiedzi na pytanie: w jaki sposób ludzie średniowiecza tworzyli wyobrażenia o odległej dla nich rzeczywistości? Jego zdaniem rozszerzali wiedzę o dobrze znanej człowiekowi mikro skali codziennego życia na makro skalę wyobrażeń o nieznanym świecie. Zaskakujące, ale podobnie postępowali również nasi rozmówcy. Odległe zjawiska objaśniali przez odniesienie do bliskich im i dobrze znanych realiów rodziny lub pracy: władza powinna być jak dobry gazda, żeby ludziom nie brakowało ani chałupy, ani chleba. Na pierwszym miejscu chleba! - mówiła siedemdziesięcioletnia kobieta. Władza to powinna być taka kierownica, to tak samo jak na przykład gospodarz na wsi... - postulował czterdziestoletni kowal. Jak mówi góralskie przysłowie „jak nie ma gazdy, głupi kazdy" - wtórowali nowotarscy taksówkarze, to jak na bacówce, jak ni ma bacy - nic z tego uzupełniał sześćdziesięcioletnie mężczyzna. Co wynika z takiego sposobu mówienia o władzy oprócz spostrzeżenia, że wielkie problemy objaśnia się poprzez odniesienie do codziennych? Jeżeli władza to gazda czy baca, jakie jest miejsce naszych rozmówców w tym układzie? Wydaje się, że pełnią oni rolę inwentarza, owiec, baranów, ale także juhasów, dzieci i parobków w gospodarstwie, w którym gospodarz czy ojciec rodziny organizują pracę. Społeczeństwo byłoby zatem grupą ludzi, której pracą trzeba tak pokierować, żeby zapewnić dobrobyt. To spostrzeżenie potwierdzałyby słowa cytowane na początku rozdziału o kierowniczej funkcji władzy. Władza, zatem powinna zarządzać pracą społeczeństwa tak, żeby ta przynosiła jak najwięcej korzyści. Gdy pytaliśmy naszych rozmówców czy można to tak ująć, niektórzy odpowiadali: aby oni tylko nie szkodzili! W tych słowach zawiera się realistyczny program minimum: skoro władza w Polsce nie umie dobrze zarządzać gospodarką, niech choć nie zarządza na niekorzyść. Warto tu po raz kolejny podkreślić, że - zdaniem naszych rozmówców - głównym zadaniem władzy jest zarządzanie gospodarką tak, aby ludzie swoją pracą mogli wypracować dobrobyt. Porównania „gospodarskie" niosą jeszcze inne przesłanie. Są zdecydowanie przeciwstawne idei władzy kolektywnej. Gazda czy baca uosabiają władzę 3 �jednoosobową, odpowiedzialną i stanowczą: to musi być stanowczy człowiek, żeby mógł coś zrobić! Tak jak gazda jest stanowczy. - twierdził sześćdziesięcioletni rolnik. To zdanie podkreśla podstawową, zdaniem naszych rozmówców, stanowczość. Siedemdziesięcioletni rolnik objaśniając cechę władzy - nam czym jest władza też uwypuklał ten aspekt: to tak jak pasterz idzie owce paść, to som takie co sie dobrze pasom i takie co uciekajom. Dla tych to pasterz musi być ostry, musi je kochać i gonić. Kara musi być! Dyscyplina! Żeby sie bali pasterza! W tych słowach teoretyczne rozważania czym jest władza zostały odniesione do specyfiki polskiej, a polskie społeczeństwo porównane do stada niesfornych owiec. Wielokrotnie spotykaliśmy się z poglądem, że Polacy są społeczeństwem zwaśnionym i trudnym do rządzenia, a przez to wymagającym szczególnie silnej ręki. Zapewne to założenie było podstawą twierdzenia, że cechą dobrej władzy w Polsce jest żeby umiała rygor trzymać. Czterdziestoletni elektryk uściślał ten pogląd: Dla Polaków to rząd silnej ręki najlepszy, bo tak w ogóle to najlepsza jest demokracja. Wtórował mu siedemdziesięcioletni rolnik: No jesce się taki nie urodził, abo nie dorósł taki, co by to chycił w łapy i to tak twardo na 100%. Polsce potrzebna strasnie twarda władza! Bardziej wykształceni rozmówcy mówili o potrzebie zmiany uprawnień polskiego prezydenta. Uważali, że silna władza prezydencka na wzór amerykańskiej byłaby optymalną formą władzy w Polsce. Amerykański dobrobyt przytaczali jako koronny argument na rzecz tej tezy. Często podkreślanym zadaniem władzy było też zapewnianie ludziom bezpieczeństwa. Górale bardzo przeżywali wzrost przestępczości jaki nastąpił po 1989 r. Często o tym mówili, czuli się zagrożeni i wygłaszali sądy ostateczne typu: świat sie kończy! Pani! Kto to kiedy takie rzeczy widział! Gdy pytaliśmy czy opisywane nam przestępstwa wydarzają się we wsiach wokół Nowego Targu czy też wiedzą o nich z telewizyjnych wiadomości, często mieszali wydarzenia bliskie, znane z sąsiedztwa i dalekie, znane z telewizora, które razem składały się na obraz szalejącej przemocy. Oczywiście winą za to obarczali władzę (czasem używali wówczas słowa rząd), która jest zbyt słaba, aby przeciwstawić się przestępczości, zwłaszcza zorganizowanej. Padały wówczas porównania do władz PRL, o których nasi rozmówcy mieli różne zdania, ale byli zgodni, że przestępców umiały trzymać pod kontrolą. Większe bezpieczeństwo na 4 �ulicach było jedynym aspektem rzeczywistości PRL, który był jednoznacznie dobrze oceniany. Prócz funkcji dyscyplinarnych władza powinna również wykazywać się troską o podwładnych. Element troski, podobnie jak rygoru jest dobrze widoczny w porównaniach władzy do matki lub ojca w rodzinie, do gazdy czy pasterza. Wszystkie te osoby mają prawo do narzucania swojej woli i wymuszania posłuszeństwa, ale mają też obowiązek działania dla dobra rodziny, gospodarstwa czy powierzonych ich opiece owiec. Nie sądzę jednak, żeby chodziło o troskę rozumianą w wzór karmienia inwentarza w gospodarstwie. Myślę raczej, że chodzi o organizację pracy taką, aby nikomu nie brakło ni chałupy, ni chleba. Dwa sposoby mówienia o władzy. Przysłuchując się naszym rozmowom można zauważyć wyraźną cezurę oddzielającą dwa, różne sposoby mówienia o władzy. Tą cezurą jest wykształcenie, zwykle skorelowane z wiekiem mówiącego. Większość naszych rozmówców, którzy ukończyli technikum lub liceum (zwykle byli to ludzie w wieku 30-50lat) albo nie posługiwała się terminem władza zastępując je słowami rząd, sejm, posłowie stosując to pojęcie objaśniała je jako instytucje sprawujące albo władzę, które potrafili wymienić. Można stwierdzić, że większość wykształconych respondentów posługiwała się w rozmowie monteskiuszowskim podziałem władzy czego przykładem może być taka wypowiedź pięćdziesięcioletniego sprzedawcy, po technikum ekonomicznym: państwo musi mieć władzę ustawodawczą i wykonawczą. Musi panować ład, porządek. Inaczej było w przypadku ludzi słabo wykształconych i starszych. Oni najczęściej używali określenia władza na opisanie mglistej sfery onych. Sfera władzy była dla nich tak odległa, że jawiła się nieostro jako tajemnicza, niepojęta, inna. Trudno było coś o niej wyraźnie powiedzieć, trudno mieć do niej zaufanie, wzbudzała raczej niepokój. Te spostrzeżenia przywołują na myśl obserwacje Floriana Znanieckiego o władzy, która jest 1 dla chłopów odległa i niepojęta jak Bóg . Wynikałoby z tego zestawienia, że 1 Polityczny porządek jawi się chłopu jako w pewnej mierze bezosobowa moralna siła, absolutnie tajemnicza, której przejaw można w jakiś sposób przewidzieć, ale której istota i prawa nie dadzą się zmienić dzięki ingerencji ludzkiej.(...) Nieograniczona władza przypisywana państwu oraz tajemnica, jaką w wyobraźni chłopa otoczeni są przywódcy, sprawia, że często chłop wiąże z nimi najbardziej niedorzeczne nadzieje i daje dostęp najbardziej czasem absurdalnym obawom. Jeśli nawet bowiem przywódcy kierują się motywami zrozumiałymi dla chłopa, działają oprócz tego w nieograniczonym kręgu nie znanych mu 5 �wyobrażenia o władzy zmieniają się bardzo powoli i te opisywane przez Znanieckiego wciąż są rozpoznawalne obecnie, choć najczęściej u ludzi starszych. Nasi słabiej wykształceni rozmówcy używając słowa władza zaskakująco szeroko zakreślali jego pole semantyczne. Często pytani o władzę odpowiadali to ci tam we Warszawie, albo jeszcze szerzej i mniej precyzyjnie no to ci bogaci, no. Jakkolwiek te objaśnienia są niejasne, można dopatrzyć się w nich echa dawnych podziałów organizujących życie na wsi, a przede wszystkim rozmówcom władza kojarzyła się z wyższą sferą: podziału stanowego. Naszym władza to te wszystkie co som na stanowiskach, a my to ino pionki. My tu daleko od Warszawy, to tak musimy robić jak uni każą - twierdził sześćdziesięcioletni rolnik. Wtórowała mu sześćdziesięcioletnia rencistka (rolniczka): władza to zawse musi być wyzsa jako my bidni ludzie. To ci co na stanowisku. O jak ksiądz! On ttyz jest na stanowisku. No to juz jest wyzso, bo on sie na to kształci. No tacy [ludzie władzy - A. M . Sz.] oni tez sie na to kształcili żeby cosi wiedzieli jak trzeba rządzić. Ludzie władzy to elita, wyższa sfera, której życie obserwowane z perspektywy mieszkańców wsi ma wiele cech dawnego życia pańskiego. Określenie oni tam żyją po pańsku pojawiało się bardzo często. Wiele cech przypisywanych tym na górze to przymioty, które Józef Chałasiński przypisuje inteligencji polskiej. Góralskie wyobrażenia o ludziach władzy. Ludzi władzy i mieszkańców wsi różni przede wszystkim wykształcenie, ogłada i pieniądze. Ten na stanowisku to musi być wykształcony - twierdziła cytowana rozmówczyni, inna, osiemdziesięcioletnia rolniczka, uzupełniała to musi być ktoś, kto głowę ma na to, co sie orientuje w tej polityce, w tem wszystkiem. Bo my to nie, my som za głupie na takie coś. Tam musą być ludzie wykształcone i mądrzejsze, nie takie jak my, co tam dozo gadać. Władza to ludzie obyci, przygotowani do wyższych zadań: człowiek nie obyty nie wykształcony, wiedzieć co powiedzieć nie ma po co tam iść, on się musi umieć wypowiedzieć i [Kobieta lat 55]. Zwłaszcza kobiety w średnim wieku podkreślały, że: musi się umieć odpowiednio zachować w wielu sytuacjach, bo na przykład poprzedni prezydent [Lech Wałęsa - A. M . Sz.] to nie umiał, a ten [Aleksander Kwaśniewski - A. M . Sz.] to wręcz przeciwnie, zawsze zachowuje się Wizerunek motywów i planów, dokładnie tak jak Pan Bóg. (...) Reprezentując nadprzyrodzony porządek, państwo jest jednocześnie źródłem nieograniczonych możliwości (Thomas, Znaniecki 1976, s. 133) 6 �człowieka z wyższej sfery uzupełnia postawa fajna, ubranie na nim, no i umiejętność na tej mównicy [Mężczyzna lat 65]. Zdaniem naszych rozmówców pieniądze to podstawowy wyznacznik władzy. Ludzie władzy są bogaci. Warto rozważyć wypowiedź czterdziestoletniego pracownika firmy krawieckiej dotyczącą wprawdzie problemów finansowych, ale wiele mówiącą na interesujący nas temat: Skąd oni biorą tą średnią krajową? Ja się pytam kto zarabia te osiemnaście baniek?[1.800zł - A. M . Sz.] No może posłowie tyle mają. Tu w Nowym Targu to jak ktoś zarobi 8 baniek [800 zł - A. M . Sz.] to podskakuje ze szczęścia. Warszawa ma lepiej, bo przy żłobie jest, nie!. Ostatnie zdanie sugeruje, że władza „promieniuje" pieniędzmi. Kto jest bliżej władzy ma większe szanse zarobić. Potwierdzają to potoczne wyobrażenia o warszawiakach przyjeżdżających na Podhale na letnisko czy na zimowisko. Mieszkając w Warszawie czyli w centrum są bardziej zamożni, obyci, pewni siebie - opromienieni bliskością władzy. Sądzę, że czasownik promieniować prowadzi nas do ważnego aspektu wyobrażeń o władzy. Władza ma swoje centrum - miejsca, gdzie jej atrybuty: stanowiska, obycie, pieniądze są najbardziej skondensowane. Z tego ośrodka rozchodzą się koncentrycznymi kręgami, rozmywającymi się w miarę oddalania. Na wieś splendory władzy centralnej nie docierają. Dojście do władzy to niegodny wprawdzie, ale najszybszy sposób wzbogacenia się. Władza - wiadomo, to potem ułatwia ludziom inne sprawy - twierdziła czterdziestoletnia właścicielka małego sklepu. To samo, choć bardziej poetycko formułował siedemdziesięcioletni rolnik: trza tam blisko złobka siedziec i nabić do kiesonka. Na pytanie: czemu ludzie starają się zdobyć władzę, sześćdziesięcioletnia rencistka odpowiadała: Zeby było lepi cłowiekowi. No na pewno mu jest lepi. On jedzie tam, on jedzie tu i nie musi płacić, bo jemu płacom. No, chleba zawse więcej se na tym dorobi. No jak Wałęsa był na chwile tem prezydentem. Jak się jego dzieciom powodzi? A jak by był pracował to by im się się było na pewno tak nie powodziło. Choćby krótka styczność z władzą bardzo szybko owocuje poprawą kondycji finansowej całej rodziny. Jest to aksjomat, podstawowy pewnik potocznej wiedzy o władzy. Wejście w sferę władzy kładzie się blaskiem złotego na całej rodzinie. Nasi rozmówcy nie mają rewolucyjnych poglądów uważają, że muszą być bogaci i biedni. Tak zawsze było, jest i 7 �będzie. Ale pomału trzeba się bogacić, a nie w ciągu roku i już bogaty! - irytował się starszy mężczyzna. Tu dochodzimy do sedna: bogactwo zdobyte ciężką, często wielopokoleniowa pracą jest wysoko cenione przez naszych rozmówców. Pieniądze szybko zdobyte poprzez dojście do władzy, podobnie jak poprzez udział w ciemnych, interesach uważa się ze niegodne. Tym, którzy są blisko żłobka władza objawia swą złocistą stronę, zwykłym ludziom jawi się przeciwnie, jako nienasycony poborca podatków: ten rząd to tak nam daje w dupę, że nawet tego nie można określić - narzekał na ciężary fiskalne czterdziestoletni elektryk w 2000 r. Pięćdziesięcioletni stolarz formułował podobne zarzuty tyle, że pod adresem sejmu: oni się tam zbierajo, codziennie siedzo tam no i radzo, ażeby kogoś upieprzyć. No i zawsze tego robotnika, tego rolnika upieprzo! Siebie przecież nie upieprzo! Ucisk podatkowy zwykle opisywany był w emocjonalnych, ostrych słowach, choć czasem, zwłaszcza młodsi, lepiej wykształceni rozmówcy przedstawiali go w długich wyliczeniach mających nam wykazać jak zbójeckie są powinności, które trzeba płacić na rzecz państwa. Warto zauważyć, że w rozmowach o fiskalizmie nasi rozmówcy zwykle posługiwali się terminem państwo, a nie władza. Rozbuchany fiskalizm państwa nie jest w stanie nasycić Lewiatana, a ściślej szalonych apetytów ludzi władzy. Formułowany przez Edwarda Shilsa (1994) postulat samoograniczenia jako podstawowej cnoty obywatelskiej jest politykom zupełnie obcy. Naszym rozmówcom trzęsły się ręce ze złości, gdy mówili o zarobkach ludzi władzy i o wszelakich synekurach: Jak taki dyrektor w Krakowie zarabia 2 miliardy 700 milionów , to taki zwykły śmiertelnik nie zarobi do końca życia tego co on za miesiąc. To jak to może być! Jeden i drugi ma taki sam żołądek! - krzyczał kowal na bazarze w Nowym Targu. Wysokie podatki i opłaty na ZUS, fantastyczne zarobki ludzi władzy płacone z pieniędzy podatnika budziły złość, ale prawdziwą nienawiść, często mieszającą się z rozpaczą budziła wyprzedaż majątku narodowego: jak można sprzedać fabrykę czy dom towarowy jednemu biznesmenowi, jak to było budowane przez cały naród? To przecież nie jest jednej osoby, to przecież nie jest władzy. Teraz to nie wiadomo komu sprzedają, a to było całego narodu - zaperzała się rencistka, w średnim wieku. Czem tu mają rządzić, jak wszystko sprzedali? - pytał retorycznie pięćdziesięcioletni stolarz - a ile tam oni piniędzy majom!!! Niech to diabeł jasny weźmie! Wyprzedaż majątku narodowego jest 8 �najcięższym zarzutem wobec władzy. Często padały porównania do rozkradania państwa przez zaborców, czy do pobierania kontyngentów w czasie okupacji niemieckiej. Władza, która nie tylko nie wywiązuje się z umowy, ale jeszcze kradnie i wyprzedaje majątek narodowy działając ewidentnie na niekorzyść obywateli, a tak tę sytuację opisywali nasi rozmówcy, jest podejrzewana o służenie obcym interesom. Jest to najcięższy zarzut jaki można sformułować. Emocjonalne wypowiedzi oni obcym interesom służą! Nie o Polskę dbają!, porównania do okupacyjnych kolaborantów sugerują oskarżanie władzy o zdradę. Ludzie władzy działając gospodarczo na szkodę Polski dopuszczają się zdrady wobec społeczeństwa. Ten proceder politycy ukrywają pod fasadą kłamliwych słów. Hipokryzja władzy budzi w naszych rozmówcach największą furię. Zapewnienia parlamentarzystów o służeniu dobru społecznemu odbierane jako okrutny fałsz. Głosów pełnych oburzenia i złości zanotowaliśmy wiele. Wyjątkowo kwiecista była wypowiedź siedemdziesięciolatki, która mówiła o sobie: ja mam dwie klasy i żem zrobiła w Ameryce obywatelstwo i wszystkie dzieci, żem wypchała i wszystkich wnuków. Ja sześcioro dzieci miała i wszystko żem wypchała, bo co tu biedaki mieli robić. A pisać i cytać nie umim. Ta niepiśmienna gaździna o władzy mówiła w ten sposób: A żeby ślak ich wszystkich trafił! Po co to fałszystwo?! My proste, biedne ludzie, skoły nie mamy, a w ten telewizor teraz troszkę popatrzymy i to widzimy, że tam chamstwo, cygaństwo jest! Bedom sie kochać, kiedy bedom chcieć. Fałszywe takie! Cymu jeden drugiemu tak dokuca?! Cymu ich tam taka kupa?! W Ameryce to ich jest dziesięciu, a nie dziewięciuset dziewięćdziesiąt dziewięć. Uni uceni!!! A dać im łopate niech idom rowy kopać! W państwie nauczycielom mało pensji nie płacom, pielęgniarkom bieda, tyz, a łoni majom! Łoni majom! Jeno siedzo i sie obyczajo! Po co ten fałsz?! (...) A cygaństwo jak sie widzi to az śkoda patseć na to. Ja to w swoim głupim rozumie rozumiem i jak widze posła to bym tak napluła w ocy. Jakoś to oni skromniej powinni! A nie żeby im brzuchy rozsły a my ze karkami zgiętymi!! Obłuda i zakłamanie władzy przemawiającej z telewizora budzą straszne rozgoryczenie. Słowa parlamentarzystów o uchwalaniu uchwał i podejmowaniu działań dla dobra społecznego zderzone z aferami, przekrętami, informacjami o zarobkach płynącymi z tego samego ekranu odbierane są jako kłamstwo niezmiernie irytujące. Powodem złości jest fakt, że kłamstwa władzy unicestwiają realną 9 �rzeczywistość. Wobec zastępowania doświadczanej rzeczywistości przez wykreowaną fikcję nasi rozmówcy czują się zupełnie bezradni. Mamy tu jak sadzę do czynienia z simulacrum, o którym Jean Baudrillard (1998) pisał, że znosi rzeczywistość. Oficjalny dyskurs polityczny kreuje nierzeczywistość, zastępując nią doświadczaną przez naszych rozmówców realność. W ten sposób ich prawda nie ma szans zaistnienia, znika podobnie jak przeżywana przez ludzi codzienność. To budzi irytację, choć jak powiedział jeden z naszych rozmówców do mijania się rzeczywistości z fikcją kreowaną przez polityków zdążyli przyzwyczaić już w latach PRL-u. Na koniec warto zapytać o to, jak to się dzieje, że zwykli ludzie, w tym także pochodzący ze wsi stają się ludźmi władzy? Targowi sprzedawcy mieli na ten temat jasną odpowiedź: Nie ma człowieka, który idzie do władzy żeby zachował swoje...[cechy - A. M . Sz.] traci wtedy swoją tożsamość, traci honor, wiele, wiele traci. Idzie tak jak koń z klapkami na oczach, on rządzi i wszystko. Nie ma człowieka u władzy, żeby cos nie przeskrobał - twierdził pięćdziesięcioletni mężczyzna. Ten pogląd podzielało wielu naszych rozmówców. Władza zmienia ludzi. Wstępując do tego środowiska nawet porządny człowiek przechodzi przemianę i nabiera cech negatywnych: staje się kimś „wyższym", bogatym i zaczyna się interesować wyłącznie własnym dobrobytem. Należy do sfery, na którą, jak twierdzili wszyscy nasi rozmówcy, zwykły człowiek nie ma żadnego wpływu, co znów przypomina wnioski Znanieckiego. Góralskie wyobrażenia o „dobrej władzy". Nasze rozmowy w ogromnej mierze wypełniały narzekania, żeby nie powiedzieć pomstowania na władzę czy polityków. Próbowaliśmy odnaleźć jakieś pozytywne oceny lub jakiś idealny wzorzec zadając pytanie o dobrą władzę. Zwykle uzyskiwaliśmy odpowiedzi odwołujące się do wartości: uczciwy powinien być. Ten kto sprawuje władzę powinien być uczciwy [Kobieta lat 55]. Słowo uczciwy padało najczęściej, streszczając wszelkie etyczne wymagania wobec kandydata do władzy. Nieco mniej popularne, ale dobrze uzupełniające poprzedni termin, było określenie sumienny: byle oni sumiennie rządzili [Kobieta lat 60] lub powinien być solidny, sumienny i nie myśleć tylko o sobie, ino o wszystkich [Kobieta lat 55]. Określenie sumienny i uczciwy jest używane w znacznym stopniu wymiennie - chodzi o to, aby człowiek władzy żył zgodnie z 10 �sumieniem ukształtowanym przez dekalog i miłość bliźniego. Wszystkie postulaty tego typu kończą się stwierdzeniem, że obecnie jest dokładnie na odwrót. Gdy zadawaliśmy pytanie o dobrą władzę wielu rozmówców porównywało ją do służby: Władza służyć powinna Polakom, społeczeństwu, każdemu człowiekowi [Mężczyzna lat 50]. Jak się przekonaliśmy władza rozumiana w kategoriach służby stanowiła idealny wzór wszelkiej władzy. Ten ideał wcielał, zdaniem górali, tylko jeden człowiek - papież Jan Paweł I I : władza nie powinna być władzom, tylko po prostu służyć, tak jak papież, nasz Ojciec Święty. On jest autorytetem, oni powinni się od niego uczyć. On niby rządzi całym światem, ale służy - objaśniała pięćdziesięcioletnia kobieta. Takie rozumienie władzy niewątpliwie zostało ukształtowane na gruncie chrześcijaństwa. Postać Jana Pawła I I jest niezwykle istotna dla zrozumienia góralskich wyobrażeń o władzy. Nasi rozmówcy, zwłaszcza ci wychowani w czasach PRL, bardzo ostro rozdzielali sfery polityki i religii, charakteryzując tę pierwszą jako sferę brudną, drugą zaś jako wzniosłą (Lubańska 2005). W przypadku Jana Pawła I I ten podział jest nieistotny, Ojciec Święty jest ponad nim: papież całą tą politykę utrzymuje, bo on jest podstawą tej polityki, (...) nie chce wojny, nie chce robić zła, chce jak najlepiej, zawsze czyni dobrze - podkreślał sześćdziesięcioletni mężczyzna. Polityczna rola Ojca Świętego jest podkreślana we wszystkich wypowiedziach, podobnie jak w rozmowie taksówkarzy w Nowym Targu: proszę Panią, wojnę przekroczył Papież, Reagan i Gorbaczow. Tych trzech ludzi załatwiło to i dalej tę politykę formują. My bez Papieża to byśmy już 18 republiką byli dawno! Rolnik, emeryt uzupełniał: on był tą iskrą, która rozpaliła wszystko, a wielu naszych rozmówców mówiło po prostu: on komunizm obalił. Zaskakujące, ale w osobie Jana Pawła I I polityka nie tylko nie jest przeciwieństwem religii czy moralności przeciwnie, zdaniem górali on potrafił wnieść do brudnej polityki dobro, przemieniając ją tym samym w sferę, nadal obcą i odległą dla zwykłego człowieka, ale nie diaboliczną. Według naszych rozmówców stało się tak dlatego, że Papież wniósł ewangeliczne wartości do świata polityki: Ojciec święty pokazuje jak wyciąga rękę do każdego. Miał spotkania ekumeniczne nawet z żydami. No najgorzej mu idzie z prawosławiem, ale do każdego wyciąga rękę - mówiła pięśdziesięcioletnia kobieta - i ta jego tolerancja! To jest podstawowa rzecz! Papież przeprasza, on do każdego wyciąga rękę! Starsza gaździna uzupełniała: Ojciec Święty powiedzioł: on psyjmuje i 11 �żydów i muzułmanów i każdego szanuje i powinno się tolerować każdego cłowieka: cy to katolik, cy to zyd, cy cygon. Młodsza kobieta, dawniej należąca do PZPR dodawała: Ojciec Święty pokazuje jak być tolerancyjnym w stosunku do tych, którzy wierzą w co innego niż my. O tolerancję mu chodzi i o pokój. Władza sprawowana w myśl zasad chrześcijańskich uległa przemienieniu. Stało się to za sprawą siły duchowej Jana Pawła I I , którą nasi rozmówcy uważali za tak wielką, że zdolną przemieniać ludzi i narody: on był ta iskrą potrzebną w narodzie, żeby się ludzie obudzili, żeby uwierzyli po prostu w to, że pewne rzeczy są możliwe. Ludzie stali się dużo odważniejsi, takiej otuchy nabrali, bo w ten cas był jesce taki ustrój komunistyczny i to tak różnie było, po prostu my tacy byli zniewoleni, ze nic nie wolno było mówić, nic tego... i po prostu ludzie takiej otuchy nabrali - tak objaśniała studentom fenomen oddziaływania Ojca Świętego staruszka, która ukończyła 2 klasy (rolniczka). Jej wypowiedź dobrze charakteryzuje stosunek górali do Papieża: No to my tu w Ludźmierzu Papieża bardzo szanujemy, bo jesce jak był biskupem w Krakowie, to cęsto psyjezdzoł do Ludźmierza, przeważnie na odpusty. No to sie go widziało, i wiedzieli my ze to ten i jak go wybrali na papieża to kazdy był zadowolony, że to taki, co my go znamy, nie! Dalszy ciąg jej wypowiedzi dotyczy zdarzenia istotnego dla rozważań na temat władzy: I jesce takie zdazenie było, ze jak było koronacjo tej Matki Boskiej Ludźmierskiej w 1963, to te figurę jak podnosili, to jakoś im się pochyliła i berło jej wypadło z rąk i on to chwycił, żeby nie upadło na ziemię. Chwycił to berło! I zaraz śmiali sie z niego księża i biskupi śmiali się z niego, że wróży mu sie jakaś władza i potem było właśnie ta władzo! Opowieść o pochwyconym berle słyszeliśmy od wielu osób. Ludzie opowiadali nam ją wielokrotnie, abyśmy zrozumieli że, władza Ojca Świętego pochodziła od Boga. Opisywane zdarzenie interpretowali jako znak z nieba, rodzaj objawienia woli bożej, element planu bożego wcześniej wiadomy i zakomunikowany wybranym (góralom oczywiście). Odwołując się do sakralnego pochodzenia władzy, o którym pisał zarówno Mircea Eliade (1988), Jean Paul Roux (1998) jak i inni autorzy sądzę, że można pokusić się o przeciwstawienie władzy pochodzenia boskiego i ustanowionej przez ludzi. Reprezentanci wybierani przez elektorat i na mocy umowy społecznej oddelegowani do decydowania w ich imieniu, mają wszystkie ludzkie przywary: samolubność, skłonność do prywaty, nepotyzmu itp. Inaczej z władzą z boskiego nadania, którą Bóg ustanawia i 12 �wzmacnia swą siłą, która pozwala wybrańcowi przemieniać duchowo całe narody. Dlatego ten rodzaj władzy stanowi niedościgły wzór dla władzy ludzkiej. Ucieleśniający go Jan Paweł I I o oczach górali ma wszelkie cechy „bożego pomazańca" - jest wybrany przez boga, jest pośrednikiem pomiędzy światem ludzi i sferą sacrum: w obliczu Najwyższego uosabia rodzaj ludzki wstawiając się za nim, na ludzi oddziałuje mocą, której źródło jest ponad naturalne. Portret z negatywu. Próbując z tych rozważań odtworzyć obraz własny naszych rozmówców zacznijmy od porównań, którymi się posługiwali. Postaci gazdy, bacy, pasterza to jak pisze Sherry Ortner metafory źródłowe, o których można powiedzieć, że są jednym z rodzajów symbolu kardynalnego, który bywa symbolem służącym do porządkowania doświadczenia i uchwycenia go w kategoriach danej kultury, symbolem, który pomaga nam wymyślić w jaki sposób owo doświadczenie tworzy całość (Ortner 2003, s. 110). Jaki obraz własny ujawnia się w tak znaczącej metaforze? Jak już sugerowałam pierwsze skojarzenie to inwentarz w gospodarstwie, owce, które trzeba pilnować, karmić, poić. Jest też możliwa mniej deprecjonująca interpretacja: społeczeństwo to juhasi, członkowie rodziny gospodarza, słowem ludzie, którzy wespół z nim wypracowują dobrobyt, a od niego oczekują zorganizowania pracy tak, żeby była jak najbardziej efektywna. Pierwsza interpretacja nie zakłada podmiotowości. W drugim ujęciu Polacy, a w każdym razie górale, postrzegają się jako samodzielne podmioty, wymagające jedynie pokierowania. Jeżeli od władzy oczekują przede wszystkim dobrego organizowania gospodarki oznacza to, że uważają, iż sami odnajdą się w rzeczywistości rynkowej, o ile prawo, które reguluje tę sferę będzie sprzyjające i przejrzyste. Porównanie władzy do stanowczego pasterza niesfornych owiec wprowadza ważny element autoportretu polskiego społeczeństwa. Oczywiście uzasadnia potrzebę silnej władzy, ale przede wszystkim niesie informację o samoocenie naszych rozmówców, którzy uważają, że Polacy są niesubordynowani, mają kłopoty z samo organizacją i współdziałaniem. Są społeczeństwem zatomizowanym, które jednoczy się w obliczu silnej władzy. Czy zatem idea działania dla wspólnego dobra jest im obca? Przeczą temu bardzo emocjonalne i liczne wypowiedzi na temat rozkradania i wyprzedaży majątku 13 �narodowego. Wiele z nich zawierało argumenty, że przecież był to majątek wypracowany przez społeczeństwo. Można się zastanawiać, na ile jest to wynik oddziaływania socjalistycznych idei upowszechnianych przez radiowęzeł w kombinacie „Podhale". Warto jednak przypomnieć, że górale mają wyjątkowo zakorzenione poczucie własności. Nigdy nie odebrano im ziemi, nie powstały na Podhalu PGR-y. Może to być zatem poczucie więzi i współ wytwarzania czegoś, co nie jest majątkiem konkretnego właściciela, ale wspólnoty narodowej. Z tego wynika, że nasi rozmówcy zakładają istnienie takiej wspólnoty, że czują się składową narodu, wspólnoty, którą Benedict Anderson nazywa wyobrażoną (1997). Jak górale wyobrażają sobie naród, to temat do zbadania, tutaj chciałam jedynie złagodzić indywidualistyczną wizję społeczeństwa, jaką zawiera się w metaforze niesfornych owiec. Władza oprócz funkcji organizacyjnych powinna zapewniać obywatelom bezpieczeństwo - ten postulat jest chyba najstarszym i najbardziej uniwersalnie formułowanym oczekiwaniem wobec wszelkiej władzy i trudno się dziwić, że wciąż jest aktualny. Tymczasem ludzie czują się zagrożeni, bezradni wobec narastającej przestępczości, zwłaszcza zorganizowanej. Porównanie z latami PRL jeszcze pogłębia to wrażenie. Całkiem niedawno było na ulicach dużo bezpieczniej. Po przełomie 1989 r przestępczość bardzo wzrosła, a przede wszystkim znacznie nasiliło się zainteresowanie mediów. Efektem jest społeczne odczucie gwałtownego spadku bezpieczeństwa. Nasi rozmówcy czują się również zagrożeni gospodarczo - zmieniające się przepisy i obciążenia fiskalne powodują, że nikt nie jest pewny jak długo jego mała wytwórnia, zakład usługowy, stragan czy gospodarstwo będzie rentowne. Gdy państwo zmieni przepisy, podniesie VAT, opłaty na ZUS drobny przedsiębiorca splajtuje i zwolni pracowników. W efekcie nikt nie jest pewien jutra, wszyscy obawiają się utraty pracy i narzekają na bardzo słabe zarobki u „prywaciarza", który obciążony świadczeniami na rzecz państwa, nie chce lepiej płacić pracownikom. Większość z nich porównując obecną sytuację z czasami PRL-u z nostalgią wspomina komfort, jakim była stała pensja przynajmniej jednego z członków rodziny pracującego w kombinacie obuwniczym 2 „Podhale" . Warto podkreślić, że górale w stopniu większym niż mieszkańcy innych 2 Kombinat przemysłu obuwniczego "Podhale" zbudowano w Nowym Targu w 1957 r. W okresie największego rozkwitu, w l. 70., zatrudniał do 10.000 pracowników. Został zlikwidowany w 1990r. 14 �regionów, byli od pokoleń przyzwyczajeni do tego, że dochód z górskiego gospodarstwa nie wystarcza na wyżywienie rodziny i trzeba szukać zarobku w rzemiośle lub w pracy za granicą. Mimo, że niepewność jutra nie jest dla nich niczym nowym, po latach zatrudnienia w państwowych zakładach zapewniających stabilność zarobków, obecna sytuacja jawi się jako niepewna. Poczucie niepewności i niestabilności gospodarczej dominuje w wypowiedziach. Wiele o lokalnym autoportrecie mówią opowieści o ludziach władzy, o tym kto może zostać politykiem, jakie cechy predestynują do władzy itp. Nasi rozmówcy uważają się za radykalnie różnych od polityków. Polityk to człowiek wykształcony, obyty, bogaty przywykły do dobrobytu i lekkiej a dochodowej pracy. Ludzie, z którymi rozmawialiśmy - przeciwnie - czują się nieznaczącymi pionkami. Mówią o sobie my bidne ludzie lub my - prosty naród. To poczucie niskiej wartości uzasadniają brakiem edukacji, ogłady, a przede wszystkim biedą. Uważają, że za ciężką pracę są słabo wynagradzani i choćby się zapracowali, nie są w stanie zarobić tyle, by żyć godnie. Zwłaszcza starsi ludzie uważają, że przyszło im żyć z karkami zgiętymi. Młodsi są bardziej konkretni i szukają przyczyn tego, że w Polsce człowiek pracujący fizycznie nie może się dorobić, a w USA czy Niemczech - tak. Za tą poniżającą dla nich sytuację obwiniają fiskalizm państwowy i złe zarządzanie gospodarką. Pod tym określeniem mieszczą się wszystkie afery gospodarcze, nieuczciwości związane z likwidacją i prywatyzacją przedsiębiorstw oraz wyprzedaż majątku narodowego. Są to sprawy bardzo bulwersujące, nasi rozmówcy czują się wobec nich bezsilni. Pracują, ale zyski z ich pracy czerpią inni. W efekcie trudno mówić o poczuciu własnej wartości, gdy walczą o utrzymanie siebie i swoich rodzin. Jedyne co im pozostaje to przekonanie o tym, że w porównaniu do polityków są bardziej uczciwi, sumienni, etyczni. Porównanie z politykami pod kątem wygody życia i dostatku wypada zdecydowanie na niekorzyść naszych rozmówców, rekompensatą za to jest korzystne dla ciężko pracujących ludzi porównanie pod względem moralnym. Wyrzucanie ludziom władzy prywaty, nieuczciwości, zakłamania wiele mówi o wiejskim systemie wartości, w którym uczciwa praca jest jedną z najwyższych wartości. Ciężka, codzienna praca, powolne dorabianie się, bogacenie przez pokolenia są przeciwstawiane obecnym karierom, kiedy to majątek zbijany jest w kilka lat. Czerpanie 15 �korzyści dawniej z przynależności do PZPR, a obecnie z uczestnictwa w polityce lokalnej czy centralnej jest negatywnie wartościowane. Jak wynika z naszych badań: polityka to nie jest uczciwa praca (Rozmowy...2005). Podkreślają to również wypowiedzi dotyczące przemiany moralnej człowieka, który wchodzi w sferę władzy - gdzieś gubi się jego kręgosłup moralny i zrozumienie dla problemów sąsiadów. Dla naszych rozmówców wartością jest sumienna praca, działalność polityków uważają za dorobkiewiczostwo. Co wynika z kreślonego przez górali wzorca idealnego? Ideał władzy formułowany w kategoriach służby zakłada podmiotowość tego, komu ta władza służy. Idea służby jest swego rodzaju dowartościowaniem owego podmiotu. Zmienia to diametralnie istniejącą sytuację, w której nasi rozmówcy czują się pionkami. W modelu idealnym następuje odwrócenie: to oni są godnym poszanowania podmiotem, wobec którego władza pełni funkcje służebne. Takie ujęcie pokazuje silną tęsknotę za poszanowaniem, dostrzeżeniem, zaistnieniem w sferze publicznej. Władza, która służy człowiekowi dostrzega jego problemy i dąży do tego, aby je rozwiązać. W takim ujęciu ludzie, również niewykształceni, są znaczący. Zważywszy, że mówimy tu o sytuacji pożądanej, a nie realizowanej, można wnosić, że nasi rozmówcy czują się nieistotni, lekceważeni, odsunięci o wpływu, a często poniżeni. Wielka irytacja jaką budzą zapewnienia ludzi władzy, o tym, że służą dobru społecznemu wynika z tego, że prawda jest inna, zdaniem naszych rozmówców. Publiczne wypowiedzi polityków o poszanowaniu wyborców i działaniu dla ich dobra, unicestwiają rzeczywistość zastępując ją sielankowa wizją. To budzi w naszych rozmówcach wielkie rozgoryczenie. Media dopuszczają do głosu polityków, głos ludzi niewykształconych jest niesłyszalny. Ich prawda o rzeczywistości nie ma, jak uważają, możliwości zaistnienia. Jest wyparta z dyskursu publicznego i zastąpiona obłudnymi deklaracjami. To wzmaga jeszcze poczucie odsunięcia i tego, że dla polityków nasi rozmówcy stanowią masę, łatwo poddająca się manipulacji. Co objawiają wypowiedzi dotyczące Jana Pawła II? Niewątpliwie ujawniają marzenia o władzy etycznej, zainteresowanej człowiekiem, akceptującej każdego, nawet prostych ludzi; władzy, która ich szanuje na tyle, że chce im służyć. Te marzenia powstają na gruncie przekonania, że w rzeczywistości jest odwrotnie. Wyrastają z poczucia nieposzanowania, okpienia, lekceważenia bidnych ludzi, którzy są pionkami. 16 �Oczywiście nie dotyczy to całego społeczeństwa, ale prostego narodu ludzi niewykształconych, pracujących fizycznie, mieszkających z dala od centrum władzy i bogactwa. Wypowiedzi naszych rozmówców dowodziły, że podział na Polskę „pańską" i „chłopską" jest wciąż aktualny. Józef Burszta wywodzi go ze średniowiecznego porządku społecznego, pokazuje jak umacniał się w czasach renesansu, racjonalizował w dobie oświecenia, nabierał emocjonalnego młodopolskim. O dwudziestoleciu zabarwienia w okresie romantyzmu i międzywojennym pisze, że wówczas podział był doświadczany w kategoriach kultury chłopskiej i szlachecko-inteligenckiej (1985, s. 274). Józef Chałasiński podobnie charakteryzuje go w latach pięćdziesiątych, kiedy przybiera postać opozycji kultura chłopska - kultura inteligencka. Burszta pisze o jego aktualności w latach osiemdziesiątych. Najnowsze wcielenie tego przeciwstawienia Izabella Bukraba Rylska (2005) nazywa dyskursem miejsko-inteligenckim i wiejsko plebejskim. Podsumowując, warto zauważyć, że kreślony przez górali autoportret zakłada bardzo głęboki podział społeczny, wywodzący się jeszcze z czasów społeczeństwa stanowego, a jak widać wciąż aktualny pomimo zmian prawnych włączających warstwę ludową do grona obywateli współdecydujących o losach Polski. Czym charakteryzuje się prosty naród przeciwstawiany tym, którzy żyją po pańsku? skupieniem na sprawach gospodarczych, zapewnić utrzymanie rodziny Przede wszystkim na pracy, pozwalającej odegnać biedę i (Stomma 1986, Kroh 2002). Sprawy gospodarcze są zawsze priorytetowe, a polityka interesuje ich o tyle, o ile ma wpływ na gospodarkę (Rozmowy...2005). Dlatego najistotniejsze są te wartości, które łączą się z pracą uczciwość i sumienność. Stanowiąca zasadniczą większość społeczeństwa grupa ludzi słabiej wykształconych ma poczucie odsunięcia. Ich cele, dążenia, wyznawane wartości nie przebijają się do dyskursu publicznego. Medialne debaty w małym stopniu dotyczą optymalizacji rozwiązań gospodarczych, skupiają się na sprawach politycznych, o których nasi rozmówcy mówili, że są fanaberią dla bogatych, co nie muszą ciężko pracować. Bibliografia: Anderson B. 17 �1997 Wspólnoty wyobrażone, tłum. S. Asmsterdamski, Kraków. Baudrillard J. 1998 Procesja symulakrów, w: Postmodernizm, red. J. Nycz, tłum. T. Komendant, Kraków, s. 175-189. Bukraba-Rylska I . 2005 Na temat wsi i socjologii wsi (pomiędzy dyskursem wiejsko-plebejskim a miejsko inteligenckim),Warszawa. Burszta J. 1982 Osobowość chłopa polskiego u progu niepodległości jako wynik przemian agrarnych i społeczno-ekonomicznych, w: Dzieje szkolnictwa i oświaty na wsi polskiej, red. S. Michalski, t. I, Warszawa. 1985 Chłopskie źródła kultury, Warszawa. Chałasiński J 1997 Przeszłość i przyszłość inteligencji polskiej, Warszawa. Eliade M . 1988 Historia wierzeń i idei religijnych, t. 1, tłum. S. Tokarski, Warszawa 1994 Historia wierzeń i idei religijnych, t. 2, tłum. S. Tokarski, Warszawa Goff Le J. 2002 Kultura średniowiecznej Europy, tłum. H. Szumańska-Grossowa, Gdańsk, Warszawa. Lubańska M . 2005 Religia i polityka. Ich wzajemne relacje w powiecie nowotarskim, w: Rozmowy z góralami o polityce, red. A. Malewska-Szałygin, Warszawa, s. 125-140. Ortner Sh. B. 2003 O symbolach kardynalnych, w: Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, tłum E. Klekot, Warszawa, s. 106-116. Rozmowy... 2005 Rozmowy z góralami o polityce, red. A. Malewska-Szałygin, Warszawa. 18 �Roux J. P. 1998 Król. Mity i symbole, tłum. K. Marczewska Warszawa. Schils E, 1994 Co to jest społeczeństwo obywatelskie?, w: Europa i społeczeństwo obywatelskie. Rozmowy w Castel Gandolfo, red. K. Michalski, tłum. D. Lachowska, Kraków. Stomma L. 1986 Antropologia kultury wsi polskiej XIX w, Warszawa Thomas W. I . , Znaniecki F. 1976 Chłop polski w Europie i Ameryce, tłum. M . Metelska, Warszawa. 19 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d2ccfba890d8d8bb4ed55c37b10336e1.pdf 3fd0ee3671d56c3ff751787d3914206f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5665 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5267 Title A name given to the resource Widz wolny czy bezwolny?/ O mediach Creator An entity primarily responsible for making the resource Malewska-Szałygin, Anna Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 181 �A N N A M A L E W S K A - S Z A Ł Y G I N - dr hab., adiunkt w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwer­ sytetu Warszawskiego. W latach 1999-2005 realizowała na Podhalu projekt badawczy zakończony książką pt. Wyobra­ żenia o władzy i państwie we wsiach nowotarskich (2008). Wy­ niki badań prowadzonych w latach 1993-1996 na Mazurach dotyczących lokalnych wizerunków władzy gminnej zostały podsumowane w pracy pt. Wiedza potoczna o sprawach pu­ blicznych (2003). Tematem wcześniejszych prac badawczych była wiedza lokalna o przeszłości wsi i okolicy. Wyniki ko¬ lejnych projektów badawczych relacjonowała w artykułach ukazujących się w „Etnografii Polskiej", w „Kulturze i Spo­ łeczeństwie" oraz zbiorowych publikacjach anglojęzycz¬ nych i w internetowym czasopiśmie „Anthropology Mat¬ ters" (1/2006). 182 �Anna Malewska-Szałygin WIDZ WOLNY CZY BEZWOLNY? Na pytanie „media wolne czy bezwolne?" proponuję odpowiedź antropologiczno-etnologiczną. Patrząc z antropologicznego punktu widzenia, czyli z perspektywy bliskiej codziennemu ludzkiemu doświadczeniu, moż­ na zapytać o wolność egipskiej chłopki oglądającej telewizyjne melodramaty, o wolność młodych nigeryjskich Hausa komentujących bollywoodzkie seriale, o wolność indyjskich wieśniaków śledzących ekranizację Ramayany. Kompli­ kując nieco kwestię wolności mediów, proponuję rozważenie tego, w jakim stopniu odbiorca bezwolnie poddaje się przekazywanym przez media przesła¬ niom, a w jakiej mierze może je przetworzyć i dostosować do swoich celów. Proponuję zapytać o to, co dzieje się z przesłaniem przekazywanym przez me¬ dia w chwili, gdy zderza się ono z wiedzą i językiem zupełnie odmiennym od dyskursu p r o d u c e n t ó w medialnych, gdy natrafia na lokalną wiedzę potoczną słabo wykształconych, wiejskich odbiorców. Odpowiedzi na te pytania zamie­ rzam poszukać w publikacjach referujących wyniki etnograficznych badań te¬ renowych. Specyjika mediów masowych Aby rozważyć odbiór mediów z zaproponowanej perspektywy, trzeba po­ czynić kilka założeń. Jako fundamentalne należy przyjąć dość oczywiste twier¬ dzenie, że wytwarzany przez producentów przekaz medialny nie jest odbiciem rzeczywistości. W przypadku programów referujących bieżące wydarzenia, me¬ dialne obrazy i narracje kompilowane są z rozproszonych zapisów zdarzeń rze¬ czywistych. Arjun Appadurai proponuje określenie „mediaobrazy" (mediascapes) na opisanie „produkowanych przez prywatne czy państwowe przedsiębiorstwa - obrazocentrycznch, narracyjnych relacji ze skrawków rzeczywistości" (Appa­ durai 2005, s. 52 i 55). Owe narracje są wynikiem producenckich wyborów i po¬ mysłów kompilacyjnych. Warto podkreślić arbitralność tych decyzji i ich zależ¬ ność od linii ideowej rady programowej danej stacji telewizyjnej czy radiowej. W efekcie program relacjonujący bieżące wydarzenia jest raczej „uprzedmio- 183 �Anna Malewska-Szałygin 1 towionym światopoglądem" (Debord 2006, s. 34) niż odbiciem rzeczywistości. Założenia ideowe producentów, będące podstawą konstruowania mediaobrazów, Michel de Certeau nazywa „strategiami" (De Certeau 2008, s. X L I I ) . T e n kom¬ ponent ideologiczny zwykle jest ukrywany poprzez stosowanie specyficznej kon¬ wencji przekazu pozwalającej producentom na „wykreowanie wrażenia obiek¬ tywności", „stworzenie iluzji gruntownej faktyczności" (Herzfeld 2004, s. 405). Dlatego producenci opatrują emitowane programy nazwami „Wydarzenia" czy „Fakty". Tego rodzaju tytuły zwieńczają wysiłek wytwarzania iluzji czystej referencyjności, fikcji o doskonałej przystawalności do rzeczywistości. O ile zakładany przez producentów odbiorca może uznać mediaobrazy za odbicie „czystych wydarzeń" i „nagich faktów", o tyle badacze mediów zgodnie podkreślają, że relacja pomiędzy medialnym obrazem a rzeczywistością jest tak dalece zapośredniczona, że można je nazwać „symulakrami", czyli anty-znakami, które nie odsyłają do znaczonej realności, ale przeciwnie wypierają i unice¬ stwiają rzeczywistość, zastępując ją „hiperrealnością" (Baurdillard 2005, s. 41). W wyniku tego procesu wypierania to nie fakty czy wydarzenia, ale „opowieści o tym, co się dzieje, stanowią naszą ortodoksję". Symulakry „»zakrywają zdarzenie« to znaczy czynią z niego nasze legendy. [...] Opowieści owe mają nie­ zwykłą moc [...] wytwarzania rzeczywistości za pomocą pozorów" (De Certeau 2008, s. 187). Jeśli zaufać Michelowi de Certeau, producenci przekazu medialnego mają moc wytwarzania obrazu tak sugestywnego, że zastępuje i wypiera rzeczywistość. T y m samym zyskują fundamentalną władzę określania tego, co jest rzeczywiste. Odnosząc się do popularnych stwierdzeń opisujących media jako czwartą władzę, należałoby uznać, że moc stanowienia rzeczywistości jest władzą zupełnie podsta¬ wową, a zatem raczej pierwszą niż czwartą. T a absolutyzująca, totalizująca wizja potęgi mediów byłaby niezwykle przygnębiająca, gdybyśmy nie spojrzeli na cały proces z drugiej strony i nie zapytali, co z przekazem medialnym robią odbiorcy. Co dzieje się z wytwarzanymi przez producentów mediaobrazami, gdy docierają do konsumentów? T o pytanie zmusza do przyjrzenia się relacji pomiędzy ide¬ owym przesłaniem emitowanych programów a lokalną wiedzą potoczną widza czy słuchacza. 1 „Życie społeczeństw, w których panują nowoczesne warunki produkcji, przypomina olbrzymie zbiorowisko spektakli. Wszystko, co dawniej przeżywano bezpośrednio, oddaliło się, przybierając postać przedstawienia. [...] Cząstkowe ujęcia rzeczywistości scalają się w nową, ogólną jedność, tworząc wyodrębniony pseudoświat. [...] W spektaklu nie należy się dopatrywać zwykłego nadużycia technik masowego rozpowszechniania obrazów. Jest to raczej wizja świata, która stała się rzeczywista, znalazła materialny wyraz; uprzedmiotowiony światopogląd" (Debord 2006, s. 33-34). 184 �Widz wolny czy bezwolny? Od wiedzy potocznej do metis Rozważenie związku pomiędzy przekazem medialnym a wiedzą potoczną wypada rozpocząć od objaśnienia tego ostatniego pojęcia. Badacze społeczni lat sześćdziesiątych interesowali się zasadami konstruowania „wiedzy życia codzien­ nego" (Shutz 1984), sposobami „społecznego tworzenia rzeczywistości" (Berger, Luckamnn 1983). Opisywali procesy typizacji, generalizacji, idealizacji, poprzez które ludzkie doświadczenia są utrwalane, przetwarzane i zmieniane w wiedzę potoczną. Antropologowie uzupełniali te dociekania, wskazując kulturowe uwa¬ runkowanie myślenia potocznego i podkreślając wielość kulturowo zróżnicowa¬ nych zdrowych rozsądków (Geertz 2005). Twierdzili przy tym, że zależność po­ między common sense a doświadczeniem nie jest prosta i w żadnym razie nie można uważać wiedzy zdroworozsądkowej za wywiedzioną wprost z doświadczenia, gdyż stanowi ona raczej zbiór kategorii uprzednich, umożliwiających interpretację bie¬ żących doświadczeń (Geertz 2005, Sahlins 2006). Filozofowie od czasów Oświecenia nieufnie odnoszący się do funkcji po­ znawczych zdrowego rozsądku (Hołówka 1986) podkreślali heterogeniczność wiedzy potocznej, na którą składają się okruchy różnych systemów idei, takich jak teorie naukowe czy doktryny religijne, z których użytkownicy kierowani prag¬ matyczną potrzebą spójnej wizji świata konstruują całość pseudohomogeniczną (Niżnik 1991). W ten sposób powstaje specyficzne narzędzie poznawcze, które użytkownikom wydaje się spójną całością, a epistemologom niekoherentnym, niemetodycznym bricolage'm - jeśli użyć terminu Claude'a Levi-Straussa. Z czasem pojęcia „wiedza potoczna", myślenie zdroworozsądkowe, common sense w publikacjach antropologicznych ustąpiły miejsca kategorii dyskurs zwykle uzupełnionej przymiotnikiem potoczny lub lokalny. Od czasów Michela Foucaulta i Pierre'a Bourdieu kategoria ta stała się popularnym narzędziem badaczy spo­ łecznych. Dyskurs łączy wiedzę ze sposobami jej wyrażania. W dyskursie idee są nie tylko ujawniane za pomocą mowy, pisma, działań czy gestów, ale przede wszystkim są w dyskursie konstruowane i nieustannie przekształcane. Najkrócej rzecz ujmując, dyskurs to sposób myślenia/mówienia dotyczący określonej sfery rzeczywistości, który pokonał inne sposoby myślenia/mówienia i stał się obowią¬ zujący (czy inaczej hegemoniczny) dla danej grupy ludzi, w konkretnym czasie i miejscu. Przyjmując takie uproszczone objaśnienie, należy pamiętać, że istnieje wiele definicji tego pojęcia, od klasycznych, oskarżanych o zapędy totalizujące ujęć Foucaulta, po bardziej użyteczne dla antropologa podejścia Nigela Rapporta (2000) czy np. Perle M 0 h l (1997). Wiele jest też szczegółowych wytycznych jak badać dyskursy (Dyskurs... 2001, Krytyczna... 2008). 185 �Anna Malewska-Szałygin Na przełomie wieków X X i X X I popularność w naukach społecznych zy­ skały kategorie podkreślające znaczenie komponentu wyobraźni w konstruowa­ niu pewników wiedzy potocznej. Jako przykład można przywołać „wyobrażenia" i „obrazy" (scapes) należące do języka teorii Arjuna Appadurai (2005, s. 52-58) czy „imaginaria społeczne" Charlesa Taylora (2010, s. 37). Objaśnienia tych termi­ nów są dość odległe od Durkheimowskiej koncepcji „wyobrażeń zbiorowych", przede wszystkim unikają jej obiektywizującego charakteru. Warto tu zaznaczyć, że Appadurai często powraca do języka Emila Durkheima, na przykład chcąc pod¬ kreślić współczesny wpływ wyobraźni na ludzkie decyzje i działania, pisze, że współcześnie „wyobraźnia przekształciła się w kolektywny fakt społeczny" (Appadurai 2005, s. 13). Ja również posłużyłam się pojęciem wyobrażenia, interpretu¬ jąc góralskie rozmowy na temat państwa i władzy (Malewska-Szałygin 2008). Obecnie modne stało się przywoływanie greckiej kategorii métis, przypo­ mnianej przez Detienne'a i Vernanta (1978). T o pojęcie okazało się nośne, ponie¬ waż podkreśla nie tylko związek wiedzy i języka jak kategoria dyskurs, ale także wiąże pojęciowym węzłem sferę praktyk. Métis - to „pewien rodzaj inteligencji, która jest zawsze »zanurzona w jakiejś praktyce«, w której łączą się »inteligencja, przenikliwość, przewidywanie, elastyczność myślenia, podstęp, zaradność, baczna uwaga, wyczucie chwili, różne umiejętności, nabyte stopniowo doświadczenie«" (De Certeau 2008, s. 82). Vernant, jako przykład métis, podaje sprytne fortele Odyseusza (Vernant 2000). James Scott, popularyzujący tę kategorię w an¬ tropologii, uważa métis za „broń słabych" , za najistotniejszy czynnik ograniczają¬ cy dyscyplinujące starania wielkich instytucji nowoczesnych, takich jak państwa, wielkie korporacje, światowe organizacje czy media, których totalizujące zapędy nie zmniejszyły się w czasach późnej nowoczesności (Scott 1998). Métis to lokalna „cunning inteligence" (Scott 1998, s. 313), czyli przebiegłość, spryt, chytrość słowem „praktyczne umiejętności niezbędne by radzić sobie w nieustająco zmieniającym się naturalnym i społecznym środowisku", umożliwiające „skuteczną adaptację do wciąż pojawiających się nowych sytuacji" oraz „ciągłe przechytrzanie nie tylko ludzkich przeciwników" (tamże, s. 313). Métis to wiedza „partyzancka" (tamże, s. 318), opozycyjna do hegemonicznego dyskursu. Wiedza adekwatna do konkret¬ nej rzeczywistości i dzięki temu unikająca uproszczeń wielkich, abstrakcyjnych teorii (tamże, s. 316). T o opis rzeczywistości dostarczający praktycznych reguł postępowania w danej, ściśle określonej sytuacji (tamże, s. 316) i dlatego zawsze mający charakter lokalny (tamże, s. 317). Tak objaśniana métis bierze udział w pro¬ cesie odbioru mediów masowych. 2 2 Nawiązanie do najpopularniejszej książki Jamesa S cotta Weapons of the Weak (1986). 186 �Widz wolny czy bezwolny? Przekaz medialny a metis Stuart Hall w słynnym szkicu Encoding/decoding (1980) podkreślał, że wi¬ dzowie i słuchacze nie są biernymi odbiorcami przekazu medialnego, ale aktyw¬ nymi podmiotami twórczo przekształcającymi ten przekaz w procesie odbioru. De Certeau dowodził, że choć producent ma swoje „strategie" (2008, s. X L I I ) kierujące tym, jak i w jakim celu konstruuje nadawane treści i obrazy, konsument odpowiada na nie specyficznymi „taktykami" odbioru (tamże, s. X L I I ) Zracjonalizowanej, tyleż ekspansywnej co scentralizowanej, hałaśliwej i spektakularnej produkcji odpowiada inna produkcja zwana „konsump­ cją": jest ona podstępna i rozproszona, przenikająca wszędzie, cicha i jak­ by niewidoczna, gdyż nie ujawnia się za pomocą własnych produktów, ale przez sposób używania produktów narzuconych przez dominujący porządek (tamże, s. X X X V I ) . Tak rozumiane taktyki to dowody lokalnego sprytu, przejawy lokalnej metis. Podążając za myślą de Certeau, badacz odbioru mediów powinien postawić pytania: jak odbiorcy „używają produktów narzuconych przez dominujący porzą­ dek przekazu medialnego"?, jaki „użytek środowiska »popularne« czynią z kultu­ ry »elit« wytwarzających język"?, jak „narzucony zasób wiedzy i symboliki [staje się] przedmiotem manipulacji dokonywanych przez użytkowników nie będących jego wytwórcami" (tamże, s. 33). Przyjmując, że „media odznaczają się [...] wyraźną ciągłością ze sferą co¬ dziennego doświadczenia, której w pewnym stopniu nadają też kształt i poprzez którą są interpretowane" (Herzfeld 2004, s. 407), można zapytać, w jaki sposób przekaz medialny oddziałuje na codzienne doświadczenia rozmówców oraz jak wy¬ korzystują oni własne doświadczenia i kategorie uprzednie do interpretowania tre¬ ści przekazywanych przez media. W swoim wywodzie o mediach Michael Herzfeld podkreśla, że medialne wizerunki stają się „krytycznym składnikiem" potoczności (tamże, s. 416), i postuluje, by badając oddziaływanie owego krytycznego składnika, przyjrzeć się wnikliwie „sile , z jaką przedstawienia medialne uczestniczą w konstru¬ owaniu współczesnych wyobraźni, tożsamości i stosunków władzy" (tamże, s. 404). Etnograficzne badanie odbioru przekazu medialnego Zainteresowanie „użytkowaniem" mediów wymusza zmianę technik ba¬ dawczych. Badania odbioru mediów prowadzone są zwykle przez specjalizują¬ ce się w tym firmy działające na zlecenie producentów. Tego rodzaju badania mające najczęściej charakter ilościowy, uzupełniane są badaniami jakościowymi, 187 �Anna Malewska-Szałygin prowadzonymi metodami socjologicznymi. Tymczasem badanie „użytkowania" mediów wymaga zupełnie innych procedur. Aby uchwycić to, co z przekazem medialnym robi konsument, trzeba być na miejscu czas dłuższy, trzeba wejść z nim w pewną zażyłość, trzeba „podzielać ich doświadczenie społeczne" (Ha¬ strup 2008) . Wszystkie te wymogi spełnia technika etnograficznych badań tere¬ nowych, czyli „badań prowadzonych w warunkach społecznej zażyłości, z udzia¬ łem rzeczywistych informatorów" (Herzfeld 2004, s. 406). „Etnografia daje nam możliwość idealnego dostępu do miejsca, w którym zbiegają się z jednej strony lokalne formy percepcji i praktyki, z drugiej zaś produkowane na skalę masową formy przedstawiania" (tamże, s. 410). Podejście etnograficzne umożliwia dostrzeżenie tego, jak przekaz medial¬ ny jest użytkowany, które z jego elementów przenikają do dyskursów lokalnych i wpływają na praktyki. Trafiając do dyskursu lokalnego, treści wyrwane z kon¬ tekstu przekazu medialnego ulegają transformacji. Badanie metodą etnograficz¬ ną pozwala na uchwycenie tego dyskursywnego „udomowienia" języka mediów w języku wiejskich rozmów. Okruchy przekazu medialnego przenikające do lo¬ kalnych dyskursów stają się motorem nowych praktyk, nie do końca zbieżnych z intencjami producentów. Badania etnograficzne, polegające na dłuższym poby¬ cie w terenie i na podzielaniu doświadczenia rozmówców dają możliwość zaobser¬ wowania tego rodzaju praktyk oraz wychwycenia ciągłości pomiędzy dyskursami a praktykami. 3 Etnograficzne badania użytkowania mediów na przełomie XX i XXI w. Pół wieku temu wyrażano obawy, że telewizja, integrując „globalną wio¬ skę" doprowadzi do homogenizacji kultury (McLuhan 2004, s. 458). Liczne ba¬ dania etnograficzne pokazały, że była to sugestia upraszczająca, bowiem odbiorcy „mogą interpretować przekazywane przez telewizję treści w sposób całkowicie odmienny od zamierzeń ich twórców" (Herzfeld 2004, s. 413). Dzieje się tak dla¬ tego, że „ludzie podchodzą do mediów z perspektywy swych licznych subiektyw¬ ności, na które wpłynęło całe »mnóstwo praktyk dyskursywnych«, z jakimi mieli do czynienia na przestrzeni całego życia" (tamże, s. 412). 3 „Choć oczywiście nie możemy doświadczać świata z perspektywy innych, możemy jednak podzielać ich doświadczenie społeczne. W istocie nie istnieje doświadczenie niepodzielane z nikim. Podzielanie go oznacza natomiast, że jesteśmy częścią wydarzeń: właśnie to miejsce daje nam zupełnie wyjątkowy klucz do zrozumienia światów i tego, jak się je konstytuuje i przekształca; jak w obrębie badanego przez nas układu wydarzeniowo-przestrzennego przypisuje się jednostkom pozycje" (Hastrup 2008, s. 65). 188 �Widz wolny czy bezwolny? Jeden z barwniejszych przykładów lokalnej interpretacji znacznie odbiega¬ jącej od zamierzeń producentów opisał Brian Larkin w tekście dotyczącym odbio­ ru filmów z Bollywood w północnej Nigerii (1997). Dla islamskiego ludu Hausa indyjskie produkcje okazały się zwiastunami rewolucji obyczajowej! Bollywoodzkie filmy stanowiły dla nich kluczowe źródło wiedzy o tym, jak wygląda odległy, nowoczesny, wolny świat, w którym młodzi są pozbawieni kontroli starszyzny ple¬ miennej. Filmowe wizje, budując w młodych Hausa poczucie zniewolenia pętami islamskiej moralności, rodziły rewolucyjną potrzebę podążania za głosem roman¬ tycznej miłości. Taki odbiór indyjskich filmów jest o tyle zaskakujący, że euro¬ pejskim widzom filmowe intrygi z Bollywood kojarzą się z dziewiętnastowieczną literaturą obyczajową, a problemy poślubienia wybranki serca wbrew woli ojca nie wydają się ideą wywrotową. Badania Larkina pokazują, jak dalece różne może być odczytanie przekazu medialnego w zależności od kontekstu kulturowego, w któ¬ rym jest on odbierany, oraz jak bardzo wolnościowe przesłanie mediów zależy od rozumienia wolności charakterystycznego dla lokalnej wiedzy potocznej. W późniejszym tekście Brian Larkin (2002) rozważa inny aspekt oddzia¬ ływania mediów na mieszkańców Nigerii. W tym przypadku skupia się na zna¬ czeniu kina rozumianego materialnie, jako budynek, a ściślej miejsce do którego „się chodzi". Z analizy literatury przedmiotu wynika, że w czasach kolonialnych brytyjscy kolonizatorzy budowali kina przy eleganckich hotelach, traktując je jako miejsce rozrywki, kultury i edukacji dla białych. W latach powojennych, zbudowano w nigeryjskim mieście Nano kino dostępne dla miejscowej ludno¬ ści. Jak wynika z badań terenowych, dla muzułmańskiej społeczności Hausa kino było przestrzenią ze wszech miar podejrzaną. Umieszczono je w tej części miasta, w której nie mieszkają „porządni ludzie", a raczej przebywający z dala od swych rodzin robotnicy najemni, gdzie znajdują się lokale rozrywkowe i prostytutki. W efekcie pójście do kina w mieście Kano było zupełnie innym doświadcze¬ niem dla Brytyjczyka i dla Hausa. Co więcej, było czym innym dla nigeryjskiego mężczyzny i kobiety, dla kobiet bowiem organizowano osobne spektakle, umoż¬ liwiające im obejrzenie filmu bez podzielania zamkniętej przestrzeni z obcymi mężczyznami. Rozważania Larkina pokazują wolnościowe przesłanie nie tylko przekazu medialnego, lecz nawet samej przestrzeni kontaktu z mediami, jaką jest kino. Można tylko zadumać się nad tym, czy „wolność od" islamskiego ładu moralnego prowadziła do jakiejś nowej konstruktywnej „wolności do", mówiąc językiem Ericha Fromma. O ile Larkin rozważał oddziaływanie mediów jako narzędzia upowszech¬ niania bardziej nowoczesnych wzorów obyczajowych, o tyle Faye Ginsburg 189 �Anna Malewska-Szałygin podkreśla przeciwstawny aspekt mediów. Analizując fenomen powstania tubyl¬ czej telewizji emitowanej od 1991 r. przez Iniutów zamieszkujących autonomicz­ ny okręg nad Zatoką Hudsona w Kanadzie, pokazuje, że telewizja może stać się potężnym narzędziem pozwalającym nie tylko na „zobiektywizowanie własnej tożsamości" i pokazanie jej szerokiej telewizyjnej widowni, lecz również może się stać narzędziem przywracania społecznej pamięci poprzez filmowanie wspo¬ mnień starych ludzi, poprzez rekonstrukcję dawnych sposobów mieszkania, polo¬ wania czy obróbki skór. Innym sposobem ożywiania tradycji może być ujmowanie w nową, filmową formę dawnych eposów czy mitów, czego przykładem jest inuicki film Atanarjuat nagrodzony w Cannes w 2001 r. Najważniejszym wnioskiem z badań Ginsburg jest przekonanie, że media są nie tylko nośnikiem nowinek obyczajowych, lecz także mogą „nadawać nowy autorytet starej kulturze oralnej" (Ginsburg 2002, s. 43). Wracając do terminologii Fromma, opisywane przez Gins¬ burg oddziaływanie mediów to niewątpliwie ciekawy przykład realizowania „wol¬ ności do". W tym przypadku media umożliwiają nagłośnienie lokalnego dyskursu i udostępnienie lokalnej wiedzy szerszemu odbiorcy. W procesie obiektywizacji i popularyzacji tożsamość, tradycja, wiedza potoczna Inuitów ulegają zmianom, nie do końca przewidywanym. Pozostając w kręgu kultur postkolonialnych, warto przywołać tekst Richar¬ da Wilka (2002) relacjonujący wyniki badań w środkowoamerykańskim, karaib¬ skim państwie Belize. Wilk podkreśla rolę czynnika czasowego w konstruowaniu i podtrzymywaniu dominacji kolonialnej. Twierdzi, że zapóźnienie było kon¬ stytutywną cechą kolonii, do których nowinki z metropolii docierały zawsze po pewnym czasie. Lokalna elita, mająca lepszy kontakt z metropolią, była grupą, która wcześniej od innych przyswajała sobie nowoczesne rozwiązania kulturowe, techniczne czy technologiczne, umacniając tym samym swój społeczny prymat. Kolonialne wykorzystanie czasu jako narzędzia i gwaranta dominacji zostało prze¬ łamane przez anteny satelitarne, w sposób natychmiastowy przekazujące progra¬ my telewizyjne z jednej części świata do drugiej. Rewolucyjna rola telewizji sate¬ litarnych polega na tym, że najnowsze filmy, seriale, przeboje muzyczne docierają wszędzie w tym samym momencie. W ten sposób media satelitarne dokonują zamachu na postkolonialną dominację. Znosząc dystans czasowy między dawną metropolią i koloniami, dają mieszkańcom tych ostatnich wolność jednoczesnego uczestnictwa w globalnej kulturze popularnej, uwalniając dawne kolonie od stygmatyzującego zapóźnienia. W efekcie dyskurs lokalny w Belize absorbuje nowo¬ ści w tym samym momencie, w którym docierają one w inne miejsca na ziemi, co zasadniczo zmienia jego „tubylczy", czyli „zapóźniony" charakter. 190 �Widz wolny czy bezwolny? Kontynuując rozważanie problemu wolności mediów, warto zwrócić uwagę na szeroki nurt badań etnograficznych dotyczących udziału mediów w procesie konstruowania tożsamości zarówno indywidualnych, jak i narodowych. Warto tu przypomnieć tezę Stuarta Halla (1980), że kontrolowane przez państwo media starają się konstruować „dominujące kody" państwa narodowego. T e n proces jest szczególnie ostro widoczny w państwach postkolonialnych. Dobrych przykładów dostarczają badania Purnimy Mankekar prowadzone w małych miastach nieopodal New Delhi. Jej monografia ScreenigCulture, ViewingPolitics (1993) opowiada o tym, jak w debacie z promowanymi przez media ideałami rekonstruowane są lokalne wyobrażenia o tym, co to znaczy być kobietą, matką, żoną. Książka niesie też istotne przesłanie dotyczące tożsamości narodowej - ukazuje, jak w postkolonialnych In¬ diach ekranizacja wielkiego tradycyjnego eposu Ramajana, wzmacniając hinduską tożsamość narodową, nasiliła niechęć do innych narodów i grup etnicznych, a co gorsza - dostarczyła ideowych uzasadnień stosowanej wobec nich przemocy. Au¬ torka pokazała, w jaki sposób dość kiczowaty serial stał się kluczowym elementem bieżącej „mitopolityki", konstruując „telemitologię" (2002, s. 146) ewokującą silną nostalgię za wspólnotą czystą i potężną, opartą na esencjalistycznej wizji kultury. Serial, choć opowiadał o dalekiej, heroicznej przeszłości, stanowił ważne narzędzie krytyki bieżącej polityki. Wyniki badań Mankekar pokazują ogromną siłę sprawczą telewizji widoczną w kształtowaniu poglądów i prowokowaniu do działań. Uzmy¬ sławiają też moc mediów w ustanawianiu hegemonicznego dyskursu tożsamości koncesjonowanej przez siły aktualnie będące u władzy. T ę wizję komplikują wyniki badań L i l i Abu-Lughod prowadzonych w Egipcie, które choć prowadzą ją do wniosku, że „telewizja jest kluczową in¬ stytucją produkującą kulturę narodową w Egipcie" (2005, s. 7), pokazują, że to oddziaływanie nie jest proste, należy bowiem brać pod uwagę wielogłosowość przekazu medialnego. Różne stacje telewizyjne produkują i emitują odmienne dyskursy medialne, pozostające na usługach różnych interesów narodowych, eko¬ nomicznych i klasowych, które zgodnie z przewidywaniami Gramsciego konkuru¬ ją ze sobą, walcząc o hegemonię, czyli o „rząd dusz" (tamże s. 43). W efekcie do¬ minujący dyskurs elit władzy jest nieustannie zagrożony i w każdej chwili może zostać zastąpiony przez dyskurs konkurencyjny. Zatem choć telewizja odgrywa znaczącą rolę w konstruowaniu tożsamości narodowej, walka toczy się pomiędzy różnymi wizjami czy wręcz definicjami narodu i jego kultury. Konkurujące dys¬ kursy walczą finezyjnymi metodami, bowiem skuteczność telewizji w budowaniu egipskiej tożsamości narodowej jest możliwa głównie dzięki temu, że oddziału¬ jąc na poziomie kulturowym i socjopolitycznym, rozwija swoją magię poprzez 191 �Anna Malewska-Szałygin przyjemność i „podświadome kadrowanie obrazu", a nie poprzez przymus (tamże, s. 9). W efekcie zwycięski dyskurs z ogromną siłą narzuca hegemoniczną wizję toż¬ samości poprzez rozrywkę, niekojarzącą się ze sferą politycznych sporów. T o kole¬ iny przykład silnie podporządkowującego i ograniczającego wpływu mediów. Nieco odmienne jest przesłanie monografii Dramas of Nationhood (2005), wieńczącej egipskie badania L i l i Abu-Lughod. Książka jest skonstruowana jako zderzenie dwóch ważnych głosów w dyskursie medialnym: głosu producentów, z którymi autorka przeprowadzała wywiady w Kairze i Aleksandrii, oraz głosu konsumentek przekazu telewizyjnego, wieśniaczek z Górnego Egiptu i pomocy domowych w Kairze. Przykładem głosu producenckiego są wypowiedzi autorki scenariuszy popularnych seriali, takich jak Żniwa miłości, sześćdziesięcioletniej Fathiyy al-'Assal, lewicowej aktywistki, kairskej feministki, socjalistki, pisarki, prześladowanej przez cenzurę, a nawet więzionej. Fathiyya al-'Assal deklarowała, że tworząc scenariusze, stara się promować wartości charakterystyczne dla miesz¬ czańskich klas społeczeństw zachodnich, takie jak partnerstwo w związkach mał¬ żeńskich i dążenie do samorozwoju jednostek, w tym także kobiet. Słuchając jej głosu, wydawać by się mogło, że zdolność mediów do upowszechniania i ugrunto¬ wywania nowych systemów wartości i nowego typu tożsamości jest ogromna. Jakkolwiek oddziaływanie mediów na konstruowanie tożsamości jest nie¬ zaprzeczalne, rozmowy z egipskimi wieśniaczkami i pomocami domowymi w Ka¬ irze pokazują, że oddziaływanie to nie jest takie proste, a „strategie" producentki wskutek zastosowania lokalnych „taktyk" odbioru ulegają zmianie. Abu-Lughod pisze, że wioskowe rozmówczynie w swoich wypowiedziach konstruują obraz sa¬ mych siebie na wzór heroin telewizyjnych melodramatów. Konfrontując tak zbu¬ dowany własny wizerunek z bohaterkami serialów, dochodzą do wniosku, że ich życie znacząco odbiega od promowanego przez media wzoru, co owocuje poczu¬ ciem przegrania, wykorzystywania i marginalizacji. Paradoksalnie jednak konfrontacja z telewizyjnymi wzorami osobowymi nie popycha wiejskich kobiet w stronę świata zachodniej nowoczesności, ale w stronę nowych form islamu. Nowa oferta islamskich duchownych wychodzi na¬ przeciw potrzebom nowych tożsamości jednostkowych, znacznie bardziej zindy¬ widualizowanych niż dawne, określane poprzez umiejscowienie w zależnościach społeczności rodowej. Ta wizja nowej, dążącej do samorozwoju jednostki ludzkiej została wytworzona i upowszechniona między innymi poprzez media. Odpowie¬ dzią na nią są szkolenia dla kobiet, organizowane w meczetach, pozwalające na odnalezienie miejsca we współczesnym świecie „godnego nowoczesnej kobiety islamu". T e n paradoks opisany przez Abu-Lughod w szkicu z 2002 roku znacząco 192 �Widz wolny czy bezwolny? komplikuje problem relacji media a wolność. Z jednej strony przekaz medialny ma moc wdrażania nowych wartości i wzorów tożsamości, z drugiej okazuje się, że po przeniesieniu ich na lokalny grunt powstają trudne do przewidzenia hybrydyczne sploty zarówno wartości, jak i tożsamości. Konkludując, choć potęga mediów jako czynnika zmiany jest oczywista, kierunek rzeczywistych zmian jest często zaskakujący. Podsumowując krótki przegląd wyników etnograficznych badań mediów, trzeba stwierdzić, że przezwyciężając jedne zniewolenia, media konstruują inne. Kategoria zniewolenie, podobnie jak pojęcie wolność, są bardzo różnie rozumia¬ ne, zmienne i zależne od kontekstu kulturowego. T o , co jest wolnością jednych, bywa zniewoleniem innych. Jedno jest pewne, przewidując oddziaływanie me¬ dialnych produkcji na odbiorców należy brać pod uwagę lokalną wiedzę potoczną mającą zdolność sprytnego przekształcania dowolnego przesłania w ideę często zupełnie niezgodną z zamierzeniami twórców, ale pasującą do lokalnego obrazu świata. Lokalna mètis, chytrze unikając totalizującej siły mediów, staje się odpo¬ wiedzialna za to, że intencje producentów medialnych chybiają celu, a recepcja mediów okazuje się odmienna od zamierzonej. Relacja jest jednak dwustronna. Lokalny dyskurs absorbuje nowe obrazy i treści przynoszone przez media, łącząc je z dotychczasową wizją rzeczywistości, zmieniając ją i rekonfigurując. Zrozu¬ mienie tej skomplikowanej relacji wymaga pogłębionych badań jakościowych, które biorą pod uwagę kontekst kulturowo-ideowo-społeczny produkowania i odbioru mediów. W przypadku społeczeństw postkolonialnych i społeczności postchłopskich badania prowadzone metodą etnograficzną wydają się szczególnie skuteczne. Kierując się takim przekonaniem, zamierzam rozpocząć nowy projekt badawczy pozwalający na stwierdzenie, w jaki sposób przekaz medialny oddziału¬ je na opisywane przeze mnie wiejskie wyobrażenia o władzy i państwie (Malew­ ska-Szałygin 2008) oraz w jaki sposób nowotarska mètis przekształca obrazy i treści przenikające z mediów do lokalnego dyskursu o tożsamości i polityce. 193 �Anna Malewska-Szałygin Bibliografia: Abu-Lughod L . , 2002, Egyptian Melodrama - Technology of the Modern Subject?, [w:] Me­ dia Worlds. Anthropology of New Terrain, eds. Faye D . Ginsburg, Lila Abu-Lughod, Brian Larkin, Berkeley, Los Angeles-London, s. 115-133. Abu-Lughod L., 2005, Dramas of Nationhood. The Politics of Television in Egypt, Chicago. Appadurai A., 2005, Nowoczesność bez granic. Kulturowe wymiary globalizacji, tłum. Z. Pucek, Kraków. Baudrillard J., 2005, Symulakry i symulacja, tłum. S. Królak, Warszawa. Berger P., Luckmann T., 1983, Społeczne tworzenie rzeczywistości, tłum. J. Niżnik, Warszawa. Człowiek Grecji, 2000, red. Jean-Pierre Vernant, tłum. P. Bravo, Warszawa. Debord G., 2006, Społeczeństwo spektaklu oraz Rozważania o społeczeństwie spektaklu, tłum. M . Kwaterko, Warszawa. Dyskurs jako struktura i proces: praca zbiorowa, 2001, red. T e u n A. van Dijk, tłum. G. Gro¬ chowski, Warszawa. De Certeau M., 2008, Wynaleźć codzienność: sztuki działania, tłum. K. Thiel-Jańczuk, Kraków. Detienne M . , Vernant J.-P., 1978, Cunning Intelligence in Greek Culture and Society, Atlantic Highlands, N.J. Geertz C., 2005, Myśl potoczna jako system kulturowy, w: Wiedza lokalna. Dalsze eseje z zakresu antropologii interpretatywnej, tłum. D . Wolska, Kraków, s. 81-100. Ginsburg F. D., 2002, Screen Memories: Resignifying the Traditional, [w:] Indigenous Media, [w:] Media Worlds. Anthropology of New Terrain, eds. Faye D . Ginsburg, Lila AbuLughod, Brian Larkin, Berkeley, Los Angeles, London, s. 39-57. Hall S., 1980, Encodingfdecoding, [w:] Culture, Media, Language, eds. Stuart Hall, Dorothy Hobson, Andrew Lowe, Paul Willis, London, s. 128-138. Hastrup K., 2008, Droga do antropologii. Między doświadczeniem a teorią, tłum. E. Klekot, Kraków. Herzfeld M . , 2004, Antropologia. Praktykowanie tłum. M . M . Piechaczek, Kraków. teorii w kulturze i społeczeństwie, Hołówka T., 1986, Myślenie potoczne, Warszawa. Krytyczna analiza dyskursu: interdyscyplinarne podejście do komunikacji społecznej, 2008, red. A. Duszak, N . Fairclough, Kraków. Larkin B., 1997, Indian Films and Nigerian Lovers: Media and Creation of Parallel Modernities, „Africa" 67 (3). Larkin B., 2002, The Materiality of Cinema Theaters in Northern Nigeria, [w:] Indigenous Media, [w:] Media Worlds. Anthropology of New Terrain, eds. Faye D . Ginsburg, Lila AbuLughod, Brian Larkin, Berkeley, Los Angeles-London, s. 319-336. 194 �Widz wolny czy bezwolny? Malewska-Szałygin A., 2008, Wyobrażenia o państwie i władzy we wsiach nowotarskich 1999-2005, Warszawa. Mankekar P., 1999, Screening Culture, Viewing Politics: An Ethnography of Television, Woman­ hood, and Nation Postcolonial India, Durham NC. Mankekar P., 2002, Epic Contests: Television and Religious Identity in India, [w:] Indigenous Media, [w:] Media Worlds. Anthropology of New Terrain, eds. Faye D . Ginsburg, Lila Abu-Lughod, Brian Larkin, Berkeley, Los Angeles, London, s. 134-151. McLuhan M . , 2004, Zrozumieć media, tłum. N . Szczucka, Warszawa. M0hl P., 1997, Village Voices. Coexistence and Communication in a Rural Community in Central France, Copenhagen. Niżnik J., 1991, Potoczność jako kategoria teoretyczna, [w:] Kategoria potoczności, red. A. Jaw¬ łowska, Warszawa. Rapport N . , 2000, Discourse, [w:] Social and Cultural Anthropology. The Key Concepts, eds. N . Rapport, J. Overing, London-New York, s. 117-126. Sahlins M . , 2006, Wyspy historii, tłum. I . Kołbon, Kraków. Schutz A., 1984, Potoczna interpretacja ludzkiego działania, [w:] Kryzys i schizma, red. E. Mo¬ krzycki, tłum. D . Lachowska, Warszawa, s. 137-192. Scott J.C., 1985, Weapons of the Weak, New Haven, Conn. Scott J., 1988, Seeing like the State. How Certain Schemes to Improve the Human Condition Have Failed, Yale, New Haven-London. Taylor Ch., 2010, Nowoczesne imaginaria społeczne, tłum. A. Puchejda, K. Szymaniak, Kraków. Wilk R., 2002, Television, Time, and the National Imaginary in Belize, [w:] Indigenous Media, [w:] Media Worlds. Anthropology of New Terrain, eds. Faye D . Ginsburg, Lila AbuLughod, Brian Larkin, Berkeley, Los Angeles-London, s. 171-188. 195 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/501f9b2e67d9d619d39597d457e6a448.pdf 7e27c1ce211a18620ecae64fff754b00 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1334 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1232 Title A name given to the resource Semiotyka strukturalizmu. Próba interpretacji / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.2, s.7-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malewska, Anna; Stuchliński, Józef Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y ..Etnografia Polska", t. X X X I I : 1988, z. 2 P L ISSN 0071-1861 ANNA MALEWSKA. JÓZEF ANDRZEJ STUCHLIŃSKI (WSPR Siedlce, Instytut Filozofii U W ) SEMIOTYKA S T R U K T U R A L i Z M U . PRÓBA INTERPRETACJI I. WPROWADZENIE 1. O PEWNYCH FORMALNYCH WŁAŚCIWOŚCIACH S T R U K T U R A L I Z M U CLAUDE LÉVI-STRAUSSA Strukturalizm jako metoda badań etnologicznych Claude Lévi-Straussa jest stanowiskiem interesującym z wielu powodów - zarówno merytorycz­ nych, jak i formalnych. Zainteresowały nas właściwości ostatniego typu, w szczególności zaś sposób formułowania i wyrażania wyników badań i interpretacji strukturalnych w etnologii. Ujmując rzecz obrazowo, sposób ów daje się określić jako swego rodzaju „gra" czy raczej „ekwilibrystyka" poziomów uogólniania i abstrakcji oraz związanych z nimi poziomów wy­ powiedzi językowych. Polega to - przykładowo biorąc — na tym, że LéviStrauss: 1) częściowo tylko prowadzi same badania etnologiczne, w znacznej zaś mierze polemizuje z innymi ujęciami, zajmując się przez to nie tylko zjawiskami kulturowymi, lecz także sposobami ich badania i interpretacji; istotną rolę w jego własnych badaniach odgrywają z reguły bardzo ogólne i abstrakcyjne rozważania nad metodą etnologii, a nawet nad samą • metodologią tej nauki; 2) traktuje badane zjawiska kulturowe w sposób wielowymiarowy i wielo­ poziomowy; zalicza do nich sferę działań ludzkich wykraczających poza język, jak też sam język służący do mówienia o owych działaniach i współ­ tworzących je przez to. Ujęcia obu wymienionych typów przeplatają się ze sobą różnorako i wspólnie nakładają na przedmiotowe badania etnologiczne Lévi-Straussa, dając w efekcie bardzo złożony obraz teoretyczny zjawisk kulturowych. Stanowisko takie jest niezwykle wdzięcznym obiektem analizy semiotycznej. Był to główny powód naszego zainteresowania — przynajmniej w chwili obecnej - strukturalizmem Lévi-Straussa. Zamierzaliśmy bowiem pokazać �8 A N N A MALEWSKA, JÓZEF A. STUCHLIŃSKI niezwykle złożony charakter teorii naukowych w naukach humanistycznych, odsłaniając ich strukturę semiotyczną. Do tego celu koncepcja Lévi-Straussa nadaje się wyjątkowo dobrze. Za przedmiot analizy obraliśmy jedną z pierwszych rozpraw, składających się na podstawową książkę Lévi-Straussa: Antropologię strukturalną — chodzi o rozprawę zatytułowaną „Analiza strukturalna w językoznawstwie i w antropo­ logii" (Lévi-Strauss, 1970 г. I I , s. 89-115). Odsłaniając środkami analizy semiotycznej niezwykle złożoną i ciekawą „grę" i „ekwilibrystykę" poziomów uogólniania i abstrakcji w strukturalistycznych interpretacjach Lévi-Straussa, rychło doszliśmy do wniosku, że nie możemy pozostać w obrębie samych rozważań semiotycznych. Mieliśmy bowiem do czynienia z tak subtelną „grą" czy „ekwilibrystyką" owych poziomów, że wiele z jej istotnych niuansów stawało się w ogóle niezrozumiałymi lub wręcz umykało uwagi — jeśli się nie uwzględniło celu nadrzędnego, któremu wszystko to służy. Cel ten wiąże się zaś z inną formalną właściwością strukturalizmu Lévi-Straussa, a mianowicie z podstawami metodologicznymi tego stanowiska. Nadrzędnym celem metodologicznym badań strukturalnych Lévi-Straussa jest uczynienie etnologii, i w ogóle antropologii, nauką ścisłą. Wzorcem owej ścisłości są dlań nauki przyrodnicze, na czele z fizyką współczesną, oraz nauki matematyczne. Dał temu dążeniu wielokrotnie wyraz w licznych swych pracach, także w wielu rozprawach składających się na Antropologię strukturalną — łącznie z rozprawą będącą przedmiotem dalszej analizy. W na­ szym przekonaniu właściwości semiotyczne strukturalnych interpretacji Lévi-Straussa w etnologii są pewnego rodzaju wyrazem złożoności i trudności reali­ zacji owego nadrzędnego celu metodologicznego. Semiotyka strukturalizmu staje się zrozumiała w ramach jego metodologii. Zgodnie z powyższym, analizę semiotyczną wybranej rozprawy Lévi-Straussa osadzaliśmy w ramach rozważań, interpretacji i wyjaśnień metodologicznych. Zamiast aksjologicznie neutralnej analizy semiotycznej zastosowaliśmy ujęcie, w którym analiza semiotyczną staje się punktem wyjścia — i w pewnym stopniu narzędziem — do krytyki i oceny teorii oraz metod naukowych. Rozważania nasze traktujemy jako pewną propozycję interpretacyjną, o charakterze heurystycznym. Polegają one na cząstkowym sprawdzaniu pewnej hipotezy roboczej, łączącej w określony sposób semiotykę z metodo­ logią. Nie mieliśmy żadnych wzorców w tym zakresie, w pełni więc zdajemy sobie sprawę z możliwości popełnienia licznych błędów. Jesteśmy jednak przekonani, że obrana przez nas droga postępowania może okazać się owocna — nawet jeśli nam się to niezupełnie uda w tym przypadku. Aby uczynić nasze rozważania łatwiejszymi do zrozumienia, przypomnimy pokrótce pewne podstawowe założenia analizy semiotycznej oraz elementarne reguły metodologii nauk ścisłych. Wyczerpujące ujęcie tych problemów wymaga sięgnięcia do odpowiedniej literatury (Ajdukiewicz, 1960, 1965, 1965a; Morris, 1938; Nagel, 1970; Pelc, 1984; Popper, 1977). �SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU 2. ZAŁOŻENIA A N A L I Z Y 9 SEMIOTYCZNEJ Rozważania nasze będą się koncentrowały wokół zagadnień, których sedno oddaje ogólny termin semiotyczny: „poziom semiozy". W ujęciach bardziej potocznych jego odpowiednikami są wyrażenia: „poziom semiotyczny", „poziom języka" lub „poziom wypowiedzi językowych". Otóż sytuację polegającą na tym, że pewna rzecz lub zjawisko fizyczne funkcjonuje jako znak, określa się mianem procesu semiozy. W procesie tym rolę istotną odgrywają następujące elementy: 1) materialne nośniki znaków (twory graficzne o odpowiednich kształtach lub określone dźwięki); 2) to, do czego znaki się odnoszą, czyli to, czego są znakami poszczegól­ ne desygnaty oraz denotacje, czyli zbiory desygnatów; 3) sami użytkownicy znaków, którzy przyjmując pewną interpretację określonych przedmiotów-nośników nadają im charakter znaków. Każdy proces semiozy jest więc oparty na trojakiego rodzaju relacjach, zachodzących odpowiednio : 1) między samymi nośnikami znaków — relacje syntaktyczne; 2) między nośnikami znaków a desygnatami i denotacjami — relacje semantyczne; 3) między nośnikami znaków a ich użytkownikami, ze względu na przyjmowaną przez nich interpretację — relacje pragmatyczne. Wszystkie trzy rodzaje relacji składają się na pełny zbiór relacji semiotycznych. Znakiem jest zatem każdy przedmiot materialny, jeśli tylko wy­ stępuje w takiej troistej strukturze relacji semiotycznych. znaki: z , , z , . . . z 2 / n \ relacje syntaktyczne / Isyntaktyka) \ interpretatorzy desygnaty i denotacje Każdy język jest systemem znaków określonym przez podanie zasad wyznaczających zespoły relacji syntaktycznych, semantycznych i pragma­ tycznych dla pewnego skończonego zbioru przedmiotów-nośników. Owe trzy zespoły relacji semiotycznych są podstawowymi w y m i a r a m i każdego procesu semiozy. Z kolei każdy proces semiozy może — ale nie musi — mieć wiele p o z i o m ó w . Pojęcie to daje się określić rekurencyjnie w sposób następujący. Jeśli znaki mają desygnaty i denotacje wyłącznie w dziedzinie pozajęzykowej, to mówimy o p i e r w s z y m poziomie semiozy. Poziom każdego procesu semiozy, w którym chociaż jeden znak ma desygnaty w dziedzinie �10 A N N A MALEWSKA, JÓZEF A. STUCHL1ŃSKI samego języka, nazywamy poziomem w y ż s z y m , zgodnie z regułą ogólną: jeśli desygnaty i denotacje znaków są na n-tym poziomie semiozy, to dana wypowiedź jest na poziomie n + 1-szym. W celu uproszczenia rozważań zakładamy, że cała dziedzina rzeczywistości pozajęzykowej należy do zerowego poziomu semiozy oraz przyjmujemy prostą metodę oznaczania liczbowego poziomów semiozy: 0° - zerowy poziom semiozy, czyli rzeczywistość pozajęzykowa; 1 ° — pierwszy poziom semiozy, czyli język, którego wyrażenia posiadają desygnaty i denotacje tylko w sferze pozajęzykowej ( 0 ) ; 2° — drugi poziom semiozy, czyli meta-język, którego wyrażenia po­ siadają desygnaty i denotacje należące zarówno do sfery pozajęzykowej (0°), jak też do języka służącego do mówienia tylko o rzeczywistości pozajęzykowej ( I ) ; 3° - trzeci poziom semiozy, czyli meta-meta-język... itd. Jak z powyższego ujęcia wynika, przyjmujemy założenie, że wyraz największego poziomu semiozy osiąganego przez daną wypowiedź jest jej miarą semiotyczną, ale że co najmniej p o ś r e d n i o każda wypowiedź — na dowolnie wysokim poziomie semiozy - dotyczy zawsze wszystkich pozo­ stałych poziomów niższych, aż do sfery pozajęzykowej włącznie. Oczywiście, może się zdarzyć taka złożona wypowiedź językowa, która należy do relatywnie wysokiego poziomu semiozy, ale także b e z p o ś r e d n i o dotyczy — po kolei lub w dowolnym innym układzie — wszystkich pozostałych lub tylko nie­ których, niższych poziomów semiozy, do poziomu zerowego włącznie. Podstawową trudnością operacyjną rozważań dotyczących poziomów semiozy wypowiedzi formułowanych w językach rzeczywistych, w których wyrażane jest zarówno myślenie potoczne, jak też osiągnięcia nauk, jest brak uniwersalnego kryterium, które pozwalałoby w sposób formalnie jedno­ znaczny ustalać przynależność danej wypowiedzi do określonego poziomu. Z reguły znaczenie decydujące w tym zakresie mają trzy podstawowe wymiary semiotyczne znaków składowych danej wypowiedzi, przede wszystkim zaś ich wymiar semantyczny. Definicja poziomów semiozy mówi wszak wprost o desygnatach i denotacjach wypowiedzi. Jednakże kontekst, w którym dana wypowiedź jest formułowana, ma zawsze mniejsze lub większe — w wyjątkowych przypadkach nawet decydujące - znaczenie przy określaniu poziomu semiozy. Zasada ekonomii myślenia wymaga formułowania wypo­ wiedzi jak najkrótszych. Wobec tego wypowiedź np. na poziomie czwartym, z punktu widzenia wymogów maksymalnej prostoty i jasności, powinna mówić bezpośrednio tylko o czymś, co samo występuje na trzecim poziomie semiozy. Jednakże, aby uniknąć zbędnych powtórzeń, kontekst pozwala niejednokrotnie na takie ujęcia, które - rozpatrywane same w sobie — mogą być zupełnie nie określone co do poziomu odniesienia, a więc też i co do własnego poziomu semiozy; albo też wypowiedź z rozpatrywanego tu przykładowo poziomu czwartego może być sformułowana w bezpośrednim odniesieniu do niższych niż trzeci poziomów semiozy — a więc np. do o �SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU 11 poziomu drugiego, pierwszego lub nawet zerowego. Wymaga tego częstokroć zwięzłość i celność wypowiedzi w określonym złożonym kontekście — merytorycznie jednak wypowiedź będzie należeć do przyjętego tu przykładowo poziomu czwartego. Rozstrzygnięcie tej kwestii formalnej wymaga zatem uwzględnienia całokształtu rozważań merytorycznych, w ramach których została sformułowana dana wypowiedź. Z semiotycznego punktu widzenia nauka jest niezwykle złożoną „grą" poziomów semiozy. Wypowiedzi z różnych poziomów nieustannie się ze sobą przeplatają, mamy częstokroć do czynienia z gwałtownymi „skokami" semiotycznymi, polegającymi na pomijaniu jednego lub więcej poziomów pośrednich; na przerywaniu toków rozważań z różnych poziomów i podejmo­ waniu ich na nowo w różnych momentach i miejscach złożonego splotu badań naukowych i językowych wyrażania osiąganych w nich rezultatów, itp. itd. Zagadnienia powyższe wiążą się bezpośrednio z jednym z najważniejszych i zarazem bardzo trudnych i złożonych problemów — chodzi o d z i e d z i n ę p r z e d m i o t o w ą nauk i odpowiadający jej j ę z y k p r z e d m i o t o w y . ' Z se­ miotycznego punktu widzenia oba te skorelowane ze sobą ściśle pojęcia mają charakter zupełnie względny. W przypadku każdej z nauk musi to być rozstrzygane oddzielnie, gdy chcemy ustalić, na którym poziomie semiozy występuje ich dziedzina przedmiotowa badań oraz odpowiadający tej dziedzinie język przedmiotowy danej nauki. Jedyną zasadą stałą w tym zakresie jest ta, że język przedmiotowy dowolnej nauki musi zawsze składać się z wypowiedzi występujących na poziomie semiozy d o k ł a d n i e o jeden s t o p i e ń w y ż s z y m niż poziom dziedziny przedmiotowej tej nauki. Nie wszystkie zaś nauki dotyczą wyłącznie rzeczywistości pozajęzykowej, zatem język przedmiotowy nie każdej nauki będzie zbiorem wypowiedzi na pierwszym poziomie semiozy. Na przykład językoznawstwo będzie posiadało dziedzinę przedmiotową co najmniej na pierwszym poziomie semiozy, a zatem język przedmiotowy tej nauki będzie występował co najmniej na poziomie drugim. Metodologia nauk - z wyłączeniem tych, które same zajmują się językiem — będzie miała dziedzinę badań na pierwszym poziomie semiozy, a zatem jej język przedmiotowy będzie na poziomie drugim. W przypadku metodologii nauk o języku będziemy mieli do czynienia z procesami semiozy o jeden stopień wyższymi w obu płaszczyznach w stosunku do poprzedniego przy­ padku. Podobnie będzie z meta-metodologią obu wymienionych rodzajów nauk — w pierwszym przypadku jej wypowiedzi będą na poziomie trzecim, a w przypadku drugim, na poziomie czwartym. Z sytuacją drugiego rodzaju będziemy mieli do czynienia w rozważaniach Lévi-Straussa. Niezwykle szkodliwym poznawczo zjawiskiem, występującym niestety bardzo często w badaniach naukowych, jest nierozróżnianie poziomów semiozy wyższych od pierwszego, a więc od tego, który zawiera wypowiedzi do­ tyczące wyłącznie rzeczywistości pozajęzykowej. Nierozróżnianie owych po­ ziomów pociąga za sobą z reguły ich pomieszanie — to zaś odbija się �12 A N N A MALEWSKA, JÓZEF A. STUCHLIŃSKI fatalnie na efektach badań i opartej na nich wiedzy naukowej. Przykładem takiej sytuacji może być brak wyraźnego rozgraniczenia rozważań metodolo­ gicznych i meta-metodologicznych. W przypadku pierwszym, racje tych roz­ ważań mają charakter merytoryczny w tym sensie, że wiążą się z rzeczy­ wistymi operacjami poznawczymi danej nauki, którą bada metodolog. Natomiast w przypadku drugim, gdy prowadzimy rozważania meta-metodologiczne, racje istotne czerpane są z reguły z dziedziny filozofii, a nie z samej nauki, na dowolnym jej poziomie semiotycznym. Uwaga ta będzie miała znaczenie istotne w trakcie naszej analizy stanowiska Lévi-Straussa. W punkcie poprzednim daliśmy do zrozumienia, że będziemy badać stanowisko Lévi-Straussa m. in. na podstawie korelowania poziomów semiotycznych jego wypowiedzi z poziomami uogólniania i abstrakcji jego badań naukowych i rozważań metodologicznych różnego szczebla. Nie należy jednak rozumieć naszego ujęcia w sposób zbyt uproszczony. Nie twierdzimy bowiem, że istnieje jakaś jednoznaczna i definitywnie określona oraz stała korelacja obu rodzajów poziomów. Przyjmujemy tylko jako hipotezę badawczą w celach heurystycznych, iż stosunkowo wyraźniejsze powiązania obu rodzajów po­ ziomów dają się odnaleźć, idąc od drugiego poziomu semiozy wzwyż. Natomiast wypowiedzi na pierwszym poziomie semiozy mogą zawierać — i w naukach z reguły tak się dzieje — ujęcie, które z merytorycznego punktu widzenia występuje na wielu różnych poziomach uogólniania i ab­ strakcji. O żadnej korelacji mowy tu być nie może. Rozważania Lévi-Straus­ sa są prowadzone na drugim i wyższych poziomach semiozy. Korelacja obu rodzajów poziomów nie będzie więc przedsięwzięciem zupełnie beznadziejnym, ale poddana zostanie odpowiednim wymogom uzasadniania w stopniu do­ statecznym. Interesujące nas tu poziomy uogólniania i abstrakcji z reguły będą znajdowały wyraz pośredni w rozróżnieniach pojęciowych, mówiących пр. o badaniach przedmiotowych, metodologicznych, meta-metodologicznych itp. 3. ELEMENTY METODOLOGII N A U K ŚCISŁYCH Pojęcie nauki ś c i s ł e j wiąże się z pojęciem w y n i k a n i a logicznego jednych twierdzeń jakiegoś systemu teoretycznego z innych jego twierdzeń. Włączenie jakiegokolwiek twierdzenia — ogólnego lub szczegółowego — w ra­ my całego systemu zależności logicznych nadaje temu twierdzeniu w a r u n k o w o charakter k o n i e c z n y w znaczeniu formalnym. Przy rzeczowej interpretacji teorii naukowych mówi się w takich przypadkach także o tym, że twierdzenia składowe systemu teoretycznego odsłaniają związki konieczne w znaczeniu p r z e d m i o t o w y m . Dotyczy to w szczególności twierdzeń ogólnych, uznanych za prawa naukowe w danej dziedzinie badań. Istnieją dwa odmienne ogólne schematy formalne, stosowane przy kon­ struowaniu naukowych systemów teoretycznych w naukach ścisłych. Jeden z nich ma charakter h i p o t e t y c z n o - r e d u k c y j n y i jest stosowany w naukach �SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU 13 realnych, do których należą nauki przyrodnicze oraz humanistyczne. Oparty jest na stosowaniu tylko u p r a w d o p o d a b n i a j ą c y c h , bo zawodnych, spo­ sobów rozumowania przy ustalaniu stosunków wynikania między składnikami systemów teoretycznych. Drugi schemat ogólny ma charakter aksjomatyczno-dedukcyjny i jest podstawą nauk f o r m a l n y c h , tj. logiczno-matematycznych. Oparte na pewnych przesłankach i niezawodnych schematach rozumowania, nauki te uzyskują rezultaty ś c i s ł e i konieczne zarówno w sensie formalnym, jak i merytorycznym. Wynika to zaś ze swoistości ich przedmiotu, który pozwala na stosowanie wyłącznie niezawodnych metod poznania. Różni to w sposób zasadniczy nauki formalne od nauk realnych. Te ostatnie mogą i muszą być oparte na metodach i osiągnięciach nauk formalnych — w przeciwnym przypadku nie byłyby naukami ścisłymi — nie mogą się jednak do nich ograniczyć. Szeroko rozumiana dziedzina rzeczy­ wistości materialnej, do której należą przedmioty badań wszystkich bez wyjątku nauk realnych, pozwala uzyskiwać poznanie pewne i ścisłe tylko cząstkowo, fragmentarycznie i całkowicie w a r u n k o w o . Ideał ścisłości osią­ galny jest tylko dla nauk formalnych. Przypomnimy pokrótce elementarne wymogi metodologiczne, umożliwiające osiąganie ścisłości warunkowej w nau­ kach realnych i bezwarunkowej w naukach formalnych. Pojęcie ścisłości w naukach realnych wiąże się z pojęciem t e o r i i n a u k o w e j , dotyczącej określonej dziedziny przedmiotów czy zjawisk. Teoria określonej dziedziny przedmiotowej daje się zbudować po spełnieniu określo­ nych warunków. W sposób mniej lub bardziej dokładny i wyraźny musi zostać sprecyzowana aparatura pojęciowa danej teorii, za pomocą definicji lub zasad, czyli twierdzeń o charakterze postulatów znaczeniowych, normują­ cych sens zawartych w tych twierdzeniach specyficznych terminów danej teorii. Jest to krok decydujący przy konstruowaniu wszelkiej teorii naukowej w naukach realnych, wszystkie pozostałe operacje poznawcze są od niego uzależnione. Ma on charakter arbitralny, ale tylko w znaczeniu względnym — jest bowiem milcząco przyjętą fundamentalną hipotezą metodologiczną danej teorii. Jeśli dana aparatura pojęciowa okazuje się nieadekwatna w stosunku do badanej dziedziny zjawisk, musi być zmieniona, co oznacza nie tylko zasadniczą zmianę samej teorii, ale w ogóle charakteru tej teorii. Zgodnie z przyjętą aparaturą pojęciową prowadzone są badania i obser­ wacje zapisywane w postaci zdań jednostkowych oraz numerycznie ogólnych. Te ostatnie dotyczą wszystkich przedmiotów, ale tylko w ograniczonym obsza­ rze czasoprzestrzennym. Nie są więc prawami w sensie ścisłym, którymi mo­ gą być wyłącznie zdania ogólne w sensie uniwersalnym, dające się prawdziwie orzekać, o określonych zależnościach między przedmiotami czy zjawiskami w dowolnym momencie czasowym i w dowolnym miejscu w przestrzeni. Z reguły jednak bywa tak, iż wstępną postacią praw naukowych są pewne zdania numerycznie ogólne, które następnie przez odpowiednio kontrolowaną generalizację są doprowadzane do postaci zdań ściśle uniwersalnych. Prawa muszą mieć bowiem charakter rejestrujący w stosunku do powtarzalnych �14 ANNA MALEWSKA, JÓZEF A. STUCHLIŃSKI zależności między obserwowanymi przedmiotami czy zjawiskami, skoro mają służyć za podstawę do wyjaśniania pojedynczych faktów oraz ich przewidy­ wania. Krokiem wieńczącym niejako konstrukcję teorii naukowej jest przyjęcie jak najmniejszej liczby założeń podstawowych danej teorii, przypisujących przedmiotom określonej dziedziny takie zasadnicze cechy ogólne (w znaczeniu ścisłej uniwersalności), że na ich gruncie dają się wyjaśnić zarówno zależ­ ności określane przez prawa, jak też przebieg samych zjawisk oraz właściwości przedmiotów danej dziedziny w całej ich konkretności. Pragniemy jednak zaznaczyć, że przedstawiona przez nas kolejność etapów konstruowania teorii naukowej nie jest obowiązującą regułą. Różne teorie w poszczególnych naukach powstawały w różny sposób - jedynie w ostatecznym ujęciu musiały być uwzględnione wszystkie przez nas wymienione elementy teorii naukowej i dodatkowo jeszcze wiele innych, które tutaj pomijamy. Prawa i założenia podstawowe każdej teorii w naukach realnych są zawsze tylko hipotezami. Jako twierdzenia ściśle uniwersalne dotyczą potencjalnie nieograniczonej liczby przedmiotów czy zjawisk, także przyszłych. Zatem żadne badania czy obserwacje - osiągalne zawsze tylko w skończonej ilości nie mogą ich efektywnie zweryfikować. Mogą je natomiast sklasyfikować. Zatem ta negatywna procedura sprawdzająca jest dla ścisłych nauk realnych ważniejsza metodologicznie, aniżeli procedura pozytywna - właśnie ze względu na swą e f e k t y w n o ś ć i r o z s t r z y g a l n o ś ć . Bez poddania radykalnej kry­ tyce i bezwzględnym procedurom falsyfikującym nie może być w ogóle mowy o jakiejkolwiek ścisłości praw czy teorii naukowych w naukach realnych. Złożony charakter przedmiotów i zjawisk w niektórych dziedzinach badań może zasadniczo utrudniać odkrycie ścisłych praw i sformułowanie teorii naukowych. Jest wówczas rzeczą całkiem naturalną i celową wzorowanie się na metodach innych nauk ścisłych. Można bowiem poprzez rozważania metodologiczne, a nawet meta-metodologiczne, czerpać pomysly badawcze i środki poznawcze z innych dziedzin, niekoniecznie nawet pokrewnych. Wszystkie te zapożyczenia muszą być jednak traktowane wyłącznie jako hipotezy heurystyczne, a nie jako oczywiste prawdy z tego tylko powodu, że dane metody i środki poznawcze już się dostatecznie sprawdziły w in­ nych dziedzinach. Hipotezy metodologiczne czy meta-metodologiczne mu­ szą być poddane standardowym procedurom sprawdzającym w dziedzinie ich aktualnego zastosowania - jakkolwiek będzie to zawsze sprawdzanie tylko pośrednie. Powinno to zaś polegać na wywiedzeniu, z owych zaczerpniętych skądinąd sugestii metodologicznych czy meta-metodologicznych, pewnych hipotez rzeczowych, czyli potencjalnych założeń podstawowych teorii i praw w dziedzinie owych skomplikowanych zjawisk; następnie należy bezpośrednio sprawdzić zasugerowane niejako odgórnie hipotezy rzeczowe, przez co uzyskuje się sprawdzenie pośrednie wyjściowych hipotez metodologicznych czy meta-metodologicznych. Badania stają się w tej sytuacji bardzo złożone i trudne. �SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU 15 są bowiem splotem nakładających się na siebie ujęć z wielu różnych poziomów uogólniania i abstrahowania. Zwiększa się niepomiernie niebez­ pieczeństwo różnorakich błędów czy pomyłek — czasami jednak trud się opłaca pod względem poznawczym. Jednym z błędów w takiej sytuacji może być pomieszanie ze sobą do pewnego stopnia pojęcia ścisłości względnej, właściwej naukom realnym, z pojęciem ścisłości bezwzględnej, charakterystycznej dla nauk formalnych. Na zakończenie uwag wprowadzających przypomnimy zatem w wielkim skrócie najbardziej elementarne warunki owej ścisłości bezwzględnej. Systemy teoretyczne, właściwe naukom formalnym, konstruowane są w sposób zasadniczo odmienny od tego, jaki obowiązywał w naukach realnych. Punktem wyjścia tych systemów są bowiem twierdzenia ściśle ogólne oraz całkowicie pewne - prawdziwe na mocy samego znaczenia użytych w nich terminów, będących terminami pierwotnymi całego systemu. Są to aksjomaty, twierdzenia przyjęte a priori u podstaw całego systemu teoretycznego, które stanowią ostateczne racje logiczne dla wszystkich pozostałych twierdzeń systemu. Wszystkie twierdzenia posiadają dowody ścisłe, oparte na dedukcyjnych, a więc niezawodnych regułach wniosko­ wania, będących po prostu podstawieniami pewnych praw logiki. Bycie aksjomatem lub wynikanie z aksjomatów jest warunkiem wystarczającym prawdziwości każdego twierdzenia w systemach nauk formalnych. Normą i kryterium prawdziwości jest tu niesprzeczność i aksjomatyczna dedukowalność, a więc wyłączenie respektowania praw logiki. Dlatego też mamy tu do czynienia ze ścisłością bezwzględną i z rzeczywistym ujmowaniem oraz określaniem związków koniecznych, mających jednak charakter tylko formalny. Metodą podstawową dedukowania twierdzeń w systemach formalnych jest metoda p o d s t a w i a n i a nowych formuł za zmienne występujące w aksjoma­ tach. Można w ten sposób uzyskiwać dedukcyjnie nowe twierdzenia dowolnie rozwinięte, złożone i bogate pod względem treści. Każda formuła-twierdzenie, które pod względem swej podstawowej struktury jest f o r m a l n i e analogiczne do któregoś z aksjomatów systemu, jest równie ścisłe i pewne, jak sam aksjomat wyjściowy. Większa złożoność lub szczegółowość nowego twierdzenia w porównaniu z aksjomatem nie odgrywa żadnej roli, pod warunkiem, że podstawą owej analogii formalnej jest któreś z praw logiki. Dedukcja logiczna sprowadza się do takiej właśnie analogii formalnej. Jednakże wystarcza ona w zupełności do uzasadniania twierdzeń wyłącznie w dziedzinie nauk formalnych, ze względu na ich specyficzny przedmiot. Należy także pod­ kreślić, że nie każda analogia formalna jest pewną postacią jakiegoś prawa logiki. W gruncie rzeczy niewiele - stosunkowo biorąc — rodzajów analogii formalnych ma taki logiczny charakter. Nasuwa się w tym miejscu pewne spostrzeżenie ogólne o charakterze semiotyczno-metodologicznym, dotyczące różnic w sposobach uzasadniania właściwych naukom realnym i formalnym. Sądzimy, że można się pokusić o sformułowanie pewnych reguł ogólnych w tym zakresie. Otóż, w naukach �16 ANNA MALEWSKA, JÓZEF A. STUCHLIŃSKI realnych racje uzasadnianych twierdzeń mogą być poszukiwane na tym samym co i te twierdzenia poziomie uogólnienia czy abstrakcji lub semiozy, albo też na którymś z poziomów niższych — w zasadzie jednak nie na poziomie wyższym. Natomiast w naukach formalnych owe racje mogą występować na tym samym poziomie lub na poziomie wyższym — lecz w zasadzie nie na niższym. Wyjaśnia to fakt, dlaczego na ogół systemy logiki, a po części także matematyki, tak często są opracowywane na poziomie meta-logiki czy meta-matematyki. Często bywa tak, szczególnie w logice formalnej, że pewien system zostanie opracowany tylko na poziomie meta-logicznym, bez schodzenia na właściwy dla tej dziedziny poziom przedmio­ towy, czyli po prostu na poziom logiczny. Co ważniejsze jednak, okazuje się, iż właściwą naukom formalnym ścisłość bezwzględną uzyskuje się właśnie dopiero na meta-poziomach. W naukach realnych mamy na ogół sytuację odwrotną. Wiele nauk i teorii nie wykracza w ogóle poza poziom przedmiotowy, pozostając na niskim szczeblu uogólniania i abstrakcji oraz semiozy. Nic też dziwnego, że w stosunkowo niewielu przypadkach uzyskuje się w nich rezultaty ścisłe, a i te mają tylko charakter warunkowy, względny. Błędem byłoby jednak sądzić, że prosty zabieg przejścia na wyższe poziomy rozważań — metodolo­ giczny czy meta-metodologiczny — w sposób niejako automatyczny nadaje ścisłość danej dziedzinie badań. Czy tak się stanie — decydują o tym ostatecznie racje merytoryczne, rzeczowe, a nie czysto formalne. Wyklucza to charakter samej dziedziny przedmiotowej nauk realnych. II. ANALIZA I . PRZYKŁAD STRUKTURALNEJ TEORII W ETNOLOGII - PRZEGLĄD TREŚCI Rozprawa: „Analiza strukturalna w językoznawstwie i w antropologii", stanowiąca rozdział I I Antropologii strukturalnej, daje się streścić w następujących punktach : 1. Językoznawstwo jest jedyną nauką sensu stricto wśród nauk społecznych, tzn. nauką ścisłą, określającą ogólne prawa i budującą teorie dziedziny przedmiotowej swych badań. Zawdzięcza to swej metodzie. Pozostałe nauki społeczne są zobowiązane przyjąć lekcję metodologiczną od językoznawstwa (akapit 1, s. 89). 2. Nie chodzi już o dotychczasową, cząstkową i przypadkową współ­ pracę merytoryczną między językoznawstwem i naukami społecznymi, opartą na swoistych i odmiennych metodach wszystkich tych dyscyplin. Metody te, łącznie z metodą dawnego językoznawstwa, miały niewielką wartość poznawczą z punktu widzenia wymogów nauk ścisłych (akapity 2-3, s. 89-91). 3. Dziedziną językoznawstwa jako nauki ścisłej jest powstała stosunkowo niedawno fonologia. Zawdzięcza to swej metodzie, którą wymodelowała �SEMIOTYKA S T R U K T U R A L I Z M U 17 na wzór nauk ścisłych, przede wszystkim przyrodniczych, na czele z fizyką współczesną, stosującą metody formalno-matematyczne. Charakter strukturalny tej metody, gwarantujący zarazem ścisłość poznania naukowego, polega na poszukiwaniu struktury głębokiej za powierzchnią zjawisk, ujęciach całościowo-systemowych oraz na określaniu ścisłych praw ogólnych (akapity 4-5, s. 91-92). 4. Określona powyżej metoda strukturalna fonologii zostaje przyjęta za podstawę etnologii i w ogóle antropologii (akapit 6, s. 92-93). 5. Przeniesienie ścisłej metody fonologii do pozostałych nauk społecznych, w tym także do etnologii i antropologii, musi oczywiście uwzględniać specyfikę poszczególnych dziedzin przedmiotowych. W przekonaniu LéviStraussa, w etnologii metoda ta daje się zastosować bez poważniejszych zastrzeżeń (akapity 7-12, s. 93-96). 6. Uznając zasadność przenoszenia strukturalnej metody fonologii do etnologii, Lévi-Strauss przystępuje do określania założeń ogólnych interpretacji dziedziny przedmiotowej drugiej z wymienionych nauk, zgodnie z zasadami metody strukturalnej. Uwagę swą skupia na zjawisku awunkulatu, stawiając sobie za cel odkrycie i sformułowanie ścisłego prawa strukturalnego, rządzą­ cego tym zjawiskiem (akapity 13-20, s. 96-101). 7. Zgodnie z powyższym, Lévi-Strauss zestawia i odpowiednio interpretuje szereg wyników obserwacji etnologicznych, wiążących się merytorycznie z postawionymi zadaniami badawczo-interpretacyjnymi (akapity 21-28, s. 101-104). 8. Efektem ostatnich z wymienionych rozważań jest sformułowanie po­ szukiwanego, ogólnego i ścisłego prawa awunkulatu, mającego charakter strukturalny (akapity 29-31, s. 104-106). 9. Badania swe Lévi-Strauss kończy wyjaśnieniami terminologicznymi oraz polemiką z rozwiązaniami konkurencyjnymi w zakresie interesujących go zagadnień etnologicznych (akapity 32-45, s. 106-113). Przedstawione streszczenie posłuży nam za klucz wyboru odpowiednich fragmentów, które poddamy szczegółowej analizie semiotyczno-metodologicznej. Streszczenie to ułatwi identyfikację miejsca i roli merytorycznej i formalnej analizowanego przez nas fragmentu w ramach całokształtu rozważań Lévi-Strausa. Zdajemy sobie sprawę z niedoskonałości polskiego przekładu tej pracy i związanego z tym ryzyka jej literalnej interpretacji. Podejmujemy to ryzyko uważając, że w konfrontacji z oryginałem nie narusza to sedna interesujących nas zagadnień, a propozycja nowego przekładu z naszej stro­ ny byłaby w obecnej sytuacji ryzykiem znacznie większym. 2. POZIOMY SEMIOTYCZNE I FUNKCJE METODOLOGICZNE INTERPRETACJI STRUKTURALNYCH W ETNOLOGII Wykład swej teorii etnologicznej, opartej na metodzie strukturalnej, Lévi-Strauss rozpoczyna w sposób bardziej nietypowy z punktu widzenia standardowej praktyki metodologicznej realnych nauk ścisłych. Zaczyna bo2 - Etnografia Polska. I . 32, 7. 2 �18 A N N A MALEWSKA. JÓZEF A. STUCHLIŇSKI wiem nie od analizy wyników badań jako punktu wyjścia do konstrukcji teorii naukowej, lecz od analizy meta-metodologicznej, a więc od rozważań na relatywnie wysokim poziomie abstrakcji i semiozy. Fragment 1 (akapit 1, s. 89) Z l : „ W zbiorze nauk s p o ł e c z n y c h , do k t ó r e g o j ę z y k o z n a w s t w o bezsprzecznie należy, ono wszakże wyjątkowe miejsce; nie jest nauką jak inne, lecz tą, która zajmuje osiągnęła największe p o s t ę p y : jest chyba j e d y n ą , k t ó r a m o ż e p r e t e n d o w a ć do miana n a u k i i k t ó r a z d o ł a ł a s f o r m u ł o w a ć p o z y t y w n ą m e t o d ę , a zarazem poznać naturę faktów poddawanych przez nią analizie": 4 ° (meta-metodologiczna ocena w a r t o ś c i poznawczej 3 (rozstrzygnięć metodologicznych w zakresie dotycząca): podstaw): 2 ° (nauk humanistycznych, m. i n . j ę z y k o z n a w s t w a , b ę d ą c e g o t e o r i ą ) : 1 ° (języka, s ł u ż ą c e g o do m ó w i e n i a o ) : 0 ° (rzeczywistości pozajęzykowej). Z 2 : „ T a uprzywilejowana sytuacja n a k ł a d a pewne z o b o w i ą z a n i a : j ę z y k o z n a w c a często spotyka badaczy p r a c u j ą c y c h w s ą s i e d n i c h , ale odmiennych dyscyplinach, k t ó r z y będą czerpać natchnienie z jego p r z y k ł a d u i p o d e j m o w a ć p r ó b y z d ą ż a n i a w jego ś l a d y " : 4 ° (postulat meta-metodologiczny 3' dotyczący): (rozstrzygnięć m e t o d o l o g i c z n y c h . . . i t d . , j a k w p r z y p a d k u zdania Z l ) . Z3: „Noblesse oblige: takie pismo j ę z y k o z n a w c z e , jak „Word", nie m o ż e ograniczać się do przedstawiania ściśle j ę z y k o z n a w c z y c h t w i e r d z e ń i z a p a t r y w a ń " : 5" (odniesienie postulatu meta-metodologicznego 4 ° (rozprawy meta-metodologiczne Z4: „Musi ono również przygarnąć do czasopisma o g ł a s z a j ą c e g o m. in.): d o t y c z ą c e . . . i t d . , j a k przy Z l ) . psychologów, socjologów i etnografów, pragnących d o w i e d z i e ć się od w s p ó ł c z e s n e g o j ę z y k o z n a w s t w a , j a k a droga p r o w a d z i do pozytywnej wiedzy o faktach 5 r społecznych": ( . . . j a k w p r z y p a d k u Z3). Z 5 : „ J a k to pisał j u ż d w a d z i e ś c i a lat temu Marcel Mauss, Socjologia c z y n i ł a b y na większe p o s t ę p y , gdyby k i e r o w a ł a się wszędzie p r z y k ł a d e m pewno językoznawstwa...": 5 ° (akceptacja twierdzenia s f o r m u ł o w a n e g o w zakresie): 4 ° ( r o z w a ż a ń meta-metodologicznych d o t y c z ą c y c h . . . i t d . , j a k przy Z l ) . Z 6 : „Ścisła analogia metod stosowanych obowiązek 4 C przez obie dyscypliny n a k ł a d a na nie szczególny współpracy": (wniosek-postulat meta-metodologiczny 3 ° (poznawczo p o ż ą d a n y c h dotyczący): rozstrzygnięć metodologicznych w zakresie 2° (nauk humanistycznych, m . i n . j ę z y k o z n a w s t w a . . . podstaw): itd., jak w przypadku Z l ) . Komentarz 1 W strukturalistycznych badaniach etnologicznych Lévi-Straussa, w których język jest ujmowany jako część składowa badanych zjawisk kulturowych, rozważania metodologiczne prowadzone są z konieczności co najmniej na trzecim poziomie semiozy, a rozważania meta-metodologiczne — na poziomie czwartym. Sedno rozważań przytoczonego fragmentu można zaś ująć lapidarnie w sposób następujący: Językoznawstwo współczesne, przede wszystkim fonologia, wypracowało pierwszą w humanistyce ścisłą metodę badań, mającą walor uniwersalny w stosunku do wszystkich bez wyjątku nauk społecznych. Stało się przez to wzorcem metodologicznym teorii naukowych — w postulowanych tylko �SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU 19 na razie — ścisłych naukach humanistycznych. Ową metodą uniwersalną jest oczywiście s t r u k t u r a l n a metoda fonologii. Stanowisko powyższe, rozpatrywane na gruncie zasad metodologii nauk ścisłych, powinno mieć charakter meta-metodologicznej h i p o t e z y heury­ stycznej — a więc powinno tylko p o m a g a ć w poszukiwaniu dróg pro­ wadzących do odkrywania prawdy. W rzeczywistości dzieje się jednak do­ kładnie na odwrót. Mamy tu bowiem do czynienia z meta-metodologicznym rozstrzygnięciem apriorycznym, które decyduje nawet ostatecznie o określeniu granic i charakteru samej dziedziny przedmiotowej etnologii. Teza podstawowa naszych rozważań daje się zatem ostatecznie sformułować w sposób następujący: Swoista „gra", a ściślej mówiąc - „ekwilibrystyka" poziomów semiotycznych w strukturalistycznych uogólnieniach i interpretacjach Lévi-Straussa w etnologii, ma swe ostateczne źródło w wysunięciu na plan pierwszy racji a p r i o r y c z n y c h i czysto f o r m a l n y c h przed racjami p r z e d m i o t o w y m i i m e r y t o r y c z ­ n y m i . W punkcie niniejszym uwypuklimy cechy owej semiotycznej „ekwilibrystyki", wynikające z odwrócenia zasad metodologicznych realnej nauki ścisłej, prowadzące etnologię — w gruncie rzeczy, aczkolwiek wbrew jej naturze - na tory formalnej nauki ścisłej. Omawiana tu „gra" i „ekwilibrystyka" semiotyczną jest zaś po prostu wyrazem zasadniczych trudności, a raczej niemożności dokonania takiego odwrócenia metodologicznego. Żadna z dzie­ dzin wiedzy o kulturze nie może się stać nauką ścisłą w takim znaczeniu, w jakim są nimi nauki formalne, logiczno-matematyczne — podobnie jak nie jest wcale taką nauką fonologia, wbrew temu, co sądzi Lévi-Strauss. Racje czysto metafizyczne takiego stanowiska Lévi-Straussa wyjaśniamy krótko w podsumowaniu naszych rozważań. Są to bowiem racje ostateczne. W tym miejscu sięgniemy jednak do racji bliższych i przez to mniej ogólnych. Analiza semiotyczno-metodologiczna fragmentu 1, w świetle dalszych fragmentów oraz lektury tekstów innych prac Lévi-Straussa, pozwala ujawnić b e z p o ś r e d n i e podstawowe przesłanki enty nema tyczne, motywujące jego strukturalistyczną koncepcję metodologiczną w etnologii. Przesłanki te dają się sformułować w postaci dwóch ogólnych zasad: 1) przedmiot badań i poznania każdej nauki, zarówno przyrodniczej, jak i humanistycznej, ma zawsze dwa poziomy: jawny (zjawisko) i ukryty (struktura); 2) na płaszczyźnie badawczo-interpretacyjnej obowiązują pewne podstawo­ we metody uniwersalne, adekwatne poznawczo na równi dla wszystkich bez wyjątku nauk. Równa się to uznaniu identyczności struktury metodologicznej zarówno nauk humanistycznych, jak i przyrodniczych. Pierwsza z tych zasad ma charakter przedmiotowo-ontologiczny, druga zaś - poznawczo-epistemologiczny. Tylko przy — milczącym w gruncie rze­ czy -• założeniu ich słuszności oraz przyjęciu za podstawę swych rozważań, Lévi-Strauss może w sposób prawomocny dokonać omawianego tu roz­ strzygnięcia meta-metodologicznego zaraz na wstępie swej pracy. W przeciwnym przypadku byłoby zupełnie niezrozumiałe twierdzenie, iż etnologia może �20 ANNA MALEWSKA. JÓZEF A. STUCHL1ŃSKI w całości przejąć metodę fonologii, a że z kolei ta jest równie ścisła, jak metoda nauk przyrodniczych oraz logiczno-matematycznych. Ostatnia myśl zostanie wypowiedziana wyraźniej w następnych fragmentach. Okoliczność, iż mamy tu do czynienia nie z heurystyczną hipotezą, lecz z merytorycznie arbitralną decyzją, zostaje uwidoczniona w zdaniu ostatnim - Z6, które jest wnioskiem podsumowującym rozważanie akapitu pierwszego i zarazem postulatem normującym z góry całokształt dalszych rozważań omawianej pracy. Mowa jest w nim o „ a n a l o g i i metod" językoznawstwa i nauk społecznych - równocześnie jednak ma to być „ ś c i s ł a analogia". Kategoryczność tego twierdzenia-postulatu ostatecznie nie pozostawia żadnej wątpliwości, że omawiana tu decyzja meta-metodologiczna została podjęta definitywnie i żadnym dalszym dyskusjom podlegać nie będzie. Analiza dalszych fragmentów w pełni potwierdzi tę tezę. Posługiwanie się metodą analogii jako fundamentalną zasadą wnioskowania jest zaś tą cechą charakterystyczną strukturalizmu Lévi-Straussa, która uwidacznia bezpośrednio w jego poglądach ingerencję założeń metafizycznych. Wyjaśnimy to w rozważaniach końcowych. Fragment Zl: 2 (akapit 4, s. 91) „ N a r o d z i n y fonologii z b u r z y ł y tę s y t u a c j ę " : 4 ° (kontynuacja r o z w a ż a ń 3' meta-metodologicznych, dotyczących sytuacji p a n u j ą c e j w): (metodologii, b ę d ą c e j p o d s t a w ą ) : 2 ° (nauk humanistycznych, m . i n . j ę z y k o z n a w s t w a , k t ó r e jest t e o r i ą ) : I o (języka, s ł u ż ą c e g o do m ó w i e n i a o ) : 0 Z2: „Odnowiła nie pozostaje 4' (rzeczywistości ona nie t y l k o pozajęzykowej). perspektywy j ę z y k o z n a w s t w a ; przeobrażenie tych rozmiarów ograniczone do jednej p o s z c z e g ó l n e j d y s c y p l i n y " : ( . . . jak w przypadku Z l ) . Z 3 : „ F o n o l o g i a musi o d e g r a ć w z g l ę d e m nauk s p o ł e c z n y c h tę s a m ą rolę o d n o w i c i e l s k ą , j a k ą fizyka a t o m o w a o d e g r a ł a wobec c a ł o k s z t a ł t u nauk 4' ścisłych": ( . . . jak w przypadku Z l ) . Z 4 : „ N a czym polega najogólniejszych ta rewolucja, gdy usiłujemy rozpatrywać ją z punktu widzenia jej konsekwencji?": 4" ( . . . j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Z 5 : „ O d p o w i e d z i na to pytanie dostarcza nam z n a k o m i t y mistrz fonologii, N . T r u b i e c k o j " : 5' ( o d w o ł a n i e się d o ) : 4 C (stanowiska z zakresu meta-metodologii p o s t u l u j ą c e g o ) : 3 ° ( z m i a n ę zasad metodologii leżącej u podstaw): 2" (wszystkich nauk humanistycznych, m. i n . t a k ż e j ę z y k o z n a w s t w a , k t ó r e jest teorią): Г (języka s ł u ż ą c e g o do m ó w i e n i a o ) : 0 (rzeczywistości pozajęzykowej). Z 6 : „ W p r o g r a m o w y m artykule sprowadza on m e t o d ę f o n o l o g i c z n ą do czterech podstawowych k r o k ó w ; po pierwsze, fonologia przechodzi o d badania u ś w i a d a m i a n y c h zjawisk j ę z y k o w y c h do badania ich n i e u ś w i a d a m i a n e j i n f r a s t r u k t u r y ; po c z ł o n ó w j a k o b y t ó w niezależnych, czyni między n i m i relacje; nie ogranicza się do po natomiast trzecie, wprowadza twierdzenia, że fonemy pojęcie drugie, nie chce ona podstawą systemu: swej analizy traktować zachodzące »Współczesna są zawsze c z ł o n a m i pewnego fonologia systemu. �21 SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU lecz pokazuje konkretne systemy fonologiczne i unaocznia ich s t r u k t u r e « ; wreszcie, po czwarte, fonologia zmierza do o d k r y w a n i a o g ó l n y c h p r a w b ą d ź znajdowanych i n d u k c j ę , b ą d ź » w y w o d z o n y c h logicznie, co nadaje i m charakter przez absolutny«": 5 ° ( . . . j a k w przypadku Z 5 ) . Komentarz 2 Rozważania Lévi-Straussa mają tu na celu wykazanie, że ekstrapolowana na całą humanistykę metoda fonologii ma charakter strukturalny - i na czym to polega - oraz że ścisłość tej metody jest wzorowana na metodzie współczesnej, zmaterializowanej fizyki teoretycznej. Pozostając na czwartym poziomie semiozy, co jest konieczne ze względu na kontynuację rozważań meta-metodologicznych • z fragmentu 1, Lévi-Strauss przeprowadza w Z l do Z4 charakterystykę metody fonologii jako uznanej już metody uniwersalnej i możliwej do zaadaptowania w antropologii. Z4 jako pytanie retoryczne zawiera charakterystykę pośrednią. Posługuje się w tym celu tekstami prac teoretyka językoznawstwa N . Trubieckiego w Z5 i Z6, co przenosi tę część rozważań, opatrzonych zresztą w pewnym fragmencie cudzysłowem, na poziom piąty. Poszczególne człony zdań wypowiadanych na tym poziomie zawierają informacje o nowej metodzie wyrażone w meta-języku, nie zmienia to jednak płaszczyzny semiotycznej tych rozważań. Charakterystyka strukturalnej metody fonologii w Z6 jest rozwinięciem i konkretyzacją entymematycznych przesłanek ogólnych - odtworzonych w komentarzu 1 - będących racjami bezpośrednimi meta-metodologicznej decyzji Lévi-Straussa. Charakterystyka metody fonologii ma tu charakter semiotycznie pośredni, jest bowiem sformułowana w postaci postulatu skierowanego pod adresem metodologii nauk humanistycznych, czego wyrazem bezpośrednim jest meta-metodologiczne zdanie Z3. Pozostałe zdania tego fragmentu różnorako rozwijają i precyzują treść tego postulatu. Przesłanki opracowania metody strukturalnej fonologii oraz ostateczne racje jej przyjęcia pochodzą zatem z wyższego poziomu semiotycznego niż ten, na którym formułowane są same zasady tej metody. Na szczególne podkreślenie zasługuje dodatkowo fakt, iż schematem podstawowym omawianych tu rozstrzygnięć meta-metodologicznych jest zasada analogii. Znalazło to bezpośredni wyraz w Z3 w postaci następujących wyrażeń składowych: musi... tę samą rolę...". Fragment 3 (akapit 5, s. 91-92) Z l : „ T a k oto, po raz pierwszy, jedna z nauk s p o ł e c z n y c h okazuje się zdolna do ustanawiania koniecznych s t o s u n k ó w " : 4 ° ( w y p o w i e d ź meta-metodologiczna o o s i ą g n i ę c i a c h ) : 3 ° (metodologii w p r o w a d z a j ą c e j nowe metody d o ) : 2 ° (nauk humanistycznych, tutaj j ę z y k o z n a w s t w a , Г 0 Z2: „Taki jest dotyczącego): (języka m ó w i ą c e g o o ) : (rzeczywistości właśnie sens pozajęzykowej). ostatniego zdania Trubieckiego, podczas gdy sformułowane �22 A N N A MALEWSKA, JÓZEF A. STUCHLIŃSKI poprzednio reguiy p o k a z u j ą , j a k j ę z y k o z n a w s t w o p o w i n n o p o s t ę p o w a ć , aby o s i ą g n ą ć ten rezultat": 5' (wywiedzenie wypowiedzi Z l niniejszego fragmentu z Z6 fragmentu 2 d o t y c z ą c e g o ) : 4 ° (stanowiska z zakresu m e t a - m e t o d o l o g i i . . . i t d . , j a k w p r z y p a d k u Z6 we fragmencie 2). Z 3 : „ N i e jest naszym o b o w i ą z k i e m wykazywanie, że te aspiracje Trubieckiego są uzasadnione; p r z y t ł a c z a j ą c a w i ę k s z o ś ć w s p ó ł c z e s n y c h j ę z y k o z n a w c ó w zajmuje zgodne stanowisko w tej sprawie": 5" ( p o w o ł a n i e się na stanowisko z zakresu): 4° ( m e t a - m e t o d o l o g i i . . . i t d . , j a k w Z2 niniejszego Z 4 : „ A l e gdy w jednej z nauk o człowieku zachodzi fragmentu). wydarzenie o tej d o n i o s ł o ś c i , przed­ stawiciele dyscyplin p o k r e w n y c h nie t y l k o m o g ą , lecz w r ę c z p o w i n n i natychmiast s p r a w d z i ć jego konsekwencje oraz jego możliwą stosowalność do faktów z innego porządku": 4 ° (postulat meta-metodologiczny skierowany p o d adresem): 3° ( m e t o d o l o g i i . . . i t d . , j a k w p r z y p a d k u Z l niniejszego fragmentu). Komentarz 3 Fragment 3 zawiera elementy pewnego typu argumentacji na rzecz podję­ tej uprzednio decyzji meta-metodologicznej, wiążąc się z asekuracyjną próbą złagodzenia arbitralności tego rozstrzygnięcia, poprzez czysto werbalne nadanie mu pozoru hipotezy. W ZA mówi bowiem o konieczności „sprawdzania" meta-metodologicznego postulatu, uniwersalizującego metody nauk ścisłych i przez to unifikującego całą ich metodologię. Kontynuując rozważania zpoprzedniego fragmentu, Lévi-Straussprecyzuje tu swoją koncepcję zapożycze­ nia metody etnologii z językoznawstwa, chcąc zarazem głębiej ugruntować swą decyzję meta-metodologiczną. Poprzednio już omówione założenia, zarówno zwerbalizowane, jak i entymematyczne, uzupełnia dalszymi twierdzeniami z zakresu meta-metodologii - a więc sformułowanymi co najmniej na czwartym poziomie semiozy. Na tym poziomie wypowiedziane jest zdanie pierwsze, dwa następne — ze względu na odwołanie się od poglądów meta-metodologicznych innych badaczy — ulegają przesunięciu na poziom piąty. Zdanie ostatnie — ZA, jako „pomost wiodący do właściwych rozważań metodologicz­ nych", wypowiadane jest ponownie na poziomie czwartym. Przyjrzyjmy się jednak bliżej stronie merytorycznej tych rozważań, aby móc ustalić, czy Lévi-Strauss rzeczywiście zrezygnował z rozstrzygnięć arbitralnych na rzecz postępowania hipotetyczno-sprawdzającego. Zdanie pierwsze jest niezwykle istotne, ponieważ wyłuszcza sedno ścisłości metody fonologii, podając niejako kwintesencję jej charakterystyki, sformuło­ wanej w Z6 we fragmencie 2. Pojęcie „stosunków koniecznych" wyraża bowiem treść metodologicznych ideałów Lévi-Straussa — chodzi oczywiście o konieczność w znaczeniu formalno-logicznym lub matematycznym. Niechimeryczność swego ideału stara się uzasadnić w Z2 i Z3, powołując się kolejno na okoliczności, iż autorytet, a nade wszystko zgoda powszechna, potwierdzają w pełni tak pojmowaną ścisłość i uniwersalność strukturalnej metody metodologii wśród nauk społecznych. Powołanie się w Z3 na „przytłaczającą większość" uczonych jest bowiem odwołaniem się do kryterium �23 SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU zgody powszechnej — pomijając zaś jego zawodność jako kryterium prawdy ma ono jeszcze tę szczególną właściwość, iż jako racja i argument na rzecz jakiegokolwiek twierdzenia występuje zawsze na wyższym poziomie abstrakcji i semiozy w stosunku do tego, na którym jest sformułowane twierdzenie uzasadniane. Twierdzeniem uzasadnionym de facto przez Z3 jest zaś zdanie Z4, które z pierwszego z nich po prostu wynika. Jego hipotetyczna formuła jest w gruncie rzeczy myląca — w świetle wcześniejszych rozważań Z3 daje się odnieść nie tylko do językoznawstwa, lecz do wszelkich w ogóle nauk ścisłych, już istniejących czy też dopiero postulowanych. Zatem jeśli chodzi o metodę fonologii, jej „stosowalność do faktów z innego porządku" nie jest tu tylko „możliwą" i nie ma potrzeby, aby to „sprawdzać". Ujęcie to wypada zatem zaliczyć do - bardzo bogatego u Lévi-Straussa, jak to dalej pokażemy - arsenału chwytów retorycznych maskujących zbytnią arbitralność jego stanowiska. F r a g m e n t 4 (akapit 6. s. 92-93) Z l : „ O t w i e r a j ą się wtedy nowe perspektywy": 4 (postulat meta-metodologiczny skierowany pod adresem): 3° (metodologii wyznaczającej p o s t a w y ) : 2" (nauk humanistycznych, w t y m j ę z y k o z n a w s t w a , a więc t e o r i i ) : 1° (języka s ł u ż ą c e g o do m ó w i e n i a o ) : 0 ° (rzeczywistości p o z a j ę z y k o w e j ) . Z 2 : „ N i e chodzi j u ż dłużej o p r z y p a d k o w ą w s p ó ł p r a c ę , w t o k u k t ó r e j j ę z y k o z n a w c a i socjolog, p r a c u j ą c y w odosobnieniu o d siebie, p r z e k a z u j ą sobie niekiedy to, co zdaniem k a ż d e g o z nich m o ż e z a i n t e r e s o w a ć drugiego": 4 ( . . . jak w przypadku Z l ) . Z 3 : „ P r z y badaniu z a g a d n i e ń p o k r e w i e ń s t w a (a zapewne r ó w n i e ż przy badaniu innych proble­ m ó w ) socjolog znajduje się w sytuacji formalnie podobnej do tej, w jakiej znajduje się językoznawca-fonolog". 4 ( . . . j a k w przypadku Z l ) . Z 4 : „ T e r m i n y p o k r e w i e ń s t w a są j a k fonemy, elementami znaczenia; j a k fonemy, zyskują one to znaczenie t y l k o wtedy, gdy są scalone w systemy; wsystemy p o k r e w i e ń s t w a « , jak » s y s t e m y f o n o l o g i c z n e « , są wypracowane przez u m y s ł na poziomie m y ś l e n i a nieu ś w i a d a m i a n e g o ; wreszcie, przejawianie się w oddalonych o d siebie regionach i w r ó ż n i ą ­ cych się istotnie s p o ł e c z e ń s t w a c h form p o k r e w i e ń s t w a , reguł zawierania m a ł ż e ń s t w , po­ dobnych postaw narzuconych p e w n y m t y p o m krewnych i t p . - wszystko to nakazuje p r z y p u s z c z a ć , że z a r ó w n o w j e d n y m j a k w d r u g i m przypadku postrzegane zjawiska wy­ nikają z d z i a ł a n i a o g ó l n y c h , ale u k r y t y c h p r a w " : 2° (twierdzenie z zakresu będące teorią): nauk humanistycznych, do k t ó r y c h należy językoznawstwo, 1° (języka s ł u ż ą c e g o do m ó w i e n i a o ) : 0 ' (rzeczywistości p o z a j ę z y k o w e j ) . Z 5 : „ P r o b l e m m o ż n a tedy s f o r m u ł o w a ć w s p o s ó b n a s t ę p u j ą c y : w innym p o r z ą d k u rzeczy­ wistości zjawiska p o k r e w i e ń s t w a są zjawiskami tego samego typu co zjawiska j ę z y k o w e " : 2 ( . . . j a k w przypadku Z4). Z 6 : „ C z y w y k o r z y s t u j ą c m e t o d ę a n a l o g i c z n ą p o d względem formy (jeśli nie treści) do tej, k t ó r ą stosuje fonologia, socjolog m o ż e s p o w o d o w a ć w swej nauce taki p o s t ę p , j a k i d o k o n a ł się w naukach o j ę z y k u ? " 3 ( w y p o w i e d ź z zakresu metodologii określającej podstawy): 2" (nauk humanistycznych, łącznie z j ę z y k o z n a w s t w e m . . . i t d . , j a k w p r z y p a d k u Z 4 ) . �24 ANNA MALEWSKA. JÓZEF A. STUCHLIŃSKI Komentarz 4 W tej fazie rozważań Lévi-Straussa chodzi o pokazanie, w jaki sposób formuła strukturalnej metody fonologii pozwala wypracować ogólne zasady metody strukturalnej w etnologii — podstawą tego opracowania są oczywiście ustalenia meta-metodologiczne dokonane w poprzednich partiach rozważań. W świetle wymogów metodologii realnych nauk ścisłych powinniśmy mieć tutaj wyprowadzenie heurystycznej hipotezy metodologicznej z wysuniętej uprzednio — również heurystycznej — hipotezy meta-metodologicznej, w myśl właściwych naukom realnym reguł postępowania hipotetyczno-redukcyjnego. Jednakże tak, jak nie mieliśmy do czynienia z hipotezami na poziomie meta-metodologicznym, tak też nie mamy z nimi do czynienia na poziomie metodologicznym — przy przejściu bowiem z pierwszego z tych poziomów na drugi Lévi-Strauss opiera na zasadach postępowania podstawieniowo-dedukcyjnego. Fragment ten rozpoczyna się od wypowiedzi na czwartym poziomie semiozy, jest bowiem kontynuacją rozważań meta-metodologicznych z po­ przedniego fragmentu, a równocześnie stanowi przejście na poziom niższy, metodologiczny. Przygotowaniem do tego przejścia są zdania Z l i Z2, w zdaniu Z3 określona została natomiast fundamentalna zasada tego przejścia międzypoziomowego — a jest nią zasada analogii formalnej, znajdująca wyraz w sformułowaniu mówiącym o „sytuacji" formalnie podobnej w zakresie metodologii wszystkich nauk humanistycznych. W rzeczywistości Lévi-Strauss nie przechodzi jednak na płaszczyznę rozważań metodologicznych, lecz na płaszczyznę ogólnych ustaleń rzeczo­ wych z punktu widzenia strukturalnej teorii etnologicznej. Wyjaśnia to fakt swoistego „skoku" semiotycznego od rozważań meta-metodologicznych na czwartym poziomie semiozy w zdaniach Z l do Z3 na poziom drugi w zdaniach Z4 i Z5. Te ostatnie zdania wyrażają zaś najogólniejsze założenia teorii strukturalnej, wypracowanej przez Lévi-Straussa w etnologii. Omawiana dalej teoria awunkulatu, podobnie jak i wszystkie inne ogólnienia i interpretacje strukturalistyczne, są tylko przypadkami szczególnymi nakreślo­ nej tu teorii ogólnej. Mamy więc do czynienia z przejściem międzypoziomowym o dwa stopnie, od ujęć meta-metodologicznych do ujęć rzeczowych, z pominięciem poziomu pośredniego, czyli metodologicznego, który na dodatek jest najważniejszy z punktu widzenia charakteru koncepcji strukturalistycznej Lévi-Straussa. Jest to bowiem przede wszystkim stanowisko metodologiczne. Płaszczyzna metodologiczna nie zostaje jednak — bo nie może zostać — pominięta w tym punkcie rozważań. Metodologia dochodzi do głosu w ostatnim zdaniu omawianego fragmentu, tj. w Z6 — ale tylko w formie pytania. Cała ta „gra" poziomów, a raczej „ekwilibrystyka" semiotyczną, kryje w sobie — naszym zdaniem — fundamentalne problemy i trudności oraz charakterystyczne cechy postępowania badawczego LéviStraussa. �SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU 25 Postawienie w decydującym momencie rozważań - bo przy przejściu na fundamentalną dla koncepcji Lévi-Straussa płaszczyznę metodologiczną — pytania zamiast tezy i dalsze postępowanie badawcze w taki sposób, jak gdyby odpowiedź na to pytanie była czymś zupełnie oczywistym, dowodzi jego retorycznego charakteru. Autor tego pytania z góry udzielił na nie odpowiedzi pozytywnej: jedyną ścisłą i naukową metodą etnologii może być tylko metoda strukturalna przejęta z fonologii. Przyjrzyjmy się entymematycznej argumentacji na rzecz tej fundamentalnej tezy strukturalizmu Lévi-Straussa. Racje ogólne tej tezy zostały wypracowane na gruncie omówionych dotychczas rozważań meta-metodologicznych i wyrażone w przesłankach ogólnych, tj. w Z l do Z3. Racje szczegółowe podano w przesłankach mniejszych, tj. w zdaniach Z4 i Z5. Ich słuszność nie była uzasadniona w sposób właściwy dla hipotezy — na warunkach której powinny one zostać wprowadzone początkowo do rozważań. Nie są bowiem poprzedzone groma­ dzeniem i opisami faktów, formułowaniem praw rejestrujących, stosowaniem odpowiednich redukcyjnych procedur sprawdzających itp. Zabiegi te zostaną przeprowadzone w dalszych rozważaniach, ale wówczas omawiane tu zdania, wyrażające podstawowe założenia rzeczowe strukturalnej teorii etnologicznej, będą stanowiły ich racje, a nie konsekwencje. Racje dla tych podstawowych twierdzeń rzeczowych swej teorii Lévi-Strauss znajduje w płaszczyźnie meta-metodologicznej — twierdzenia te są po prostu uszczegółowiającymi podstawieniami, dokonanymi na poziomie rzeczowym, twierdzeń ogólnych, sformułowanych i uzasadnionych w dotychczasowych rozważaniach na płaszczyźnie meta-metodologicznej. Skoro zatem racje z poziomu bezpośrednio „wyższego", meta-metodologicznego, oraz konsekwencje poziomu bezpośrednio „niższego", rzeczowego, mają identyczne implikacje metodologiczne, to jakże można wątpić w to, że jedyną ścisłą i naukową metodą fonologii może być — skoro być musi — metoda strukturalna, przejęta żywcem z fonologii? To pytanie retoryczne jest zarazem znakomitym chwytem retorycznym. W momencie podejmowania decydującego rozstrzygnięcia metodologicznego, Lévi-Strauss pozostawia czytelnikowi zadanie udzielenia odpowiedzi na pytanie sformułowane w taki sposób i w takim momencie rozważań, iż jedyną możliwą odpowiedzią może być ta, której chce sam autor pytania. Poprzez omówione bowiem dotąd sugestywne rozważania meta-metodologiczne, mające ukazać na zasadzie analogii jedność metodologiczną wszystkich nauk humanistycznych, a także przyrodniczych i ścisłych, oraz zarazem w świetle niezbitego faktu owocności metody i teorii strukturalnej w fonologii — czytelnik czuje się niejako zobowiązany do przyjęcia sugerowanych mu wniosków metodologicz­ nych. Ulegając sugestiom analogii w meta-metodologicznych rozważaniach Lévi-Straussa przyjmuje się nieuchronnie — nolens volens — jego sposób myślenia i argumentowania, a wówczas jest się także zmuszonym przyjąć jego wnioski. Ich pozorną słuszność zdaje się potwierdzać — widoczna �26 A N N A MALEWSKA, JÓZEF A. STUCHL1ŃSKI w trakcie dalszych rozważań rzeczowych — skuteczność metody i teorii strukturalnej przy wyjaśnianiu faktów i formułowaniu praw ogólnych. Nie zauważa się jednak, iż owe sukcesy wynikają przede wszystkim — jeśli nie wyłącznie — z tego, że sam przedmiot badań został odpowiednio dobrany, a raczej spreparowany, pod kątem założeń teorii strukturalnej. Skoro zdania Z4 i Z5 nie są hipotezami rzeczowymi, lecz rzeczowymi podstawieniami uprzednich ustaleń ogólnych, poczynionych na płaszczyźnie meta-metodolo­ gicznej, to za rzeczywistość przedmiotową etnologii uznane zostaje tylko to spośród zjawisk kulturowych, co odpowiada przyjętym w tych zdaniach kategoriom pojęciowym. Zjawiska nie mieszczące się w tej strukturze po­ jęciowej zostają automatycznie pominięte jako — rzekomo - przedmiotowo nie powiązane ze zjawiskami podpadającymi pod kategorie teorii strukturalnej w etnologii. Trudności walki z tymi sugestiami mają charakter dwojaki. Po pierwsze, z samej swej natury mają charakter ukryty, niejawny. Aparatura pojęciowa — jeśli się na nią zgodzimy i przyjmiemy za narzędzie myślowych operacji poznawczych - nie tylko steruje naszym badaniem, lecz narzuca mu także określoną „optykę". Wszystko, co się nie mieści w jej ramach, umyka naszej uwagi. Po drugie zaś Lévi-Strauss umiejętnie wykorzystuje autorytet fonologii, w postaci jej rzeczywistych oraz doniosłych osiągnięć poznawczych, zarówno pod względem rzeczowym, jak też metodologicznym. Formalne po­ dobieństwo osiąganych w obu dziedzinach rezultatów interpretacji struktural­ nych sankcjonuje konstrukcje etnologiczne Lévi-Straussa niekwestionowanymi osiągnięciami fonologii. Takim zabiegiem uzasadniającym Lévi-Strauss posłu­ guje się bardzo często, i to nie tylko w trakcie rozważań metodologicznych czy meta-metodologicznych, lecz także w trakcie rozważań rzeczowych. Analiza dalszego toku badań Lévi-Straussa w pełni potwierdza poczynione w tym komentarzu różnorakie ustalenia oraz nasze propozycje interpreta­ cyjne. W naszym przekonaniu, omawiany fragment ma decydujące znaczenie dla zrozumienia i wyjaśnienia podjętych w tej pracy zagadnień, zarówno semiotycznych, jak i metodologicznych. Fragment Z l : „ T o , co określa się na ogół dwa z u p e ł n i e r ó ż n e p o r z ą d k i 5 (akapit 13. s. 96-97) mianem »systemu pokrewieństwa«, obejmuje w istocie rzeczywistości": 2"' (rozwijanie z a ł o ż e ń teorii etnologicznej, zawierającej t a k ż e r o z w a ż a n i a n a d ) : 1° (językiem służącym do m ó w i e n i a o ) : 0 ° (rzeczywistości Z2: „Mamy pozajęzykowej). przede wszystkim terminy, w k t ó r y c h wyrażają się rozmaite typy stosunków rodzinnych": 2° (...jak w przypadku Z l ) . Z 3 : „ A l e p o k r e w i e ń s t w o w y r a ż a się nie t y l k o w nomenklaturze: j e d n o s t k i lub klasy jednostek, które używają tych terminów, czują się (albo nie czują się, zależnie od przypadku) z o b o w i ą z a n e do o k r e ś l o n e g o zachowania się względem siebie: do szacunku b ą d ź famil iarności, prawa b ą d ź o b o w i ą z k u , p r z y w i ą z a n i a lub w r o g o ś c i " : 2 ° ( . . . j a k w przypadku Z l ) . �27 SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU Z4: „Obok tego, co proponujemy o k r e ś l i ć j a k o system nazw i co stanowi, m ó w i ą c ściśle, system s ł o w n i c t w a , występuje inny system, r ó w n i e ż o charakterze psychologicznym i spo­ ł e c z n y m , k t ó r y o k r e ś l a m y j a k o system postaw": 2° ( . . . jak w przypadku Z l ) . Z 5 : „ O t ó ż jeśli p r a w d ą jest, j a k to z o s t a ł o stawia nas w sytuacji analogicznej wyżej co ta, wykazane, w której że badanie s y s t e m ó w znajdujemy się wobec nazw systemów fonoiogicznych, lecz o d w r ó c o n e j — to przy badaniu s y s t e m ó w postaw sytuacja ta ulega niejako » w y p r o s t o w a n i u « " : 3" ( o d w o ł a n i e się od racji metodologicznych w celu dalszego r o z w i n i ę c i a ) : 2 ° (założeń teorii etnologicznej... i t d . , j a k w przypadku Z l ) . Z 6 : „ D o m y ś l a m y się r o l i odgrywanej przez te systemy, a polegającej na zapewnianiu spoistości i r ó w n o w a g i grupy, ale nie rozumiemy natury z w i ą z k ó w z a c h o d z ą c y c h postawami i nie dostrzegamy 2' Z7: C różnymi ( . . . j a k w przypadku Z l ) . „ I n n y m i słowy, tak j a k w przypadku j ę z y k a , znamy funkcję, 2 między ich k o n i e c z n o ś c i " : ale brak n a m systemu": ( . . . j a k w przypadku Z l ) . Komentarz 5 We fragmencie tym Lévi-Strauss rozwija i precyzuje założenia swej strukturalnej teorii w etnologii, sformułowane ogólnie w zdaniach Z4 i Z5 we fragmencie poprzednim. Dlatego też wypowiedzi są w zasadzie formuło­ wane na drugim poziomie semiozy. Nie jest to jednak rozwijanie heurystycznej hipotezy rzeczowej drogą merytorycznej argumentacji, lecz reinterpretacja obserwacyjnych uogólnień oparta na wcześniejszych rozstrzygnięciach metodolo­ gicznych i meta-metodologicznych. Bezpośrednio uwidacznia się to w przypadku zdania Z5. Pośrednio zaś wynika z takiej apriorycznej zależności zdań Z4 i Z5 z poprzedniego fragmentu, opartych - na zasadzie podstawiania na gruncie rozstrzygnięć meta-metodologicznych. Rozważania niniejszego fragmentu stanowią kontynuację tych podstawień na zasadzie analogii (Z5 niniejszego fragmentu). Zdania od Z l do Z4 wyrażają pewne trafne uogólnienia obserwacji etnologicznych, dotyczące co prawda istotnej funkcji języka w kształtowaniu więzi pokrewieństwa, nie narzucone jednak tym razem przez fonologiczne analogie. Strukturalizm Lévi-Straussa nie jest przecież konstrukcją czysto aprioryczną i arbitralną, lecz niezwykle umiejętnym wykorzystaniem trafnych obserwacji i uogólnień w celu stworzenia pewnej jednolitej koncepcji teoretycznej. To tylko jej złożoność zasłania w gruncie rzeczy arbitralność fundamentów, na których została ostatecznie oparta. Analogie fonologiczne wprowadza dopiero zdanie Z5. Znajdują one wyraz w zdaniach Z6 i Z7 oraz w dalszych rozważaniach, a opierają się na znaczeniowym utożsa­ mieniu terminu „system" w twierdzeniach fonoiogicznych i etnologicznych. Czysto formalny „system fonologiczny" i realny „system pokrewieństwa" (w tym ostatnim przypadku chodzi przecież przede wszystkim o psycho-społeczne postawy, a nie o nomenklaturę, która jest od podstaw zależna) mają być wszak systemami w tym samym znaczeniu przedmiotowym. Zostało to wyraźnie wypowiedziane w Z4 we fragmencie 4 i rozwinięte �28 ANNA MALEWSKA, JÓZEF A. STUCHLIŇSKI w końcowych zdaniach niniejszego fragmentu. Dalsze rozważania Lévi-Straussa są oparte w sposób istotny na tym ustaleniu terminologicznym. Fragment 6 (akapit 15, s. 98) Z l : „ N a w e t p r z y j m u j ą c h i p o t e z ę funkcjonalnego stosunku m i ę d z y d w o m a systemami (tj. systemem nazw i systemem postaw — aut.) - a o p o w i a d a m y się za nią bez z a s t r z e ż e ń — ma się więc prawo, ze w z g l ę d ó w metodologicznych, t r a k t o w a ć k a ż d y z nich j a k o o d r ę b n y problem": 3 ° (zastrzeżenia metodologiczne d o t y c z ą c e p o p r a w n o ś c i ) : 2° (teorii etnologicznej b a d a j ą c e j t a k ż e elementy): 1 ° (języka s ł u ż ą c e g o m ó w i e n i u o ) : 0 ° (rzeczywistości p o z a j ę z y k o w e j ) . Z 2 : „ W ł a ś n i e takie stanowisko zamierzamy t u zająć wobec p r o b l e m u słusznie u w a ż a n e g o za p u n k t wyjścia wszelkiej teorii postaw; jest n i m p r o b l e m wuja, brata m a t k i " : 3 (na gruncie z a s t r z e ż e ń metodologicznych): 2" (dalsze rozwijanie teorii etnologicznej... i t d . , j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Z 3 : „ S p r ó b u j e m y p o k a z a ć , j a k formalne przeniesienie metody stosowanej przez pozwala spojrzeć na ten p r o b l e m w n o w y m ś w i e t l e " : 3 (racje metodologiczne, w a r u n k u j ą c e w istotny s p o s ó b ) : fonologów 2" (dalsze rozwijanie teorii etnologicznej... i t d . , j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Z 4 : „ S o c j o l o g o w i e p o ś w i ę c a l i m u d o t ą d wiele uwagi t y l k o dlatego, że stosunek m i ę d z y wujem a s i o s t r z e ń c e m w y d a w a ł się przedmiotem s z c z e g ó l n e g o zainteresowania bardzo licznych s p o ł e c z e ń s t w p i e r w o t n y c h " : 3 ( . . . jak w przypadku Z3). Z 5 : „ S t w i e r d z e n i e tej częstości nie jest jednak w y s t a r c z a j ą c e ; trzeba jeszcze o d k r y ć jej racje": 3° ( . . . jak w przypadku Z3). Komentarz 6 Bezpośrednia ingerencja racji metodologicznych — wywiedzionych metodą apriorytyczną w rozważaniach meta-metodologicznych — jest w tym fragmencie widoczna w sposób szczególnie wyraźny. Mamy tu do czynienia z wypowiedziami na trzecim poziomie semiozy, jakkolwiek chodzi o zagadnienia przedmiotowe — w badaniach Lévi-Straussa występujące na poziomie drugim. Ma to znaczenie niebagatelne, ponieważ w tym fragmencie Lévi-Strauss zakreśla ramy osta­ teczne tego przypadku ogólnej teorii etnologicznej, który zamierzał opracować w omawianej pracy. Chodzi o teorię awunkulatu jako szczególnej formy pokrewieństwa oraz o określenie prawa ogólnego, wyznaczającego stosunki międzyludzkie na gruncie tego typu więzi rodzinnej i społecznej. W świetle omawianych tu zagadnień niezwykle ważne i interesujące jest zdanie Z3. Nie można odmówić racji Lévi-Straussowi, gdy twierdzi on, iż „formalne przeniesienie metody stosowanej przez fonologów pozwala spojrzeć na ten problem w nowym świetle". Nie jest to jednak argument rzeczowy na korzyść strukturalizmu w etnologii, a co najwyżej punkt wyjścia do poszukiwania takich argumentów. Tak już bowiem jest, że nawet najbardziej niedorzeczna spekulacja — a za taką wcale nie uważamy koncepcji �29 S E M I O T Y K A STRUKTURALÍZMU Lévi-Straussa - może „rzucić nowe światło" na cokolwiek. Niewiele jednak spośród takich śmiałych konstrukcji pojęciowych uzyskuje dostateczne uza­ sadnienie rzeczowe. Zawsze dzieje się to jednak tylko wówczas, gdy logicz­ ne konsekwencje tych konstrukcji pozostają w zgodzie z opisami obserwo­ wanych faktów, których dobór nie może jednak być narzucany z góry przez założenia sprawdzanej teorii. Zatem omawiane tu zdanie Z3 nie jest nie tylko sygnałem rzeczowej weryfikacji strukturalnej teorii w etnologii, lecz jest wręcz kolejnym uszczegółowiającym podstawieniem przyjętego wcześniej schematu ogólnego z zakresu metodologii i meta-metodologii. Teoria ,i ogólne prawo awunkulatu nie są tu celem rozważań i zabiegów metodologicznych — wprost przeciwnie. Są one tylko okazją do zademonstrowania sprawności metody strukturalnej. Nie chodzi więc o prawdę czy adekwatność twierdzeń, lecz o twierdzenia ilustrujące formalną efektywność określonych operacji pojęcio­ wych, opartych na zasadzie analogii — w Z3 mowa jest bowiem o „formal­ nym przeniesieniu metody" z jednej nauki do innej. F r a g m e n t 7 (akapit 20, s. Z l : „Doniosłość tego wkładu Radcliffe-Browna nie 101) może być zbyt wysoko oceniona": 3" (ocena metodologiczna): 2 ! e (j dnej z teorii etnologicznych, opartych m . i n . na badaniach): 1 (języka s ł u ż ą c e g o m ó w i e n i u 0 C (rzeczywistości o): pozajęzykowej). Z 2 : „ P o bezlitosnej krytyce, jakiej Lowie mistrzowsko p o d d a ł metafizykę ewolucjonistyczną, jest to p r ó b a syntezy p o d j ę t a ponownie, ale j u ż na podstawach p o z y t y w n y c h " : 3 ° ( . . . j a k w przypadku Z l ) . Z3: „Stwierdzenie, że próba ta nie wyczerpała czci, j a k ą należy o k a z a ć wielkiemu od angielskiemu razu tematu, nie uchybia bynajmniej socjologowi": 3" ( . . . j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Z 4 : „ P r z y z n a j e m y zatem, że r ó w n i e ż rozprawa Radcliffe-Browna pozostawia w stanie o t w a r t y m w a ż n e i trudne p y t a n i a " : 3° ( . . . j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Z 5 : „ P o pierwsze, awunkulat występuje nie we wszystkich systemach patrylinearnych i matrylinearnych, a znajdujemy go czasem w systemach, k t ó r e nie n a l e ż ą do żadnej z tych kategorii": 3 L ( p o w o ł a n i e się w przypisie 2 na): ( a r g u m e n t a c j ę r z e c z o w ą etnologii dotyczącą m. in.): 1° (języka służącego do m ó w i e n i a 0 Z6: „Po r (rzeczywistości drugie, stosunek o): pozajęzykowej). wujostwa zachodzi nie między dwoma, ale między czterema c z ł o n a m i : wymaga on brata, siostry, szwagra i s i o s t r z e ń c a " : 2' (argumentacja rzeczowa z zakresu etnologii, d o t y c z ą c e j m. i n . ) : I (języka s ł u ż ą c e g o do m ó w i e n i a o ) : 0" (rzeczywistości Z7: „Interpretacja pozajęzykowej). taka, j a k przedłożona przez Radcliffe-Browna, arbitralnie izoluje s k ł a d n i k i globalnej struktury i trzeba j ą tak właśnie t r a k t o w a ć " : 3' ( . . . j a k w przypadku Z l ) . Z 8 : „ K i l k a prostych p r z y k ł a d ó w unaoczni tę p o d w ó j n ą 2 ° ( . . . j a k w przypadku Z6). trudność": pewne �30 ANNA MALEWSKA, JÓZEF A, STUCHL1ŃSKI Komentarz 7 Postulując strukturalną interpretację awunkulatu, Lévi-Strauss przechodzi do porządkowania i interpretacji nagromadzonego matariału obserwacyjno-faktogralicznego. Założenia teorii strukturalnej, zarówno rzeczowe, jak też metodologiczne i meta-metodologiczne, nie służą tu za hipotezy podlegające sprawdzaniu, a więc zarówno weryfikacji, jak też falsyfikacji, lecz za podstawy i ramy wyznaczające sens i granice dziedziny przedmiotowej teorii etnolo­ gicznej. Punktem wyjścia do analizy materiału rzeczowego nie są kwestie przedmiotowe, lecz metodologiczne — dlatego też rozważania prowadzone są przeważnie na trzecim poziomie semiozy. Chodzi bowiem nie tylko — a raczej nie tyle — o wykazanie słuszności strukturalizmu, ile o swoistą monopolizację dziedziny etnologii na rzecz koncepcji strukturalistycznej. Zarzuciwszy charakter metafizyczny i nieadekwatność przedmiotową kon­ kurencyjnym teoriom awunkulatu w zdaniach Z l do Z4 oraz Z7, Lévi-Strauss podejmuje w pozostałych zdaniach strukturalistyczną reinterpretację obserwacji etnologicznych, cudzych i własnych (Z5, Z6 i Z8). Rozwija ją w pełni w dalszych fragmentach rozważań. Arbitralność uogólnień struktu­ ralnych w stosunku do danych obserwacyjnych nie jest ani widoczna, ani uchwytna bezpośrednio. Daje się natomiast wywnioskować z ogólnych cech sposobu postępowania przy przeglądzie danych faktograficznych — nie tylko nie ma tu nawet śladu operacji, które prowadziłyby do próby sfalsyfikowania teorii strukturalnej, lecz nie ma nawet znaku, że coś takiego w ogóle mogłoby być potrzebne. Ta ostatnia okoliczność wiąże się ściśle z oparciem metody strukturalnej etnologii na zasadzie wnioskowania przez analogię. Zostanie też krótko wyjaśniona w podsumowaniu naszych rozważań. Fragment Z l : „Organizacja filiacją społeczna matrylinearna, z swobodnymi oraz w y r a ź n y m antagonizmem 3 8 (akapit 21, s. tubylców wysp 101-102) Trobriandzkich w i familiarnymi stosunkami Melanezji między odznacza ojcem a się synem m i ę d z y wujem i s i o s t r z e ń c e m " : ( p o w o ł a n i e się. zaznaczone w przypisie, na): 2 ° ( a r g u m e n t a c j ę r z e c z o w ą z zakresu entologii d o t y c z ą c ą m . i n . ) : l r (języka służącego do m ó w i e n i a o ) : 0 C Z2: „Natomiast występuje (rzeczywistości pozajęzykowej). u Czerkiesów z Kaukazu, w r o g o ś ć , podczas gdy k t ó r z y są patrylinearni, między ojcem wuj wspomaga u nich swego s i o s t r z e ń c a a synem i ofiaruje mu konia, gdy ten się ż e n i " : 3° ( . . . j a k w przypadku Z l ) . Z 3 : „ J a k d o t ą d , pozostajemy w granicach schematu Radcliffe-Browna": 3° (ocena metodologiczna przytoczonej poprzednio): 2 ° (argumentacji rzeczowej z zakresu etnologii d o t y c z ą c e j m. i n . ) : 1° (języka s ł u ż ą c e g o do m ó w i e n i a o ) : 0' (rzeczywistości pozajęzykowej). Z 4 : „ A l e rozpatrzmy inne w c h o d z ą c e w grę stosunki r o d z i n n e " : 3° ( . . . j a k w przypadku Z l ) . Z5: „Malinowski pokazał, że na Trobriandach mąż i żona żyją i n t y m n o ś c i , a ich stosunki nacechowane są przez w z a j e m n o ś ć " : w atmosferze czułej �31 SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU 3" ( . . . j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Z6: „Stosunki między bratem a siostrą są natomiast obłożone przez niezmiernie surowe tabu": 3° ( . . . j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Z 7 : „ J a k a jest z kolei sytuacja na K a u k a z i e ? " : 3° ( . . . j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Z 8 : „ T u t a j stosunek m i ę d z y bratem a s i o s t r ą jest tak czuty, że u P s c h a v ó w jedyna córka » a d o p t u j e « sobie » b r a t a « , k t ó r y b ę d z i e o d g r y w a ł w z g l ę d e m niej z w y c z a j o w ą rolę brata cnotliwego towarzysza l o ż a " : 3° ( . . . j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Z9: „Ale stosunki między małżonkami są biegunowo przeciwstawne: Czerkies nie śmie u k a z a ć się publicznie ze swą ż o n ą i o d w i e d z a j ą z zachowaniem tajemnicy": 3° ( . . . j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Z10: „ W e d l e M a l i n o w s k i e g o , na T r o b r i a n d a c h największą o b e l g ą jest powiedzenie m ę ż c z y ź n i e , że jest podobny do swej siostry; K a u k a z dostarcza o d p o w i e d n i k a tego zakazu, gdyż nie wolno tam p y t a ć m ę ż c z y z n y o zdrowie jego ż o n y " : 3° ( . . . jak w przypadku Z l ) . Komentarz 8 Fragment niniejszy jest ilustracją typowego sposobu przeprowadzania analizy danych obserwacyjnych przez Lévi-Straussa. Jako argumentacja rzeczowa z zakresu odniesienia teorii etnologicznej, powinna zostać sformuło­ wana na drugim poziomie semiozy — i tak też się dzieje w ujęciach źródłowych, na które się tu Lévi-Strauss powołuje. Zdania wypowiedziane przez Lévi-Straussa jako ukryte cytaty występują zatem na trzecim poziomie semiozy. Nasuwa to, zupełnie autonomiczny i ogólny, problem zasadniczej pośredniości przeważającej części badań z zakresu szeroko rozumianej humanistyki. Zagadnieniem tym nie będziemy się tutaj jednak zajmować. Powoływanie się na innych badaczy jest w naukach o kulturze rzeczą nieuchronną. Jeśli zaś chodzi o rozważania Lévi-Straussa, może tu sugerować bezstronność i obiektywność postępowania przy wprowadzaniu metody struk­ turalnej do etnologii. Pozostaje jednak nadal niezbitym faktem metodologicz­ nym powoływanie się wyłącznie na przykłady zgodne z założoną interpretacją strukturalną i widoczny brak nawet chęci wzięcia pod uwagę ewentualnych kontrprzykładów. Nie mamy zatem powodu, by przypuszczać, że Lévi-Strauss akurat w tym momencie zrezygnował z dedukcyjnej metody pod­ stawiania, wyznaczającej z góry zasady doboru uwzględnianego materiału badawczego. Fragment 9 (akapit 22, s. 102) Z l : „ G d y rozpatruje się s p o ł e c z e ń s t w o typu „ c z e r k i e s k i e g o " b ą d ź typu „ t r o b r a i n d z k i e g o " , nie wystarcza, j a k w i d a ć , zbadanie korelacji postaw ojciec/syn i wuj/siostrzeniec": 2 ° (wniosek z przyjętej uprzednio argumentacji rzeczowej z zakresu etnologii b a d a j ą c e j także): I" (język O' służący do m ó w i e n i a o ) : (rzeczywistości pozajęzykowej). �32 ANNA MALEWSKA. JÓZEF A. STUCHLIŃSKI Z2: „Korelacja ta jest tylko aspektem globalnego systemu, w którym organicznie zespolone stosunki: bral/siostra, m ą ż / ż o n a . ojciec/syn, 2 występują cztery wuj/siostrzeniec": ( . . . j a k w przypadku Z l ) . Z 3 : „ D w i e grupy, k t ó r e posłużyły nam za p r z y k ł a d , d o s t a r c z a j ą z a s t o s o w a ń pewnego prawa, k t ó r e m o ż n a s f o r m u ł o w a ć n a s t ę p u j ą c o : w obu grupach stosunek m i ę d z y wujem a s i o s t r z e ń c e m ma się tak do stosunku m i ę d z y bratem a siostrą, j a k stosunek m i ę d z y ojcem a synem — do stosunku m i ę d z y m ę ż e m a ż o n ą " : 2'" ( . . . j a k w przypadku Z l ) . Z 4 : „ W y s t a r c z y zatem z n a ć t y l k o j e d n ą p a r ę s t o s u n k ó w , by zawsze m o ż n a b y ł o w y d e d u k o w a ć pozostałe": 2" ( . . . j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Komentarz 9 Fragment ten ma znaczenie wprost kapitalne w ramach omawianej przez nas problematyki semiotyczno-metodologicznej. Ujawnia bowiem w płasz­ czyźnie rzeczowej sedno strukturalizmu Lévi-Straussa. Umiejętne zabiegi interpretacyjne - poczynając od pierwszych ujęć meta-metodologicznych aż do rozważań rzeczowych w poprzednim fragmencie — pozwalają na dokonanie decydującego kroku w strukturalnych badaniach awunkulatu w sposób zupełnie poprawny pod względem formalnym, czyli semiotycznym i metodologicznym. Owym krokiem jest oczywiście wywiedzenie, w zdaniu Z3, charakterystycz­ nego dla awunkulatu prawa rejestrującego. Przyjrzyjmy się zatem podstawom formalnej poprawności tego wywodu. W świetle dotychczasowej analizy nadal nie ulega najmniejszej wątpli­ wości, że Lévi-Strauss nie zrezygnował także w tej sytuacji z metody postępowania podstawieniowo-dedukcyjnego na rzecz metody hipotetyczno-redukcyjnej. Staje się zatem jasne, w jaki sposób założenia teorii struktural­ nej - wywiedzione z racji meta-metodologicznych — wyznaczyły odgórnie dobór materiału obserwacyjnego w poprzednim fragmencie. A z tego to właśnie materiału rzeczowego wywodzone jest tutaj - za pomocą zdań Z l i Z2 niniejszego fragmentu - strukturalnego prawo awunkulatu Z3. Dobrane zostały po prostu takie dwa przypadki, które reprezentują sytuacje diametralnie przeciwne, jeśli chodzi o charakter stosunków wzajemnych między osobami powiązanymi ze sobą tą „częścią" pokrewieństwa, jaką jest awunkulat. Co ważniejsze jednak, dobór został dokonany przede wszystkim pod takim kątem, aby wszystkie dwuczłonowe relacje składające się na awunkulat chodzi oczywiście tylko o cztery relacje wyróżnione przez Lévi-Straussa, bo formalnie relacji może być sześć: nie uwzględniono relacji między matką i synem oraz między szwagrami — dały się ułożyć w całość opartą na zasadzie strukturalnej o charakterze logiczno-matematycznym, a właściwie algebraicznym. Zdanie Z3, formułujące podstawowe prawo strukturalne awunkulatu, sprowadza realne tej więzi pokrewieństwa do formalnej, logiczno-algebraicznej zasady prostej proporcjonalności między parami stosunków �33 SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU izomorficznych. Daje się ono wręcz zapisać w postaci jednoznacznej i nie­ zwykle prostej formuły logiczno-algebraicznej: wuj ojciec siostrzeniec syn brat mąż siostra żona Formuła ta jest kwintesencją strakturalizmu Lévi-Straussa we wszystkich omówionych jego aspektach — od rozstrzygnięć meta-metodologicznych do interpretacji rzeczowych. Sedno metody strukturalnej w etnologii sprowadza się bowiem bez reszty do wyławiania tego typu formalnych, logiczno-matematycznych relacji. Formuła taka daje się skonstruować z tego prostego powodu, że metodologia strukturalizmu została z góry niejako nastawiona na poszukiwanie i ujawnianie wyłącznie zależności tego typu. Sądzimy, iż cała nasza dotychczasowa analiza uzasadnia powyższe twierdzenia w sposób dostateczny. Zdanie Z3 jest jednak twierdzeniem ogólnym tylko w sensie numerycz­ nym — zostało bowiem sformułowane jako uogólnienie dwóch przeciwstawnych przypadków, reprezentowanych przez dwie konkretne społeczności. Nie jest więc prawem w sensie ścisłym, o który Lévi-Straussowi chodzi. Stawia on jednak i pod tym względem kropkę nad i , po dokonaniu strukturalnej interpretacji przytoczonego wybiórczo w dalszych rozważaniach materiału obserwacyjnego. Z l : ,.Ze wszystkich a t y p a m i filiacji F r a g m e n t 10 (akapit 29, s. 104-105) tych p r z y k ł a d ó w wynika, że korelacja m i ę d z y nie wyczerpuje p r o b l e m u " : formami awunkulatu 2" (wniosek oparty na argumentacji rzeczowej z zakresu etnologii b a d a j ą c e j t a k ż e ) : 1 (język służący do m ó w i e n i a o ) : 0 ° (rzeczywistości p o z a j ę z y k o w e j ) . Z 2 : „ R ó ż n e formy a w u n k u l a t u m o g ą w s p ó ł i s t n i e ć z t y m i samymi t y p a m i filiacji patry linearnej b ą d ź matrylinearnej": 2 ( . . . jak w p r z y p a d k u Z l ) . Z 3 : „ Z a w s z e jednak znajdujemy tę s a m ą f u n d a m e n t a l n ą relację m i ę d z y czterema parami opozycji, n i e z b ę d n y m i dla zbudowania systemu": 2" ( . . . j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Z 4 : „ U k a z u j ą to lepiej przedstawione o b o k schematy, k t ó r e ilustrują nasze p r z y k ł a d y ; znak + przedstawia tam stosunki wolne i familiarne, a znak — stosunki nacechowane przez w r o g o ś ć , antagonizm lub r e z e r w ę " : r 3 ° (ocena i charakterystyka metodologiczna t w i e r d z e ń z zakresu): 2 ° (etnologii b a d a j ą c e j t a k ż e ) : I o (język służący do m ó w i e n i a o ) : 0 ° (rzeczywistości p o z a j ę z y k o w e j ) . Z 5 : „ U p r o s z c z e n i e to nie jest z u p e ł n i e prawomocne, ale m o ż n a je tymczasowo w y k o r z y s t a ć ; n i e z b ę d n e r o z r ó ż n i e n i a w p r o w a d z i m y dalej": 3° ( . . . jak w przypadku Z4). 3 - Etnografia Polska, t. 32. z. 2 �34 ANNA MALEWSKA. JCZEI A. STUCHLIÑSKI K o m e n t a r z 10 We fragmencie tym Lévi-Strauss generalizuje sformułowane poprzednio prawo awunkulatu na podstawie uwzględnienia pełniejszego niż we fragmencie 9 zbioru wyników obserwacji etnologicznych, poddanych oczywiście uprzedniej interpretacji strukturalnej. Wyrazem tej generalizacji - implikującej z koniecz­ ności uniwersalność, skoro mamy tu mieć do czynienia ze ścisłym prawem jest zdanie Z3. Rozpoczyna się ono od słowa „zawsze", które kryje za sobą duży kwantyfikator, tak jak przystało na rzetelne prawo naukowe. Na gruncie retorycznie wyrafinowanego stanowiska Lévi-Straussa - przysła­ niającego umiejętnie pozamerytoryczne racje podstawowe strukturalizmu w etnologii za pomocą „ekwilibrystyki" poziomów abstrakcji i semiozy cała operacja generalizacji została dokonana wyłącznie na płaszczyźnie ujęcia rzeczowego etnologii. Znalazło to wyraz w drugim poziomie semiozy, zarówno jeśli chodzi o zdania prowadzące od empirii do generalizacji (tj. Z l i Z2), jak też w przypadku sformułowania wyrażającego samą generalizację prawa awunkulatu (tj. Z3). Pozostałe zdania tego fragmentu (tj. Z4 i Z5) zawierają już tylko komentarz pomocniczy, objaśniający ową generalizację, i jako ujęcia metodologiczne zostały wyrażone na trzecim poziomie semiozy. Ich dołączenie w tym finałowym punkcie badań Lévi-Straussa nie zmienia w niczym ogólnego obrazu jego stanowiska. III. PODSUMOWANIE W rozważaniach części I I staraliśmy się pokazać, w jaki sposób swoistość semiotyki strukturalizmu Lévi-Straussa jest uwarunkowana bezpośrednio przez charakterystyczne założenia meta-metodologii tego stanowiska. W naszym przekonaniu o czym parokrotnie wspominaliśmy - owe założenia meta-metodologiczne strukturalizmu mają ostatecznie źródło w pewnych milcząco przyjętych, choć zarazem wyraźnie czytelnych, założeniach metafizycznych. Założenia te wiążą się bezpośrednio ze stosowaną przez Lévi-Straussa metodą wnioskowania przez analogię w charakterze ostatecznej podstawy opraco­ wania metody strukturalnej w etnologii. Zagadnieniom tym poświęcimy na zakończenie naszych rozważań kilka uwag. W metodologii nauk realnych analogia jest mało cenionym rodzajem wnioskowania (Ajdukiewicz, 1965a, s. 149-152; Ziembiński, 1974, s. 198-199). Nie ma prawie żadnej wartości uzasadniającej - a to jest kryterium pod­ stawowe oceny jakichkolwiek metod wnioskowania w naukach. Jest to wnioskowanie wysoce zawodne i bardzo mało uprawdopodabniające uzasadnia­ ne za jego pomocą twierdzenie. Ma ono wartość poznawczą w zakresie uzasadniania równą tej, jaką posiada zwykły odruch warunkowy, znany doskonale z obserwacji świata zwierząt w ogóle. Znakomite wręcz usługi analogia oddaje natomiast w przygotowywaniu dziedziny badań naukowych oraz jako narzędzie inwencji odkrywczej w trakcie �SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU 35 ich realizacji. Im bardziej bogate i paradoksalne mamy skojarzenia, tym więcej okoliczności możemy wziąć pod uwagę w trakcie badań a to łatwiej naprowadza na właściwy trop odkryć naukowych, ich uogólnień, wyjaśnień itd. Jest to sfera heurezy, która nie ma żadnych odgórnych norm ani kryteriów - w przeciwieństwie do fazy uzasadnienia, następującej po zwerbalizowaniu wyników poznania naukowego. Osiągnięcia Lévi-Straussa, rozpatrywane z tego punktu widzenia, mają walor ogromny. W istocie jednak chodzi mu nie tylko - a raczej nie tyle - o analogię jako narzędzie heurezy, lecz jako podstawę uzasadniania uzyskanych wniosków poznawczych. Biorąc za podstawę analogię formalną, Lévi-Strauss przyjmuje określone założenia meta-metodologiczne, następnie zaś drogą kolejnych podstawień uszczegółowiających (założenia metodologiczne, rzeczowo-teoretyczne i obserwacyjno-interpretacyjne) dochodzi na ich gruncie do sformułowania ogólnego prawa. W formule tego prawa znaczenie istotne mają aspekty czysto formalne, a nie merytoryczne. Formuła ta jest prawem dlatego, że określa układ zależności o charakterze logiczno-algebraicznym: prostą proporcjonal­ ność między dwoma parami relacji izomorficznych. Empirycznie powtarzalne, realne związki międzyludzkie w ramach awunkulatu mają już znaczenie w gruncie rzeczy - drugorzędne. Są swego rodzaju pretekstem - podobnie jak wszelkie inne badane zjawiska kulturowe na gruncie strukturalizmu do ujawnienia takich lub innych zależności abstrakcyjnych, byleby tylko owe zależności dawały się ująć w pewne formuły logiczno-matematyczne. Powód, dla którego analogia - będąca relatywnie najsłabszym narzędziem argumentacji uzasadniającej twierdzenia naukowe - służy za podstawę tak daleko idących rozstrzygnięć, leży w przyjętej przez Lévi-Straussa koncepcji umysłu ludzkiego. Zgodnie z tą koncepcją umysł funkcjonuje w dwojakim wymiarze. Jeden z nich to działalność jawna, uświadamiana przez ludzi, konkretna i merytoryczna. Wymiar drugi to działalność głęboko ukryta, niejawna, nieuświadamiana przez ludzi, mająca charakter czysto formalny i zupełnie abstrakcyjny. Ta druga - w przeciwieństwie do pierwszej - ma charakter absolutny, jest to bowiem niezmienna, ponadczasowa, niezależna od warunków historycznych, społecznych i indywidualno-psychologicznych. Jest zasadniczo pokrewna, jeśli nie wręcz tożsama ze sferą operacji logicznych i matematycznych, ma więc charakter aprioryczny i konieczny. Ta właśnie sfera dyktuje naczelne prawa działań jawnej sfery ludzkiego umysłu, a poprzez nią wszystkim wytworom tych działań, a więc także całej szeroko rozumianej sferze kultury. Ze względu na swój charakter logiczno-matematyczny, owa niejawna sfera działań umysłu ludzkiego ma też z góry zagwarantowaną zgodność z całą pozostałą sferą rzeczywistości materialnej. Zrozumiałe stają się zatem sukcesy przyrodniczych nauk ścisłych i całkiem racjonalny okazuje się postulowany przez Lévi-Straussa program uściślenia wszystkich nauk humanistyczno-społecznych za pomocą czysto formalnych metod logiki i matematyki. W świetle przyjętej tu koncepcji umysłu ludzkiego nauki ścisłe - a takimi mogą i powinny stać się wszystkie bez wyjątku nauki �36 A N N A MALEWSKA. JÓZEF A. STUCHLIÑSKl teoretyczne — mają ten sam charakter czysto formalny. Omówiony na wstępie podział nauk na realne i formalne traci właściwie sens — metodologia nauk ścisłych jest przecież jedna i ta sama. Stosowanie analogii formalnej utożsamia się z operacją podstawiania, która w logice i matematyce jest jedną z prawomocnych reguł uzasadniania twierdzeń, a nawet ich ścisłego dowodzenia. Koncepcja nieuświadamianej działalności umysłu jako sfery zupełnie odrębnej i autonomicznej oraz nadrzędnej ma jednak u Lévi-Straussa charakter czysto metafizyczny, a nie naukowy. Nie jest bowiem hipotezą heurystyczną, nie daje się ani potwierdzić, czyli zweryfikować, ani obalić, czyli sfalsyfikować, i to zarówno bezpośrednio, jak i pośrednio. Ingerencja metafizyki jest w nauce dopuszczalna, ale tylko jako heureza, nigdy jako dogmat aprioryczny. Wszystko niestety wydaje się wskazywać na to, że meta­ fizyczna koncepcja umysłu ludzkiego, leżąca u podstaw strukturalizmu Lévi-Straussa, ma jednak charakter wyłącznie aprioryczno-dogmatyczny. Nie tyle pomaga nauce w odkrywaniu nowych dróg wiedzy, ile je narzuca. Nie oznacza to jednak, że osiągnięcia Lévi-Straussa są bezwartościowe. Nie mają one tylko tego znaczenia, jakie im przypisuje czy stara się nadać ich autor. Nie zrealizował po prostu swego celu głównego — nie przekształcił bowiem etnologii i antropologii w naukę ścisłą w znaczeniu teoretyczno-nomologicznym w duchu nauk logiczno-matematycznych, fizyczno-przyrodniczych czy chociażby na wzór fonologii. Wypracował natomiast cały szereg niezwykle cennych ujęć heurystyczno-badawczych i interpretacyjnych. Zjawisk kulturowych nie wyjaśnił w sposób ścisły, wzbogacił natomiast niepomiernie sposoby ich widzenia i ujawnił zupełnie nieoczekiwane ich aspekty i wymiary. Nasze uwagi podsumowujące wykraczają poza materiał będący przedmiotem naszych rozważań. Należy je zatem traktować jako ewentualną hipotezę — punkt wyjścia do odrębnych rozważań ogólnych nad podstawami filozoficzno-metodologicznymi strukturalizmu Lévi-Straussa. LITERATURA Ajdukiewicz 1960 K. Język i poznanie, Warszawa, t. 1. 1965a Język i poznanie. Warszawa, t. 2. 1965b Logika pragmatyczna. Warszawa. L é v i - S t r a u s s С. 1970 Antropologia strukturalna, Warszawa. M o r r i s Ch. W. 1938 Foundations of the Theory of Signs, Chicago. N a g e l E. 1970 Struktura nauki. Warszawa. P e l c J. 1984 Wstęp Popper К . R. 1977 Logika Ziembiński 1974 do semiotyki. odkrycia Warszawa. naukowego, Warszawa. Z. Logika praktyczna, Warszawa. �SEMIOTYKA 37 STRUKTURALIZMU A n n a Malewska, Józef Andrzej Stuchliński SEMIOTIC O F STRUCTURALISM. AN ATTEMPT O F INTERPRETATION Summary Our concern with the formal aspect of the works of Claude Lévi-Strauss considered on the instance of his particular chosen text issued from our conviction that it is the aspect that may be of great importance if we apply the structural method in ethnological studies. It is important as well that the Lévi-Strauss' structural method has been modelled according to the method of modern phonology. The evidence of this fact remained in the substantial level of the studies of Lévi-Strauss. We were interested in analyzing the semiotic score of his studies and that is why we aspect of the have applied here theoretical-methodological the elementary means of semiotic analysis. T h e analysis has been, however, established on some of the methodological considerations and explanations without which the semiotic peculiarities of the works of the discussed author can not be understood. We apply essential terms of the semiotic analysis. As a process of semiosis we define the situation when an object or a physical phenomenon functions as a sign. This process — and thereby the object's character of a sign — is based on the relations of three kinds: syntactic, semantic and pragmatic ones which make the three dimensions of every process of semiosis. The semiotic level of a sentence is appointed depending on the sphere in which it has (as a sign) its denotations. In case the referents of signs belong to the non-linguistic sphere we acknowledge the first, primary level of semiosis, if they belong to the lan­ guage, that means the upper level. A n utterance pronounced m natural language is always one degree above the level in which it has its denotations. The general thesis of our deliberation can be pronounced as follows: if the levels of language utterences are not distinguished by the authors of scholarly dissertations, especially in human inroads sciences upon the it usually results of leads the to the researches confusion of and the upon these levels knowledge and makes based on bad them. Those are the errors made by Lévi-Strauss. The semiotic of structuralism becomes conceivable in its focal critical points first after taking into consideration the methodological side of that approach. Especially important here and seems to be formal ones. the discrimination I n the first type to of sciences into which natural two methodological types: as well as human sciences real belong the hypothetic-reductionistic method is applied by researches, by discovering the rules and by building explanatory theories. The conclusions of the reasoning are, at most, highly probable. Formal, that means logical-mathematical sciences are based on the axiomatic-deductory method giving the results always infallible "and wholly dependable. The above conceptual distinction allows for revealing the extremely complicated character of human sciences which is especially evident on the instance of the Lévi-Strauss' theory. Semiotic analysis appears to that in turn, ethonology. be reversibly, allows Such a procedure useful to by explain makes it methodological the semiotic possible, first composing of this reasoning peculiarities of structuralism in of all, to define the essential assumptions upon which Lévi-Strauss builds his theory. One of them is the ascertainment that on sciences the level without of interpretation exceptions and of that data some universal methods may allow us to are valid transmit the methods for all formally from discipline to discipline. It is with this element -methodological proceedings of the Lévi-Strauss' are connected which approach that some of his theoreticalwe at least poorly justified, maybe even quite unfounded speaking the point of the matter think to be too and therefore is that he transmits the infallible venturesome defective. or, Generally axiomatic-deductory �38 ANNA MALEWSKA. JÓZEF A. STUCHLIŃSKI method of belongs to real sciences. L é v i - S t r a u s s makes it by applying the reasoning which, By formal from the sciences logical proving with into point reasons ethnology o f view it has no which, is the value. It being one of the weakest method of can valuable a be human per sciences analogiam scientific c o g n i t i o n . heuristic instrument only under certain conditions. The m a i n part o f our paper consists o f a semiotic analysis based u p o n the assumed methodological conceptual distinctions. The aim o f the analysis is a concrete and at the same time sufficient justification o f our thesis. The analysis consists i n a particular semiotic characteristics o f the essential fragments o f a chosen structural theory in ethnology, the characteristics basing o n the methodological interpretation explaining the reasons that caused Lévi-Strauss to undertake a particular research procedure and to present the results o f his investigations i n a defined f o r m . It turned out that the errors o f L é v i - S t r a u s s had their origin i n the w r o n g , unscientific approach to his basic theoretical and methodological verbal assurances and different reservations as heuristic hypotheses, but as axioms so they appear based on the decisions substantially arbitrary. Such way i n the quick semiotic semiotic structure "leaps" o f the assumptions. In spite L é v i - S t r a u s s treats his initial be aprioric a procedure reveals Lévi-Strauss' made by h i m when to texts, let us his not ascertaimments itself i n a take he passes directly from o f all assumptions for formal example very general the meta- -methodological deliberation to the factual analysis o m i t t i n g the intermediary methodological level. I t meant itself to points the the apparent. namely passing analysis errors and I n the directly from o f empirical data defectiveness the consideration with of the methodological aspect the use of Lévi-Strauss' it meant an o f data o f observation according to the assumptions o f the the procedure arbitrary accepted structural same method. becomes selection method In these especially and assortment a p r i o r i and the theoretical constructions established u p o n them. We are convinced that there are after all certain reasons m a k i n g L é v i - S t r a u s s to regard his initial fact, assumptions since as axioms. They he takes certain general are the conception extra-scientific reasons, metaphysical o f the human mental equipment in strictly speaking the idea o f the unconscious activity o f the m i n d as the sphere quite autonomous and superior to all the mental and especially cognitive activity o f a h u m a n being. This conception has been accepted by L é v i - S t r a u s s as a tacit assumption, thus assumed in the entimematic way in all his considerations and researches. Nevertheless that it is this conception makes the very basis o f applying the cognitively questionable per analogiam method in the most crucial moment, namely by t r a n s m i t t i n g the of reasoning infallible method o f formal sciences into ethnology. We regard the discussed reason: it can be neither it is no heurustic of a it impresses dogma. It hypothesis not them. so L é v i - S t r a u s s ' conception as metaphysical for a very verified and much And we n o r falsified by any real empirical argument can one. not helps to acknowledge be discover the On new the other ways ingerention hand essential and it plays thus a role in scientific procedures o f metaphisics in science as as permissible only in the function o f an auxiliary cognitive instrument. Our of his criticism researches attached to them. o f the Lévi-Strauss' any value. It He simply has is errors only not does not that achieved mean they have his goal - that not we deny this the meaning m a k i n g ethnology an fomal science. Nevertheless he evolved many valuable research and interpretation He has ways not explained cultural phenomena o f approaching to them and in a strictly revealed quite exact unexpected Translated way but aspects by Anna results which methods. he enriched and he exact, the dimensions. Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/64c40b3aeeebfe1f50aa9a458d05525a.pdf bb9fd0daf0c3609c574f692c74e36796 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2676 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2489 Title A name given to the resource Dzienniki 1908-1913 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.103-111 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malinowski, Bronisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bronisław Malinowski, D z i e n n i k i 1908-1913 Po powrocie z Wysp Kanaryjskich, w jesieni 1908 roku święcił Malinowski swój tryumf naukowy, mianowicie otrzyma! zgodę na promocję „sub auspiciis Imperatoris", czyli pod auspicjami Cesarza. Było to najwyższe wyróżnienie dla doktoranta, a Senat Uniwer­ sytetu Jagiellońskiego mógł w ciągu roku występować z jednym wnioskiem o taką promocję. Zgodę na nią wyrażał osobiście Franci­ szek Józef I . Z prywatnej kasy cesarza pokrywano wszelkie opłaty z tytułu rygorozów i dyplomu oraz fundowano pierścień , który kan­ dydat otrzymywał podczas uroczystości. A oto jak ona wyglądała: „Program promocyi sub auspiciis Imperatoris BRONISŁAWA M A ­ LINOWSKIEGO na doktora filozofii, dnia 7 listopada 1908 roku, o godzinie 12 w południe. 1) O godzinie wpół do 12-tej przed południem zbiorą się Członkowie Senatu Akademickiego, oraz profesorowie Uniwersytetu Ja­ giellońskiego w sali posiedzeń Senatu Akad., zkąd, poprzedzeni berłami rektorskiemi i wydziałowemi, udadzą się do Auli (...), - wre­ szcie Rector Magnificus. (Tuż za Rektorem niesione będą berła rektorskie, berła wydziałowe zaś rozpoczną cały pochód) Przyszedłszy na salę zajmą wszyscy miejsca dla nich przygotowane. (Członkowie Senatu zajmą fotele z napisami dla nich przeznaczone po prawej stronie JWP Delegata; Profesorowie i docenci z wydzia­ łu teologicznego i lekarskiego krzesła po lewej, Profesorowie i docenci z wydziału prawniczego i filozoficznego krzesła po prawej stro­ nie katedry) 2) Za nadejściem JW. Pana Delegata, wyjdą na jego spotkanie do drzwi sali Rektor Magnf. i Dziekan wydziału filozoficznego po­ przedzeni berłami rektorskiemi. JW. Pan Delegat zajmie wraz z towarzyszącym mu urzędnikiem c.k. Starostwa przygotowane dla nich miejsca. 3) W chwili gdy Rektor Magnf. wyjdzie na powitanie JW. Pana Delegata, udadzą się dwa berła po kandydata i wprowadzą go rów­ nocześnie do sali. (Muzyka fanfary). 4) Dziekan Wydziału filozoficznego w krótkiem przemówieniu przedstawi następnie kandydata JW. Panu Delegatowi, Rektorowi i Senatowi akademickiemu oraz zgromadzonym Profesorom Uniwersytetu i zaprosi Rektora, aby wydał polecenie do odbycia promo­ cyi. 5) Przemówienie Rektora - kończące się trzykrotnym okrzykiem na cześć NPana. Muzyka odegra „Hymn ludowy", którego wszy­ scy obecni wysłuchają stojąc. 6) Przemówienie kandydata kończące się prośbą o promocyę. 7) Pozwolenie Rektora na promocyę z wezwaniem do Promotora, by jej dokonał. 1 103 �8) Promotor odczytuję rotę. Podczas przysięgi wszyscy z miejsc powstają; bedele skrzyżują berła. Przy ostatnich słowach wręczy Promotor kandydatowi dyplom i po stosownem przemówieniu przedstawi go następnie JW. Panu Delegatowi jako nowo kreowanego Doktorafilozofii.(Muzyka fanfary). 9) Przemówienie JW. Pana Delegata i wręczenie upominku od Jego ces. i król. Apost. Mości. 10) Poczem kandydat zbliży się naprzód do Magnificencyi Rektora, następnie do Dziekana i Promotora, oraz do innych Profeso­ rów dla odebrania gratulacyj. 11) Zakończenie uroczystości podpisaniem aktu promocyi przez JW. Pana Delegata, Magnf. Rektora, Dziekana i Promotora. 12) Odchodzącego JW. Pana Delegata pożegna Rektor Magnf. i Dziekan Wydziału filozoficznego, odprowadzając go z berłami, po­ czem w tym samym porządku jak przy rozpoczęciu opuszczą wszyscy salę. Zaraz za berłami wydziałowemi postępować będzie JP. Dr. 2 Bronisław Malinowski." I jak Krakowianie mają nie kochać Franciszka Józefa, skoro z całego tego splendoru zostały nam tylko berła? Sam Malinowski wszakże nie wydawał się, przynajmniej sądząc z lektury dziennika, zbytnio przejęty tą nadzwyczajną uroczystością. Tym co rzeczywi­ ście zaprzątało jego uwagę był niezbyt szczęśliwy romans z Felicją Ciszewską, żoną pianisty i dyrygenta Karola Szustera, postaci zna­ nej i popularnej w kołach krakowskich i warszawskich. Na trop tego romansu natrafiłam w pamiętniku Heleny Czerwijowskiej, mło­ dej osoby rodem z Podola, która wtedy rozpoczynała studia w Krakowie. Przebywając w kręgach artystycznych, zaprzyjaźniła się ze Stanisławem Ignacym Witkiewiczem, którego obdarzy później głębszym uczuciem. Nieobojętny jej stanie się i Malinowski. Na razie jednak w swym pamiętniku pisze: „Dużo się uczę w tym okresie, chodzę na wykłady, niezupełnie sobie daję radę ze swą pracą, w czym zaproponował mi pomoc jeden z młodych, wyjątkowo zdolnych filozofów. Propozycję przyjęłam z wdzięcznością. Po paru wizytach młodego filozofa zauważyłam, że cel jego pomocy w mej pracy leży w młodej i pięknej żonie muzyka, którą u mnie widuje (...) Mło­ dy filozof jest tak nieszczęśliwy i z taką szczerością przyznaje się do wszystkiego, że nie mogę się zdobyć na odejście od tych ludzi, a przy tym wiele rzeczy nie rozumiem i dla filozofa zaczynam mieć sympatię dużą. Na szczęście tak się złożyło, że piękna dama mu­ siała wyjechać do Warszawy, a filozof na dalsze studia do Lipska" . Musieli jednak ze sobą korespondować, gdyż na odwrocie następ­ nego zeszytu swojego dziennika Malinowski zanotował jej adres . Po uroczystej promocji nowy doktor wydał wspaniałe przyjęcie, na które zaproszeni byli min. jego przyjaciele. Jeden z nich - Wit­ kacy, zdaniem znawczyni jego twórczości Anny Micińskiej , opisał je w swej młodzieńczej powieści 622 upadki Bunga. Oprócz same­ go Malinowskiego (książę Edgar Nevermore) i jego matki (księżna), odnajdujemy tam także: Tadeusza Szymberskiego (Tymbeusz), Tadeusza Miciriskiego (Mag Childeryk), Tadeusza Nalepińskiego (Teodor Buchaj), Helenę Czerwijowską (księżniczka Keszkeszydze) oraz Karola Szustera z żoną Felicją (muzyk Bałwanów z żoną Fenixana). Skorzystajmy więc z tej niezwykłej sposobności i popatrz­ my się na to środowisko i na tę sytuację oczami Witkacego: „ - Mój Bungusiu - rzekł książę wesoło i spiesznie, ale z pewnym zdenerwowaniem - cudownie się składa, żeś dziś przyjechał. Mo­ ja mama daje dziś bal, na którym będzie takie towarzystwo, jakiego pałac Birnam, od czasu jak stoi, nie widział. Dostałem carte blan­ che od księżnej mamy na wprowadzenie gości. - Książę był jakiś dziwnie podniecony. Stracił trochę dawną maskę i zdawał się być z lekka podpity.(...) Kiedy wchodził, gości było jeszcze niewiele. W salonie, przylegającym do wielkiej sali, siedziała na kanapie księżna będąca typem wielkiej damy i matrony polskiej. Usta miała podobne do Edgara, tylko dolna warga, bardziej wysunięta naprzód, wyrażała niezmier­ ną pogardę i lekceważenie. Za młodu musiała być podobna do którejś z córek Filipa IV. Poza tym miała w sobie pewną specjalną do­ stojność i smutek kobiet, które przeżyły rok sześćdziesiąty trzeci.(...) Oprócz księżnej znajdował się w salonie Bałwanów, znakomity pianista i kompozytor, z żoną Fenixana; gruzińska księżniczka Ke­ szkeszydze; Tymbeusz w pożyczonym od Tengera fraku o za krótkich spodniach; (...) Edgar promieniejący uśmiechem, podczas gdy oczy miał tak złe, że sam Belzebub nie znósłby jego spojrzenia. Kilku dość jeszcze szczeniakowatych bubków z najwyższej arystokra­ cji błąkało się po salonie, obmyślając plan dzisiejszej kampanii. Tymbeusz bawił z zupełną swobodą księżnę, która słuchała go uważ­ nie, mówiąc od czasu do czasu: 'tak', mimo że nie rozumiała literalnie ani słowa. Edgar rozmawiał na uboczu z Fenixana. Księżna rzu­ cała na nich od czasu do czasu badawcze spojrzenie, ale au fond pewna była syna, bo wracała zaraz do zgłębiania Tymbeuszowych ta­ jemnic. Gruzińska księżniczka siedziała obok księżnej przysłuchując się wykładowi Tymbeusza. (...) Bałwanów tłomaczył coś jedne­ mu z bubków, włażąc nań formalnie całym ciałem. Był to człowiek gruby, ale kształtny. Miał byczy kark i głowę rzymskiego cezara. Twarz jego była syntezą kilku niemieckich muzyków z osiemnastego wieku. (...) Poloneza prowadził z księżną Mag Childeryk, który nadszedł w ostatniej chwili przed początkiem balu. Przy kolacji Edgar, podpi­ ty już porządnie, bo od samego rana, i wściekły, że musi siedzieć obok jakiejś starej hrabiny, syknął do Bunga siedzącego naprzeciw z Fenixana: - Mój stosunek do ciebie komplikuje się coraz bardziej, drogi Bungo. (...) Ale Fenixana była roztargniona i z niepokojem patrzyła na męża, który pod wpływem zazdrości i alkoholu zaczynał przechodzić powoli w kolor siny. Pod koniec balu, o godzinie szóstej rano, kiedy orkiestra urżnęła się tak, że niezdolna już była do dalszego funk­ cjonowania, uproszono Bałwanowa, aby wykonał w szkicu fortepianowym swój symfoniczny poemat pt. Książa niezłomny. Po czym księżna poprosiła go jeszcze o walca. Bałwanów nie mógł odmówić i zgrzytając zębami zaczął grać walca z Rozwódki. (...) Na kanapie siedział Bałwanów bez kołnierzyka i pił chartreuse, trącając się kieliszkiem z Buchajem. Właśnie wypili bruderszaft. - Bo wi pan, panie Teodorze, Wagner nie rozumiał znaczenia waltorni dla... - zaczął Bałwanów. - Mów mi 'ty', ty stary Bałwanie - przerwał Buhaj. - Twoja żona jest kułtyzana, tu jest tłójkąt. Ja muszę moje bebechy otworzyć, jak się upiję. Ja jestem szczeły chłop, ty stały skułczybyku - mówił coraz czulszym głosem, opierając głowę o wygorsowaną pierś Bał­ wanowa. - Tak, panie Buchaj, ale pańskie bebechy śmierdzą - przerwał mu Nevermore, który zajęty dotąd rozmową z Fenixana w drugim końcu salonu, posłyszał był ostatnie zdanie. Pierwszy raz w życiu Edgar użył tak okropnego słowa. Fenixana wzdrygnęła się całym ciałem i spojrzała na księcia z uwielbieniem. Lubiła bowiem wyrazy proste a dobitne. Tak skończył się pierwszy i ostatni bal wszechstanów w pałacu Birnam" . Po dwóch tygodniach od tych wydarzeń, czyli około 20.XI.1908 r. był już Malinowski w Lipsku, gdzie kontynuował swe zaintere­ sowania naukami ścisłymi: fizyką i chemią, koncentrując się wszakże na termodynamice. Studiował także inne dziedziny, np. psycho­ logię u Wilhelma Wundta i ekonomię u Karla Biichera. Chodził na wykłady, pracował w laboratorium i bibliotece. Jednak, co ciągle 3 4 5 6 104 �sam podkres'la, brak mu systematyczności i rzetelnos'ci. Można odnieść wrażenie, że mimo swego w tym względzie przekonania, nie znalazł jeszcze dziedziny nauki, której by się bez reszty poświęcił. Na wiosnę 1909 roku poznaje Malinowski kobietę, która wywarła wielki wpływ na jego życie, nie tyle może swymi walorami in­ dywidualnymi, co faktem, że to za nią właśnie pojechał do Londynu, zaczął studiować socjologię i w efekcie z Anglią związał swoje życie i karierę naukową . „Była to panna Annie Brunton z Afryki Południowej, znacznie od niego starsza, bez wyższego wykształce­ nia, pianistka, która przebywała w Lipsku dla dalszych studiów" . Annie pewnie także stymulowała wcześniejsze zainteresowania Malinowskiego muzyką i sztuką. Dziennik daje świadectwo jego stosunku do tych form wypowiedzi artystycznej. Nie traktował ich jak zwykły widz czy słuchacz, jako źródło doznań estetycznych, ale jak krytyk lub raczej teoretyk, ktoś kto słucha i ogląda zawodowo. Na koncerty przychodził z partyturą i zamiast słuchać muzyki, śle­ dził jej treść. Było w tym sporo snobizmu, do czego się sam przyznawał, ale i pogłębiony, bardziej wymagający stosunek do sztuki, podejście intelektualne, szukanie „praw harmonii formy oraz rytmu". Dziennik ten był pisany już po przyjeździe do Lipska choć odwołuje się do wydarzeń, które miały miejsce wcześniej, w Krakowie. Jak w poprzednim odcinku zachowano oryginalną pisownię autora. 7 8 Grażyna Kubica-Heller Z E S Z Y T I I (13.XII.1908-20.V.1909) 13.ХП. Cała sprawa krakowska była fizjologiczną narością na moim życiu. B e z p o ś r e d n i o ] do osiągnięcia pchały mnie mo­ tywy miłości własnej - lepiej specyficzne potrzeby „osiąga­ nia"; stąd gorączkowe podniecenie przed samem dojściem do mety. Nic ostrożności. Potem zupełne, patologiczne za­ tracenie (atrofia) odpornorności indywidualnej. Zgadzam się na przyjazd do Lipska et c. (Swoją drogą postawiłem to tak, że au fond [franc, w gruncie rzeczy] byłem zupełnie zabez­ pieczony i w ó w c z a s wyrzucałem sobie małostkowe Kriimergefiihl! [niem. skrzywione uczucie]). Fakty: Spotkanie u Bork[owskich ]. U Sauera idę oświadcza mi się; moja atti­ tude: złośliwa chęć nabierania mnie aby w y d a ć na łup mężo­ w i . Nie umiem pojąć naiwności. Wawel. Oświadczenia formfalne] i przyrzeczenia u Bizanca. - Opowiem to sobie ze St[asiem] W i t k i e w i c z e m ] . Duma nie pozwala mi uzależ­ niać się od takich powodzeń. - U Staszewskich (ciągle nie ufam) Wieczór. Na drugi dzień u Heli [Heleny Czerwijowskiej] po południu w hotelu wieczór burzliwy (z Tymbeuszem [Tadeuszem Szymberskim]). Na drugi dzień z Helą ich szukam znajduję u Sauera ze Stasiem - pokłócenie (Bor­ kowski: każdy po jednym sztosie) Poobiedzie u mnie i u Kwietniewskiego. Choroba i 2 sztosy u nich. Promocja, biby, znużenie; ostatni po promocji na drugi dzień. Psychicz­ nie czuję nie jest niczem dla mnie a że jej pożądam; przykro mi to. 9 7.1. M[ama] przyjechała. Reforma trybu życia. Już przed paru dniami podziałem się. Afera w sumie. Absorbowała mnie. Wprost histeria. Wczoraj zerwałem. - Muszę zacząć życie wewn[ętrzne]. Pragnę wypowiedzieć się. Pokładam pewne nadzieje w [?]. Być m o ż e będę mógł przed nim się formuło­ wać. - Wstąpić znów na arenę rozpoczętą roku zeszłego. Dbać o warunki niezbędne do pracy: Nastrój spokoju i sku­ pienia. Poczucie że nie będę się giął i [?] pod każdym razem: objektywna wytrzymałość. 20.П. Powodzenie! Istotne, rozwój siebie. Stawianie problemu „samego siebie" czyż jest tylko zewnętrznem pobudzaniem się do pracy? Czy źródła wewnętrzne wyschły? Nie. Ja mu­ szę teraz wypłynąć na dno wypłynąć na własną głębię. M u ­ szę znowuż zrobić zasadniczy wysiłek. Eliminuję: Pył ze­ wnętrzny i sentymentalizm (wraz z rozkładową muzyką). Za­ uważyłem, że straciłem zdolność pracowania, wypracowywa­ nia, wydobywania z duszy, mozolnego, długiego dokopywania się. Jeżeli nie mogę [??] postawić problem i powracać. Koniecznie ułożyć program i system pracy: stałe protokóły tego co robię. Dziennik. 21.11. Wczoraj. W łóżku podniecony ogólnie, opanowuję się i zasypiam porządnie. Śnię o przystawianiu się do p. Baliszeckiej, Tadzio Smol. i St[aś] Witkfiewicz] - koncert kame­ ralny Beethfovena]. Słuchamy analitycznie]: brak rozróżnia­ nia interw[ałów] i harmonii. Gramy bardziej bezpośrednio ale nie [??] oktetu kulmin., bajeczna rzecz! Dalej słabiej. O p a n o w u j ę się: w e w n [ ę t r z n e ] powodzenie rzeczywiste (a propos powiedzenia] Nalep[ińskiego ] [poprzez rozmo­ wę z M[amą] o tem czy straciłem szwung do pracy}. Po K r u gem też widzę że obecnie nie wpracowuje się w siebie. Na semfinarium] problem sztuki. „ W początkach sztuki musimy przyjąć czynnik specyficzny], który j a wyrażam [???]" Nie­ potrzebna rozmowa z Rustieem o Serbii. 1() Motetty. Złoty, promienny koloryt Palestyny. Bach ro­ mantyczny i wyrazisty. Fizyka porządnie. Chemja. Rano nie­ godnie l a m b i n u j ę " . Na dziś. P r z e d p o ł u d n i e m ] Fizykę w y l i ­ czyć i p r z e p r o w a d z i ć d o ś w i a d c z e n i e ] . Połączyć to z ewent[ualną] teorją wrażeń umysł[owych]. Chemja opisać rezultaty ostatnich erazów. 12. Ш . Czas ten przeżyłem nienajgorzej; pracowałem z pewnem zainteresowaniem. Absorbowały mnie listy do Annie [Branton]. Jeszcze się z tego całkiem nie wyzwoliłem. Za to straci­ łem kontrolę nad sobą; pracę nad utrwalaniem zdobyczy na­ ukowych; poczucie własnej osobliwości i wyższych wyma­ gań od siebie. Dziś poruszyło mnie twierdzenie że dawniej chciałem być dzielnym a obecnie nie. Nie miałem dość czy­ stego sumienia, aby temu wręcz zaprzeczyć. Czułem, że nie mam kontroli, i że mnie absorbują rzeczy peryferyczne i [?] (tęsknota czułostkowa, pożądania, apetyty, chandra). Posta­ nowienia: 1° anachoretyzm od jedzenia, palenia i picia (nie absolutny: upić się tylko tem co warte), 2°. Uporządkowanie życia. 3°. Dziennik (wewn[ętrzne] u p o r z ą d k o w a n i e ] ) . 4 ° . Nastrój spokoju i równowagi. 13. Ш. Wstałem. Gimnfastyka]. Całe p r z e d p o ł u d n i e robiłem (grzebałem się) w mechanice. Fatalnie szły rachunkowe za­ dania. Mało cierpliwości z o ł ó w k i e m . Jutro muszę sobie 105 �w y m a l o w a ć wszystko ab ovo. Pod kołdrą kojarzenia. Annie ciągle wyłazi. Ciągle jeszcze to uczuciowe zabarwienie wlecze mnie przez życie. Zaliż to twierdzeniem: to co m i wypełnia głód życia jako marzenie nie wypełniałoby jako spełnienie. Motety słabo. Po obiedzie, straszne zmęczenie i niezdolność do pracy (ból głowy) a j e d n a k o w o ż bierna ro­ bota nie jest bezużyteczna w takich chwilach! D z i ś skorzy­ stałem dosyć. I d ę na spacer. Nie jestem na wysokości. Albo o d p o c z y w a ć (szlachentnie, jak dziecko [?]) albo być w na­ pięciu. W i e c z ó r kąpiel i psychologia. Teraz czuję się znów pełen sił. - Na jutro: Rano uważać na odrętwienie, pod koł­ drą nie puszczać wodzy. Brać rzeczy (mechanikę) ze strony subjfektywnego] zainteresowania (z „żywej strony") to jest przecież jedyna p ł o d n a metoda! Z drugiej strony niezbędne też jest cierpliwe malowanie i kucie wzorów. W k a ż d y m ra­ zie robić bez „heroicznego natężenia i wypięcia". Patos przenieść w dziedzinę „rzeczy istotnych", t.zn. za żadną ce­ nę nie pozwolić sobie na upadlające marzenia (np. z A[nnie] B[ranton] w [?] i t.p.) Moje marzenia o przyszłości powin­ ny się raczej odnosić do wewnętrznego postępu niż do czy­ sto zewn[ętrznychj zdarzeń. 15.111. Wczoraj; w s t a ł e m dobrze i zewnętrznie z a c h o w a ł e m regime: gimnastyka i subjekt[ywne] r o z w a ż a n i e aż do śniadania: Potem muzyka; piszę m e c h a n i k ę , termodynami­ kę. Z a m a ł o jeszcze się skupiam. Lada bodziec rozpoczyna, p o c i ą g a nowy ł a ń c u c h kojarzeń idących w rozmaitych kie­ runkach, g ł ó w n i e ku niej. O ile praca moja nie jest ujęta w j a k i e ś z e w n ę t r z n e ramy, robię b[ardzo] kiepsko. O ile ujmę j ą w ramy zawsze mam to uczucie: dlaczego mam wlec to niepotrzebne [?]towanie, lepiej przecie zrobić to w s p o s ó b najbezpośredniejszy, przez spontaniczną apercepcję. Otóż m u s z ę n a u c z y ć się p r a c o w a ć porządnie w ra­ mach (praca w y k ł a d o w a , labor, bibliot[eka] i t.p.) a także w y r o b i ć sobie wysokie poczucie o b o w i ą z k u wobec siebie. Po obiedzie jestem silnie podniecony ([???]). Franio prze­ szkadza. I d ę na spacer; s a m o t n o ś ć . W i e c z ó r fatalnie i do­ staję uderzenia k r w i do głowy, podniecenie nerwowe. Po­ tem nie pozostaje m i nic jako odcisk faktów na duszy t.zn. że w ł a ś c i w i e tego nie p r z e ż y ł e m . A l e nie mam jeszcze dość brutalnej odporności i wielkopańskiej nonszalancji ażeby i g n o r o w a ć nastrój innych (t[ak] j [ a k ] np. Staś). Je­ żeli się n u d z ę i innych n u d z ę potrafię przez głupią chęć na­ gięcia się p r z e ł a m a ć [??] i n d y w i d u a l n o ś c i (poczucie sie­ bie) i w p a ś ć w stado. 16.111. Dziś pracowałem cały dzień. Chwile rozpaczliwego łama­ nia się myśli nad matematyką. Pokonuję to i kuję spokojnie dalej. Mechanika, termodyn[amikaj. List do Nalep[ińskiegoj. Uczucia z Wundta: Wszystko to nie osobliwie, ale dostatecz­ niej. Przed i po ob[iedzie] podniecenie i lekka kongestja. Ogólny regime: jedzenie skąpe, robi m i doskonale. Muzyka: klim[?]. Na spacerze (w Albert-parku) nawiedza mnie chwi­ lami skrystalizowana tęsknota i sentymentalizm. Za miłością, za wrażeniami fizycznemi (sportem). Chwila niezróżniczkowanej tęsknoty za nieujętem: nad drzewami parku łuna mia­ sta i skrawek gasnącej zorzy. Formułuję: rozpacz że nic no­ wego z siebie nie wydobędę. Wstręt do tego co j u ż było, do zamkniętego koła, do bezpłodnej szarpaniny. Byle się posu­ wać naprzód. Wyłania się postanowienie. W mojem obecnem życiu tylko chwile samotności i przestawania samemu z sobą maja wyższą treść życiową dla mnie. Życia tylko w tej mie­ rze wolno używać dopóki nie zatraca się poczucia samego siebie. Dwojaki instynkt pcha nas od samotności do życia: chęć opanowywania (dostarczania żeru j a samotniczemu) chęć poddawania się, rozpraszania (żer dla j a stadowego). Otóż zahamować instynkty życia podczas obkuwania się. Nie pozwolić kongestyi mózgu rozniecać całego szeregu ognisk jątrzących instynktów i apetytu. Do analizy uczuć: idąc na Grassistrfasse], Vorstellung [niem. wyobrażenie] tej ulicy był silnie zabarw[iony] uczuciowo. Zobaczyłem tą [sic] ulicę tak jakbym j ą był widział zaraz po przyjeździe; spojrzałem na nią okiem obojętnej nienawiści, jako na c o ś bezwzględnie mar­ twego z czego nigdy nic nie wydobędę, w co się nigdy nie wżyję. Takiemi oczami negatywnej tęsknoty patrzałem na miasto w pierwszych dniach. B y ć m o ż e kryła się po za tem już nadzieja i potrzeba czegoś nowego; faktem jest że poezja tamtego nastroju oświeca tylko to co potem się stało. {Wie­ czór u Franka; nie zastaję go idę powoli do Simona, potem u Reika, idę w potworny deszcz do Franka, spotykam ich. Nazajutrz w Alberthalle. Potem na koncercie M e l v i l k i . Potem u Annie. Potem imieniny Franka; Afera z Paulą i t.d.} Posta­ nawiam: Akcent życia postawić na samotniczem wnikaniu w siebie (co dzień 2 godziny sam[otnego] spaceru). Obkuwam się obojętnie. Poza tem apercepcyjne. Wyeliminować (jak w Breńa baja) nudę i „nic się nie dzieje". Lipsk. Stary Ratusz 106 �Sobota 2 0 . Ш . Przez te parę dni pracowałem nieźle. Jadam mało czuję się dość podniecony. Kiepsko zasypiam. Wogól[e] trochę się „ździczam". Trzeba to będzie uregulować. Ale się nie cofam i nie cofnę i jak dotąd nie powstają jeszcze siły rozpraszające czy centryfugiczne. Co do ujęcia życia to obecnie nie siedzę na dnie, na głębi. Te chwile które spędzam sam z sobą muszę poświęcić kompl[etnemu] odpoczynkowi, tak się czuję zmę­ czony. Wczoraj szedłem po lewej ręce, wzdłuż Plejsy naoko­ ło Reunbahn. laskiem do Schleussig [przedmieście Lipska] i cały czas pod wrażeniem ostatniego listu od n . Chwilami zupełnie absorbuje i wypełnia wszystkie moje życiowe aspi­ racje myśl o pracy nauk[owej] i wewn[ętrznym] rozwoju. Ambicja i ciekawość. Wczoraj byłem w b[ardzoj wodnistym nastroju z powodu ucięcia tej nadziei. Czy dla mnie byłoby dobrze mieć tembre przez rok przy sobie - tego nie m o g ę wiedzieć. W k a ż d y m razie czuję się b[ardzo] silnie przywią­ zanym. Dziwne: przewiduję szczegółowo wszystko co przyj­ dzie. Początek smutny pełen złych przeczuć. [??] nowe pędy szczęścia. Potem upojenie (może trochę nudy: przesytu z mo­ jej strony? [??]). Potem niemożność oderwania się od niej, tchórzostwo; ostatnie chwile; przygnębienie tępe, ból istotny wyprowadzający z dziedziny fikcyi w życie: złamanie. Powo­ li rany się goją; mądra analiza zaczyna z piołunów destylo­ wać upajający narkotyk; życie ustępuje; znów tylko scena i widz. - Jakżesz jestem ciekaw tego co będzie! Nie wiem czy bardziej się boję i nie chcę czy b[ardziej] jestem pociągany (dopóki mnie koło zębate nie wciągnie!) - Wczoraj praco­ w a ł e m ] intenzywnie całe p r z e d p o ł u d n i e ] ; po połfuniu] b[ardzo] zmęczony i skongestjonowany słucham Helmholtza; na spacerze myślę tylko o akt. czytam list koło Rennbahn. W la­ sku rozmyślam: pająk wpadający w twoje sieci. Zbliżenie głodu przeżyć z olbrz[ymią] [?]śliwością i z pewną dozą [?] i Ehrlichkeit. Potrzeba pogłębienia, którego życie mi odma­ wia. Czy właściwie ona nadaje się do pogłębiania? Czy są w i ­ doki rozwoju duchowego dla mnie? Ja zawsze siebie biorę w stos[unku] do tych rzeczy intelektualnie. Ale jak dalece ona reaguje na to i pobudza mnie? Czy motywy [?] są duchowej natury? Przedwczoraj: pracowałem również nieźle; spacer w Alb[ert] P[ark] durch die Normę; koło baru wracam do do­ mu. Wieczorem nie piszę ale bezsenność i liczne kojarzenia nieuporządkowane. We Środę: Stem i Franek przyłażą i prze­ szkadzają; potem idę na spacer (koło Bismarcka) wspomnie­ nia na ławce (w ogóle żyję tylko uczuciowo-wspomnieniową treścią otoczenia). I m bardziej szare jest otoczenie tern ła­ n twiej wkładamy w e ń spont[aniczie] uczuciową treść. Wieczo­ rem idę do Znamierowskich , prze[?] słucham [?]; w domu nic nie robię. Dziś rano po wyspaniu pragnę się opanować i wejść w pracę. 13 Wtorek 23. Pewna apatja. Wykolejenie. Życie intelektualne: W Nie­ dzielę (po sobotnim odpoczynku) idę Albert Alee: powinie­ nem mieć silne, określone dogmaty życiowe; z których łatwo i szybko dedukować konkretne wnioski. Życie bowiem sta­ wia nas w ciągłych ewentualnościach i zawsze zaskoczeni znienacka nieraz zaniedbujemy okazję lub napróżno na mar­ ne czas tracimy. Konkretnie: dotkniecie ambicyi (spotkanie ludzi elegantszych, sławniejszych, p i ę k n i e j s z y c h i t.p. w ogóle przewyższających mnie zewnętrznemi danemi) z tern łączy się problem Einschiichterung [niem. onieśmiele­ nie]. Absolutna nonszalancja. O ile wiem o co m i chodzi po­ trafię zawsze wybrnąć o ile nic mnie nie łączy bezwzględnie pozostawać obojętnym, niezaczepnym. W ogóle w stosunku do ludzi najb[ardziej] zewn[ętrznych] z a s t o s o w y w a ć postę­ powanie wynikające z najb[ardziej] zasadniczego odnosze­ nia się do [?] dotkniecie strony awanturniczej życia. O ile mnie to nie będzie zbytnio kosztowało to przyjąć. Nigdy nie „zdobywać się". W ogóle i tu przetopić wielkie „nic się nie dzieje" na konkretne wartości. Pozatem trzymać się zasady różniczkowej [?] życiowego: lepiej wiele małych ruchów niż jakiś wielki wysiłek. - W ó w c z a s sformułowałem: jeżeli bę­ dę mógł wierzyć w siebie, oprzeć się na c z e m ś pewnem, wartościowem w sobie to będę miał siłę do pokonania tam­ tych rzeczy. Właściwie te wszystkie „strachy" polegają tylko na zbytecznej z a l e ż n o ś c i od m a ł y c h i n d y w i d u a l n o ś c i . W Niedz[ielę] i wczoraj pracowałem nieźle; w sobotę odpo­ czywałem. Fatalnie, że w Sobotę i wczoraj nie poszedłem na spacer; tylko rozpraszałem się na wizytach, u Kinachen i u Hildy. 26.Ш. Życie sentymentalne]: Pomimo postanowień zawsze ży­ j ę w tej sferze. Uczucia „ i n t e l e k t u a l n e ] " i artystyczne] po­ zostają zawsze dla mnie tylko formami życia. Treścią uczu­ cia żywe. Muzyka wprost popycha mnie do życia (?)[oryg.] Czy myśl ma wartość tylko jako komunikowanie się z ludź­ mi i środek ambicyi. Lub jako [?], opanowanie życia? [?] oscyluje w stosfunku] do n. W Piątek dostaję list. Uznanie szlachetności S. - Nie m o g ę tego strawić. Obcina m i to je- 107 �szcze j e d n ą stronę: możność usprawiedliwienia się estetycz­ nego. Wyłazi „śmierdząca" strona tej sprawy. W Sobotę wie­ czorem dochodzę do maximum: [???]. Pragnę żądać aby się zdecydowała aut, aut. Żeby powiedziała mu wszystko lojal­ nie i pour ainsi dire [?] m i . W Poniedziałek abs. reakcja. Z m ę c z o n y idę ku [?]. Pociąga mnie awanturnicza] strona życia. Pogarda dla siebie. Obojętność kompletna. List (Po­ niedziałek rano) zostawia mnie na boku. Obrzydzenie (den­ tysta). Chłód: M [ ? ] na obrazku. Wtorek 9=ta symf[onia]. Środa: męczy mnie F[?] Spacer: potworne zwątpienia; wrzu­ cam list do niej. Nie czuję jednak potrzeby pisania: pewne dobrowolne okrucieństwo. Wczoraj 9=ta symf[onia]. Słu­ cham z pełnią skupienia. Potem spacer. Powinienem być sta­ le opanowanym i z w r ó c o n y m ku sobie. Warunkiem tego jest aby życie nie p r z e p ł y w a n o ] przeze mnie, lecz aby rozwijało się i rozrastało organicznie. Pisać dziennik! Wszystko co przezemnie przejdzie musi zostawić trwały osad. Obecnie j a d ę do Berlina. Przez zetknięcie się z ludźmi często nastę­ puje zmiana w sposobie brania życia. Posiadam niezmierną ruchomość projektów. To co myślę co sobie obiecuję powin­ no mieć zawsze tę samą podstawę: tę na której opierane ogólne wartościowanie życia i jego praktyczne ujęcie. Moje postępowanie musi być w zgodzie z ideałami. Jeżeli nie mo­ gę czegoś dosięgnąć, wyrzec się tego. Ciągła czujność i pa­ nowanie nad sobą, powiązanie najmniejszego poruszenia myśli i instynktu w wielką organiczną całość, podporządko­ wanie tego najgłębiej dosięgniętym [?] indywidualności, cią­ głe poczucie tego czem się jest: na jakim szczeblu własnej skali wartości się stoi; wszystko to jest szalenie męczącem; kładzie ciężar nieznośny. Napróżno szukam wytchnienia; ścigają mnie nieubłaganie dziwne mroki; na jakiej kolwiek wartości chcę położyć ciężar mojego ja_wszystkie się uchy­ lają: potworny ciężar, zbyt czuła waga; opadam w przepaść bez dna. Tchu mi braknie; stoję na samej granicy: lepiej j u ż i przejść lepiej ... jeszcze trochę a nie uniosę ciężaru; szaleń­ stwo? Najlżejszy przedmiot mnie przygniata (chwila na montafia de los Vinas kiedy upadłem prawie bezprzytomny na [?]) wstałem i nie śmiejąc spojrzeć oko w oko morzu, zie­ mi, drzewom, chyłkiem uciekałem sam przed sobą pośród winnic. W mrokach wieczoru starałem się stracić, zagubić dławiącą mnie zdobycz: prawdę nie do [?]gnięcia. - Nirwa­ na jedyny pewny punkt oparcia. Konieczność dla intenzywnie żyjących, pełnych ludzi. O stylu. Słowo jest stworzone do oddania myśli. Dusza - j a k a ś nieujęta, nieograniczona przestrzeń; to co się w niej dzieje doznajemy w formie bezkształtnych, dynamicznych o d ł a m ó w rzeczywistości. M y ś l oddaje ostateczny stan rów­ nowagi. N i e s k o ń c z e n i e zmiennego, ciągłego przewijania się rzeczywistości nie m o ż n a ująć słowem, bezpośrednio. Styl powinien być objektywnym odmalowaniem tego co się dzieje. Styl posługując się słowem, udaniem i myślą musi być nieadekwatnem w y r a ż e n i e m . Chodzi o to aby w jaknajprostszy sposób p r z y p o m n i e ć i utrwalić to co minęło i aby zbyt tego nie uprościć. Jest wprost niebezpiecznem podcią­ gać swoje przeżycia pod utarte kategorje, wyrażać je konwencjonalnemi frazesami. Tern gorzej jeżeli konwencja jest z samem sobą. I n d y w i d u a l n o ś ć pewnej chwili jest właśnie tern co nadaje jej istotną wartość. Nie ma bardziej bezna­ dziejnego hasła jak: „wyczerpałeś różnorodność życia". Popęd do szukania ciągle nowych ludzi. Nieraz c h c i a ł b y m wtargnąć w c u d z ą d u s z ę - zaproszony ciekawem spojrze­ niem. Pogłębianie rzeczy dawnych, j u ż wypowiedzianych. 108 Berlin. Poniedziałek. Przyjechałem w Sobotę o 3=ciej. P i e c h o t ą idę (z kuzy­ nami) do Kromayera. Dzień pochmurny, chłodny. Idziemy do Potsdamer Platz; potem Podstam[er] str[asse] Jakiemiś.[??] Tiergarten, Reichsf?] b a n d ę . R o z l e g ł e , masywne kamieniem w y ś c i e ł a n e p e j z a ż e . P e ł n e wielkomiejskiej brzydoty. Na c h w a ł ę potęgi, która je w y s t a w i ł a i blaskiem swoim oślepia tłum. Ja podpadam odrazu pod zły urok te­ go blasku i m u s z ę się przewlec przez całą skalę reakcji wartościowań i n a k ł a d a m na siebie potworny ciężar. Myśl, czysta, która otwarła d r o g ę p o ż ą d a n i o m zrzuciła na mnie ten ciężar; myśl powinna go zdjąć. - Nastrój cudowny: cie­ płe, pogodne dni marcowe. Powietrze b[ardzo] czyste. B[ardzo] silnie rysowała się sylwetka greckiego budynku na tle nieba. G ł ó w n i e wbiły m i się plac przed zamkiem. Muzea, Lindy. Wielkie miasto to jest p i ę k n o [??]. W Sobo­ tę wieczór variete: fatanie wpadam w ekspanzywny nastrój; potrzeba udzielania s i ę . Nastroje internacjonalne!! (Frank?) Hiszpanja! [?] ochota do m ó w i e n i a oboma j ę z y k a ­ m i ; do epatowania otoczenia. To samo wczoraj na Carmen. Chwilami u w a ż a m (wysłuchuję) chwilami wpadam w blagiersko-kabotyński ton bez talentu i nieinteligentnie bo sam się daję nabierać. Rezultaty w y s ł u c h i w a n i a : drzewo rozróżniam słabo. Analiza „tutti" co wychodzi. Do proble­ mu „Umfang d. Beweistseins" [niem. rozległość przeko­ n a ń ] . Nie m o ż n a r ó w n o c z e ś n i e d o z n a w a ć większej ilości doznań jak jedno - to jedno m o ż e być rozmaitego stopnia złożoności. Koncert w filh[armonii], zmęczony, snobizm partyturowy. Chcę się pokazać jako ten który wobec [?] w ogóle nieźle, chociaż jeszcze trochę zbyt mało się „ d u c kuję" np. właśnie na koncercie. Brahmsa nic nie kapuję, bo słucham z partyturą. Swoją d r o g ą to m i rozszerza horyzon­ ty. Otóż: kompletne ignorowanie zmiany miejsca, otocze­ nia; pozy przed znajomymi. 14 Dziś w galeryi: B ó c k l i n . Rzucająca się w oczy intenzywność barw; poezja tematu. W ogóle analiza wstępna mu­ si doprowadzić do tego punktu w którym stanie się [?] warto­ ściowaniu artystycznemu. Odpowiada to zresztą zupełnie ostatecznej funkcji badacza eksperymentalnego. Metoda Lampechta wyszukiwanie linii przewodnich. Właściwie nie historyczna daje nam bardzo poważny orjentacyjny punkt za­ czepienia - nie mniej jednak są to często powierzchowne związki nie biegnące równolegle z istotnym rozwojowym momentem. Sobota 3 Kwietnia. Wskrzesić dawne wysiłki i system mający na celu osią­ gnięcie maximum wydajności pracy; dalej pogłębianie świa­ topoglądu; niezbędne zalety indywidualne jak spokój i pogo­ da, pewna dzielność, rzutkość. Dalej wprowadzić w życie sy­ stem notowania wszystkich myśli i charakteryzowania, utrwalania przeżyć. Aktualnie: pracuję w sposób b[ardzo] niewydajny. a), praca skupiona (w łóżku) ciągle odbiegam myślą; nie dosyć wnikam w subj[ektywną] istotę rzeczy. (3). pomimo postanowień nie pracuję z ołówkiem w ręku t. zn. nie daję sobie ostatecznej próby wyuczenia się przedmiotu. 0 ile m i się zdaje głównym brakiem umysłu jest [nie] zdol­ ność wnikania w szczegóły (jak np. rozwiązywanie zadań z fizyki i matematyki; przegląd poszczególnych reakcji w chemii) powinienem każde ogólne twierdzenie ukonkretnić 1 przerobić na licznych przykładach. Koniecznie zapisywać w specjalnych zeszytach wszystko co przemyślałem ażeby to mieć na przyszłość. �A d . 16-23 robiłem nieźle; jadałem mało; odbywałem samot­ ne spacery po parku; nabrałem pewnej wiary w siebie bo po­ stępowałem w kapowaniu termodynamiki, Helmoltza i uczuć. Widywałem się ze Znamierowskim. Wykoleiła mnie oscyla­ cja Piątkowa w stos[unku] do n. Przygnębiła [??] z Frankiem B. Potem Berlin dość kiepsko ale mogło być gorzej. Pod ko­ niec epoki pracy miałem wyraźne symptomata przepracowa­ nia: podniecenie, kongestja. Nie tyle czułem siły centryfugalne, ile rozpraszające i bajeczne przygnębienie: czarny ciężar tak dobrze znany m i z Bren~a baja. „Nie mógłbym tego wy­ razić inaczej: dawniej rzeczywistość była dla mnie wypukłą, raczej miała 3 wymiary. Czułem że coś się poza m n ą dzieje, wyczuwałem j a k ą ś tajemniczą miąższość, coś mnie nęciło i napawało trwogą. M o g ł e m wypuszczać niewidzialne macki; obejmowałem niemi rzeczywistość i ciągnąłem z niej soki. Dziś mam przed sobą tylko płaską, szarą szmatę. O to co się naokoło mnie dzieje rozbijam się jak o twarde, nieprzenikliwe ściany więzienia. Wszystko rzucone na płaszczyznę: z tej strony j a z tamtej pustka. We mnie pustka i pozamną bezmier­ na nicość. Rzeczywistość jest tylko niezmiernie cienką prze­ grodą dzielącą pustkę od nicości. To mówił mi szum fal i za­ pach gnijących porostów morskich. - Plan do systemu noto­ wania. Niedziela 4=tego. Rano pracuję z forsatzem, żeby nie odbiegać - ale nietę­ go. Po południu piszę wreszcie termodynamikę niezgorzej. Spacer: księżyc, po lasku; silne zmęczenie serca. O zdobywa­ niu techniki, po prostu sposobu wyrażania się np. matemfatyka]. Ja muszę szukać takich pól, gdzie odstęp między ideą a jej ucieleśnieniem nie jest taki wielki. Postanawiam dalej pracować nad techniką pracy, nad rzeczami istotnymi. Wzbudzić całkiem bezpośrednie zainteresowanie się nauką, naiwne jak je odczuwałem dawniej. Dlaczego biorę pracę tak ciężko? Sztuka w tem ażeby podejmować rzeczy ciężkie bez wysiłku. To znaczy wytyczyć drogę bez względu na towarzy­ szące trudności ale nie wyszukiwać trudnych wertepów. Wie­ czorem rozmowa z Frankiem B . Lekka kongestia; tak jak w ogóle przy podnieceniu intelektualnem. Potem opanowuję się. Lekka tęsknota do n. 5.IV. Dziś pracowałem spokojnie, bez gwałtownych wysiłków, ale ciągle i mile. Namyślanie było trochę mniej przerywane. Pisałem termodyn[amikęj. Pozatem starałem się aby ześrodkować zainteresowanie właśnie na tem czem się zajmowa­ łem. Unikam też rozgorączkowania. Spacer; w muzyce posta­ rać się raczej o podwyższanie i pogłębianie bezpośredniego artystycznego doznania, z drugiej strony czysto poznawczo wartościowe pytania związane z mojem zagadnieniem estety­ k i . A więc: jakie są prawa harmonii formy, oraz rytmu. Jak dalece z tych praw da się postawić objektywna ocena. Jaki jest stopień wyrażalności nastrojów w muzyce. Co do osobi­ stego [??] muzycznej: branie muzyki zależy od usposobienia; wyrobić sobie to usposobienie. Przeniesienie się w [?] stan. Stosunek tego stanu do „rozumienia" muzyki. „Roz[umienie]" zabija czerpanie, wchłanianie pełną piersią muzyki. Każda muzyka bezpośrednio natchniona jest dobra i trwała. W każdym razie powinienem się strzec ażeby nie pracować nad wyrobieniem sobie „Taschenspielerkiinste" [niem. kuglarskich umiejętności] muzycznych. - Księżyc świeci, wie­ czór chłodny, suchy. Wiatr szczypie i kurzu dużo. - Mało sen­ tymentalnie. Idę nad kanałem, śliczne efekty. Chwilę czuję się potwornie zgnębiony; zmęczenie, ból w sercu. Umysł nie odpowiada, wyczerpanie [?]. Czarny ciężar. Podnosi [?]. Łódki na kanale. W lasku śpiewy. Myślę o elektrolizie. Wra­ cam; czytam Biichera. 6.IV. Rano. Wczoraj z n o w u ż c h ł o p c z y k i i b i b k i . Trzeba z tem zrobić ostateczny rachunek. Absolutnie nigdy nie [?] w to samo co sobie [?]. Sny: 1°. Przychodzi do mnie [?] n w [?]; 2° pokoje j a k i e ś , drzwi w w i ę k s z y m na prawo [?] jestem [??]. Czas (o 1 ma w y j e c h a ć ) . C i ą g ł y strach żeby „ o n " nie wrócił (S?) [???]. Czy ten fakt że jestem znudzo­ ny i nie wiem co z nią zrobić jest symptomem upadku uczuć? - Hotel „ M e t r o p o l " w Berlinie: westibul marmurowany; napisy: [??] w c h o d z ę na piętro (3?) , pokój zapeł­ niony [?]. W i e ż a z widokiem; z a w r ó t g ł o w y przy wchodze­ niu ([??]). [?] W i e ż a zamienia się w imperial i zaczyna p ę ­ d z i ć . - Stacja kolejowa. Spacer po torze; gdzie [?] (ona?).[?] Resztę dnia spędzić ze s o b ą i z m u z y k ą Bacha. Wczoraj b y ł e m z m ę c z o n y i s ł u c h a ł e m [z] w y s i ł k i e m ale miałem poczucie że ta w ł a ś n i e muzyka odpowiada moje­ mu ideałowi sztuki, b e z p o ś r e d n i o w z b o g a c a j ą c e j życie. Pozatem r z e c z y w i ś c i e chwilami w n i k a ł a we mnie spokoj­ na potęga bachowskiej muzyki. S a m o t n o ś ć po t y m koncer­ cie byłaby dla mnie b[ardzo] p ł o d n a . B y ł b y m się był mo­ że znalazł oko w oko z j a k ą ś n o w ą p u s t k ą , czy czeluścią duszy. [...] Z bezdennych czeluści duszy często s p o g l ą d a na nas przenikliwa pustka. - S z e d ł e m z H ó s s e n ; nie b y ł e m sam. Warunkiem do tego ażeby b y ć samym wśród ludzi jest aby się niemi i n t e r e s o w a ć . C z ł o w i e k który się nie i n ­ teresuje ludźmi, nie m o ż e b y ć sam pośród nich; idzie t y l ­ ko ażeby siebie stracić. Wielka Sobota. Wczoraj niestety nie skupiłem się (jak zamierzałem) i nie wysłuchałem hedonicznie Metthe [niem. jutrznia] in P. Poszedłem w stanie niezwykle chwiejnej równowagi i gada­ nie z obrzydliwym Moskalem kompletnie mnie wyprowadzi­ ło z równowagi. - Po słuchaniu muzyki muszę z wielkim w y ­ siłkiem panować nad sobą ażeby módz pracować. Czuję się w pełni sił. A więc skupić się niezmiernie, (zagrodzić drogę) silnem postanowieniem otoczyć j a k tamą wzbierającą i prze­ lewającą energję życiową i skierować j ą ku pracy produktyw­ nej. Nadwyżkę siły zużytkować właśnie na to opanowanie się. Popołuniu robić: 1 godzinę Frazera . 1. Helmholtza i Chemję. - Określenie mojego obecnego stanu: do Czwartku byłem skupiony; zaabsorbowany nauką; pracowałem spokoj­ nie, systematycznie, bez wyczerpania. Po Czwartkowej mu­ zyce: charakterystyczne obłędne „świerzbienie" w tylnej czę­ ści mózgu i w nerwach. Nie jestem zmęczony: ergo miałbym dosyć siły ażeby się opanować. Wczoraj daję sobie wakacje; ale jakoś fatalnie się układa. Dziś myślę całą godzinę o Kociu Ziel. Wczoraj wieczór chłopczyki; o mały włos nie wpa­ dłem w bibl[ijny] nastrój, ale się opanowałem. Myślę też czę­ ściej o n. Ze mnie wyobrażenia nie płyną spontanicznie - p ę ­ dzone przedsię uczuciami. Ja sam wodzę ciągle wzrokiem po widnokręgu. 15 Środa 14.IV. Rozmowa z p. Muszkatem. Pobudza mnie. Staje przedemną dawna sprawa ostatecznych wartości. Są pewne prawa, pewne twierdzenia niewypowiedziane istniejące czę­ sto w formie nieujętych zarysów. Niemniej wpływają zasa109 �dniczo na bieg życia. Z nich wypływają nasze postanowienia strona [?]tatywna życia. Stanowią one jakby sklepienie astrologicznego nieba. Niestety nie one same kierują naszym losem. W ścieraniu się tych 2 potęg, z których j e d n ą usuwa­ my jako c o ś narzuconego, c o ś co pcha nas czy ciągnie z ze­ wnątrz, drugą zaś tworzymy sami - mieści się wewnętrzny tragizm życia twórczego, życia które zostało oparte na odpo­ wiedzialności własnej. B y ć może przez uświadamianie sobie sprężyn ukrytych i podziemnych źródeł m o ż e m y podnieść ich wydajność. Czasami mam wrażenie jakgdyby taka rzecz wywleczona z pod ziemi na powierzchnię i obejrzana przy świetle dziennym traciła swoją moc która wypływała z jej ta­ jemniczej, niedookreślonej pozycyi. - Czasem znów zdaje mi się ż e gdybym sobie całkiem jasno uświadomił cały ten nexus [niem. spojenie, związek] to prędzej czy później mu­ siałbym się stać jednolitym i żyć tylko tern życiem. - Chcę zebrać materjały. - Chcę zdobywać dalej zdolność wypowia­ dania. Zupełna utrata władzy nad słowem byłaby dla mnie wprost zabójcza. - A więc: b[ardzo] długie chwile w życiu ostatnich czasów przeżyłem zupełnie bez tej wyższej świa­ domości. Gdzie jej szukać? Jakie są te najgłębsze cysterny „wody żywej"? Gdzie są ukryte sprężyny? Przychodzę do te­ go problemu zawsze z tej strony: czy to w rozmowie z ludź­ mi wygłaszam i słyszę pewne sądy wartościowe które dzia­ łają na mnie jako bezpośrednie prawdy. Czy to zdąża mi się dowiedzieć się o k i m ś j a k a ś historja; czy widzę kogoś w pewnem świetle w pewnej pozie. W każdym razie dozna­ j ę uczucia jakby mnie c o ś przyciągało. Entuzjazm, pietyczna fascynacja; jakby siły sprężyste reaguje na to parcie z ze­ wnątrz w mej duszy postanowienie. W ó w c z a s oglądam się wokoło: kto mnie widzi? przed k i m gram komedję? Czy to jest [?] j a k i e g o ś b e z p o ś r e d n i e g o ] rodzimego parcia? dlacze­ go przychodzi ono zawsze z zewn[ątrz]? Nie ono leży głębo­ ko w mojej naturze. Wszak tylko wtenczas żyję w t y m ogniu, kiedy czyje w sobie moc prawodawcy, kiedy sam kieruję bie­ giem mej pracy i życia czuję się szczęśliwy mam poczucie własnej wartości. Jestem stworzony ażeby iść wbrew prądo­ w i . Trzymaj się tego! [??] - Obecnie czuję się silnym, zim­ nym i spokojnym nic się nie dzieje poza obietnicą i linią roz­ woju. O gdybym mógł widzieć jej rozwój; gdybym był pew­ nym że pójdę dalej! Więcej siły, więcej brutalności i poczu­ cia obowiązku. - Ten nastrój nie da się zachować poprzez życie. Zawsze będę musiał być rozdwojonym wchodzić i wychodzić z życia. A l e praca, spokój i pogoda zimna za­ wsze będą dla mnie pewnym portem. Pozatem praca powin­ na m i wejść w nałóg. - Ująć cały ten problem: kompl[etnej] samotności; wyższej świadomfości] stosunku do ludzi; twór­ czości i przeżywania bezpośredniego w ścisłe ramy. Obecnie jestem kompletnie zimny; cała sprawa n nic mnie nie obcho­ dzi, jestem odległy; przyszłość zarysowuje m i się bez zabar­ wienia. A d artem. 1). Elem[enty] myślowe 2). Elem[enty] ag. poezyi. Specyf. da się znaleść we wszystkich sztukach (Schu­ mann, Boecklin) czy to jest „uczucie" w przeciwstawieniu] do myśli i do umysłów które są źródłem, 3). elemfenty] czy­ ste artystycznie] - Sztuka daje nam stany psych[iczne] nie­ zmiernie zróżniczkowane. Każde wrażenie artystyczne] to nowe indyw. psych, w przeciwstawieniu do ujęcia myślowe­ go, ujęcie artyst. indywidualizuje, nadaje danemu wyobraże­ niu czy komplexowi wyobrażeń wyczuć piętno czegoś cał­ kiem osobliwego. Wrażenie artystyczne nie jest asymilacją rzeczy j u ż znanej czy utartej, jest zawsze odczuwane jako akt twórczy. Chodzi tu o retrospekcję. To zn. że twierdzenia od­ 110 noszą się do naszego własnego ujęcia, „tak mnie się wydaje" „tak doznaję tego". Dziennik. W tych dniach wstaję dość późno i pracuję dużo ale nie intenzywnie. Przedwczoraj (Poniedziałek) postanowi­ łem znowu iść z „podniesionym k u ń c z u g i e m " ale bez skutku konkretnego. Obecnie postanawiam: jutro się zerwać i wziąść porządnie do roboty bez lambinowania. Poniedziałek 19.IV. Pierwszy dzień. Idę z b[ardzo] dobremi zamiarami „zain­ stalowania się" w chem[icznym] i fiz[ycznym] instytucie. W chem[icznym] spotykam Deiselbauma. [?] W c h o d z ę w na­ strój gawędy z asystentami. Nie idę do fiz. napróżno lecę do uniwersytetu. Wielka doza i rozprężliwość „soków żywot­ nych". Staram się to zgnębić. Skupiam się w domu. W ogóle jeszcze zbyt mało prostej linii w postępowaniu. 20. V. Pracowałem nieźle. [...] I . dzień R. zaokrąglony [?] droga prowadzi wzdłuż, po prawej stronie wysokopienny las świerkowy. Cudowny za­ pach żywicy. Na lewo pomiędzy pniami b u k ó w dużych, sta­ rych, prześwieca widok na dalekie niziny. Ziemia przemokła od wczoraj mięko ugina się pod stopami. Do Eisenach. Kolej: koło Lipska ładne w e s o ł e łąki, mo­ kradła, zagajniki (chwila odbiega w przeszłość, jakby czas przesuwał się wstecz). Naumburg nad Saalą. Ładny teraz obsadzony w i l l a m i . Miasta: Weimar, Erfurt itp. przesuwają się szybko. Wszystko ładne [?] porządne. Przeszkadzają mi Niemcy [?] na ludnością. - Eisenach: Platz i Luters denkmal [niem. pomnik Lutra]; wąska uliczka ze sklepami; Markt, piszę kartki; dom Lutra. Villenviertel: widok na W[artburg] od Hainteich. Śliczna droga na W[artbu]rg. W[artburg] na wysokiej górze, stromo spadającej na wszystkie strony. Le­ siste pagórki o ładnym, p o d ł u ż n y m profilu. Na zachód u stóp [?] w łagodnym skręcie. Na poł[udnie] [?] łańcuch. Vermberg. Potem idę laskiem; zewsząd ładne widoki na W[artbu]rg. - A więc znów wziąść się porządnie do pracy. Nastawić znów aparat który [?] powoli posuwał się pod górę. Wejść w ciemny, ciasny, długi korytarz na którego końcu nie widzi żadnego światła? Nie poczucie samego siebie. - Szukam (ew. w kobiecie) wartości indywidualnych]. Powinieneś, w imię tego, sam pracować nad sobą, żeby módz zapłacić [?] za wartość. Wszak wszystko inne jest fikcją. Na dnie tkwi pewna nieufność w istnienie takiej wartości. Strach przed [??] życia, kobiety i ch[?] tchórzostwo. - Zupełne oderwanie (niezależność) od ludzi. Druga stro­ na płaszczyzny. Nie potrzebuję formułować dowcipnie, inte­ ligentnie subjektywnie swoich przeżyć. A więc odpada epikurejska filozofiia] (A. France). Potrzeba [?] i linii w życiu. Otoczenia odczuwającego i inteligentnego. Za to radość spo­ glądania na dojrzewanie ducha. Na toczący się pod górę śro­ dek ciężkości Na dzieło (choćby pokrewieństwa chem.) A k ­ tualny przykład: cieszyłem się na przyjazd n i c o ś będzie się działo. Tymczasem beznadziejna pustka. Nie mogę j ą wcią­ gnąć w mój taniec ducha. Rozpuszczam sam wobec siebie moją wielomówność, szukam [?] u Sand. Jestem wobec nie­ go ,,intelig[entny]" w specyficzny] sposób. Po powrocie wezmę się porz[ądnie] do roboty. Nie bądź tchórzem. Postaw sobie program konkrfetny]. Wyspecjalizuj się. I próbuj postępować naprzód. Jeżeli nie możesz szybko, �idź powoli; byle naprzód. W i d z ę jasno jak strasznie nie w y m stanem leży punkt r ó w n o w a g i . Do tego punktu prowa­ umiem jeszcze p r a c o w a ć . Koncentrować się na jednej rzeczy. dzą dwie drogi. Z drugiej strony jak bardzo zwątpiłem w zdolność czerpania [...] z w e w n [ ę t r z n e g o ] natchnienia i bodźca do pracy. Dawniej m y ś l a ł e m że wystarczy mi go na hypernudne zakuwanie się Niedziela 20. matmą. Teraz nawet idąc we w ł a s n y m kier[unku] przestałem wierzyć. Affinitats Bez żadnych dalszych w s t ę p ó w jasno stawiam problem: obrobić porządnie chemję teoret[yczną] p r a c o w a ć z n ó w w la­ pokrewień­ b o r a t o r i u m ] , prowadzić życie b[ardzo] ascetfyczne]. Bez­ stwa]. Dla całego szeregu przebiegających reakcyi obliczyć bestimmungen względnie unikać marzeń, s e n t y m e n t a l i z m ó w ; Schlamperei wszelkiemi [niem. niedbalstwa]. możliwemi [niem. definicje sposobami wartości swobfodnej] energii. M a m y form: [formuła chem.] pomiędzy lewym i pra­ transkrypcja i opracowanie Grażyna Kubica-Heller PRZYPISY 1 Jak pisała Helena Wayne, córka Malinowskiego: „W 1908 w czasie imponującej ceremonii na swą cześć otrzymał złoty pierścień z brylan­ tem od cesarza Franciszka Józefa; mój ojciec dał ten pierścień przerobić na broszkę, lecz niestety moja matka zgubiła ją w latach dwudziestych", H. Wayne, Wptyw kobiet na życie i dzieło Bronisława Malinowskiego, „Konteksty" 1997, nr 1-2, s.160. 2 Oryginał tego programu, a także inne dokumenty znajdują się w Muzeum UJ, opracowane przez A. Flisa w: Krakowski doktorat Broni­ sława Malinowskiego, w: M. Flis, A.K. Paluch (eds.), Antropologia spo­ łeczna Bronisława Malinowskiego, Warszawa 1985. Patrz Listy Stanisława Ignacego Witkiewicza do Heleny Czerwijowskiej, opr. przez B. Danek-Wojnowską, „Twórczość" 1971, nr 9, s. 46. „Fela Szuster, u p. Ciszewskiej, Wilcza 62, m.2", zapewne w War­ szawie. Jej także zawdzięczamy odnalezienie osobowych wzorców dla po­ szczególnych bohaterów Bunga, Patrz A. Micińska, Wstąp, w: S I . Wit­ kiewicz, 622 upadki Bunga, albo demoniczna kobieta, Warszawa 1972, s.24-25. S.I. Witkiewicz, 622 upadki Bunga, albo demoniczna kobieta. War­ szawa 1972, s.141-145. Patrz list Malinowskiego do Anieli Zagórskiej w poprzednim tomie „Kontekstów". H. Wayne, Wpływ kobiet... „Konteksty" 1997, nr 1-2, s.154. Eugenia i Władysław Dunin-Borkowscy, małżeństwo zaprzyjaźnio­ ne z Witkacym od czasu jego studiów na Akademii Sztuk Pięknych. Eu­ 3 4 5 6 1 8 9 genia miała za sobą studia dramatyczne. Ze względu na swe liczne talenta i inteligencję skupiała wokół siebie rozlegle środowisko artystyczne Krakowa i Zakopanego. Tadeusz Nalepiński (1885-1918) - poeta, dramaturg i pisarz. Obracając się w kręgu Tadeusza Micińskiego, zaprzyjaźnił się z rodziną Witkiewiczów i Malinowskim. " „Lambinować" nie figuruje w żadnym ze współczesnych słowni­ ków, a szkoda bo to bardzo przydatne stówo, szczególnie na oznaczenie tego co robią tzw. intelektualiści przed południem. „Lambinować" znala­ złam dopiero w Słowniku Języka Polskiego pod red. J. Karłowicza i in., Warszawa 1900: „ślęczeć nad czymś, męczyć się objaśnianiem czegoś, co nie potrzebuje właściwie objas'nienia; w drobnostki i niepotrzebne szczególiki się wdawać". 10 12 Malinowski od tej chwili przez lata używa znaczka n w kółeczku jak @ na określenie Annie Branton. Znaczek n kursywą stosuję za redak­ torem A Diary in the Strict sense of the term. Czesław Znamierowski (1888-1967) prawnik, teoretyk państwa i prawa, filozof i socjolog, prof, prawa na uniw. w Poznaniu. Arnold Bócklin (1827-1901) - szwajcarski malarz i rzeźbiarz. Po­ czątkowo malował nastrojowe pejzaże a później kompozycje figuralne o znaczeniu symbolicznym. Pierwszy raz w dziennikach pojawia się jakaś antropologiczna lek­ tura, choć skądinąd wiadomo, że Malinowski czytał Frazera jeszcze w cza­ sie studiów w Krakowie, co wspominał w 1925 roku w przemówieniu wy­ głoszonym ku czci sir Jamesa Frazera na Uniwersytecie w Liverpoolu. 13 14 15 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b70224bbd45db3ae87c9b4dcea34c4d8.pdf ce5954fe2d1f8998be7b23bee5173ab3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3008 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2812 Title A name given to the resource Dzienniki 1908-1913 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1, s.93-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malinowski, Bronisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bronisław Malinowski Dzienniki Zeszyli (9.I.-21.V.1908) Breña baja 6/1. Wczorajszy dzień przez połowę straciłem. 9/1. N.m. - Spojrzeć na obecny system pod nowym kątem. Głód ży­ cia. Ten [?] na którym się staje nad przepaścią. Uświadomił mi go Szymberski . Pożądanie, tęsknota, nieodzowna potrze­ ba - nieziszczalna, niewspółmierna z wszelkiemi wartościa­ mi, któremi się mierzy życie. Obietnica zawarta w muzyce. Nieodpowiedzialne nastroje. - Interwencja analizy. Nowe wartości. Wyłania się potrzeba zdolności, możności tworze­ nia. Jako następstwo zwrócenia się ku pewnym konkretnym zadaniom. Rzeczy zdobywane są w pierwszej linii środkami. Silne mięśnie, silne serce, silne nerwy, opanowanie fizjolo­ giczne organizmu. Równocześnie zmienia się i ta druga stro­ na, rozkazująca, lepiąca, dla której pośrednio tylko rozpoczą­ łem pracę. Przechodzę do aktualnego momentu: Dwustronność pracy obecnej: Położyć akcent na pracy minimum, na zdobywaniu drobnych technicznych szczegółów. Pamiętać, że celem ostatecznym jest ogólne zadanie pomnożenia mojej zdolności życia, podwyższenia we własnych oczach mojej wartości indywidualnej. Że praca minimum musi być tak sko­ ordynowana, aby nie zatrzymując się przy dzieciństwach i [?] szczegółach najprostszą drogą prowadziła do urzeczywistnie­ nia tego najwyższego celu. - Program minimum: wzmacnianie woli (fizjologiczne). Ergo: asceza, panowanie nad kojarzeniem, panowanie nad wrażeniami. Ten stan ciągłej czujności, napięcia, szarpania, walki, karności jest mi sam w sobie wyższą formą życia, która mi obecnie znacznie bardziej odpowiada. Dolce far niente [wł. słodkie nic nierobienie], staczanie się po linii naj­ mniejszego oporu - wstrętne. Konkretność, siła, napięcie oto już punkt, na którym program minimum empietuje na obszar wyższej formy życia, do której dążę. Wyższa forma życia. Nad wszystkiem zawieszona mądrość najwyższa: spokój, po­ goda, blask słońca zachodzącego - nieuchronność, odwaga patrzenia wciąż prosto w oczy przeznaczeniu z tym samy[m] niezłomnym uśmiechem spokoju przyjmuję jego ciosy, z ja­ kimi ono je zadaje. Olbrzymie przywiązanie najmniejszych, najbłachszych reakcji z tym prawem centralnym. Wyelimino­ wanie powszedniości z życia, małostkowości. Do najdalszych granic posunięta jednolitość w tych 3 stronach tej samej rze­ czy: wiem, wierzę, chcę. - W życiu odróżniam 2 zupełnie ze sobą nieporównywalne strony: Życie w obrębie swej 1 1908 1913 indywidualności] i życie dla innych. Są to 2 strony płaszczy­ zny, 2 bieguny rzeczy, między któremi niema przejścia, które się wykluczają. - Jeżeli dojdę np. do przekonania, że nie po­ winienem porównywać się z innymi i mieć poczucie własnej wartości, to w życiu pilnować tego w każdem odniesieniu się faktycznem czy myślowem. Miarodajnemi są tu chwile naj­ wyższe, chwile skupienia. Ich rozkazy spełniać na ślepo. Ży­ ję obecnie przyspieszeniem: poczuciem postępu. Wierzę, że można dojść do stanu, w którym się rozwinie tak władze twórcze, że odpowiadają już one potrzebom wypowiedzenia się indywidualności. Do tego punktu chcę dojść. Wówczas zacznę żyć naprawdę. Soliloąuium [łac. monolog] w domu. Poszedłeś naprzód ale nie doszedłeś granicy. Cóż więc pozostaje, jak znów w drogę ruszyć. Czy całe życie ma być takim przesuwaniem twego ja po linii wewnętrznych możliwości? Na dnie mego obecnego stanu odczuwam jakby lekki cień buntu przeciw obecnej pracy, jakiś ukryty sceptycyzm, poczucie że tam ist­ nieje coś oderwanego, coś nietkniętego temi mozołami uśmiech pobłażliwy Buddy. - Pragnę stworzyć jeszcze cięż­ sze, jeszcze bardziej krępujące warunki. Najcięższfa] z wszystkiego: zupełna jednostajność egzystencji, nuda. A więc znów spacery w jedno miejsce, znów program, znów ujęcie nauki jako środka, jako pola do prób i doświadczeń techniki pracy. A więc znów „żyć" tylko tą - najwewnętrzniejszą formą życia, przyspieszeniem własnego rozwoju, własnego postępu. - Moja asceza z góry wyklucza jakiekol­ wiek skwaszenie, zaciemnienie, spaczenie życia; jest ona formą radości życia, pewną formą przeżywania. Przede wszystkiem jest środkiem. Do skupiania sił. Do uniezależnia­ nia najgłębszych i najwyższych instynktów indywidualno­ ści. Jest groblą, nie żeby zniszczyć siłę potoku i skrzywić je­ go bieg, ale aby stworzyć głębię i podnieść czeluść spadku. - Mojemi cnotami powinny być: mądrość, siła i[?]; pięk­ ność, szlachetność. Mam swoje własne wartościowanie. Cnoty te są tylko w stosunku do siebie - nie mają w sobie nic moralnego, to znaczy nie poddają mej indywidualności] żadnym zewnętrznym prawom. Chodzi mi tylko o to, aby wygubić w sobie wszystko to, co w sobie widzę z tchórzo­ stwa, głupoty, brudu, brzydoty. Być jednolitym i na tym [?]knie być, prostym. = Główne hasło obecnej chwili. Das meine Worte werden zu Schicksalsspruchen [niem. moje sło­ wa będą wyrokiem losu] - Bezwzględna precyzja w spełnia­ niu rozkazów. Bezwzględna pewność przy wydawaniu ich, że będą spełnione. 93 �10/11. Asceza jako odbiegnięcie od tej najpospolitszej formy wartościowania: ból - rozkaz; zabawa - nuda; radość - cier­ pienie; ciepło, pogoda - groza, ciężar; życie przebiegające w ciągłych wahaniach między temi antagonizmami - życie ściganego zwierza, życie zapyhane [sic!] pakułami optymi­ zmu i zadowolenia ze siebie, bo przecież inaczej nie można by w nim wytrzymać. Znaleźć w sobie inną „formułę szczę­ ścia". Zejść w głębię, do której te falowania powierzchni nie dochodzą. Żyć w świecie zupełnie innych wartości, wszak życie jest tylko pogonią za wartościami. Asceza jest też, jako to widziałem wówczas, nieuchronnym warunkiem jakiejkol­ wiek płodnej pracy. Dziś jestem jeszcze trochę zmęczony dniem wczorajszym. Hasła, które sobie przytaczam: Ciągłość postępowania w pracach przygotowawczych (głównie mate­ matyka). Stałość równowagi i połączona z tern pewność roz­ kazów. 13/11. W chwilach centryfugalnych [łac. odśrodkowych] pragnąc się skupić, należy zaszczepić na nowo cnoty minimum. Te da­ ne wewn[ętrzne], od których zależy aktualny stan systemu i czystości wewnętrznej. U mnie na razie: I . wyższa asceza (niezależność od drobnych [?] i rzeczy na które [??]); jest to też niechęć do walki z niedołęstwem. 2°. wewnfętrzna] czy­ stość. Kompletne usunięcie kojarzeń nieskoordynowanych, nie mających nic wspólnego z duchowym systemem. Jest to po prostu wejście [?] - zamienienie systemu na treść mego ży­ cia. [?] z „wyższą świad[omością]. 3°. Formuła postępu. Po­ czucie, że istotą, treścią tej formy życia musi być przyspiesze­ nie. To, co mnie w ostatniej epoce rozpr[aszało], wciągało na powrót, była wyraźna tęsknota za tą niezależną formą życia. Poczucie swobody, siły. Radość z postępowania naprzód. Jest to więc ident[yczne] z 3. wymienionymi postulatami. o Krótka charakterystyka] Niedzieli - Środy: a/T. Aufschwung [niem. rozmach] wewnętrzny. Piszę (j.w.) nad morzem. Czuję brak pewien sił, „minimum". Czy­ tanie gazet, opanowanie potem wysiłkiem. Wynika: Zmęcze­ nie serca połączone z nadmiarem sił fiz[ycznych]. Poniedziałek - dzień cały fatalnie. Wieczór spacer do Buena Vista.. Mnóstwo myśli, kojarzeń i „przeżyć we­ wnętrznych]" jednak bez wielkiego upadku au fond. Jest w tym coś dla mnie nowego: pewien nadmiar sił. Myśli: głód życia; stoję wobec wspaniałego pejzażu, myśli odno­ szę do Krakowa. Przeżywanie samotne, chłodne. Przycho­ dzą mi na myśl elementy przeciwstawnej???] Potworna ja94 dowitość i nienawiść samotnika do ludzi dzierżących wła­ dzę. Chęć burzenia myślą. Robić źle. Słyszę z daleka śpiew. Idę dalej [?] muzyki. Wtorek wysypiam się. Robię geom[etrię] w łóżku. [???] Nie idę nigdzie na spacer cały dzień. Środa - już wchodzę po części w program. Resume na dziś: Chcę związki wysokie ze­ rwać z pięknemi myślami, wejść w zupełnie inną stronę pra­ cy, wejść w różne strony programowej pracy: badać udosko­ nalenie analizy, wzmacnianie woli et.c. Wieczór: Chemja dość słabo. Skupiam się i gimnfastykuję]. Trochę zmęczone serce. Dlatego gimnfastykuję się] z po­ czątku lekko. Potem zaczynam [?] bicepsa (z krzesłem robiąc niezmiernie lekkie inerwazje. Robię to samo z kamieniem. To samo z bardzo trudnemi ruchami. Rezultat doskonały: Oto zmęczenie i praca serca i nerwów (?)[oryg.] zależy nie od wartości fiz[ycznej] pracy, ale od intensywności i [?]: wysi­ łek subiektywny jest więc wprost miarą naszej pracy. Chcąc więc wykonywać prace bez zmęczenia ogólnego (np. chodze­ nie inter), należy wyćwiczyć i ten sposób. Kwitując: czy można z góry, a priori wykonać szereg ruchów ze słabą inerwazją? t.zn. czy można bez rozruszania (organizmu) mięśni „pomyśleć sobie", że wejdę bez zmęczenia pod górę i efek­ tywnie tego zmęczenia nie czuć, np. przy powrocie do domu po kąpieli słonfecznej]. Przy pływaniu w morzu etc. Tu leży istota autosugestyi fakirów. Poczucie wprost eteryczności organizmu. - Jutro wprowadzanie cnót minimalnych w życie. I . etap wyższa asceza; pozostawienie całego ciężaru sercu, nerwy strasznie silnie pracują; np. wstaję rano, egzageruję [ang. exaggerate - wyolbrzymiam] przykrość nastroju. Wprost poddaję się danemu przykremu wrażeniu, „patrzę mu prosto w oczy" t.zn. znoszę go z całą świadomością. Nerwy się przyzwyczajają kosztem pracy serca, które musi działać b[ardzo] silnie, (moja wczorajsza kąpiel, doświadczenie] przy wstawaniu et.c). 2- etap. Odpowiednie przygotowanie, nastrojenie nerwów. Ogólnie: jeśli daną rzecz chcesz w dany sposób przeprowadzić, musisz zastosować całe swe odniesie­ nie: oswoić się z myślą, że masz rzecz tę przeprowadzić i przedstawić sobie rzecz tę w najłatwiejszy sposób (usunąć wewn[ętrzne] opory), wyraz odnieść: sięga to w istotę świa­ topoglądu. 14/1. [powinno być: II] Wstałem nieźle; chcę dziś mieć dzień zupełnie „czysty wewn[ętrznie]" t.zn. doskonale panować nad kojarzeniami. Co do wewnfętrznej] attitude [ang. postawy] wobec świata, to na razie pozostaje rozkaz zupełnego zamknięcia tych drzwi, ale ma on głębsze znaczenie: tak myśleć, odnosić się, jak do- �tąd nie wolno, na nowy sposób mało sił jeszcze a więc - za­ mknąć na razie. Gimnrastykal przekonałem się (jak z góry można było przewidzieć), że lekkość drogo się okupuje, zda­ je mi się, że głównie na konto s.c. ale i s[erce] trochę się mę­ czy przy nagłym [?] wchodzeniu. - Chodzi o wyeliminowa­ nie na przyszłość możności długich odbiegnięć (chodzi mi na razie jedynie o pobyt tu). Rękami i nogami trzymać się „nor­ malnego" trybu. Wyeliminować nawet spacery poza polami el. Ażeby tę sprawę lepiej rozważyć spojrzeć wstecz. Tu kwestja dziennika. Ciągłość pracy. Obcowanie z całem swojem życiem. Tak np. ważnem jest przypomnieć odniesienie swoje w chwili największego] upadku, przezwyciężyć je „na zim­ no" i potem móc zastosować. Ostatni np. pisanie listu, przej­ ście w teorję z praktyki. Wzbudzenie sceptycyzmu, wsadze­ nie kija w mrowisko. Konsekwencją takiego wejścia w nowe teor[etyczne] uj[ęcie], było sprowadzenie całej tej pracy obe­ cnej do tego nowego ujęcia. Zrobiłem to w Niedzielę. Miałem szansę wybrnięcia. Zabiło mnie czytanie gazet. Potem zmę­ czyłem się znów it.d. Ponieważ podstawą normalnego trybu jest jest pewna jakość usposobienia: spokój, równowaga etc. starać się o wejście weń, bo bez niego nic! Dziś mn[ogie] znów zdobycze: Kąpiel byczo. Ogólnie: ciągłość jako zasada postępu; nie robić żadnych ekstrawagancyi. Jeśli pragnę prze­ zwyciężyć jaki opór, iść powoli ku temu macając opór wzra­ stający. Przez to że wówczas nieopatrznie wlazłem w wodę nie tylko że o mało co się utopiłem, ale opóźniłem oswojenie się z wodą i wprawę w pływaniu. Teraz powoli, postępowo będę oswajał się. Ciągłość przede wszystkiem. Nie można wyrabiać w sobie zdolności robienia „rzeczy nadzwyczaj­ nych" t j . ponad siły. Chodzi o to aby w kierunku tych rzeczy, które się pragnie dokonać wyrobić sobie siły. - Dalej: zasada nieustannego opanowania serca. Nacisk musi zawsze pozo­ stawać na s.c. To co określiłem pod etap I (nacisk wyłącznie na a) błędnie. Właściwe połączenie. Analiza: wchodząc w wodę trzymać nerwy na wodzy (praca s.c.) nie pozwolić działać wrażeniu całą intensywnością. Przez to serce pracuje na korzyść s.c. a nie s.n. - W domu: analiza przy zadaniach Freunta nieźle. Pewne ogólne zasady zdobywania nauki: Nie zacietrzewiać się w elementach. Przy robieniu naprzód wyra­ biać sobie dar [?]chowania. 15/11. Przypominam: pomysły o psych[o-] fizjologii, określanie za pomocą danych wewnfętrznych], doświadczenia] we­ wnętrznego] pewnych ważnych zależności w organizmie. Dziś zaznaczyć: przezwyciężanie źle przespanej nocy i pew­ nego wysiłku wczoraj wieczór i dzielne wejście w tryb. P.II. Wczorajszy spacer jako praktfyczne] zastosowanie] odkrycia „lekkości ruchów". Wiem, że mogę już chodzić bez zmęczenia. Wiem, że mogę już też liczyć na przytomność umysłu [w] opanowaniu thoroughly [ang. gruntownym] ner­ wów, spokój. Przezwyciężyłem też zadowolenie, humor cie­ lęcy. Nowy problem: podnieść intensywność pracy (gimnjastyka] i analizy) ażeby pełniej wykorzystywać en[ergię] aby jej nadwyżka nie pszostawała. Gimn[astyka] z silnemi inerwazjami. Mieć coraz większe poczucie stałości, rów­ nowagi w ogólnem odniesieniu a stalowości przy gimnjastyce] i w ogóle w prfogramie] minimum. 18/11. Punkty: 1°. Opracować ogólną teorję wzmacniania woli, reasumu­ jącą obecne prace i mogącą posłużyć do popchnięcia ich na­ przód. Teorja ta, introspekcyjna fizjologia, będzie nie­ kompletna]. Brakujących elem[entów] starać się doszukać w pamięci lub dokombinować z danych, które mam. Uwzglę­ dnić społeczną, pedagogiczną] stronę znaczenia dla psychologicznego] moment[u] porozumiewania się co do stfopnia] świadomości] jedn[ocześnie] określania materyału psychol[ogocznego]: - Zależność serca, płuc, mięśni, ner­ wów. Ich funkcje et.c. 2°. Obecnie położyć główny nacisk na wyrobieniu dziel­ ności. Zdać sobie sprawę z dalszego rozwoju zastosować mo­ je tutejsze prace do tego [?] na dalszą metę. Liczyć się z mojemi ułomnościami (ad. 1°. i oczywiści[e] gimn[astyka] jako punkt wyjścia wyrobienia w sobie silnej woli) 3°. Konstatacja u siebie na dnie drzemiącą niepo[?] społ. [??]. - Rozszerzyć gimnastfykę] w kierunku zdolności rozpo­ rządzania swobodnego wydawaniem en[ergii]; w chwilach apelu być w stanie wydać naraz olbrzymi zapas energii. Być w stanie długo zatrzymywać wydawanie energii bez zwich­ nięcia ekilibru. - Kształcić i gnębić ciało najrozm[aitszymi] sposobami, sypiać na podłodze, na dworze et.c. strach. - Strącać natychmiast rzadkie fermenty radości, zadowo­ lenia z siebie, ambicji, tryumfu - jak mętny plugawy czad. Każdą zdobycz sprowadzać od razu do poziomu codziennej powszedniości. I żyć mi tern co się zdobyło jako czemś już posiadanym tylko jako rękojmią nowych zdobyczy. Spokój, poczucie „walki z losem" - i tu się wyrzec teologicznych] przesądów. Ani pesymizm ani optymizm nie dadzą się wycią­ gnąć; spokój, uśmiech Buddy. - Gimn[astyka]. Ruchy lekkie, swobodne, celem wyczu­ cia odpowiedniej] inerwazji, nie wykonywać ich rzutami, 95 �tylko w sposób ciągły. Powoli przechodzić w nacisk na te ru­ chy, w wykonywanie je z natężeniem. Ażeby wszechstronnie ćwiczyć mies'nie zbadać wszystkie możliwe kombinacje ru­ chów. 19/11. Ponad wszelkiemi fluktuacjami chwili wznoszę się w hierarchicznym porządku ustawionem jakby w piramidę wznosić kamienie węgielne prawdy kierujące życiem. Naj­ wyższa, najgłębsza formuła chwili obecnej [?] zajmować najwyższe centralne stanowisko. Przez duszę potokiem cza­ su wiezione przepływają niezliczone drobne kojarzenia, wrażenia, reakcje uczuciowe. Powinno sieje ujmować od ra­ zu w ramy indywidualności. Większość rzeczy codziennych, mętów [??] do rzeczy poważnych, ciężkawych: zasada Stabi­ lität der [?] [niem. ?]. Czuję się zmęczony - napięcie zwykłe. Przekonanie, wiara w siebie uczuciowo znikła. Pozostała su­ mienność (chemja, matematyka). Teraz znowuż ujemnie za­ barwiony nastrój: nuda, tęsknota. Pewne jakby zmęczenie serca, potęgowane - przypuszczam - z zastosowaniem obe­ cnej gimnfastyki]. Czytam, com pisał w chwili szwungu 9/1. Mam wrażenie jakbym się obecnie powoli przerabiał coraz bardziej w [?] proste, posłuszne narzędzie w ręku - jest tu też ktoś co tą nauką kieruje? Jest to proces coraz wyraźniej­ szej izolacyi tego kogoś - ma pozostać on i posłuszne mu na­ rzędzie. Czysta indywidualność mająca pole działania przed sobą - Nowa attitude [postawa] wobec przyjemności, obiet­ nic szczęścia jaką w sobie [?]. - Stracić bezwzględnie zdol­ ność oglądania się z boku. Porównywania się wartościowe­ go z ludźmi innemi (zwłaszcza niżej stojącymi). [???] istot­ nych. Żyć wartościowaniem postępu - siebie w stosunku do siebie. - Dążenie do sławy może się rozpłynąć zupełnie w poczuciu zadowolenia z siebie - zadowolenia będącego wartością tego samego rzędu co dążność zmieniania się. De­ terministyczna treść indyw[iduum]: mądrość wszechskupiająca musi być [??]. - Silne poczucie utrwalenia obecnego stanu - przeciągnięcia go poza pobyt tutaj. Środki ochronne przeciw tłumowi, prostytucyi ducha, ulicy, dziennikom. Za­ chowanie hartu, samotności. - Stos[unek] „zachowania indfywiduum]" do nauki, - Stos[unek] zfachowania] indfywiduum] do snobizmu [??]• 22/11. Obrachunek i reorganizacja. Zabieram się: konstatując przyrost ocF. 1°. W imię ascezy i wyzyskania dawniejszych doświadczeń. {Ich streszczenie: okresy pracy i skupienia krótkie. Powody przerw: niekompletne wewn[ętrzne] ugrun­ towanie tego systemu, nie miałem tej pewności, że jest on konsekw[encją] najistotniejszej strony mego ducha i warun­ kiem jej rozwoju. Spokojna deterministyczna mądrość: raczej to co przypiera [przebiera] twarz determinizmu stykając się z życiem. W sobie jest to żywe a więc się zmienia; jego sztywność jest tylko pancerzem, który nakłada gdy cokol­ wiek chce przeniknąć, wtargnąć w jego sferę. Niedostateczne zakosztowanie uczuciowe w swobodzie i niezależności jaką daje ten pancerz. - Formy wyskakiwania z relsów: Tęsknota za życiem, potrzeba szczęścia, rozpraszam się i zapominam o sobie, zalewam się ochłapami. Au fond nie jestem pewien czy znalazłem rozwiązanie tego problemu. Czy też dowód je­ go niemożliwości. - Przepracowanie, przemęczenie, które następowało bfardzo] łatwo z powodu chorobliwej] słabości serca [?] i nerwów. Na osłabiony organizm, jak plugawe ro­ bactwo na trupa, natarły wszelkie słabości i pokusy}. 3°. Sa­ 96 motność, spokój, analityczność. Życie stało się dla tak jak biegnie spokojne, niby potok czasu poprzez naszą duszę tyl­ ko narzędziem. My nie żyjemy tem prostem życiem ludzi co­ dziennych. Straciło ono dla nas wszelką barwę. Stało się czemś dziwnie trującym. Ein schleichendes Gift [niem. pod­ stępna trucizna]. Niby możemy je znosić, znosimy je po tro­ chu ale ziarko do ziarka się zbiera - nagle odkrywamy jego działanie w postaci skromnej, nieuleczalnej choroby. Życie może być dla nas tylko narzędziem, lepiej naczyniem - z pu­ stego naczynia trudno zaspokajać pragnienia. Co będzie tą nową wodą życia? Przyspieszenie? Taniec na linie. „Ein Ja, ein Nein, eine [??]". Czy to są dla mnie rzeczywiście jeszcze „offene Fragen" [niem. otwarte pytania]. Teraz przechodzę nad tem do porz[ądku] dziennego ażeby dalej pracować nad zerwaniem pęt tego pana który mi będzie na to mógł odpo­ wiedzieć. } {Nie daj się [??] literackiej! Pamiętaj że najwyższą formą zalety jest instynkt wagi(?) [?] poczucie tego co warta jest rzecz, którą bierzesz do ręki. To poczucie potrzeby życia rzeczami konkretnemi rzeczywistemi pcha Cię tą drogą na której jesteś.} (Analiza tego: potrzeba rzeczy „wielkich" „sil­ nych" na „przeżywanie" (?). [?] szukania ich na zewnątrz (punkt porównania w ocenie społecznej) [?] odkrycia ich w sobie (punkt pewien w postępie rozwoju)} Jako ogólne za­ danie stawiam sobie wciągnięcie się w pracę naukową. Co do zasadniczej] postawy wobec nauki to nie umiem na razie nic powiedzieć poza: Jest to moje główne uzdolnienie (narzędzie twórczości) posiadam w Wysokiem stopniu naukowe zainte­ resowanie; na razie uczenie się sprawia mi przyjemność (jak podnoszenie og[ólnych] zdolności analitycznych). Co do spe­ cjalizacji] to tak jak dawniej wierzę głównie w moje fizycz­ ne] zdolności. Wprowadzam obecnie w życie postulat jedno­ litości wiary i wiedzy. Pod postacią ciągłości wyższych sta­ nów. - Słusznie zauważony dylemat albo „uniwersalizm" al­ bo „specjalizacja". Obecnie czując znaczne podniesienie zdolności zaczynam wierzyć że mi się uda trudność tę prze­ zwyciężyć. - Ż tych rzeczy wychodząc pierwsze parę dni głównie przebywam w sferze „metafizycznej frazeologii"; jest to b[ardzo] dobre jako forma autohipnozy. Z nauki po­ wtarzam sobie trochę matematyki. 29/XII Formuła fi­ zjologiczna]: gimnfastyka] nerwów, równowaga s.c. nie­ które myśli ciekawe, brak rygoru i ciągłe, perjodyczne [?]nia. - Aktualne: Podnieść ćwiczenia hartu i dzielności. Z rzeczy zewn[ętrznych]: 1°. Punktualność. 2°. Asceza od narkotyków i zachcianek (zwracać uwagę ażeby nie przeładowywać brzu­ cha). ad.l . Chodzi o spędzenie 2 rannych godzin jedynie na ćwiczeniu nerwów i ciała. W ogóle gimn[astyka] i kąpiel. 2 3 0 0 ile jej niema, kapfiel] powietrzna]: z nacieraniem. Nadto 1 godzina rano na filoz[ofię] (koniecznie!). Po ob.[iedzie] 2 go­ dziny geom[etrii] (lub chemii) 1 g. myśli ogfólne] 6-7 gimn[astyka]; 8-9 spacer (na oprfacowanie] dzielności), 9-10 kłaść się, rachunek sumienia. 24/11 Burano del Rio. Na plaży. Idę aby wykąpać się w samotno­ ści aby świeżemi i pięknemi wrażeniami spłukać pewien śmiech, który [?] w ost[atnich] czasach. Ciągłe obkuwanie się 1 życie w ciasnych ramach systemu minimum wytworzyło pe­ wien ferment. Wczoraj najobrzydliwsze, towarzysko snobi­ styczne kojarzenia. Na ich dnie chyba potrzeba artystycznych elementów. Snują mi się po głowie urywki przypominanych melodyi francuskich. Fantazja [???]. - Tu mi dobrze; jestem wysiłkiem trochę zmęczony (dawnem wyczerpującem zmęcze­ niem! bo nie użyłem systemu). Podziurawione ściany, porosłe sosnami. Siedzę na trawniku, zapach fiołków, śpiew ptaków. �25/11. Wczorajszy spacer jest niepowodzeniem: nie wzniosłem się na wyżyny swobodnego, spokojnego pełnego oddania się naturze: byłem zmęczony, nie potrafiłem na miejscu prze­ zwyciężyć zmęczenia; opalały mnie męty. Z drugiej strony źle szedłem: nie powinienem był zmęczyć się. Później znów opóźniłem się z wyjściem i gnałem „bez głowy", po [?]. Przy wchodzeniu od borrauio de la Madera byłem nawet chwilę mocno eksponowany. Poddawałem się skandalicznie uczuciu przepaści: miałem osłabione nogi. Jednem słowem mocno peszące zestawienie tego co oczekiwałem i tego co się speł­ niło: siła i niezmęczalność; dzielność; dociągnięcie się do pełnego używania przyrody - wielka ostrożność, pewność każdego ruchu i każdego kroku i zupełny spokój skutkiem te­ go. A z drugiej strony: Idąc przez miasto. Dziś jestem [?] kry­ tycznego rozpatrywania systemu i jego wyników. Rezultat pomyślny. Błędy pochodzą raczej z niedość silnie za­ stosowanego] systemu. Czuję że pójdę. Wykorzystać ten krytyczny Stimmmung [niem. nastrój]. Przede mną karnawał: 1°. Zmieszanie się z tłumem a więc wewn[ętrzne] stężenie; pozostać zawsze sobą. Użyć tego wyłącznie jako prób; sub­ telne oddzielenie apetytu i próżności; przenicowanie „uczuć" in statu nascendi. Opanować „speszenia" i uzależnienia w ogóle. 2°. Upijanie się. Narkotyki w ogóle (zabawa). Za­ chowanie ind[ywidualne]: poprzez narkotyk? Jasnowidzenie po pijanemu; a jasnowidzenie na trzeźwo. Zasada: nie odrzu­ cać żadnej rzeczy (np. upijania się) dopóki się jej nie zredu­ kowało do rzędu ochłapu. Bardzo łatwo się nam wyrzec ochłapów; warunki: jednolitość indfywidualna] ażeby to co jest dla mnie ochłapem w chwifli] najwyższej pozostało nim na stałe ażeby mieć pewien zasób siły woli do niestaczania się po l[inii] nfajmniejszego] o[poru]. 27/11. Jestem znowuż samotny. Spełnię projekty ostatnich dni i nie wezmę się do nauki, nie zatopię się w nauce. Porządnie opracuję podstawę; ucięcie apetytów (karnawał! czy dam ra­ dę?) nauka jedynie jako wyrabianie techniki. Dzielność: mo­ rze i góry. Czuję tęsknotę za zimnym echem wiatrów wśród samotnych wąwozów górskich. Przemyśliwać i formułować najogólniejsze życiowe problemy. Energję i chwile szwungu przekuwać na siłę wewn[ętrzną]. Stalowość postanowień. 28/11. Neguję wszelkie myśli literackie; Lfiterackie] m[yśli] które jak rój natrętnych owadów obsiadają duszę naszą zmęczonego przechodnia. Myśli te wyczerpują, nie tworząc; urywają się same na sobie bez dalszego celu - bez skutków. Myśli któremi się przeżywamy - a nie treść życia złożona w myślach. Poezja Nietzschego. Rano określam dylemat: albo pójdę drogą, którą mnie pcha indywidualność wówczas muszę zrezygnować z łatwe­ go przeżywania i obecnie żyć w ciągłej walce; albo będę się staczał po linii nfajmniejszego] ofporu] apetytów. Zobaczy­ łem z dużą jasnością, że to co mnie obecnie sprowadza z dro­ gi jest głównie zbiór apetytów. 29/11. Myśl o tyle ma tylko wartość o ile się ją przetworzy ukonkretni - w życiowe emp[iryczne] prawdy; o ile wyraża pewien emp[iryczny] konkrfetny] określony, zrozumiały stan rzeczy w naszem życiu. O ile myśl ta jest ogólnem wyraże­ niem dającem się spełnić [?] przez konk[retny] fakt szarej co­ dzienności. Np. życie dzieli się na 2 połowy: życie ze sobą i dla siebie([?] brak podstaw do zwykłego wartościowania et.c. prawdy te, rozwinięte mogą być przeżyte t.zn. odczute; brane jako normę postęp[owania] et.c.) - Wychodzi [?] (nie sform. jej w dytyramb lecz od razu sform[ułuję] w normę po­ stępowania; np. „w chwilach stadowego tarzania, przewalania się w gnoju przypomnij sobie to uczucie - doznawalne jedy­ nie w samotności i niech ci zatruje koryta"). Pogarda dla ubie­ rania się w piękne słowa - dla marnowania w ten sposób sfei [sic!] energii (i rada p.[?] że jest to psucie sobie życia ze sobą dla życia „dla innych". Obecnie wobec potężnego zjawiska nic nie gadać; milczeć i wchłaniać w całej bezpośredniości. Zawsze jako ostateczne kryterium zastanów się: „co mnie da to, a co to" obietnica drogi na prawo - cięższej - jest absfolutnie] nieporównywalna z obietn[icą] drugiej drogi. Pluń na to co się powiedziało jako na to - miej oczy zwrócone ku zasto­ sowaniu tego. - Najwyższą, jedyną bezp[ośrednią] wartość posiada praca minimum konkretna zdobycz w materyale prze­ żywania zrobiona. Opanowanie pewnego określonego symp­ tomatycznego stanu nerwów. - Obecnie: 1°. prosto w oczy: uciszam wszelkie apetyty; [?] nic nie piję {tego rodzaju oko­ liczności nasuwają się [?] w samą porę. Obecnie jeśli nie zwy­ ciężę grozi mi [?] i mocny szok. Nie mogę sobie na ten luksus pozwolić. Chcę silnie się postawić na nogi. Najtrudniej doko­ nywać małych, błahych, głupich czynów - dokonam!} nie za­ pominam się [?] rozmowy z damami, z błaznami; apetyty: ła­ komstwo, erotyka, próżność. Motywy poddania im się: „nie powinienem sztucznie uciszać, skracać drogi; robi mi to fraj­ dę więc dalej; przezwyciężę się sam przez się et.c." Właściwie potrzebne jak piłat w credo. Główna zasada: zredukować do minimum. Dziś 2 godziny będę siedział na bailu. Inne dni spa­ cer za miasto; sobota et.c. Wcześnie chodzić spać. Obecny stan: nie czuję się na siłach przezwyciężenia karnawału; boję się go, najlepiej bym wolał zostać w domu. Aktfualna] formu­ ła ascezy: Drobne apetyty usuwam jako rozpraszające - jako sposób marnowania cennej i ubogiej mej energii na rzeczy które absolutnie mi nic nie dają - które dla mnie w wyższych chwilach życia nie istnieją. Asceza jako potwierdzenie wyra­ żenia raczej [?] myśli nato w którym się zapisuje uwagi aby je dobrze zapamiętać. - Olbrzymia pewność norm [???]. Dlate­ go nie ma smutku, przygnębienia połączonego z pytaniem: „może się dręczę na próżno?" poczucie że zabijając jedno wskrzesza się drugie i to wiele wyższe, istotniejsze. Z taką szarpaniną nie można wziąć się do pracy. Popuścić i wejść w błoto - znowuż strata przez tygodnie czasu. Chcę być po tej temporadzie tak [?] i rwącym się do pracy i życia jak teraz. Zniszczyć w sobie i tę reakcję: „będzie się coś działo naokoło mnie, cieszę się z tego!" Dzieje się tylko to co lepisz własnemi rękami, tylko to co konkretnie przezwyciężysz w sobie, co wyuczasz w zakresie przeżywania. A więc: do teoryi opano­ wywania się i woli! do psychofizjologii] rezultatów! 18/11. [Powinno być: III] A więc straciłem faktycznie prawie 3 tygodnie czasu! Olbrzymie roztrwonienie energii podczas karnawału. Złama­ nie pędu, wyschnięcie najwyższych źródeł - osłabiebie ciała, rozbudzenie apetytów. Długi czas zupełnie nic nie robiłem. Potem trochę matematyki. Teraz pragnę wziąć się znów do pracy organicznej. [??] Obecnie czas i warunki sprzyjają do podnoszenia bezwzględnych] wartości organizmu. Wzmac­ niać mięśnie, wzmacniać nerwy. Wejść absolutnie w pusty­ nię. Zadanie minimum: Przebiec myślą to co się działo tu; przeanalizować i spisać zmarnowany okres; umocnić się w dalszej pracy. - Jest to wyrwanie się z mętów; wysiłek wy­ płynięcia pod owem hasłem: „już mnie fale zalewają". - Ape97 �tyty. Trzymać ciągle ogień pod kotłami - nie nasycać nigdy apetytów; mieć je ciągle napięte. Ciało głodne, spragnione i pożądliwe silnem jest i zdolnem do pracy jak łuk napięty. Apetytów nie da się przenicować ani obedrzeć z poezyi, którą maluje głód, przyciemnia pożądanie. To co mi się przedsta­ wia w równie mrocznem świetle - pospolitowanie się z motłochem - powinienem przenicować. Dlaczego? Bo to roz­ drabnia, spłyca, wysysa energję a nie daje nic, wszystko pa­ kujesz w fikcję. - Kompletna bezuczuciowość; walka z apetytami. Przeni­ cowanie motłochu (a więc i pieniędzy, blichtru, renomy, bla­ gi i wszystkich innych grzechów głównych. Sprawozdanie z karnawału: Sobota. Wybierając się opanowuję się niedostatecznie. Idę; morze rozburzone; lekka kongestya [ang. congestion przekrwienie] i wysiłek. Hałas tak mnie otumania. Pod ryska­ mi tracę głowę; nic nie obserwując rżnę na oślep męcząc się i nie opanowując się nawet przy 2. przejściu. Zmęczony od­ poczywam na ławce; czuję zm[ęczenie] serca. Miasto: tracę trochę panowanie nad sobą: nie postępuję w sposób możliwie najlepszy. Przebieram się, kupuję platany, jem w Salon d'Esp. Spaceruję. Siedzę na ławce na [?] Z M[?] idę na bal. E'garment. Szukam rzeczy którymi bym się znarkotyzował. (Ogólny nastrój „nudnych zabaw": zamiast analizować i szu­ kać rzeczy imperceptibles, ciekawych lub głębokich; szukam narkotyków). Rozespanie, nuda, zmęczenie pchają mnie do łóżka; nic mnie nie przytrzymuje. Nie idę jednak spać i to jest właśnie fatalne. Tańczę z Azuparilo, znudzi mnie ona, aluzje to mój brak swobody. Podoba mi się Nievita. Tańczę z D.M. [?] - to jest główne wydanie energii {Epizody: Jiménez, Pe­ reira (wejście [?]) chłopiec z Tazacorte (Juanita, [??]) Niedziela. Zła noc, kot ranny (suchy kot) [pewnie katzen­ jammer], zamiast siedzieć lub leżeć, wypoczywać, myśleć. Idę na spacer. D. Maurizio i niesmaczna, męcząca rozmowa. Śniadanie. Wizyta u Colonela. Spacer z nim ([??]). Apteka (wizyta) z j . [??]. Później pijatyka i włóczęga (Apteka Dr. Carmen et.c.) Wieczór w Pandeballe hipnotyzm. Poniedziałek. Rano biorę się za łeb. Spóźniam śniadanie. Jota z Cesaurą i Sorollą. Biba z Juan Enriquem. Paranda. Ja­ zda z tartanie (śpiewam[?] w Aptece [??] idę do klubu. [?] w Aptece). U Morrero tańczę z Nievita i Cornutą, Lola. Wie­ czór u Vander. Wtorek. Śpię długo. Po śniadaniu idę wypalić cygaro u Guandra. Potem spotykam quintetto (co Capitana, [?], do Apteki). Wieczór Apteka i Morrero (rozmowa z Nievita i C[?]. Środa rano idę do domu. [??] Przejście pod ryskami (opryskany ale lepiej idę). Do Duków w [?] się ubieram, przezwyciężam [?] w Aptece nie piję [?] opanowany. Vandevalle [???]. Potem idę z Rafaelem do Nievity [??]. [?] odemnie. Idziemy do Br[?]. Siedzę słu­ cham Joty. Vandev. Obiad. Apteka (Blaz(?) niesmaczny) Dr C[?], Dr Co[?], Sólita. Idę do Sorvilli (Kontradano, pago). Est. Duque Vandev. Wracamy do Sosv. tańczymy. Wychodzi­ my znowu. Vanderv. (Blanquita [?]) Rozmowa z Manuelitą. Koniec. Club. U Pancha. - Czy to co jest [?] między [??] - to co z daleka woła i przyciąga jak taneczna muzyka w [?] noc księżycową. Czy to złe rozmnożone które staje na drodze do kwiatu paproci czy to jest tylko i jedynie głos ciała, małe apetyty? - Charakterystyczne] że praca „ciężka" a więc w ogóle twórcza wydawanie energii fiz[ycznej] z przezwyciężaniem „psychicznych]" oporów, pozostawia nas z większym zapa­ sem „swobodnej" energii. Przeciwnie praca fiz[yczna] po li­ nii nfajmniejszego] o[poru] wypompowuje nic nie pozosta­ wiając, żadnych trwałych śladów w formie nagromadzonych zapasów energii. - Obrać jako centr[alny] punkt zasadę silnej woli. Pew­ ność rozkazów. Zależność i świadomość tej pewności. Roz­ kazy pewne i zbliżone. Ćwiczenie. Trwałość rozkazów. Trwa­ łość rozkazów. Dzielność i wytrw[ałość]. „Zdzieranie się". 21/3. Czem są dla mnie wszystkie spory i turnieje słowne ety­ ków - frazeologów á la Nietzsche. Wzniosłość - czy pięk­ ność. Zwalczanie naukowości, Boga, dobrego i złego? Obe­ cnie w tej chwili widzę przed sobą prostą drogę - jeżeli cze­ go szukam to nie drogi ale sił i środków aby rozpoczęć podróż. Całkiem konkr[etne] zadania, które obecnie stoją przede mną są: Dzielność fizjfologiczna] i hart ducha (neg[atywne] sform[ułowanie] tego: asceza, zdolność brania na siebie ciężarów) {jako warunki wszelkiej twórczości i bu­ dowania siebie.} Specjalniej: opanowanie kojarzeń; opano­ wanie narkotyków wewn[ętrznych] (muzyka, poezja, strach i inne przesądy) opanowanie apetytów, niezależność od prze­ sądów i instynktów stadnych. Pomyśl sobie teraz życie cał­ kiem konkretnie jak będzie ono wyglądało po wyeliminowa­ niu zeń wszystkich tych pobudek. Co będzie materiałem przeżywania? Konkr[etnie] jaka będzie droga wyswabadzania energii? wola? t j . przesuwanie życia po drodze wzrasta­ jącego oporu. Poznanie? Zimne i ciemne horyzonty w których ciężko jest wytrzymać. Patrzenie okiem niestru­ dzonego wędrowca na coraz nowe widoki na przesuwającą �się panoramę wszechświata; a w niej nic na czem by się moż­ na choć na chwilę zatrzymać, do czego by choć trochę serca przywiązać można (wyeliminowane apetyty). Nowe światy w duszy spotkanych ludzi. Może by to i było nawet tem co najbardziej nas do ziemi przyciąga: „nie znam rzeczy godniejszej poznania i miłości jak dusza przyjaciela". Czasami przechodzimy obok ruin takiego wspaniałego budynku wówczas gdy przesuwamy się myślą przez pobojowiska zwa­ ne historią wszędzie towarzyszy nam czarny przyjaciel z mło­ tem w ręku! 24/111. Najwyższą wartością jest pełne wyzyskanie życia. Warun­ kiem - rozwój indywidualności. Dopiero będąc w posiadaniu całej pełni sił i zdolności życiowych możemy dojść do takie­ go brania życia jakie odpowiada potrzebom naszej indywidu­ alności. Na dnie tego tkwi b[ardzo] optymistyczne twierdze­ nie, że naszym ind[ywidualnym] potrzebom odp[owiadają] pewne indfywidualne] zdolności, mogące je zadowolnić. Ja­ ko podstawowy nastrój postuluję obecnie „filozoficzny] spo­ kój i pogodę" - Jak siłę woli - bardziej jej giętkość i [???]. Stosunek silnej woli u ludzi b[ardziej] pierwotnych, do s[iły] w[oli] u l[udzi] b[ardziej] kulturalnych. U tamtych stawały w ogóle problemy przy których trzeba było wydać jednorazo­ wo większą ilość energii. Tu chodzi b[ardz]iej o ciągłość, u tamtych więc bfardziej] chodziło o tęgość nerwów inerwazyjnych. U nas bfardziej] chodzi o giętkość i siłę s.c. Do mądrości życiowej. Najwyższym celem życia jest jego pełne wyzyskanie. Celem rozwoju ind[ywiduum] jest jej naj­ doskonalsze] przystosowanie do używania życia, do intensywfnego] przeżywania. Jaka forma przeżywania jest dla mnie najintens[ywniejsza]? W każdym razie te zasady nada­ ją życiu pewien spokój, równość biegu - usuwają wszelkie pokątne ascezy oraz zamienianie siebie w narzędzie do obocznych celów. 26/111. W tej chwili pragnę zawrzeć ślub z moją najbliższą przy­ szłością] - zamienić z nią przyrzeczenie które dotrzymane być musi. Marnuję czas pracując bez systemu. System: jasno wytknięta droga, położenie nacisku na istotne pozycje do zdobycia; ekonomja sił; składanie rzeczy przezwyciężonych. System jest moją jedyną siłą; warunkiem powodzenia wprost nieodzownym. Muszę pracować nad nowem, jasnem, pełnem sformułowaniem] go sobie. W codziennej robocie będę go przerabiał, uzupełniał! Ergo zmiana dziennika. Od tej chwili: - negatywnie nie wpadam abs[olutnie] w żadne kojarzenia i nie poddaję się żadnemu innemu kierun­ kowi jak tylko dążenie do stworzenia ulepsz[onego] systemu i do wejścia w ten system. Teraz mogę prostować ścieżki i równać drogę tej chwili w której będę się czuł na siłach zro­ bić krok stanowczy (powiedzieć sobie: teraz wchodzę w sil­ nie spętany tryb życia). - Kompl[etnie] sam = nie mówić do siebie stylem ani porównaniami; nie rozmawiać z nikim w myśli, ani nawet ze sobą samym. Widzieć konkr[etne] fak­ ty wewn[ętrzne] rozkazywać sobie. - Ażeby usunąć cierpienia i szarpania stanów najwyż­ szych w których się nosi w sobie postanowienie, nie mając: sił aby go postawić przed sobą - najlepiej jest operować no­ żem; psychologiczna] chirurgja. Stanowczo mniej bolesnem jest żal za odsuniętym kąskiem chleba aniżeli strawienie wy­ rzutów sumienia. 13/TV. Nowy plan. OgOlnie] Potrzeba „la vita nuova". Postano­ wienie = wejść w regime prowadzący tam. Główny nacisk na pracy wewn[ętrznej]: Panowanie nad koj[arzeniami] (czy­ stość wewn[ętrzna]). Filozoficzna] pogoda i spokój. Bez­ względność. Problemy: Opracować teorję wielkości kierun­ kowych. Ostateczne kryt[eriurn] wartości. Dosk[onałe] przeżywa­ nie. Jakąkolwiek funkcję życiową spełniasz wydobywaj z niej istotne elementy; to znaczy te, które pozwalają Ci naj­ bezpieczniej] odczuwać intens[ywność] życia. Wchodzi tu przede wszystkiem rozdział „życie dla siebie i życie dla in­ nych". To drugie: podobanie się i imponowanie, „Volle zur Macht" jest elementem [?] drugorzędnym. Mechanizm. 3 strony konkrfetnej] pracy: I . Gim[nastyka]. II. Nauka. III. Fil[ozofia] życiowa. - Nowy syst[em]: Punkt. OgOlnego] Schematu. {6=ta wstanie, 9=ta leżenie. Rano 2 go­ dziny nauki, 3 godziny gimn[astyki]. Rano 2 1/2 poob[iedzie] 1/2} Poza tem odpoczywanie. Szanowanie serca i nerwów. Postanowienie: Na teraz (na ten okres) zrzekam się z całą bezwzględnością] wszelkich innych dążeń, pragnień i uczuć poza istotnie [?] z pragnieniem centrfalnym]: posuwać się najszybciej wprzód. Czas kuracji nerwów, wzmacniania mię­ śni, techniki nauki. [??] najbardziej pogodny i miły. Nic się nie dzieje, nic mnie nie może wyruszyć z równowagi (wzmacniać nerwy tę drugą nic mnie nie jest w stanie wzru­ szyć, rozdrażnić, byczy spokój i pewność. Stan nerwów a specjalnie ich drażliwość bfardzo] zależy od nastroju w któryśmy się wmontowali, a który jest w pewnych grani- 99 �each dowolny). Dalej zachować kompl[etną] czystość we­ wnętrzną]. Nie będzie gazety ni książki żadnej - ani nigdzie nie bujać myślą, chyba twórczo. Naukę traktować absolut­ nie] tylko jako materiał do wyrabiania sobie metody. Mię­ śnie: system: gimnfastyki] zastosowanie; zdanie sobie spra­ wy jak dalece zajść mogę. Czarna praca. - Czy nie byłoby skuteczniej używać we­ wnętrznego] przepracowania danej kwestii, niż prostych roz­ kazów? Odp[owiedź]: 1°. Wrodzfonych], fizjologicznych] rzeczy nie przezwyciężysz wewn[ętrznie] (np. erotyki, apety­ tów fizjologicznych] w ogóle). Otóż może że i nie. Np. obe­ cnie mój stosunek do źródeł bezpośrednich] dysfrakcji (o" pewnych małych). W ogóle pop[ędu] pł[ciowego] nie przezwyciężę ale mogę go w sobie zgnębić na pewien czas i w pewnych okolicznościach. A więc przezwyciężyć to kompl[etnie] wewn[ętrznie]! Zobaczymy skutek! Kryterium przezwyciężania] w uczuciowych reakcjach na myśli. 17/4. Wczoraj spacer na montana de la Buna. Wchodzę powoli. [?] chwile silniejsze staram się wyzyskać dla czerpania bodź­ ców. Jestem jeszcze dość daleki od czystości wewnętrznej]. Jeszcze pewna tra[?]. Obecnie [?] mój stos[unek] akt[ualny] do snobizmu, pieniędzy, środków materialnych w ogóle. Z jednej strony tytuł, powodzenie, pieniądze - z drugiej nę­ dza, przykucie do miejsca, szarzyzna życia i dekoracyi. Świe­ żość ciepłego, letniego poranku. Łagodny powiew wiatru się budzi, odżywa, oddycha, tysiąc objetnic ciśnie się z każdej kropli rosy [?] motyli i świergot ptaków. {Beznadziejna roz­ pacz pustki - nie ma gdzie przyjąć tych radosnych gości, tych zwiastunów życia}. Coś jakby [?] fala wzbiera. Gdzie ją [?] ? Mądrość zapuszcza swe macki z [?] spokojem i stalowy [??] w głąb - tam gdzie [???]. 18/11. [powinno być IV] Piękny dzień. Gimn[astyka]. Umacniam się. „Odczuwam potrzebę twardej, niewzruszonej podstawy pod pracę myślo­ wą. Chwila, w której wprost pożądam ciężaru brzemienia. Opanowywanie, przezwyciężanie to długa ciężka praca róż­ niczkowa, konieczną jednak do niej podstawą wewn[ętrzną] jest prze[?] kwestyi: Np. obecnie dość ogólnikowe, raczej intuicyjnie] odczute hasło na pustyni.-1. konkretyzacja: usu­ nąć z życia wszelkie dystrakcje, wszelki wrażeniowy materyał [?] wszelkich kojarzeń. {To co można by nazwać matferiałem] żyć[iowym] posiada pewne cechy - nie są to wrażenia ani myśli: chodzi tu o to co posiada pewną cechę kierunkowości (appetitive Reihe), uczucie, wzruszenie, apetyt. Otóż dla mnie obecnie to zabarwienie powinno się [?????]. 2. Konkretyzacja: Zarejestrowanie faktów, które mogą w obecnym stanie rzeczy wkraczać jako materjał życiowy w moją psych[ikę]: a), warunki bezp[ośredniego] otoczenia i życia, fj). możliwe [?] z zewnątrz (święta majowe, wyciecz­ ki, listy, gazety, książki) te rzeczy można częściowo całkiem wykluczyć (np. narkotyki z zabawy), resztą zaś należy pokie­ rować w sposób, aby nie mogły niczem istotnem [?] pobruździć od a). Tu wchodzą kojarzenia t.zn. g[?] z przeszłości. Sztuka opanowania ich. Analiza; Człon rozpoczynający; albo jakieś wrażenia albo jakieś znienacka występujące przypo­ mnienie. Szereg kojarzeniowy po pewnej linii kierunkowej. 19/IV Wczoraj pracuję nad umożliwieniem konkrfetnej] nauki z ołówkiem w ręku. Hasło: chcąc się posuwać najszybciej w opanowywaniu materjału należy iść żółwim krokiem grun­ 100 townego i konkretnego odrabiania i pamięciowego przyswaja­ nia szczegółów. Przy płodzeniu pomysłów należy stworzyć sobie jak najpomyślniejsze warunki: kompletny spokój ze­ wnętrzny]; aby można dać nerwom maximum pobudliwości. Przy pracy czarnej należy przyzwyczajać się do choćby naj­ gorszych warunków. Wczoraj rano i po obiedzie walczę z roz­ drażnieniem, które mnie opada skoro się wezmę do nauki. Er­ go schemat przyswajania: 1°. Odrobienie (matem[atyka] z ołówkiem w ręku; inne rzeczy dokładne powtórzenie). Przez to ćwiczę się od razu w sposobie ukonkretniania pomysłu. 2°. Subtelna analiza pojęciowa (z przykrytą głową w komplet­ nym] spokoju lub w stimmungu [niem. nastroju] odpowie­ dnim). 3°. Pamięciowe przyswojenie (spisanie?). Schemat rozwiązywania: 1°. Przemyślenie subtelne]. 2°. Odrobienie z ołówkiem w ręku (w matem[atyce] jak i w innych przedmio­ tach). Postanawiam inaczej się obecnie nie uczyć! 207IV Wczoraj: kąpiel słoneczna nieźle. Zmęczenie. Potem tro­ chę geom[etrii]; [??]. Obiad; Obżeram się. Ciężkość. Robię f[unkcje] analityczne] ale mi nie bardzo idą. Męczę się nad {u,, u } . Idę do castello z Mamą: Nie odpoczywam ciągle idealnie. Nie apeluję do przyrody, spokoju, samotności. Wra­ cając z kąpieli opanowuje mnie znowuż rozp[aczliwe] poczu­ cie, że najsilniejsze odczucie życia daje materjalna władza. Stawiam sobie pytanie czy ja miałbym dosyć indywidual­ nych] sił aby dźwigać brzemię - olbrzymi trud jaki jest połą­ czony. Otóż nie. Nie mam tej władzy wewnfętrznej] która jest nieodzownym warunkiem tamtej. Co do pracy umysłowej za­ uważyłem (przy kąpieli) że myślę w sposób niezmiernie roz­ rzutny, mam tendencje do myślenia wyobrażeniami nie sym­ bolami (np. twierdzenie] Stokesa wyobrażone geometrycz­ nie] jest znacznie trudniejszem niż postawione analitycznie). Z drugiej strony do pracy twórczej nieodzownem jest myśle­ nie wyobrażeniami. Główny moment zmęczenia leży poza tern w zdenerwowaniu towarzyszącem niższym „ubocznym produktom" pracy umysłowej; niecierpliwienie się, rżnięcie na oślep. Odrabiam f[unkcje] analityczne] z ołówkiem po­ woli, dociągając do końca konsekwencje] z pomysłów i do­ bierając się do podstawy niejasności i wątpliwości. 2 21/IV. Wczoraj. Dzień pochmurny, deszczowy. Rano uczę się, gimnastykuję na przemiany. Nie tracę wiele czasu. Po obie­ dzie [???]. Idę do miasta, droga nieźle. W mieście też nie naj­ gorzej ale za dużo jeszcze kumam się z branżą. Powrót dość spokojny - staram się nie męczyć. Przystaję pod ryskami. Zdziebło strachu. Wiesz na pewno że [???] niedowierzaniem. Ein Wink w kierunku stosunku [?] do różnych rzeczy w których wiedza stoi w sprzeczności z „głosem ciała". W by­ czym usposobieniu więc do zadań. Z całym spokojem, bez przegrzania mózgu. 1°. Zadfanie] z oporami zasadniczymi. 22/IV. Wczoraj. Uczę się dość intensywnie i gimn[astykuję] tak­ że przed obiadem] i wieczór jestem trochę zmęczfony]. Ob­ żeram się co mnie obezwładnia. Z listy spraw: lekka kongestfia]: - Chodzi o to ażeby nie utonąć w pr[acy] na­ ukowej]: bo to przerwie nić ulotną, która mnie z tern łączy. - Równoczesna praca fiz[yczna] i psychiczna] najbar­ dziej atakuje serce. Dlatego też powinienem powoli posuwać się naprzód. To co najbardziej męczy serce - to nie ciągłe na­ tężenie i praca ale gwałtowne wysiłki i wstrząśnienia - takie jakie towarzyszą zabawie - silnym nieopanowanym wraże- �niom - zwłaszcza w dziedzinie „ochłapów". Te raczej usu­ nąć. Nawet w chwilach kompletnego] zmęczenia i wyczer­ pania mieć zawsze dość siły na to zasadnicze Me, nie zejdę ani na chwilę z drogi. - Chodzi o wprowadzenie ciągłości w pracę. Ergo: ogra­ niczyć się do ffunkcji] analitycznych], twierdzenia] Tayl[ora] i Mechfaniki]. 23/IV. Stawiam zasadnicze] życiowe pytanie: Co robić? Dane: Jasna znajomość miary mojej energii. Ile jestem w stanie pra­ cować w pewnym określonym kierunku. W kwestyi, która mnie w danej chwili nie interesuje do której się zmuszam. Np. obecnie praca matemfatyczna] odrabiana według planu z góry, sztywno nałożonego. - Życie chce dzieł, czynów. Po­ trzebna ręka trwała - uzbrojona. Obecnie chce pracować twardo. Ogólna dyrektywa: Zbadać czy będę w stanie wciągnąć się w pracę naukową, ścisłego myślenia. Na tern zmierzyć moją wydajność w ogóle. Mam wrażenie że obecnie jestem zupełnie zrównoważony, że wolę moją przerzuciłem już kom­ pletnie na jedną stronę. Nie będę się spieszył. Będę tylko do­ kładnie i sumiennie spełniał postawione sobie zadania. Ramy (ujmujące w swoim zakresie życie moje z bezwzględną punk­ tualnością). Spać o 9=tej, wstać o 6=tej. Gimnastyka 3 razy dziennie. Matem[atyka]: (aż do zmęczenia) maximum godzi­ na przed śniadaniem. 26/IV. Teraz stoję nad inną przepaścią: Choć wszedłem w pracę umysłową; pragnę pracować nad nerwami i wprost czuję że ży­ cie wewnętrzne jest ponad moje siły. Chwilami mam wrażenie jakbym miał gwóźdź [???]. Dylemat: albo sfilistrzeję albo? Po­ trzeba szukania nowych dróg myślowej pracy. Matematyka stała się dla mnie wprost nieznośną. Z drugiej strony znowuż nie znajduję się obecnie w fazie porządnej usystematyzowanej pracy. Mam jednak pewną skłonność do anachoretyzmu, do pozostawania samemu ze sobą. Zadanie: Ogólnie wziąć na oko swe odniesienia życiowe samemu wobec siebie i dla siebie po­ stawić jeszcze wartościowanie. Co mnie pchało i przykuwało do duchowego podnoszenia się, posuwania się naprzód. Dalej. Konkretnie: Przypomnieć sobie system pracy który był uwień­ czony względnem powodzeniem (tuż przed karnawałem). Analiza mojego odnoszenia się do pracy i do przeszkód pracy. Nie miałem dostatecznej ascezy, ani dostatecznej obo­ jętności na momenty niemiłe w mej pracy. Poza tern pozwa­ lałem sobie na ślepe, bezplanowe „ataki" na trudne do zdoby­ cia pozycje. Otóż: 1°. Pracując wśród oporów powinienem wiedzieć, że nie wolno mi wymagać od siebie wydatków (Le­ istung [niem. wydajność]) maximum, przy których koniecz­ nem jest zupełne uwolnienie nerwów od przymusu i skrępo­ wania - które znowuż jest koniecznem wówczas kiedy się opanowuje opory. {[???] W drogę! Inie zbaczać już więcej!}. Obecnie inflagranti łapię nastrój jaki powinienem mieć przy pracy wśród oporów. Pracy czarnej, uczenia się, wbijania wzorów w pamięć, zdobywania rzemieślniczej techniki. Pra­ cę istotną, przezwyciężanie oporów pojęciowych odłożyć do chwil kompletnej swobody nerwów. Ogólny schemat pracy. {Np. obecnie zadaję sobie: zadania z prostej i koła oraz teorję stożkowych} Zadanie i punkty istotnego (filozoficznego]) ujęcia przemyśliwać w idealnych warunkach, leżąc w łóżku chociażby - jakkolwiek należałoby dążyć do emancypacyi. Przepracowanie przy stoliku, z ołówkiem w ręku. Powtarzać i nie szczędzić sobie czarnej pracy. Nie dopuszczać absolut­ nie do przemęczenia. Swoboda. Jestem jakby przywalony ciężarem wiszących nade mną ewentualności. Chciałbym się uchylić, uciec. Nie mogę. Konieczność: musisz obecnie wy­ tężyć wszystkie siły. Znajdujesz się w idealnych warunkach zewn[ętrznych]: chodzi o stworzenie w sobie równie ideal­ nych warunków. Na ten krótki czas próby ostatecznej powi­ nienem się kompletnie zrzec wszelkich „ochłapów". Wejście w ascezę dopiero umożliwi mi owocną pracę. Spacer. Robię plan i postanowienie (znów potworny wy­ siłek i zmęczenie, ból [?]). Ogłupiały odpoczywam. Idę po­ woli (trochę wpadając w kojarzenia). Kordony, rośliny [?]. Siedzę na erze. Przede mną morze szerokie, ciemne, kawałek żółtawego nieba. [?] Chwila cierpienia: cóż znajdę dla siebie. 8 Maja. Odczułem wczoraj wracając z miasta że powodem pew­ nych ujemnych, rozpaczliwych stanów jest to że nie postępu­ ję w systemie t.zn. że treścią mojego przeżywania się nie jest przyspieszenie. W ostatnich czasach porobiłem pewne postę­ py pracując bez wyraźnego poczucia i [?]domienia. - Było nawet mojem hasłem: wyłącznie do czynów. Pracowałem niezgorzej, robiłem gimnfastykę] i byłem dosyć wyzwolony. Ten jeden krok jednakowoż był raczej niezbędny. 19 Maja. Wycieczka na banię: ożywiła mnie. Widocznie potrzebuję od czasu do czasu pewnych wrażeń. Wracając z cumbry i ja­ dąc koło pino de la Vorgena odczułem pewną ołowiankę w duszy. Po prostu bezp[ośrednie] dążenie do brania głębiej życia. Zmora chęci rozpraszających, prostytuujących. Pra­ gnienie wzmocnienia natychmiastowego siły fizycznej i isto­ ty [?]. Przeżycia na jasnych, upalnych stokach cumbry. Wczoraj po długim wyspaniu się kąpiel słon[eczna] i [?]. Godzina nauki i po obiedzie lekka praca umysłowa. Potem idę pod górę. [?] W gaju palmowym spokój, odczucie głębo­ kie chwili. „Postanawiam tak pokierować biegiem mego ży­ cia ażeby popłynęło spokojnym równym strumieniem. Aby siła spadku nie[??] Pracę należy wybrać tak aby odpowiada­ ła mym skłonnościom. Później porównuje w myśli dzieła Go­ ethego i N[?]. Czuję całą olbrzymią różnicę respektu jakim mnie napełnia dzieło jednego w porównaniu z drugiem. Jestem zupełnie sam. Nie mogę znikąd szukać pomocy i pobudki - [??] czerpać prawie z jednego źródła. Sam powi­ nienem być inicjatorem walk oraz świadkiem klęsk i triumfów - Jak ich mało! Koniecznie zdobyć się znowuż na siłę na zdol­ ność spokojnego cierpienia - zadawania sobie razów. [??]. Dalej: nie uzależniać powodzenia w tej [?] jedynej sprawie, od powodzenia w kwestyach naukowych. Z drugiej strony chodzi mi o uzyskanie gibkości fizfycznej] i psychicznej]: czyż jest lepszy ku temu środek jak matematyka? W nauce powrócić do dawnego systemu. 1°. Zdobywanie rzeczy nowych (np. ob[szaru] mechaniki) drogą og[ólno] filozoficzną] wglądania i kolejnego ukierunkowania] w analitfyczną] formę. 2°. Zada­ nia odrabiane porządnie: anal[iza] z jasnym uświadomie­ niem] sobie braków i przypomnieniem odpfowiednich] teoryi. Zbudować w sobie jako podstawę: zdolność wykonywania rozkazów wbrew chwilowym zachciankom - zdolność zada­ wania sobie cierpień. Przychodzi mi na myśl: Może ja potrze­ buję koniecznie do życia elementów artystycznych], uczu­ ciowych? Może zmuszanie się do ograniczania się w ciasne tryby logicznej maszyny musi sprowadzać całemu myśleniu, wewnętrznemu odnoszeniu się do świata pragnę nadać zupeł­ nie odmienny charakter. Rozwinąć to co mnie się wydaje pięknem: spokój, siłę, dążenie prosto do celu, panowanie, 101 �ciągłość. Wyplenić: próżność, schlebianie apetytom w marze­ niach, fałszywe wartościowanie, tchórzostwo. 21/V. Mam w tej chwili podpisać pakt ze samym sobą. Pakt, w którym przedmiotem targu jest przyszłość moja - przebieg dalszego mego życia: Nie ma sensu stawiać sobie zbyt szero­ kich planów. Znam moje siły. Przynajmniej zdaje mi się że potrafię je obecnie znacznie lepiej ocenić. Wiem że w daw­ niejszych zamiarach i marzeniach było przede wszystkim zbyt dużo marzycielstwa po prostu t.zn. brałem li tylko moż­ liwie najlepsze strony danej ewentualności pod uwagę - nie licząc się bynajmniej z tern jakie są warunki powodzenia cze­ go. Czy to powodzenie ode mnie wymagało. Czytam dawny dziennik: Materjał. 1. post[anowienie]: Radosne, spokojne, pełne przeżywanie. Wniosek: nie zamordowywać się pracą ponad siły i pracą przeciwną naturalnym skłonnościom. 2. postano­ wienie] Dążenie naprzód do rozwijania w kierunku zwiększe­ nia hartu, woli oraz podnoszenia Leistungsfähigkeit [niem. wydajność pracy] intelektualnej. Wniosek. Ażeby pogodzić to z poprz[ednim] postanowieniem]: należałoby zachowując ciągle kompletnie zrównoważony stan duszy wciągać się po­ woli, systematycznie w pracę wzmacniającą, wzbogacającą. Z umiejętnością zastosować stworzony raczej naszkicowany dopiero system racjonalnego podchodzenia do trudności po­ jęciowych. Warunek: odrzucenia ambicyi i innych względów nieistotnych z projektów życiowych. Problem. Czy właśnie zmienianie siebie samego, przetwa­ rzanie się wewnętrzne nie jest istotą mojej twórczości? (ad. „naturalne skłonności i zdolności""). [?] Wprowadzić ład w życie. Zrównoważenie - nie prze­ ciągać. Życie z praktycznego] punktu widzenia: warunki umożliwiające pracę. Zdobyć nieodzowne warunki higienicz­ ne. Przezwyciężyć lenistwo i niedołęstwo. Życie nie może iść tak dalej. Mam wrażenie że potrafię obecnie wprowadzić re­ gime pewnej energii. Uporządkuję pokój i usystematyzuję życie. Skandal żebym ja nie mógł żyjąc sam żyć inaczej jak świnia w chlewie! Wejdę w system. Będę pisał dziennik. Dwa kroki. Pierwszy uwolnić się od szamoczącej ręki przypadku i od brnięcia w grząskim błocie [?]; wejść w życie twórcze, w którem każda chwila jest moja: zrodzona, podyk­ towana lub unicestwiona. Wszystko jedno czy życie to odby­ wa się w celi klasztornej czy na jarmarku byle było mojem. Je­ śli nie masz dość sił aby przestać rolę na jarmarku miej dość odwagi aby zamurować się w celi. Krok drugi: Do celi przyczołgał się [???] dlaczego? [?] na to pytanie prac miara in­ dywidualna]. Potem drugi moment skręcający: [???] Silnym ruchem wydzieram się i idę na swoją drogę. Po pewnym cza­ sie zaczynam czuć zimno; budzi się nie dająca się opanować tęsknota za życiem. Puszczam się w [?] it.d. Życie całkiem [?] życie w świetle księżycowem jest tak [?????]. Zadania: Wiel­ kie usprawiedliwienie: siebie przed sobą, życia przed sobą. [na końcu zeszytu, pisane od tyłu różne zapiski m. in. nastę­ pujący fragment:] Podróż (materjał surowy) Ostatniego dnia baile. Apatia, spłycenie. Szukanie taniej rozrywki, nawet bez gruntownej poezji życia. Brak jakichkol­ wiek głębszych instynktów. [?] z Juanem do Sances. Zadanie się z Perez Anreą. Wycieczki łódką [??] w ogródku. Nawet na rozpacz mnie nie stać. - Ostatni dzień: Rano idę nad morze, parę zdjęć. Obiad. Po obiedzie ofiarowanie prezentów, przy­ chodzi Alejo Mori [???] Schodzą(?) się powoli. Taniec. Ogłu­ pienie. Nie zdaję sobie sprawy [?] dominantę (który postuluje jak [???] Jazda łódką do miasta). Plotki o rodzinie Medjanerów. W łódce i na statku. Z wielką miłością i rozczuleniem oglądam po raz ostatni szczegóły owej dekoracji risco, zagłę­ bienie Calderity, szosę, roboty w porcie. Na statku patrzę na Brenię. Chwyta mnie żal. Chmury szerokie i nisko zwisają. Przejeżdżam koło Brenii. Żal za życiem, które tam spędziłem. [??] Beznadziejny smutek pytania: w imię czego porzucasz to życie spokojne i pogodne? Brzegi przesuwają się. Schodki, nasz dom. Nie mogę przyglądać się [?] stację nasi ludzie i między niemi przejazd. Las Salina, risco alto. Strome buje za Maro; stożki [?] kamienne nad brzegiem morza. Od pewnej wysokości przykryte chmurami. Wychyla się Fuencaliente. Schodzę na dół. Chmury się kończą. Pogoda, na pokładzie rozmawiam z Cafaggim. Zbliża się Pierro. Patrzę na północne brzegi. Oczekiwanie świątecznego popołudnia. Strome suche brzegi. Jazda pod górę; widok brzegów morskich. [?] z dołu przedstawia się ślicznie, domki rozrzucone ze szczytu [?] zwężającego się ku górze. Ulice brzydkie, domy nowe i bez stylu. Idę aż za miasteczko (chłód i wiatr przejmujący) na sto­ ku znowuż tęsknota. [?] świątecznie; popołudnie. Ponad błę­ kitem spokojnego morza wzrok biegnie z ciężką duszą ku Pal­ mie. Tam jest Pedra. Na [?] przed się Pizo Gonem brzydka żółta bez eleganckiego[?] jaki ma od północy. Zapoznaję się z Santiagiem. Obiad z Andaluzyjczykiem. (Przekleństwa). Wspomnienia po Dołkowskim. Z kasyna. Groteskowość balu. Fatalna noc. Rano jadę naszą drogą. Rozgowory z [?]. Ładny widok z góry. W porcie [?] się z lotu hołoty. Lekka choroba morska. Gomera od południa (nieładna). Villa. PRZYPISY do wstępu: 1 Pomijam tutaj problem recepcji A Diary in the Strict Sense oj the Term, Routlege and Kegan Paul 1967, czyli opublikowanych dzienników z okresu badań terenowych, w antropologii zachodniej. Tematowi temu poświęcę więcej miejsca na późniejszym etapie opracowania dzienników. Malinowski miał okazję zetknąć się z psychoanalizą w Zakopanem przez Witkacego, który odwiedzał często doktora Karola Beauraina, pierwszego polskiego freudystę. Ale jeżeli nawet tak było, nie wywarła ona wtedy na młodego uczonego żadnego wrażenia, gdzyż brak na ten temat jakichkolwiek wzmianek w jego pismach. Najprawdopodobniej zapoznał się z dziełami Freuda dopiero podczas swych badań na Trobriandach, dokąd mu je mógł przysłać np. prof. Seligman, z którym utrzymy2 wał bliskie kontakty naukowe. Malinowski początkowo bardzo się zafascynował psychoanalizą, by j ą jednak w końcu, gruntownie skrytykowawszy, odrzucie". Patrz poniższe dzienniki. Patrz B. Malinowski, A Diary in the Strict Sense ofthe Term, op. cit. Patrz H. Wayne, The Story ofa Marriage, Routlege 1996, tłumaczone we fragmentach w dwóch ostatnich numerach „Kontekstów", List ten pochodzi z opracowanego przeze mnie zbioru zawartego w tomie Antropologia Społeczna Bronisława Malinowskiego, pod red. A. K. Palucha i M . Flis, Warszawa 1985, s. 200. List w posiadaniu syna prof. Jerzego Litwiniszyna, któremu serdecznie dziękuję za jego udostępnienie. 3 4 5 6 7 PRZYPISY do zeszytu I : ' Tadeusz Szymberski, poeta i dramaturg, przyjaciel Malinowskiego i Witkacego, szerzej na jego temat w następnym „odcinku" dzienników. Odwołuje się tutaj prawdopodobnie do wcześniejszego dziennika, który się nie zachował. Wydaje się, że Malinowski nadawał dość szerokie znaczenie terminowi „narkotyki", jako czegoś co otumania, mogła to być np. muzyka. 2 3 102 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a136a15843724ad484770322f4bb83b1.pdf d7bc193bc71c5b49c209aeacabec1ec6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2724 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2535 Title A name given to the resource Dziennik 1914 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.195-215 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malinowski, Bronisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bronisław Malinowski, Dziennik 1914 Witkacy. Pejzaż nocny. 1922 rok. Pastel. Ilustracja za: Anna Micińska. Witkacy. Życie i twórczość. Warszawa 1985 Wstęp Jest rok 1914. Wielkanoc. Bronisław Malinowski z Matką przebywa na wyspie Wight, gdzie kończy pracę nad jedyną (jak się później okazało) napisaną przez siebie książką po polsku. Zatytułował ją Wierzenia pierwotne i formy ustroju społecznego. Pogląd na genezę religii ze szczególnym uwzględnieniem totemizmu. Miała być ona podstawą jego przyszłej habilitacji na Uni­ wersytecie Jagiellońskim. Impulsem do jej napisania stało się. wydane w 1910 г., dzieło J.G. Frazera. Totemism and Exogamy, gruntownie przez Malinowskiego skrytykowane w cyklu artykułów opublikowanych w „Ludzie". Rozszerzenie trzeciej jego części stało się podstawą książki. Jak autor pisał w przedmowie: ..Praca niniejsza nie jest zupełnie jednolita. Z jednej strony za­ wiera ona opracowanie dość specjalnego zagadnienia, które samo przez się nie będzie zapewne zajmowało nikogo spoza cia­ snego i u nas bardzo nielicznego koła etnologów. Z drugiej strony naszkicowana tu została w bardzo ogólnych zarysach teoria powstania religii, temat mogący zainteresować znacznie szersze koła i posiadający niewątpliwie głębsze znaczenie" , a kończy przedmowę podziękowaniami dla swoich przyjaciół: S i . Witkiewicza i A. Zaleskiego „za pomoc i rady, których mi udzielili, czytając i krytykując części manuskryptu. Londyn, kwiecień 1914"- Malinowski przekazał manuskrypt Akademii Umiejętności podczas swego pożegnalnego pobytu w kraju. Sprawą zajął się. na prośbę autora, prof. Stanisław Estreicher i książka wyszła drukiem w 1915 roku. W drugiej połowie kwietnia 1914 wraca do Londynu, do zwykłych zajęć w London School of Economics and Political Science i coraz bardziej gorączkowych przygotowań do wyjazdu „w tropiki". Uczestniczy w seminariach G.C. Seligmana i E. Westermarcka, spotyka się z nimi także prywatnie. Szczególną rolę odgrywa Seligman. który był pomysłodawcą i organizato­ rem całego przedsięwzięcia. Jemu właśnie zadedykował Malinowski Argonautów Zachodniego Pacyfiku i na wstępie tej książ­ ki pisał: „Od niego wyszła inicjatywa mojego wyjazdu w teren i zawdzięczam mu więcej niż jestem w stanie wyrazić, dzięku­ ję za nieustanną zachętę i liczne naukowe rady i wskazówki, którymi tak szczerze mnie obdarzał przez cały czas mojej pracy na Nowej Gwinei. (...) Profesor Seligman (...) pomagał mi w uzyskiwaniu wszystkich (...) stypendiów, a sam przeznaczył 100 funtów na koszty ekspedycji i zaopatrzył mnie w aparat fotograficzny, fonograf, instrumenty antropometryczne oraz inne przy­ bory użyteczne w pracy etnografa". Pod koniec kwietnia wyjeżdża przez Berlin do Polski. Odwiedza Warszawę, Kraków i Zakopane. Spotyka się z rodziną, zna­ jomymi, załatwia różne sprawy. 9 maja jest już z powrotem w Londynie. Jednak wszystkie wydarzenia, poprzedzające tę tak brzemienną w skutkach wyprawę, wydają się być przytłumione i ze­ pchnięte na dalszy plan przez kobietę, a raczej przez rozpaczliwe próby Malinowskiego „odkochania się" w kobiecie. Młody uczony pozostawał pod wielkim urokiem pewnej damy. z którego wszelkimi siłami starał się wyzwolić, zdając sobie sprawę z braku perspektyw ich związku. Kobietą tą była Otolia Retingerowa, piękna żona Józefa Retingera, młodego działacza poli­ tycznego i publicysty. Oboje pochodzili z Krakowa: Otolia z majątku Goszcza pod Słomnikami, a Józef był synem cenionego 1 3 195 �adwokata krakowskiego. Od 1912 mieszkali w Londynie, z misją dyplomatyczną budzenia sympatii dla polskich aspiracji nie­ podległościowych. Przyjaźnili się z Josephem Conradem i spowodowali jego przyjazd do Polski tuż przed wybuchem I wojny światowej. Maria Dąbrowska wspominała ich oboje następująco: „Józef Retinger, czarniawy, szczupły, niezwykle interesują­ cy towarzysko człowiek 'wszystkowiedzący', trochę tajemniczy, cokolwiek może właśnie 'Conradyczny', na pewno człowiek przygody, miał się niebawem odznaczyć niezwykłą skłonnością do skrajnych 'przełomów' światopoglądowych (...) Wówczas reprezentował w Londynie ideologię Narodowej Demokracji, a więc różnice naszych poglądów były ogromne. (...) Poznali­ śmy także jego ówczesną żonę, osobę prześlicznej urody, z domu Chrzanowską z Goszczy (...) Miała w sobie niewysłowiony urok jakby właśnie Conradowskich postaci kobiecych; w 'polskim' Londynie plotkowano, że Conrad był pod jej urokiem i że temu między innymi należy zawdzięczać jego decyzję podróży do Polski". Nie jeden Malinowski był zatem pod wpływem tej pięknej damy. To ona właśnie poznała obu panów w 1913 roku, gdy odwiedziła Capel House Conrada z młodym antropo­ logiem, który ofiarował pisarzowi egzemplarz swej nowowydanej książki The Family among Australian Aborigines. Remini­ scencje tej wizyty pojawiają się w dzienniku Malinowskiego, ale przytłumione wspomnieniami stosunku do t, pod którym to znakiem zaszyfrował on Tośkę Retingerową. Jednak wyraźne jest zainteresowanie twórczością Conrada, o której wypowiada się w superlatywach. Była jeszcze jedna sprawa, która odegrała istotną rolę w planowanej podróży naszego bohatera. Dotyczyła ona jego najlep­ szego przyjaciela, jakim był wtedy jeszcze Staś Witkiewicz. Otóż w lutym 1914 pisał on do Londynu: „Kochany Broniu: Spo­ tkało mnie najstraszniejsze nieszczęście, jakie być może. Nieszczęsna panna Jadwiga popełniła samobójstwo. Wiele było w tym, co zaszło od początku tego roku, mojej winy. Czułem się b. źle, ona brała to do siebie i wynikły stąd rzeczy, które przy fatal­ nym zbiegu okoliczności doprowadziły Ją do tego. Gdyby nie Matka, już bym dawno nie żył. Straszną odpowiedzialność biorą ci, którzy żyć każą mimo zupełniej niemożności życia. Jestem człowiek złamany kompletnie. Dla Niej tylko coś robiłem w sztu­ ce czując się niepotrzebnym. Jestem, o ile mi się zdaje, zupełnie skończony jako artysta. Ale póki Matka żyje, żyć muszę i mam obowiązek być z Nią i zdać sprawę z tego okresu życia i postanowiłem przez gwałt pracować, jak przez gwałt żyję. Mogłem Ją zatrzymać nad brzegiem przepaści i nie zrobiłem tego. Ten wyrzut mnie zabija, a oprócz tego jestem sam i czuję się opuszczo­ ny przez wszystko. (...) Jesteś dla mnie jedynym punktem jasnym w świecie oprócz Rodziców." Przyczyny samobójczej śmier­ ci Jadwigi Janczewskiej są dosyć enigmatyczne. Sam Witkacy winił później o jakiś w tym udział Karola Szymanowskiego. Ale z drugiej strony wiadomo, że utrzymywał, mimo narzeczeństwa, stosunki ze swą byłą kochanką Ireną Solską, a także z przyja­ ciółką Heleną Czerwijowską. Jaką w tym rolę odgrywał Szymanowski? Może po prostu poinformował o tym pannę Jadwigę? Jakie by nie były powody tej śmierci, miała ona na Witkacego wpływ katastrofalny. Przyjaciółka obu, Eugenia Dunin-Borowska, wspominała: „Staś był wtedy piękny jak młody bóg (...) To tylko matka uratowała go wysyłając go do Australii z przyja­ cielem młodości, głośnym już wtedy uczonym angielskim (...) Bronisławem Malinowskim". Takie więc były powody słynnej Witkacego podróży w tropiki. Nie trwała ona zresztą zbyt długo, przerwana wybuchem woj­ ny światowej, kłótnią obu przyjaciół i zupełnym już rozminięciem się ich dróg życiowych. Wyruszali jeszcze jako Staś i Bro­ nio, obaj w nienajlepszych humorach, obawiając się tej podróży, ale mając nadzieję, że im ona pomoże, wzmocni duchowo, na­ tchnie do pracy. Stało się jednak inaczej. Dla pierwszego był to tylko epizod nieco bezsensowny i absurdalny, dla drugiego sta­ nowił przełomowy okres w karierze naukowej. Malinowski nie jest jeszcze tutaj antropologiem jakiego znamy z kart Argonautów Zachodniego Pacyfiku. Jest raczej podróż­ nikiem patrzącym na inną kulturę i krajobraz jak na coś co ma być atrakcyjne. Sam pisze o charakteryzującej go 'apercepcji ignoranta'. Jest to perspektywa turysty, który przygląda się z zaciekawieniem ale i zniecierpliwieniem ludowemu buddyzmowi na Ceylonie i porównuje go do „tandetnego katolicyzmu południowych Włoch". Jeszcze stąd bardzo daleko do analizy „from the native's point of view". 4 5 6 7 8 *** Opracowanie tej części dziennika nastręczało szereg problemów, ze względu na dużą ilość nazw geograficznych, miejsc, ulic, sklepów a także nazwisk osób, skrótów i inicjałów. Nie wszystko udało mi się jeszcze odszyfrować, za co serdecznie prze­ praszam. Prezentowany poniżej materiał stanowi zeszyt z napisem: „Ventnor Easter 1914", a także część następnego zeszytu, rozpoczynającego się od notatki pisanej w Port Moresby 20.IX.1914 opisującej pobyt w Zachodniej Australii aż do momentu wyjazdu do Nowej Gwinei. Zapis ten obejmuje pewien ważny okres: przygotowania do wyjazdu, pożegnalna podróż do Polski, zwiedzanie Ceylonu i Australii, czyli okres 'przedterenowy'. Materiał ten nie był dotąd publikowany, za wyjątkiem ostatniej no­ tatki, która rozpoczyna przetłumaczone na angielski A Diary in the Strict Sense of the Term. Grażyna Kubica-Heller ISY 1 B. Malinowski, Dzieła, t . l , s. 53 Tamże, s. 55. Siady zainteresowania Witkacego tymi zagadnienia­ mi odnajdujemy w jego twórczości, np. O stosunku religii do fdozofii, O polemice i wrogach a także w dramatach. Patrz mój artykuł Malinowski i Akademia Umiejętności, „Przegląd Humanistyczny" 1982, nr 3^1 Patrz Z. Najder, Życie Conrada Korzeniowskiego, Warszawa 1996 M . Dąbrowska, Szkice o Conradzie, wyd.2, Warszawa 1974, s. 250 2 3 4 5 196 Nie wiem czy w sprawie panieńskiego nazwiska Retingerowej racje, ma Dąbrowska czy Najder, który podaje: Zubrzycka. Patrz, Najder, op. cit., t. 2, s. 280 S.I. Witkiewicz, Listy do Bronisława Malinowskiego, Warszawa 1981, s. 52-53 J.E. Płomieński, Polski 'Pontifex Maximus' katastrofizmu, w: Stani­ sław Ignacy Witkiewicz, Człowiek i twórca. Księga pamiątkowa, Warsza­ wa 1957, s. 190 6 7 8 �NAPIS NA T E C Z C E : „VENTNOR E A S T E R 1914" jak mnie zawsze straszyła [?] i pustka lawy nadbrzeżnej w Breńa choć tam doznałem [?] wrażeń i samotności. 4 1 Ventnor , Wielka Sobota ?/14, Wielka Niedziela. Niebo czyste, morze spokojne; radosny, spokojny nastrój. Po wczorajszym przemęczeniu serca wyspałem się i czuję się lepiej. W og[óle] przez te parę dni silny przypływ, po długim okresie brodzenia po mieliźnie. Problem istotnego stosunku do kobiety. Łączność duchowa i bezwzględne zrozumienie się wzajemne konieczne. Miłość fizyczna stwarza natęrzenie [sic] uczucia i pożądanie duszy, która doprowadza do stra­ sznych konfliktów o ile jaźnie są wewnętrznie nieprzenikliwe. Ciągła szarpanina, wybuchy nienawiści maskowane i sztuczne, wysiłku stworzenia czegoś' z próżni. Tak „próżnia prześwietlona parą oczu cudownych i ust purpurowych". Świadoma rezygnacja z rzeczy wyższych, uspokajanie się tern, że czegoś innego nie można znaleść w życiu. Szukanie 'kobiety dziecka[?]'. A potem głuchy żal, resentment i aksjo­ mat, że 'w miłości oczekuje się cudu". Najgorszy bezwzględ­ ny brak inicjatywy. Chwilami myślałem, że powinno się świadomie modyfikować tamtą rzecz wolą, że celowe i syste­ matyczne wysiłki powinny być skierowane celem stworzenia czegoś trwałego między nami. Iluzja! Tam koniecznie potrze­ ba cudu. Tu, [?] szukanie samego siebie trzeba [?] Męczyła się dość intenzywnie [??] z 9. Symf[onią] mia­ łem napad ujemnych rzeczy, silnej nienawiści. We Środę 1 .IV. silny przypływ namiętności [??] bezna­ dziejna potrzeba obecności. Kiedym został [?] tak błagałem jak o litość o widzenie. Widzenie się w ogródku ujemne. Roz­ stajemy się po powiedzeniu sobie prawdy, rozsądnie i spokoj­ nie. Jestem potem [???] mam nadzieję, że wszystko będzie dobrze, że nie warto zrywać na ten krótki czas. [???] Idziemy po [?] Noc ciemna, rzeka cicho przemyka [?] Odczuwam brak sympatyi [?] ją lekko - zastępują magję miłości jakiemś [?] kuglarstwem. Po [???] być miłym i dowcipnym [???} z sentymentalizmem?) Rozstajemy się - po raz ostatni. Po­ tem jeszcze u mnie w Poniedziałek, potem [??]. 14.IV. 14. Wczoraj chwilowy powrót sentymentu, potem ciągle znów trochę zmęczony, przepracowany [??] Czuję jako wspo­ mnienia powoli płowieją i żal mi tego. Nad morzem cudow­ nie i odpływ; brązowe kamienie kąpią się w sinem morzu i nabierają ciepłych, fjoletowych odcieni. Wracam myślą do przeszłości do n ; roztapiam się w cudnym krajobrazie. Od­ czuwam pustkę chwili obecnej; nie jestem sam ani z nikim. Życie wydaje mi się płytką wodą, przez którą się brodzi z przykrością, nie mogąc się ani zanurzyć ani wydostać. Z Mamą? stosunki [?]. W samej rzeczy jestem wciąż zdener­ wowany i potwornie opryskliwy. Nie umiem panować nad ciągiem, nieustającem zniecierpliwieniem brutalnem. Dość dużo brutalności i ordynarności wewnętrznej. Wieczorem sie­ dzę w domu i piszę. Myślę o r* i jestem b. smutny; myślę z ża­ lem o tern co było i co już minęło bezpowrotnie; w smutnym, rzewnym, zrezygnowanym żalu. Jestem dla niej [?] usposo­ biony. Mam poczucie jakby była obecna [???] Wczoraj wie­ czór nastrój biblijny, [?] a la W. Bronię się przeciw femini­ zmowi, rozumiem [?]. Ulegam nastrojowi. Budzi się w trochę nieokreślony sposób lekka tęsknota do t. Pewien szwung do pracy. Pogoda cudna. Dziwne jest to odniesienie się do życia [???] Czyż życie można szukać tylko nazewnątrz? Pamiętam 2 15.IV. 14. (środa) Praca idzie mi nieźle i układam obecnie spis rzeczy i kon­ troluję całość. Dopiero teraz widzę jasno jak dalece ta książ­ ka jest dokumentem [?] i jak szalenie dużo musiałbym je­ szcze pracować ażeby coś jeszcze z tego zrobić. Ale nauczy­ łem się bardzo dużo przytem wszystkiem. Czytając teraz mu­ szę sobie jasno sformułować luki zasadnicze i problemy otwarte. Czując się trochę lepiej nie odczuwam tak silnie pustki życia. Czasem opada mnie [?] tęsknota. Zasypiając wczoraj broniłem się [?] marzeniem za objęciem białych ramion. Wy­ obraźnia pozwalająca marzeniom zaspokoić każdy odruch życia, każdy popęd [?] życie w dwojakim sensie: przedewszystkiem w myśli, w marzeniach trzymamy się znacznie lu­ źniejszych zasad etyki; robimy to, postępujemy tak, jakby­ śmy w rzeczywistości nigdy nie postąpili. To jednak osłabia siłę zasad życiowych. Wszystkie zbrodnie spełnia się naprzód w marzeniach. Ale, i to jest druga strona fatalna, silne czyny nie rodzą się równie szybko w marzeniu. Marzy się po linjach najmniejszego oporu; ideały nie chodzą po tych linjach, nie można ich tam spotkać. Marząc, zadawalnia się popędy, bę­ dące sprężyną postępowania, wyładowuje się istotne siły organizmu. Wczoraj postanowiłem przeprowadzić ściślejszą kontrolę mych marzeń. - To jest punkt nadający się do teore­ tycznego pogłębienia; kojarzenia uczuciowe, myślenie uczu­ ciowe. Wczoraj: przedpołudniem] praca w domu, spacer do par­ ku, zmęczenie; po ludzku czuję się dość śpiący, pelikany od­ jeżdżają. Pracuję trochę z jaką godzinkę, czytam Candide. Może najlepsza rzecz Shaw'a ; wpadł na istotnie dramatycz­ ną sytuację i dobrzeją zarysował. Chwyta mnie specyficzna chandra nadmorska; znam ją dobrze z wysp. Morze zieje pustką, wypełnioną obietnicami; nienaruszoność jego bezmiaru pociąga i rozczarowuje. Pogo­ da popołudniu, spokój i wieczny dramat zachodzącego słoń­ ca. Idę ku Shanklin z M[amą], z kt[órą] stos[unki] nieco się poprawiły. Na lando[?] idę sam dalej. Bierze mnie przepojo­ ny zielonością mchów i bluszczem lasek; ptaki śpiewają, mo­ rze szepce blisko[?]. Pośród poplątanych gałęzi przegląda ciemno zielone. Staję na dużym omszałym kamieniu i dozna­ jąc metafizycznego roztopienia się w otoczeniu; piję namięt­ ność, spokój, bezpośredniość, świeżość i rzeczywistość. Tak, rzeczywistość. Uniesienie wywołuje silną potrzebę stwier­ dzenia realności tego co mam przed sobą. Zlania się z tern. Znów koncepcja nirwany jako bezwzględnego objektywizmu, jako zabicia siebie przez zlanie się duchowe z przyrodą. Jedyna forma racjonalnego samobójstwa. Ezoteryczne zna­ czenie filozofii buddyjskiej. 5 6 16.IV.14. Praca idzie mi nienajgorzej, choć jest to praca zupełnie rzemieślnicza - czytanie i [?] poprawianie dr. S. Pewna przy­ jemność konstrukcyjna. Mam bardzo małą tendencję do [?] wkraczania w życie. Doświadczenie lat dawnych nauczyło mnie, że od postano­ wienia i nadziei poprawy i postępu do wykonania jest b[ardzo] daleka droga. Ale stała, uparta, systematyczna (te 3 rze­ czy, które są dla mnie w ogóle najtrudniejsze!) kontrolowanie 197 �się na punktach zasadniczych. Równomierne podnoszenie poziomu życia na wszystkich punktach niewątpliwie prowa­ dzi do celu. Teraz np. powinienem starać się żyć bezwzglę­ dnie w prawdzie sytuacji. Nie zaspokajać żadnych potrzeb uczuciowych powrotami myślowymi do niej. Ja jeszcze mam chwile niepewności, chwile „a może"; chwile w którychbym pragnął, żeby ona do mnie jeszcze wróciła - choćby na to , ażebym ja mógł odejść z gestem. Te rzeczy powinno się bez­ względnie wypalać. Wczoraj. Rano pracowałem; popołudniu, o 3=ciej łódką do Blackgang. Kołysanie trochę mnie peszy, z powrotem wiatr. Tak, że w niezupełnym fizycznym well-being nie od­ czuwam tak silnie rozkoszy przeżyć nowych i dziwnych. Brzeg od Ventnor do S=t Catherine's cudowny. Z tyłu ścięta równa ściana, stół, patrzący ku morzu prostopadłą skałą z uwarstwowionych łupków. U stóp tej skały rozpoczyna się łagodną pochyłością aż ku morzu schodzący taras pokryty cudowną zielonością. Bliżej ku Ventnor, pochyłość ta [?] jest od strony morza i brzeg wznosi się bezpośrednio na[d] mo­ rzem białą ścianą kredową. Dalej ku St. Catherine's] cudow­ ne, szmaragdowe łączki schodzą łagodnie aż do samego mo­ rza. Przypominam sobie popołudnie kiedyśmy z n objeżdża­ l i ^ ] wyspę; patrząc na nasz domek w S[?]. Obejmuje wzro­ kiem łączki zielone i drzewa, jeszcze nagie, w bogatych, buj­ nych kępach w mięk[k]im łagodnym konturze, rozrzucone po łąkach. Przypominam, jak mnie ten pejzarz [sic] kiedyś za­ chwycał i czuję znowu że go kocham. Patrzę na ścieżki który­ mi wtedy chodziłem. Z. St. Catherine (wioska której wów­ czas nie zauważyłem [?]) wał ścian z piaskowca, żółtych, gra­ jących silnie z niebiesko zielonem morzem. Zamglone brzegi mainlandu. Przez cały czas marzę o takich przyjemnościach, jak ja za­ pewne będę miał w lato w Australii. Posiadam jakąś niezdol­ ność brania życia bezpośrednio, w szczegółach tego co mi da­ je. Muszę ująć każde przeżycie jako część większej całości, jak szczegół systemu czegoś. Myślę jakby to było cudnie być milyonerem i posiadać taką Stram Launch[?] na własność. Wieczór pracuję w domu, i piszę petit poeme en prose; który ułożyłem na spacerze do C[?]. Myślałem też dużo i in­ tensywnie о п. O t. myślałem [?] i z tęsknotą. Ale staram się opanować i jasno uprzytomnić ramy, w których to trzeba utrzymywać. Koniec. 18.IV. 14. Dziś ostatni dzień w Ventnor. Szybko kończę czytanie pol­ skiego [manuskryptu]. Jestem w ogóle już trochę porwany rozpędem podróży. Z tego punktu widzenia jestem b. zado­ wolony ze skończenia sprawy z t. Rzeczywiście będę musiał skupić się na przygotowaniach, starać się doprowadzić wszy­ stko do ładu i „be efficient". - Jestem dziś w ogóle trochę zmęczony (serce) choć trzymam się; praca mnie pochłania i tęsknotę w niej topię. We Czwartek poszedłem na spacer ku Shanklin. Śliczna kotlinka w Luccombe Chine. Widzę przed sobą ujście pia­ skowcowe parowu, zamknięte dla publiczności i nachodzą mnie socjalistyczne refleksje. Widok z góry na Shanklin, sub­ telnie wykrojoną zatokę, zamkniętą białą ścianą i wgłąb wy­ spy b. ładny. Entuzjazm dla morza; cudna elegancja, cudow­ ność, katastroficzność objawienia morza. Biała piana, symbol piękna. 198 19.IV. 14. Londyn. Wczoraj po powrocie zastałem dużo listów. Miałem jakiś niepokój, przygnębienie, poczucie rozpaczliwej pustki. Pod­ świadomie wyczekiwałem czegoś, głównie od t i byłem tro­ chę dissapointed nic nie mając. Czy pojechała z Kasią do Ea­ stbourne? Musiałem sobie sformułować, że to już nie mój bu­ siness. List b. przygnębiający od Stasia. Zrozumiałem, że to już rzeczywiście, być może, koniec z nim. Śnił mi się dziś w nocy. Będę musiał zrobić wszystko, ażeby wydostać dlań pieniędzy i żeby pojechał ze mną. List od n b. mnie [?] jest moim prawdziwym przyjacielem; miałem znów silną potrze­ bę ażeby pojechać tamta drogą. Jestem trochę przygnębiony powrotem do Lfondynu]. - Świadomość tego, że mam przed sobą pilną robotę dodaje mi trochę sił. 7 20.IV. 14. Londyn mi nie służy. Prawie niepodobna wytrzymać w tym gatunku skupienia, w kt[órym] byłem nad morzem. Wczoraj np. latam bez powodu do [?] Dunn. Wieczorem u Boreniusów; [?] z książki i [?] z Mrs D. wprowadzają mnie w całkfowicie] niepożądany nastrój. Myślę o 'zastrzykiwaniu' arszeniku. Niezróżniczkowana zmysł[owość]. Nie­ wątpliwie] bronię się świadomie i skutecznie, ale do idealne­ go treningu b. daleko. B. kiepsko usypiam - i mnóstwo naj­ gorszych myśli mi przychodzi. Co do :, to mam częste powroty; zmysłowo czuję, że tyl­ ko ona posiada dla mnie wartość. Chwilę wczoraj miałem znów poczucie, że to jest jednak najistotniejsza rzecz, i, że za wszelką cenę... Ale zawsze wychodzę zwycięsko. Poczucie jakiejś niewspółmierności; kłamliwości czy nieszczerości z tamtej strony. Chwilami mi się zdaje, że to tylko nieugiętość[?] była z jej strony i chęć zbrutalizowania, opanowania z mojej. I że na tym tle była cała walka. Wiem w każdym ra­ zie, że bym się nie mógł był na niej oprzeć. Właściwie czuję, że teraz tęsknię już nie za rzeczami [?] ale za czemś stałem. Bezwzględnie powinienem zachowywać czystość wewnętrz­ ną i zewnętrzną. W pracy mojej widzę coraz wyraźniej luki i perspektywy. Powinienem bardziej na tern się skupiać, zwłaszcza, że praca obecna mi pochłania dużo energji psychicznej. Przed wyjazdem muszę załatwić podanie o stypendjum; dziś po południu. Pójść się dowiedzieć do Derry'ego o kata­ log Callinu[?] 21.IV. 14. Czuję się nie b. dobrze. Spałem kiepsko przez 2 ostatnie noce. Nie zasypiam od razu, pomimo zmęczenia tylko kłębię się poprzez przyćmioną świadomość swoją potwornych [?] i niemoralnych myśli. Tak samo po obudzeniu [?]. Trzebaby to zupełnie usunąć. Wprowadzić stan siły, opanowania i prawdy. W stos[unku] do t nie miałem prawdy; uczyłem się niedopowiadać rzeczy, fałszować przed samym sobą. Czy byłbym ryzykował wszystko ażeby się z nią na stałe połą­ czyć, tego nie wiem. Faktem jest jednak, że wmawiałem to sobie z dobrą wiarą. Ostatecznie miałem dla niej [?]. Chwila­ mi wprost traciłem przyt[omność]?, szukając jej, idąc do niej. W R[eading] R[oom], kiedy czasem koniecznie chciałem ją zobaczyć i jej nie było. Kiedyś, kiedy ją spotkałem wycho­ dząc z tamtąd i ona zamiast iść ze mną poszła po tym na Ch[?j St[reet]. Byłem w stanach wściekłego upadku, zdany na łaskę i niełaskę i to nie losu, ale kobiety, której absolutnie �nie widziałem[?]. Dotąd nie mam pojęcia, że dalej[?] ona ist­ nieje. Włas'ciwie ona odeszła odemnie pierwsza. Ja nie był­ bym się oderwał. Wtedy we Środę rano [??] miałem znów okres bezwzględnej [?] Błagałem o litość. Potem ona też by­ ła odporna we Czwartek i za obydwoma widzeniami nie bra­ łem jej. Jedyną rzeczą, która mi pozostała było dać pierwsze­ mu znak [?]. Na dnie miałem nadzieję, że ona wróci - nadzie­ ję syconą głównie miłością własną. Chodzi o to ażeby się wydostać na drugi brzeg. Ażeby żyć w samotnos'ci. Erotyzm i sentymentalizm [?] zabierają mnie jeszcze b. często; widok drzew o czarnych pniach i zielonej aureoli wiosny; cudne wieczory przesycone upałem dnia [?] wielkomiejskim, w którym kryje się tyle tęsknoty za naturą, tyle snów o cudnych wilgotnych lasach, gdzie cicho się stąpa po mchach... Nie mam samopoczucia oparcia się na czemkolwiek; chociaż zdaje mi się będę grawitował w kierunku mo­ ich prac naukowych. Ten wyjazd teraz przedstawia się trochę jako blanco w moim życiu. Jeżeli potrafię cos' zrobić, to je­ szcze wrócę, i z tego na pewno cos' będzie. Jeżeli nie potrafię, to będę miał sumę ciekawych i niezwykłych przeżyć za sobą. 22.IV. 14. Środa rano[?] Ciągła [?]; ciągła walka[?] z kobietą niewidzialną, nie­ obecną, nieuchwytną ale paraliżującą we mnie prawdziwą zdolnos'c, radość życia, stwarzająca jakąś pustkę, która mnie wciąż absorbuje, przepaść, która mnie wciąż pociąga siłą ni­ cości. Wyraźnie rozumiem teraz, dlaczego kobieta jest sym­ bolem zła, zniszczenia podkopania dla mężczyzny. To jest walka o niezależność; walka między człowiekiem naprawdę twórczym a spokojnym członkiem stada. Wczoraj przedpołudniem] przychodzi Marta i Kasia. Ja opracowuję referat do Brit[ish] Association for the Advance­ ment of Science]. Potem via Russian Consulate do Brit[ish] Mus[eum]. Jestem pod narkozą upału, pogody, zieleni budzą­ cej się do życia, melodyi przebijających się przez powalę my­ śli. Niezdolność skupienia się, tęsknota za miłością, za rze­ czami dziwnymi, które się dzieją jak w bajce, a kt[órych] w życiu nie ma. Idę po szarej, brudnej powierzchni życia, wśród rozpalonych refleksów - dyszących tęsknotą za wsią[?]: w Brit[ish] Mus[eum] żądam książki i uciekam. W domu lunch z Mamą i [?] Jestem nieobecny, właściwie cią­ gle podminowany sprzeczną tęsknota za t. Jak tylko ją sfor­ mułuję, jak tylko jasno uprzytomnię sobie możliwość jej obe­ cności, tęsknota znika, spokój bierze górę. Zawsze mówię: dobrze się stało. A jednak żal niewymowny. Nie wierzę w jej charakter i wiem, że by mi nigdy z nią naprawdę dobrze nie było. Ale b. się przywiązałem i posiada dla mnie olbrzymi zmysłowy i artystyczny urok. Ten ostatni [?] niż twórczy. Po południu via Britfish] Mus[eum], gdzie nie mogę sku­ pić myśli, do Miss Jones, na topie 68., mało sentymentalnych wspomnień. Wracam piechotą przez Primrose Hill. Tam jak­ by zrzucenie jarzma. Wtedy, w ostatnią Sobotę Stycznia, kie­ dy zerwała ze mną po raz drugi, szedłem tam sam w nocy, przepełniony siłą i radością, poczuciem swobody i twórczo­ ści, bezwzględnie zdecydowany, że już nie wrócę. Wczoraj Prifmrose] Hill cudny w aureoli złota zielonych pąków, które płoną srebrem i złotem na czarnych konarach drzew, jako try­ umf życia nad [?] mumifikacji wielkomiejskiej. Ten efekt przypomina mi zaraz / i napełnia żalem. Przypominam sobie wiosnę roku zeszłego jak szedłem skwerami do n na 16, Fitzroy St. i czułem wiosenny nastrój budzącej się miłości. Jak ją wtedy inaczej widziałem! fizycznie i moralnie. Dokładnie mogę sobie przypomnieć jej twarz ówczesną. Wczoraj na Prim[rose] Hill przypływ siły. „Muszę stworzyć coś nowego w życiu, wydobyć plus ultra. Nie chcę poruszać się w jednostajnem zamkniętem kole ciągle tych samych upadków i gra­ moleń." Miałem chwile upadku - chciałem się przystawiać do każdej kobiety - ale się opanowałem. Te wstrętne, [?] instynkty - dziwne jak sobie wyobrażę w ich świetle jej psychologię, opanowuje mnie wstręt - i od­ padają one odemnie automat[ycznie]. Ale sam nie mam dość sił, ażeby z nimi wprost walczyć. Wstrętne. Wieczorem dostaję jej kartkę. Peszy mnie bardzo. Zabi­ jam w gimnastyce. Mam chwile metafizycznej więzi. Jestem sam w jakimś ciemnym, wysokim korytarzu. Czuję potwor­ nie silną rękę losu, który mnie prowadzi. Bezwzględne po­ czucie metafizycznej pokory. Korzę się przed bezmiarem świata, którego nie ogarnę, a którego pożądam; przed siłą lo­ su, który mnie wiedzie bez oporu i względów; przed tajemni­ czą zagadką istnienia, której okrucieństwo i spokój odczu­ wam bezwzględnie. Odczuwam całą nicość walki o swoje ja, stwarzania siebie z pustki, aby się znowu w pustkę obrócić. Takie chwile są istotnie religijne; jak mówi Szymberski „roz­ mowa z Bogiem". Dodaje[?] siły wewnętrznej. - Jest mi wła­ ściwie źle; tęsknię za kobietą; tęsknię nawet za t. Ale chcę iść w przeciwną stronę. Przechodzę teraz okres „odkochiwania się", podobny w psychologicznym] zabarwieniu do procfesu] zakochiw[ania] się. Nie śpię, niemam apetytu, je­ stem [?]. Piątek 24.IV. 14 w Berlinie. Od tej kartki, kt[óra] mi ją znów przypomniała silnie, przechodzę wciąż stan silnego uczuciowego] powrotu. W Środę rano opanowuje się, odsuwam czytanie powieści i biorę się do roboty; przepisuję podanie o stypfendium]. Marta na dole. Idę się kąpać; cudne drzewka w ogródku. Tę­ sknota za nią; żal, że wyjeżdżam, że stracę to cudowne przej­ ście w Lond[ynie]. Czytam z M . m.s. [manuskrypt] ostatecz­ ne poprawki. Potem via Antropfologiczny] instytut do Uni­ wersytetu. Rozmawiam z Sekretarką: kobieta. Szarpie mnie wciąż problem [?] tęsknota og[ólna], potrz[eba] czegoś zwraca mnie ku jakiejś parze oczu, jakie­ muś profilowi; wówczas tłumię to w sobie [?] t. Potem zno­ wu z nią walczę. Kupuję u Gamage i u Rablis'a. Potem via Marta, której nie ma[?], do domu. Myślę chwilami 0 t z mię[k]kim sentymentem]. Przypominam miejsca 1 chwile. W domu wielki pośpiech; uczucie samotnościf?]: ja i M[atka] na całym świecie. Żal, że M=ę opuszczam. Wyjazd [??] Jestem niezmiernie] smutny i opuszczony. W kolei przy­ pominam] sobie z niezmierną] siłą jazdę do Conrfada]. Pa­ trzę przez okno na Tamizę. Tędyśmy wracali, jedne po dru­ gich występ[ują] wspomnienia] tamtego dnia i nocy w Sandgate. Ta linja jest bezwzględnie] związana z nią. Zamykam oczy; idzie ku mnie z ciemności; widzę ją coraz wyraźniej jak idzie z [?] w twarzy i staje przedemną; [?] zrodzona z bólu i tęsknoty; odczuwam fizycznie jej obecność. W uszach brzmi mi wciąż motyw beznadziejnego bólu z Parsivala. Po­ raź pierwszy od zerwania nie odchodzę od niej myślą; żal szalony, że się tak stało. Łzawy żal. Nie mam nawet jasnej pewności, że nie wrócę. Mam poczucie, że ona przechodzi przez podobny stan. Równocześnie myślę sobie, że jestem 8 9 �zmęczony, osłabiony, i że nie mogę decydować o stanie swym wewnętrznym. Nie jestem pewien cobym zrobił gdybym ją wtedy właśnie spotkał. [??] Przypomin[am] - [?] ten ranek mroźny: 3 osoby, ona z gazetą. Jej twarz - wróbelek mały w tamtym kapeluszu z piórem. Głos Conrada po francusku. " Potem druga. W [?] patrzę na [?], tam gdzieśmy chodzili ra­ zem. Statek odjeżdża; podwójny błysk latarni. Błądzę wzro­ kiem na lewo, tam gdzieśmy szli. Zaczyna się beznadziejna, tępa pustka; odchłań pod wszystkiem, przepojenie rezygna­ cją. Przez cały ten czas, aż do tej chwili jest mi strasznie źle. Ból przenikający wszystko; „poczucie, że się wszystko skoń­ czyło" i wyczerpało aż do dna. Ból nie ludzki, nie indywidu­ alny: Jest się kawałem cierpiącej materyi. W całem ciele rów­ nomiernie rozmieszczone cierpienie; „homogeniczna bryła miękiej, lepkiej, cierpiącej materyi". Cierpię strasznie po­ przez fale szaro zielone; poprzez cudny [?] pejzaż [?] gdzie w zielonej [?] budzących się drzew przewija się fiolet daw­ nych cieniów nocy i złoto budzącego się dnia. Drzewa owo­ cowe w kwiecie, lasy, łąki - wszystko najcudniej zielone, wszystko rozszalałe i zesztywniałe w najwyższym uniesieniu rozkwitu i obietnic - wszystko to przykrywa cienkim, prze­ zroczystym, co chwila szarpiącym się woalem czasu, bezden­ ną, jednolitą pustką. Tęsknię za nią strasznie - a jednak wiem że nie powrócę; mówię do niej; mam do nie żal, że [?] ode­ szła. Strasznie żałuję, że tak się stało. Chciałbym żeby i ona cierpiała, żeby jej módz rzucić całą winę [?]. Potem chwile ostrzeżenia. Ciekaw jestem jak się ona czuje. Poczucie swej własnej małości. Może najgorsza właśnie ta dwoistość. Ta niepewność. Czytanie Return Conrada." Bajeczna rzecz. Tak i ona też mi miała [?] i ona też byłaby na zawsze czemś niebezpiecznem, czemś co może doprowadzić do samobójstwa, do zaprzecz[enia] życia. Tak ona byłaby mi zepsuła życie czy ja wiem? Czy można taką rzecz kiedykolwiek wiedzieć? Obrachować? Podczas całej drogi czuję się potwornie przemęczony brak sił nerwowych; czuję że powinienem po prostu spać. A jednak siedzę i czytam; ruszam się. Czuję, że tylko albo praca albo sen pozwolą mi zabić tęsknotę, żal. Czytam Notes & Querries i myślę lepiej. Nie daję się oszwabić kondukto­ rowi i kontent jestem. W Berlinie pogoda, cudna zieleń; ba­ jeczna w nocy jak abażur na wielkich lampach łukowych bru­ talnie [?] w sam środek drzewa. Miasto jak zawsze wstrętne; ale tym razem w imię / i pod znakiem moich poprzednich do­ świadczeń (przedostatni raz byłem sam, jadąc do Warszawy [???] ostatni raz z Mamą; otrzymuję list od t na poste restan­ te; dziwka [?] z bajecznie dystyngowaną twarzą) nie prosty­ tuuje oczu. Biorę Niemców z wyższego, czysto teoretycznego odnie­ sienia się i odczuwam do nich wyraźną sympatję. Bajecznie wszechstronny i plastyczny naród; jedyny gdzie naprawdę kultura daje całą, objektywnie pełną skalę możliwości. W por[ównaniu] z Angl[ią] imponują oni osobistą, istotną Leistungsfahigkeit [sprawność, wydajność]; a nie szykiem i stylem. Wczoraj idę do optyka, do Med[izinische] Warenhaus; szukam w 4 sklepach antropologicznych] narzędzi. Potem Wertheim, optyk (jestem nawpół przytomny ze zmęczfenia]) na Tristana; nawpół śpię. Chwilami ból intenzywny, jak roz­ palone obcęgi, w 2. akcie, kiedy ona oczekuje. Potem żal dłu­ gi, mięki, głęboki. Wciąż jestem z nią. - Orkiestra bajeczna, właściwie dopiero teraz naprawdę. 1. klasy przedstawienie. 1 12 200 W nocy na banhof, kartka do n- ledwo na nogach stoję. Dziś od rana trochę mi lepiej i mam tylko gwałtowne chwilowe na­ pady żalu. Rano tzn. o 10'/: na kolej i potem piechotą na [?]. [?] bajecznie miły; interesuje się mną; daje mi skale barw skóry; pisze do Martina [pewnie list polecający]. Muzeum zdaje mi się znacznie lepsze od [?]. To mnie trochę podnieca i nie myślę o t przez chwilę. Potem wraca ze straszną tęskno­ tą. Są ludzie, kt[órzy] są po prostu jakby wielką pomyłką na­ tury, Pana Boga, czy [?]. Tak przez chwilę myślę; ale nie; po­ myłka leży zawsze w konstelacyi, t jest pomyłką w stosunku do mnie i do [??] nat. warunków. Chciałbym się uczciwie i poważnie pomodlić[?] Jak przyjaciel prawdziwy. - [?] śpię. Zakopane 3. Maja. Smutny nastrój podczas tej pożegnalnej podróży po Pol­ sce. W Warszawie tęsknota i zakochanie się w w, na tle tęsk­ noty za Londfynem] i za tern co było, przemieszana z żalem za t i z żalem do siebie, że jestem taki [?]ny. [?] rozstania się z [?] jej rozpacz i potworny wyrzut sumienia, że ja taką rzecz mogę zrobić zupełnie [?] i za darmo. - [??] tym strasznym [?] rzeczy. Na chwilę zapominam o własnem szczęściu, o prawie do szczęścia, myślę tylko o prawie do życia swojego i cudze­ go; mam silne przeczulenie etyczne. Moje własne rzeczy ma­ leją do zera. Mam wrażenie, że żyję w idealnych warunkach, że ja mam jeszcze czas i sposobność na wszystko. Nawet mo­ je życie przedstawia mi się od wewnątrz jaśniej i celowiej, ale za cenę tylko przesunięcia płaszczyzny etycznej. Od dłuższe­ go czasu (!) od wyjazdu z Warszawy nie odczuwam niepoko­ ju za kobietą. To co widzę tu działa jeszcze silniej. Spisuję po kolei treść dni przeżytych: W Piątek po prze­ spaniu się czuję się świeży i wypoczęty; odwożę rzeczy na banhof. Gotuję się na Parcivala. Idę na mleko kwaśne i piszę list do Mamy Hermana[?]. Następnie na pocztę, kolejka podziemna na Bismarckstrasse. Niema miejsc na Parcivala. Jestem speszony; ogarnia mnie tęsknota, która gdzieś tam by­ ła, ale miałem nadzieję utopić ją w muzyce. Parę akordów Parcivala mnie prześladuje. Idę piechotą długiemi ulicami, potem Tiergartenem. Coraz wyraźniej występuje jej sylweta. Wchodzę w ciemne aleje, z czarnymi, przejrzystymi sienia­ mi. Ciepło; zwierciadła sadzawek odbijają drzewa, brzeg, niego. W Parku mało osób; pary zakochane siedzą na ław­ kach. Ogarnia mnie szalony żal. Czuję ją wciąż wkoło siebie. [??] pełnym rezygnacyi i ukojenia, które [?] się jakąś ukrytą, półświadomą nadzieją. Musze sobie powtarzać, że absolutnie do niej nie wrócę; że myślę o niej tak blisko z powodu zupeł­ nej niemożliwości powrotu do niej, przynajmniej w danej chwili. Na kolei, dostaję ławkę; jadę ze zniemczonym pola­ kiem, śpię b. źle, staram się o odrętwienie. Na granicy długie czekanie. Czytam Conrada [???] z grubym niemcem. [??] Czytam Conrada i dzieła niemieckie. W Warszawie. Hotel. [?] w [Wandzia] wygląda b. ładnie, efektowne uczesanie, w białej bluzce.[?] czy jedzie do Krak[owa] mówimy o / [?] patrząc jej w oczy; mam wraże­ nie, że mogłoby coś być [?] rozmowa ze starymi o muzyce i o okrętach. Potem do Szpot[ańskich ] [?] flota; dowiaduję się o M . Potem do Sz[?]ów, Stach b. kiepsko, blady, zmie­ niony, źle mówi, umysł mocno przyćmiony. Przypomina mi wuja Bronisława podczas ostatniej jego choroby. B. przykre wrażenie. Mówimy o mojej jeździe; przychodzi jego matka. Potem idę do kawiarnif?] gdzie August Xaw[ery] Zalfeski ] i Ochenkowski. Rozmowa about nothing, [?] etc. Potem do 13 1 4 15 �16 Stasia Zielińskiego]. Żenią trochę zmieniona. Rozmowa 0 niczem (zbierałem się na rozmowę istotną z nią!) czuję za­ wsze, że stoi na wysokości tego co ja mówię. Dowiaduję się, że jest pregnant. Peszy mnie to. Mówię jej o moich planach. Radzi mi wziąć Stasia. Wychodzę wcześnie, z ulgą. Uwolni­ łem się od bezpośredniego jej uroku. Chciałbym jej tylko po­ wiedzieć, [?] cieszę jej szczęściem. Wieczór chcę iść do Etonki, na operę, nic z tego. Wysyłam list i idę na spacer w aleje. Tęsknię za w, ale myślę, że z tego nic nie będzie. Jest ona jedną z niewielu panien, o kt[órej] mógłbym myśleć en termes de manage. [?] Ciocia Kazia[?]. Mówi o miłości [?] Odczuwam zazdrość. Do w odczuwam tę falę rzeczy świeżych, natchnienie miłości, coś co porywa 1 pcha. Może najsilniejszą fazę miłości. Myślę czyby jej nie dać znaku jakiego. Obiad; gadanie ogólne. Ona mi mówi, że nie pojedzie do Krak[owa] i że jest sorry. I ja także. Potem rozmawiamy sami - o czem? O czemś półsubjektywnemf?] w czem się człowiek stara powiedzieć rzeczy pośrednio. I opowiadam wizytę u [?]. Potem via Eton, kt. niema, via Ha­ linka, kt. niema [?]. Acha, rano u [?] Władzia, Schneiderowa. Rodzina Halinki. Potem idąc do p. [?] spotykam w z siostrą, idę z nimi. [???] Tam cały wieczór. S[?]ówna mi mówi prawdę o jego zdrowiu. Siedzę tam długo, idę spać. W Poniedzfiałek] dent[ysta], kupowanie lornetki, wizyta w Heliosie. Jestem spokojny; staram się być uważny i skupio­ ny. Z w bfardzo] miło mam do mówienia. Obiad u S[?]. Etonka. Czuję [?] pożądanie z ciekawości i równocześnie zdaję sobie sprawę z nierealności[?] i opanowuję się. Acha, Halina - dentysta - Etonka - Halina i spacer na 3 most. Jadę do Sz[?] I przez cały czas mam [?] do w), potem z Aug[ustem Zale­ skim] do Ochenk[owskiego] Razem spacer [??] o rzeczach płciowych; jazda do Krak[owa] [?] nad ranem, piszę notatki, numeruję kartki. W Krak[owie] najpierw do Akad[emii Umiejętności] [?] przyjmuje mnie Schf?], Rydel [?] w ogóle parszywe plotki. Pensjonat. Rostafińscy. [?] Augusta [Wit­ kowskiego ] kochałem jak ojca. [??] W Krak[owie] mam sil­ ne przypomnienia f, ale bez wyraźnego [??}, który zresztą tłumię świadomie. Podwale 2[?] tam gdzie [?] schodziłem. Szczepańska ulica. Via Strasburger", [?] Żuł[awski ]do [?] Ulan[owski ] długie ględzenie antigwinejskie i utrudnienia z M.S.[manuskryptem]. Pensjonat; idę na kolej dowiedzieć się o pociąg, Śpię w ubraniu. 17 18 19 21 22 Kraków. 6.V.14. Opis pobytu w Zakopanem. Pogoda cudowna; powietrze niebywale przezroczyste. Wszystko pokryte odświętną pustką; pustką rzeczy świętują­ cych, odpoczywających, bezcelowych. Jestem bardzo dużo ze Stasiem. B. przygnębiony jego stanem; czuję, że zamknię­ cie życia z tamtej strony, że zniszczenie jego jest upadkiem jednego z moich ideałów. Wierzyłem i do dziś dnia wierzę w Stasia, w jego geniusz i indywidualność; jest on dla mnie wcieleniem duchowej wyższości i odrębności ducha polskie­ go. W tej całej sprawie widzę, że jest on też wcieleniem naj­ gorszych stron i słabości. Miałem chwilami pozytywne po­ czucie, że jego bankructwo jest potwierdzeniem moich poglą­ dów etycznych, jest strasznym symptomem niebezpieczeń­ stwa, które tkwi w zupełnym nieocembrowaniu[?] źródeł ar­ tystycznego natchnienia i woli do życia. - Chwilami staram się zapomnieć o Stasiu. Uciec od niego. Nie wchodzę wgłąb jego stanu, po prostu [?] przez egoistyczny instynkt samoza­ chowawczy. Typowy stan psychiczny ucieczki przed nieubła­ ganą ręką losu, na mielizny [?]ciowości tamtej. Staram go się przekonać argumentami, których płytkość i marność sam od­ czuwam. Nie ma nic, tylko śmierć. Aleja nie mogę, nie mam obowiązku iść dalej, iść za przyjacielem aż do samych wrót Hadesu, chyba, żeby go sprowadzić napowrót, z powrotem. Jazda do Zakop[anego]: dzień piękny, pogodny. Jadę w ko­ rytarzyku. Droga, szczegóły, Podgórze, Kalwarja; przypomi­ nają mi ostatni raz z /. Wtedy też była pogoda. Jechałem z nią z początku w zewn[ętrznym] przedziale; Siarkiewicz; mówili­ śmy do siebie po angielsku]. Potem przesiedliśmy się do osob[owego] już za Podgórzem. Ona jechała do Stryszowa. Za Kalwfarją] patrzyliśmy razem na śliczny pejzaż. Potem ona siadła[?] mi na kol[ana] i patrzała wprost przez okno. Pojecha­ ła ze mną do Zakop[anego]. Mówiliśmy o Zakopfanem], o na­ szej przyszłości, o Lond[ynie] było mi dobrze, ale pusto do­ syć. Ona mnie nigdy nie brała wewn[ętrznie]; nie mogła mnie brać wewn[ętrznie]. - Myślałem o niej i tym razem, ale świa­ domie i skutecznie starałem się zabijać sentymentalizm. Czy­ tałem Conrada i notes & querries. W Suchej rozmawiam z pa­ nią Bierkowską. W ogóle pewne przytępienie radosnego od­ niesienia się do przyrody. Za Chab[ówką] patrzę przez okno; patrzę Fernseherem [lornetka]. Myślę o tern co mam powie­ dzieć Stasiowi; wywrzeć nacisk, żeby wyjechał. Staś na stacyi; wygląda źle, jedziemy do Nosala. Mówię mu o ewentualności pojechania; on mówi [??] o śmierci; 0 swoim stanie rozpaczliwym. Ten sam nastrój rok temu był dekoracją jego największego szczęścia. W Nosalu p. Witkfiewiczowa] przyjm[uje] mnie ze łzami. Schodzimy do Zakopafnego], Apteka, niema listów. Konstantynówka ; [?] wra­ camy piechotą przez potok. Staś opowiada mi całą historię. [?] anomilne; niezadowolenie; wyjazd do Lovrany ; powrót. Karolek. Dwoistość i licytacja ich wzajemna. P. Witk[iewiczowa] i Helena [Czerwijowska] wieczorem mówią ze mną. Potem Staś wieczorem opowiada mi do końca; faza rozpaczy 1 faza obrzydzenia. Nazajutrz [?] faza obrzydzenia i względnej siły. Pogoda. Rano siedzimy w domu, tylko spacer na Kozieniec. St[aś] ma ochotę na jazdę do N[owej] Gwinei. Po obiedzie do Za­ kopanego] on do Irenki [Solskiej], ja do Aptfeki] do Żuraw­ skich] i do Konst[antynówki] wieczorem. Aniela [Zagórska], Wym. w Nosalu. Wracamy ze Stasiem szosą. Smutny i pusty wieczór. Wieczór wywoływanie klisz. Czerwone światło. Piątek, rano pogoda, popoł[udniu] chmury zachodzą. Idziemy do Zielińskich] na Olczę. Przypominam Ż[eni] wszystkie dawne rzeczy. Siedzę w izbie u Zielińskich] i pa­ trzę na łóżko, patrzę przez okno na dobrze znany widok, przy kt[órym] tyle razy pracowałem, w kt[órym] tyle razy topiłem tęsknotę . Góry przysłonięte, tylko miejscami się odsłaniają. Nad Gubałówką burza. Idziemy przez Bachl[edowy] wierch do Zakopanego. Do Apt[eki] Staś do Ju[?]. Jem kolację w Apt[ece]. Potem piechotą. Jemy jeszcze kol[ację] w Nosa­ lu. (Aha, jeszcze Marja Bułhak z kt[órą] schodziliśmy we Czwartek do Zakop[anego]). Potem wywołujemy na papierze moje klisze od Lang[iera]. i klisze zrobione poprz. dnia. So­ bota. Dzień deszczowy i chłodny. Rano - Popoł[udniu] do Zakop[anego]. U Dzi[?] z Anielą i Żuławskimi] o „kobie­ cie". Potem przez Bachl[edowy] Wierch. Straszna zadyszka i przeziębienie. Wog[óle] nie czuje się dobrze w Zakopfanem]. Wieczorem przyjeżdżają 2 damy i Świeżawscy. Idę wcześnie spać. 23 24 25 26 27 201 �Niedziela. Rano pogoda. Idziemy na Olczę. Zdjęcie Hrubego i 2 chałup. Potem u Zielińskich]. Zostawiamy ka­ merę. Popoł[udniu] z filtrami[?] na Olczę, bez płaszcza. Zdjęcia: Giewontu, gór z ganku i brzeżka. Potem ja idę sam do Zakopfanego] na kol[ację] do Tabów; przedtem na chwilę do Anieli. Jadę z gazdą[?] na Olczę. Wywoływanie z Langierem. Klisze udają się doskonale. - W nocy spię kiepsko. W Poniedziałek] cudna wprost pogoda. Gorąco. Marze 0 kąpieli, ale czuję się fatalnie. Na Olczę do Zielińskich]. [?] Mówimy ze Stfasiem] o głupstwach u niej. Potem z po­ wrotem]. Jestem b. osłabiony. U Lang[era] pożegnanie. W Nosalu nic nie jem na obiad. Po obiedzie] pożegnanie, pa­ kowanie. Epizody z wujem Swieżawskim. Jazda do Krak[owa] I I klasą. Czytam Nostromo. [?] pa­ trzę przez okno. Potem drzymię. Rozmawiam. Jestem nie­ spokojny] o zdrowie. Kraków u P. Borońskiej[?] [?] Na 2. dzień do Hr. Zamoy­ skiego . Speszenie w Akademii Umiejętności. Dentysta; fa­ talna sytuacja z wyrwaniem zęba - siedzę przez '/г godziny w męczaeniach. - Popoł[udniu] do Hr. do Strasburgfera] do Hrab. długa rozmowa. Money granted. Wieczór decyduję się zostać bo kiepsko z zębami. W Boroneum[?] Czytam Nostro­ mo. W nocy krwotok. Dziś rano pewna pustka. Nie wiem co z sobą zrobić. 28 29 nym bólem. Budzę się w nocy w półśnie. Tak samo na Olczy. Wziąłem ją jak się bierze łatwą i tanią zdobycz. Nie miałem wtedy poczucia zbrodni. Byłem [?] i kryminalnie lekkomyśl­ ny. Teraz za to płacę; nie wolno być większą świnią niż się ma prawo do tego. Intelektualna deprawacja nie jest paszpor­ tem. Etyka odpowiada pewnym potrzebom uczuciowego ży­ cia; których nie wolno libertynować.) W Lipsku szalone zmęczenie, prawie nieprzytomność. Kolacja u Fl[óhchen], potem do Estel. Brzeż.[?] nie przycho­ dzi. Polem znów u FI. Nie miła angielka, do której się jednak palę chwilowo. Jazda do Hanovru. Gubię funta. Szalona mi­ grena; nieznośne niemeczki, [?]. Nocleg w Goch. Jazda morzem; mało zachęcająca na przyszłość! Dojazd do Anglii; patrzę lornetką; statki idące na południe; Union Castle. Dojeżdżając do Queenborough, statki wojenne, jacht duński, Port Victoria. Myślę o t. Jadę koleją przypominam so­ bie liczne razy kiedy jechałem do n i przypominam t. Radość z przyjazdu no Anglii i do Lond[ynu]. Listy - nic od t. Nie­ pokój. Następny dzień. Niedziela. Przychodzi Czapla [Czaplic­ ka ]; idę z nią; Hall. Popł. i Fry ; wieczór u Seligm[ana] [?] (W Sob[otę] wiecz[orem] Boreniusowie, Mam w [?]). Po­ niedziałek]: [?] od Derrego, popoł[udniu] u Halla (?) British] Mus[eum] gdzie szukam wspomnień i nie tylko wspomnień. Czytam instrukcję o fotografii. Wieczór semin[arium]. Westerm[arck ] i post, seminar z rozmową (qu­ asi naukową). Trochę [?] wracam piechotą z Appelby do do­ mu i zaziębiam się. Wtorek, rano zmęczony idę do British] Mus[eum]. Wieczór Kasia. Chwilami męczę się strasznie przez te dni myślę o t. Kasia ma chandrę i ja też.t teleffonuje] przy mojem wyjściu. Strasznie mnie to peszy; nie mam żadn[ego] interesu, ale postanawiam potem zatelefonować]. Idąc do K. mam słabe przebłyski sentymentu za Wandzią. Uczucie rykoszetowe. Męczę się też trochę myślą, że Konr.[Conradowie] są u Reting[erów. ] Afera jazdy Stasia. Chwilami mam przebłyski podłej zazdrości i niechęci, ale w ogóle chciałbym żeby pojechał; zwłaszcza albo kiedy mnie przyciśnie ból, albo kiedy zaczynam naprawdę się wy­ dobywać. Wczoraj, w Niedzielę, kiedy się czułem najgorzej, miałem rozmowę z panną Hadley o nieszczęściu wewnętrznem, o przetrwaniu i o objektywiźmie nirwanicznem. Ona mówi, że wiele przecierpiała w życiu i że to stworzyło w niej ten al­ truizm. We Środę ? We Czwartek mam iść do Seligm[ana] na lunch. Idę via Czaplicka] do British] Mus[eum], telefonu­ ję] do S[eligmana] czy mogę przyjść. Odkłada mnie na Pią­ tek. Idę do R[eading] R[oom] i szukam jej po zwykłej stro­ nie; potem [?] po prawej i tam znajduję t. Idziemy przez Kings Library szybko pod górę po schodach. Do nowego po­ koju. Jestem spokojny, opanowany; pytam się serd[ecznym] głosem o jej zdrowie, o matkę itp. Potem idziemy greckimi galerjami na dół. Rozmowa się nie klei. Idziemy na lunch, jak dawniej do Express Daisy. Czuję się strasznie łzawo. Nie mogę na nią patrzyć. Mówimy o planach naszych, o jej jeź­ dzie w lato do kraju; trochę o przeszłości; ja proponuję jej spacer i pójście na operę; mówię, że tylko jako przyjaciel. Ona nie chce; zbyt dużo ją to kosztuje. - Nie mogę nic robić w R.R. potem (acha, mówię jej jeszcze o tern, że nie używam plastrów). Z [?] i Lewińskim do Vienna Cafe. Wieczór w domu. 32 33 34 Niedziela 17.V.14. Londyn. Od czasu powrotu tutaj, tzn. od Soboty 9.b.m. wieczór znowuż epoka słabości i upadku. Myślę ciągle o /; dobrowol­ nie jej szukałem; sam ją zaczepiłem w R[eading] R[oom]. Ciągle za nią tęsknię i sentymentalizuję o przeszłości. Wspo­ mnienia fizyczne hauntują [haunt - straszyć] mnie jak zmory. Mam jej niby to coś ostatecznego do powiedzenia. Najwyra­ źniej „idealizuję" ją, widzę ją w nieporównanie lepszym świetle - skonstatowałem to wczoraj, zobaczywszy ją zno­ wuż taką, jaka jest. Wiem całkiem jasno, zwłaszcza jak ją wi­ dzę, że między nami nie może być nic psychicznie substan­ cjalnego; a z drugiej strony uczuciowo] i fiz[ycznie] robi na mnie niezw[ykle] silne wrażfenie]. Straszne jest to [?] się tej afery teraz właśnie, kiedy bym potrzebował wolnej głowy na wyjazd i wolnych uczuć ażeby pożegnać się z [?]. W domu siedzę b[ardzo] mało. Jestem dużo u Seligmfana "], który spi­ suje się b. poczciwie. Krótkie zebranie zdarzeń: W Krak[owie] następny dzień zupełnie stracony: Jachimeccy , Żuławscy, Edzio Str[asburger] etc. Czuję, że zupfełnie] niepotrzebnie] zostałem. Dro­ ga do Lipska: konstatuję, że ząb niedorwany i ropa: to mnie strasznie peszy; w ogóle jakieś złe przeczucia i wizja ostat­ niej jazdy, kiedy w Dreźnie spotkfałem się] z n. Myślę dużo 1 tkliwie o n. {Wtedy jechałem, ażeby w Lond[ynie] spotkać się z t. Pamiętam, że po przyj[eździe] do Lond[ynu] myśla­ łem dużo o i i o n; że miałem silną chandrę „popsutego ży­ cia"; ale że do t odnosiłem się jak do kokoty, że miałem do niej rodzaj nienawiści i [?]. Jak się to teraz potwornie mści, to lekkie branie życia! Pamiętam, tamtego lata w Krak[owie], jak nudę jej towarzystwa, pustkę jej obecności wypełniałem brutalną zmysłowością, czując ją w swych rękach; straszne! Cała wina jest po mojej stronie i teraz cierpię strasznie, ale słusznie. Pamiętam w małym pokoiku patrzącym na planty. Całowałem i ręce moje były na niej, chociaż serce i dusza by­ ły dalekie. Teraz te wspomnienia przepełniają mnie nieopisa­ 3 31 202 35 36 �W Piątek, rano do Bossans[?] Britfish] Association for the Advancement of Science]. Lunch u Seligmfana], Parciwal. Potworna męczarnia; mam ją wciąż przed oczami duszy; nie mogę wprost słuchać muzyki. Po 2. akcie, gdzie mnie gło­ wa rozboliwa i kt[óry] mnie nie interesuje, wychodzę. Męczę się przez te dni potwornie. Mam to poczucie odcięcia od świata; tam za jakąś' nieprzenikliwą taflą cos' błyszczy w słoń­ cu, coś radosnego się dzieje, a ja tu jestem ja wycięty ze świa­ ta, jedna cierpiąca bryła. Chwilami cierpię biernie; chwilami ujarzmiam, ale tylko tak dalece, że sentymentalizuję, piszę wiersze i rozmawiam z nią w myśli - a właściwie na dnie wszystkiego tęsknię za nią i beznadziejnie żałuję że się to sta­ ło i pragnę powrotu. Ale chwilami i ostatecznie zmagam się, walczę o siebie i, jakkolwiek nie staram się oszukać cierpie­ nia, przetrzymuję go [powinno być: je] siłą. Ale cała rzecz jest potwornie ciężka. Rzeczywiście, bez niej nie mogę żyć. Środa 20.V.14. Przytem to wszystko było na tle silnego napadu zmysło­ wości w ogóle. Tęskniłem za kobietą, a jedyną kobietą była ona. Od Czwartku przeszłego do dziś dnia byłem wprost nie­ przytomny. Rozmawiałem z Seligmanem o interesach, z Rayem o lingwistyce, z Westerm[arckiem] o różnych kawałach tylko pod najwyższą presją i nawpół przytomnie. Obchodziła mnie tylko jedna i jedyna rzecz. Kojarzenia skręcały stale i zawsze w to samo koryto. Cały Londyn przedewszystkim był przepojony jej obecnością. W Piątek, na Pass. cierpiałem wprost strasznie. Wzdrygałem się na myśl o tern. W Sobotę rano, po niezłem wyspaniu, idę z Selfigmanem] do Levin & Alders. Potem via Curtis do Seligmana, gdzie pierwsze 3 zdjęcia. Jestem troszeczkę spo­ kojniejszy i idąc do / nie drżę na myśl, że jej nie zast[anę]. Dziwnie zmieniona ulica z powodu rozkwitłych drzew. List od niej. Jadę do domu. Potem do Seligm[ana] znowuż. Za­ czyna mi być strasznie źle; idąc przez ogródek tęsknię. Jadę 68. U Seligm[ana] Ray; mówimy w językach; jestem na wpółprzytomny z bólu, światło przeciekające przez szyby mnie peszy. Telefonuję; idę, czując, że robię głupstwo. Kasia Chłapowska. Przekomarzam się z Kasią. Patrzę na t chwila­ mi, ona na mnie dość rzadko. Błaznuję z przykrością; chciał­ bym być dla niej czemś nadzwyczejnem; głupstwo chwili przelotnej rzucone na pustkę nad którą trwamy jest czemś strasznem. Trywialność akcesoryów tragizmu. Mówię o języ­ kach papuańskich, chciałbym mówić o sobie, interesować so­ bą; bolą mnie te rzeczy, w ktfórych] ona teraz żyje, a kt[óre] nas dzielą coraz wyraźniej i silniej. Wycieczka t i Kasi do St Albans; stałe zebrania kolonii polskiej u nich. - Piechotą z t i Chłap[owską] do Chalk Farm S=n jestem zazdrosny na­ wet o niego. Jazda z Kasią; pluję i klnę; ona robi złośliwe uwagi o miłości. Niedziela - rano grzebię się w domu; jazda do Hadley'ow przypomina mi wszystko, wszystko. Mama w dobrem uspo­ sobieniu, rozmawiamy. Strasznie ciężkie chwile u Mrs. Hadley. Nie mogę wprost chodzić po ogródku. Uciekam. Z He­ leną rozmawiam o cierpieniu i to co ona mówi b. mnie pocie­ sza. Ona lepiej rozumie, niż wiele innych osób. Objektywizacja odniesienia się poza cierpienie; nirwana. Mówiąc z nią, czuję, że mam kogoś żywego przy sobie. Idę do Kew Bridge; droga nad Tamizą tak mi bliska. Nigdy tam nie byłem z nią, a jednak wszystko jest nią przepojone, Putney, Tamiza. Zu­ pełna, błyszcząca pustka. Spacer po Holland Park; staram się gwałtem opanować. Wciąż żyję wyłącznie tern i wyłącznie to staram się strawić. W ogóle, patrzę cierpieniu wprost w oczy; dużo jednak z nią mówię i prowadzę jeszcze grę: powiedze­ nie jej dużo rzeczy; zrobienie fotografii. Miss Martrygast; ożywiona rozmowa; z Westerm[arckiem] do Goodge St.; po­ tem via Czapl[icka] gdzie Memcia mówi o Retingerach do domu. W domu papiery. Spotykam Boreniusów, ktjorzy] się zbyt sympatycznie do mnie odnoszą. W Poniedziałek] (18), przedwczoraj. Rano, po napisaniu paru listów, telef[onuję] do / i idę. Staram się być opanowa­ ny. Silne wrażenie tamtego domku. Fotografuję [?]. Mówimy o strasznej piękności świata i pogody. Ona jakoś nie bierze te­ go b. intenzy wnie, albo też się nie rozumiemy. O 1 'h uciekam do Seligmana - niema lekcyi. Wywołuję [?]. Potem wykł[ad] Seligm[ana] - jedzenie i semin[arium] z Westerm[arckiem], Wszystko straszne; nawpół przytomny. W domu Kasia; je­ stem tak przybity że ledwo żyję. Przychodzi t w małym, śmiesznym kapelusiku. Odżywam; jestem miły i dobrze mi jest chwilowo. Jest dla mnie cudowna. Idziemy via Grays Inn, Hand Court. Kasia bierze bus. [?] do Kings Cross. Milczymy; nie mamy sobie nic do powiedzenia. Tram. Zaczynam mówić. Nic sentymentalnie] ale morał. Wartość tych rzeczy; [?] się nimi przez cały czas na przyszłość. Tak musiało się stać; straszne cierpienie. Trochę się mieszam; z jednej strony mówię o konieczności tego co się stało, z drugiej o strasznych cierpieniach. Chcę żeby jej było dobrze, żeby miała dzieci. Zapewniam ją o mojej istotnej przyjaźni. Żegnamy się u bramki jej domu. Jestem potwornie przemęczony, reakcja przeciw szlachet­ ności. Wczoraj we Wtorek, mam silne poczucie niemożliwo­ ści głębszego z nią stosunku; dlaczego ona nic nie mówi, dla­ czego jest beznadziejnie bierna? Ja jestem przykuty do niej jedynie zmysłowem przywiązaniem. Ogarnia mnie potworny sentymentalizm. Wszystko co z nią związane, co związane z [?], pies, dom, szczegóły i głupstwa, nabierają olbrzymiej wartości. Rano pracuję w domu, piszę listy; potem do Derryego, via Hall do [London] School [of Economics and Politi­ cal Science], wykład Seligm[ana]. Przybory u Kodaka. Klisze od Curtisa. Robię trochę niemieckiej prasy. [?] Hadley. Kola­ cja u Seligmfana]. Dr Strong. N[owa] Gwinea zaczyna mnie naprawdę interesować. Czuję się trochę lepiej. Robiłem b. du­ żo gimn[astyki] i przemęczyłem się fizycznie. To mi robi do­ skonale. Idąc do Seligm[ana] miałem szalony sentyment i tę­ sknotę za tern, co było, żal, że się tak stało z silnem poczu­ ciem nieistotności tego i bez metafizycznych [?] zmysłowo­ ści. Chciałem płakać. Ale ten stan jest łatwiejszy do opano­ wania. Dziś dobrze spałem; śniłem o niej b.wyraźnie; śnił mi się Aug[ust] Witkowski. Sentyment wyłazi często, ale [?] ten­ dencja nie myślenia, zamknięcia tego i nie widzenia się z nią, choć wiem, że tego au fond szalenie pragnę i wyglądam. Czwartek 21,V. 14. Wczoraj rano chodzę po sprawunkach i interesach (Borsano, okulary, aparat, krawiec, Rymań); zmęczenie, wykład Se­ ligmana; w domu pracuję trochę i piszę listy. Już po­ południu] zaczyna mnie brać straszna chandra za nią. Tym razem niezróżniczkowany sentymentalizm. Poczucie bez­ względnej pustki tego co jest teraz. Absolutnie nic nie ma. Straszna tęsknota za tern co było. Wizje rzeczy minionych. Przypominam z jasności halucynacyi chwile, kiedy ona wpa203 �dła do mnie, w ciemnofioletowym aksamitnym kostyumie i kapelusiku małym, słomianym z jasnymi kwiatkami. Pod­ nosiła wualkę i dawała mi swe usta. Bylis'my tak strasznie zżyci, tak strasznie blizcy sobie. Tak dobrze nam było. Jej obecność działała na mnie jak morze. Olbrzymia pustka w której można odnajdować samego siebie, a która wiecznie milczy. Dziś znowuż mam takie przebłyski wizyi przeszłości. Memcia i powroty busem. Źle mi jest niepomiernie. Wyci­ nam żywe ciało z mej duszy. Jestem do niej szalenie przywią­ zany. - Nie mogę płakać, jestem blizki łez, ale jakieś poczu­ cie ambicyi wobec samego siebie powstrzymuje. - Chciał­ bym jeszcze z nią mówić; chciałbym ją zmusić do mówienia. Chcę wiedzieć; chciałem nawet obiecać jej, łudzić ją przy­ szłością. Ale w chwilach jasnowidzenia wiem, że nic mnie z nią wewnętrznie nie łączy, że absolutnie bym jej nie mógł zrozumieć, ani ona mnie. Wieczorem piszę listy; dostaję list od Stasia; idę do Bor[eniusa]. Borfenius] b. nieprzyjemny; w ogóle tracę do niego serce. Wieczór straszny; wiję się w cierpieniach i przeklinam chwilę, w ktfórej] zerwałem z nią; wiem z drugiej strony, żebym nie był mógł wytrzymać na jej łasce i niełasce. Na łasce i niełasce jej kaprysów, bo te fluktuacje nie miały w sobie nic głębszego. A może? Może tamten jej stosunek wszystko psuł? Rano też źle się czuję, strasznie. 14. Czerwca, na pokładzie. Obecnie jestem już w drodze. Po meczących i pustoszą­ cych przygotowaniach, po licznych wahaniach uczucia do t po niepokoju i wahaniach w sprawie Stasia, jadę z nim i czuję się, w ogóle mówiąc, fatalnie; choć może nie. Czuję się dość marnie w tej właśnie chwili. W ogóle czuję się nie­ źle. Przeszedłem duże upojenie turystyczne zwiedzając Paryż i Neapol. Okręt i 2. klasa dość mi się nie podoba, gdyż utru­ dnia w dość dużym stopniu bezpośrednie zetknięcie się z mo­ rzem; ale mam nadzieję, że to przezwyciężę. Stosunek ze Sfasiem] b. dobry na ogół i jestem niezmiernie zadowolony że jest ze mną ze względu na samego siebie. Poniedziałek 15.VI.14. Tęsknota za г nie opuszcza mnie. Wiem dobrze, że ona mnie nie kocha zbyt głęboko, ażeby módz na tern zbudować coś trwałego. Wspomnienia niektórych chwil, niektórych rze­ czy które mi powiedziała zatruły na zawsze źródło najgłęb­ szej tęsknoty, najistotniejszego pożądania. Ale niemniej jest coś dziwnego, jakaś ukryta wiara w jej wartość, jakaś sprzeczność między tern, co wiem o niej z jej powiedzeń a między tern, co w niej przeczuwam. Z jej zachowania się byłbym mógł sądzić, że kocha mnie ona naprawdę i że roz­ stanie się ze mną jest dla niej prawdziwym ciosem. Niemniej jednak mam pewność że gdyby mnie kochała, byłaby opuści­ ła wszystko dla mnie. Spisanie wypadków ostatnich czasów z Londynu. W Sobotę 23. idę do r; przychodzę koło 12=tej i pół, w morning [?]. Ona w jasnej różowej sukni, bardzo ładna i uderza mnie boleśnie urokiem swego ciała. Mówimy naj­ przód niesentymentalnie; ona że podczas mojej nieobecności chciała wrócić do niego i w ten sposób odkupić w stosunku do mnie i do niego to, co się stało, ja mówię, że tak powin­ na zrobić, że powinna o mnie zapomnieć, a starać się iść ku prostocie i obowiązkowi. Ona o rozdwojeniu, o kłamstwie, 204 zawartem we wszystkiem. - Potem idziemy na spacer; bez wielkiej radości, bo czuję, że już się wszystko skończyło, że nic nie mamy sobie do powiedzenia. Ale trudno mi się z nią rozstać; słabość. Idziemy piechotą, nasze domki. Potem mówię o tern, jak schodziłem na dół tamtędy, idąc do Miss Fry. Przypomnienia sentymentalne z Krakowa; o przepoje­ niu retrospektywnem Krakowa tęsknotą za nią. Idziemy na [Hampstead] Heath, do Gold. Green (czy Hill) Park. Mówię jej o moim nastroju podróży; o tern, że będę wiózł tęsknotę ze sobą. Łapie nas deszcz silny. Dobrze nam przez te parę godzin. Lunch w tamtej kawiarni. Idziemy po parku, który ona mi pokazuje. Wysoka trawa w sadzie; wspomnienia z Polski, przepełnione moją miłością ku niej. Idziemy nao­ koło; rwie kwiaty. Poczucie wspólności nastroju, zlanie się w odniesieniu się do przyrody; śliczne drzewka na trawni­ kach. Po deszczu, żółtawe światło przedziera się przez chmury; radosny nastrój popołudnia, budzącego się do pogo­ dy po dżdżystym ranku. Wychodzimy; wspominam datę &. Czerwca. Ona z pewnem kabotyństwem mówi „kto wie co się może stać do 8." Idziemy ku GS. Ona smutna, z chmurą na oczach; ja dziś spokojny, dobrze mi z nią. Jedziemy bu­ sem przez Finchley Rd., przypominając rzeczy minione; smutek rozpierzchających się środowisk ludzkich; żal za mi­ lieu tej zimy. Miss Fry; garden party; tłok ludzi, rozmawiających, jak na banhofie. Muzyka, myśli o /. - Mama w Oxford] Circ[us] mówi mi o Stasiu; bardzo się cieszę; to podnosi mój nastrój. Jazda do Wrythów; Dr Harrison; zabawki japońskie; licytacja rzeczy papuańskich. W kółku odczyt Dąbrowskiego, t nie ma, speszenie. Niedziela 24. Przyjazd Stasia. Kasia przychodzi o 12=tej. Spotkanie z Westerm[arckiem] w [?]. Lunch u Singerów; Torday[?]; przemęczenie i kongestya. Jazda z Kasią ku Marble Arch; parę kroków po Parku; u Isobel Kirkwood. Jazda do Grahama Wallasa. Kolacja. Potem czytają mi wiersze, dosko­ nałe w istocie. Powrót tramem do domu. Poniedz[iałek] 25. Z M=[?] i Stasiem u Gamaga'a. Cały dzień potem latam ze Stasiem. Wieczorem spotkanie z Seligm[anem] i Westermarckiem w School. Staś idzie do Waf?], ja na Seminarjum, gdzie mowa o Bergsonie. Partseminarjum, Seligman, Lewiński, Appelberg. We Wtorek mam ochotę zatelefonować] do t - nie te­ lefonuję]; ani we Środę, idę popołudniu do Gold[?] niema /; speszenie; obiad Westermarck. Rozmowa. Miss Rhodes i M=rs Seligman; potem z Shoudem i M. Whitem. Czwartek i Piątek latam intenzywnie za interesami ostatnie dni do załatwienia wszystkiego. Sobota; rano telefonuję] do t, potem wycieczka do Monda . Rozmawiam z Seligmanem o interesach, u Monda b. nieciekawie. Powrotną drogą rozmawiam z Seligma[anem] o rzeczach subjektywnych. Żuławski wieczorem zachodzi do nas. Telefonuję] do t o możliwości przyjścia. Żufawski] przychodzi do nas w ogóle b. często, co rano i wieczór i jest regularną feature naszego życia. Pokój zamieniony w skład przedmiotów tropikalnych; przymierzanie ubrań, kasków, pa­ kowanie. Wszystko to z pewnym niepokojem i wahaniem: „co z tego wszystkiego będzie?" Niedziela. Przedpołudnie] do D=ra Stronga, który poka­ zuje nam swoje kurjoza papuańskie; obiad w domu, potem idziemy ze Stasiem do Seligmfana], do Bluml., gdzie Misza[?] jej mąż i 2 Niemeczki; potem do Reting[erów|. Sztucz37 �ki karciane; przekomarzanie się z Kasią; jestem b. niesympa­ tyczny. Powrót do domu. Speszenie przez Stasia. Poniedziałek 1 .VI. Rano pisanie etc. Popoł[udniu] przy­ chodzą Kasia i t; Staś' i Żuł[awski] wychodzą na Heath. Od­ prowadzam t aż do rogu Englands Lane; układamy spacer na wieczór; kwestya pożyczki pieniędzy. Staś' ze mną u Miss Fry. Rozmowa z nią, działa na mnie podnosząco. Nie mam szwungu na t. Spotykam ją u bramki jej domu. Jest lekkomy­ ślna; czuć od niej alkohol. Coś się [?]; biorę ją wpół; patrzy­ my na ludzi tańczących; siedzimy na ławce tuląc się. Czuję, że popełniam coś złego, ale nie jestem w tern sercem; nie mo­ gę; już ta droga nie prowadzi do raju. Idziemy na dół, jak wte­ dy z Wandzią. Mówię jej, że mnie nie kocha; ona nie przeczy; mówi, że mnie już nie mogła więcej kochać, że odeszła ode mnie; że nie bylibyśmy byli szczęśliwi ze sobą (mówi to i przedtem w domu usiebie tamtego popołudnia, kiedyśmy byli na Golden Hill). Idziemy ku stawkowi; czuję się b. źle. Przypominamy tamten wieczór. Ostatni raz tuleją całą do sie­ bie, żegnamy się, ona płacze. Ja czuję, że już nie jestem jej kochankiem. Szybko przez Parliament Hill do domu. Zaczy­ na mi mówić najstraszniejsze rzeczy; że czuję, że pójdzie na dno; że nic ją nie bierze naprawdę, że ulega każdemu wraże­ niu, każdemu nastrojowi; że odejdzie od męża. Mam potwor­ ne poczucie prawdziwości tego; potwierdzenia złych obaw, że jest ona au fond po prostu kurwą. Staram się przeczyć te­ mu, walczyć. Idziemy znów aleją cienistą (Bels[ize] Park Av=e) i ul[icą] Bel[size] P=k Gdns, tą samą drogą, gdzie po­ przednio już zrobiła mi tamto straszne wyznanie. Żegnam się z nią na rogu Engl[ands] Lane z pewną ulgą. Wtorek 2. Popołudniu Kasia i t przychodzą. Staś. Odpro­ wadzam t [?] ale bez prawdziwego sentymentu. We Środę 3. w południe zajście ze Stasiem, które psuje mi humor na pewien czas, bo ostatecznie musze przyznać, że ma on do pewnego stopnia rację. - Aha zapomniałem napisać je­ szcze o jednym spacerze z f; zdaje mi się we Wtorek 26. Staś był ze mną i wstąpiliśmy do School, gdzie widziałem się z Seligm[anem] potem po pudełko do blacharza , potem na­ tknąłem się na Ret[ingera] i spiknąłem go ze Stasiem. Z t ko­ ło Waterloo bridge. Idziemy embankmentem; ona w kapelu­ siku z piórkiem i w brązowym quasi-skórzanym kostjumie. Lunch u Lyonsa; potem do Westminster Abbey, Raz jeszcze rozpoczynam z nią rozmowę o moim zasadniczym do niej stosunku. W małym podwórku, gdzie stoją duże drzewa i bi­ je miły wodotrysk mówimy o mieście, o jego złym wpływie; musze z niej wyciągać zeznania. Potem idziemy przez Green Park czy raczej St. James Park; mówię jej o jej miłości i py­ tam o istotę tego co przechodziła; ona , dlaczego ją właściwie męczę; ja jej się oświadczam, bez żądania odpowiedzi. Ona nic nie mówi; rozstajemy się. Któregoś znów dnia, Wtorek 3., spacer do St James Par­ ku; mówi mi o swoich kłopotach finansowych; o tern żeby chciała pracować zarobkowo; o dymisji męża i.t.p. Nastrój beznadziejny. Potem znów mówi o swej manii samobójczej; 0 niechęci do życia, o niemożności radowania się niem. To wszystko morduje mnie strasznie; straszna bolesność odczu­ wania, że ta kobieta, która dla mnie jest symbolem piękna 1 rozkoszy życia nie widzi we mnie nic, że nic jej dać nie mo­ gę, że nie może się ona na mnie oprzeć. Cios zarówno dla naj­ głębszej miłości własnej, jak też i dla witalnego ukochania jej. Ja jej często mówię o najgłębszej miłości, o wartości jaką człowiek oddający się w ukochaniu musi posiadać. O tern, że 18 ja jej oddawałem się w ten sposób, szczery i bezpośredni. Ona na to wszystko nie reaguje. Tego dnia zapominam czeku w Orient Line; ona na mnie tam czeka - spotkaliśmy się tez tam. Potem idę - wysiadam na Tavistock Place, tak jak daw­ niej - spotkać Miss Fry & Mrs Seligm[an]. Wieczór u Kasi; tęsknota za t; wspomnienia z Lonhaster Gate. Czwartek 4. Po wizycie u dentysty spotykamy się w Nat[ural] History Museum. Potem po Hyde Parku; znów 0 rzeczach istotnych; idziemy ku H[yde) P[ark] corner. Znów jej pustka, brak głębszych rzeczy dla mnie i beznadziejność. Krwotok w A. & N. Obiad u Seligm[ana] z Mondem. Spodziewam się jej trochę w domu; nie przychodzi. Piątek. 5. Popoł[udniu] fotografuję ją. Przychodzi mąż; speszenie; nie zapraszam go na wieczór. Wywoływanie. Wie­ czór Kasia, sufrażystki; /, Memcia i siostra. Układamy r.v.[?] na Woburn Square. Staś przychodzi. Sobota. 6. Na Woburn Square; ona się spaźnia; jestem sza­ lenie wyczerpany dentystą rannym, kt[óry] 2 razy mnie na­ rkotyzował. Idziemy ku Tottenham] C[ourt] Rd. 24 do Cam­ den Town; uliczką „naszą" Reg[ent] P=k siedzimy tam gdzie kiedyś samotny czytałem Return; potem na drugą stronę; je­ stem tak zmęczony, że wprost drzymię. Nic prawie nie mówi­ my; pożegnalny spacer. Chce mnie zobaczyć jeszcze w Ponfiedziałek] Wieczór w domu. Niedziela. 7. Rano kopjuję jej fotografje i składam rzeczy. Po południu telefonuję do Kasi. K[asia] z nami do Seligmanów. Bajeczny wieczór wilgotny, świeży i [?]. Przepojone światłem mgły przenikają wszystko; jasna zieloność drzew odbija cudownie i tryumfuje w zachodzącym słońcu. Straszna tęsknota łzawa i tępa za nią. Idziemy z Mamą wzdłuż Adeleide Rd. Miejsca przepojone jej obecnością. U Miss Fry ostat­ nia wizyta. Poniedziałek. 8. Ostatni dzień w Londynie. Zęby męczą mnie strasznie i niepokoją. Rano idę ze Stasiem do Anth­ ropological] Institute], do Banku, do Museum, wracam do domu; fotografując M=ę [Mamę?] łamię statyw fotograficz­ ny. Jedziemy do okulisty. O 2'h -ej z t w Brit[ish] M[useum]; czeka na mnie idziemy do fotografa; kupuję czapkę i krawat. Potem herbata w E[?] koło Hfyde] P[arku]. Spacer po Hyde Parku. Siedzimy w mojej dawnej okolicy. Znów bolesne roz­ mowy; o jej prawdziwej miłości. Znów mi mówi o swym bezwładzie; o biernym beznadziejnym stosunku do męża. Po­ winna mieszkać na wsi; taki ma zamiar. Mówi mi, że kwestję dziecka zdała na łaskę i niełaskę losu. - to mnie strasznie pe­ szy. Bierzemy pociąg w H[yde] P[arku] ona jedzie do domu, ja do School, gdzie ostatni obiad z Westermarckiem, Seligm[anem] i [?]. W domu Mama sama; przychodzi t. Odpro­ wadzam ją; ostatni pocałunek w domu i przy wsiadaniu do trama. Mówi mi, że będzie się starała walczyć z biernością 1 upadkiem; ja jej mówię, że będzie ona zawsze moim idea­ łem, i że powinno ją to zobowiązać do walki ze sobą, dodać siłę. Chodzimy znów po małym skwerku koło Kings + [Cross], tam gdzieśmy chodzili kiedyś po Richmond. Ostatni raz widzę ją wchodzącą na tram. W domu Mama sama, że­ gnam się; bierze mnie chwilowa silna chandra. Wtorek 9. ostatni ranek. Silny ból zębów; ponura perspek­ tywa na przyszłość. Wrażenie zupełnej bezsensowności tej podróży. Budzę Stasia, raz jeszcze idę się pożegnać z naszym ogródkiem. Szukam taxa. Na stacyi Westermarck, Memcia. Jazda do Folkestone smutna. Czuję nagle, że jestem pozosta­ wiony swojemu losowi na współkę ze Stasiem. Potem droga 205 �przypomina mi wyprawę z Seligm[anem] i wtedy z t do Conr[ada]. W Folkestone stoję długo i patrzę na znikające brzegi Anglii, na lewo od Piern idzie bulwar nad morzem, pod ogródkiem, biegnącym wzdłuż pagórka. Potem domki - to Sandgate, potem dłuższa przerwa i widać znów rozrzucone duże domy. Tam chodziliśmy z nią razem, tam w mroźny wieczór, siadaliśmy przy blasku księżyca nad brzegiem szu­ miącego morza. Szalony ból zęba i przygnębienie na cudnem, gładkiem, lśniącem morzu. Brzeg francuski szary i mało ciekawy. Jazda b. szybkim pociągiem do Paryża. Bujna zieloność; burza. W Paryżu Żuł[awski] na stacyi, taxim jedziemy na Gare de Lyon. Miasto przeładowane ruchem, domami, nawet zielono­ ścią. Wszystko ciągle się miesza, kotłuje, zachacza [sic] 0 siebie; spojrzenia ludzkie, złe humory i kłótnie, flirty ulicz­ ne, mansardki domów, tramwaje, drzewa i latarnie robią wra­ żenie jednej zbitej kalejdoskopowej masy, w której nie moż­ na się wprost zorjentować. Przytem Paryż jest cudowny. Za­ chwycam się już przy Gare de Lyon. Oddajemy rzeczy, bie­ rzemy hotel i idziemy do Metro. Robi wrażenie maskarady w burdelu, po Londynie. Kakofonja zapachów, ubrań, twarzy 1 ruchów. U Żuł[awskich] rozmowa z Kazia, która wygląda b. efek­ townie. Potem kolacja; potem ze Stasiem przez Avenue de l'Observatoire, Boulevard, rue Denfert Rochereau do Stru­ gów. Tam Tadzio. - Potem znów Bul' de [?] do Sekwany. Cicha, ciemna i czysta płynie pośród dużych cienistych drzew. Dziwny spokój i opuszczenie; jakbyśmy chodzili sa­ mi, jakby olbrzymie miasto było tylko akcesorjum artystycznem dla podniesienia niezmiernego i nieopisanego skupienia chwili i miejsca. Dawne wspomnienia; cały urok Paryża, odbitego w tylu dziełach sztuki, w tylu wspomnieniach histo­ rycznych. Wciąż chodzę z nią, z jej cieniem, z jej ideałem, z taką jakąbym ją chciał mieć. - Pont des Beaux Arts którym codziennie chodziłem na Paryż, mając 15 lat. Księżyc wschodzi, czerwony, wielki nad ciemną rzeką. Ciemne syl­ wety gmachów zarysowują się wyraźniej. Idziemy przez Luwre na place du Theater. Obchodzimy Palais Royal, potem av. de 1'Opera ku bulwarom, zkąd bierzemu bus do G[are] d[e] L[yon]. Na 2 dzień do Żurawskich] potem place de la Concorde, pola Elizejskiego, gdzie obserwujemy av. de 1'Etoile i auto­ mobile. Nastrój radosny, upojenie miastem; Kazia opowiada mi o swoim pobycie w Paryżu i wyraża się o Stasiu. W Luw­ rze Gioconda i starożytności egipskie. Staś okazuje znaki nie­ pokoju. Sami zostajemy z Kazia; potem idziemy na lunch, gdzie dyskusja o sufrażystkach. Kupienie parasola, idziemy znów na place du Theatre, potem przez Avenue Opera do Ca­ fe de la Paix. Z tamtąd busem do Notre Dame; wieża jakaś starożytna na placu, Saint Chapelle, Notre Dame. Idziemy je­ szcze wzdłuż Quai bukinistów. Żegnamy się na Bul. Michu i przez Quai d'Orsay do G[are] d[e] L[yon]. Laski pod Pary­ żem śliczne, Fointainbleau; pragnąłbym jeszcze zwiedzić Francję. Na drugi dzień (po kiepsko przespanej i przebanardowanej[?] nocy) bardzo gorące, białym kirem okryte południe Francyi; morze śródziemne; spacer po Marsylii, która charmuje [charm - urzekać] brudem i ruiną zupełnie południową. Idziemy małymi uliczkami gdzie rozmamrane Włoszki, nie­ które prześliczne czarownice, schodzą się do fabryk. Droga do Toulonu wśród ślicznej, żyznej okolicy o dużych, cieni­ 39 206 stych drzewach, przypomina mi równiny Anatolii, koło [?]. Toulon; małe uliczki, placyki porośnięte platanami; upalny Quai Cronstadt. Włóczymy się, szalenie zmęczeni. Embarkacja; dziwne uczucie, że się tak nic nie dzieje, że nie ma wła­ ściwie chwili odjazdu. Śliczna zatoka Toulonu. 2. dzień, bu­ dzę się kiedy przejeżdżamy koło południowego cypla Korsy­ ki; potem Elba, Monte Christo, Gilia itp. Całe morze wysła­ ne wyspami. Piszę listy do Mamy. Bardzo mi się niepodoba statek i towarzystwo; biskup N[owej] Gwinei; małpowaty Australijczyk. Czas przepływa wolno i tępo. Przyjazd do Neapolu b. rano. Wysiadamy; jazda do via Toledo; droga na ponte. Tram do Posillipo. Zachwyt szalony nad Neapolem; nad malowniczością; nad typami ludzi cu­ downymi, nad życiem ulicznem. Szalona sympatja do Wło­ chów, do włoskiego. Ten sam spacer, który zrobiłem z Mamą, zaraz po odnalezieniu jej w Neapolu. Tramem na Posillipo Capo; potem ku Nisida. Dryndą do Pozzuoli. Cudna zatoka Baial. Dawne wspomnienia, cudowne widoki; przerwa w mo­ notonii podróży, wszystko to usposabia mnie bajecznie receptywnie. Cieszę się wszystkiem. Winnicami, gdzie kryją się domki małe i stare, tak prymitywne i artystyczne, że czuć na nich rafinadę starożytnej kultury niezmienionej od tysiącleci do dziś dnia. Solfatara drzemiąca w upale słońca południowe­ go. Ponura pustka południowa. Potem jedziemy górą, z wido­ kiem na Camaldoli i na zatokę cudną Campagna. Powrót tra­ mem lunch w Giardini di Torino b. marny. Jedziemy Zatoką napoletańską. Ślicznie położone Sorrento nad skałami stro­ mymi, wśród lasków pinjowych; przepiękne wioski dalsze, [?] ku kojcowi półwyspu. Widzę Pompei. Przypominam owe bajeczne spacery, odbywane 10 lat temu samotnie w Campagnii napoletańskiej. Zatoka Salerneńska ginie we mgle; wi­ dać tylko Positano i Praiano. - Rozmowa z Howarth'em i Ackworth'em. Następny dzień (Niedziela 14.). Droga wzdłuż brzegów Kalabryi; dzikie, opuszczone, nędzne piaszczyste wydmy u stóp pagórków porosłych oliwkami. Miejsca, gdzie dawno uczył Pitagoras i kwitły miasta Wielkiej Grecyi! Tarambo; z gromadką Anglików, otoczeni bandą dzieci idziemy mały­ mi uliczkami gdzie jak małpki za kraty wyglądają kobiety i dziewczyny. Ciekawe, nieregularnie łamane, wązkie uliczki; duże bramy, podwórza monumentalne. Wszystko bardzo cie­ kawe. Ładna kobieta (Angielka) kokietuje mnie i trochę mnie bierze. Potem spacer z 3 autochtonami; włoski idzie mi dość dobrze. Powrót na statek. Środa 17. VI. 14. Dopiero 6. dzień na statku i to z przerwami, a mam już te­ go całkiem dosyć. Czuję się mocno zderutowany [może wy­ korzeniony]; nie widzę jasno dokąd idę; nie czuję w sobie ce­ lu i sensu. Fizycznie czuję się dość podle. Mam jakieś zazię­ bienie, ból gardła i kaszel, pomimo szalonych upałów. Koły­ sanie daje mi też lekki ból głowy. W perspektywie przyszło­ ści nie widzę też jasno, jak będę się czuł w klimacie Nowej Gwinei. Hano - [?] adelonte! Mam niezmiernie częste napady sentymentalizmu, centru­ jące się około t. Patrząc dziś na małą dziewczynkę, siedzącą przede mną, miałem łzy w oczach. Instynkt ojcowski zaczy­ na się budzić. Tłumię prostytucyjne instynkty w samym za­ rodku, nawet jako marzenia. Chcę dojść do bezwzględnej czystości płciowej przez ten czas. Inaczej nie ma się prawa na małżeństwo i na szczęście w małżeństwie. �Co do mojej obecnej pozycji, to muszę, pomimo upałów i niezdrowia, powoli ale systematycznie pracować celowo. Przede wszystkiem wciągnąć w to Stasia. 18.VI.14. Wczoraj i dzisiaj czuję się znacznie lepiej; pogodzony z losem i właściwie zaaklimatyzowany na statku. Przedwczo­ raj wieczór dojazd do Port Said. Poczucie pełnego morza wprost Delty Nil[u]. Ostatecznie morze zawsze takie samo; barwy zachodu te same. A jednak zawsze przeżywa się spe­ cyficzną chwilą, okres'lona położeniem geograficznem. Pa­ trząc na morze w danym punkcie ma się zupełnie specyficz­ ne wrażenie. Widok form z daleka: statek pilota. Dojazd do PoK Said. Napad dzikusów na statek. Arabski język. Jazda na ląd. Kupowanie kartek i marek. Ulica bazarowa, oświetlona; cudny zapach drzew i potworny smród uliczek; duże ciemne domy o gankach okrężnych. Zdaleka słychać muzykę arab­ ską. Idziemy; miasteczko arabskie. Kawiarnie, handlarze owoców. [???] muzyką; olbrzymi murzyn, Shillah chyba? Cieszę się wspomnieniami, jakie to przywodzi; przeży­ wam nowość tego razem ze Stasiem. Kiepska noc; jazda przez kanał. Po prawej stronie Egipt; widocznie nawodniony sztucznie; od czasu do czasu gaje tamaryszkowe; oazy pal­ mowe; nad tern fioletowe pasma gór. Po prawej stronie czy­ sta pustynia; piaski lotne całkiem nagie; albo też porośnięte rzadkimi krzaczkami karłowatymi. Blask oślepiający. Mię­ dzy tern jasno zielone [?] wody kanału; fellahi arabskie. Olbrzymi statek ledwo się mieści; dziwne jest to przesunięcie morskiego koloru poprzez samo serce pustyni. Cudna gra ko­ lorów po wyjeździe z Suezu. Turkusowe morze; fioletowe góry; pomarańczowa pustynia, różowa mgła nad morzem. Góry Egiptu, fioletowe z twardego kamienia (piaskowca czy granitu) i [?] góry półwyspu Synai. Rano siedzę i patrzę na kanał; popołudniu i rano zresztą [też] gadam z Gibonem australskim i z Miss London; a potem z Francuzką i z 2 Francuzami; wieczorem bal i picie lemonia­ dy z Francuzami. Sobota 19. 20. V I . 14. Zanadto wlazłem w towarzystwo które tu kwitnie. Ciągle zadaję się z Francuzką i drem Franc[uskim] (Żydkiem) z l=szej oraz z małpą australską, wobec której wypuszczam zresztą dużo snobizmu naukowego. Zamało żyję z morzem, ze zjawiskami astronomicznymi i cieplnymi; zamało pracuję. Trzeba to zreformować. Właściwie nie czuję się tak bardzo źle. W nocy sypiam dość kiepsko i dziś miałem sny ze stra­ chem, które wskazują na osłabienie serca.'Nad ranem, kiedy trzeba wstać, mam chwile przykrego osłabienia; czuję ogólne zmęczenie i zmęczenie oczu. Mam wrażenie, że nic nie będę mógł zrobić oraz duszność^Ale po wstaniu i ubraniu się, czu­ ję się znacznie lepiej i mogę być kompletnie skupiony. Chwile tęsknoty przychodzą; mam jakąś wyidealizowaną Tośkę, dobrą, mądrą, kochającą, prawdziwie i głęboko kobie­ cą, do której wszystkie moje instynkty erotyczne i znacznie silniej teraz, rodzinne, mnie pchają. Czuję, że ona jest uzupeł­ nieniem mnie doskonałem, że jest jedynem wcieleniem mo­ ich tęsknot za ustalonym stosunkiem do kobiety. Niestety, analiza nie potwierdza tego intuicyjnego obrazu. Wiara, którą mam, i którą żyję nie zostaje potwierdzona wiedzą. Wiem przede wszystkiem, że ona mnie nie kocha, że nie poświęci­ łaby dla mnie wszystkiego; wiem też, że ja jej nie ufam, że [przekreślone: dostatecznie mi] jesteśmy właściwie nieprzenikliwi dla siebie wzajemnie. O szczęściu nie mogłoby być mowy, ani o prawdziwej miłości. Dobrze się stało, że teraz odjeżdżam, że inne rzeczy mnie zaabsorbują, że będę mógł z łatwością i czysto przejść poprzez to wszystko. Zresztą wiem dobrze, że nawet gdybym był został, byłbym był mu­ siał odejść od niej; coraz wyraźniej [odbierałem?] pustkę i obcość jej obecności, coraz silniej czułem, że jeżeli ona mnie kocha, to temsamem traci dla mnie wartość. Niestety zbyt mało myślę o jedynej osobie, która posiada dla mnie istotną i trwałą wartość i która naprawdę dba o mnie. Matka teraz na pewno odczuwa niezmiernie silnie brak mnie, a ja - Straszna rzecz ta jednostronność stosunku rodziców do dzieci. Teraz, kiedy uczucia ojcowskiego [pow. być: ojcow­ skie] we mnie się budzą zaczynam już na własnej skórze nie­ jako odczuwać tę tragedję. Życie na statku: rano koło 7=ej budzą mnie na kąpiel. Ubieram się, potem idę na śniadanie. Rozmowa z Francuzką i z rodziną australską siedzącą naprzeciwko nas. Potem idę na pokład i przedpołudniem piszę dziennik, trochę czytam. Ale przerywam często, spaceruję, gadam i gram w sporty. Lunch; potem słońce przechodzi na prawą stronę, zmieniam pokład i czytam coś innego. Czytanie idzie mi powoli kiepsko. Grze­ bię się w Notes & Querries. Trochę rozmawiam ze Stasiem, chociaż mniej teraz, niż przedtem; wczoraj Staś był dość po­ nury. Niedziela 21.VI.14. Na morzu Czerwonem, nawprost Jebel Tair [wyspa Jabal at Tair] - Upał trwa wciąż jeszcze. Dziś rano czułem się tro­ chę lepiej i spałem też trochę lepiej. Ale wczoraj wieczór miałem chwile duszności i strachu; i musiałem opanować po­ czucie paniczne, pochodzące od serca. Rano biorę zimną ką­ piel. Wczoraj pracowałem rano nieźle; ale popołudniu zabra­ łem się do gramatyki i tak mnie upał zmógł, że zasnąłem i obudziłem się zupełnie zniszczony. Potem jednak pracowa­ łem znowuż i czułem się nienajgorzej. Monotonia statku już mnie tak nie nuży, przyzwyczaiłem się też do niektórych podróżnych, mogę nawet powiedzieć, że ich lubię. Rozma­ wiam głównie z Francuzami i Gibonem. Staś wczoraj wie­ czór skomponował b, ładną melodję; speszyło mnie to trochę, gdyż moja impotencja artystyczna zawsze mi dolega. Zarów­ no w stosunkach do kobiety, jak i w stosunku do życia jest to rzecz poprzez którą b. trudno mi się przedostać. Ten dzień był jednak prawie że najgorszy. Czułem się strasznie przez Niedzielę i Poniedziałek. Wściekłe duszenie, niepokój i wstręt. Stan podobny do tego fatalnego lata w Lon­ dynie. - [?] w nocy z Poniedziałku na Wtorek. Potem choro­ ba morska. Pustka uczuciowa i umysłowa. Tylko czuję się ździebełko lepiej. Połamanie okularów. Powolna rekonwale­ scencja. Widywanie się z Francuzami. Czytam Jima [Lorda Jima], który chwilami robi wściekłe wrażenie, i Master of Ballantone. [?], 29.VI.14. Wczoraj rano po kiepskiej nocy, wychodzę na pokład; morze zielone (takie było przez całą Sobotę i czułem bliskość Indyi i Ceylonu). Mgły nad lądem i chmury w głębi. Nie cie­ szę się na Ceylon. Boję się próby klimatu i czuję się zmęczo­ ny. Jazda [?]. Słońce przypieka. Debarkoder = altanka dwu­ piętrowa. Czerwone gmachy nad brzegiem. Upał; nogi ledwo 207 �wlokę. Idę do Fergusona. Potem nad morze. 1. [pierwszy] wi­ dok kwiatów zwrotnikowych. Siedzimy nad morzem; rozmo­ wa z Syngalezem. Morze zielone, przewala się dużymi fala­ mi. Riksze. Jedziemy otwartymi polami; duże gmachy an­ gielskie. Syngalezi półnadzy: w białych i czerwonych szma­ tach; ciemne oczy, zapatrzone w dal nieznaną. Prawie nie wi­ dać białych. Chłopcy syng[alezcy grają] w piłkę nożną. By­ dło garbate. Małe domki, kryte dachówką; sklepiki otwarte całą szerokością. Szeroka ulica, domki zasłonięte matami lub drewnianą kratką. Typy w turbanach. Pogrzeb muzułmański. Victoria Park. Bombay olbrzymi; drzewa duże o kwiatach purpurowych; trawa dziwna, czerwona ziemia; odczucie odmienności tropikalnej flory. Powrót nad jeziorem, palmy. Mała i nędzna świątynia buddyjska. Spotkanie Lewnia i Heriteau; jazda na statek; lunch; spóźnienie na kolej. Tramwajem do Cinnamon Gds. Małe uliczki o dziwnym charakterze; tar­ gi owocowe; drzewo z obrazkiem Buddy; tłum różnobarwny. Kobiety o płaskich nosach, poprzekłuwanych złotymi kolczy­ kami. Kapłani buddyjscy w żółtych szmatach, kurwy (?) święte w Czerwonych sukniach. Wysiadamy, [?] idziemy przez brudne podwórka, między domkami; potem szeroką ulicą. Zbaczamy między bungallows; wszędzie uderza wście­ kła bujność flory. Potem boczną dróżką; otwierają się pola; koło morza; wściekłe drzewo z pękiem sznurków, zwieszają­ cych się i z ljanami. Poprzez domki krajowców w ogródkach na pola golfowe. Z daleka ogrody palmowe i młaki. Wraca­ my torem kolejowym. Bierzemy pociąg. Patrzę głównie na kobiety, z ciekawością, ale bez erotomanii. Potem uliczkę skośną; wy chodzimy na placyk, kupujemy banany. W domu piję lemon squash; jazda do portu i kolacja w kawiarni syngalezkiej. Krótki spacer w native quarter; przemęczenie. Mandauh & Lawalla [?] - Sobota 4. Lipca. Jeden dopiero tydzień i to nie cały; ledwo przepołowiłem czas. Wciąż silne zmęczenie i ociężałość. Umysł zupełnie przyćmiony; nie potrafiłbym pracować intenzywnie; nie po­ trafiłbym np. napisać artykułu. - Hotel w Colombo; weranda szeroka, przykryte podwórza; otwarte pokoje jadalne; dalej korytarz i pokoje sypialne. Śpię trochę lepiej niż na statku pod moskitierą 1. [pierwszą] noc. Staś nie śpi; wstaje i zapa­ la światło. Rano o 6'A śniadanie; potem tramem na Manadana. Czarne małpy udające Europejczyków w tramie dają mi poczucie wyższości rasy białej. Za Colombo rozpoczynają się zaraz lasy podzwrotnikowe, a raczej ogrody uprawne; pal­ my dominują i nadają charakter; głównie palma kokosowa. Pola ryżowe zamieniają kraj w płytkie bagniska, przerywają ciągłość lasu wysokopiennego, nadają mu profil i urozmaice­ nie; szmaragdowe kępy drzew w miękkim zarysie wśród ja­ sno zielonych płaszczyzn. Widzę po raz pierwszy białe kwiaty lotosu na bagniskach. Jedzie z nami Syngalez i pokazuje nam palmy kokosowe, are­ ka nut, plantacje kauczuku, herbaty; wymarłą plantację kawy. Pejzaż swoją dziwnością i innością męczy mnie zwłaszcza wobec [?] osłabienia. Zaczynam rozmawiać z Syngalezem. Za Polgahawela wjeżdżamy w góry. Z płaszczyzny podnoszą się wydłużone pryzmy, jakby ogromne namioty zielone, ostre stożki, wyciągnięte w szpiczasty koniec, wyniosłe piramidy; Hakgala Peak prześlicznie wygląda w dali. Droga [?] zaczy­ na się wspinać naokoło kotlin, wznoszących się szybko tera­ sami pól ryżowych na dnie, i plantacjami palm po bokach. Widok staje się coraz szerszy. Olbrzymia pagoda piramidalna 208 Anagalla Peak wciąż dominuje pejzaż. Przejeżdżamy przez tunel; widok otwiera się na rozległą dolinę. Chmury groma­ dzą się coraz gęstsze; zasłaniają szczyty najwyższe; rzucają cień na dalsze plany. Grube góry o niezmiernie dziwnych kształtach [??] od południa (my wspinamy się po północnej stronie); widać kopułę [?] okrągłą, zupełnie zamek św. Anio­ ła. Nad nią wyniosły peak, zakryty we mgle, dalej ku wscho­ dowi, w głąb lądu samotna [?]. Dolina cała i wszystkie góry pokryte gęstym płaszczem roślinności; bliżej widać szaloną jej bujność; ziemia naga prześwieca tu i ówdzie na polach przygotowanych pod uprawę ryżu. Całość robi dziwne wra­ żenie z powodu ciężkiej, dusznej monotonii roślin bujnych uporczywie i bezlitośnie. Kształty na które różniczkuje się bliższy plan nie mniej obce, męczące i przykre. Palmy wylakierowane, świetne, wytworne - dla oka przyzwyczajonego do fantastycznej przypadkowości naszych drzew północnych -jakby ironicznie zastygłe w nienagannej symetrii i popraw­ ności form. Obok nich, dla skompensowania tego spokoju i regularności, przyroda pozwala sobie na najdziwaczniejsze koszałki, figle i igraszki - znów jakby naumyślnie z wyracho­ waną złośliwością chciała zbić z tropu, uniemożliwić zrozu­ mienie, zlanie się człowieka z otoczeniem. W tym kraju, w którym brak powietrza, w którym człowiek wciąż dusi się i męczy, w którym ślamazarnieje i omdlewa psychicznie, we­ getacja panująca bezwzględnie i wszechwładnie z całym okrucieństwem odmawia mu nawet platonicznego przygar­ nięcia, otuchy i pokrzepienia. Odpycha go zupełnie i bezlito­ śnie; z naciskiem zaznacza swoje jedynowładztwo. Nawet rozległe widoki są dość obce. W Kandy deszcz; wsiadamy do powozu. Widok stawku. Jakaś cudowna, zaczarowana miejscowość. Straszna; prze­ znaczona na wypoczynek, na zapomnienie, na życie chwilą, tern co jest i minie - miejscowość pełna obietnic szczęścia. Stawek u ujścia szeroki, w górę węższy wije się wśród górek małych, obrośniętych olbrzymiemi drzewami. Jak sztuczny ogródek japoński, zabawka zrobiona rękami ludzkiemi dla człowieka. W samej rzeczy jeziorko jest sztuczne. Hotel na zboczu wzgórza wyższego. Widać brzeg przeciwny. Naokoło biegnie droga obsadzona palmami o nagich, zielonych i sza­ rych pniach gładkich. Olbrzymie akacje i mimozy; pnącza 0 ciemno niebieskich kwiatach, patrzących jasnym uśmiech­ niętym wzrokiem szczerości z pośród ciemnej, zbitej zieleni liści. Na stokach wzgórz, pośród zieleni, wyglądają słupki domków, willi europejskich. Jestem mocno przytępiony; męczę się szalenie łatwo, stan fizyczny nie pozwala mi intenzywnie doznawać, ani tęsknić za szczęściem, ani wspominać, ani pożądać. Chwile energii wydaję na przyjmowanie wrażeń, czasem odczuwam silniej; zwykle odczuwam apatycznie, zewnętrznie. Wspominam t i myślę o przeszłości; o tern co zostawiłem, myślę z przej­ mującym, podświadomym bólem. Staram się pisać do Matki, opisywać wrażenia; przychodzi b. ciężko. - 1. [pierwszego] dnia po [?] (śpię?) jedziemy rikszami koło jeziorka; uderza mnie niezwykła piękność i wytworność widoków; cienista aleja nad wodą i niskie werandowate zabudowania buddyj­ skiego klasztoru; roślinność. Jedziemy obok domu targowego do poczty. Potem ulicami; kupujemy ubrania u Cargilla. Sze­ rokie, jasne uliczki; straszne smrody; leniwe, ociężałe posta­ ci Syngalezów i [?] o wspaniałych, bogatych ubraniach 1 dzielnych, otwartych gębach. Jedziemy do meczetu. Śliczny widok na jeziorko i zachodnie wzgórza, wysokie, pokryte �plantacjami herbaty. Potem obok ogrodów i pałacyków, świą­ tynia Sziwy, jedziemy ku jedynym zabytkom, dość marnym. Resztki pałacu królewskiego, świątynia św.[?]. Wieczorem oprowadzanie po świątyni. Irytuje mnie raczej z powodu cią­ głego żebractwa. Świątynia otoczona murem, wznosi się na terasie, czy raczej na szeregu terasów. Składa się ona z całe­ go mnóstwa kaplic, korytarzy, przybudówek, zakamarków. Główna budowla jest to malutki dwupiętrowy domek czwo­ roboczny, pokryty olbrzymim dachem, z werandą biegnącą naokoło. Pomalowany lichymi freskami o naiwnem, bezstylowem pacykowaniu. Nie dotarliśmy do jego wnętrza. W podwórzu wewnętrznem, otaczającym ten domek, a oto­ czonym otwartymi nań werandami, roi się od ludzi, przekup­ niów kwiatów, betelu, kadzidła; ciemne, półnagie postaci, krzątające, przesuwające się cicho i leniwie. Mają coś kłam­ liwego i żebraczego w sobie. [?] domek ośmiokątny, piętro­ wy; rodzaj niskiej wieżyczki z cudnym widokiem na jezioro. Radża pokazywał się stąd poddanym. Wnętrze pełne świeci­ dełek i świętości, zaczynając od złotych posążków wysadza­ nych klejnotami i poobwijanych w szmaty haftowane [?], kończąc na oleodrukach świeżo sprowadzonych z Europy. Posążki i posągi Buddy wszelkich rozmiarów i najróżnorodniejszych motywów; złoto, srebro, alabastr, kamienie stiuku[?]. Wszystko powstawiane pod kloszami lub poobwijane w szmatki, bez symetryi, ładu lub bezładu artystycznego; przypomina trochę salon burżuja niekulturalnego lub [?] izbę chłopa, trochę pokój dzieci, bawiących się w święte misterja. Kaplica za świętymi posągami Buddy; złotym, kryształo­ wym; cały szereg znowuż. Jakaś żądza i upadek wisi nad wszystkiem. Monotonna muzyka [??] Słychać ją tu wszędzie pod wieczór i w południe. Z daleka brzmi, jak suchy bełkot pustej beczki wiezionej po kamienistej drodze. Pod przykrem wrażeniem znów jednej rozproszonej iluzyi, tajemnicy, która rozpłynęła się w nicość wychodzę ze świątyni: Buddyzm w swej brutalnej, pospolitej formie przedstawił mi się jako coś jałowego; coś, co znam już z tan­ detnego katolicyzmu Włoch Południowych; coś, co nie ma czaru dziwnych efektów artystycznych, [?] i opartych o wie­ kowe tradycje. Śpiew muezina na minarecie; dźwięk dzwo­ nów w kościele wydaje mi się czemś pełnem tajemniczych wezwań w porównaniu z tern suchem telepaniem pustej becz­ ki. Pierwsze zetknięcie z zupełnie nową kulturą, od której się człowiek bóg wie nie co spodziewał, pierwsze wrażenie zu­ pełnie nieznanego kraju, religii, pejzażu są zawsze pełne ta­ kich rozczarowań. Czasem tylko, bardzo rzadko szczęśliwy zbieg okoliczności: świeża, wypoczęta myśl, dobrze nasta­ wiona wrażliwość, szczęśliwe ustawienie warunków w danem miejscu pozwala uchwycić od razu, treść nowego świa­ ta, wartość piękna w nowem otoczeniu. Następuje wówczas jasnowidzenie, ujęcie nagłe i głębokie rzeczy niespodzianych i pięknych, bo prawdziwych - jeden z najszczęśliwszych ty­ pów przeżyć. Niestety w tej podróży takiego szczęśliwego zbiegu okoliczności nie mam, choćby z powodu troski o przy­ szłość, o aklimatyzację w tropikach i wielkiego zmęczenia gorącem. Hotel: obiady i lunch obfite; jedzenie średnie; pokój chłodny i comfortable. Gniewa mnie obsługa, cicha, pełzają­ ca i [?] ubierający się do obiadu; niesympatyczni Anglicy, najwidoczniej nie mający nic ciekawego do powiedzenia. Następnego dnia spacer do Peradeniya. Deszcz siąpi. Je­ dziemy cały czas ulicą podmiejską. Ogrody; rozłożyste drze­ wa nad drogą; domki niskie, białe za sklepikami; czasem otwarte całą szerokością na ulice i zastawione matami i krat­ ką. Zawsze wyłazi z ciemności jakaś postać brązowa, półna­ ga, jakieś szmaty czerwone lub białe; głowa, para oczów du­ żych, pustych, wilgotnych. Ulica zresztą dość martwa, nie ma życia, nie ma zdarzeń, nie ma zabawy i zabawnego lenistwa, włóczęgostwa. Ogrody botaniczne śliczne; zmęczony jestem. Bambus olbrzymi; tryska zieloną fontanną z ziemi. Jak wiatr wieje słychać turkot olbrzymich - hałas uderzających o sie­ bie, skrzyp gigantycznych kół, jęki; jakby jakaś nadpowietrzna walka olbrzymów na kije! Oglądamy lotosy na stawie; wiktorja ragja; palmy taliput; pandanusy; palmy Phoenix. Rzeka o rdzawej wodzie płynie cicho, leniwie, jakby wypeł­ niona gęstą, lepką cieczą. Drzewo fikus rozpuszczające setki pędów z ziemi. Deszcz, ulewa nas łapie. Czekamy aż przej­ dzie. Po przespaniu idę do Bella, potem na Lady Horton's walk; śliczny widok na Kandy; ptaki o ostrym, przeszywającem grzechotaniu; motyle śliczne. Bell radzi jazdę wołami. - Wie­ czór nad stawem. Ciemno i ciepło. Wysepka nasuwa kuszące myśli o cudnym posłaniu miłości, gdzie [?] opasły król, w lu­ bieżnym, olbrzymim uścisku posiadał kobiety śliczne; w du­ szy noc, gdy niebo zdaje się nachylać nad ziemią i obejmo­ wać ją ciepłem swego uścisku. - Ja idę jeszcze ulicami, wie­ dziony jakby nieokreśloną nieczystą, mętną nadzieją ujarz­ mienia czegoś co będzie mnie namawiać do złego. Przezwy­ ciężam się; parę razy walczyłem już przeciw nieczystym my­ ślom. Wracam koło świątyni i nad stawkiem do domu. Na drugi dzień rano, rozstajemy się boleśnie z P[?]; idzie­ my na L[ady] Horton's walk. Bajeczne, [?] gąszcze; motyle, kwiaty. Cudny widok na Gangę i równinę na wschód od Kan­ dy. Górki misterne, eleganckie w swem pogmatwaniu linii i nieregularnej konstrukcji. Wśród szerokiej doliny płynie znowuż mętna, brązowa Ganga. Mam dziwne wrażenie, że ten cudny kraj jest pozbawiony czegoś, że jest to dekoracja pięk­ na, której brak dramatu. Kraj o wartości historycznej, albo kraj zupełnie dziki mają każdy swój urok odrębny. Ale kraj, którego historja jest (w mej apercepcyi ignoranta) zbiorem drobnych bezsensownych posunięć na szachownicy małostko­ wej polityki drobnych radżów i wstrętnej polityki państw kolonizacyjnych; kraj, którego celem w dzisiejszych czasach jest wzbogacanie plantatorów i spekulantów - taki kraj nie ma żadnego uroku. Plantacje herbaty na tym prześlicznym krajo­ brazie, szeroka dolina, na której powinna istnieć jakaś wspa­ niała stolica, choćby w ruinach, nasunęły mi te refleksje. W Kandy zakupy u Cargilla; jazda do Matali, osłabienie; po­ mimo to patrzę na okolicę [?] w cieniu chmur. Ganga; drobne płaszczyzny pokryte [??] i ogrodami; potem przejazd przez Gangę; a potem jazda zboczem ślicznej doliny z wysoką górą po przeciwnej stronie. W Matale radosne 1. wrażenie, że na­ reszcie jestem w prymitywnym Ceylonie, w rest-kruzach, że nie ma Europejczyków. Matale ślicznie położone u stóp stro­ mej góry zielonej, pośród zieleni ogrodów. Decepcja; nie ma noclegu; nie ma wołów. Idziemy do świątyni. Szeroka, barw­ na ulica, znowuż wiecznie te same zbolałe, puste twarze; czer­ wone i białe szmaty. Warkocze, hustki [sic], turbany. Wychodzimy z miasta; mała świątyńka z rzeźbioną kopu­ łą. - Potem szereg ogrodów; tu i ówdzie domek kryty da­ chówką lub poszyciem z liści palmowych; znowuż wszędzie omdlałe postacie. Spotykamy grubych, poważnych arystokra­ tów czy plutokratów syngalezkich, którzy się zgromadzili 209 �w Matale na wedding party i teraz jadą automobilem, dryndą lub idą piechotą. Do świątyni prowadzi wazka ścieżka i scho­ dy, skręcające na lewo (ku zachodowi) od głównej drogi. Obok otwartej altany, służącej za schronisko podróżnym i drzewa świętego Bo[?] przechodzi się w dziuplę [?]; olbrzy­ mie liście ocieniają schody, którymi dochodzi się na jakie 4 piętra; z dołu już widać szare olbrzymie bryły [?] poustawia­ ne przypadkowo, poopierane o siebie. W niektórych niszach gnieżdżą się masy nietoperzy, w innych zakamarkach wbudo­ wane są kapliczki. Główne złomy tworzą głębokie podwórko, w którem znajdują się 2 kapliczki buddy. Obchodząc jeden ze złomów wychodzi się na szersze podwórko, gdzie znajduje się domek kapłanów, z tamtąd wejść można na szczyt jednej ze skał, gdzie stoi malutka [?]. Widok z tej skały był tern, co mnie najbardziej wzięło. Widać całą dolinę. Zachód słońca; różowe chmurki na tle wszechobejmującej [?]. Góry (szczy­ ty) częściowo we mgle; przez [?] wrota tu i ówdzie widać nie­ bo błękitno zielone. Ten widok wziął mnie b. silnie. Wracamy. Jazda przy księżycu. Szerszych widoków nie ma. Bliższe plany ciekawe; śliczne efekty ze świetlikami; da­ jącymi przerwane światło. W Kandy parszywy nocleg; pchły i żyganie pijanego drania obok. Ranna jazda do A'pury. Z po­ czątku czuję się dobrze i odczuwam po raz pierwszy silniej bezpośredniej przyrodę. Śliczny szeroki widok na rozległą dolinę; w odległości zamek św. Anioła i szpinach peaki. Za Polgahawela jedziemy 1. klasą z 2=a mieszańcami, czy Holendrami. Zaczyna się sucha dżungla; charakter zupełnie inny, znacznie mniej egzotyczny. Niema ani [?] sztywnej fantastyczności palm z dzikością [?], oblewających ziemię falą zieloną; ani nieustępującej na krok bujności i zieloności traw i krzewów. Coraz więcej spalonej, suchej trawy i wyschnię­ tych drzew, wył[acznie] drzewa, które potraciły liście. Dużo krzewów kolczastych; suchych. Wszystko przypomina krze­ wiaste zarośla Anglii. W A' pura b. miły hotel. 1. dnia zwiedzamy na wózku z guidem. Mam tremę, czy mi się uda zrobić wyprawę wołami. Świątynia koło wioski; na szczycie dachu drzewo Bo. We­ wnątrz leżący Budda i zwykłe statuetki. Potem jedziemy ku południowi ku świątyni w otwartem polu; parę stawków przed nią; nad nią Dagoba z ślicznym widokiem; za nią staw sztuczny irygacyjny. Wracamy, oglądamy dużą Dagobę, nie wychodząc z powoziku; potem jedziemy laskiem bez podszycia między ruinami licznymi. Głównie szeregi słup­ ków kamiennych ustawionych prostopadle; śliczny, podłużny stawek, obok świątyni. Ruiny kwadratowe, z doskonale rzeź­ bionym kamieniem półokrągłym. Refleksje o upadku kultury w danym narodzie. Gromady małp między ruinami. Wraca­ my już przy księżycu. W hotelu zaraz po obiedzie zasypiam w krześle; następnie kładę się śpię jakie 12 godzin. Szalone zmęczenie i przytłumienie; apatja. Podobna zresztą do tej, na którą cierpiałem po przyjeździe do Las Palmas. Może i teraz się przyzwyczaję. Na 2. dzień idziemy koło 1 l=tej nad jeziorkiem, koło re­ staurowanej dagoby do nowej dagoby, której dotąd jeszcze nie widziałem. Gaj mimoz czy akacyi i fikusów; drzewa rzad­ kie, bez podszycia; ziemia pokryta liściami zeschłymi; na le­ wo staw podłużny; widocznie kąpiel dla słoni, a może i dla ludzi, kapłanów. Na prawo dagoba, w [?] porosła trawą; Staś na platformie z olbrzymich, płaskich kamieni. Po 4 stronach małe kapliczki u jej stóp. Idziemy na szczyt tzn. taras dobrze [?], na szczycie czworościennym. Na tern wazka wieżyczka, 40 210 zwężona ku szczytowi. Tam płaska platforma, osłonięta pół­ okrągłym murem z jednej strony, otwarta na duże jeziorko i cudny widok na góry. Szeroka równina; szaro zielone staw­ ki, jasno zielone plamy pól ryżowych; niektóre pola wyschłe. Nad większym stawem zeschły las o białych pniach i kona­ rach. Bliżej widać sylwety dagobów; jest ich 4; świątynia na małym [?]. - Staś ma fatalny dzień; nie patrzy, rozpacza, mówi o sb. [samobójstwie?] . Miał pisać artykuł. Popołudniu siedzimy w hotelu, siedzimy na tarasie. Księ­ życ wschodzi. Przed nami w[ielka] niedźwiedzica; patrzę z sentymentem na płnc [północ]. Na lewo wenus zachodzi; na prawo wschodzi wega. Krzyż i centaur za nami. - Władowanie na bullock cast. [?] Idziemy kawał drogi piechotą; księ­ życ; jednostajna powłoka światła i cienia miękiego przebija­ ją złoto iskry świateł po domach, na straganach, w świątyni. Słychać tamtam; ulice ruchliwe. Idziemy przez wieś; potem lasem; przechodzimy tor kolejowy, rzekę Malantovia Gangu. Kładę się spać; kiepski sen; człowiek idzie z nami i śpiewa; wciąż spotykamy wozy; szalenie i [?]. Maradankadawala. Spacer wsią małą i nędzną. Jeziorko nad górką, okrytą skałami. Idę na lewo nad stawem, lotusy. Potem pod skałą; domki; wchodzę na górę; przede mną 2 po­ la ryżowe, między nimi ścieżka prowadzi w dżunglę. Mała świątynia buddy w skale. Idę w dżunglę; mało egzotyczny charakter; zmęczenie; marzę o tern, jak będę o wspominał te spacery po powrocie. Po wyjściu z dżungli (nizkie, akacjowe krzaki; owady i motyle wspaniałe) jestem obsypany kleszcza­ mi. Z pomocą moich przyjaciół obszukuję portki i skarpetki. Dziś tylko jeden kleszcz wbił się we mnie i natychmiast ustą­ pił pod jodyną. Wracam nad stawkiem; śliczny widok na gór­ ki; małpy przelatują po drodze. Spotykam Stasia. Resztę cza­ su w Rest Housie; rozmowa z Tamilem; pisanie dziennika; Staś zaczyna artykuł b. dobrze . Z Maradankadawala do Kekirawa droga b. jednostajna między nizką i szarą dżunglą; trawa spalona; raz tylko widać wzgórza nad dżunglą. Kekirawa mała osada; dużo wozów [?]; jadą do A'pury na święto. Idziemy wieczór do dagoby. Cudny widok na stawek i górki; pola ryżowe. Siedzimy dłu­ go na dagobie; ja medytuję o prawdzie w życiu; czy postąpi­ łem prawdziwie w stosunku do Retingerki, wracając do niej? Czy miałem prawo się jej oświadczyć? Czy miałem prawo całować ją jeszcze? Prawda prowadzi do nirwany, do niszcze­ nia w sobie niektórych rzeczy i do utrwalania innych, do mumifikacyi ich. - Obiad; karaluchy. Śpię nieźle. Dziś rano idę na spacer, po wale naokoło wyschłych staw­ ków. Upał szalony; robię zdjęcia. Nad dżunglą widać góry zamglone, choć niezbyt odlegle. Dżungla rzadka, czysta. Tyl­ ko w punktach lepszej irygacyi oazy silnej zieloności; palmy i podszycie buszu. Kobiety kąpią się w stawkach błotnistych. 41 42 6.VII.14. Dziś dopiero czuję się trochę lepiej; mam poczucie jakby jakiś ciężar spadła z głowy i łuska z oczu. Zdaje się po prostu że dzień jest chłodniejszy. W każdym razie jestem znacznie lepiej i jestem szczęśliwy. Wczoraj po powrocie ze spaceru pisałem w resthousie b. leniwie. Pakowanie; breakfast; mam kota moralnego z powodu omyłki keeper [stróż] i tego, że Staś się nie wpisał w książce. Wieczorem okazuje się że kee­ per okradł nas o 2 rupie. Jazda dość monotonna. Z obu stron widać zielone ściany dżungli suchej i nieefektownej. Siedzę w wozie i patrzę leni- �wie, jak drzewa wloką się. Szerokie mimozy jak otwarte pa­ rasole; fikusy o poplątanych konarach i pędach, jak grupy za­ jęte żywą i poufałą rozmową; trzymają się pod ramiona, wy­ ciągają ręce, gestykulują. Miejscami roślinność zupełnie pu­ stynna. Kaktusy i euforbie [wilczomlecz] posplatane w gęste bukiety. Miejscami przerwa w dżungli; zielone pola ryżu, po­ nad nimi dalszy widok na góry. Przejeżdżamy przez dojrzałe pole ryżowe; ściernisko, na nim kopki zboża żółtego. Gdyby nie nieregularna szachownica drobnych poletek możnaby się czuć [jak] w Polsce, tak podobne są nizkie krzewy, stojące bukietami i dużymi kopami w głębi pola. Bydło garbate, albo też szare jakby bez sierści, w dużych rogach pustych. Leśnych zwierząt prawie nie ma, nawet ptaków niewiele. Przed [?] idziemy dużo o zmierzchu; z dżungli dochodzi głos fletu i bicie w bemben; pierwszy raz muzyka buddyjska ude­ rza mnie jako coś ładnego. Ale sama droga mnie nuży; napa­ dy chandry za Galicją. Marzę jakbym to podróżował z rykszą i automobilem. Marzę o możliwościach miljonerstwa. Rest house obszerny; przed nim palmy w księżycu i ściana góry. Po herbacie idziemy na spacer. Małe domki - typowe, mię­ dzy szparami światła, ciemne postaci, łóżka. Przy drodze widzimy, pod rusztowaniem z 4 pionowych patyków i 4 rozłupanych kawałków bambusa, poziomo opar­ tych o nie, siedzi człowiek nad stoliczkiem pokrytym kwiata­ mi, kadzidłem i świeczkami: odprawia ceremonję magiczną. Pomagamy mu parasolami przy zapaleniu świeczki. Odczy­ tuje modlitwy i pali kadzidło nad węglami. To pierwsza, którą widzę, ceremonia magiczna, odprawiana w świetle [?], pod pokręconymi korzeniami fikusa, przez czarnego dyabła, w otoczeniu tylko takich samych dzikusów, działa [?] i przej­ mująco. Idziemy poprzez obozowisko pielgrzymów, którzy recytują w otwartej halli jakieś godzinki buddyjskie, w górę po pochyłej skale. Mała biała dagoba w świetle księżyca; da­ leki widok na dolinę, [?] ku północy. Dyskutujemy o metafi­ zycznej zawartości Buddyzmu v. Christianism. W nocy śpię fatalnie z powodu herbaty. Wstaję o 7=ej idziemy ku świątyni. W dzień te same miejsca wydają się mniej [?], ale widok jest cudowny. Wspinamy się po gładkiej skale na sam szczyt czapki. Na prawo okrążamy świątynię i drapiąc się po nierównościach [?], przepychając się przez gęstwę ściółki i wchodząc po euforbii wydobywamy się na wierzch. Rozkosz chodzenia po zaokrąglonych, wylizanych wodą płatach granitu. Ciemno szary z lekkim odcieniem cze­ kolady, przypomina kształty olbrzyma, słonia. Wszędzie wi­ dzę jakby olbrzymie zady, [?] zwierzęcia, zaokrąglone płaty skóry. Charakter skały powolność, łagodność, osiadłość - coś niby [?] olbrzymiego posągu Buddy patrzącego w dal. Ze szczytu widok wspaniały. Z za profilu czapki wzrok spada wprost na dół równiny, pokrytej gęstym lasem. Dalej, naoko­ ło z równiny tej wznoszą się całe szeregi utworów górskich. Na północ i na zachód równina jest stosunkowo najbardziej czysta; tylko zrzadka wznosi się jakaś góra; niezbyt daleko stożek regularny, dziwnie podobny do Wein[?]; dalej garbate góry jak dromadery przyklękają po ładunek, leżą samotnie na płaszczyźnie widać ich kilka, nie płaczą za sobą, samotne i spokojne. Ku wschodowi zaczyna się trochę więcej ruchu; z początku małe faliste pagórki, jak kopuły podłużnego me­ czetu, potem grzbiet przerwany tu i ówdzie wystającą basztą na koniec wyraźny łańcuch górski [?] na najbliższym planie dwoma ostrymi grzbietami w główny trzon górski, wznoszą­ cy się na południe i zakryty we mgle. W ten trzon wchodzi szeroka dolina, biegnąca od stóp naszej czapki granitowej; po prawej stronie wznosi się piramida o ostrych zarysach, trochę podobna do Lodowego, otoczona kilku szpiczastymi iglica­ mi. Dalej na prawo znowuż szeroka równina i tylko daleko na horyzoncie przebijająca się przez zamglone powietrze drobne łańcuchy górskie w miniaturze. Nad tern wszystkiem niebo pokryte jasną warstwą cirrusów; niżej pędzą po niem białe baranki. Wiatr szalony; chłodno i świeże powietrze. Zdołałem uchwycić istotę swoistości tutejszego krajobrazu górskiego: Ma się tu przed sobą zbiór najrozmaitszych, najbardziej odmiennych typów górskich: piramidy o charakterze mło­ dych formacyi plutonicznych; wyraźne wulkaniczne stożki; iglice dolomitowe; kanty i czapki; dalej stolnice szerokie, [?] faliste wzgórza i szczyty stojące samotnie. Wszystko to mi­ niaturowe, zebrane w jednej panoramie jak na pokaz pod klo­ szem olbrzymim - i w dodatku wszystko pokryte jednostaj­ nym płaszczem zielonym, zamalowane grubym pokostem który nadaje wszystkiemu jakąś uprzejmość, łagodność i misterność - odejmuje grozę i majestat dziki najsurowszym i najbardziej fantastycznym formom. Świątynia cudowna. I . podwórko przywodzi kojarzenia różnych kaplic polnych, miejsc świętych, klasztorów gór­ skich. Przez otwarty, mały krużganek wchodzi się w ogro­ dzone podwórze, z którego rozciąga się śliczny widok na Za­ chód południowy. - Wewnątrz silne wrażenie robią olbrzymie posągi Buddy leżącego, wykute w skale. Sklepienie pomalo­ wane, zwiesza się łagodnymi, pofałdowanymi kształtami, jakby jakaś kunsztowna tkanina, ciężka i bogata. Malowidła dziwne, przy niepewnym świetle robią wrażenie rzeczy pięk­ nych i stylowych. Bóstwa o ramionach i twarzy słonia; sceny historyczne; procesje świętych - majaczą pośród pełzających tu i ówdzie światełek i nadają pieczarze jakieś dziwne, zasty­ głe i ślamazarne życie. Naokoło, w odległości jakich 2 me­ trów od ściany, tyłem do niej obrócone siedzą postaci - zda­ je się Buddy, w kucki, z liściami [?] wystająca z głowy. Wnę­ trze świątyni zastawione małymi szafkami oszklonymi, posą­ gami bóstw, kapłanów, świętych i [?]. Na prawo rozłożony posąg Buddy. W 1. pieczarze, b. małej, jest on wykuty ze ska­ ły o cudownym wyrazie twarzy, w sukni o ślicznie wyrzeź­ bionych fałdach. Nalanda, 8.VII. 14. Znowuż opadło mnie zmęczenie; przemęczenie i wyczer­ panie. Powietrze tu trochę b=ej duszne niż w Dambulli - ro­ ślinność zbliżona do flory kandyjskiej. Wczoraj w nocy śni­ łem o n; o Lipsku - obrazy miasta przepojone szaloną tęsk­ notą, mówiące sentymentem; byłem tam z t, a tęskniłem za n. Rano obudziłem się z silnymi uczuciowymi falami; głównie do n; właśnie dziś, jutro żegnałbym się był z nią. Na morzu, z Fremantle do Adelaide, Środa 5.VIII. Opis pobytu w Zachodniej Australii. Ogólnie b. miły, pogodny, lekkomyślny nastrój. Brak za­ fascynowania jakąś jednostronną podnietą uczuciową. Zain­ teresowanie się głównie objektywnymi faktami; roślinnością Zach[odniej] Austr[alii]; zwierzętami w ogrodzie; trochę też problemami etnologicznymi. Nastrój par excellance nauko­ wy. Pod koniec zaczynam się czuć trochę gorzej z powodu kłótni ze Stasiem, ogólnego zmęczenia i , na samym końcu, wiadomości o wojnie: 211 �21.VII. Dzień przyjazdu. Wstaję o 6=tej. Kąpiel. Na po­ kładzie deszcz; ciemno jeszcze. Budzenie się dnia; chłodne­ go; różowe cienie na ciemnych chmurach, wlokących się smugami deszczu po oceanie; zielone, zimne morze. Poczu­ cie wyjścia z tropików; nowe poczucie geograficzne globu; opasania ziemi. Fakt psychologiczny „poczuć geograficz­ nych". Fremantle jako szereg domów bez charakteru w oddali. Długie czekanie na Le Sońifa i na Dakina ; niepewność co do Stasia. L.S. przyjeżdża; duże, nieporządne, solidne chlopisko. Bryka w polskim stylu. Radość, że jestem gościem, że nie muszę o wszystkiem myśleć i za wszystko płacić. Wy­ jazd. Małe bungallows; pierwsze eukaliptusy i drzewa pie­ przowe. L.S. objaśnia o mieszkaniach, o piaszczystym pasie, mówi nam nazwy drzew. Rzadki las; puszyste, rozłożyste drzewa o fantastycznych sylwetach. Przedtem małe krzaki 0 sztywnych konturach: [?] i puszysta haznarina podobna do wiotkiej limby. Bierze mnie zainteresowanie botaniczne; chciałbym zrozumieć położenie eukaliptusów w systematyce botanicznej. L.S. mówi mi o charakterze liści eukaliptu. Pro­ blem drzew liściastych i szpilkowych. Definicja drzew liścia­ stych, jako mających 2 strony liścia odmienne. Przejeżdżamy zwolna w czysty [?], bez domów; widzimy domki z blachy giętej; małe, stojące na palach, czasem malutki jeden pokój , podobne do budki [?] albo centinelki. To domki osadników lub robotników osiadających na roli. Jedziemy koło stacyi „bez drutu" - potem przez rzekę; potem przez miasteczko 1 wjeżdżamy do S. Perth. Domek z drzewa, otoczony weran­ dami na parterze i piętrze, pomalowany. Stoi na pagórku; nad drzewami i pomiędzy liśćmi widać lazurową wodę zatoki. Rano, budząc się widzę na lewo [?] wodę 'Cumming River', na prawo Perth water. Za domkiem podwórze i 'ubikacje'; przed domkiem ogród; przechodzący w ogród zoologiczny. Schodzi się na dół, z początku widok na wodę i brzeg prze­ ciwległy; potem gubi się człowiek w ogrodzie. Eukaliptusy po drodze. Wogóle wszystkie najważniejsze drzewa są Euka­ liptusy. Pani L.S. wychodzi na nasze spotkanie i wita b. serdecz­ nie; ona jest niewątpliwie silniejszą indywidualnością w ro­ dzinie. Szczupła, z ściągniętą twarzą, mogła być niegdyś dość przystojna. Typowa protestancka ograniczoność poglądów i zaciętość charakteru, połączona z dość dobrym sercem i po­ czuciem swobody. Można z nią zupełnie dobrze wytrzymać; tylko trzebaby jej ustępować w małych rzeczach. 1 .[pierwszy] lunch - jedzenie b. dobre. Jam figowy i śmie­ tana odrazu pociągają moją uwagę. Po lunchu idziemy się przejść po Zoo. Żółwie na dole, przewracamy je. Potem mał­ py. L.S. bawi się z wężami; przyczepia się do nas 3 facetów baciarowatych. L.S. zajmuje się b. intenzywnie niemi. Ła­ zienka z ciepłymi kąpielami. Wracamy do domu i jedziemy do Perth. Jazda przez rzekę wyjątkowo ładna. Sylweta Perth, podnosząca się łagodnie na 2 pagórkach. (Kończę w Poniedziałek 17.VIII. w Melbourne) Ten widok - jeziorka z sylwetą małomiasteczkową i z sze­ rokim horyzontem, kończącym się górkami na wschodzie i zamkniętym pagórkiem lesistym tuż na Zachodzie - jest dla mnie związany ze zrozumieniem uroku i piękności życia kolonjalnego. Zupełnie świeże, nowe, niewyst[ępujące] ani fak­ tycznie ani w żadnej wyobraźni artystycznej widoki; szerokie możliwości ekonomiczne, połączone z rzeczywistą twórczo­ ścią nad dziewiczą ziemią - łatwość niezmierna stosunków 43 212 44 ludzkich i możność wybicia się - to wszystko są niezmiernie silne węzły łączące człowieka z nową ziemią. Rzeczy, których istnienia zupełnie nie przeczuwałem Umieszczamu Stasia w Hostel; zciemnia się; jedziemy z powrotem. W domu zastaję Leslie i Mildred, dwoje star­ szych dzieci. Po kolacji siedzę z nimi w saloniku i rozmawia­ my o geografii, o Ceylonie, o zwierzętach. Bawi mnie i robi mi przyjemność adoracja i „upiedestalenie" z jakim mnie przyjmują Mrs. L.S. & Miss Ry[?]. Wieczorem pokój mój b. przyjemny; słyszę odgłosy dzikich zwierząt i skrzyp wiatraka pompującego wodę. Jestem spokojny i zadowolony; czuje się w domu; chandra ginie. We Środę 22.VII rano idę do kąpieli, koło dzikich zwie­ rząt, lwów i tygrysów. Śniadanie, przy którym długo gadamy. Koło 12=tej idę sam do Perth. Stasia niema. Przychodzi Staś i L.S. po kwadransie mojego czekania. Idziemy do Uniwersy­ tetu, gdzie nikt nic nie wie - potem z Watsonem na lunch; po­ tem plan dalszej wycieczki do Kalgoorlie i Merredin. Po lun­ chu jedziemy tramem do miasta; rozmawiam z Irlandczykiem w składzie zboża; o kopalniach złota i „prospecting"; p za­ robkowaniu i „home [?]". Jedziemy końmi przez przedmie­ ścia o rzadkich, niskich domkach wśród ogródków; potem brodem; potem znów małe [?] domki z blachy lub drzewa osamotnione w dziewiczym buszuf?]; domek Duraca . Black z plemienia Loritja; badam go powierzchownie. Kobieta z plemienia Płn. Zachodn. - Wracamy; zciemnia się; poprzez most; drzewo na którym ostatni raz wieszano bez sądu. Le Sońif dużo gada. Wieczorem kolacja; odprowadzamy Stasia do Watsonów; kłótnia w hotelu. Opuszczam Westonów. Wra­ camy z Miss Ragmont; ja daję popularny wykład o gwia­ zdach (ekspansja subjektywna). Śpię krótko. Na drugi dzień L.S. odprowadza mnie na kolej. Czwartek 23. Długo ciągną się przedmieścia; potem ładne widoczki przy wjeżdżaniu na Darling Range. Potem jedno­ stajny [?] i „black boy" nadają charakterystyczny, egzotyczny wygląd. Pola zborza [sic]szeroko rozłożone między puszczą. Gdzieniegdzie centra b. zaludnione, Parę razy się pożywiamy. Ja czytam handbook o W. Austr. - Wysiadamy; spotyka nas wysoki, silny blondyn. Jedziemy polami; nastrój wsi polskiej. Widzimy las we wszystkich stadjach; bujny i silny; [?] z obu­ marłymi drzewami; spalony z brązowymi, umarłymi liściami; odradzający się z zielenią, wykwitającą na martwym brązie liści, jak grynszpan [??] wytrzebiony i czyste pole. Ściemnia się; jedziemy koło [?] Station. Kolacja w dużym, zacisznym, ogromnym pokoju. Oglądamy narzędzia rolnicze i maszyny do koszenia (a raczej obcinania czy wybierania ziarna), młócenia, wiania i segregowania zboża. Maszynę do rozbija­ nia grud i.t.p. Krótki sen - nastrój spokoju, odcięcia od świa­ ta. Szybka i pełna naprężenia jazda na stację. Wspaniały, na oko, pociąg. Wygodny compartyment. Rano śniadania w wa­ gonie, Niski bush, wśród czerwonej ziemi. Górki i ładnie po­ łożone Kalgoorlie z daleka. Poznaję Mr. i Mrs. [?] W Kalgoorlie (Piątek 24.) zimno; czyste, przejrzyste i ostre powietrze. Czerwona ziemia i seledynowe niebo. Barwne domki. Idziemy ku poczcie; Mr Bolton; poczucie zbytniego uhonorowania. Tramem do Bonlder; potem idzie­ my; Hamilton. Ridge[?] oprowadza nas po górze. Młoty roz­ bijające greenstone; potem bale tłukące go; młyny wilgotne; na dnie rtęć. Bierzemy w rękę ciemny, gęsty amalgam złoty. [?] Czarne błoto, zawierające 70% procent złota. Złoto wy­ pieczone. Lunch u Hamiltona. Przebieramy się w niedzielne 45 46 �ubrania i kapelusze i idziemy ku [?] Jazda windą na dół. Spa­ cer po sztolni; system przekopywania się całą szerokością, a raczej grubos'cia kopalni. Hamilton daje mi próbki złota; wracamy automobilem. O mało co nie spóźnieni. Kupuję sle­ eper dla siebie i Stasia. - Staś' wyjeżdża z pretensjami o Śro­ dową kłótnię, co mnie przyprowadza do wściekłości. Kola­ cja; źle przespana noc. Sobota 25 w Perth przyjeżdżamy; telefonuję do L.S. Pro­ tector of Aborogines, który przyjeżdża po nas bryką. Jedzie­ my miastem nad jezioro. Znów wesoły, swobodny, miły i nie­ estetyczny charakter miasta, przedmieść. Wracamy mostem z rybami i żółwiami. Lunch; popołudniu spacer po Zoo z Kingsmillami; wieczorem idziemy do N.W.D. Campbell. Oglądanie narzędzi aboriginów. Niedziela 26.VII. Wycieczka do Cussacka. Rano przebie­ ramy się. Potem jedziemy zwykłą drogą (tagarocta, złota aka­ cja w kwiecie, drzewo z wisielcem) przez most do Guilford, gdzie konny policjant nas oczekuje. Blacks camp. Rzucanie boomerangów, które wszystkie wracają. Nie mogę zebrać żadnych określonych wiadomości. Lunch w rozwalonym do­ mku. Jazda do Cussacków, Staś siada na froncie. U Cussacków mam długa rozmowę z nim. Następnie herbata. Dostaję wommerę i churinge[?]; obie dobre. Powrót, późnym wieczo­ rem. Rozmowa, w kt[órej] St[aś] napada na mnie i peszy mnie, tak, że mam noc [?]; choć odnoszę się do niego pacy­ ficznie. Poniedziałek 27. Wycieczka do fermy pomarańczowej. Aha, w powrotnej jeździe poprzedniego dnia robię zgodę z panią Lud. cofanie się na wszystkich punktach paradoxow i jestem z nią nadal w miłych stosunkach. Jedziemy jak zwy­ kle aż do Gulford. Potem bushem, zbieramy kwiaty, których mnóstwo. Jedziemy wąwozem pod górę. Bush na górze [?]; mniej kwiatów. Przyjeżdżamy późno; chłodny lunch. [?] i Giles'em; potem spacer po farmie; jestem osłabiony i ciężko chodzę. Ładna, malownicza dolina; gaje płoną pomarańczami na tle jasnego lazuru nieba; powietrze czyste, cudny zapach żywicy aromatycznej jak woń [?]. Wracamy piechotą pod górę; siadam; jedziemy nocą. Dr. L.S. opowiada mi historje o wychowaniu dzieci. Przyjeżdżamy późno; kolacja; Staś wy­ chodzi wcześnie (i robi mi awanturę tego dnia a nie poprze­ dniego jak zanotowałem). Wtorek 28. Rano idę do Campbella i dostaję dużą ilość fajnych rzeczy i ciekawych informacyi; mówimy o użytku wielu przedmiotów; boomerangów i.t.p. Potem o ceremonii inicjacyi; pokazuje mi ciekawego penisa z drzewa i z kamie­ nia, którego pokazują chłopcom przy inicjacyi. - Potem idę na lunch; potem przebieram się i idę na recepcję. Długa roz­ mowa z gubernatorem i jego żoną. Rozmowa z vicegub. i Sir Johnem Forestem. Spacer po ogrodzie; zabranie Stasia; po­ wrót do domu. Wieczór w domu. Środa 29. Rano wizyta w muzeum. Haddon , Glonert, Scharff i.t.p. Popołudniu, po lunchu Camming i Protector aboriginów; potem znów idę do muzeum, zamknięte, wracam do domu. Czwartek rano jadę do nowej Norcyi. 47 [Odtąd zaczyna się następny zeszyt a zarazem opubli­ kowana w języku angielskim część dzienników pt. A Dia­ ry in the Strict Sense of the Term] Port Moresby, 20. Września 1914. 1 .Września rozpoczyna się nowa epoka w moim życiu: sa­ modzielna i samotna wyprawa w tropiki. We Wtorek, 1 .IX. 14. odprowadziłem Brit. Ass. Do Toowoomby. Rozmo­ wa i zaznajamianie się z Sir Oliwerem i Lady Lodge ; ofia­ rowanie mi pomocy przez tegoż; moje fałszywe położenie i „sprostowanie" przez Stasia. Pożegnanie z Desire Dickin­ son; wściekłość na Stasia, która przerodziła się na głęboki żal, trwający do tej chwili - to wszystko należy do poprze­ dniej epoki, do wizyty z Brit. Assem w Australii. Wróciłem sam do Brisbane wagonem salonowym; czytałem po drodze Handbook australski. W Brisbane poczucie opuszczenia i sa­ motności. Samotna kolacja. Wieczorami rozmawiam z Grabnerem i Pringsheimem, którzy mają nadzieję, że bę­ dą mogli wrócić do Niemiec; mówię z nimi o wojnie. Otwar­ ty na sień, tandetnie umeblowany salon hotelu Danieli wiąże się ściśle z tą epoką. Pamiętam wizytę rano w muzeum, do48 49 Witkacy, Pejzaż australijski, 1923 rok. Pastel. Ilustracja za: Anna Micińska, Witkacy. Życie i twórczość. Warszawa 1985 213 �5 kąd Pringsheim mnie odprowadza. Wizytę u Burnsa Philpa "; wizytę u złotnika. Spotykam z Brownem , w Piątek rano, który idzie tego dnia na lunch do Mayo'ow . We Czwartek wieczór jadę do Dr=a Douglasa , ażeby pożegnać się z Gol[d]ingami i dać Goldingowej list do Stasia, oraz oddać jej książki. Chłodna noc księżycowa. Tramwaj jedzie podgórę, widzę przedmieście położone nisko, u stóp pagórka. Boję się, że się zaziębię; U doktora spacer z jego siostrą, tłustawą blondynką. Potem przyjeżdżają Gold[ingowie]. Ponie­ waż odczuwam silną tęsknotę za Brit. Assem. Odnoszę się do nich z sentymentem, na który jednak nie znajduję oddźwięku. Rozmowa o ich wycieczce; tańce na polance. Znacznie milszy i b=ej osobisty wieczór u Mayo'ow. Wie­ czór; deszcz pada; po kolacji jadę ku promowi; pogoda je­ szcze; prom na rzece oświetlonej księżycem przez chmury. Idę pod górę i błądzę; deszcz. Mayo spotyka mnie z paraso­ lem. Rozmowa o możliwości rezygnacji Seymura o planach na lato, o możliwości wspólnego spędzenia wakacji i.t.p. Nie­ 51 52 53 1 Ventnor na wyspie Wight u południowych wybrzeży Wielkiej Bry­ tanii. 2 Annie Brunton, patrz poprzednie odcinki. Otolia Retingerowa, Tośka. W Breńa Baja na Wyspach Kanaryjskich Malinowski mieszkał przez półtora roku po zakończeniu studiów. Wierzenia pierwotne i formy ustroju społecznego, Kraków 1915 G B . Shaw, Kandyd, 1896, drwił tam z ogólnego poglądu na ludz­ ką siłę i słabość i na dążenia walczących emancypantek. Kasia Chłapowska była przyjaciółką Otolii Retingerowej. Malinowski jeszcze w październiku 1913 roku starał się w AU o „udzielenie mu zasiłku z funduszu obrotowego fundacji s'p. W. Oslawskiego (...) celem przeprowadzenia badań z zakresu socjologii.(...) ma za­ miar pracować nad zagadnieniami odnoszącymi się do ogólnej teorii wie­ rzeń pierwotnych oraz nad etnologią ludów Afryki Północno-wschodn." Zarząd A U na posiedzeniu 10.1.1914 przyznał Malinowskiemu zasiłek w kwocie 300 koron. Patrz opracowane przeze mnie Listy Bronisława Malinowskiego, w: M.Flis, A.K. Paluch, Antropologia społeczna Broni­ sława Malinowskiego, Warszawa 1985, s. 271-272. Nie wiadomo czy chodziło o to stypendium czy o jakieś' inne, o które jeszcze się starał. I 4 5 6 7 8 9 Możemy tutaj przywołać wspomnienia pani Tośki o swych wizy­ tach u Conrada: „Mieszkał podówczas z rodziną w Capel House, w hrab­ stwie Kent. Mały, skromniutki domek stał w odosobnieniu od wsi, wej­ ście oplatały gałązki pnącej rośliny, nie pomnę już jakiej. Wokoło były łąki, liściaste laski, miły spokojny krajobraz, pełen prostoty i pogody. Je­ chało się z Londynu parę godzin do niewielkiego miasteczka Ashford. Tam na stacji po raz pierwszy zobaczyłam Conrada". T. Zubrzycka, Syn dwu ojczyzn, „Iskry" 1931, t. 9, s. 122 1 0 Mówi! „dużo o literaturze, ulubionych autorach, o francuskich mi­ strzach słowa, których podziwiał. Mówił wtedy chętnie po francusku. W angielskim miał zawsze bardzo wyraźną cudzoziemską wymowę. Po polsku mówił czysto, swym przemiłym ukraińskim akcentem. Czasem brakło mu jakiegoś słowa, wpadał znów we francuski", tamże, s. 124 J. Conrad, The Return, 1897 (Powrót). Najbardziej nielubiany przez autora utwór. Nowela o rozkładzie mieszczańskiego małżeństwa. Widać, że Malinowski odnosił treść Powrotu do swej własnej sytuacji. Notes & Queries on Anthropology, London 1912, wyd.4, B. Freire-Mareco i J.L. Myres (eds) były jakby podręcznikiem prowadzenia ba­ dań terenowych opracowanym przez W.H.R. Riversa, zawierały indeks kwestii, które muszą zostać poruszone. W duchu N . & Q. napisana zosta­ ła pierwsza monografia terenowa Malinowskiego, The Natives of Mailu, patrz: M . Young, Introduction w: Malinowski among the Magi, London 1988 II 12 214 zmiernie sympatyczni ludzie. Wracam ku tramowi. Znajomy konduktor, przypominający Litwiniszyna . Dużo pijaków. W ogóle w Brisbane nie czuję się bardzo dobrze. Silna tre­ ma przed tropikami; wstręt do gorąca i duszność - rodzaj pa­ nicznego strachu przed możnością tak strasznego upału, jak ten, który miałem w Czerwcu i Lipcu. Zastrzykuję arszenik, po sterylizacji szprycy w kuchni. W Sobotę (dzień elekcji) ra­ no jadę do muzeum ażeby ofiarować książkę dyrektorowi, potem załatwiam lekarstwa (kokainę, morfinę i emetynę) i wysyłam rekomendowany list do Seligmana oraz szereg l i ­ stów do Mamy. Po zapłaceniu przesolonego rachunku jadę na statek. Gru­ pa osób odprowadzających; o 12A wyjeżdżamy. Mayowie stoją na brzegu; patrzę na nich długo przez lornetkę i macham chustką - czuję że żegnam się na pewien czas z ludźmi mnie życzliwymi i z cywilizacją. Jestem dość przygnębiony; mam zasadniczą tremę i nieufność, czy podołam zadaniu, które mam przed sobą. 54 J 13 Szpotańscy byli bliskimi krewnymi Malinowskiego ze strony mat­ ki, wydaje się, że odwiedzał ich także z powodów finansowych. Może chodzić o kuzynkę Mancie. August Zaleski (1883-1972), dyplomata, z wykształcenia historyk; podczas I wojny świat, działał w Wielkiej Brytanii jako emisariusz obo­ zu niepodległościowego. Od 1918 w pracy dyplomatycznej (na placów­ kach w Szwajcarii, Grecji, Włoszech); 1926-32 Min. Spraw Zagr, także w rządzie Sikorskiego. 14 15 16 Żenią Zielińska była malarką, przyjaciółką Żuławskich, którą po­ znał zapewne u nich w Zakopanem. Bardzo się w niej kochał. Tej miło­ ści dotyczą wcześniejsze dzienniki. Józef Rydel prowadził Biuro Akademii Umiejętności jako jego Adjunkt. Józef Rostafiński (1850-1928), botanik, prof. UJ, dyrektor ogrodu botanicznego, aktywny członek A U . Z tego powodu mógł mieć z nim Malinowski kontakty. 17 18 19 August Witkowski, ur.1854, fizyk, prof. UJ, członek A U , jeden z najważniejszych mentorów Malinowskiego zmarł 12 stycznia 1913. Edward Strassburger (1882-1923), ekonomista, prof. uniw. w War­ szawie od 1916, zwolennik kooperatywizmu, w którym widział urzeczy­ wistnienie ustroju społ. opartego na zasadach sprawiedliwości spol. Jerzy Żuławski (1874-1915), pisarz, miłośnik i znawca Tatr, zmarł na tyfus jako żołnierz Legionów Polskich. Bolesław Ulanowski (1860-1919), historyk i prawnik, prof. UJ, Sekretarz Generalny AU od 1901. Pani Maria Witkiewiczowa prowadziła od 1912 r. pensjonat „No­ sal" na Bystrem, bez większego powodzenia zresztą. 2 0 21 2 2 2 1 2 4 Pensjonat „Konstantynówka" prowadziła p. Aniela Zagórska, ku­ zynka Conrada i matka późniejszej jego tłumaczki, też Anieli. W Lowranie na płw. Istna przebywał na kuracji Stanisław Witkie­ wicz, spędził tam kilka lat (1908-1915). Karol Szymanowski mieszkał wtedy w „Nosalu" u p. Witkiewiczowej. Malinowski w młodości często mieszkał u znajomego gazdy na Olczy. J. Conrad, Nostromo, 1904 Może chodzić o Maurycego hr. Zamoyskiego (1871-1939), polityka i działacza wielu organizacji kulturalnych i oświatowych. Z późniejszego fragmentu wynika, że Malinowski także u niego szukał pomocy finansowej. G.C. Seligman, Brytyjski antropolog, autor min. The Melanesians of British New Guinea, 1910 ' Zdzisław Jachimecki (1882-1953), muzykolog i kompozytor, późniejszy prof. UJ, przyjaciel K. Szymanowskiego. W 1914 został 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 J �członkiem Komisji Etnograficznej AU (a w 1947 czł. zw.), mógł to być, poza towarzyskim, powód spotkania z Malinowskim. Maria Antonina Czaplicka (1886-1921), studiowała w Londynie i Oxfordzie (jako stypendystka Kasy im. Mianowskiego), od 1912 wy­ kładała etnologię na uniw. oxfordzkim (była pierwszą wykładowczynią w dziejach tej uczelni), londyńskim i bristolskim. W latach 1914-15 pro­ wadziła badania terenowe na Syberii, jako uczestniczka wyprawy nau­ kowej, finansowanej przez uniwersytety w Oxfordzie i Filadelfii. W szczególności badała kulturę Tunguzów u ujścia rzeki Jenisej i kultu­ rę Samojedów. Prace na ten temat przyniosły jej duże uznanie choć mia­ ła kłopoty z uzyskaniem stałej posady. Problemy te wraz motywami na­ tury sentymentalnej spowodowały jej samobójczą śmierć. Patrz D. Col­ lins i J. Urry, A flame too intense for mortal body to suport, „Anthropology Today" 1997, vol.13, no 6, s.18-20. W roku 1998 ma zostać wyda­ na czterotomowa edycja Collected Works Czaplickiej przez Curzon Press. 3 2 3 3 Roger Fry (1866-1934), brytyjski historyk i krytyk sztuki. Mali­ nowski przyjaźnił się z jego siostrą. Westermarck (1862-1939), socjolog, filozof i antropolog, wykładał na uniwersytecie w Helsinkach i Londynie. Malinowski w czasie swych studiów w LSE pracował pod jego kierunkiem. 3 4 3 5 Nieoceniona pani Otolia tak tę wizytę wspominała: „Nastał dzień wielki, gdy Conradowie z chłopcami przybyli do Londynu i zamieszkali u nas. - Byłyśmy obie z moją irlandzką gospodynią pełne obaw i niepo­ koju, czy dogodzimy tak miłym, rzadkim gościom? - Mieszkanie, choć szczupłe, dało się urządzić dość wygodnie. Goście zajęli dwa pokoje na piętrze, nie przeczuwając, że gospodarstwo mieszczą się z trudem na ka­ napkach na dole. - Zajmowaliśmy podówczas jedno z tych wygodnych, umeblowanych 'apartaments', urządzone wyjątkowo niebanalnie przez artystę malarza. - W czarnym saloniku, pełnym barwnych plam, przyj­ mowałam upragnionych gości z biciem serca młodej i niedoświadczonej pani domu", Zubrzycka, op. cit., s. 141 1 6 Jan Lewiński (1885-1930) ekonomista. Studiował w Antwerpii, Londynie, Berlinie, Brukseli (gdzie się doktoryzował) i Lipsku W 1912 przedstawił cykl wykładów w L.S.E., które ukazały się drukiem pt. The Origin of Property, London 1913, po polsku w „Ekonomiście". W 1913 podjął próbę habilitowania się na jej podstawie w UJ. Próba ta nie powio­ dła się mimo pochlebnych opinii. Po wojnie pracował jako prof, ekono­ mii na kilku polskich uniwersytetach. 3 7 Robert Mond, jak pisał w Podziękowaniach na wstępie Argonau­ tów Zachodniego Pacyfiku sam Malinowski: „umożliwił mi tę pracę przyznając mi przez pięć lat (1914 oraz 1917-1920) Stypendium Podróż­ ne im. Roberta Monda (Uniwerytet Londyński) w wysokości 250 funtów rocznie" Pudełko było potrzebne Witkacemu na farby, gdyż obawiał się, że w tropikach zjedzą mu je mrówki. Andrzej Strug (1871-1939), prozaik i publicysta, działacz socjali­ styczny i niepodległościowy w latach 1907-14 przebywał w Paryżu, gdzie wstąpił do PPS-Frakcji Rewolucyjnej i uczestniczył w pracach Związku Strzeleckiego, członek POW. 3 8 5 9 4,1 Dagoba to typ monumentalnego relikwiarza buddyjskiego wystę­ pujący na Ceylonie (odpowiednik indyjskiej stupy) Witkacy musiał być rzeczywiście w fatalnym stanie, bo 2.VII. 1914 napisał list do „Władz Ceylonu" wyjaśniający powody swego planowa­ nego samobójstwa: „Po utracie mojej narzeczonej, która popełniła samo­ bójstwo, przed czterema miesiącami chciałem się zabić. Moja rodzina doradziła (!) mi udanie się w podróż. Mój przyjaciel (jeden z dwóch mo­ ich najlepszych przyjaciół) wybierał się właśnie na Nową Gwineę z wy­ prawą naukową. Był tak uprzejmy, że do sumy, jaką rozporządzałem, po­ życzył mi pięćdziesiąt funtów szterlingów i zabrał mnie ze sobą w bar­ dzo złym stanie psychicznym, na skutek czego miał wiele kłopotów. On był tak dobry jak najlepszy brat. I jest mi bardzo przykro, że jestem zmu­ szony popełnić wobec niego taką niegodziwość i opuszczam go w jego niebezpiecznych wędrówkach. Ja jednak widzę, że podróżowanie za­ miast poprawić mój stan sprawia mi okropne cierpienie, ponieważ fakt, iż ja mogę oglądać piękne rzeczy, których Ona nigdy nie zobaczy, czyni mnie w najwyższym stopniu nieszczęśliwym. Jeszcze bardziej niż byłem poprzednio. (...) Proszę wybaczyć mój okropny angielski" S I . Witkie­ wicz, Listy do Bronisława Malinowskiego, s. 77-78 4 1 4 2 Artykuł ten pt Z podróży do tropików, ukazywał się w częściach w piśmie „Echo Tatrzańskie" dopiero w 1919 roku (nr 15-18). Przyjadę le musieli na gorąco wymieniać wrażenia bo oba teksty są do siebie bar­ dzo podobne (przynajmniej w warstwie opisowej). Osoba, o której mowa pochodziła ze znanej australijskiej rodziny przyrodników: Albert A.C. Le Souef był dyrektorem Ogrodu Zoologicz­ nego w Melbourne. Trzech jego synów kontynuowało te zainteresowa­ nia: Dudley odziedziczył stanowisko ojca i pisał książki o przyrodzie au­ stralijskiej; Albert prowadził ZOO w Sydney; Ernest (1869-1937), który gościł Malinowskiego, był dyrektorem Ogrodu Zoologicznego w Perth. 4 3 4 4 William John Dakin (1883-1950), zoolog. Wykładał w Belfaście, Liverpoolu i Londynie, w 1913 otrzymał tytuł pierwszego profesora bio­ logii na nowoutworzonym Uniwesytecie Australii Zachodniej. Był także doradcą rządowym. Durack, tak nazywała się duża rodzina farmerów-pionierów, którzy pierwsi rozpoczęli hodowlę bydła na wielką skalę w zachodniej Australii. Chodzi zapewne o specjalne wydawnictwo z okazji kongresu Bri­ tish Association for the Advancement of Science, którego członkami w 1914 roku stali się obaj podróżnicy. Mieli z tego powodu bezpłatne bi­ lety kolejowe w Australii podczas trwania zjazdu. Patrz, L. Paszkowski, Malinowski i Witkacy w Australii, „Wiadomości", Londyn 1972, nr 41, 43/44 4 5 4 6 4 7 Alfred C. Haddon (1855-1940), „ojciec antropologii w Cambrid­ ge", z wykształcenia zoolog, prowadząc badania przyrodnicze nad cie­ śniną Torresa doszedł do wniosku, że bardziej pilne jest badanie tamtej­ szych krajowców. Następna wyprawa (1898) miała już charakter antro­ pologiczny i uczestniczli w niej m i n . : W.H.R. Rivers, CS. Myers, W. McDougall, C G . Seligman. 4 8 Sir Oliver Lodge, wybitny fizyk, zainteresowany także problema­ tyką psychologiczną, opublikował także szereg prac usiłujących połą­ czyć religijny i naukowy punkt widzenia. Od 1900 był rektorem uniwer­ sytetu w Birmingham. Fritz Grabner (1877-1934), etnolog niemiecki, wybitny przedsta­ wiciel podejścia kulturowo-historycznego w etnologii. Z wykształcenia historyk. Razem z B. Ankermanem twórca koncepcji kręgów kulturo­ wych. Nigdy nie przeprowadził badań terenowych. Gdy znalazł się w Australii na zaproszenie rządu australijskiego, wybuch I wojny świat, uniemożliwił mu prowadzenie badań, gdyż został internowany i wypu­ szczony dopiero w 1919 r. Jednak wykorzystał ten czas na studia, po­ równując mity ludów indo-europejskich, mongolskich, polinezyjskich i hamicko-semickich, a także badając kalendarze starego i nowego świata. 4 9 5 0 Firma „Burns, Philp and Co. Ltd" między innymi obsługiwała l i ­ nię parowców z Australii do Nowej Gwinei a także prowadziła tam roz­ ległe i nteresy. Malinowski zapewne chciał kupić u nich bilet na statek do Port Moresby. Alfred Reginald Radcliffe-Brown (1881-1955) jeden z najwybit­ niejszych antropologów pierwszej połowy X X wieku, współtwórca współczesnej antropologii „społecznej" jako generalizującej nauki teore­ tycznej. Pierwotnie chciał studiować w Cambridge nauki ścisłe, ale jego tutor, entuzjasta Frazera, skierował zainteresowania swego ucznia w kie­ runku „nauk moralnych". Istotne znaczenie miały także kontakty z Riversem, Haddonem i Myersem. W latach 1908-14 był członkiem Trinity College w Cambridge. 51 5 2 Elton Mayo (1880-1949), twórca socjologii i psychologii przemy­ słu. Połączył zainteresowania psychonerwicami i „myśleniem obsesyj­ nym" z antropologicznym podejściem do kultury i struktury społecznej B. Malinowskiego i A R . Raddcliffe-Browna. Jeśli chodzi o metody ba­ dawcze zaadoptował metodę wywiadu psychologii klinicznej do antro­ pologicznych badań terenowych i zastosował je w badaniach organizacji przemysłowych. 5 3 Prawdopodobnie chodzi o Johna Douglasa, który był specjalnym komisarzem Brytyjskiego Protektoratu Nowej Gwinei (1886-1888). Tak przynajmniej twierdzi autor przypisów do A Diary... Józef Litwiniszyn był kolegą gimnazjalnym Malinowskiego i jego bliskim przyjacielem. Studiował górnictwo w Leoben w Austrii. Kore­ spondowali ze sobą przez kilka lat (listy Malinowskiego w posiadaniu prof Jerzego Litwiniszyna). 5 4 215 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c146e3710876487ec85c577acc26fbe1.pdf 2ced9d41da786851bbcdc72f96d12740 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2813 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2621 Title A name given to the resource Dzienniki 1914-1918 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4, s.107-118 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malinowski, Bronisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bronisław Malinowski Dzienniki 1914-1918 Prezentowany fragment pisał Malinowski na Wyspach Trobrianda między połową grudnia 1917 a połową stycznia 1918. Nastręczał on dużych trudności w opracowaniu, gdyż zawiera bardzo wiele obcojęzycznych wtrąceń. Widać, że Malinowski jest już długo poza zasięgiem polszczyzny, że coraz częściej my­ śli po angielsku i pewnych wyrażeń nie chce mu się już tłuma­ czyć na polski. Jest to dziennik intymny, nie przewidziany do pu­ blikacji, ani nawet do czytania przez kogokolwiek, więc autor nie stara się o piękno wypowiedzi i komunikatywność, stąd też wielka ilość spolszczanych słów angielskich, lapidarny styl, czę­ sto zupełnie nieczytelny. Oprócz stałego wątku i powodu, dla którego młody uczony dokonuje zapisków, jakim jest praca nad sobą, można zauważyć także, co jest dla niego sprawą istotną, a co nie. Na pierwszy plan wysuwa się powód, dla którego się znalazł na Trobriandach, czy­ li badania terenowe, a raczej ich finalizowanie, codzienna żmud­ na, czasami nudna i odstręczająca praca polegająca na groma­ dzeniu materiałów etnograficznych. Ta rutyna i zniechęcenie odbija się na jego stosunku do krajowców (patrz przypis 24 do­ tyczący terminu „nigger"), ale także do białych mieszkańców wysp. To co daje mu, jak zwykle, chwile szczęścia i zapomnie­ nia, to kontakt z przyrodą. Zachwyt nad jej pięknem często poja­ wia się w opisach zachodów słońca, morza i nieba etc. Opisy te świadczą o jego wrażliwości, a usiłowanie nadania im walorów literackich - o artystycznych ambicjach młodego uczonego. Innym stałym motywem jest miłość do Elsie Masson, tęskno­ ta za nią, decyzja o małżeństwie i walka o zachowanie emocjo­ nalnej wierności (czasami wszakże bezskuteczna, co jest z kolei powodem do wyrzutów sumienia i nakazów poprawy). Motyw wojny w Europie pojawia się niezmiernie rzadko, na przykład pod postacią problemu heroizmu, wobec którego musi się usto­ sunkować. Narzeczony Elsie zginął pod Gallipoli. Jego cień prześladuje Malinowskiego, ale trwa on jednak w przekonaniu, że jeżeliby dostał powołanie, to poszedłby na wojnę bez ociąga­ nia, ale zdawał sobie jednocześnie sprawę, że ryzyko takiego obrotu spraw jest dość ograniczone. Matka i Polska zjawiają się jak wyrzut sumienia: „Zapomi­ nam zupełnie o wilii Bożego Narodzenia. (...) O Boże, Boże, ja­ kież marne jest życie w ciągłym rozdźwięku etycznym. Ten brak myśli głębszych o Mamie, o Stasiu, o kraju i tern co oni wszyscy cierpią i co Polska cierpi - jest czemś wstrętnem". Jego plany ży­ ciowe ciągle są jednak związane z krajem: „będę niewątpliwie 'wybitnym uczonym polskim'. To [tutaj] będzie moim ostatnim etnograficznym wybrykiem. Potem oddam się konstruktywnej socjologii; metodologii ekonomii politycznej etc. i w Polsce mo­ gę zaspokoić moje ambicje lepiej niż gdzieindziej". Musiał w to jeszcze wtedy wierzyć naprawdę. W opracowaniu korzystałam w dużej mierze z przypisów i słownika języka tubylców pomieszczonych w A Diary in the Strict Sense of the Term. Środa 12 112.17.1 Rano wstaję dość późno i zaczynam pisać dziennik, gdy Billi woła mnie. Jedziemy. Tam czuję się mocno podmęczony przez cały czas. Kamera mi ciąży. Czuję wyrzuty sumie­ nia, że nie opanowałem etnograficznej sytuacji. Obecność Billa mi trochę przeszkadza. After all [ostatecznie], on nie ma tej intenzywności interesu [zainteresowania], a raczej dla nie­ go to wszystko jest trochę głupie. Tu znowuż moja zdolność poddawania się cudownym stanom psychicznym (czasem urojonym) płata mi figla. Współdziałanie E.R.M. w moich badaniach nie działa na odległość. Raczej mam uczucie, że błaźnię się przed nią, że muszę jej wyraźnie napisać, że je­ stem disaponinted with myself [niezadowolony z siebie]. For­ mułuję Ust do niej popołudniu, odpoczywając w samotnej jeździe dinghą. W Oburaku: idziemy do domku kapitana (Towakajse). Tam siadamy na Bwajmie. Potem pieczenie żywcem świni. Pomieszane uczucia okrucieństwa i oburze­ nia. Płatanie świni i anatomiczne wyrażenia. Potem fotogra­ fujemy grupę z nose-stickami [patykami w nosie]; baku z puatai i świniami. Ja robię snapshot [zdjęcie migawkowe] z grupą płataczy świń. Potem siedzimy i smakujemy. Obcho­ dzę wioskę szukając miejsca pod namiot. Jemy banana i pije­ my coconut [orzech kokosowy]. Potem Sagali [ceremonialny podział żywności] obukubaku [część baku]. Vanoi kirivina. Spotykam znajomych: drjari z Kudokabilia, który przyniósł mi jaja w nocnej koszuli damskiej. Nie ma nikogo z Omarakany ani z Kasanai. Sagali: wszystkie wioski wymiecione. Uczucie społecznego mixusu w tym akcie: cała wyspa jako jedna całość: Kaileula i inne wyspy nie wymienione, nato­ miast Kitava i Vakuta wymienione. - Potem deszcz nadciąga. Siedzimy w Bwajamie Kapitana. Potem fotografuję widok wioski z zewnątrz 2 canoes [czółna]. Billi odjeżdża. Siedzę, rysuję kany. Wracam z Toguguą jego łódką. Siadam na dinghę i raduję się samotnością. Uczucie speszenia etnograficz­ nego (predominujące) powraca. Odnoszę je do E.R.M. Wio­ słując myślę o E.R.M. i jej zachwycie nad łódkami na Yarze [Yarra - rzeka w Melbourne]. - Wracam, jem kolację z Mic­ kiem, który powtarza, że takiego Sagali Kiriwina nie widział, a potem usprawiedliwia, że nie dał mi tytoniu. Siedzę na arm­ chair [fotelu] na werandzie i drzemię. - Idę spać o 8=ej. Śpię nieźle; mam sny, które mnie przenoszą daleko od Trobriands i od etnografii - ale dokąd? - Aha. Przed 2 dniami zacząłem czytać Tess of the d'U[rbervilles]. Zbliża mnie to do E.R.M. „Maiden no more" [już nie dziewica]. Refleksja nad tern, jak dalece ja jestem zobowiązany w stosunku do niej. Myślę 1 2 3 4 5 6 Grażyna Kubica-Heller 7 0 niej jako o mojej przyszłej żonie z poczuciem pewności 1 ufności, ale bez dreszczu. Myślę często o N.S. Pokazałem jej fotografie Billowi. Smutek. Kocham ją jak dziecko, ale nie 8 107 �łudzę się i nie wątpię, że ona nie mogłaby być szczęśliwa ze mną i vice versa. Melodja z Samsona i Dalili przypomina mi ją. Przychodzi mi na myśl: „Nie Uchadi!" i jestem w muzycz­ nym transie. Tęsknię często za kulturą, Paul & Hede i ich ho­ me [dom] (prawie ze łzami tęsknoty); E.R.M. i M.H.W. jako atmosfera. - Czy powrócą jeszcze kiedy te dni szczęśliwe w E. Malwern? - Melodje Bethovena - jestem niezmiernie przywiązany do P. i H. 9 Czwartek 13. [12.17.] Wstaję koło 7=ej. Herbata ranna; gadam z Mickiem. Idę pod kokos pisać dziennik za parę dni ostatnich. Zapowiadam Mickowi, że koło 11 chcę wyjechać. Po napisaniu dziennika koło ll=tej wracam. Gadam z Mickiem: Brudo" wrócił. Br. Nie dostał vaigua. Br. świnia. Dawniej było tu wielu traders [kupców]. Zbierali się wieczorami „playing & whoring" [na zabawę i rozpustę]. Mówi mi o swojem wyczerpaniu; poka­ zuje ciało wychudłe i oklapłe. Nie może nawet iść do shit housu [wychodka]. Dyskurs o konieczności wielkich shithouseów. Ofiarowuje mi dinghe. Zbieram rzeczy, załatwiam busi­ ness z Marjanną. Czuję się byczo fizycznie. Native canoe [tu­ bylcze czółno] napełnia się wodą. Przepakowujemy na din­ ghe. Przyjazd. Obieram miejsce na tent [namiot]. Gomeran, policeman [policjant] i paru boyów [służących] pomagają mi. Trochę czuwam nad tentem, trochę oglądam wioskę. Mam satysfakcję w patrzeniu na budowę tentu. Przyjemność pikni­ kowania. Ilumedoi siedzi ze swymi braćmi i introduce'uje [przedstawia] mnie. Daję 3 sztyki tobaku. Jem banany. Potem spisuję plan wioski. Brat Ilumedoi b. pomocny przytem. Wra­ cam. Oglądam tent i superintenduję [nadzoruję] rozpakowa­ nie rzeczy. Potem spacer. Myślę o E.R.M., dochodzę do wo­ dy. Robię gimnastykę szwedzką. Czuję się dobrze i jakkol­ wiek atmosfera łaźni tureckiej, nie jestem oprymowany [znu­ żony] ani zdeprymowany. Pierwszy spacer kiriwiński. Chwi­ 10 ne la poczucia, że Kiriwina [?]. Obecność duchowa E.R.M. My­ ślę o napisaniu definitywnem do N.S. Wracam i nogi mi cią­ żą. Piję kolację. Potem idę na round [spacer okrężny] wie­ czorną. Tuż koło mnie - jakie 6 metrów - iwalamsi [krzyczą]. Słyszę głównie Latuyu, gadugedo bigadajgu. Melodyjny, mo­ notonny chant [śpiew] - musi ich narkotyzować. Potem idę do Towakaise. Tam długie gwałcenie zanim oni decydują się gadać. Mówię o Poulo [połów]; potem 2 facetów Kukuonebusi. Czuję się wściekle śpiący. Wracam, piję kawę. Kładę się spać, ale wizje grzebieni szyldkretowych spędza­ ją mi sen. W nocy deszcz. Bulukwy spacerują naokoło mojego tentu. 12 Piątek 14.П2.171 Deszcz. Wstaję koło 6=30. Idę naokoło wioski, patrzę na grupy. Wracam, piję śniadanie. Gadam na werandzie z policemanem i kilku drjaniami. Potem wracam do tentu, parę de­ finitywnych zadań: przerysować plan wioski. Spisać dziennik etnograficzny. Robię trochę tego, ale, chociaż czuję się fi­ zycznie dobrze, opory: nie interesuje mnie praca. Przytem deszcz gwałtowny; woda spływa przez namiot, robimy ryn­ sztoki; namiot przepuszcza wodę. To wszystko mnie peszy; także Pilapala [grzmot] wali i to daje mi na nerwy. Koło 12 przychodzą drjanie z Vilajlimy i Osapoli. Gadam o krabach etc. Ciąży mi ten interview [wywiad] i nie idzie b. pomyślnie. Koło 2=ej ordynuję lunch: jaja, kakao. - Myślę o Paulu. E.R.M. wciąż mi się przypomina. Myślę z pangiem [ostrym bólem] o cywilizacyi; wiosłuję Yarra; czytając gazetę szcze­ góły o Melbourne. Rano srając, czytam głupstwa w gazecie z Melbourne. Domek w Malvern jak raj ziemski. - Przez ten czas, kiedy byłem z nimi, byłem niewątpliwie szczęśliwy (wykluczając nastroje a la Dostojewski i chorobę). Zwłaszcza pod koniec, kiedy tak bardzo pragnąłem zostać w Melbourne do kwietnia. - Wojna pewnie się skończy i idylla w Melbour­ �ne weźmie w łeb: [?] żalu za tern i wyrzutów sumienia. - Po­ południu wypoczywam; idę naokoło wioski - przygotowania do mony [puding z taro]. Koło 4=30 idę, patrzę na gotowanie tara. Kładziemy kluski; excitement [podniecenie]; buoysila Urgowa. Idę od jednego gar[n]ka do drugiego. Excitement i buoysila Urgowa pociągają mnie. Stanie na nogach męczy mnie. „Upadam ze zmęczenia". Sagali w Kajzabu. Siedzę na bwajmie młodej kobiety z Sinakety. - Wracam do Yasitine. Mrok. Szarzyzna. Ciemnoniebieski wilgotny dym kłębi się wśród palm, domki - niektóre szare, ciemnobrązowe, ochrowe pokrywają się ciepłymi tonami. Wioska spowita w ciem­ ność zacieśnia się i skupia, wyłania się [z] otaczającej pustki. Idę do tentu; leżę przez chwilę. Wiosłuję dinghą, nie bez funku [strachu], że nie znajdę wioski, że mielizna mnie odetnie, że „coś" wylizie z ciemności. Myślę o E.R.M., że ona by lu­ biła mnie widzieć. Gdy patrzę na kobiety, myślę o piersiach i o budowie ciała in terms of [kategoriami] E.R.M. - Wracam, jem b. frugalną [oszczędną] kolację, leżę na łóżku, gadam z drjaniami, policemanem z Vakuty i drjaniem w żółtej lawalawa [przepasce biodrowej] o różnych rzeczach (Poulo, Tova'u ). Także o Doketa v. Gabena. On znał Giblena, Subeta, Arse'a. - Śpię nieźle, choć obawiam się, że będę się czuł pod­ le (popołudniu reakcja [?]). Biorę cathar[tic] compfound] [przeczyszczającą miskturę]. 13 Sobota 15.112.171 Rano koło 6=tej gwałtowne valamsi [krzyki] na dwa gło­ sy (Ginger mówi, że w Saribie nie ryczą tak ciągle). Wstaję o 6=30, łódki odjeżdżają. Idę srać między mangrowy: jedyne okazje, w których jestem w kontakcie z przyrodą! Potem przez wioskę, znowuż sram: wielkie drzewa, liście twarde, politurowe, głębokie cienie na ziemi pokrytej gnijącymi liść­ mi. Czuję się fizycznie byczo i to trwa przez cały dzień. Po śniadaniu (herbata i biscuits [herbatniki]) v[illage] census [spis ludności wioski] od 9 - 11. Potem wracam i przeryso­ wuje wioskę. Census: siedzę na krześle, które gwadi [dzieci] przenosi naokoło wioski. Guadi także dają mi nazwiska mie­ szkańców. Niektórych wymieniają po nazwisku pomimo ża­ łoby, jeżeli Kala koulo kwaiwa'u, nie mówią nazwisk. O 12 idę na dinghę. Pod namiotem chłodno, w słońcu gorąco. Wio­ słuję koło mangrowów. Poczucie siły i zdrowia. O 12 "Galuluwa i chleb od Micka. Uczę Gingera (klnę na czem świat stoi) jak smażyć. Jem jajecznicę na smalcu. Wypoczywam (nie czytam powieści). O 3=30 zaczynam robić genealogję cenzusową. Przychodzi Toulu[wa] i naprzód N.G. , daję mu tytoń. Pytam o przyjaciół. Śmierć Gilayviaka. Przycho­ dzą inni: Kalumwaywo , Muaiduili, Orjcapa. Ten ostatni ma może najbardziej „ludzkie" maniery. W każdym razie ma nie­ zmiernie miły wyraz, piękne usta i urocze oczy i dużo skrom­ ności w wyrazie. Jest on the first gentleman of Kiriwina. [pierwszym dżentelmenem Kiriwiny] - Toulu[wa] przycho­ dzi. Witamy się jak przyjaciele. On mówi o mnie i renomuje mnie. Pomimo wszystko jest pewne residuum sympatyi. Stoi nade mną z pół ironicznym i pobłażliwym uśmiechem pół deprecatoryi opowiada o moich exploits [wyczynach]. - Żart o naszej kuli. - Potem w namiocie Dipapa, Kenoria. - Idę sam ku Waweli. Duszno, ale jestem energiczny. Puszcza mnie fascynuje. Siedzę, Gijowile; Kenoria ładna, świetnie zbudo­ wana. Pasja, aby ją „poklepać po brzuchu". Opanowuję to. Wieczorem znów wiosłuję. Idę spać wcześnie. 14 15 16 17 18 19 Niedziela 16.112.171 Rano śpię długo. Taparoro (b. krótki). Koło mojego na­ miotu Tomwaya Lakwabulo i paru innych drjani. Niezła in­ formacja o Poulo. Przed lunchem wiosłuję trochę. Po lunchu o 2=ej cenzus wioski. Około 3=ciej b. zmęczony (nerwowo) - ledwo się ruszam, jadę do Kiribwy (tomakapa [obcy] i yamatamlobwala). Mick b. podle, użala się; b. pesymistyczny. Opuszczony domek; samotny stateczek - smutna książka od E.R.M. Czytam kawałki Stevensona . Wracając wiosłuję. Gadam z facetem of Poulo, planie mona tutaj naokoło. [??] Wiosłuję energicznie. Czuję się nieźle. (Jem cudowną polę­ dwicę wieprzową w Kiribwa). Około 8=ej piję lemoniadę; idę do Kwayutili. Bwogau rano. Siedzę, faceci mówią mi o Katoulu, Silami etc. Village policeman [wioskowy policjant] b. dobry informant. - Idę do namiotu o 16=tej, myję głowę. Śpię nieźle. 20 21 17/12/17 Wstaję o 6=30. Round naokoło [?] Siedzę i słucham wa­ lam i rozmawiam ze starym facetem w Walawi. Potem via Okinai, Olouam (staram się kupić 2 lagimy ) do namiotu. Przynoszą Vayoulo. Taszczą[?] Tomwaya Lakwabulo. - T L . daje mi vocabulare [słownik] języka Tuma. B. ochrypły. Po­ tem Baloma [duchy zmarłych]. Potem Namwana Guyau wra­ ca. Jadę dinghą jak zwykle. Po lunchu taszczę żółte calico [perkal] i gadam o Balomach. Robię małe Sagali, Navavile. Czuję się fed up [znudzony] niggrami [czarnuchami] i pra­ cą. Idę sam przez raibuag. Woda. Czuję się silny i energicz­ ny. I waded through [szedłem w bród], ale błoto mnie zatrzy­ muje w drodze. Podczas spaceru fizyczny wysiłek mnie ab­ sorbuje i nie myślę dużo ani nie tęsknię. Tropiki zupełnie straciły dla mnie charakter nadzwyczajnego istnienia: czuję się l=st cl[ass] [pierwsza klasa] i nie mogę wierzyć, że bym się gdziekolwiek mógł czuć lepiej. - Dinghy; czuję się tak energiczny, że po powrocie do brzegu znowu wracam i wio­ słuję. Potem bananowy kompot (świeży wynalazek). Idę do Navavile. Jestem śpiący i zmęczony. - W nocy burza, ale za­ sypiam znowu prędko. - Reumatyzm w kolanie znikł prawie bez śladu. - Czasem czuję, że mam prawą nogę. 22 23 24 25 26 18/12/18. Wstaję o 7=ej. Chłodny powiew - kładę extra gacie i ko­ szulę (t = 24,5°). Chalcedonowo niebieskie niebo z płatkami róży herbacianej. To samo na morzu z zielonymi refleksami. - Rano przeglądam parę stron tego dziennika i myślę o E.R.M., P.&H. I Mim. Postanawiam: wprowadzić ład do moich notatek i polepszyć system dotychczasowy. - Aha: wczoraj podczas spaceru myślę o „przedmowie" do mojej książki: Jan Kubary jako konkretny metodysta. MikłuhoMakłay jako nowy facet. Porównanie Maretta: early ethnogphers as prospectors [wcześni etnografowie jako poszuki­ wacze]. Myślę o moim obecnym stosunku do pracy et­ nograficznej] i do nativow [krajowców]. Moja uczuciowa niechęć do nich. Tęsknota za cywilizacją. - Po śniadaniu przeglądam dotychczasowe notatki, adnotuję i porządkuję. Nie idzie mi to zbyt dobrze: tępota i lekkie otumanienie gło­ wy. Chwilami [?] down. Ideał P.J. Black (Greenwood go mał­ puje?) ze swoją kamienną powolnością i flegmą. O 12=tej właśnie kiedy słońce wschodzi, jadę łódką. Ból głowy, tępo­ ta, brak energii - mija pod wpływem exercise [ćwiczeń]. 27 28 29 30 109 �Mam myśli ogólne (spisane na verso [odwrocie]) o socjolo­ gii, Riversie i.t.p. Po lunchu (smażenie ryby - moje wyna­ lazki kulinarne) spisuję myśli ogólne, kolo 3=ciej idę do Tubwabiu i robię cenzus genealogiczny (nie zabawne!) - Potem z policjantem do Lubwoile (sapi [plewienie]) - jestem zmę­ czony, ale idę szybko i czuję się lepiej. Potem łódką. Na środ­ ku, stopuję, słucham, szmery na dnie łódki - funk [strach]. Potem ciemność; myślę o N.S. i o liście, który muszę do niej napisać. Ciemne chmury z brudno brązowymi refleksami, deszcz płatami na morze, na Zachodzie pilapala [grzmot] wa­ li i kavikavila [błyskawica?] mruga. Smutek. Myślę o E.R.M. - gdyby ona tu była? Czy byłbym wolny od tęsknot i melan­ cholii? Zmęczenie. Kładę się. Przychodzą facety. Kadilakula i Nayowa i inni. Gadam o Poulo, Wasi, Gimwali [barter] etc. Idę spać dość późno; piszę list do Billi; czytam parę l i ­ stów Stevensona. 31 32 19/12/17. Wstaję o 7=ej. Wczoraj pod moskitierą brzydkie myśli: Mrs. Hary Pitt; Mrs. Cummings, nawet Mrs. Wilson. [?] w myśli te baby, które bym mógł był uwieść. Myślę, że gdy­ by nawet E.R.M. tu była, to by mnie to nie zadowolniło. My­ ślę brzydko o C[?] Roberts. Doktryna tego drjania [?], że wy­ świadcza się dobrodziejstwo kobiecie rozprawiczając ją. (So­ lomon Hirschband). Myślę nawet o uwiedzeniu Mimy. Otrzą­ sam się z tego i decyduję przedewszystkiem unikać biblji. Dziś wstaję o 7=ej - gnuśność; leżę pod moskitierą i chciał­ bym wziąść książkę i czytać, zamiast pracować. Wstaję, idę na round wioski. Śniadanie. Gimwali. - Postanawiam: abso­ lutnie unikać wszelkich lubieżnych myśli i osiągnąć czystość duchową. - W pracy: zbyć się cenzusu; jeśli można dzisiaj. Popołudniu, koło 4=tej idę do Kaytabu, gdzie robię cenzus ze staruszkiem z bródką. Monotonna, głupia robota, ale ko­ nieczna. Jestem wściekle zmęczony pod koniec i często od­ poczywam. Potem dinghą na lunch - crab z ogórkiem. Obe­ cne jadło: rano cacao; względnie dość urozmaicony i prawie zawsze fresh food [świeże jedzenie]. Wieczór b. lekkie: kom­ pot z bananów, Momjajpu [papaja]; raz jadłem dość dużo ry­ by etc. i nie czułem się źle. Tendencja do konstypacyi [zapar­ cia] (jod czy arszenik?). Popołudniu (jedzenie craba zajmuje mi 2 godziny!) o 3=ej cenzus w Obukubaku. Koło 5=tej ja, młody facet z Kaytabu (Mwanusa) i Moruvato, idziemy do Waweli. Nie czuję się zbyt bu[o]yant [pogodny]; boję się, że mnie spacer zmęczy. Ale nie, przyszedłszy nad morze, okrzyk radości: przeźroczysta woda z ciemno stalowym połyskiem w dali i pasmo czarnych i białych [?] breakers [fal przybrzeż­ nych] - gaping black when they vault and then white with fo­ am - [rozwierające się czarno, gdy się wysklepiają, a potem białe od piany] to daje jakiś ton radosnej odświętności, które­ go tu na lagunie nie ma. Gaj kokosowy wśród łagodnej zao­ krąglonej zieleni zatoki, która się piętrzy amfiteatralnie nad piaskiem brzegu. Dalekie stretches [odcinki] brzegu ku Vakucie. Pandanusy i szeroko liściaste drzewa na brzegu. Jedzie­ my łódką. Myślę o E.R.M. i odczuwam mistyczny związek między nią i tym widokiem, zwłaszcza czarno-białą linię ła­ miących się fal.) Raduję się na myśl, że tutaj będę mieszkał. Szeroka ulica w Waweli. Konfrontacja z Kovala Koja. Idę po­ przez, wybieram site [miejsce] pod mój namiot - zaraz za wioską pod palmami. Trzeba będzie babajva kawałek odyli [buszu]. Dwa lub trzy opuszczone obukubaki. Smutny widok 33 110 tej podupadłej wioski. - Chałupka Kitawczyków. Naguajluwa, mieszkająca w chatce samotnej. W nocy, trochę zmęczo­ ny, ale nie wyczerpany, śpiewam Wagnera: „Całujże mnie w dupę" ażeby odpędzić Mulukwausi [latające wiedźmy]. Staram się [?] moich towarzyszów, ale oni widocznie zdener­ wowani i droga też podła. Tomakapu nie czeka na nas, lecz [?] wprost do wioski. Trick z odpędzeniem fireflies [świetli­ ki] (Fireflies wspaniałe w Rajbwagu). O mało co nie wysypu­ ję się do wody, kiedy black [czarny] mnie transportuje. Burza nadciąga. Szumi deszcz i wiatr. Wspaniały płat, like a curta­ in [jak zasłona], zawieszony nad morzem, zbliża się. (Wczo­ raj wiosłując myślę o E.R.M. i naszych planach socjologicz­ nych; o tern, że jakbym nie miał prawa jej zatrzymać i że na­ sze role są przewrócone: ja - robię poświęcenie kobiety, ona - mężczyzny, wystawiając się na niebezpieczeństwo). - Mia­ łem wczoraj, wracając z Wawelu, jakieś pomysły etnologiczne, i nie mogę sobie przypomnieć! *) Odnosiły się one do ogólnego sosu teoretycznego], w którym pływają moje kon­ kretne obserwacje. - Koło 9=tej idę pod moskitierę i gadam trochę z Niyową. Zasypiam z pewną trudnością. 34 Czwartek 20/12.Ц7] Wstaję o 6=tej (budzę się o 5=30). Nie czuję się b. intenzywnie. Robię round wioski; Tomakapu objaśnia mnie co do świętego gaju koło jego domu. Deszcz całą noc, błoto. Wszy­ scy w wiosce. Policeman przychodzi do mnie koło 9=tej, bio­ rę się do roboty z nim. Około 10=30 nie decyduję się iść na poulo. - Ja zbieram się z nimi. Megwa [magia] w domku Yosala Gawa. Czuję znowuż rozkosz bycia z prawdziwymi Naturmenschen [ludźmi natury]. Jazda na morze. Mnóstwo obserwacyi i informacyi. Ogólny Stimmung [nastrój]. Styl, w którym obserwuję tabu. Technologia polowania, której ty­ godnie badań by nie wyczerpały. Radość z otwartych hory­ zontów. Robię cruise around this part of the lagoon [wyciecz­ kę dookoła tej części laguny]. Aż do Kiribi, potem ku Buomapou. Bajeczne wrażenie ryb unoszących się w powietrzu i wskakujących w sieci. Wiosłuję z nimi; zdejmuję koszulę i mam rodzaj kąpieli słonecznej. Puntuję [płynę na pych]; po­ ciąga mnie woda, chciałbym się kąpać. Ale jakoś tego nie ro­ bię - dlaczego? Ten sam brak energii i inicjatywy, który mi tyle złego zrobił. Potem to zaczyna mnie nużyć; głód. Urok otwartych przestrzeni ustępuje przed pustką absolutną. Wra­ camy koło Kaytuvi i Kwabulo; [?] Katakajluve u ujścia Wai. - Łódka od Billi z butami i Billicannami [menażkami z pu­ szek]. Wracam, jem lunch (o 3=ciej czy 4=tej). Potem około 5=tej idę do Tudagi, gdzie robię cenzus. Wracam, zachód pło­ nie ceglastym kolorem. Nativy [krajowcy] spostrzegają rybę Tumadawa i 12 czy 13 łódek jedzie za nią w pościgu. Ja sta­ ram się dogonić ich, ale czuję się trochę zmęczony i składam wiosła, myślę o N.S., o południowej Australii. Sfouth] A[ustralia] jest dla mnie jedną z najbardziej uroczych części świata. Intenzywne uczucia, które miałem teraz wracając tam. N.S. i moja z nią miłość jest duszą tego raju. Teraz kie­ dy N.S. stracona, raj stracony. Nie chcę nigdy tam wrócić. Myślę o tern i układam list do niej. Nie chcę stracić jej przy­ jaźni. - Niewątpliwie miłość do niej była jedną z najczyst­ szych, najbardziej romantycznych rzeczy w moim życiu. *) Naturmythus, Naturkontakt d. Naturvolker [mit natury, kontakt z naturą u ludów pierwotnych] �Przyjaźń dla niej? Gdyby była zdrowa i silna? Nie - jej spo­ sób brania życia byłby dla mnie niemożliwy. Całkiem nie­ możliwy. Gadalibyśmy do siebie jak z jednego pokoju do drugiego. Niemniej żal. Gdybym mógł odwołać to wszystko i nigdy nie być w posiadaniu jej duszy? Ta fatalna żądza do­ stania się aż na dno, bezwzględnego opanowania duchowego. Niewątpliwie zawiniłem w stosunku do niej i bez serca po­ święciłem ją dla bardziej pewnego stosunku. - Wracam, czu­ ję się dość kiepsko. Piję herbatę tylko. Gadam trochę, ale bez definitywnego celu. Lewatywa i sranie na plaży. Śpię nieźle. Piątek 21/12.[17] Budzę się późno o 7=ej. Sny, w których S[tanisław] I[gnacy] W[ifkiewicz] i stary Wfitkiewicz] zmieszani. Także judge [sędzia] Herbert i inni. - Deszcz, wściekła sraczka koło gro­ bów. Postanawiam już więcej nie brać cathartic compound! Lenistwo: chciałbym przerwać monotonny bieg życia, „take a day off' [wziąć dzień wolny] - to jest jedna z najfatalniejszych tendencyi! Całkiem przeciwnie: wykończę rutynowe rzeczy: dziennik etnograficzny; przejrzę notatki cenzusowe i wrażenia wczorajsze. Dziś rano czułem się trochę podławo, ręce mi drętwieją (zmęczenie serca); głowa omglona; osłabienie i „dno w stru­ mieniu żywotności". - Myślę o E.R.M. i o liście do niej. - Po śniadaniu Tomwaja Lakwabulo i jego historyjki z tamtego świata. Język Balomów. Kiedy go pytam, krótka pauza przed odpowiedzią, a shifty look in his eyes [nie patrzy prosto w oczy]. Przypomina mi trochę Sir Olivera Lodge. - Potem spisuję moje wrażenia z wczorajszej ekspedycyi. Potem idę do Walasi i robię cenzus. Sram znowuż. Jestem b. zmęczony i po lunchu (ryby i taro) kładę się spać. Budzę się około 4=tej b. zmęczony. Myślę o urywku z listów Stevensona, gdzie on 35 mówi o heroicznej walce z chorobą i wyczerpaniem. - Potem łódką do Kuabulo. Pytam trochę [o] nazwiska drzew i laguny i postanawiam zabrać się do systematycznego opracowania języka i ułożenia vocabulary. Waya Kuabulo - cienista wąska rzeczka między grupami mangrowów. - W Kuabulo - popo­ łudniowy, cienisty nastrój - chłodny urok na czarnej ziemi i złoto-zielone połyski [?] Oglądam kwilę Inuvailauego. Kupuję banany, momjajpy, jeden kamień. Wracamy. Intenzywny blask na zachodzie - złoto-brązowy, otoczony mon[o]tonnym, płynnym ażurem na niebie i morzu. Planuję rysunek chmur dla E.R.M. i różne inne rysunki dla niej oprócz sylwetek gór naszkicowanych na Itace. Jadę znowuż sam - pustka księżycowej nocy na lagunie. Wiosłuję intenzywnie i myślę o? Wracam b. zmęczony. Piję herbatę i idę do łóżka na czczo po rozmowie z Morowatym Karaiwapą, o ry­ bołóstwie i nazwach drzew etc. ,ń Cały ten dzień tęsknota za cywilizacją. Myślę o przyjacio­ łach z Melbourne. Wieczorem na dyndze myśli przyjemne i ambitne: będę niewątpliwie „wybitnym uczonym polskim". To [tutaj] będzie moim ostatnim etnograficznym wybrykiem. Potem oddam się konstruktywnej socjologii; metodologii ekonomii politycznej etc. i w Polsce mogę zaspokoić moje ambicje lepiej niż gdzieindziej. - Silny rozdźwięk między snami o życiu cywilizowanem z jednej a dzikusami z drugiej strony. Postanawiam: wyeliminować czynniki (składniki) leni­ stwa i rozlazłości z mojego życia obecnego. Nie czytaj po­ wieści, o ile to nie jest konieczne. Staraj się nie zapominać myśli twórczych. Sobota 22/12.[17] Budzę się b. późno (śpię mamie, 3 gr. kalomelu wieczo37 111 �rem). Pod moskitierą myślę o stosunku historycznego point of view [punktu widzenia] (uwypu[k]lenie przyczynowości jako związku rzeczy nadzwyczajnych, osobliwych) do socjo­ logicznego (związek biegu normalnego, prawo socjologicz­ ne w znaczeniu praw fizyki i chemii. „Historycy" a la Rivers = badanie geologii i „historyi" geologicznej, ignorując pra­ wa fizyki i chemii). Fizyka i chemia historyi i etnografii = psychologia społeczna. Mechanizm i chemizm socjologicz­ ny = dusza indywidualna w stosunku do zbiorowych wytwo­ rów. Rano idę spacerem ku Sopi [wodzie] i myślę o języku ja­ ko utworze zbiorowej psychologii. Jako „system of social ideas" [systemie społecznych wyobrażeń]. Język jest wytwo­ rem objektywnym i jako taki odpowiada on instytucyi w rów­ naniu {wyobrażenie społeczne = instytucja + myśli indywi­ dualne}. Z drugiej strony język jest urządzeniem, naczyniem myśli indywidualnych i jako taki jest pierwszym z brzegu, gdy badam drugi składnik równania. Potem opracowuję (głównie Morovaty, Yosala Gawa, Karawabu i Toyodaya). Wyrażenia rybołóstwa i I overhaul [sprawdzam] szkic wypra­ wy, który napisałem spontanicznie. Rezultaty zadawalniające. Po lunchu śpię. Także przed lunchem. W ogóle czuję się niezbyt tęgo, ale lepiej niż w Piątek. W Piątek miałem Stevensonowskie refleksje. W Sobotę (po wzięciu 10 gr. chininy, 3 gr. kalomelu i Epsom Salts rano) czuję się nieźle, ale trochę wyczerpany. Około 4=tej decyduję się pojechać do Kiribwa; angażuję Morowatego i Weironę; krótki cenzus w Oloulam, o 5=tej jedziemy, ja wiosłuję a good deal [sporo]. Mick znacznie lepiej; mówimy o jego zdrowiu, jemy przypaloną zupę z kwabu. Słońce zachodzi w różnokolorowych szkarła­ tach i ochrach. Wracamy przy księżycu. Dyskusja geografii laguny z Morovatym. Wiosłuję dużo i energicznie. Objadam 112 się bananami i ryżem. Jestem dość ociężały. Idę pod moskitierę. Lubieżne myśli - decyduję się opanować je. Ale [?] zbyt daleko. Biblia. Śpię b. kiepsko. Zmęczenie serca i drę­ twieją ręce. Niedziela 23/12.Ц7] Ten dzień odkładam na pisanie listów Bożego Narodze­ nia. Rano sraczka. Potem wracam. Wprost do tentu. Czytam trochę Stevensona. W łóżku, pod moskitierą piszę najłatwiej­ sze i najbłahsze listy Miss D[?], Bruno etc. Koło 12=tej ob­ serwuję robienie Saipwany w wiosce. Potem wracam, piszę znów listy. B. zmęczony kładę się i drzemię. Budzę się zmę­ czony ale silniejszy. Drab z ogórkami. Potem chwilkę odpo­ czywam. Niggersy hałasują - wszyscy nic nie robią z powo­ du Niedzieli. Piszę do P.&H., zaczynam do E.R.M. Myślę o liście do N.S. - Koło 6=tej na lagunę. Bajecznie przejrzy­ sty wieczór. Dzieci jadą i śpiewają na łódce. Jestem pełen tę­ sknot i myślę o Melbourne (?). Jakaś niepewność co do E.R.M. Gdy uprzytamniam sobie co jej grozi - zimny pot mnie oblewa. Myślę jak ona cierpiała, wyczekując wiadomo­ ści o C.E.M. - Chwilami tracę ją z oczu. Zmysłowo nie zdo­ łała mnie ujarzmić. - Jadę łódką aż pod Kajtuvi, wracam przy księżycu. Gubię się w pustce, reverie [zaduma]; chmury, wo­ da. W ogóle wstręt do niggersów, do monotonii - poczucie więzienia. Jutrzejszy spacer do Billi i pobyt w Gusawecie niezbyt jako przyjemność. Wieczorem Kajaku; terminy lin­ gwistyczne - naokoło śpiewy (sprośna piosenka z Okajkody). O 10=tej zasypiam szybko. 38 Poniedziałek 24.Г 12.17.1 Wstaję o 7=ej. Idę wokoło wioski. Kumajdona tomuota bilousi wapoulo [wszyscy poszli łowić ryby]. Trochę mnie to irytuje. Kilesi Imkuba ivita vatusi Saipwana. Postanawiam �zdjąć fotografie. Grzebię się z kamerą. Około 10=tej psuję ją, psuję jedną rolkę. Wściekłość i mortyfikacja [wstyd]. Up aga­ inst fate [stawiam czoło przeciwnościom losu]. After all it will probably do its work [w końcu chyba zrobi co do niego należy]. - Zdejmuję baby. Wracam wściekle speszony. Pomi­ mo to piszę do E.R.M. Nadzieja listu od niej. Stopniowo wra­ ca jej obecność - zaczynam się „czuć ją" znowu. Wizja prze­ szłości. Lunch (jestem wciąż speszony i wydaję moje rozka­ zy Gingerowi płaczliwym głosem). Potem znowuż piszę z pewnym wysiłkiem, ale czuję że muszę jej powiedzieć du­ żo rzeczy. O 4=30 Wilkes i Izod zjawiają się na horyzoncie. Jestem stanowczo niezadowolony i są mi w drodze. In fact [rzeczywiście], psują mi urok i poezję spaceru popołudnio­ wego. Pokazuję im kwilę Inuvailausa w Kuabulo. - Fatalne to, że nie umiem się wyizolować kompletnie z atmosfery stworzonej przez foreign bodies [obce ciała]: ich obecność deprecjuje dla mnie wartość naukową i osobistą przyjemność tego spaceru; widzę i odczuwam całą nieefektywność kiriwińskich wiosek i patrzę na nie ich oczami (zdolność tego jest miła) ale zapominam patrzyć moimi własnymi. - Rozmo­ wa: krytyka Governmentu, zwłaszcza Murraya. Poetyczna ja­ zda między mangrowami zepsuta rozmową: Wilkes lubi opo­ wiadać swoje historje. Tępy egoista pod powłoką pewnej ogłady. Izod całkiem sympatyczny. - Priest [ksiądz] jeszcze nie przyjechał - pewno pije z Auerbachami. Rozmowa z Billem o fotografiach, butelka whiskey. - Mick opowiada 39 0 swoich countrymanach [rodakach]. Idę spać o 10=tej. My­ śli intenzywne i głęboko uczuciowe (zmysłowość najfajniej­ szego typu) o E.R.M. Czuję, że chciałbym ja mieć za żonę 1 że myśl o zmysłowości z innymi kobietami ma quelque cho­ se de funeste [coś zgubnego] w sobie. Myślę o naszych chwi­ lach przeszłych i jak nigdy nie osiągiem tej prawdziwej war­ tości, którą sam fakt posiadania Jej mi dać musi. Tęsknię za nią - mieć ją znowu przy sobie. Wizja jej z rozpuszczonymi włosami. Intenzywna tęsknota idzie zawsze ku ostatecznościom? Być może tylko pod moskitierą. - W nocy budzę się i obłażą mnie myśli lubieżne of all the people imaginable [o wszystkich jakich można sobie wyobrazić], o żonie moje­ go gospodarza! To musi ustać! Żebym ja nie był w stanie być absolutnie pewnym, że nie uwiodę żony przyjaciela, żeby po takim silnym przypływie tęsknoty za E.R.M., to mogło się przytrafić c'est un peu trop [to trochę za dużo]! Muszę to zmienić, absolutnie. - Wczoraj w dzień czuję się nieźle. - Za­ pominam zupełnie o wilii Bożego Narodzenia. Ale właśnie teraz, właśnie dziś rano, kiedy nie spałem, Mamusia tam my­ ślała o mnie i tęskniła za mną. O Boże, Boże, jakież marne jest życie w ciągłym rozdźwięku etycznym. Ten brak myśli głębszych o Mamie, o Stasiu, o kraju i tern co oni wszyscy cierpią i co Polska cierpi - jest czemś wstrętnem. Wtorek 25.П2.171 Wyłażę spod moskitiery przed wschodem słońca. Billi, kąpiel, rozmowa o Ted; Ted idzie do Gilmoura i mówi mu: ,J have the clap" [Mam trypra], „What is clap?" [co to tryper], „Bloody pocks" [chlerne krosty] Gilmour nie daje mu lekarstwa. - Ted przepija „80 funtów" pożyczonych Georgowi przez Murphy'ego i łże Georgowi, że mu to odda. - Ted ma [?] krosty na kutasie. Bill pyta gdzie „on the bloody cock" [na cholernym członku]. - Po śniadaniu idę pod drzewo i pi­ szę list do E.R.M. Ogisa odpędza muchy. Czuję się niezmier­ 40 nie bardziej zbliżony do niej. List idzie mi łatwiej. Zupełnie inne uczucia. Potem piszę pod domem. Lunch z Mickiem. Bałwany wracają z Billem. Koło 3=ciej znów wracam do l i ­ stu. O 5=tej ubieram się i idę via Tukwaukwa ku Olivilevi. Czuję się nieźle ale pocę się porządnie. Obiad. Jazda dinghą z Gingerem i Gumerau. Ten ostatni daje mi świetne informa­ cje o Bwaga [czarowniku] i Taukuripokapoka. - Gwałtow­ na niechęć do słuchania go. Cudowne jego informacje poprostu odrzucam wewnętrznie. Pokonanie tego jest główną trud­ nością etnograficzną! Piję claret. Gadamy z Billi & Priest, który vocyferuje [wykrzykuje] przeciw swemu bossowi. Idę pod moskitierę i wracam myślą do E.R.M. 41 26.12.[17] Rano scramble [rzucam się] na łeb na szyję z listami. Trudność w pisaniu do N.S. Listy oficjalne o przedłużenie urlopu. - Potem rozmowa z Wilksem, który reweluje [ujaw­ nia] się jako kurwiarz kobiet kolorowych i bez sense of hu­ mour [poczucia humoru] mówi, że niektóre dystrykty Nigerii są „very bad" [bardzo złe]: jego uznanie dla Conrada mnie trochę [?].[?] odjeżdża, pół godziny przeglądam war pictures [wojenne zdjęcia], a potem biorę się do przeglądu moich rze­ czy. Rozpakowuję foodstuff [żywność] i klasyfikuję je z Gin­ gerem. To pozwoli mi zorjentować się co i jak powinienem jeść itp. - Potem jadę dinghą na creek [zatoczkę], z imieniem E.R.M. Jestem b. energiczny i czuję się zdrowo (odpocząłem nerwowo - moja praca etnograficzna jest ciężka). Wieczorem gadamy z Billem o perłach. - Opowiada mi o targach między Stonem i Grekami. O Verebelim, który był obrażony na nie­ go, za to że George Auerbach dowiedział się o tern, że V. ca­ me up 100 £ on his original price [podniósł о 100 funtów swą początkową cenę]. 27.12.Ц7.] Wstaję dość późno. Mam plany o przeglądzie moich pa­ pierów i zabraniu się do roboty. Ale pakowanie zabiera mi du­ żo czasu. Po lunchu znowuż się grzebię w moich rzeczach. Koło 4=tej jedziemy z Billim do Mission Station. Tam Tay­ lor, młody, przystojny, sympatyczny; Brudo b. uprzejmy i przyjacielski. Wracam z Billem. Przygnębiające wrażenie w Losui: podłe drjanie i życie ich i funkcje są wstrętne. Poprostu otrząsam się na myśl, jak życie przedstawia się z ich perspektywy. Campbell, Symons. [?] głupie i nieprzyjemne żarty o mojej Austrian nationality [austriackiej przynależno­ ści państwowej]. - Obrzydliwe i przygnębiające wrażenie: te drjanie mają takie [?] opportunities [możliwości] - morze, statki, jungle, władzę nad krajowcami - i nic z tego nie robią! - Kolacja z Billem. List lizodupski do Symonsa. O 8=30 idę do Oburaku. Czuję się z początku out of sorts [niedyspono­ wany] i gdyby nie przekonanie, że a la fin des fins [koniec końców] spacer zrobi mi dobrze, mój nerwowy stan prawdo­ podobnie wywołałby wyczerpanie. Między Olivilevi i Vilailima jestem b. energiczny; potem trochę podmęczony ale nie tak bardzo. Jazda po płytkiej lagunie. Zabawny facet z Sajzaja taszczy mnie. Ciemna, obnażona ziemia z korzeniami mangrowów, jakby sekcja roślinności. Ryby skaczą cały czas. Myśli, uczucia i nastroje: silny brak zainteresowania w etno­ logii. Podczas pakowania i rannego włóczenia się z kąta w kąt w Gusawecie, stała tęsknota za E.R.M. ([?] wieczora poprze­ dniego kiedy patrzę na jej fotografje). Cały czas silne poczu- 113 �cie jej istotności: jest moją żoną de facto i powinienem o niej tak myśleć. - Co do etnologii: wizje życia krajowców jako coś absolutnie nieinteresującego, nieistotnego. Coś co jest tak dalekie jak życie psa. Podczas spaceru „biorę na ambit". My­ ślę o celu mego istnienia tutaj. O konieczności zebrania dużo dokumentów. Mam ogólne wyobrażenie o ich życiu i pewną znajomość języka, ale jeżeli teraz potrafię „zdokumentować" to, to będę miał świetny materjał. - Zamknąć się w ambicyi i celowości pracy. Zorganizować lingwistykę i kolekcje doku­ mentów, wprowadzić udoskonaloną metodę badań kobiet i guguadi [dzieci] i system badania „wyobrażeń społecz­ nych". - Silny popęd duchowy: przeglądam moje książki, za­ bieram Riversa, niemieckie książki, poezje; poza pracą pro­ wadzić życie umysłowe i żyć w samotności, a E.R.M. jako companion [towarzyszka]. - Tak intenzywnie i wyraźnie uzmysławiam sobie szczęście, że ją posiadam, że strach polikratyczny mnie ogarnia, że coś tak doskonałego mogło się zdarzyć. - Niemniej jednak teraz, w świadomości, że ona mnie kocha, że o mnie myśli, że wszystko co dla niej czuję i myślę nie idzie w pustkę - jestem szczęśliwy. 28.12.[17] Po przyjeździe do namiotu; o 12=30 znajduję Ogisę, Tomakapu i boje śpią. Ginger ściele łóżko, piję 2 bwajbwaje, zmęczony idę spać. Śpię b. długo do 10=30. Wstaję. Silna tę­ sknota za E.R.M. - czytam jej listy. Dezorganizacja w pracy. Nie mam ochoty się zabrać do niczego. Postanawiam przejrzyć cenzus; i wydobyć lingwistykę. Poświęcić * godziny dziennie językowi. - Kończę wszystkie preliminarja o 12=30. Przeglądam i porządkuję v[illage] cenzus (b. podle). Jem lunch. Czytam Swinburne'a (restlessness [niepokój]). Po­ tem znowu v.c. (czuję się słaby i wyczerpany i mózg nie pra­ cuje porządnie). Potem dezorganizacja: biorę Swinburne'a, Vilette. Piszę list do E.R.M. Ciężka tęsknota. (Wściekłość na 42 41 114 Gingera) Silne poczucie istotności mojego stosunku do E.R.M. Jazda dinghą. Myślę mało, ale staram się steel my thoughts for work [zahartować moje myśli do pracy]. Wra­ cam. Po kolacyi Gomerau i Ginger. - Ocena tego dnia: nie­ wątpliwie jestem przemęczony poprzednim spacerem. Leni­ stwo i rozlazłość. Brak sił na dindze. Zmęczenie oczu wie­ czorem. - Nagle przerwanie palenia i lekiego alkoholizowa­ nia się. - Stany Weltschmertzu [melancholii], ale z określonem koncentrowaniem się na E.R.M. Poza brakiem wydajno­ ści, nie mam sobie nic do zarzucenia. 29.12.Ц7] Śpię do 9=tej. Oczy zmęczone (pole widzenia jak sitko). Wstaję zaraz. Dzień szary, chłodny; niebo i morze diluted Sax[on] blue [wyblakły błękit]. Zapuszczam krople w oczy. Tendencja do myślenia o E.R.M. Chciałbym znów pisać do niej, czytać jej listy. Gomerau czeka - zabieram się z nim do pracy. Rano długa sesja. Toyodala opowiada Liliu [mit]. Po południu znowuż, koło 5=tej ja i Gomerau jedziemy do Kiribi. Dużo wiosłuję. Billi, Mick i „Kaiona" jedzie następnego dnia. Piszę listy do E.R.M. - do Smitha, Mrs. Gofton i Aumiillera. - Jestem zmęczony (oczy i nerwy) i idę spać. - Jestem b. z E.R.M. przez cały ten czas; myślę wciąż o niej. Mam plany myślowe [?] dzielę z nią. Myślę o niej z czuło­ ścią, głęboką przyjaźnią i namiętnością. 44 30.12.Ц7.] Rano wstaję o 6=tej z brzaskiem dnia (wziąłem kalomel dnia poprzedniego) i kończę list do E.R.M. (czytam jej listy z całkiem innem uczuciem, znacznie intenzywniej niż po­ przednio) i o 9=ej wyprawiam Gingera (jednonogi Medó'u funkuje [tchórzy przed] Samarai). Opracowuję spisaną poprzedniego dnia liliu (dzień deszczowy). Po lunchu jadę na poulo, fotografuję; potem creekiem do Kaituvi - mangro- �wy; wrażenie czegoś niezmiernie pogodnego i wesołego {Kontrast: mangrowy podczas odpływu jako istota potwor­ ności; życie na bagnie - mangrowy podczas przypływu: uśmiechające się życiu) Wieczorem idę do Yosala Gawa. Rozmawiam o kula, o Kudayuri (stary brat opowiada liliu). - Opowiadanie robi mnie b. śpiącym. Wracam (irytacja głu­ potą Ogisa). Pod moskitierą myślę o E.R.M. czule i namięt­ nie. 45 31.12.17. Ostatni dzień roku. - Roku, który być może będzie nie­ zmiernie ważnym w moim życiu, jeżeli E.R.M. zostanie mo­ ją żoną. Rano pod moskitierą myślę niezmiernie intenzywnie 0 E.R.M. - Koło 8 ' wszyscy wyjeżdżają na poulo. Idę nao­ koło wioski, zbieram informantów. B. kiepski komplet (Narubutau, Niyova, Taburabu, Bobau) ci dwaj ostatni staruszko­ wie jeszcze względnie najlepsi. - Rozpacz i niecierpliwość. Ale przemagam się i przepiłowuję. Po lunchu - koło l=ej wszyscy wracają - Yosala Gawa i Toyodala. Spisuję megwę nienajgorzej i zaczynam tłomaczyć. O 5=tej zmęczenie. Ro­ bię trochę lingwistyki. Zbiera mnie gwałtowna tęsknota za E.R.M. - Ostatni dzień 1917. Morze lekko wzruszone, taje­ mniczy [?] światło i cień mieszają się w nieustannym biegu, znikają i przychodzą. Nad tern niebo [?] pogodne; na hory­ zoncie między pasiastymi chmurami złoty blask zachodu; na tern wsunięty między morzem i niebem, aż do połowy [?] czarny pas mangrowów. Z początku myślę o Baldwinie 46 1 przygotowuję retaliację [zemstę] ([?] zbiory i wypomnę mu objetnicę niedotrzymaną). Potem [?] i myślę o E.R.M. „Co ona robi?" - a jeżeli - jej nie ma? Straszne uczucie. Myślę o niej i o C.E.M. O wojnie. - Także mam myśli konstrukcyj­ ne, gramatyczne. Wracam, Navavile daje mi megwę (b. by­ czo). Piszę list do E.R.M. Intenzywność myśli i messages [wiadomości] niknie w świetle białego papieru. Laguna spo­ kojna jak zwierciadło, zalana światłem wschodzącego księ­ życa. Palmy schylone nad wodą. - Czuję się znowuż dobrze fizycznie i tropiki mi wcale nie dokuczają. Tęsknię za E.R.M. raczej niż za cywilizacją. 1.1.18. Budzę się o 7=ej. Powietrze czyste z lekkim zabarwie­ niem, które nadaje ciepły różowawy ton [?]. Mangrowy wy­ raźne z puszystymi pękami zieleni i płaciastymi cieniami. Budzą mnie krzyki nativow, którzy idą na [?] do Oiabia [Metodystyczna misja koło Losuya]. Wstaję, myślę o Nowym Roku - pewne ściśnienie serca, cyfra 17 symbol obrazy ży­ cia, symbol sztywnego wcinania nieubłaganego następstwa liczb w treść życia. Myślę o E.R.M. Piszę dziennik. Mam istotne myśli o pisaniu dziennika i pogłębianiu życia. Idę srać nad morze między mangrowy. - Myśli o historycznej warto­ ści dziennika (vide verso). Skupiam się, w ogóle czuję się by­ czo. - Zabieram się do lingwistyki z niezłem powodzeniem. Potem Balomy. Zmęczony, o £ do l=szej ' godziny lekkiej drzemki. Potem superintenduję [nadzoruję] smażenie kotletu (damned hard [cholernie twardy]), potem przychodzę i pod [?] znowuż kajaku i rozmowa o Balomach. O 5=ej bum off [wstaję], golę się, zbieram rzeczy i wiosłuję do Billa. Gwia­ zdy się jarzą (z początku zachód płonie) - wiosłuję intenzyw­ nie i myślę o lingwistyce. Także o gwiazdach i gwiazdom mówię o E.R.M. - Billi, herbata. Opowiadam mi o Oiabii, Brudo z żoną i dziećmi, Thursday Islanders, którzy tańczą potem. - Mówi mi jak Geo Auerbach chce podkupić Harrisona i wziąść jego trading site [teren handlowy] w Vakucie. Mówi o .jumping a claim on the gold fields" [przywłaszczyć sobie prawo do czyjejś działki złotonośnej] & „tin-drumming" - Potem ja pompuję go co do materjału etnograficzne­ go: o miesiączce, o poczęciu, o porodzie. Potem siedzimy chwilę w pokoju, i idę spać o 12=tej. Mick kaszle potwornie, potem dziecko buczy. - Noc podła. 2.1.18. Pomimo to czuję się nieźle. Wyłażę o 7=ej z pod tajnamu [moskitiery]; typowy Stimmung domku Billa. Idę do smali house'u. Piję morning tea [poranną herbatę] na stole, na którym dzieci Billa zrobili potworny mess [bałagan]. Potem zabieram się do fotografji. Faceci z Omarakany. Ja i Bill idziemy na Wasi do Teyawy. Wracamy, lunch; potem znowuż zdejmuję 6 film. Pomimo upału (świat jarzy się zielenią i błę­ kitem w słońcu) jestem całkiem energiczny i po powrocie (gdybym miał czas) zabrałbym się do języka, chwytam się energicznie, jakkolwiek z niezbyt dobrym rezultatem (!) oko­ ło moich fotografii. Po kolacyi zbieram muszelki (injekcja Streptokoków); jem zbyt dużo pomimo to wiosłuję całą dro­ gę i przyjeżdżam tu w godzinę i * . Herbata z kroplą brandy, rozmowa z kilku dzikusami - koło ll=tej. Myślą do E.R.M. się przenoszę. Obserwacje wewnętrzne: konstatuję raz jeszcze moją materialistyczną zmysłowość: chuć, z jaką odnoszę się do owej butelki ginger beer [napój imbirowy], która jest pozytywną pokusą; skrytna gorliwość z jaką przynoszę sobie butelkę brandy, a jak wyczekuję owych butelek z Samarai, ostatecz­ nie poddaję się pokusie tytoniu. W tern nie ma nic złego. Zmysłowe używanie świata jest tylko niższym stopniem arty­ stycznego używania. Chodzi o to tylko, ażeby jasno sobie z tego zdać sprawę i żeby to nie właziło w rzeczy istotne. (Przypomnij jak sobie lubiłeś dogadzać u Khunerów). Z dru­ giej strony, jestem w stanie żyć prawie że ascetycznie. Naj­ ważniejszą rzeczą jest, ażeby to does not matter [było bez znaczenia]. 3.1.18. Rano ten sam Stimmung na lagunie. Błękit zmieszany z ciepłym różowym tonem, małe fioletowe chmurki. Laguna gładka, na tyle tylko zmarszczona, że odbite chmury mienią się i żyją. - Pod moskiterą zazwyczaj skupiam się i gotuję do pracy, [?] moją robotę, staram się pogłębić dziennik. Robię to prawie że codzień. Ale, jak dotąd dziennik nie jest jeszcze zbyt pogłębiony! - O 7=ej wyłażę z pod moskitiery. Dzien­ nik, śniadanie, przeglądam papiery. T L . [Tomwaya Lakwabula] koło mojego tentu. O 10=tej biorę się do pracy (Balo­ my, reinkarnacja, koncepcja). Około 12=30 b. zmęczony, kła­ dę się, drzemka. O 1=30 wstaję, superintenduję bulukwę, która jest b. smaczna, jem takową. O 3=ciej zabieram się do roboty (ale jestem zmęczony i ociężały). O 4=tej [?] preliminarja kuli i próbki (echantilions [próbki]) Mwasili. O 5=tej b. zmęczony (dno świadomości, fluid duchowy dried up [wy­ sechł]), kładę się, Tiresias Swinburne'a. Piszę do E.R.M. - O 6=tej jadę dinghą. Rozbieram do paska rupturycznego. Fragment kojarzeń: myślę o małżeństwie z E.R.M. B[aldwin] Sp[encer] [?] dla niej - czy zerwie z nią? Lady Sp. jaką przyj47 115 �mie postawę? Oburzenie na myśl o jej ,,anty-Aust[riacko]Polskiej" attitudzie [postawie] - Wyobrażam sobie mój dys­ kurs, wykazujący podłość tego. I screw myself up to a pitch of indignation [zbieram się na odwagę wyrażenia oburzenia]. - Potem uświadamiam sobie, że ona dba tylko o public opi­ nion [opinię publiczną]. „Wahn, alles Wahn" [złudzenie, wszystko złudzenie]. Myślę o R. Wagner[?] czy on teraz był­ by gwałtownym anglofobem? - Przychodzi mi do ucha melodja taneczna rosyjska: wizja Julitki i Olgi w E. Malvern Stu­ dio. Tęsknię za tem co było. Myślę o Ivanowych. - Potem gwiazdy wychodzą. Orjentuję się w konstelacjach. Przez chwilę problem: jak dalece ja żyję w „mroku gwiazd" - jak Tirezjas Swinburne'a? E.R.M. jest wciąż ze mną. Myślę dłu­ go o planowanej wycieczce łódką. - Postanawiam nabić ka­ merę: zrobić fotografje i układam które zrobić. [ I zapominam zabrać kamerę!} - Wieczorem od 8=ej piję herbatę. Potem kajakuję i gadam różności. Od 10=30 - 11 piszę do E.R.M. Potem myślę o niej pod moskitierą: czy będę jeszcze w Ca­ irns szedł na paradzie? Czy zobaczę jeszcze E.R.M. - Death, the blear-eyed visitor, I am ready to meet [śmierć, gość o za­ mglonych oczach, którego jestem gotów spotkać]. - Aha, na dindze silne poczucie pragnienia, że chciałbym mieć rodzinę, ożenić się z E.R.M., osiąść. 4.1.18. Budzę się jak zwykle i wyłażę o 7=ej z pod tajnamu. Znowuż gładka woda, chmurki - cienkie fioletowawe kumulusy na niebosklepie i białe [?] na nieboskłonie. Silny powiew Rualiminy, deszcz - morze szklisto zielone, trochę brudnawe. Potem mangrowy świeżą matową zieleń poprzez rzednący deszcz, tęcza i znów słońce i pogoda i białe chmurki na nie­ 116 bie i na wodzie. - Muszę napowrót podjąć dziennik etnogra­ ficzny. - Zabieram się do roboty o 9=tej ale b. prędko zmę­ czenie. Pracuję z marnymi informatorami i overhaulujac mo­ je informacje z pomocą paru drjani. Bobau niezły informant, after all [mimo wszystko]. O ll=tej przestaję wyczerpany i piszę list do E.R.M. (paskudny deszcz, składam papiery) ja­ dę łódką - ale bez energji i bez „punchu" [krzepy]. - Wra­ cam. Jem taro. Koło 3=ciej znów do roboty. Tababayila b. marny jako habitan[t] informant [miejscowy informator]. Potem piszę znowuż do E.R.M., łódka. Marne, powierzchow­ ne kojarzenia: myślę o Józku Kościelskim i jak bym go opi­ sał: syn członka Herrenhausu [pruskiej Izby Panów] i przyja­ ciela Kaisera; wnuk Blocha - pamiętam rozmowę z nim w Berlinie (poznałem tych facetów: Morsztyn, Kościelski przez Jana Włodka). Potem myślę o Weyssenhofce i o tem czy imponowałbym jej teraz. Myślę o imaginarnym spotka­ niu z Polkami i Polakami. Małżeństwo z E.R.M. odsunęłoby mnie od Polskości. To mnie peszy być może więcej niż cokol­ wiek innego w myśli o małżeństwie z nią. - A ją? Potem pa­ trzę na morze i niebo i tęsknotą wracam do E.R.M. Żal na myśl, że jej może nigdy nie zobaczę. Wracam. Kolacja, czy­ tam T[ess] o[f the] d'U[rbervilles], w której zaczynam coś znajdować. Motyw fałszywego płciowego przywłaszczenia b. silny, ale treatment [sposób potraktowania]? - Krótka rozmo­ wa z nativami bez wielkiego rezultatu. - Pod tajnamem my­ ślę o E.R.M. Pożądam ją b. głęboko i intenzywnie. Myśli nie zbaczają w żaden impas lubieżności. - Przed wyjazdem sma­ ruję ręce wazeliną. Ta nikczemna asocjacja budzi we mnie tę­ sknotę zmysłową, głęboką, sentymentalną - Myślę o powro­ cie: zielony żar naszego spojrzenia. Bezwzględna wartość jej ciała. 48 49 50 51 52 �5.1.18. Dzień wilgotny, deszczowy i gromowy. Rano niebo i lagu­ na bleu electrique [niebieskie elektrycznie]. O 10=tej biorę się do roboty. Tokajbalisa kończy swoje liliu; I slacken [zwal­ niam] kolo 10=tej; jem betel nut, potem jadę dinghą koło £ do l=szej (czuję konieczność exercise). Po lunchu zabieram się prędko do roboty z Yosala Gawa i 2 godziny tłomaczenia je­ go megwy, „do for me" [zrób dla mnie]. Około 4 " zbieram się i idę do water hole [dołu na wodę], szybko, biegnę przez 4 minuty atletycznie. O 6=tej wracam i jadę aż ku Buoimapou, wracam. Po kolacyi, Navavile mówi o Kum', spisuję tra­ dycje, tak jak ja słyszę od niego. Piszę parę słów do E.R.M. Pod moskitierą zasypiam prędko. Głębszy nurt życia. Rano zabieram się do pracy, a także obrabiam dziennik etc. bez potrzeby specjalnego montowania się. Idzie mi to do pewnego stopnia, as a matter of course [zu­ pełnie naturalnie]. Praca sama nie idzie mi świetnie. Być mo­ że fizycznie nie jestem A = l (miałem pewną depresję we Czwartek). Najważniejszą rzeczą byłoby wyeliminować ele­ ments of worry out of my work [elementy niepokoju z mojej pracy]. Mieć poczucie of the ultimate mastery of things [cał­ kowitej biegłości]. Przy spisywaniu informacyi mam: 1° pe­ dantyczne poczucie, żeby odrobić a certain measure [pewną miarę], (3 page [strony], 2 hours [godziny], fill out a blank space in Chap.X or Y [uzupełnić puste miejsce w rozdz. X czy Y]), 2° Zbyt duża chęć przeskoczenia, tam gdzie możnaby podleść. Pod koniec pracy wyłażą tęsknoty i wizje: wczoraj nagle zobaczyłem Zach. koniec Albert Street, tam gdzie przechodzę szeroki bulwar ażeby zejść do Lonsdale St[reet]. Tęsknota za E.R.M. follows [następuje]. - Na spacerze do Sopi, czuję po­ trzebę ucieknięcia od niggers, ale o czem myślę nie pamię­ tam. - Na łódce: poczucie Joan Weigall; tęsknota za „ubrany­ mi" wytwornymi kobietami. E.R.M. chwilowo zaćmiona. Przez chwilę myślę z szaloną tęsknotą za powrotem South [na południe]. Jak bym się czuł, gdyby z jakiegokolwiek po­ wodu E.R.M. nie wyczekiwała na mnie tam? Po prostu nie mogę o tym myśleć. Mieszanina kojarzeń: przyszłość z E.R.M. - w Melb[ourne] w Polsce? Myślę o Mollie i że mógłbym napisać do niej list Nowo Roczny! Niewątpliwie ona będzie miała jeszcze do czynienia ze mną. Charaktery­ styczne, że ja więcej myślę o ludziach wrogich niż o przyja­ ciołach. I takich których by trzeba przekonywać, gwałtem ujarzmiać (Joan, Lady Sp., Baldy, Molly), nie o Khunerach, Mim, Peckach, Stirlingach. Dziś rano (6.1.18) myślę, że pisanie dziennika i tendencja kontrolowania życia i myśli w każdej chwili, umieć dążyć do normalizowania życia, do integrowania myśli, do unikania siekania tematów. - Takie refleksje stałe, jak np. ta o wrogach etc. - Powrót z Boymapou, cudne [?], ryby iluminowane. Pa­ trzę na Venus i myślę o E.R.M. i o pracy; układam i planuję atak na dokumenty etc. Transkrypcja i opracowanie Grażyna Kubica-Heller PRZYPISY 1 Patrz przypisy w poprzednim odcinku. J.w. ' Dingi lub dinghy - mała jednomasztowa łódź żaglowa. Bwayma - trobriandzki spichrz czasami dodatkowo wyposażony w platformę i miejsce do siedzenia. „Każdy, kto odwiedzi Wyspy Trobrianda, będzie pod wrażeniem znaczącego miejsca, jakie zajmuje bwa­ yma: budynek wyższy i bardziej okazały niż dom mieszkalny, bogaciej ozdobiony, staranniej naprawiany, otoczony większą liczbą tabu i reguł postępowania", B. Malinowski, Ogrody koralowe i ich magia, w: Dzieła, t. 4, cz. 2, s. 335. 2 4 s Baku - duża, otwarta przestrzeń w s'rodku trobriandzkich wiosek, otoczona pierścieniem chat poprzedzonych spichrzami; na baku stały do­ my wodza, a reszta służyła za miejsce do tańców, a dawniej także jako cmentarz. Pwata'i - duży zbiornik na żywność w kształcie pryzmy, służący do przechowywania mniejszych kuvi (dużego yamu), orzeszków betelowych i trzciny cukrowej. Ta dziwna pisownia słowa drań jest spowodowana prawdopodobnie tym, że jest to słowo w polszczyźnie w tym znaczeniu stosunkowo nowe. U Lindego nie ma go jeszcze wcale. Zaś w słowniku J. Karłowicza, A. Kryńskiego i W. Niedźwiedzkiego (Warszawa 1898) znajdujemy nastę­ pujące jego znaczenia: „Drań [Drańć, Drańcie, Drańdź, Dreń, Draństwo, Dreństwo], 1. (o rzeczach) lichota, gałgaristwo, plugastwo, zły towar, sta­ ry sprzęt, grat, łach, gałgan. 2. (o ludziach) gałgan, nicpoń, rozpustnik, leniuch, próżniak, hultaj, podlec, nikczemnik, dureń, głupiec, ukr. dran, brs. dreń, ros. drjań" Malinowski używa zatem słowa „drań" w wersji ro­ syjskiej. Niewykluczone, że to właśnie z tego języka weszło ono do pol­ szczyzny. 6 7 8 Inicjały Niny Stirling, córki Sir Edwarda Stirlinga, profesora uni­ wersytetu w Adelajdzie, który pomógł Malinowskiemu w wydaniu jego pierwszej monografii nowogwinejskiej The Natives of Mailu. Podczas kilkutygodniowego pobytu w Adelajdzie Malinowski zakochał się w pięknej córce profesora Stirlinga i się jej oświadczył. Mimo swego związku z Elsie Masson nie zerwał zaręczyn z Niną Stirling, z czego wy­ nikł poważny skandal. Patrz H. Wayne-Malinowska, Wpływ kobiet na ży­ cie i dzieło Bronisława Malinowskiego, „Konteksty" 236-7. Patrz przypisy w poprzednim odcinku. J.w. J.w. Bulukwa Miki - europejski gatunek świni, znany jako świnia Mic­ ka, rozpowszechniona na Wyspach Trobrianda przez Micka George'a, greckiego kupca. Świnie te mają wielką wartość, można było za nie do­ stać od 5 do 10 lokalnych świń. Tauwa'u - złe, antropomorficzne stworzenia przybywające z wysp południowych i wywołujące choroby. Kala koulo kwaiwa'u - żałoba praktykowana przez rodzinę osiero­ conego (np. brata wdowy, w czasie okresu żałoby brat nie wymienia imienia zmarłego ani wdowy po nim). Patrz przypisy do poprzedniego odcinka. Inicjały Namwana Guya'u - najstarszego syna To'uluwy, jego ulu­ bieńca i wiodącej postaci w Omarakanie. Mimo że został wygnany do in­ nej wsi, często odwiedzał ojca. Kalumwaywo jest wspomniany w Ogrodach koralowych jako sil­ ny i wydajny ogrodnik. Podczas swego poprzedniego pobytu na Trobriandach Malinowski namówił To'uluwe, aby go zabrał na wyprawę kula na wyspę Kitava. W połowie drogi wiatr się zmienił i czółna musiały zawrócić. Malinow­ ski miał wrażenie, że To'uluwa jego winił o sprowadzenie pecha. Dipapa i Kenoria - syn i córka To'uluwy. Tomwaya Lakwabulo - jasnowidz, jeden z głównych informato­ rów Malinowskiego (patrz Życie seksualne dzikich). Robert Louis Stevenson (1850-1894), szkocko-angielski pisarz, który osiedlił się na Samoa i występował w obronie miejscowej ludno­ ści. Autor m.in. następujących książek: Wyspa skarbów, Porwany za miodu, Dziwna historia dra Jekyila i Mra Hyde'a, a także In the South Seas. 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 2 0 2 1 117 �2 2 Lagim - dwie ozdobne poprzeczne deski ograniczające zbiornik z wodą na czółnie z obu końców. Tuma - wyspa położona na północny zachód od Boyowy, była tak­ że miejscem przebywania dusz zmarłych. Navavile - ważny informator Malinowskiego ze wsi Oburaku. Termin „nigger", którego obraźliwą konotację dobrze chyba odda­ je polski „czarnuch", był słowem powszechnie używanym przez Brytyj­ czyków w koloniach. Malinowski zaczął go stosować dopiero po dłuż­ szym przebywaniu na Nowej Gwinei. W jego dzienniku występuje w spolszczonej wersji nawiązującej do słowa „negr", które miało bar­ dziej neutralne zabarwienie emocjonalne. Malinowski używa jednak te­ go słowa raczej w znaczeniu angielskim, gdy chce podkreślić swą nie­ chęć czy irytację w stosunku do tubylców. Wokół tej kwestii narosło wie­ le nieporozumień, a prekursorzy idei politycznej poprawności robili Ma­ linowskiemu z tego powodu zarzuty i obwiniali go o niechętną wobec krajowców postawę. Cóż, nieczęsto pałał do nich sympatią, ale podobnie często nie pałał sympatią do otaczających go białych. Robienie mu za­ rzutów, że używał słowa powszechnie wtedy stosowanego, jest nieporo­ zumieniem, szczególnie w ustach osób nawykłych do idei kulturowego relatywizmu. A że miał czasami dość przedmiotu swych badań? - to uczucie nieobce jest każdemu badaczowi terenowemu. Jedyną w tym za­ kresie „winą" Malinowskiego jest, że nie był hipokrytą i o tym pisał. 2 3 2 4 2 5 2 6 Raybwag - rafa koralowa pokryta małymi skrawkami urodzajnej ziemi, porośniętej dżunglą. Mim Weigall, przyjaciółka Elsie Masson. Jan Stanisław Kubary (1846-1896), polski podróżnik i etnograf, autor min. Beitrage zur Kenntnis des Karolinen Archipels, 1895 Nikołaj N. Mikłucho-Makłaj (1846-1888) rosyjski podróżnik i et­ nograf, który w latach 1870-86 odbył liczne podróże po Oceanii, Filipi­ nach, Indonezji, Półwyspie Malajskim, Australii. Autor Podróży, 1940-44 R.R. Marret (1866-1943), antropolog brytyjski. W.H.R. Rivers, brytyjski antropolog i fizjolog, założyciel szkoły psychologii eksperymentalnej w Cambridge. Przeprowadzał swe testy psychologiczne na Melanezyjczykach, rozwinął metody zapisu danych dotyczących pokrewieństwa, które stały się najważniejszymi technikami zbierania materiału w czasie badań terenowych. Jego prace miały duży wpływ na badaczy, włączając w to Malinowskiego. Autor History of Melanesian Society, 1914 2 7 2 8 2 9 3 0 31 3 2 Wasi - wymiana jarzyn na ryby między wsiami wewnątrz lądu i ty­ mi na wybrzeżu. Morovato - godny zaufania informator, cytowany w Życiu seksu­ alnym dzikich. Niyova - krajowiec z Oburaku, którego Malinowski uważał za do­ brego informatora. Patrz przypisy w odcinku w numerze 242-3 Kwilą - kamienny punkt orientacyjny, związany z legendą opowia­ daną przez Inuvayla'u w Życiu seksualnym dzikich. Kalomel - chlorek rtęci, był używany raczej zewnętrznie jako śro­ dek przeciwbakteryjny, doustnie bardzo rzadko jako środek pobudzający wydzielanie wszystkich gruczołów. Są to prawdopodobnie inicjały byłego narzeczonego Elsie - Charlesa Mattersa, który w lipcu 1915 roku poległ pod Gallipoli. Patrz przypisy do poprzedniego odcinka. Pastor M.K. Gilmour z Metodystycznej Misji w Oiabia. W Argo­ nautach Zachodniego Pacyfiku pisze o nim Malinowski, że wiedział wszystko o „kuli". 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 4 1 Ta'ukuripokapoka - istota mitologiczna, wcielenie zła. Mówi się, że wiedźmy spotykają się z nim w nocy na tańce i orgie. Bwaybwaya - orzech kokosowy w takim stadium wzrostu, kiedy jego wnętrze wypełnione jest słodką galaretką. Patrz przypis w poprzednim odcinku. Toyodala - ważny informator z Oburaku, patrz Życie seksualne dzikich. Kudayuri - wieś na wyspie Kitava. Mit o latającym czółnie z Kudayuri jest przytoczony w Argonautach Zachodniego Pacyfiku. Sir Walter Baldwin Spencer, znany etnolog brytyjski, który razem z F.J. Gillenem opublikował kilka ważnych monografii dotyczących abo­ rygenów australijskich. Bardzo zachęcał Malinowskiego do badań tere­ nowych w początkowym okresie. 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 Mwasila - magia wykonywana po dotarciu do celu kula, aby na­ kłonić gospodarzy do hojności. Chodzi o Władysława Kościelskiego (1886-1933), syna Józefa (patrz niżej), poetę, wydawcę i mecenasa sztuki. W roku 1911 założył wraz z L.H. Morstinem w Paryżu pismo „Museion" mające informować 0 życiu artystycznym Francji i nawiązywać do tradycji klasycznych. Wtedy zapewne poznał go Malinowski. W odrodzonej Polsce zajmował się głównie działalnością wydawniczą. Popełnił samobójstwo wyskaku­ jąc z okna poznańskiego hotelu Bazar, gdy jego sytuacja finansowa była krytyczna. Pozostały majątek wyciągnęła z długów wdowa po nim - Mo­ nika z Krystyńskich, dawna aktorka i piosenkarka. Ustanowiła ona później w Szwajcarii Fundację Kościelskich, która od 1961 roku przy­ znaje doroczne nagrody młodym polskim twórcom kultury zamieszka­ łym w kraju i na emigracji. 4 8 4 9 Mowa o Józefie Kościelskim (1845-1911), ziemianinie, polityku, poecie i dramaturgu. Postaci dość wpływowej choć kontrowersyjnej, zwolenniku lojalizmu wobec Prus. Jan Gotlib Bloch (1836-1902), znany finansista, przemysłowiec 1 ekonomista, współdziałał przy budowie kolei Warszawsko-Petersburskiej, założeniu Banku Handlowego w Warszawie i wielu innych inicja­ tywach. Ludwik Hieronim Morstin (1886-1966), dramaturg, poeta, powieściopisarz, eseista i tłumacz. Uczęszczał do tego samego co Malinowski gimnazjum, ale chyba się wtedy nie znali. Studiował na niemieckich uni­ wersytetach. W Paryżu założył z Kościelskim pismo „Museion". W cza­ sie I wojny światowej zgłosił się do Legionów Polskich. Służbę wojskowo-dyplomatyczną zakończył w randze majora w 1924 roku. Później ob­ jął rodzinny dwór Pławowice, gdzie stworzył swoisty „salon literacko-artystyczny". Przedstawiciel tendencji klasycystycznej w schyłkowym okresie Młodej Polski. Pisał sztuki i powieści o tematyce antycznej (Obrona Ksantypy, Penelopa), historycznej (Polacy nie gęsi - o Reju, Klos panny - o Koperniku) i współczesnej (Przygoda florencka) oraz po­ ezje, szkice literackie i eseje. 5 0 51 5 2 Może chodzić na przykład o siostrę Jana Weyssenhoffa lub jego matkę, pochodzącą z Blochów. Jan (1889-1972) ukończył gimnazjum w Krakowie i Uniwersytet Jagielloński, gdzie studiował nauki ścisłe i mógł znać Malinowskiego. Później profesor fizyki teoretycznej Uni­ wersytetu Wileńskiego, UJ, członek PAU. 3 8 3 9 4 0 118 Za konsultację językową dziękuję Anniemarii Orla-Bukowskiej, Pio­ trowi Olszówce. Przemysławowi Piekarskiemu i Krzysztofowi Kowal­ skiemu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3005661231b03eded60353934d389617.pdf 0f70f8fc9826fb5c4a68ee687fdd439f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2722 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2533 Title A name given to the resource Dzienniki 1908-1913 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.183-189 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malinowski, Bronisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bronisław Malinowski, Dzienniki 1908-1913 Na zeszycie I I I , który jest kontynuacją dwóch odcinków zamieszczonych w poprzednich numerach przerywamy druk Dzienników 1908-1913 i roz­ poczynamy druk Dziennika z 1914 roku. Dzienniki 1914 poprzedzone są artykułem Daniela Geroulda Podróż Witkacego do tropików: itinerarium cejlońskie rekonstruującego podróż Malinowskiego i Witkacego do Australii. Jednym ze źródeł rekonstrukcji dokonanej przez prof. Geroulda był fragment Dziennika 1914, który po raz pierwszy publikujemy dalej na stronie 197. Tak jak w poprzednich odcinkach zachowaliśmy oryginalną pisownię,. Nawia­ sy [?] oznaczają miejsca nieczytelne. red. Z E S Z Y T III (X.1909-22.XI.1909) Dziennik ten rozpoczyna się od wspomnień z pobytu w Szwajcarii, w okolicy Genewy, gdzie Malinowski spędził dłuższy czas w lecie 1909 roku z Annie Branton. Później był także w Krakowie, gdzie spotykał się ze Stanisławem Igna­ cym Witkiewiczem, Leonem Chwistkiem i Tadeuszem Szymberskim , a także w Warszawie i Lwowie - o czym sam pi­ sze. W październiku spędza z Annie kilka dni w Weimarze, szukając tam śladów Goethego. Romans ten był dość skomplikowany, gdyż Annie była wtedy jeszcze związana z muzykiem S., którego darzyła „platoniczną miłością". Malinowski przeżywa rozterki moralne i sentymentalne, ale w końcu ich obopólne uczucie zwycięża. Poza tym w dzienniku dużo miejsca poświęca dalej pracy nad sobą i autoanalizie. Pojawiają się też inne ciekawe re­ fleksje, jak np. „Nie mam obowiązku czuć się b[ardzo] blizkim mojemu społeczeństwu. Muszę tylko pracować dla nie­ go". Ten wątek będzie się pojawiał i później w dziennikach terenowych oraz w listach do przyszłej żony - Elsie: poczu­ cie dystansu do kraju, ale jeszcze ciągle więź moralna. Dziennik ten dotyczy bardzo krótkiego okresu: zaledwie dwóch miesięcy (października i listopada 1909 roku). 1 Grażyna Kubica-Heller [Na początku jest 7 stron różnych wzorów i schematów matematycznych, min. rysunki obwodów elektrycznych i pól magnetycznych, transformacje układów współrzędnych]. Geschichtliches: 1°. In M . 1°. I-rst evening: meeting [ang. pierwszy wieczór spotkanie], razem idę do hot[elu], jemy. Wychodzimy nad Quai. Piwo w s'rodkowej kawiarni. Rozmowa o domu gry, po­ bycie u Mary, o [?] lunchu etc. Powrót. [???] Idę do [???] Wracam [?] Ogólny nastrój: Beklommenheit [niem przygnę­ bienie]. Kocia skromność i delikatność. Mówię sobie „dobrze poszło". Ubrana w smart blue coat [ang. elegancki niebieski płaszcz], w beżowy kapelusz. 2°. Późne śniadanie. Spacer, „shopping". Jazda do Iwana i Francuzcy chłopcy. W [?] charakterystyczna. Pytamy się przy studni. Idziemy szosą. Schodzimy pomiędzy kasztanami na śliczną łączkę. Idziemy dalej.[?] Powrót. Deszcz. Chowa­ my się w karczmie. Kawa i jemy. Powrót. [???] 3°. Wyjazd do Role [Rolle na jez. Lemańskim]. Droga wśród [?]. Chłopi w drodze. Motor cary. [???] Violetta, dzie­ ci. Stara baba. The old rubbish [??]. Spacer nad brzegiem do [?] villi i lasku. Powrót; droga do [?]. Jazda do [??] po obie­ dzie idziemy nad brzeg. Ciemna noc księżycowa. 2. dzień. Wyjazd (dom). Zakupy (książki, okulary, portki, p. Cybula). Droga i druga kłótnia w wagonie. Przyjazd i objad w pokoju. Czas [?]. I I . Pobyt. 28 środę wieczór przyjechałem. 28 sobotę wy­ jechałem. Tu się mi da opisać dzień po dniu. Lepiej da się podzielić na grupy odpowiednio do różnych motywów. Г . Ogólny podział czasu stosownie do okoliczności ze­ wnętrznych. Pierwszy okres kiedy zastaliśmy towarzystwo zwykłe, przyjaźń [?] staruszkiem. Księżyc; jazdy wieczorne. 0 5tego czy szóstego jadę do Genewy. [???] Przyjaźń z zegar­ mistrzami. Ich wyjazd. Wyjazd staruszków. Parę dni z Maksem(?) (? na dworze) i ostatni tydzień. Sam na sam i liczne wycieczki. - Wtargnąć poza fakty w istotną osnowę uczuć. - Opis domku: pierwsze wrażenie, [?] sad na przedzie, drzewa wiśniowe, zwłaszcza jedno [??]. Opis Mouriac'a. Sceny at the meals. Further the garden of vegetables. The ro­ uge of bushes at the shore. The way to the boat. When I used to go there: twice bathing often to the boat. The big scooner coming in the evening. - Stosunki osobiste: The mystery of my feelings. It was a power that mort[?] against which I struggled. I was rest qu­ ite free. This fight in me is one of the leading features. My at­ titude in the presence of other people: at the meals (remember the tipical periods) in the morning. During our excursions with the Maccharoni's, Viollette's interference & her mother's (the evening at the boat). My feelings when [?] myself between her & the impressions. I don't speak now of the stronger impres­ sions when traveling, but even on our walks home. When sit­ ting at the lakeside under our castagna tree, when rowing in the boat (this afternoon when I felt very lonely & far away), when reading Goethe. When working in her presence. Now at home in our room. A few evenings, we „began" the night in my small room.There was also this „most beauti­ ful" time. I think we also slept there one or two nights. As a rule we went each evening to her room, I went in my, arra­ yed the window, the bed & came back. She was the ready. Of course I was rather exhausted all this time & przejedzony to that I hardly did enjoy it any when as well as these 2 nights in Leipzig. I often have been irritated. The spooning. In the morning - during the [urwane] 2 183 �Problemy aktualne: Moim zamiarem jest, z punktu widzenia społecznego, pra­ cować w kraju i dla kraju. Zakres; praca naukowa. Z powodu dotychczasowego kierunku idę teraz dalej w naukach matem[atyczno-] przyrodniczych, nie zaniedbując i innych. Ści­ ślejszy zakres: nauka o cieple, głównie druga zasada termodynam[iki]. W tym roku będę w Lipsku także pracował dalej w laboratorjum. Chodzi o to aby przyswoić sobie metody rze­ telnej, spokojnej pracy, bez gwałtownego wysiłku. - Do teoryi: faktem jest, że umieć daną rzecz jest to 1°. posiadać tę rzecz w pamięci np. własności gazów, cieczy, fizykę opisową, 2°. umieć nią posługiwać się np. formułą gazów idealnych. Np. obecnie powinienem starać się wykuć Nerusta, ażeby znać na wylot tę książkę. Po za tern każde zagadnienie indy­ widualnie przetrawić i spisać np. konstytucja molekuł, regu­ larności optyczne związków itp. W Lipsku skupić się też na porządnem odrabianiu pracowni, bez podnieceń, bez gadań, bez szukania inspiracyi z zewnątrz; starać się przede wszystkiem o Tuchtigkeit [niem. dzielność]. (...) Weimar 13.X. Sam jadę tramem. Mam pewną tremę w najmowaniu mieszkania, jadąc układam jak będę udawał „starego", łysego pana. W ogóle zewn[ętrzne] niewygody stanowią eine starkę Hemmung [niem. silną przeszkodę]. Na stacyi widzę parę dziewczyn ładnych. Jakie będzie 1. wrażenie? Wygląda bardzo elegancko, ale jesteśmy b[ardzo] obcy sobie. Pytam się jak je­ chała, co jadła, o p. Stern. [?] schody duże drewniane. Siada­ my na kanapie, przypatruję się jej [???] oczy zaczynają kochać się znowu. Pytam się raz czy mnie kocha. - tak, ale... Chce już iść spać. Kładziemy się. Gwałtowny wybuch namiętności, [?] budzą się tak dzięki wspomnieniom. Mówi mi, że mnie nie chce. To znowuż rozbudza we mnie jakieś opory. [?] a platonicznie jego kocham bardziej. Tak. Jestem bardzo nieszczęśli­ wy. Mówimy o litości i o odporności. Gaszę światło i wybu­ cham gwałtownym płaczem. Po prostu wiję się w bólu. Ona nie reaguje. Utrata przyjaźni, nowe zimno. Całą noc czuję się nieszczęśliwy. Nad ranem, zmęczony, chcąc się jeszcze wy­ spać, idę do 2. łóżka. Rano przychodzi ona do mnie, ale nie ma wybuchu namiętności i wciąż jestem nieszczęśliwy bardzo. Je­ stem jakby bez wyjścia, nie wiem co będzie na przyszłość. Ro­ bię wymówki, że mi tego listu nie przysłała. Aha, poprzednio i teraz dopiero pytam się jej uparcie czy wogóle myśli o moż­ liwości powrotu do S. Wprost przeraża mnie ta myśl. Opieram się. Ona chce mieć teraz jego a potem mnie. To (burzy) podko­ puje we mnie wiarę w jej głęboką miłość do mnie. Tłumaczę, dlaczego nie mogę się teraz zgodzić na to, przeciw czemu przedtem nic nie miałem. Bo zupełnie zmieniłem, pogłębiłem moje dla niej uczucia. Chcę wstać, przejść się, skupić się i roztrzygnąć z nią tę sprawę, ale nie mam wielkiej nadziei, ażebym mógł ją zatrzymać, bo nie wierzę już w jej prawdziwą miłość, na której tyle budowałem. Wcześnie się zrywam, myję, (jej wyraz twarzy). Schodzimy, idziemy poprzez Markt, Fiirstenhaus [niem. dom książęcy], z powrotem obok Goethehausu do Teatru; potem przez stare miasto do ogrodu. Mówimy o rze­ czach „aktualnych" (o 3 koncertach S-a). Potem ja mówię pa­ rę zdań o sobie. Idziemy do Gartenhaus [Goethego]: na I pię­ trze pokój bawialny (?) od tyłu b[ardzo] skromny; pracownia z paru krzesłami, prostem biurkiem, widok na zielony wał drzew poprzez łączkę. Obok jeszcze dwa pokoje na dole kupfersztychy [niem. Kupferstich - miedzioryt] z Włoch. Idziemy 184 w ogródek, gdzie siadywał z panią v. Stein. 2 półokrągłe ław­ ki, w środku wmurowana tablica z napisem. Nad nami zżółkłe drzewa kasztanowe, niebo pogodne, słabe, jesienne słońce, l i ­ ście spadają z suchym szumem z drzew. Mówię jej czem zro­ biłem dla siebie - miłość do niej, czem stała się po [?] jakie dla mnie zrobiła. Potrzebę przyjaźni i jej zalety. Idziemy dalej; ona mówi mi o swojej [?] o niemożności szczęścia w obecnem po­ łożeniu. Dalej do Belwedere; mówimy (ja opowiadam deta­ licznie aferę z H.) Schodzimy na podwójną miłość; potrzebę Siihne [niem. zadośćuczynienia], ona proponuje system po­ szewki, ja przyjmuję. Siadamy koło zamku i mówimy o Emchen st. i jej niepowodzeniach i fobii. Ja chcę jeszcze iść dalej ona ciągnie do miasta. Stajemy na brzeżku i patrzymy, z po­ wrotem ja staję się nieswój i rozmowny jak dziecko, kupujemy banany i grona. Idziemy do jadłodajni, potem na kawę. Wita­ my S. i [ ? ] . W domu: najprzód w [?] pierwszy raz (ból), potem już na bis (?), [?] nad ranem też i cały czas nastrój cudny i rozkosz płynie cudownie. Następny dzień późno: idziemy do Goethehaus: szerokie schody i pokoje frontowe; rysunki własnoręcz­ ne Goethego, pokój ogrodowy i rzut oka na ogród: porządne i równe grządki, [?] jesienne, niski (i też starszy) domek. Pokój sypialny, zielono obity, fiołkowa kołdra, koło łóżka stoi fotel, na którym G[oethe] umarł. Słońce popołudniowe wpada i sze­ roką wstęgą kładzie się na zielonym kobiercu. Pracownia: na środku stół owalny, 3 krzesła, pod jednym oknem mały pulpit, pod ścianą w sypialni długi pulpit z drzewa białego, nieheblowanego. Naprzeciw wejścia pułki [sic!] książkowe; meble pro­ ste z bejcowanego dembu [sic]. Na górce zbiory: portrety Goeta, rodziny i niektórych znanych ludzi. Widok z okien b[ardzo] zmieniony, tylko na lewo uliczka jakoby stara i środku placyku studnia. - Obiad (sos[?]). Na polu zimno i popołudniu na pocztę, list od Flóhchen. (S. smutny) Mówię o Sz[?] i Fran­ klinie, potem o staranności S.a. Potem staram się wytłomaczyć. Annie milczy. To i ja też milknę. Idziemy pod górkę i drogą milcząc. Dopiero w lasku zaczynam jej tłomaczyć. Cią­ głe nieporozumienia, robi mi gorzkie wyrzuty. Tłomaczę jej że nieprawda i nad rzeczką wychodzi „szydło z worka" (z począt­ ku nieśmiało, potem [?] i nie rozumie). Staram się wytłomaczyć, że jest to wtajemniczanie w moją psychologję, że jest to humiliation [ang. upokorzenie] - nic nie pomaga. Ciągle [?] że będzie się [??]. Mówię jej, że uważałem ją za silny charakter: chciałem się oprzeć na niej. Ciągle zła; wówczas kiedy ja je­ stem już w bardzo czułem usposobieniu] po wyjściu na drogę to bydle [?] jeszcze dogryza. Ja nie mogę wprost zrozumieć, że moje pełne uznania i oddania słowa nic jej nie trafiają - docho­ dząc do góry robi znów uwagę, potem w lesie mówi, że powi­ nienem wybrać choćby [?]; potem znów na drodze. Wracamy, mówię jej o wielu rzeczach [?] mnie denerwują - skręcam w las na lewo. Nowy brutalny atak; cierpliwość moja wyczer­ pana! Milczę; ona robi smutną uwagę i zeszliśmy na dół; ona jeszcze raz robi uwagę. Ja jestem już zamknięty w sobie: jak źle jest pragnąć i potrzebować zbyt blisko ludzi, tylko się nara­ żam na bolesne zawody; przypominam jak nieraz w ten sposób obrażałem Matkę. Czuję jak silnie oddalam się od wszelkich potrzeb stadowych, od potrzeby przyjaciela. Samotność i po­ wracam sam, w ciemny wieczór, spokojny, zimny bez szczę­ ścia i troski. Chwile boleści; [?] się w sobie; idę całkiem sam: wejść w pracę, buduję gmach, plan jego już mam, wznieść ru­ sztowania i zapuścić fundament; a w duchu radować się już dziełem dokonanym. Wchodzimy do miasta po nocy, do domu, jestem znowu łagodny; leżymy [?]. Ja się jej pytam dlaczego i robię nowe wyrzuty o płytkość [??]. Należy dużo wybaczyć �ze względu na jutro; przepraszam ją, całuję. Idziemy, s'licznie wygląda w kawiarni. Patrzę na nią z wyłączną miłością. Potem coś się psuje i wyrzut (samemu sobie) zmysłowości; [??]; fer­ menty uczuć stłumionych; ona się pyta, czy ją kocham. To py­ tanie budzi we mnie cały szereg kojarzeń o tern co było, wra­ cam myślą do naszych przejść; nie mogę się zdobyć na lekko­ myślność. Namiętność ciągle zaszachowana głębszemi wątpliwościami:"Nie mogę jej kochać tylko zmysłami, w kobiecie, która mi daje rozkosz, muszę widzieć też i duszę". Popełniam draństwo, a cóż u djabła, ażebym dla skrupółów nie potrafił ko­ biety zerżnąć!". Smutno „ostatni raz może, na zawsze?" Roz­ kosz słaba. Śpimy. Rano budzi mnie. Wstaję niewyspany, zmę­ czony. Idziemy, pogodny, cudny ranek, niebo prześwieca, cięż­ kie, ciemne chmury. Czy się obawia? Staram się być dobrym dla niej. Baby idą na targ. - Stoi w oknie, proszę żeby mnie nie zapomniała, idę za pociągiem... [???] Myślę trochę o niej ale jestem ogólnie raczej zjebany. Ciągle myślę o niej., Paulinella; Monburg: idę aleją wśród drzew, szmer wody, co ona robi? Je­ stem spokojny, szczęśliwy. [???] i układam list do niej: o [???]. - W hotelu, potem zaproszenie [???] пр. n u p. Ta(?]. Na górze (śliczny widok) [??] się trochę(?). Myślę o Lipsku i o twardym, czynnym, [?] metodycznym życiu. 17/X. Tempus fugit! już 20 dni odkąd opuściłem Lubicz a jakże mało przez ten czas postąpiłem. Robiąc rachunek z te­ go czasu muszę położyć stanowczo - na Warszawie, na Kra­ kowie i na Lwowie, spisałem się dość żwawo.W ogóle mam pewną dążność do zerwania z marzycielstwa, lenistwa i opie­ szałości. Natomiast zbyt wiele czasu poświęcam na „uczucio­ we" sprawy i intrygi np. obecne z n i S. ostatecznie tylko rze­ czy that are already settled, which form a part of our life have some worth.[ang. które są już ustalone, które są częścią nasze­ go życia mają jakąś wartość]. Jeżeli moje stosunki z n się uło­ żą, jeżeli będzie ona moim przyjacielem i będzie zadawalniała moją tęsknotę za [?] to rzecz ta będzie miała wartość. Ale np. spychać cały akcent obecnego życia (tych wrażeń tu, w Turyngii) na tę chwilę w której ją znowu zobaczę poraź pierwszy i dowiem się jak sprawy się ułożyły - to znaczy znowuż [?] istotę życia. - Idąc tu wczoraj, szeroką szosą wśród starych wysokich świerków, widziałem ich oboje, w ich turyngskim nastroju, patrzących sobie w oczy jak para zakocha­ nych; tęsknota, żal, zazdrość a jednak nie wolno szukać roz­ koszy życia jedynie w spojrzeniu kochających oczu. Świat jest pięknym nie tylko wówczas kiedy się odbija w parze bły­ szczących oczu. Tak rzadko tęsknota naszych oczu spotyka się w radosnem upojeniu z wzajemną odpowiedzią! Patrzę na Szwarcberg. U stóp szeroka płytka dolina; dno porosłe murawą; jeden brzeg okolony szeroką wstęgą rzeki. Drugi cienistym brzegiem lasu liściastego, który obecnie mieni się w barwach brązu. [?] półwyspie, tu mieszkał [?] a Szwarcberg. Refleksja historyczna: kraj ten był zdecentrali­ zowany, potęgę jego stanowiło jednak chyba mieszczaństwo. U nas kultura prawdziwa jednak nie dotarła. Obecnie płacimy koszta gwałtownej ekspanzyi kultury. Ja jestem ekranem przeniknięcia się kultfur] Nie mam obowiązku czuć się b[ardzo] blizkim mojemu społeczeństwu. Muszę tylko pracować dla niego. - Wracam; śliczna pogoda ([??]) Szwarcberg oświetlony wspaniale.[??] fiolet cieniom jasne [?]. Układam plan na Lipsk i umacniam się na wypadek przeszkód ewentualnych]. Potem myślę o St[asiu] Witkiewiczu] jego wpływie. Garkuchnia miłości. Jena Wilhelmshóhe Wczoraj (Szwarcberg). Wstaję rano o 8 otwieram okno, słońce, niebo lekko przykryte; żółte buki na zaokrąglonym pagórku: „pozostanę". Ubieram się, chcę być wieczór u n piszę kartkę. Potem (poczta w Niedzielę tyl­ ko rano) zostawiam sobie swobodę. Idę pod stację, z wido­ kiem na 1. zakręt. 0[?] Szwarcf?], ledwo oddycham, chcę się skupić i przeżyć pełny dzień na łonie natury jako przygoto­ wanie do pracy w Lipsku. Co do n to obawiam się czy się zbyt czule nie pożegnała z S=rem. - Układam też początek „oficjalnego" dziennika w stylu publishable: „można uznać to za szczyt grafomanii i nieużytecznego wydawania albo też (ponieważ tu nikt niepowołany nie będzie miał pokusy) jako rzecz o pewnej wartości dla niewielu którzy jako pokrewni tern się zainteresują. Chodzi tu o dokument psychologiczny] posiadający wartość społ[eczną]. Są pewne rzeczy, które nig­ dy nie staną się tanie ani łatwe ani sprofanowane, bo się do nich dochodzi za cenę cierpień osobistych, pracy, wiedzie do tych rzeczy droga otwarta tylko dla powołanych". „Dla siebie dziennik jest czem innem. Często [?] (osobiście) [?]. Dzien­ nik dla siebie pisany nie może być dostępny dla wszystkich. Taki dziennik powinienem prowadzić. Takie memoranda na listy, sprawy ważne. Natomiast wyeliminować stado" - Czu­ ję, że dojrzewam i że rzeczy które były dla mnie niedostępne same się nasuwają. Muszę zacząć żyć metodycznie, w syste­ mie. Pod nową formą staje przede mną fakt że człowiek wart jest przez swą siłę, odporność, wytrwałość. Moja siła jest w rozumowym obmyśleniu i skupieniu. Radość, że oderwa­ łem się od Stasia Witkiewicza]. Co do nauki to koniecznie zwiększyć receptywność i system pracy. Lipsk 21. Czwartek. Ile zmian przez te parę dni! Od spokoju w Jenie i Szwarc bergu przez nieznośną szarpaninę Wtorku i Poniedziałku aż do radosnego prawie wyzdrowienia wczoraj! Niedziela. Rano: wstanie piszę kartkę do n i szperam w kursbuchu [niem. Kursbuch - rozkład jazdy]. Idę i siedzę na ławce na zakręcie, schodzę w las, piszę patrząc na widok. Wracam aż do zamku. Powrót doliną. Blaukenburg, parę górek w słońcu, pogoda, jestem trochę fizycznie zmęczony (serce) ale nie przewrażeniowany. Jadę 3-cią klasą (3 baby) do Rudolf[?]. Widzę żółty zamek nad marnemi domkami. Przez mało [?] ulice (Ratskeller malutki) wychodzę na rynek; porządnie po staremu wybrukowany. Po jednej stronie 2 hotele po drugiej 1. stary dom, piję kawę i patrzę na rynek jako na symbol po­ rządku niem[ieckiego]. Idę pod górę. I podwórze zamkowe z żołnierzami, idę na tarasy ogrodowe, ładny widok na obie strony. Poprzez bramę południową przechodzę na 2. stronę (rozmawiam z lokajem); co chwila myślę o S =rze i o jego ze­ szłorocznym koncercie tutaj. Schodzę wzdłuż, chcę iść na przedłużenie pagórka. Idę pustą ulicą, po prawej ręce wille. Na drugą stronę rzeki; chwilę siedzę i dumam; plac footballowy. Do Jeny szeroka dolina Saali. W myśli rozmawiam z S=rem. Małość moja wyrosła z widoku ich szczęścia z podłego instynktu zazdrości, naśladownictwa i chęci ode­ brania, podłej drapieżności. Wstyd też że on, slaby, może te­ raz patrzyć na mnie jak na złodzieja. Postanawiam się zrzec i pozwolić jej wrócić bez zastrzeżeń. Jestem przy tern dość spokojny; nie przedstawia mi się to w dość żywych barwach jeszcze. Jena. Ciemny banhof, czekam na tram, uczucie opu­ szczenia. Hotel ([?]) Piszę do n, błądzę (?) [dopisek:] (?) i koncert Landowskiej. Nazajutrz: ulicą na prawo Ratskeller; rynek (tylko ratusz ładny),wąską uliczką idę do Domu. Oglą­ dam Burgkeller (nationalism!) potem cywilizowaną ulicą idę 185 �ku bramie. Cmentarz: spokój pogoda śmierci - targanie ży­ cia; a więc przeciąć, bez zbytniej, sentymentalnej frazeologii, bo to są rzeczy ważne, wszak tak mało mamy w życiu. Ulicą uniwersytecką na dół. Kupuję Mortbroschiire. Idę przez Saale (z policjantem) i pnę się pod górę myśląc o n i Miss Croper. Widok, żądza zorjentowania się z batville do Jena. Widok na miasto, siedzę i piszę. Schodzę; idę przez miasto (flagi), owoce. Jadę IV. klasą, czytam Mortbroschiire. Układam plan wynajmowania; potem, dojeżdżając, myślę o jonach; o „spra­ wie" mam tylko niejasne, miłe uczucie że będzie już rozwią­ zana, wyklarowana. Na poczcie jak rażony piorunem; wpółprzytomnie idę szukać mieszkań; coś mnie piecze ale nie ujawnia się. Wynajmuję tutaj; to mnie ciągle absorbuje; ukła­ dam list przez cały czas; ostateczne, beznadziejne zerwania. Idę do p. Hau - tam przypomnienia. Wracam, pełen jednak niepokoju; najprzód piszę i wysyłam potem do Górskiego . 3 Wtorek. 19.X. Rano budzę się z potwornego snu (z [?]) ból zawiedzio­ nych instynktów. Myślę znowuż o n i S. i doznaję bez­ piecznego] altruistycznego bólu że oni obecnie nie mogą być przezemnie szczęśliwi. Czuję, że niegodnie, zniszczyłem rzecz piękną. Nie o sobie, z wielkim bólem o nich - bezna­ dziejna zabawa. Zabieram się do Plancka - napróżno. Lecę do Botte[?] zniechęcony - peszy mnie raczej i pakuje na tego amerykanina, który mnie nuży. Idę 1. raz na B.Sstr. niema jej. Idziemy z amerykaninem. Po raz pierwszy przechodzę znane mi ulice, Sophienstr[asse],[??], Grassi tu, szczęśliwie, spoty­ kam Goldschmida.[?] i osobliwości u ameryk[anina]. Idę po raz drugi; [??], ostatnia nadzieja pryska. [??]; jeszcze nadzie­ ja że będzie ona u p. Hau. Powrót, nowy atak. - z zaczerwienionemi oczami do Górskiego. Uciekam od Sz[?], pod okna Haschera; potem wybuchają co chwila [?] przez Waldstr[asse] nic nie myślę i nie wyobrażam. Ślepy popęd wszystkich zmysłów i ciała do niej. [???] w ciemności potworne wykrzy­ wienie gęby. [??] gwiaździste niebo nademną. Wracam, wciąż naj nieznośniej obolały. U Schneider stękam bez zwie­ rzeń na niemożność nauki. Pociesza mnie, stanowczo. Pod okna Huschen; światło; spotykam Franka Lym[?] - uspoko­ jony wracam znaną mi już raz boleśnie drogą; trochę spokoj­ niej; automobile na Worm, strfasse] 4 Środa rano. Zbolały wstaję. Piszę, to mnie znów roztkliwia; [?] termo­ dynamika. Gimnastyka; wychodzę; radość wyleczonego człowieka; żadnych wyrzutów, żadnych skrupułów, tylko swoboda, swobodny nastrój! U Górskiego czuję się dobrze; idąc przez Aug[ustus] platz mało co nie skaczę z radości. Ja­ dę tramem i nie płaczę. W Central[?]ten niema jeszcze Fran­ ka. Przychodzi i rozmowa z nim, świadomie przyłgiwana [?], ubrana w pochlebstwa i przymilanie się. Trochę mnie „po­ wraca". Ale załatwiam interesy ([?] wraca trochę chandra, przypominam poszukiwanie w Bedekerze i na mapie, bezpo­ średnio przed latem i to, że tu myszkując za n tęskniłem.) Idę do Górskiego i uczę się w podnieceniu ale porządnie. Wieczór też wciąż radość z powodu pozbycia się bólu, cho­ roby. Wieczór spacer [??] Grassi [Muzeum](starą drogą [??]) [?] do domu i postanawiam się skupić absolutnie. Czwartek rano gimnastyka, piszę; p[opołu]dniu zaczynam grać. Prze­ zwyciężam się i f?] Plancka podczas tego; męczy mnie to, ale robię; potem idę do instytutu - wciąż jeszcze a raczej właśnie 186 pełen prawie tytanicznego zapału, żądny gnębienia w sobie różnych rzeczy i pracowania na przebój. Przemyśliwam 0 funkcjach termodynamicznych. Bótte[?] i Deiselbaum. Z tym ostatnim mówię o odrzucaniu tego z czego nic nie bę­ dzie, „jestem synem ziemi", głód życia. Idę do biblioteki, nie­ ma Chwolsona. Czytam Lutra. Potem u Szultheissa, trochę mnie już ściąga. Wysyłam 41 MK Idę naprzód do Hildy, wy­ chodzę, do domu [?], w botanice [ogrodzie botanicznym] czytam Plancka o gazach. Ściąga mnie porządnie; czuję jej zapach już w domu, zmysły, głupia tęsknota. Czy znów [?] zachody (piszę w domu). Idę do Górskiego i pod napięciem pracuję z nim, nieźle. - wciąż mi wyłazi zmora melancholii, postanawiam zrobić daleki spacer wieczorny, ażeby się wgłę­ bić w siebie. Idę do domu, jem; poezje ang[ielskie] rozbiera­ ją mnie potwornie. Przedtem jeszcze (rozkoszuję) + nurzam się w dekoratywnej samotności: jak przyjemnie módz być z samym sobą jak ze starym, wyrozumiałym, oddanym przy­ jacielem. Być dla samego siebie przyjacielem. Powoli to nik­ nie, z poezyi wychodzi tęsknota i zapach dni minionych w Buchillon. Spann. Nadzieja, że wróci, chcę się upewnić czy mi dochowa wiary; co teraz robi? Idę znów pod jej okna. Gdzie mieszka? do Franka, ulica przypomina mi wieczorne spacery, u niego bez sentymentalizmu. Potem idę znowuż sta­ rą drogą (Schenkendorf - Mat[?] - Brau Flannplatz, ale odry­ wam się powoli; odpędzam sentymentalne] genius loci. Sku­ piam się, ale nie mogę zdobyć się na usystematyzowanie ży­ cia. Ani też na określoną postawę w stosunku do tej sprawy. Liczę dni, mam ciągłą nadzieję, że przyjdzie. A przyjmę ją tylko:[??]. Chwilami wymyślam: ciele, nie rozumie mnie. Przypominam [?]ffurt i brak inteligencyi, brutalność. Przypo­ minam jałowe chwile w Buchfillon]. Z drugiej strony życie żąda swego. Na to odpowiadam, że życie może mieć też chwile zawieszenia w krystalicznym eterze samotności. 5 Piątek 22 rano. Tak jest. Trzeba koniecznie objąć całość jednem spojrze­ niem i wybrać kierunek drogi. Otóż nie chcę zabić przyjaźni 1 miłości do n; zbyt czuję się jeszcze przywiązany i przypu­ szczam z drugiej strony, że i ona kiedyś się jeszcze o to upomni. Sam zaś chcę żyć obecnie znów życiem woli, usystematyzowa­ nym życiem wewnętrznego postępu i pracy. Jestem obecnie doj­ rzalszy. Z drugiej strony mam tu aparat naukowy którego mi brakło w Breńa. Powinienem więc dłużej wytrzymać. Nie być zbyt przykutym do ziemi. - W tej sprawie: 1°. postanowienie i ewidencja koniecznego, zupełnego zerwania wszelkich nici (list). 2°. Altruistyczna rozpacz, że skrzywdziłem ich, że wla­ złem niegodnie tam gdzie mnie nie brakowało. 3°. Tęsknota; rozpacz ciała, nadzieja, że wróci, że się coś nawiąże, 4°. Lekko­ myślny optymizm, nadzieja płytkiego nawiązania, lub pocie­ szenia się. 5°. Wczorajszy powrót do niej, obietnica wierności. 6°. Dzisiejsze postanowienia: skupić się w sobie, rzeczy zewnę­ trzne nie istnieją; praca, poza pracą samotność. - Przez cały czas, pomimo postanowień, błąkają mi się wspomnienia po du­ szy - to obecna wizyta u Flótchen, w którą wkładam trochę nadziei, to możność spotkania jej na motecie, to gdzieindziej, to wyraz jaki, lub obraz przypomni mi Buchillon. Sobota 23.X. Wczoraj: Rano wstaję, matem[atyka], gimnastyka (Dera). Potem śniadanie. Kładę się i czytam Daucka (roztwory po raz pierwszy) z początku D. brzdąka, potem wychodzi; intermez­ zo baby. Koło 12'/ jem drugie śniadanie - chwila „wyrzutów" robionych n, potem zabieram się do porządnego obrobienia, 2 �z ołówkiem; pomimo oporów rżnę dalej aż do 7 3ciej potem siedzę i próbuję muzykę u D. Idę do botaniki. Tam trochę oczy bolą, przerywam czytanie; skupiam się, i znów robię (cho­ dząc) kalorymetrię. Idę do Górskiego (radość z powodu wik­ tuałów) objadam się i robię kiepsko [?] a jego amory z Hildą i zmysły obudzone po objedzeniu, dają mi na tęsknotę, która chwilami wyłazi. Golę się i kupuję mleko. Ociężały idę naszą drogą, zbierając ochłapy przeszłości. - Postanawiam sobie być „sobą", „głębokim i [?]". Nic z tego. Różne plany. Cho­ dzę pod oknami n i S=a układam list ultimatum. W domu pi­ szę w gorzkim stylu, roztkliwiam się nad sobą i wieczorem 0 litej (kładę się) jestem znów roztrzęsiony, piszę w łóżku. Stanowczo liczę w kierunku uproszczenia i siły. Ostatecznie tu mogę sobie powiedzieć że albo, albo. Albo ją jeszcze odzy­ skam i wtenczas cała rzecz ma sens, albo nie i wtenczas wol­ no mi i muszę cierpieć, ale nie małostkowo - nieść ciężar na sobie i koniec. Co do poprawy to jeszcze mi pozostaje sposób pracy, mam zbyt mało zainteresowania przedmiotem (nic dziwnego!) dalej: kiedy mówię o tej całej sprawie ze sobą, mówię w całkiem innym tonie, spokojnie, silnie z determina­ cją: mówiąc w liście do niej piszę niepewnie, targany uczucia­ mi - nie jest to kłamstwo jest to znowuż dowód owego bez­ względnego dualizmu uczuciowego. Otóż być tylko ze sobą. - Teraz robię Planck[a] i b[ardzo] cierpię. Trzęsie mną 1 myśl ciągnie wciąż w jedną stronę. - Jak szczęśliwym jest człowiek, który ma pewne refuge [ang. schronienie] w samym sobie przed wszelkiemi nie­ szczęściami. A jednak ja nie ustąpię tak od razu. Układam znów listy i argumenty. - Robię gimfnastykę] i niepisany żal przenika mnie całego. 2 Niedziela 24. Wczoraj cały dzień prawie od rana poświęciłem tej spra­ wie. Nie będąc już w stanie pracować, zacząłem pisać do niej. Potem znalazłem list o pieniądze, który znów mnie speszył. Idę na miasto i szukam tylko jej pomiędzy wszystkiemi; ku­ puję czekoladę, czuję się b[ardzo] nieszczęśliwy idąc przez B[?]. Na muzyce ledwo mogę wytrzymać. Kupuję kwiaty (je­ stem trzęsiony jak w febrze) idę do Flóhchen. Z jej danych wnoszę, że n kocha mnie tylko, że nie wróciła do S=ra i że mogę mieć jej miłość na przyszłość. To mnie powraca do ży­ cia. Idę sam z biedną Fl[óhchen] wyglądającą dość nędznie mówi że na własny koszt by sprowadziła n z Afryki. Nadzie­ ja, pewne obrzydzenie z powodu „uzewnętrznienia" się prze­ dnią. Ostatecznie to tylko jest pewien sposób aby n się o mnie czegoś dowiedziała. Kupuję cukierki dla Flóhchen. Idę do Górskiego; ogarnia podniecenie o zabarwieniu radosnem. Rozmowa o radykalizmie. Uczę się kiepsko, układam list podczas tego. Wracam i piszę (kupiwszy kwaśne mleko). Kończę i odnoszę (3 na litą [czyli 10. 45, wyjaśnienie dla osób spoza Galicji i Śląska]). Zamieniamy parę słów. Później w radosnem, wiosennem usposobieniu idę utartym szlakiem, siadam na ławeczce i wracam popod jej oknami. Jestem za­ kochany po uszy jak sztubak. Dziś. Tak jak - zrobiłem parę dalszych postanowień, ale bez­ skutecznie. Plancka robić nie mogłem, czekając na jej list, a gdy list jej dostałem - już po kopercie poznałem jej stimmung - radosne upojenie, zupełny przewrót wewn[ętrzny]. Przychodzi D. i zawadza mi. Czytam jej listy poraź drugi i trzeci. Wstaję i odpisuję i piszę dziennik dla niej, ażeby w ten sposób zrzucić ciężar nastroju i módz pracować popo­ łudniu. Idę na objad, jestem szalenie radosny idąc. Wracając wstępuję do niej - wydaje mi się cudnie piękna zupełnie jak mięki soczysty owoc który dojrzał. Czekam dotknięcia miękiej wełnianej różowej bluzki. Z początku patrzę w jej oczy, nieprzytomny pod uderzeniem wrażenia - potem rozkosz i szczęście zaczynają mnie przenikać. Uciekam; robię muzy­ kę z D. Idę do Górskiego; dyskutuję znowóż [sic] z Ros. o pę­ cherzu i ślepej kiszce. Potem czytamy [?] Idę na kwartet. Zdejmuję okulary i siedzę; nie widzę nikogo i słucham jakby nikogo nie było. Potem spostrzegam ich - jest naprzeciwko: uderzenia, [?]; siedzę sztywno od czasu do czasu spoglądam na nią. Z początku czuję, że gdybym wiedział o jej obecności to inaczejbym słuchał - Tak, fakt ich obecności krępuje mnie; wychodzę - zachód słońca. Poniedziałek. Rano wstaję późno, idę się golić i po kwiaty. Przychodzi, kończę się ubierać; rozmowa o rzeczach przeszłych; o listach, żartujemy; o różnych konjunkturach. Czas mija szybko; sie­ dzimy na kanapie; tym razem nie jest tak ładna i wczoraj. Awantura z babą. Na obiad i muzyka. Kupuję wino i idę do Hildy, która chora i F[?] też. Wtorek. Do [?]; zabieram się nieźle. Po południu na dole. Wieczór u Górskiego; kupujemy dla [?]; jedziemy do Hildy i wracam na drugi dzień. Środa. Labor. Obiad na Gutenb[ergstr.] Główka [Główczyński ] przyjechał. Fizykum. Idę na Fidelia. Po drodze kupuję jabłka. Stimmmung oczekiwania i pewnej tremy. Dotyka mego ra­ mienia. [?] Patrzę się na nią cały pierwszy akt. Potem siada­ my na [?]. Nie patrzy mi w oczy. Podczas muzyki; specyficz­ ne wrażenie ze skojarzenia muzyki i rozkoszy ciel[esnej]. Idziemy radośnie Aug[ustus] placem, promenadą do Grassistrfasse] i Alb[ert] parku. Siadamy na ławeczce i rozmowa dwojga zakochanych. Mówię jej ciągle, że jest piękna. Wra­ camy przez znane ulice; idziemy na Ló[?] nawet na Kromp[?]. Pożegnanie. Jestem zmęczony. 6 Czwartek. Labor późno. Ona mi mówi co będzie robić cały dzień. Myślę o niej. Wieczór u Szmajskera. Fotografje dra F. Piątek. Po przejedzeniu ociężałość. W laborze - Mam mało wra­ żeń z tej nocy, faktycznie. O 6=tej spotyka mnie n jestem [?], łazimy chwilę. Potem odwożę D[?] do szpitalu. Sobota. Rano wcześnie do lab[oru]; nie kończę ([?] wsadzenie ter­ mometru). Zmęczenie. Idę na motety, potem wracam, golę się i w tej chwili wchodzi n. - Idziemy (kryjąc się); potem u FI. bar­ dzo miło; nowe wzruszenie, leżę na kanapie; fotografia Cape­ town. Przy herbacie ja obżeram się potwornie. Idziemy z n do Alb[ert] P[ark] po drodze mało co odczuwa.f?] o możliwości jej pobytu w Ewr. Wieczór sprzątam, wściekłe zmęczenie. Niedziela. Rano jej listy, porządkowanie, Duhem, obiad z Bolkami. Idę po Zeizerce. Wracam, robię [?]; wyczerpanie. Idę do Pa­ namy. Wracam; trochę czytam Duhem. Śpię w nocy [?]. 187 �Poniedz. ЮЛ. Wstaję 7 i [?] leżę, gim[nastyka]; [?] idę wcześnie do la­ bor (o 9=tej) kończę rano kamforę (urządzam się trochę wy­ godniej i odpoczywam od czasu do czasu). Idę do Gutenbergkelleru z Główką. Radosne uczucie, że będę się widział z n. Potem b[ardzo] truję na 1. piętrze (wciąż się cieszę z tego po­ wodu). O 5'/ wychodzę, szalenie zmęczony; odpoczywam w botanice. Spotykam, nie biorę jej towarzystwa intenzywnie; wypoczywam na kanapie obok n. Przeglądamy listy. Je­ dziemy 5=tką. Cudowny kącik na galeryi. Rosjanka; czekola­ da. Brahms. 1. część; jakieś mgliste przypomnienia dawnych porywów, wyzwolenia. 2=a część zepsuta partyturą. 3=cia (alegreto) znów bez [partytury] ale mi brak głębi, dramaty­ zmu; wspaniały temat allegro - czysto niemiecki. - Er[?]; bierzemy go raczej humorystycznie. Czajkowski; cudowny zwłaszcza 2a i За część. Uciekamy przed Leonorą. Jedziemy znów. Pewna trema przed wejściem. Znów zmęczenie, leżę na kanapie, n przygotowuje czaj. Żal że woli Br[ahmsa] niż Czajk[owskiego] i że jest taka zaabsorbowana. [?] (my bad manners [ang. moje złe zachowanie]). Rozmowa o innych. Potem listy i poprawka. Kładę się znowu i całujemy się - [?] aż za bardzo. Jest znowu taka jak w tamtą Niedzielę. Wycho­ dzę; (dość obojętny). 2 Rano Wtorek 2=go kładę się z uczuciem szczęścia, wspomnieniami i instynkty. Memoranda: List do Stryja. Napisać: kartka do M . Niedziela 7.XI. Sprawozdanie z poprz[edniego] tygodnia. I. Punkt ciężko­ ści w życiu uczuciowem. Wtorek wstaję późno; lambinuję; idę o 12=tej do laboru i pracuję z punktu na górze. Piszę list (2 razy zaczynam). Wieczór z Ka[?], zmęczenie. Środa. Rano optyka; golę się; spotykam и w dużym kap[eluszu]. Rozmowa o zaprzestaniu tete a tete. Muzyka: Oburon (przy­ pominamy motywy) Brahms 4=a słucham w hipnotycznem skupieniu. Ostatnia część nie działa. Mendelsohn. Podoba mi się («) patrzę wciąż na nią. Idziemy potem przez Grassistr[asse] Czuję się swobodny, szczęśliwy (obiad w P[?]) Fotomat. z Zenkerem, Kruger, Auregung. Robię wieczorem. Czwartek. Zaczynam wodę ale złe rezultaty. Popoł[udniu] na górze. Piątek. Robię cały czas na górze; pod koniec tracę czas. Spoty­ kam n rano. Chodzimy po bot[anice] wieczorem. Befangenheit [niem. onieśmielenie]. Całujemy się na kanapie. Wie­ czór robię, p. Nachod. Sobota. Robię wodę; lepiej [?] pomocnicza kiiltemischung. Potem motet, zmęczenie. W domu wypoczywam; czytam Kamę. They came [ang. oni przyszli]. Z punktu pewne speszenie. Potem b[ardzo] miło. Ślicznie wygląda in the pink blouse [ang. w różowej bluzce]. Potem siedzimy na kanapie; myślę o tern jak na podłodze, na [?]str., mówię jej to. Tłomaczy mi 188 że miała już pociąg zmysłowy. Potworne [?]. Pewna rozkosz tego uczucia. Odprowadzam. Zachowuje się jak gęś. Wracam i piszę list. Potem wychodzę - tracę wieczór dla pracy. - II. Analiza mojej pracy. W laborfatorium]: starać się o usunięcie wszelkich obciążających czynników a więc rozmów, kłótni, zawiści, przyjaźni np. z pedelami. Ignorować zewn[ętrzne] rzeczy tak jak dziś ignorowałem ulice Lipska. Pracować je­ szcze więcej [??] i koncentrować się na termodynamice i na możliwych własnych problemach. Powinienem rozpocząć życie metodyczne. Poniedziałek. S7XI. Wstaję i lamb[inuję] w łóżku. Dostaję list od n, który ro­ bi na mnie niewielkie wrażenie. Piję mleko i myślę o Pension Klaner. Robię plany co do pracy w laborze. Na dziś: w laborze porządnie i ze skupieniem. Na obiedzie zachowywać się z nonszalancją i nie pozwolić wyciągnąć z siebie ani kropli energii. Potem znów labor, wieczór p. K[?]. Sprawozdanie. W laborze rano robiłem Gefr[ierpunkt, niem temperatura zamarzania] I po obiedzie też. Postano­ wienia co do odporności na zewn[ątrz] i co do intenzywności pracy i skupienia, całkiem nie zostały zrealizowane. Gefr[ierpunkt] lodu oznaczam z pewną subj[ektywną] pewno­ ścią, ale roztworu nie. Na obiedzie rozmawiam zbyt sympa­ tycznie - p. Schaffer, co ze mnie wyciąga trochę en[ergii]. Roztrzęsiony (tracę 2 1/2 godziny!) Biorę się kiepsko do pra­ cy - i całkiem nie „abschliessend". Wieczór, idę po Chwolsona, oglądam Rezu[?] Kocyremb. słabo. Potem czytam peozje i „biblja!". Kładę się spać całkiem zniszczony. Na dru­ gi dzień wstaję późno, czytam różności; w laborze b[ardzo] podle. Wychodzę wcześniej; idę na błonia; do domu; piszę list; przychodzi n (kartka rano od Mamy jeszcze osłabiła i tak b[ardzo] słabe w ostatnich dniach uczucia. Wczoraj z początku siedzi w kap[eluszu] i b[ardzo] niewygodnie; na myśl ojej wyjeździe ogarnia mnie tender[?]. Potem idziemy kupować. Kolacja (ja piszę list). Mówimy o Franiu, S=[?] Hasschen[?] i t p. Potem na kanapie [?] naughty [ang. nie­ przyzwoity]. Pomimo „nieestetyczności" ja znajduję, że wszystko jest b[ardzo] ładne i miłe. „Lekarskie oględziny" i compensation [?]. Sobota. 13.XI. Muszę zrobić jeszcze kroku ku systemowi. Msza Bacha wprawiła mnie w zachwyt i nadała popęd ku skupieniu. W pierwszej chwili uniesienie religijne: ideał wyrażony w tej muzyce; ażeby zrozumieć trzeba się nim przejąć. Obecnie chcemy przyjmować sztukę jako pustą „Hiille" [niem. powło­ kę] w którą kładziemy treść naszą; bankructwo: nie wszystko jest odlewem naszej jaźni lub formą aktualną życia. Zatapiam się chwilami w muzyce; sprawa (zaniedbana) stypendyum . Potem znów muzyka. Chwila pochłonięcia: tak brzmią trąby sądu ostatecznego. - Potrzeba skupienia się: nadania sobie si­ ły i szpiku jest moim pierwszym obowiązkiem. Ułożyć racjo­ nalny system. Uwagi: dotychczas rano zawsze wylegiwałem się. W ostatnich paru dniach (pobudzony Wtorkowym sean­ sem u n, Środową muzyką i poezjami erotfycznymi] i an­ gielskimi]) cierpiałem na szarą i jałową chandrę, rano budzi­ łem się, nie skupiałem się i nie robiłem planu na cały dzień; nie robiłem też zaraz gimnastyki. Pierwszym giestem było pójście po list, który mnie bez wyjątku rozczarował (nic dziwnego). Potem cały ranek lambinowałem i szedłem do la­ boru dopiero koło jakiejś dziesiątej. Wieczorami pracowałem ale trochę ospale. Praca laboratoryjna znów bez porządnego 7 �protokółu i obliczeń. Całe dnie tracę na desultorycznem [ang. desultory - bezładny]wałęsaniu się. Tak dalej iść nie może! Szereg postanowień które bezwzględnie w życie wprowadzę. Podstawą nowej poprawy będzie głębokie uprzytomnienie sobie mojej samotności, niezależności. Wzniesienia się po­ nad stado, powszedniość i małostkowość. Zabić znowuż w sobie nędzną kreaturę która ciągle i ciągle znowuż głowę podnosi. I . W domu: ruchliwość, sprężystość; załatwiać interesy (listy terminowe, zakupy, książki); pracować konsekwentnie nad odpowiedniemi teorjami. II. W laboratorjum: nie „udawać", nie gadać; czasem słu­ chać; być bezwzględnie niezależnym od osobistych stosun­ ków (np. Hiszpan); nie chcieć fikcyjnie „pokazać" komuś czem jestem i co potrafię; zato intenzywnie pracować, robić wszystko z przesadnym prawie spokojem i powolnością i z bezwzględnem skupieniem. Ш. W stosunku uczuciowum do л i do branży starać się faktycznie o wyeliminowanie histeryi i drobiazgowości, cac­ kania się własnemi uczuciami. Okres zazdrości w dnie czerwcowe: o Arego był wynikiem niedozwolonych koja­ rzeń, narkotycznie pobudzonych muzyką. Równocześnie zbytnie przeczulenie i niezaspokojone popędy. Pewien post pomógł mi a także powstrzymywanie się od pornograficznej lektury. Doszedłem do tego, że wahałem się pomiędzy groź­ bą zerwania a próbą nawiązania bliższych stosunków. Przytem (cha[?]) chciałem zrzucić z siebie wszelką odpowiedzial­ ność. Nie ; wiem czego chcę aby zachować poszanowanie dla samego siebie i dać jej dowód siły. Sam jestem odpowiedzial­ ny i kieruję tern. Jeszcze raz z nią to obmówię i postawię na­ sze stosunki na tej [?]. Przytem byłby wstyd gdybym nie mógł wytrzymać tak długo bez obłapki (unikać [?]). Najtrudniejszem jest nieustanne utrzymywanie się w zupeł­ nym uświadomieniu własnej drogi. Wiedzieć dokąd idę i do­ kąd dojść mogę; nie zamykać oczu, nie brnąć [?] naprzód w gą­ szczu. Nie chcę utonąć; muszę wypłynąć! Codzień rano - zro­ bić krótki plan i spisać takowy. Starać się ani na chwilę nie odbiegać myślą od moich zadań; przytem jako zasadniczy ton, zabarwienie humoru: spokój i poczucie, że ani przez chwilę nie będę się spieszył ani natężał. Robić wszystko z zasady lekko, swobodnie i pomału. Jutro: rano gimnastyka i śniadanie; praca z Nachodem; listy do Krakowa; poprosić Nachoda aby wstąpił do Zenkera (lepiej iść samemu i kupić obiad); iść do kultury; potem do Hiischen; Tristan i Izolda. Wszystko pełnie, ze sku­ pieniem i nie wychodzić z własnej jaźni. Czwartek 18.XI.909 Sprawozdanie: Niedziela. Wstałem dość późno. Niepo­ trzebna dyskusja z Nach[odem] o Polakach. Pracujemy (przy dźwiękach muzyki). Obiad w Pomornie. Potem jadę do Herch. W Kulthist. czytam Schurza. Do Gorkiego. W do­ mu Zenker, Brewiński. Tristan b[ardzo] [?]. Drożyński, list do n. Poniedziałek. W laboratorium] Kupfer, źle. Popoł[udniu] Siedepunkt [niem. punkt wrzenia]. O 5=tej n. Jemy kolację i idziemy na H[?]. Wściekłe zmęczenie ale słucham mile i wielkie rozumienie. U niej; nic nie jem; leżymy na sofie i [?]. Wtorek. Rano meeting i do Bolkego; w laboratorium] Kupfer z Re[?] źle; popoł[udniu] Kupfer, elektrolfiza] i ben­ zol (zapalam!). Wieczór robię z p. Nach[odem] (przedtem młody Żydek i u Górskiego), śnieg, zawieja. Środa. Rano Nachod. Potem obiad u p. Klauer. Potem go­ dzina nauki z Zenk[erem], potem n i Hóndel. W ogóle oklap­ nięcie i brak popędu naprzód. Czwartek. Nie pamiętam co robiłem w laboratorium] chyba tr[?] przeważnie. Colloquium Ruesonera. Wieczór FI. i n. Po kolacji robimy spacer sentymentalny: KohIenstr[asse], Tumner, Universitatstr[asse], Nikolaistr[asse], Dresden Bhf z popwrotem przez Koenigsplatz, Elisenstr[asse] do domu. Piątek. Kopfer z Bedu. wykład Druck. Zaczynam Sieden Berg; pokazuje się, że złe naczynie. Coli. Wienera. Weissbach. Kolacja u n. Nic nie pamiętam, rozmowa o S=rze i je­ go tajemniczości. Sobota. Rano Kupfer sam. Wykład Freundl. Robię z Ko­ walskim. Popoł[udniu] straszne zimno. Z Nachodem nie idzie. Franek. Idę do n. Połykam szybko kolację. Idziemy na Upiory. Straszna targanina nerwów. Uczucie ciepła od n. Wy­ chodzimy na deszcz i wiatr. Brak szwungu. Jedziemy do Mauricionum. Wino. List [?]. Powrót (koło uniwerku). Niedziela. Rano pracuję razem z Kupf[erem] (mało inten­ zywnie). Potem idę na obiad (wybieram się do Leskinia). Po­ tem do Kult.hist. Vollkes. Haschen, Franio. Z Bobienkowem niepotrzebnie dyskutuję. W domu nie odrabiam wieczór po­ rządnie rzeczy. Postanawiam się skupić. Poniedziałek. 22.XI. (Rocznica przyjazdu do Lipska) W laborze rano i po­ południu]. Siedepunkt (porządnie czytam Berkmanna) Wykł[ad] Freundl. Rozmowa z Drucker. U л z początku miło [??] Potem przy kolacyi Blonf. i jej uwaga o niepotrzebnej dyskrecji; ja jestem speszony. PRZYPISY 1 Patrz S. Witkiewicz, Listy do syna, Warszawa 1969, s.413 [ang.:]Sceny przy posiłkach. Dalej ogród warzywny. Rząd krzaków na brzegu. Droga do łódki. Kiedy tam chodziłem dwa razy żeby się kąpać często do łódki. Duży skuner przypływa wieczorem. Stosunki osobiste [w oryg. po polsku]: tajemnica moich uczuć. To była siła która [?] przeciw­ ko której walczyłem. Byłem całkiem wolny. Ta walka we mnie jest jedną z wiodących cech, Moja postawa w obecności innych ludzi podczas posił­ ków (pamiętając typowe okresy) rano. Podczas naszych wycieczek z pań­ stwem Maccharoni, wtrącanie się Violetty i jej matki (wieczór na łódce). Moje uczucia kiedy [?] się między nią a wrażeniami. Nie mówię teraz o sil­ niejszych wrażeniach podczas podróży lecz nawet podczas naszych space­ rów do domu. Kiedy siedzę na brzegu jeziora pod naszym kasztanowcem, kiedy wiosłuję na łodzi (tego popołudnia kiedy czyłem się bardzo samot­ ny i daleki), kiedy czytam Goethego. Kiedy pracuję w jej obecności. Teraz w domu, w naszym pokoju. Kilka wieczorów, „zaczynaliśmy" noc w mo­ im małym pokoju. To był ten „najpiękniejszy" czas. Myślę, że także spali­ śmy tam jedną czy dwie noce. Z reguły szliśmy każdego wieczora do jej pokoju, ja szedłem do swojego, szykowałem okno, łóżko i wracałem. Ona 2 była gotowa. Oczywiście cały ten czas byłem wyczerpany i przejedzony [po pol.] tak, że prawie się tym nie cieszyłem tak jak i tymi 2 nocami w Lipsku. Często bywałem poirytowany. Zadurzenie. Rano, podczas... Malinowski na odwrocie tego zeszytu a spisie adresów podaje też ten: Marjan Górski w Warszawie, Plac Witkowskiego nr. 10 Planck Max (1858-1947) - fizyk niemiecki, autor prac głównie z zakresu termodynamiki oraz termicznego promieniowania ciał, wpro­ wadził pojęcie kwantów energii, które zapoczątkowało rozwój fizyki kwantowej. Orest Chwolson (1852-1936) - fizyk, zajmował się termodynamiką. W spisie adresów i ten: Główczyński zob., Hołużno, przez Wojsła­ wice, gb. Lubelska, Warszawa, Sienna 17 Chodzi o stypendium im. Barczewskiego (600 Koron rocznie), które pobierał od 1906-1908 roku, po powrocie z Wysp Kanaryjskich starał się o nie ponownie, ale mu go nie przyznano z powodów biurokra­ tycznych. Potem jednak wskutek interwencji grona profesorów Wydzia­ łu Filozoficznego Wydział Krajowy przyznał mu je na czas habilitacji. Pobierał je do 1914 roku. 3 4 s 6 7 189 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a8f54206cba65cc7ee84e26675ca0142.pdf 6cb5c6653921476779e181649d12129e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2772 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2582 Title A name given to the resource Dzienniki 1914-1918 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.192-216 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malinowski, Bronisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bronisław Malinowski m m M . r : • Я 1 �Bronisław Malinowski, Dzienniki 1914-1918 Wstęp „Wyobraź sobie czytelniku, że znalazłeś' się nagle z całym swym ekwipunkiem, sam na tropikalnej plaży w pobliżu wioski tubylczej, podczas gdy statek czy łódź, która cię tu przywiozła, odpływa i znika na widnokręgu" - te, najczęściej chyba cyto­ wane w pracach antropologów, słowa, pochodzą ze wstępu do Argonautów zachodniego Pacyfiku, ale wbrew pozorom nie do­ tyczą początków wyprawy na Trobriandy, lecz na wyspę Mailu, na której spędził Malinowski kilka początkowych miesięcy, co stało się podstawą napisania pierwszej monografii The Natives of Mailu. Fragment dziennika, który poniżej prezentujemy, zaczyna się lądowaniem w Port Moresby na Nowej Gwinei 12 września 1914 roku. Miesięczny tam pobyt, upłynął Malinowskiemu na poznawaniu nowego otoczenia, zachwytach nad pięknem kraj­ obrazu, obserwowaniu samego siebie i umiejętności funkcjonowania w tropikach, a także na wstępnych pracach badawczych. Donosił o tym swemu mentorowi i przyjacielowi George'owi Seligmanowi w swym pierwszym liście: „Jestem wreszcie na Zie­ mi Obiecanej - i jak na razie znajduję ją we wszystkim lepszą i obiecującą większy sukces, niż bym się kiedykolwiek spodzie­ wał... Jak na razie wykonuję wiernie twoje zalecenia i czekam na pierwszą możliwość wyruszenia na wschód na Mailu, gdzie chcę osiąść na pierwszy okres moich badań. Uczę się Motu i pracuję z Ahuią Oval, z którym ty zacząłeś, a potem kontynuował Barton i inni, i który stał się żarliwym antropologiem (nawiasem mówiąc, powinien zostać honorowym członkiem R[oyal] Anthropological] Ifnstitute]). W każdym razie uczę się dużo, jeśli chodzi o techniki badawcze i z ufnością stawiam czoło przy­ szłości - nawet w przypadku gdy nie będę mógł znaleźć tłumacza w połowie tak dobrego jak Ahuia... Zauważyłem, że badanie i opis szczegółów technicznych (technologii) jest trudniejsze niż cokolwiek innego. Kiedy ten list do ciebie dotrze, będziesz pewnie wiedział, jak się rzeczy mają z moimi dalszymi funduszami. Jestem teraz bardziej skłonny do przedłużenia pobytu tu­ taj, niż byłem przedtem. Oczywiście nie wypróbowałem jeszcze swych sił i nie pracowałem na swój rachunek; tutaj jestem cią­ gle prowadzony przez ciebie i przechodzę coś w rodzaju praktycznego treningu w twojej szkole. Mam jednak konkretne wyo­ brażenie o tym, jak będą wyglądać trudności i bardziej niż przedtem dowierzam samemu sobie". W dzienniku zaś już po dwóch tygodniach pobytu na Nowej Gwinei sformułował główne zastrzeżenia do swej pracy, które stały się podstawowymi zalecenia1 1 792 �mi jego późniejszej metody intensywnych badań terenowych: „1. mam dość mało do czynienia z dzikimi na miejscu; za mało ich obserwuję; 2. nie mówię ich językiem". Gdy dotarł na Mailu w połowie października, okazało się, że nie bardzo może liczyć na pomoc misjonarza Williama Saville'a, z różnych zresztą powodów, i musiał liczyć głownie na własne siły, o czym pisał w dalszym fragmencie cytowanych już Ar­ gonautów: „Ponieważ zapewne zamieszkasz w domu jakiegoś białego człowieka, kupca czy misjonarza, nie pozostaje ci nic in­ nego, jak przystąpić od razu do swojej etnograficznej pracy. Wyobraź sobie ponadto, że jesteś badaczem początkującym, nie masz żadnych uprzednich doświadczeń ani niczego, co mogłoby ci służyć jako przewodnik, ani nikogo, kto mógłby ci pomóc, biały człowiek jest chwilowo nieobecny lub też nie może czy nie chce poświęcić ci ani chwili czasu. Tak właśnie wyglądały początki mojej pracy terenowej. Doskonale pamiętam owe długie wizyty w poszczególnych wioskach podczas pierwszych tygodni; to uczucie beznadziejności i rozpaczy po wielu uporczywych, ale bezowocnych usiłowaniach, które wcale nie doprowadziły do na­ wiązania rzeczywistego kontaktu z tubylcami, ani też nie dostarczyły mi żadnego materiału. Miewałem okresy zniechęcenia, kie­ dy to pogrążałem się w czytaniu powieści jak człowiek, który zaczyna pić w napadzie tropikalnej depresji i apatii". Lekarstwem na ten stan była często kontemplacja natury. Przez cały dziennik przewija się bardzo silny motyw kontaktu z przyrodą, który nie tylko angażował go emocjonalnie, ale skłaniał ku prawdziwie literackim popisom w manierze młodopol­ skiej, dzisiaj często nieznośnej, jak w tym fragmencie: „(...) niewątpliwie czuję, jak miedzy mną a tym krajobrazem zadzierzguje się węzeł. Spokojna zatoka, widziana poprzez ramy bujnych gałęzi mangrowca, odbijającego się w zwierciadle wody albo wilgotnej plaży; blask purpurowy zorzy zachodniej przenikający wnętrze gaju palmowego, powlekający płomiennym żarem spalone trawy, ślizgający się po głębokim szafirze wody - wszystko przepojone obietnicą pracy skutecznej i nieoczekiwanego powodzenia; wydaje się rajem w porównaniu z potwomem piekłem, którego się tu spodziewałem". Z rzadka absorbują badacza myśli o wojnie w Europie, choć czasami pisze on tak: „Odrywam oczy od książki i ledwo wie­ rzę, że oto jestem wśród dzikusów neolitycznych, i że siedzę sobie tu spokojnie, podczas kiedy t a m dzieją się rzeczy stra­ szne. Chwilami mam impuls modlenia się za Matkę. Bierność z poczuciem, że gdzieś daleko poza zasięgiem wszelkich możli­ wości działania dzieją się rzeczy potworne są nie do zniesienia". Polszczyzna, którą się posługuje Malinowski, staje się coraz bardziej zaśmiecona anglicyzmami i to nie tylko określeniami, których polskich odpowiedników mógł nie znać (jak outfit, outrigger, dugout), ale coraz częściej pojawiają się spolszczane cza­ sowniki, świadczące już tylko o językowym lenistwie (bully'nacy, enjoyuję, dropuje). Jest to oczywisty wynik przebywania wy­ łącznie w towarzystwie mówiącym po angielsku, co najwyżej jeszcze - pidgin english. Prezentowany fragment kończy się zapisem z 17 stycznia 1915 roku. Jak zawsze pozostawiamy oryginalną pisownię i inter­ punkcję, wszelkie moje ingerencje oznaczone są nawiasami kwadratowymi. Znak [?] oznacza miejsca nieczytelne. Część przy­ pisów sporządziłam na podstawie opracowania redakcyjnego A Diary in the Strict Sense of the Term. Zdjęcia zaczerpnęliśmy z filmu Jerzego Domaradzkiego Szlachetny dzikus, za udostępnienie których autorowi serdecznie dziękujemy. 2 Grażyna Kubica-Heller PRZYPISY 1 B. Malinowski, Argonauci zachodniego Pacyfiku, Dzieła, t. 3, PWN: Warszawa 1987, s. 31 2 Cyt. za M. Young, Malinowski Among the Magi, Routledge, London and New York 1988, s. 7 Malinowski, Argonauci, s. 31-32 3 Cd. 1.IX.14 Po lunchu wychodzę na pokład. Jazda rzeką przypomina mi wycieczkę z Desire i innymi Assami. Eurypides leży po­ niżej olbrzymiej rzeźni. Rozmawiam z fellow-pasażerami. Płaskie brzegi rzeki rozszerzają się nagle. Naokoło hory­ zont] objęty pagórkami: od zachodu i południa ląd, od wschodu wyspy. Na Płn. Zach. Nizina i z niej wznoszą się dziwne i malownicze formy Glasshouse Mountains. Patrzę na nie przez szkła; przypominają wycieczkę Sobotnią do Blackall Ranges. Po obiedzie - przedtem jeszcze patrzę, jak statek wyjeż­ dża poza wyspę, morze coraz gorsze, statek coraz b=ej koły­ sze. Statek kołysze silnie, idę do kabiny i zasypiam po zastrzyknięciu Alkarsodylu. Cały następny dzień spędzam w kabinie, drzemiąc, z silnem bólem głowy i ogólnem przy­ tępieniem. Wieczór gram w karty z Lambem, kapitanem i Mrs. McGrath. Następnego dnia lepiej; czytam Riversa i gramatykę Motu . Sztama z Taplinem i tańce z Mrs. McGrath. Ten stan trwa ciągle. Śliczne morze zielone; nie widzę całkiem rafy koralo­ 1 wej. Mnóstwo wysepek po drodze. Chciałbym zostać wtaje­ mniczonym w zasady żeglugi, ale kapitan mnie peszy. Cudne noce księżycowe. Morze mi się b. podoba i żegluga staje się czemś niezmiernie sympatycznem. W ogóle przy wyjeżdża­ niu z Brisbane mam silne poczucie, że jestem kimś, że jestem jedynym z notablów kompanii, w której podróżuję. Nadzieja na wycieczkę w Cairns. Z Brisbane wyjeżdżamy w Sobotę 5.IX.14. Do Caims dojeżdżam we Środę 9.IX. Śliczna zatoka; widziana w rannym zmierzchu. Z obu stron wysokie góry; zatoka między nimi (przechodzi w) [dopisek:] wcina się szeroką, przestronną doliną daleko w głąb lądu. Płaskie brzegi u stóp gór i na końcu zatoki porosłe jasnozie­ lonym gąszczem mangrowców. Góry we mgle i deszczu, który wciąż przesuwa się po stokach, przechodzi nad doliną i morzem. Na lądzie wilgotny, duszny żar tropikalny. Miasto małe, marne. Ludzie napiętnowani [?] tropikalną. Po nieudałym ataku na dworzec i po wysłaniu paru listów, idę na spa­ cer brzegiem morza po plaży zwróconej na wschód. Szereg wcale ładnych domków w tropikalnych ogrodach, w których olbrzymie purpurowe kwiaty hibiscusu i kaskady Bougain193 �willi płoną gamą silnych pąsów wśród ciężkiej zieleni wypo­ lerowanych liści. Robię parę zdjęć. Idę powoli; czuję się b. ociężały. Obozowisko aboriginów; gąszcze mangrowców; rozmowa z Chińczykiem i z Australczykiem, od którego nie mogę wydobyć absolutnie żadnej informacji. Po lunchu nieudałe poszukiwania dryndy do pepinjery. Popoł. czytam Riversa. Wieczór gromada pijanych drani. Wizyta Moskala pi­ janego i Polaka. Porada lekarska u Moskala. Ptaki rajskie, przeszwarcowane przez Moskala. Wracam i czekam na Montoro. Pijany Lamb. Idę z Fergusonem na brzeg i tam czekam. Montoro powoli przysuwa się do brzegu. Widzę Haddonów, Balfoura , Mme. Boulanger, Alexandra, Miss Crossfield i Johnsona. Znowuż doznaję sentymentalnego rozczarowania i speszenia. Po kwadransie rozmowy żegnają się ze mną i idą spać. I ja także. Aha, ten czas zaplugawiony czytaniem po­ wieści Ridera Haggarda . W Czwartek, po kiepsko przespanej nocy, czuję się fatal­ nie wobec silnego kołysania. Rzygam śniadanie, kładę się do łóżka i rzygam jeszcze dwa razy. Wieczór spędzam na pokła­ dzie w ciemności w towarzystwie całej kompanii, która śpie­ wa angielskie piosenki. Piątek 11 .IX. taki sam - nie mogę nic robić nawet grama­ tyki Motu. Wieczór trochę pakuję. Sobota 12.IX. przyjazd do Nowej Gwinei. Rano widać z daleka zamglone góry. Wśród chmur kontur b. Wysokiego grzbietu, niżej szereg innych grzbietów. Nad morzem skały nieurodzajne. Wiatr całkiem chłodny. Przed brzegiem rafa koralowa. Wreck Merry England po prawej ręce. Wzgórza za któremi kryje się Pt Moresby. Jestem b. zmęczony i wyja­ łowiony, tak, że pierwsze wrażenia dość niewyraźne. Wjeżdżamy w port i czekamy na doktora. Wizyta tłustawego, niesympatycznego bruneta. Zostawiam rzeczy w kabi­ nie i idę na ląd z Mrs. Mc Grath. Wizyta u Mrs. Ashton. Po­ tem u Mr Champion - telefonuję do Governora [Gubernato­ ra]; potem Jewell; potem Stamford Smith od 12 - 4=tej. Po­ tem sprowadzam część rzeczy ze statku. 1. [pierwszy] wie­ czór idę spać b. wcześnie i śpię długo, jakkolwiek marnie. Niedziela rano: idę do Zakładu Stamforda Smitha i tam czytam Reports. - W ogóle biorę się do roboty dość energicz­ nie. O l=szej wsiadam do łódki i jadę do Government Hou­ se'u [Gubernatorstwa]. Załoga dzikusów o kędzierzawych głowach w mundurach rządowych daje mi poczucie „Sahibowatości"[sahib (hind.) - pan] w b. wysokim stopniu. Ogólny nastrój pierwszych godzin: zmęczony długą cho­ robą morską i 1.[pierwszym] napadem upału, czuję się dość przytłamszony. Ledwo wlekę się pod górę do Mrs. Ashton. P=t Moresby przedstawia mi się w specyficznem oświetleniu miejscowości, o której się dużo słyszy, do której przywiązuje się wielkie nadzieje, a która jest zupełnie inna, niż się spodziewało. Widok z werandy Mrs. Ashton: wprost dość stromy brzeg - pokryty kamieniami i zeschłą, rzadką trawą i zawalony śmieciami - schodzi dość stromo ku morzu. Mo­ rze, wcinające się głęboką, kolistą zatoką o wąskiem wejściu leży spokojne i lazurowe, odbijając wiecznie pogodne niebo. Z przeciwnej strony widać pasma wzgórków, niezbyt wyso­ kich, dość różnorodnych w kształcie, spalonych słońcem. Na najbliższym planie stożkowaty pagórek stoi u wejścia do dal­ szego rozgałęzienia, wciskającego podwójną zatoką wgłąb lądu. Na prawo bliski pagórek zasłania widok na wioski kra­ jowców i Government House. Tam leży dla mnie główny ak­ cent pejzażu - tam leży kwintesencja tego, co widzę. Nad 2 3 4 5 6 7 194 brzegiem biegnie szeroka dość ścieżka koło stacyi telegrafu bez drutu poprzez gaje palmowe, płytką plażą, na której z rzadka rosną mangrowy [namorzyny], do wiosek krajow­ ców. Przez cały 1. dzień nie poszedłem tam. Rozmowa ze Stamfordem Smithem i widok na śliczną zatokę, położoną po drugiej stronie ishmu. W Niedzielę 13. jadę (ut supra) do Gov[ernmen]t House'u. Siostrzeniec Gubernatora spotyka mnie w pół drogi. Ścieżka idzie wśród palm kokosowych, popod olbrzymim fikusem; potem zakręca i popod dawnym Gov[ernmen]t House'm idzie do nowego. Governor Murray wysoki, trochę pochylony, bar­ czysty mężczyzna; b. podobny do wuja Staszewskiego. Sym­ patyczny, spokojny i trochę kostyczny i nie wychodzący ze skorupy. Lunch; dwóch półnagich boy'ow usługuje. Potem rozmawiam z Gubernatorem i Mrs. De Righi, kobyłowatą, po­ czciwą Australką, która odnosi się do mnie z życzliwością osoby niższego statusu społecznego. H[is] E[xelency] daje mi list do 0'Malley'a. Idę tam. Domek wśród palm, położony po­ niżej Gov[ermen]t House'u. Grubas dość niski, ogolony, przy­ pomina trochę Sękowskiego, mocno en beau [z dodatniej stro­ ny]. Sprowadza Ahuię . Governor & Mrs. De Righi przycho­ dzą. We trójkę idziemy do wioski; poraź pierwszy ją widzę. Wchodzimy do domku Ahui. Parę kobiet tylko w spódnicz­ kach z trawy. Pani Ahuiowa, Gooba, w moherskiej sukni. Ja i Murray rozmawiamy z Ahuią, Mrs De Righi z Goobą; oglą­ damy gourdy [tykwy] z [?] do żucia betelu. Gooba daje jeden w prezencie Mrs. De Righi. Potem idziemy we czwórkę wzdłuż wioski; wpada mi w oko dubu , zbudowane świeżo 1904 w Hahodai i parę domków zupełnie nowych, żelaznych, wpakowanych miedzy starymi chałupami. Nie dochodzimy do Elevali; wracamy z popod misyi londyńskiej. Żegnam się z Gubfernatorem] i Mrs. D[e] R[ighi]. Chłopcy z łódki łapią mnie. Wracam łódką i daję napiwek 21. Nocą już idę do Pratta . Acha, poprzedniego dnia poznałem w Hotelu Ryana", Bella , który mnie zaprasza na kolację w Poniedziałek. Wie­ czór u Prattów: Bell, Stamford Smith, 2 córki Pratta i p. Prattowa. Rozmowa o wycieczkach panien, o boy'ach itp. Poniedziałek 14 idę do judge'a Herberta i pożyczam Ahuię na cały dzień. Idę z Ahuią i Lohią koło 1 l=tej i zbie­ ram trochę informacji. Potem idę do Gov[ernmen]t Hou­ se'u i tam czekam strasznie długo na lunch. Dopiero koło 3=ciej schodzę do wioski. Tam w domku Ahui zgromadzenie mężów starych, którzy przyszli tam, ażeby mi dać informa­ cje. Siedzą rzędem pod ścianą, w kucki, kudłate łby na ciem­ nych kadłubach, ubrani w stare podarte koszule, jegery moc­ no przechodzone, kawałki mundurów kakowych - z pod których to ubrań cywilizowanych wygląda sihi, przepaska pokrywająca lędźwie i przykrywająca części ciała. Faja bam­ busowa cyrkuluje żywo. Trochę speszony tym konklawe sia­ dam do stołu i otwieram książkę. - Zbieram informacje co do idahu , genealogje; kwestye co do głównego naczelnika wsi itp. Wieczór, starzy się rozchodzą; Lohia i Ahuia się zostają. Idę spacerem aż do Elewali. Wracam już o zmierzchu. Cudne zachody słońca; chłodno; czuję się wypoczęty; niezbyt wyra­ źnie i silnie, ale niewątpliwie czuję, jak miedzy mną i tym krajobrazem zadzierzguje się węzeł. Spokojna zatoka, wi­ dziana poprzez ramy bujnych gałęzi mangrowca, odbijające­ go się w zwierciadle wody albo wilgotnej plaży; blask purpu­ rowy zorzy zachodniej przenikający wnętrze gaju palmowe­ go, powlekający płomiennym żarem spalone trawy, ślizgają­ cy się po głębokim szafirze wody - wszystko przepojone 8 9 10 12 13 14 ��obietnicą pracy skutecznej i nieoczekiwanego powodzenia; wydaje się rajem w porównaniu z potwomem piekłem, które­ go się tu spodziewałem. W Poniedziałek wieczór: Chignell, poczciwy misjonarz nie mający pojęcia o krajowcach, ale w ogóle mówiąc sympatyczny i cywilizowany. We Wtorek pracuję z Ahuią rano w Central Court [Głów­ nym Sądzie], po południu idziemy do wioski. Dostaję mój pierwszy napój kokosowy. Wieczór (?) We Środę idę rano, ażeby się spotkać z Murrayem (sio­ strzeńcem). Tymczasem jego nie ma. Po południu opracowu­ jemy mój outfit [ekwipunek]. Potem z Ahuią, dość słabo. Ra­ no obijam się około duany. We Wtorek wieczór tańce u pp. McGrath. We Czwartek z Ahuią w domu. W Piątek idę z Ahuią do wioski i planuje­ my wycieczkę w głąb na Sobotę. Telefonuję do Murray'a. Je­ stem już znacznie b=ej przemęczony. Wracam do domu, fraczę się i wieczór u Gov=nora b. nudny. Stara lafirynda i mło­ da Herbertówna, zajęta Murray' em. W Sobotę rano jestem dość zmęczony. Konno do wioski. Speszenie brakiem przewodnika, którego Ahuia miał mi zo­ stawić. Idę do Murray'a i on sprowadza mi Doun'e który miał na mnie czekać. Pośród willi położonych w Kanadowa - po­ tem wśród paru ogrodów, należących do mieszkańców Hanuabada, wchodzimy w wąską dolinkę. Pandanusy [pochutniki]i drzewka gatunku Cykas [sagowce], z rzadka wśród spa­ lonej trawy. Tu i ówdzie zupełnie dziwaczne drzewa. Poczu­ cie radości i rozkoszy, że jestem w niezmiernie ciekawej tro­ pikalnej okolicy. - Dość stromo wspinamy się pod górę. Mam dość dużo do roboty z kobyłą, która chwilami staje w miej­ scu. Pod koniec schodzę. Na szczycie wcale ładny widok na wnętrze. Ten sam charakter: głównie eukalipty; cykasy i podanusy. Zjeżdżam na dół obok płotów, otaczających ogrody krajowców, dolinką. Poprzez poprzeczną dolinkę, w którefj] olbrzymia trawa okrywa mnie razem z koniem. Spotykamy Ahuię. Baby z workami siatkowymi; paru nagich dzikusów z włóczniami. La Oala, wódz Kahanamona Iduhu. Zapalają ogień w paru miejscach. Cudowne widowisko. Płomień czer­ wony, miejscami purpurowy pełza wąską wstęgą po zboczach pagórka; poprzez ciemny, błękitny lub szafirowy dym mieni się jak ognie czarnego opalu, przeświecające przez połysk stalowy powierzchni. Ze wzgórza, stojącego przed nami, schodzi w dolinę, chwyta wysoką, silną trawę i szalonym hu­ raganem blasku, żarn i huku sunie wprost na nas. Przed nim wicher jak szalony śmiga niedopalone szczątki; ptaki i świer­ szcze lecą chmurą. Idę naprzeciw płomienia. Cudownie - zu­ pełnie jak jakaś szalona katastrofa pędząca wprost na mnie z szaloną szybkością. - Polowanie nie zwieńczone żadnym skutkiem. Idziemy do ogrodu Ahui do Hohola. 1.[pierwszy] raz widzę z bliska ogrody otoczone parkanem z patyków; ba­ nany, trzcina cukrowa i liście taro i boniatów. Przychodzimy do ogrodów Ahui. 3 domki. Kładę się zmęczony na weran­ dzie jednego. Lekcja z Goobą. Parę przystojnych kobiet; jed­ na zwłaszcza w fioletowym kaftanie. Obchodzę z Ahuią jego ogród i oglądam wnętrze domków. Żałuję, że nie zabrałem ze sobą tytoniu i cukierków; to mi utrudnia bezpośrednie zbliże­ nie się do publiczności. Wracając przejeżdżam obok nativow ćwiartujących wallaby. Potem jadę laskiem, przypominają­ cym niezmiernie silnie bush Australski. Z rzadka eukalipty i cykasy wśród spalonej trawy. - Po paru milach czuję wyra­ źne zmęczenie i drętwienie lewej nogi. Wyjeżdżam na drogę i peszy wielka odległość od miasteczka. Nie mogę się rado­ 196 wać pejzażem, chociaż jest on niewątpliwie ładny. Droga wi­ je się po stoku wzgórza wśród zarośli i palm. Jadę wśród cy­ wilizowanych domków krajowców (Malayów, Polinenezyjcz[yków] (?). Jadę stępa przez miasto (galopuję plażą). W Gov=t House przypatruję się tenisowi i piję piwo. Wracam piechotą b. zmęczony. Wieczór siedzę w domu i zaczynam pi­ sać dziennik. W Niedzielę 19.IX. rano śpię długo. Potem piszę listy. Po obiedzie, zmęczony śpię 2 godziny. Potem znów piszę l i ­ sty i krótki spacer na drogę do wioski. Wieczór djabeł mnie namawia żebym poszedł do D=ra Simpsona. Idę w złym hu­ morze i zupełnie odrętwiały. Wolno wspinam się pod górę. Tam muzyka przypomina mi dużo rzeczy. Rozenkawalier; tango; Blue Danube. Tańczę tango bezskutecznie i walca z Mrs. McGrath. Chwilami chwyta mnie chandra. Dziś w Poniedziałek 20.IX.14. rano dziwny sen: polucja homoseks. ze swoim sobowtórem jako partnerem. Dziwnie autoerotyczne uczucia: poczucie, że chciałbym mieć właśnie takie usta do całowania, takie zgięcie szyi, taki profil czoła. Wstaję; zmęczony; zbieram się powoli. Idę do Bella, z którym rozmawiam o native labour. Potem z Ahuią w Cen­ tral] C[ourt]. Po lunchu znów z Ahuią. Potem raportuję się u 0'Malley'a, z nim do McCranna. Wracam do domu, piszę listy do Mamy, do Halinki. Idę na pagórek. Nie czuję się dziś jeszcze b. dzielny. Niedziela 27.IX. Wczoraj minęło 2 tygodnie od mojego przyjazdu tutaj. Nie mogę powiedzieć, ażebym się czuł idealnie pod wzglę­ dem fizycznym przez cały ten czas. W ostatnią Sobotę, na wycieczce z Ahuią przemęczyłem się, i od tego czasu nie do­ szedłem jeszcze do równowagi. Bezsenność (niezbyt wyra­ źna), przemęczenie serca i zwłaszcza zdenerwowanie są najwyraźniejszymi, jak dotąd symptomami. Mam wrażenie, że brak mchu, spowodowany łatwem przemęczeniem serca, skombinowany z dość intenzywną pracą umysłową, jest po­ wodem tego stanu. Muszę mieć więcej mchu, zwłaszcza ra­ no, kiedy jest jeszcze chłodno, i wieczór, kiedy już zaczyna być chłodno. Pozatem arszenik jest konieczny, z chininą zaś nie można przesadzać. 15 grainów [działek] na 9 dni po­ winno mi wystarczyć. Co do treści życia, to badania etnologiczne pochłaniają mnie silnie. Przedstawiają one jednak 2 braki zasadnicze: 1° mam dość mało do czynienia z dzikimi na miejscu; za ma­ ło ich obserwuję, 2° nie mówię ich językiem. Ten 2. brak, zdaje się, będzie dość ciężki do zaradzenia, jakkolwiek sta­ ram się poduczyć Mom. Niezmiernie piękna przyroda nie działa na mnie tak silnie. W samej rzeczy, bezpośrednia jej oprawa tu, w porcie Mores­ by, jest dość niesympatyczna. Veranda mojego domu, w 4/5 kondygnacyach zasłonięta płótnem materacowem tak, że tyl­ ko z dwóch końców widok otwiera się na zatokę. Ziemia zrypana, kamienista i pokryta różnymi odpadkami wygląda jak śmietnik pochyło zstępujący ku morzu. Domki, okryte we­ randami wyszczerzają rzadkie otwory w kratkach werand. Morze natomiast i pagórki otaczające zatokę cudowne. Zwłaszcza na drodze ku wiosce, gdzie widać je w oprawie nielicznych palm i mangrowów - nastrój jest nadzwyczajny. Z rana wszystko powleczone delikatną mgłą. Pagórki ledwo że przeglądają, jak delikatne cienie różowe, rzucone na błękit­ ny ekran. Morze, zlekka zmarszczone, mieni się tysiącem od15 16 �cieni, skrzepłych na wciąż ruchomej powierzchni jego; na płytszych miejscach wśród turkusowych zieleni widać ciepło fioletowe ciała kamieni pokrytych porostami; na miejscach gładkich, niezmarszczonych wiatrem, odbija się niebo i zie­ mia gamą od szafiru do mlecznoróżowych cieni zamglonych pagórków. Tam gdzie wiatr pokrył ją chropowatą powierzch­ nią i zatarł oddźwięki głębin, gór i nieba, morze lśni swą wła­ sną głęboką zieloną, miejscami intensywnie niebieską barwą. Trochę później słońce czy wiatr rozprasza mgłę i widać nieco wyraźniej kontury gór; morze staje się intenzywnie szafirowe na głębiach zatoki i turkusowe u płytkiego brzegu, niebo przy­ krywa wszystko błękitem. Góry jednak wciąż płoną w plenerowem, ciepłym kolorze ciał w kształtach fantastycznie pięk­ nych, kąpiących się w lazurze nieba i morza. Dopiero po po­ łudniu mgła niknie zupełnie, cienie na górach stają się głębo­ ko szafirowe; góry nabierają dziwnie upiornego wyrazu, jak­ by skąpane w jakiejś ponurej nocy, kontrastującej silnie z wieczną pogodą morza i nieba. Pod wieczór, niebo pokrywa się lekką mgłą znowuż, urozmaiconą deseniami lekkich pióro­ puszy chmur, które purpurowy blask zorzy zachodzącego słońca zapala i zarysowuje w cudowne desenie. Któregoś tu dnia w południe dym jakiegoś odległego pożaru trawy przesy­ cał powietrze i wszystko nabrało nadzwyczajnych pastelo­ wych cieni. Byłem strasznie zmęczony i nie mogłem dosta­ tecznie nasycić się tym widokiem, ale był nadzwyczajny. W ogóle charakter pejzażu wyraźnie pustynny; przypomina widoki w zatoce suezkiej, szaloną orgję najintenzywniejszych kolorów, w jakiejś odświętnej przerafinowanej czystości i dystynkcyi; kolorów drogich kamieni rozrobionych w słońcu. Życie które prowadziłem w ostatnich dniach dość jednostajne. We Wtorek 21. Ahuia zajęty w sądzie cały dzień. Idę z Iguą i rozpakowuję rzeczy. We Środę wizyta. Wieczorem we Wtorek czuję się podłe i nie mam najmniejszej ochoty pójść do D=ra Simpsona. We Środę rano A[huia] zajęty od 1 l=stej. Po południu wizyta u O'Malley'ego, który mi właściwie nic ciekawego nie mówi. Poznaję piękną Kori, której skóra i tatu­ owanie wzbudza we mnie zachwyt i pożądanie des Ewig Weiblihen [wiecznej kobiecości] w oprawie z brązowej skóry. We Czwartek rano z Ahuią; po południu idę do wioski, sil­ ne zmęczenie. Wieczór przychodzi Bell, z którym gwarzę 0 nativach. W Piątek rano poznaję p. Huntera , z którym jem lunch 1 gwarzę po południu; jestem wściekle przemęczony i nic nie mogę robić. Aha, poprzednich dni wieczorami wywołuję fotografje, co mnie dość męczy. W Sobotę rano przychodzi Hunter, który mi jest znów tak b. użyteczny; potem godzina z Ahuią, potem idę do Bella, za­ praszam się na lunch do Gubernatora i po lunchu czytam Tunnell i robię trochę gramatyki motuańskiej. Wieczór spacer na Pago Hill - czuję się trochę silniejszy; rozmowa ze Stamfordem Smithem. Wieczór idę spać wcześnie. Sen polucyjny, w kt[órym] obł. z przedłużoną rozkoszą grubawą, starą kobie­ tą - sławną śpiewaczką. Charakterystyczne], że nie spu­ szczam się zaraz, ale odczuwam długo i wyraźnie rozkosz. Zdarzenia polityczne nie emocjonują mnie. Nie staram się myśleć o nich. Mam daleko idące nadzieje co do poprawy lo­ su Polski. - Co do Heimwek [Heimweg - droga do domu] to cierpię dość mało i b. egoistycznie. Kocham się wciąż jeszcze w Tośce - nieświadomie, [?]. Zbyt mało ją uznaję. Ale fizycz­ nie; ciało moje tęskni za nią. Myślę o Mamie mniej, czasem więcej. 17 18 Mailu. 21.X.14. Plantacja nad rzeką, Sobota. Wczoraj tydzień, jak przybyłem do Mailu. Przez ten czas zbyt dużo dezorganizacyi: skończyłem czytać „Vanity Fair" ; przeczytałem całe , Д о т а п с е " i to w dodatku całkiem na­ rkotycznie, jednym cięgiem. Pracowałem też wcale nieźle i , jak na tydzień, rezultaty są niezłe, wobec fatalnych warun­ ków pracy. Życie u misjonarza niezbyt mi jest miłe, zwła­ szcza od czasu kiedy wiem, że za wszystko przyjdzie płacić. Sam facet mi jest wstrętny ze swoją wścibską „wyższością" etc. Ale muszę przyznać, że sama praca misyjna angielska posiada pewne strony sympatyczne. Gdyby to był Niemiec, niewątpliwie byłoby wprost coś wstrętnego. Tu ludzie są traktowani z względnie dość dużą dozą przyzwoitości i liberalności. Misjonarz sam gra z nimi w Cricket i nie czuć, aże­ by się zbytnio nad nimi panoszył. Jakżesz inaczej wyobraża sobie człowiek życie, a jak odmiennie je bierze! Wyspa wulkaniczna, otoczona rafami ko­ ralowymi, wśród wiecznego błękitu nieba i szafiru morza, z wioską Papuasów nad samym brzegiem, usianym łodziami; wśród gajów palmowych w wyobraźni malowałbym sobie ży­ cie, jako wieczne święto. Tak mnie też uderzyło to wszystko, kiedy dojeżdżałem tu na statku. Miałem poczucie radości, swobody, szczęścia. Po paru dniach już, uciekałem od tego wszystkiego chroniąc się w towarzystwo snobów londyń­ skich, rysowanych subtelnie przez Thakeray'a, na bruku wiel­ kiego miasta tęskniłem za Hyde Parkiem, za Bloomsbury - lu­ bię nawet czytać ogłoszenia gazet angielskich. Nie zamierzam się zamknąć w pracy, nałożyć na siebie dobrowolną niewolę i czuć się w niej szczęśliwym. Opowiem teraz szczegółowo zdarzenia dwu ostatnich tygodni czy też trochę więcej! Port Moresby. Skończyłem pisać w Niedzielę 27.IX. By­ łem wtedy pod fascynacją Tunnell'u, który czytałem całymi godzinami. Postanowiłem nie czytać powieści - całkiem nie brać ich do ręki. Przez parę dni dotrzymywałem tej, sobie da­ nej, obietnicy. Potem znów upadłem. Następny tydzień był najważniejszy tern, że odbyłem wyprawę nad Laloki . Za­ proszony przez Gubernatora na obiad we Wtorek [przekreślo­ ne: w Niedzielę odbyłem ową nieszczęsną wyprawę do wio­ ski w której zepsułe] - byłem z Miss Grimshaw & Mrs. De Righi. Zdecydowaliśmy się na Czwartek, a raczej na Piątek. Przez ten czas nie miałem sposobności pracować dużo z Ahu­ ią, gdyż odbywało się sądzenie Burnesconiego, który zawie­ sił krajowca na pięć godzin. Nie pamiętam dobrze tych dni; wiem tylko, że nie byłem b. skupiony. Aha, pamiętam: we Środę obiad u Championa; przedtem wizyta u misjonarza. W poprzednią Niedzielę byłem na lunchu u Governora, gdzie był Cap. Hunter i gdzie czytałem Barbey'a d'Urvilly . Ahui nie było w domu, poszedłem do 0'Malleya; potem do misjo­ narza, który mnie odwiózł łódką do miasta. Pamiętam ten wieczór; noc zapadła nad wioską; niepewny motor stękał pod nami; chłodno i dość wzburzone morze ciągle nas opluwało. We Środę czułem się marnie; zastrzyknąłem arszenik i stara­ łem się wypocząć porządnie. We Czwartek, rano Murray przysłał mi konia, z Iguą i Douną, który nas spotkał we wsi, jadę tyłem stacyi misyjnej, do­ linką zasłaną ogrodami, mimo licznych grup nativow, pracują­ cych na roli lub wracających do domu. Koło źródła na wl., z którego ładny widok rozciąga się wstecz na morze. Zjeżdżam na dół, w dolinę - u stóp mały clump [kępa] drzew, cień cud­ ny; tęsknota za tropikalną roślinnością. Dalej, doliną, wśród szalonego upału. Wciąż ten sam suchy bush; drzewka cykaso19 20 21 22 197 �we i pandanusy - pierwsze podobne do paproci drzewiastych; drugie o fantastycznych łbach kudłatej gorgone - przerywają nieegzotyczną monotonję wyschłych eukaliptów. Trawa ze­ schła, brązowa. Światło silne wciska się wszędzie, nadaje dziwną obnażoność i trzeźwość pejzażowi, który a la longue [z czasem] staje się mocno nużący. Od czasu do czasu natęże­ nie zieloności wzrasta, w miarę jak zbliżamy się do wilgoci wyschłego crecka [creek odnoga rzeki] - lub przejeżdżamy lepszą ziemię. Vaigana creek, jak zielony wąż wije się poprzez spaloną równinę; otoczony aleją bujnej zieloności. Lunch; Ahuia daje mi parę wskazówek co do granic terytoriów. Jedzie­ my dalej, (po zdjęciu 2 fotografji). Poprzez równinę; Ahuia po­ kazuje mi linję demarkacyjną, granice 2 terytoriów; biegnie ona prosto - bez naturalnej podstawy. Wjeżdżamy na wzgórze. Idę z Ahuią na szczyt; zdejmuję plan - robię szkic. Przede mną równina, przecięta Vaigana creek; na prawo bagna wyschłe; za nimi Baruni Hills. Na najdalszym planie pasmo wzgórz, cią­ gnących się tuż nad brzegiem zatoki P[or]t Mforesby]. Szkico­ wanie mapy sprawia mi poważne trudności. Zjeżdżamy na dół wąską dolinką. Na lewo pola wysokiej, brązowej trawy, przechodzącej w pąs i fiolet, uginają się pod wiatrem, falując się i mieniąc w słońcu jakby aksamit głaska­ ny niewidzialną ręką. A[huia] urządza małe polowanie. Idzie­ my w gąszcz Agure Tabu; mętna rzeczka, ślamazarnie wlecze się między drzewami. 1. raz widzę sago. A[huia] mówi mi o modlitwie, którą ludzie odmawiają w takich razach, i o nie­ bezpieczeństwie picia tej wody lub jedzenia owoców, sago etc. rosnącego w pobliżu. Wjeżdżamy w dżunglę, puszczę cią­ gnącą się wąskim pasem po obu stronach Laloki. Monumen­ talne drzewa UJMO. Opierające się szerokimi skarpami o zie­ mię, wznoszą się do olbrzymich wysokości. Wspaniałe pnącza o szerokich, powykrawanych liściach. Jedziemy w bród przez rzekę; wysokie sitowie. Po drugiej stronie jedziemy ścieżką wśród wysokich drzew, pnączy, zarośli. Po prawej ręce rzeka, po lewej tu i ówdzie przeglądają ogrody. Mała osada nad brze­ giem rzeki. 4 domki naokoło majdanu z ulotnej, wyschłej zie­ mi. W środku drzewko o purpurowych jagodach w strąkach, barwiące na cudny vermilion [cynober]. Paru nativow; dzieci włóczą się po skwerze z świniami. Idziemy ogrodem, wśród bananów, pomidorów i tytoniu ku rzece znowuż. Tam A[huia] czatuje na aligatora - bezskutecznie. Wracam, przedzierając się brzegiem rzeki - [?] ostre kolce loja-cane drą mi buty. W domu, siedzę i rozmawiam z Goobą i Iguą. Na 2. dzień (Piątek) wstaję rano, za późno jednak, ażeby usłyszeć przemowę i okrzyk na początek polowania. Potem idę z A[huią] na drugi brzeg, tam gdzie siedzą krajowcy z Vabukori, Aha, byłem tam już poprzedniego wieczora. Na plat­ formie, nad ogniem, wędzą się wallaby [małe kangury] w dy­ mie. Legowiska z liści bananowych zeschłych; poduszki z ki­ jów opartych na podpórkach. Kobiety ważą jadło w blaszankach z nafty. Ciekawe są naprędce sklecone platformy, służą­ ce jako spiżarnie i jako składy na rzeczy. Zdejmuję platformy z wallabami. Gub[ernator] przyjeżdża. Zdjęcia łowców z siat­ kami, z włóczniami. Idziemy piechotą ogrodem, potem tra­ wą, potem koło wioski; potem lasem, koło kałuży z fioleto­ wymi lotusami. Stacjonujemy się na brzegu lasu; idę wprost na siatki, gdzie siedzę z dwoma nativami. Płomień nie tak piękny, jak przy poprzednim pożarze; mało go widać; dym tylko silny idzie i wiatr przed płomieniami i trzask silny sły­ chać. Jeden wallaby wpada na sieć, przewraca ją i ucieka w las. Nie umiem go zdjąć. - Jeden zabity na prawo od nas. 198 Afhuia] zabija Boromę. Wracamy spaloną przestrzenią. Po­ tworny żar i dym. Lunch z gub[ernatorem] i Mrs. D[e] Rfighi]; rozmowa o sportach. Oni wyjeżdżają wcześnie 0 2=giej. Ja zostaję. Idę spać. A[huia] nie idzie na polowanie. Jazda łódką - nieudała. Na 2 dzień (Sobota) rano wstaję dość późno i idę z Goo­ bą i Douną do ogrodów. Obserwuję kopanie i obwijanie ba­ nanów. Potem pościg za koniem. Potem sjesta pod drzewem mangowem, gdzie robię zdjęcia kobiet. Powrót, lunch (papa­ ya). Potem sen. Potem kąpiel w rzece - b. miła. Spacer lasem. Bajeczne zakątki. Naturalne altany, olbrzymi słup ze skarpa­ mi: drzewo ILIMO - Wychodzimy z lasu. Grupa dzikich sie­ dzi, operuje i piecze wallaby. Rozcina brzuch; odkrawa, odmierza; później piecze razem ze skórą. - Żółta zorza prze­ nika powietrze, wkrada się w las. Wracamy. Słychać ucieka­ jące wallaby. A[huia] wrócił już. Odbywamy rozmowę (po­ przedniego dnia rozmowa o zabawach dziecinnych, której niestety nie zanotowałem). W niedzielę wyruszamy wcześnie. Wracamy tą samą dro­ gą, aż do brodu; potem skręcamy poprzez Agure Tabu; idzie­ my dość długo równiną, aż popod wysoki kopiec, pokryty po­ piołem, łudząco podobny do wallum. Pod nim skręcamy. Wi­ dok na plantację konopi meksykańskich (sisal hemp). Robię nowy szkic z górki. Prześliczny widok na góry, na Hombrom Bluff i na M=t Lawes. Potem czuję się silnie zmęczony. Jadę, drzemiąc spokojnie. Afhuia] strzela i kładzie wallaby. Potem dojeżdżamy do Hohola. Jestem b. zmęczony. Peszy mnie mo­ rowo fakt, że N.&G. aparat jest zepsuty. Potem bierzemy ze­ znania od ekonoma z Hoholi (naczelnika Uhadi Iduhu) co do dawniejszych stosunków panujących u Koitapuasów. Wraca­ my do domu tą samą drogą co dawniej. W P=t Moresby znaj­ duję zaproszenie na herbatę od Mrs. Dubois, której mąż (Francuz) robi b. inteligentne i miłe wrażenie; mówimy o ję­ zyku Motu. Wieczór spędzam w domu. W Poniedziałek 5.X. pracuję z A[huią] i telefonuję do Murray'a. Nie idę do niego, aż we Środę(?). Mam chwile sil­ nych kollapsów [collapse - upadek, zapaść] moralnych. Czy­ tam znowuż. Mam napady chandry. I tak, np. czytając Candlera o Indyi i jego powrót do Londynu, bierze mnie chandra z[a] Londynem, za n - tak jak tam żyłem w 1. roku na Saville S=t i potem na Upp[er] Marylebone S=t. Często, b. często myślę o i . Zerwanie wciąż jeszcze przedstawia mi się jako niezmiernie bolesne przejście, gwałtowne przejście z jasnego światła w głęboki cień. Myślą przechodzę chwile w Windso­ rze i po powrocie - moją zupełną pewność i poczucie bezpie­ czeństwa. Parokrotne poważne planowanie trwałego połącze­ nia się z nią. Chwile zerwania - od Soboty 28.III aż do Śro­ dy 1 .IV. i potem wahania się - Czwartek wieczór, Piątek, So­ bota w kółku - wszystko to przeżywam często - i boleśnie. Wciąż jeszcze kocham się w niej. Myślę też często o później­ szej epoce, po powrocie z Krakowa. - O wojnie myślę chwi­ lami tylko; brak szczegółów w wiadomościach przyczynia się do lekkomyślnego odnoszenia się do faktów. - Oddaję się od czasu do czasu choreografii starając się wpoić tango w serce 1 pamięć Miss Ashton. Piękne wieczory księżycowe z weran­ dy Mr & Mrs. McGrath - przepełnione niechęcią do tych po­ spolitych ludzi, nie umiejących znaleźć odcienia poezyi i szy­ ku w niektórych rzeczach, do ktfórych] ja się egzaltuję. Upały znoszę rozmaicie; czasem cierpię dość mocno nigdy tak jak na Orsovie lub w Colombo i Kandy. Chwila­ mi - w ogóle znoszę b. dobrze. Fizycznie nie mogę bistować 23 24 25 ��• dużo. Umysłowo nie jestem b. przytępiony. Sypiam w ogóle dobrze. Apetyt mam. Chwile przemęczenia, takie same, jak miewałem w Anglii. Czuję się stanowczo grubo lepiej, niż tamtego upalnego lata, podczas koronacyi. Typowy dzień: rano wstaję późno; golę się; idę na śniada­ nie z książką w ręku. Siedzę na przeciw Vrolanda i Jacksona. Zbieram się i idę do Cfentral] Court. Tam z Ahuią, ktfóremu] daję papierosy. Potem na lunch. Siesta i idę do wioski. Wie­ czór w domu. Nigdy nie byłem wieczorem w Hanuabada. Po­ wrót, u stóp pagórków, wśród palm, z morzem i niebem płonącem czerwonymi połyskami wśród szafirowych cieniów, jest jedną z milszych chwil. Marzenia o stałym osiedleniu się w Sfouth] Seas; o tern, jak będę patrzał na te rzeczy po po­ wrocie do kraju. Myśli o tern, co się teraz w kraju dzieje. 0 matce. Wyrzuty sumienia. Chwilami myślę o Stasiu, z co­ raz mniejszym rozgoryczeniem. Z żalem za jego towarzy­ stwem. Chociaż jestem rad, że jego tu nie ma. W Piątek 9.X. pod wieczór wychodzę na krótki spacer - chciałem iść do D=ra Simpsona, Wakefield wjeżdża. Zbie­ ram się w kupę i przygotowuję wyjazd. (Aha - jeszcze zapo­ mniałem wspomnieć o dużej ilości czasu, którą zabrało mi babranie się w fotografii). Sobota - jadę na lunch do Gov=t House'u, gdzie dyskutu­ ję napisanie listu do Atlee Hunt'a . Po południu w wiosce. Niedziela 11. pakuję się; późno dopiero idę do Ahui, z nim do misjonarza; wracam piechotą. Poniedziałek - cały dzień zajęty pakowaniem, ekspediowa­ niem rzeczy na Wakefielda, wizytami u bankiera, pisaniem li­ stów. Po południu idę do Gov=t House'u, gdzie widzę się je­ szcze z Gov=rem i Murrayem. Idę do misjonarza. Potem wra­ cam z Iguą do domu. Kończę pakowanie. Noc na Wakefieldzie. We Wtorek 13.X. Rano wyjazd. Niezbyt czyste powie­ trze. Dalsze góry tylko w sylwecie. Bliższy pejzaż wyra­ źniejszy. Wioski: Tupuseleia etc. Kapakapa - jadę na ląd przez cały czas trochę się czuję niewyraźnie i starannie stu­ diuję nowele Maupassanta. Domki Kapakapa głęboko wsu­ nięte w morze, na licznych silnych palach. Dachy przecho­ dzą linią ciągłą w poszycie ścian, tak, że forma domków jest ta sama co w wioskach typu Mailu. Klany budują się w odrębnych grupach. Na brzegu rozkoszuję się widokiem pełnego morza, złagodzonego rafą, którego tak b. brak w P=t Moresby. Jedziemy dalej - równiny, porosłe pandanusami i suchą dżunglą - z daleka widać gąszcz drzew kokoso­ wych - Hulaa. Zapuszczamy kotwicę; cudny zachód z po­ czuciem opuszczenia. Na 2. dzień rano nie wstaję z łóżka aż do Kerepunu. Ślicz­ ne ujście rzeki, z szeroką panoramą górską w głąb lądu. Po obu stronach plaża piaskowa z ramą palm ślicznych. Wsiada parę osób; ślepawy staruszek, miejscowy trader [kupiec] za­ chęca mnie do przyjechania tam. Wyjeżdżamy poza rafę ko­ ralową. Morze wzburzone, czuję się marnie. Dopiero dojeż­ dżając do Aromy zaczynam czuć się lepiej. Wysiadam na ląd 1 oglądam małą wioskę. Domy bez porównania lepiej zbudo­ wane niż w Hanuabada; platforma z szerokich, silnych desek. Wchodzi się do górnego, właściwego domu przez dziurę w podłodze. Wioska otoczona płotem, czy raczej palisadą. Za Aroną zaczyna się już wilgotny pas. Dojeżdżając do Vilerupu, czy Belerupu wjeżdżamy w cudną okolicę. Jasne, inten­ sywnie zielone zarośla mangrowe; głębokie zatoki, fiordy wśród tego; wioska ślicznie położona na pagórku; na dalszym planie góry wysokie - to wszystko stanowi wspaniałą całość. 26 200 Wysiadam na ląd z traderem, przeprawiam się na drugą stro­ nę łódką krajowców. Tam rozmawiam z sepumowatym poli­ cjantem, który nie ma pojęcia o niczem. Wioska zupełnie no­ wa, powstała pod wpływem białych. Dzieci uciekają przede mną i trzymają się z daleka. Piję orzechy kokosowe i jadę na statek. Śliczny wieczór. Na 2. dzień wyjazd z fiordu; jedziemy dość spokojnie; czytam Miss Harrison o religii. Jazda ta przypomina mi naj­ silniej brzegi Jeziora Genewskiego: pokryte bujną zielenią, przepojone błękitem, oparte o wysoki, silny wał górski. Nie umiem się skupić na tym pejzażu. To nie to co nasze Tatry na Olczy, gdzie człowiek chciałby położyć się na pejzażu, objąć go cieleśnie - gdzie każdy zakątek mówi o możliwościach ta­ jemniczo przeżytego szczęścia. Tu te cudne otchłanie zielo­ ności są tak niedostępne, wrogie, obce człowiekowi. Niepo­ równanie piękna dżungla mangrowów z bliska jest piekielnem, śmierdzącem, obślizgłem bagniskiem, w którym trzech kroków zrobić niepodobna wśród gęstwy korzeni i miękkie­ go błota; w którym dotknąć niczego nie można. Dżungla sa­ ma prawie że niedostępna; pełna świństw różnych i gadzin; duszna, wilgotna, męcząca - rojąca się od moskitów i pa­ skudnych owadów - świństw etc. „La beaute est la promesse de bonneteur" [piękno jest obietnicą oszusta]. Nie pamiętam szczegółów między Belerupu a Abau. Sa­ mo Abau cudowne. Wysoka dość, skalista wyspa. Widok na szeroką zatokę, lagunę, otoczoną ze wszech stron mangrowami. Dalej piętrzą się, jeden za drugim, wały górskie, coraz wyższe: nad nimi króluje grzbiet główny. Armit sympatycz­ ny, nonszalancki, niezbyt cywilizowany, trochę homo rusticus. Najprzód rozmawiam z nim w jego domu. Potem idzie­ my na górkę; potem rozmawiamy z więźniami. Potem, po kolacyi, on sonduje swojego chłopca z głębi lądu. - Śpię nieźle. Rano embarkuję [embark - załadować, wsiadać] się na statek. - Tam inżynier instruuje mnie, żebym się uparł przy wysadzeniu mnie na ląd w Mailu. Robię to - i schodzę z mo­ jej pozycji na mostku kapitana: o shame [wstyd]! Dojeżdża­ my do Mogubo. Rzygam. Hon. De Moleyns wchodzi na sta­ tek: mówi mi, że misjonarza jeszcze nie ma w Mailu. Mailu i droga doń z Mogubo cudne. Wysiadam trochę speszony, ale szczęśliwy, że jestem w tak bajecznym kraju. W 5 minut po mojem wylądowaniu, po przywitaniu się z policjantem i wy­ sadzeniu rzeczy na ląd, łódka misjonarza ukazuje się na ho­ ryzoncie. Jestem już zupełnie szczęśliwy. Okolice Mailu: Mainland porośnięty hamarim o długich, powłóczystych igłach, przypominające świerk - o igłach lim­ by i sylwetce modrzewia. Za głęboko idącą równiną w Baxter Bay, wyjeżdżamy, koło Mogubo, w kraju, gdzie góry piętrzą się tuż nad morzem - przypomina trochę Madeirę, między brzegiem a Mailu 2 wyspy koralowe z piaszczystą plażą, po­ kryte palmami, wyrastające z wody tak jak w wyobraźni mi­ raże wyrastają z pustyni. Mailu samo, dość wysokie (na oko); góry pokryte trawą, bezdrzewne, strome, jakieś 150 m. wyso­ kości. U stóp przestrzenie płaskie, pokryte palmami i innymi drzewami. Drzewo dziwne, o szerokich liściach i lampionikowatych owocach. Moi towarzysze podróży na Wakefieldzie: Kapitan, krępy, niski Niemiec o wydętym brzuchu. Brutal, wciąż klnący i bully' nący [bully - znęcać się] Papuasów. Engeneer - ordy­ narny Szkot, zadzierający nosa i niegrzeczny. Mr Dean, zyzujący, wysoki, przystojny mężczyzna, Anglik, klnący na Australczyków, nielubiący Papuasów, zresztą sympatyczny 27 �i nieco b=dziej kulturalny niż niveau [poziom][?]. Alfrfed] Greenwood, Greenaway, starawy, poczciwy Quaker [kwakier] - teraz szczerze żałuję, że go nie poznałem lepiej, bo mógłby mi on więcej pomóc, niż ten dureń Saville . Capt. Smali, najsympatyczniejszy z nich wszystkich z lekkiem po­ kryciem artystycznego dotknięcia, dobrze wychowany - nie­ stety zdaje się pijak. Miałem ich wszystkich, głównie kapita­ na i maszynisty, aż po uszy. De Moleyns, syn lorda, pijak i hultaj, miły i niewątpliwie rasowy. 28 Dziennik moich przeżyć na Mailu: Piątek 16.X. Po przywitaniu się z Mrs S[aville], która mnie przyjmuje niewyraźnie; witam S[aville], na kt[órego] patrzę przez pryzmat mojej apriorycznej sympatyi. Zaprasza mnie b. pięknie na noc i na jedzenie i to dodaje mu jeszcze sympatyi w moich oczach. Po południu idę z policjantem do wioski i do ogrodów. Biorę udział w wieczomem nabożeń­ stwie i pomimo serdecznej śmieszności ryków psalmowych w dzikim języku, wytrzymuję i zachowuję nawet wewnętrz­ ną życzliwość w stosunku do tej całej blagi i humbugu. Wie­ czór spędzam w ich towarzystwie. Sobota 17.X. Rano S. oprowadza mnie po wyspie; do flagstaffu [flagstaff - drzewce]; do wioski; potem do ogro­ dów, potem poprzez pagórki na drugą stronę, gdzie dostaje­ my kokosu i oglądam, jak robią toea (armshells [naramienni­ ki z muszli]). Potem okrążamy cypel i wychodzimy na brzeg misyjny. Po obiedzie czytam trochę - nie pracuję jeszcze; czekam na pomoc, użyczoną mi przez S. Całą Sobotę 17. i Niedzielę 18. marnuję czekając na Sa­ ville'a i na zabój czytam „Vanity Fair" - zupełne stumanienie; zapominam wprost, gdzie jestem. V[anity] F[air] zaczą­ łem czytać, pożyczywszy od Dziewickiego, w Zakopanem; owej wiosny kiedy byłem tam przez 6 dni w Maju, Staś był w Bretanii, ja mieszkałem u Tabów . Teraz losy Becky Sharp i Amelii nie wzbudziły żadnych wspomnień o przeszłości. Tamta epoka była też epoką zupełnego otumanienia. W Poniedziałek 19. rano rozmawiam z S. o warunkach wspólnego pożycia i peszy mnie niezmiernie crudness [suro­ wość], z jaką on się do tej rzeczy odnosi, potem mocno zdezilljusonowany [dissillusion - rozczarowanie] co do jego ser­ deczności i bezinteresowności i od tej chwili to w połączeniu z zupełną nonszalancją S. dla mojej pracy, robi go dla mnie wstrętnym. - Aha, w Niedzielę wieczór jadę łódką do stateczka parowego, wywracam outrigger [wysięgnik], wpadam do wody i, być może, jestem bliższy niebezpieczeństwa, niż wy­ nik to wskazuje. Wspinam się na wywróconą łódkę i potem stamtąd na launcha'e [launch - szalupa]. Wracam i będąc je­ szcze w dobrych stosunkach (wewnętrznie) z S=lami przebie­ ram się i biorę wszystko jako żart. Psuję zegarek i niektóre rzeczy skórzane, które miałem w kieszeni. - W Poniedziałek idę do wioski i , z wielkim trudem, staram się robić badania. Rozgoryczenie w stosunku do S. W Poniedź. wieczór konkla­ we starców w Mission House. We Wtorek wieczór idę obserwować tańce. Silne wraże­ nie: w ciemną noc bezksiężycową przy świetle ognisk groma­ da dzikich, przystrojonych (niektórzy) w pióra i białe kawał­ ki na ramionach, w rytmicznym ruchu. W Środę rano zbieram materiały o tańcu. W tym czasie mniej więcej czytam „Romance". Subtelny konradowski duch wyziera z niektórych miejsc; w ogóle powieść raczej ,,spannung"[zaciekawienie] niż interesująca w najogólniej­ 29 szym znaczeniu. - Wciąż myślę i kocham się w t. Nie jest to miłość rozpaczliwa; poczucie, że straciłem wartość twórczą, zasadniczy element samego siebie, jak miało miejsce z ż. Jest to wciąż jeszcze przenikający mnie czar jej ciała i poezja jej obecności. Piaszczysta plaża Folkestone i zimny, przenikliwy blask zorzy wieczora tamtego. Wspomnienia z Londynu i z Windsora. Przypomnienia chwil straconych, jak wtedy kiedyśmy dojeżdżali do Paddington, albo kiedy straciłem wieczór z nią idąc do School of Economics, przeszywają mnie boleśnie. Wszystkie skojarzenia idą w jej stronę. Poza tern mam chwile chandry ogólnej. Motywy ze spacerów z Kasią i Wandzią, wspomnienia z Paryża i elementy Francyi - nabrało dla mnie niewypowiedzianego uroku przez jakąś ta­ jemniczą asocjację z t - może wspomnienia o i, czy jazda dniem przez Normandję i wieczór między Paryżem a Fontai­ nebleau - wspomnienia ostatniego wieczora z Augustem Z[aleski]. w Warszawie, spacer z Nussbaumką . - Wreszcie zaczynam odczuwać głęboką i silną tęsknotę za Mamą, pod­ noszącą się z głębin duszy. 30 Postanawiam pisać dzień w dzień sprawozdanie: 29.X. Wczoraj rano wstałem dość późno; zamówiłem Omagę, który na mnie czeka pod werandą. Po śniadaniu idę do wioski, gdzie Omaga spotyka mnie koło kobiet, robiących garki. Rozmowa idzie dość kiepsko. Potem przenosimy się na środek ulicy, gdzie kobieta robi rysunki. Przyłącza się Papari ; rozmowa znów o nazwach miesięcy, kt[órych] Papari nie zna. Jestem zniechęcony. Po obiedzie czytam Golden Le­ gend, potem idę spać. Wstaję o 4=tej, kąpiel morska (próbu­ ję pływać); herbata; idę koło 5=tej do wioski. Rozmowa z Kawaką o pogrzebie; siedzimy pod palmami u końca wioski. Wieczorem rozmawiam z Saville'em o brzegach połdn. An­ glii od Ramsgate do Brighton. To mnie bierze. Kornwalia, Dewonshire. Dygresja o narodowościach i charakterze ludno­ ści (Komwalczyków, Devonshire, Szkotów). Bierze mnie chandra. Czytam parę stron z Cherbulieza „Vlad. Bolski" sylwetka kobiety nadzwyczajnej duchowo; przypomina mi Żenię. Idę rozchandrzony, nucąc, do wioski. Dość wydajna rozmowa z Kawaką. Obserwuję śliczne, poetyczne tańce i słucham muzyki Suau . Małe koło tancerzy; dwóch naprze­ ciw siebie tańczy z podniesionymi bębnami. Melodya przy­ pomina kubańskie zawodzenia. - Wracam. W domu tracę czas na feuilletowanie [feuilleter - przeglądać] Puncha. Wizja t. - O Stasiu myślę chwilami z prawdziwą serdecznością; głównie melodja przez niego skomponowana w drodze do Ceylonu. Dzień 29.X. (pisane 30.X. po poł.) Rano wstaję przed 8=ą i piszę dziennik. Jestem zajęty pisaniem, kiedy S. daje mi mail. Listy od n (5) i szereg listów z Australii. B. miłe i serdfeczne] listy of May'ow i Le Souefów robią mi serd. przyjemność. Tak samo niezmiernie miły list od Goldingowej. List Stasia peszy mnie głęboko. Odczuwam równocze­ śnie silne wyrzuty sumienia, że nie postępowałem w sposób zupełnie unimpeachable [nienagannie], równocześnie odczu­ wam głęboki żal i nienawiść za jego odniesienie się do mnie. Sentyment prawie całkiem zduszony tym listem. Nie widzę prawie możliwości porozumienia. Wiem także, że, jakkol­ wiek było wiele win z mojej strony, on postępował b. bez­ względnie w stosunku do mnie; przez cały czas zachowując gesty i minę uciśnionej wielkości i moralizując mnie z akcen­ tem głębokiej, dojrzałej i objektywnej mądrości w głosie. Nie 31 32 33 34 35 201 �było cienia życzliwości w jego zachowaniu się w stosunku do mnie. - Nie, objektywnie, szala nieprawości przechodzi na jego stronę... Niezmiernie mnie peszy i przygnębia bankruc­ two mojej najistotniejszej przyjaźni. Pierwsza reakcja brania odpowiedzialności za wszystko jest przeważająca i czuję się capitis diminutis; człowiekiem bez wartości, o zmniejszonej wartości. Przyjaciel nie jest tylko dodatkiem - jest on współ­ czynnikiem; wartość indywidualna staje się pomnożoną. Trudno - wina zerwania leży przede wszystkiem w jego nie­ ubłaganej pysze i bezwzględności, która nic nie umie przeba­ czyć innym, a b. wiele samemu sobie. - Potem czytam listy n, które są jedyną nicią wiążącą mnie z przeszłością i „Timesa", którego Mayowa mi przysłała. Idę do wioski speszony. Konferencja z Kawaką w jego do­ mu o obrzędach pogrzebowych i analiza łopaty sagowej. Po południu zaczynam czytać Bolskiego i nie odkładam książki aż 0 5=tej. Idę na 'A godziny do wioski, mocno zdemoralizowany czytaniem powieści i listem Stasia. Wieczorem czuję się b. hi­ sterycznie. Pomimo to przygotowuję plan kampanii z S. i idę po Kawakę i Papariego do wioski. Po długich pour parler [ro­ kowaniach] wydobywam ich i wracam. Nareszcie tajemnica nazw miesięcy się wyświetla! Idę spać zaraz bez czytania. 30. X. Wstaję b. późno o 9=tej idę wprost na śniadanie. Po śniad. czytam numery „Puncha". Potem do wioski. Z Kawa­ ką b. marnie; jakiś leniwy i niechętny - i ja też nie jestem in good form. Podczas lunchu rozmawia[m] z S. o etnolog[icznych] materjach. Potem przeglądam gazety. Idę na sporty. Po­ tem z S. znowuż o etnol[ogii] i rozmowa o polityce. On jest liberał i staje się dla mnie zaraz sympatyczniejszy. Derebai 31.X. Potem piszę dziennik i staram się zsyntetyzować moje rezultaty, przeglądając Notes & Queries . Po­ tem przygotowania do wycieczki, kolacja, podczas kt[órej] staram się sprowadzić rozmowę na etnologiczne tory. Po kolacyi krótka rozmowa z Velavim. Potem jeszcze czytam N[otes]&Q[ueries] i ładuję aparat. Potem idę do wioski; noc jasna, księżycowa. Czuje się nie b. wyczerpany i enjoyuję [enjoy - cieszyć się] spacer. W wiosce daję Kawace kawałek tytoniu. Potem, ponieważ nie ma ani tańców ani zabaw idę plażą na spacer ku Oroobo. Cudna noc. 1. raz widzę tę roślinność w tern tajemniczem oświetleniu. Zbyt dziwna i egzotyczna. Egzotyczność z lekka przebija się poprzez powłokę rzeczy znanych. Nastrój za­ czerpnięty z powszedniości. Egz[otyka] dość silna, ażeby ze­ psuć normalną apercepcję, zbyt słaba ażeby stworzyć nową kategorję nastroju. Wchodzę w bush. Bierze mnie chwilowo trema. Muszę się montować. Spoglądam w głąb. „Jakie jest moje życie wewnętrzne" Nie mam powodu, ażeby być zado­ wolonym z siebie. Praca, którą robię, jest raczej formą narko­ tyku, niż wyrazem twórczości. Nie staram się jej powiązać ze źródłami głębszymi. Zorganizować. Czytanie powieści wprost fatalne. - Kładę się spać i myślę o erotycznych rze­ czach w sposób nieczysty. 31. X. Rano budzi mnie S. Wstaję i ubieram się bezpfośrednio] przed śniad[aniem]. Potem śniad[anie], spakowanie 1 jazda. Morze całkiem zamglone. Ląd ledwie w sylwecie. Loncha kołysze się b. Głowa zamglona. Zbliżamy się do wspaniałych, pokrytych bujnym płaszczem, gór. Fiordy, doli­ ny, skały romantyczne nad morzem. Wioska au fond [na koń­ cu] zatoczki. Nad nią pagórki pokryte olbrzymią puszczą. Siedzę na werandzie. Bougaivilia płonie na tle zieloności; morze zielone prześwieca między liściami kokosów. 36 37 202 (Kończę w Mailu 2.XI.) Biorę Iguę i Velavi i idę do wio­ ski. Przedtem słyszę konszachty S. z native-teacherem [tubyl­ czym nauczycielem] i wysłuchuję jego ekspektoracyi [expec­ toration - plucie] przeciwko policjantowi. Nienawiść moja przeciwko misjonarzom wzbiera. Wioska marnie zbudowana. Domy stoją dość nieregularnie w dwu rzędach, tworząc ulicę nie tak równą i ładną, jak w Mailu. Na środku stoi znak tabu, mała bramka, ozdobiona zeschłymi liściami i białymi mu­ szlami na wierzchu. Staram się dowiedzieć czegoś, zebrać in­ formacje - nic nie mogę, po raz pierwszy spotykam się ze śmiechem. Idę przez wioskę z cynicznym draniem, Bonio. Spotykam Saville'a, który robi zdjęcia. Jedyny przyzwoity dom, z aligatorami rzeźbionymi na powalfe] werandy, należy do policjanta. Wracam na lunch. Potem drzemię w kościele dość marnie. Potem z Iguą, Velavim i dwoma jeszcze drania­ mi (Bonio i sepumowaty facet) idę oglądać ogrody. Idziemy przez dżunglę; olbrzymie, skarpowate drzewa; gęstwa ljanów. Puszcza mniej ciemna i wilgotna, niż w Orauro (planta­ cja misyjna, gdzie byłem ze S.); pytam o nazwy drzew i ich użytek. Mały ogródek bananowy. Tu i ówdzie wyglądają zie­ lone stoki otaczających pagórków, ale w ogóle gęstwa zasła­ nia wszystko. Przechodzimy przez błotnistą rzeczkę. Ogród na stoku. Wypoczywam na małem spalenisku. Gorąco i wil­ goć silna, czuję się dość dobrze. Zaczynam się drapać pod górę poprzez zawalony ogród i wertepy. Powoli widok się otwiera; powódź zieloności; dolinka o stromych ścianach, po­ krytych puszczą; dość wąski wygląd na morze. Pytam się 0 podział gruntów. Byłoby dobrze dowiedzieć się o dawnym systemie podziału i zbadać teraźniejszy, jako formę przysto­ sowania. Jestem silnie zmęczony, ale serce nie zmęczone i nie brak mi tchu. Dochodzimy do przełęczy. Widok na 2 strony. Dolinka, ukoronowana pagórkiem, na którym przedtem stała wioska, szersza i b=j pozioma. Idę pod górę i rozkoszuje się widokiem na obie strony: na morze. Schodzimy 2=ą stroną; cudny zapach; śliczny widok na cirque [kotlina] - ukorono­ wany DELEBAI+ORO. Nogi jak z masła, ledwo idę. Na do­ le idziemy bajeczną puszczą; przenoszą mnie przez rzekę. W wiosce sporty - siedzę nad morzem. Kolacja; silne zmę­ czenie; ładny obrazek dzieci, palących ognisko wśród bez­ księżycowej nocy. Śpię marnie, pchły. 1 .XI. Rano idę do wioski, gdzie świnie. Myślę o nieracjo­ nalności zakazu świń i nakazu koncentrowania wiosek; o pro­ jekcie, kt[óry] bym chciał zrobić gubernatorowi, o wycieczce z Ahuią. Jestem zmęczony, ale nie bardzo. Jazda łódką do Borebo . Przymglenie nie pozwala admirować widoku. Idę do wioski; dubu; zbieram informacje, które tu po prostu płyną pełnym strumieniem. Wracam na obiad. Po ob[iedzie] nie śpię. Robię 4 zdjęcia. Potem idę do wioski i zbieram materjał. B. inteligentni krajowcy. Nic nie kryją ani nie kłamią. Idę spacerem do Dagobo Unevi. Aha; cudny krajobraz, na który patrzę. Jasne skały wyglądają spośród zieleni. Głęboka doli­ na z fantastycznymi basztami. Droga do (Dagobo) Unevi cudna. Palmy; gąszcza, kępy mangrowów od strony morza; skałki. Wioska mała i marna; zbudowana nie. w 2 rzędach. Aha. Bóorebo b. marne, ale 5 bramek tabu'owych, dubu w środku ulicy: każda aura ma swoje dubu. Mały cirque Une­ vi wspaniały: 2 [dwiema] basztami zakończone kopce, pokry­ te zielenią; między nimi wąska dolina, zakończona ścianą prostopadłą, na kt[órej] latem gra wodospad. Wracam łódką 1 modlę się do cudnej przyrody. Wieczór zmęczony, nie mam ochoty iść do wioski. Drzemie poprzez modlitwy; idę spać. 38 ��Cały ten dzień przeżyłem w zgodzie z rzeczywistością, czyn­ nie, bez chandry. Brzeg pokryty wysokopiennymi palmami, pochylonymi żyrafowato - nadają śliczną ramę głębszemu pejzażowi. 2.XI. Wstaję ze zdeklarowaną migreną. Leżę w euthanatycznem skupieniu na statku. Stracenie subiektywizmu i wy­ zbycie się woli (odpływ krwi od mózgu?). Życie tylko 5 zmy­ słami i ciałem (wrażeniowo) sprawia zlanie się bezpośrednio z otoczeniem. Miałem poczucie, że charcząca i tłucząca ma­ szyna i łódź - to ja; miałem poczucie bezpośredniego mchu łodzi - to ja tłukłem się o fale i prułem je. Unikam choroby. Wysiadam jak zbity; nie kładę się od razu; jem śniadanie i przeglądam gazety ilustrowane o wojnie. Szukam czegoś 0 Polsce - nic nie ma. Jestem b. zmęczony, zaraz po obiedzie idę spać - śpię od 2=ej do 5=tej. Nie czuję się świetnie po­ tem. Siedzę nad morzem. Chandra nie przechodzi. Problem Stasia mnie męczy. Faktycznie on postępował w stosunku do mnie niemożliwie. Moje powiedzenie wobec Lodge'a [to] nie było nic złego. Jego sprostowanie było. Jego pretensje są nie­ uzasadnione, a sposób, w kt[óry] je wyraża, przecina z góry możność porozumienia się. Finis amicitiae. Zakopane bez Stasia! Nietzsche zrywa z Wagnerem. Bezwzględnie uznaję jego sztukę; podziwiam inteligencję i wielbię indywidual­ ność, ale nieznoszę charakteru. Przerwałem pisanie dziennika na parę dni, niestety. Po po­ wrocie z wycieczki - w Poniedziałek - zrobiłem całodzienną pauzę. We Wtorek 3. nie czułem się też b. dobrze; poszedłem ra­ no do wioski i nie zastawszy nikogo, wróciłem z wściekłością do domu, gdzie chciałem przeglądać notatki - a w rzeczywi­ stości czytałem znów gazety. Na 2. dzień (4.) rano posyłam Iguę do wioski, ażeby zo­ baczył, czy są informanci. Znowu nie ma nikogo. Zostaję w domu. Nig to jest we Czwartek. Wtorku nie pamiętam. Dość, że we Czwartek dowiaduję się, że Greenaway przyje­ chał. Idę do wioski, gdzie G[reenaway] na Orou, ze świtą nativów. Wracamy razem do misji. Po południu idziemy do wioski, gdzie kurują Laurę i gdzie gadamy o ubraniach i in­ nych szczegółach. G. niewiele mi pomaga. Następnego dnia rano (Piątek 6.) jedziemy do P[or]t Glas­ gow. Przez cały ten czas czuję się dość mamie. Czytam na umór Monte Christa. Jadąc do P=t Glasgow nie czuję się świetnie, czytam powieść. Jedziemy koło wysepki zamie­ szkanej, podobnej do Mailu; potem wzdłuż brzegów poro­ słych zielonością. Czuję się zbyt mamie, żeby patrzyć i grzę­ znę w prześcieradle. Nawet we fiordzie, gdzie morze spokoj­ niejsze nie mogę się wydobyć na realność. Ciężar w głowie, ospałość - czytam na łódce, czekając na herbatę. Potem idę na ląd i wysiadam koło storeroomu [magazynu] plantacyi. Idę do wioski. Domy o concavnych [concave - wklęsły] dachach 1 domy o ścianach pod dachem, typu me Mailu. - Staram się zastać mężów starych i mówiących motu. Wychodzi staru­ szek o sympatycznym wyrazie twarzy, o przezroczystem spojrzeniu, pełnem spokoju i mądrości. Rano informacja idzie nieźle. Wracam, jem na łódce i czytam. Około 5=tej idę na ląd i siedzę nad morzem, w cieniu. Informacja idzie go­ rzej. Staruszek zaczyna łgać o pogrzebach. - Wściekłość mnie bierze, wstaję i idę na spacer. Wilgotne, mgłe gorąco; palmy sagowe. Ogrody; naokoło, ponad drzewami wznoszą się zalesione stoki i szczyty wzgórz. Powódź zieloności. Śliczny spacer, którego nie mogę enjoyować. Zaczynam się 204 wspinać pod górę; ciężko, gorąco mi, z drogi śliczne coup d'oil [widok] na stoki. Chwilami cudny zapach kwiatu jakie­ goś drzewa. Głębokie lenistwo myśli, ujmuję bardziej retro­ spektywnie, jako doświadczenie utrwalone w pamięci, niż bezpośrednio z powodu fatalnego stanu, w jakim się znajdu­ ję. Głębokie przemęczenie przy powrocie. Wracam trochę in­ ną drogą - zdenerwowanie; obawiam się, że zbłądziłem i je­ stem speszony. Wieczór pod palmami. Igua, Velavi rozma­ wiamy o dawnych zwyczajach; Velavi otwiera mi nowe hory­ zonty: o Boborze, o walkach etc. Śpię mamie, świnia mi przeszkadza. Budzę się nieświeży; jadę na launch i czytam Monte Christo. Saville i Hunt zjawiają się. Czytam. Jedziemy do Millport H[abou]r. Ślicznie zalesione brzegi, przypomina­ ją Clowelly - ale jakiż inny aromat! Tego tu nie można prze­ żywać. Wjeżdżamy w cudny Millport H=r. Wioska, łodzie otaczają launch. Potem jedziemy naokoło, do innej wioski. Wracamy, wspinamy się ku dawnemu druhowi Saville'ów. Czuję się mamie i ledwo lizę. Widok rzeczywiście wspania­ ły. Na wschód masywne, skondensowane brzegi zalesione otaczają, zgnieciony niejako basen; na prawo wyższe góry nad samą zatoką. Silny, świeży powiew wiatru. Wracamy; rzygam. Po powrocie czytam na launchu; potem wieczorem czytam i kończę M-te Christa, przysięgając, że już więcej po­ wieści do rąk nie wezmę. W Niedzielę 8. rano gadam z G. potem idziemy do kościo­ ła, potem do wioski, gdzie badamy tattoo dziewczyn. Potem wracamy. Haddon . Spotkanie z całą bandą Po obiedzie idziemy razem do wsi; przedtem jeszcze pokazuję Haddonowi moje notatki. We wsi Haddon i jego córka obijają się; on łódki, ona catscradle . Wracamy do domu - fonograf po kolacyi. Wieczór gwiazdy z katarynką. W Poniedziałek 9. Haddon z familją jedzie do plantacyi. Ja rano z G. w wiosce - po południu drzemka - wstaję późno, z G. w domu. Wieczór spacer do wioski. Zabraniam śpiewać hymny, speszenie przez Haddona. Nie ma tańców. Wracamy. Oni grają w bilard. Ja patrzę na gwiazdy. We Wtorek 10. z Haddonem do wioski. Ja gadam z G., Puaną i innymi o pogrzebie i zaklęciach. Wracamy do domu łódką. Po południu idę z G. do wioski, obrabiamy łódkę. Wie­ czór gadam z S. niepotrzebnie o projektowanym małżeństwie z Papuaską. Środa 11. wstaję późno. Rano czuję się b. podle. Zastrzykuję arszfenik] i żelazo. Pakuję się. Po lunchu jedziemy dingą [dinghy - mała łódka] do wioski. Bajeczny nastrój wyja­ zdu i śliczna jazda pod żółtym, wspaniałym żaglem. Laruoro , zdjęcia Magubu. D[ick] D[e Moleyns] - syn lorda - pi­ jany. Jestem szalenie zmęczony, nie mogę nic robić. Czwartek 12. rano gadam z Greenawayem o łódkach, po­ tem Dimdim. Po południu znów Dimdim; potem Greenaway; potem spacer krótki; kolacja - idę spać. - Namiętności i na­ stroje: nienawiść do Haddona za speszenie, za konspirowanie z misjonarzem. Zazdrość o specimeny [specimen - okaz], które on dostaje. W ogóle silne przytępienie. Ale po skończe­ niu M=te Christa praca dość porządna. Dzień 12.XI. był wyjątkowo energiczny. Rano wziąłem kąpiel. Potem dużo robiłem i pisałem, i zbierałem informacje efektywnie. 13.XI. Po nieźle przespanej nocy wstaję dość rano, piszę dziennik i dość wcześnie idę po informacje do małej wioski (Charlie + Maga). Informacja idzie dość ciężko, jakkolwiek nie bezowocnie. B. gorąco. Zaczynam się czuć dość podle. 39 40 41 �Wracam prawie że mdlejąc. Drzemię na workach z bawełną. Potem obiad - jem za dużo. Potem śpię do 4 1/2. Potem zbie­ ram się iść do Kurere . Przed pójściem rozmawiam z Dimdimem i dochodzę do ostatecznego zniecierpliwienia - zamy­ kam notes. Hon.D.D. ma potwornego kota, bo poprzedniego dnia skończyła się whiskey. Greenaway wyjeżdża rano. Wieczorem idę do Kurere; nie jestem b. zmęczony. Idę swo­ bodnie. Światło latarni buduje z palm pośród nocy jakieś dziwne sklepienie i fantastyczne wnętrze. Nad brzegiem po­ śród korzeni mangrowów wykarczowanych, liczne, duże do­ my stoją rzędem. Tańczą TSELO - najładniejsza z melodyi tu słyszanych. Patrzę i odczuwam zadowolenie artystycznej i naukowej ciekawości. Bądź co bądź w tern jest dużo z pry­ mitywnego człowieka, z epoki kamienia polerowanego. Przy­ chodzą mi na myśl refleksje o niezmiernej sztywności zwy­ czaju. Ci ludzie trzymają się pewnych określonych form tań­ ca i melodyi - pewnej sztywnej kombinacyi błazeństwa i poezyi. Mam wrażenie, że zmiany mogły następować tylko nie­ zmiernie powoli i stopniowo. Niewątpliwie zetknięcie dwu sfer kulturalnych musiało też mieć dużo do czynienia ze zmianą zwyczajów. 42 14.XI. 14.. wieczorem. Siedzę z Dirty Dick, z którym przed chwilą rozmawiałem. Teraz on czyta jakiś stary artykuł czy nowelkę z magazynu; ja poddaję się chwilowo chandrze. Jak w górach przez mgłę, gnany wiatrem, przegląda raz ten szmat widnokręgu, to zno­ wu inny się odsłania, tak mgła chandry, ciemności spowijają­ ca, odsłania tu i ówdzie dalekie, odległe widnokręgi, wspo­ mnienia; snują się one jak owe obrazy światów odległych, le­ żących u stóp wśród mgły górskiej. - Czuję się dziś znacznie lepiej. Chwilami zamroczenie, senność - niby w Reading Roomie . Ale w ogóle brak tego beznadziejnego wyczerpa­ nia, które mnie wczoraj omotało. Dziś chwilami wdychałem pełną piersią piękno tutejszej sceneryi. Charlie i Dimdim obydwaj byli dziś na wyspie Amoro. Postanowiłem pojechać. Pod żółtym żaglem [?] swe skrzydła jak ptak olbrzymi ba­ jeczna jazda. Poczucie, że się jest mocnym na fali - na tratwie takiej - bezpośrednie zetknięcie z morzem. Na[d] mleczną zielenią wody - niby turkus przezroczysty fioletowe sylwety gór, jakby cienie rzucone na ekran mgły. Za mną, nad drze­ wami dżungli pokrywającej płaski brzeg wychyla się wynio­ sła piramida pokryta lasem. Przede mną lśniący pas piasku żółtego, nad nim sylwety palm jakby wyrosłych z morza. Wy­ spa koralowa. Woda pluszcze między deskami platformy - przegląda morze dziurami i pryska rozbijając się o brzegi łódki. Mielizna. Chłopcy pchają łódkę. Dno przegląda - pur­ purowe rozgwiazdy wśród przezroczystej zieleni. Z daleka Mailu - zamglona sylweta o szlachetnym profilu wulkanicz­ nej skały. Mała wioska o paru dobrze zbudowanych domach typu Mailu i kilku ruderach bez charakteru. Na nagim piasku parę drzewek - zresztą szare domki, ciemne słupy wyrastają z fal piasku żółtego. Otoczone płotem - mimo to świnie naj­ spokojniej spacerują pod domami. Charlie i paru starców. Pi­ łują narzędzia kamienne. Przy mnie tłuką obsydjan - ja sam odtłukuję flak. Golą chłopca. Jem orzech kokosowy - idę spać. Wracam do Dimdima i piłuję gwiazdy. Zmęczenie. Po­ tem rozmawiam swobodnie o Madunie , o tańcach, o domu. Wielkie poruszenie i dwa dugougi [dug-out - łódź z wydrą­ żonego pnia] pojawiają się na morzu. Chłopcy rzucają się [na] łódki i walą co sił. Krzyki - rady rozlegają się naokoło. 43 44 45 Dugouty z outriggerami - jakby wlokąc dziwny cień za sobą ślizgają się po morzu. Z daleka białe łby wal [fal] rozbijają­ cych się o rafę koralową. Na Zachodzie szkarłatne plamy na ciemnym, zachmurzonem niebie - dziwnie ponure - jak wy­ pieki na schorowanej, śmiercią napiętnowanej twarzy (jak przedśmiertne wypieki na schorowanej, dogorywającej twa­ rzy). Siadam - w pozycji niestałej równowagi - na dugout'e jadę do Lugumi. Rozpięty żagiel. Płyniemy w rzędzie. Ciem­ ne deszczowe chmury. Na Płn.Z. łyska się, Igua twierdzi, że to znak Laurabady wzmocnionej (Płd.Wsch. pasatu). Wieczór z D.D. - Sylwetki: a) białe, 1. Hon. R. DeMoleyns, zwany „Dirty Dick" - syn lorda irlandzkiego, prote­ stanckiego. O rasowej, szlachetnej sylwetce. Urżnięty jak be­ la jak długo zapas whiskey się nie wyczerpie. Po wytrzeźwie­ niu (byłem obecny przy ostatniej butelce whiskey) dość rese­ rve i kulturalny; z wybitnie dobrymi manierami xb. przy­ zwoity. Mało wykształcenia i mało kultury umysłowej. 2. Alf[red] Greenaway „Arupe" z Ramsgate czy Margate, ze sfery robotniczej, chamisko niezmiernie poczciwe i sym­ patyczne; wciąż ,,bloody"[cholerny] i dropuje „he" i żonaty z autochtonką; czujący się fatalnie w porządnem towarzy­ stwie, zwłaszcza kobiet - nie mający najmniejszej ochoty wyjechać z Niu Gini. b) kolorowe. Dimdim (Owani) - nowoczesny Orestes - zabił matkę własną w przypływie Amoku. Nerwowy, nie­ cierpliwy, wcale inteligentny. Życie z Demolinem w zupełnem zdziczeniu - nieogoleni, w piżamach, w szalonych bru­ dach - w domu bez ścian - 3 werandy rozdzielone przepie­ rzeniami - b. mi się podoba. Znacznie lepiej niż życie w Mis­ sion Housie. Olcza ulepszona. Gromada chłopców na usługi b. przyjemna. Kwato. 29.XI.14. Potem następuje dość długie zamglenie. W Niedzielę 15.XI. rano wstałem dość wcześnie i zabrałem się do roboty. Chciałem popracować nad notatkami. Pomimo wysiłku nie byłem w stanie. Głowa nie odpowiadała. Koło 1 l=stej Saville (nieprzyjemne wrażenie), czuję się b. podle i nie mogę pra­ cować. Gadam z D.D.. Po objedzie czuję się już całkiem źle i idę do łóżka. O 5=tej nie chcę iść do Saville'ow - leżę na pryczy koło bawełny i beche de mere. Czuję się chory, opu­ szczony, zrozpaczony. Wstaję, okryty pledem siadam nad morzem, na klocu. Na mlecznem, mętnem niebie - jakby wy­ pełnione zmąconą, brudną cieczą - fiolet różowy zachodu; przepełnia wszystko, pokrywa morze ruchomą, powłoką różowego metalu - zamykam na chwilę świat w jakimś za­ murowanym, dziwnym zaklęciu urojonego piękna. Fale roz­ bijają się o żwir u stóp moich. Wieczór samotny, mało co po­ żeram z bogatej kolacyi. Poniedziałek] rano: morze dość niespokojne, kładę się i nic nie widzę z ślicznego pejzażu między Moguba a Mailu. W domu siedzę i czytam gazety - zmęczenie, przygnębienie, doza długiej disability [niemocy]: głowa zupełnie anemiczna. D.D. wyjeżdża przed lunchem. Wtorek 17. S. wyjeżdża rano. Staram się trochę przeglą­ dać notatki, ale b. nieśmiało. Czytam Kiplinga, nowele. Epo­ ka przygnębienia, braku nadziei w możność pracy, przypomi­ nam owo lato w Anglii. Muszę się czuć b. podle. Prawie, że rezygnacja co do dalszej pracy. Jestem b. kontent z planu ja­ zdy na Płdn. - W czytaniu nowel staram się utopić rozpacz. B. prawdopodobnie] choroba morska skumulowana z rodza205 �jem przeziębienia w Mogubo doprowadza mnie do podłego stanu zdrowia. We Środę 17. próbuję iść do wsi i trochę pracować, ale wszystko b. ostrożnie i bez zaufania w swe siły. Wieczór czy­ tam Kiplinga. B. byczy artysta (oczywiście nie w porównaniu z Conradem) i b. sympatyczny facet. Przez jego powieści Indje zaczynają mnie pociągać. We Czwartek czuję się lepiej i zaczynam robić trochę gim­ nastyki - cierpię na bezsenność tych nocy, czuję nerwowy nie­ pokój w całym ciele. Zaczynam się czuć bez porównania le­ piej, zwłaszcza któregoś tu dnia, kiedy wziąłem chininę (Pią­ tek?). Potem znowuż jeden dzień relaps [nawrót]. Główne in­ teresy w życiu: Kipling, chwilami silna chandra za Matką rzeczywiście, gdybym mógł pozostawać w komunikacyi z matką nie dbałbym o nic i chandra moja nie miałaby głębsze­ go podkładu. - W ogóle zaczynam czuć się mniej beznadziej­ nie, jakkolwiek bynajmniej nie świetnie. Arszenik zastrzyknąłem ostatni raz 18. b.m. - t.zn. 12. dni temu. To zbyt długa pau­ za! Przez ten czas podlegam urokowi Kima - b. ciekawa po­ wieść i daje dużo wiadomości o Indjach. Przez czas nieobec­ ności Saville'a pożycie z Saville'owa wcale niezłe. Ona znacz­ nie b=ej ożywiona. Parę razyrozmawiaze mną o przedmiotach etnol[ogicznych] i raz nawet interpretuje [tłumaczy] dla mnie Jenama. - Saville przyjeżdża w Poniedziałek] (23?) tak. Wy­ jazd do Samarai przyspieszony. W Poniedziałek rano idę do wioski i robię zabawki i wychowanie z DAGAEĄ . Po połu­ dniu zbieram genealogiczny census [spis ludności] wioski. Iry­ tują mnie konszachty Saville'a z Armitem i znęcanie się nad ludźmi, niechętnymi misyi. Zbieram w myśli argumenty prze­ ciw misjom i namyślam się, w jaki sposób by można najsku­ teczniej przeprowadzić kampanję antymisyjną. Argumenty: ci ludzie niszczą radość życia krajowców; niszczą ich psycholo­ giczny raison d'etre [racja bytu]. To co dają natomiast jest zu­ pełnie poza dzikimi. Starają się oni walczyć konsekwentnie i bezwzględnie z wszystkim co stare i wytworzyć nowe potrze­ by, materialne i moralne. Są niewątpliwie szkodliwi. - Chcę o tern pogadać z Armitem i Murrayem. O ile możności też z Royal Commission. - Armit obiecuje mi, że każe mnie „ob­ nosić' po swoim dystrykcie. B. mnie to uspokaja i cieszy. To samo będę mógł zrobić w okolicach Rigo We Środę 25. pakowanie. Jakieś rozklejenie nerwowe, sentymentalna chandra. Żal za skończoną epoką i trema, co będzie dalej. Myślą jestem często w domu. Odbijam i utrwa­ lam fotografje. Odkrywam, że t odbita na selftoning paper [samotonującym papierze] i odbijam ją. Widok smutnego może jeszcze zakochanego? - wyrazu twarzy przepełnia mnie bolesną chandrą. Przypominam nastrój w czarno obi­ tym pokoju , tamtego ciemnego popołudnia, kiedy mąż nas zastał ostatecznie i ona nie mogła wyjść ze mną. - Chwila sil­ nej, głębokiej miłości - widzę w jej twarzy urzeczywistnienie ideału kobiecości. Jest mi znowuż nieznośnie, nieopisanie bliska. Jest znowuż moja t - co ona teraz robi? Jak daleko jest ode mnie? Czy pamięta jeszcze uczuciem? We Środę nie idę do wioski. Idę spać wcześnie, śpię kiep­ sko. We Czwartek 26.XI. o 5=tej rano - cudny nastrój poranku, ślubuję, że będę rano wstawał stale - wyjeżdżamy. Chwilę pa­ trzę na Mailu - wspaniałe, powyginane żebra górskie. Potem kładę i leżę już przez jakie 4-5 godzin. Nic bym zresztą nie wi­ dział, bo wszystko pokryte gęstą mgłą. Choroba morska bez rzygania, nieznośna, ale bez zrozpaczenia. - Koło Bona-Bo46 47 48 206 49 na wstaję i siedzę, z silnem bólem głowy. Zamglone pagórki, dość suche i nie wściekle piękne. Isulele Bay b. ładna, wysia­ damy. Przypomina góry na L[ago] di Garda - szeroki grzbiet pokryty zielonością. - Rich, sympatyczny, rzewny, jowialny je­ gomość - sądzę, że wolałbym go znacznie lepiej niż Saville'a. Idę na górę, lunch. Rich emabluje mnie b. uprzejmie. S. jest, w ogóle mówiąc, niemiły. Po lunchu i po długiej pogawędce 0 polityce etc. Rich odprowadza mnie na dół; ja czytam Timesy i w ogóle nic mnie bynajmniej nie ciągnie ku badaniom et­ nograficznym]. Około 5=tej jadę do wioski i poddaję się arty­ stycznie wrażeniom nowego Kulturkreistu [kręgu kulturowe­ go]. W ogóle wioska robi na mnie niesympatyczne wrażenie. Domki starego typu, z wygiętym dachem są niewątpliwie cie­ kawsze i ładniejsze niż domki Mailu. Ale pewna dezorganiza­ cja, rozrzucenie wiosek; baciarowatość i namolność ludzi, którzy śmieją się, gapią i lizą, peszy mnie trochę. Widzę 3 ty­ py domków - trzeba się będzie poorjentować w tym wszystkiem. - Wieczór u Richów, kolacja, schodzę i czytam; idę spać późno. Rano wstaję; idę na śniadanie spóźniony, potem pracu­ ję trochę z pomocą syna Samoańczyka. Silne zmęczenie i przy­ tępienie. W Isuele w ogóle b. gorąco. Po lunchu kładę się spać 1 śpię do 4=tej potem znowuż trochę pracuję. Wieczór - kapi­ tan Smali, bilard, lekkie starcie z Saville' em. W Sobotę 28 o 4=tej wyjeżdżamy. Leżę do 6=tej, potem wstaję. Śliczny pejzaż. Brzegi jeziora Waldstadt z framą [fra­ me - rama] palm na samym dole. Jazda przez kanał Suau. Myślę jakby było byczo mieszkać tam na stałe. Fantastyczne, widocznie świeże wulkaniczne skały o ostrych konturach, 0 basztach i turniach silnie osadzonych po przełęczach 1 szczytach, spadają stromo w morze, sięgając ciemną skałą w głębie. Siedzę, patrzę i nucę. Umysłowo jestem przytępio­ ny chorobą morską i bez hedonizmu ale wchłaniam wzroko­ wo rozkosz pejzażu. Za Suau góry schodzą i ustępują na le­ wo; z daleka wyłaniają się wykwity wysokich gór po drugiej stronie Milne Bay. Bajeczny efekt rafy koralowej, wyglądają­ cej z głębin. - Powoli występuję z zamglenia oddali sylweta - Rogei - thrill [wzruszenie] - nowa faza Pacyfiku. Cały ten czas siedzę na wierzchu statku. - Przyjazd do Kwato. Abel - przypomina Don Pepe Dunque. Szalone zmęczenie i sen­ ność. Siedzę na werandzie i feuilletuję Chalmersa . Cricket na dole. Ładne dość i wcale miłe dzieci. Cała rodzina, tak zre­ sztą jak i rodzina Richów robi b. sympatyczne wrażenie. Lunch; potem jazda na Rogeje. Rozmowa z D=rem Shaw, zbieraczem karaluchów. Decyduję się zostać na Kwato. Przy­ jaźń z Saville' em, kt[óry] proponuje mi przejrzenie manu­ skryptów. Kolacja u Abelów. Rozmowa z Abelem o dzikich i o Maoryi. Wieczór i ranek nad wodą. Przede mną błękitne fale - a raczej płaska, gładka woda. Z tyłu lesiste pagórki mainłandu [lądu stałego]. Na lewo koniuszczek Rogei, domki wśród palm. Przede mną mała zielona kopułka wysepki. Wszystko b. ładne. B. byczy nastrój. - Dziś rano zgubiłem agrafkę, kt[órą] pożyczyłem t w Sundgate. Znów chandra i poczucie że się w niej kocham. W Niedzielę 29. siedzę w domu rano i piszę powyższe słowa, czując początek zmęczenia. Koło ll=tej schodzi Savil­ le i Ellis i gadają chwilkę. Potem, koło 11A idę powoli, z wyraźnem osłabieniem, na górę. Nabożeństwo z Ablem. Siedzimy w czworokątnej kapliczce czy loży, wyglądającej na rotundę. Smród b. wyraźny. Nabożeństwo długie z parokrotnie powta­ rzanymi hymnami. Czuję się b. zmęczony i wyraźnie zdemora­ lizowany. Po nabożeństwie Abel zapoznaje mnie z Johnim, 50 51 3 ��swoim najlepszym informatorem. - Potem schodzę na lunch. Po lunchu jadę dingą z Iguą, Utatą i Sanjawanim do Samarai. Jedziemy tuż koło Rogei. Przez nieskazitelnie przezroczystą wodę widać fioletowe i brązowe kamienie w zielonym blasku. Nad morzem schylone palmy wysuwają się z splotów zielonej gęstwy. Nad nimi straszne ściany pagórka niezbyt wysokiego pokryte wysokimi drzewami i gestem poszyciem. Zieleń ciem­ na wzgórz i dżungli wszechpotężnej i pełnej wdzięku, zieleń jasna wody przezroczystej; niebo zastygłe w wiecznej pogo­ dzie, lazur głęboki morza. Na tem - sylwetki dalekich niezli­ czonych wysp; bliższe wyraźne zatoki, doliny, szczyty. Góry lądu stałego - wszystko niezmierzone, skomplikowane a jed­ nak bezwzględnie harmonijne i piękne. Przede mną Samarai w spokojnem omdleniu pogodnego popołudnia niedzielnego. Oczekiwanie. Idę do Higginsona , kt[óry] nie b. uprzejmie ofjarowuje pomoc i komunikację, ale przyjmuje mnie dość chłodno. Potem schodzę; nie zastaję D=ra Shaw, kt[óry] mnie poprzednio b. uprzejmie przyjął i zapraszał. Schodząc spoty­ kam Salomona, z kt[órym] rozmawiam o roślinach etnologicznych, zachęcam i objecuję kooperację. Z nim razem idę do Ramsay'a; b. sympatyczne wrażenie i uprzejme przyjęcie. Potem do D=ra Shaw, kt[óry] mnie zatrzymuje na kolację; je­ stem dość bryljantny [brilliant - olśniewający] i czuję się w by­ czym sosie. Wracam dość późno; chłopcy głodni. Deszcz leje poprzednio (to mnie zatrzymało na kolacyi). W nocy deszcz przecieka na mnie, budzi mnie; kaleczę się w palec wielki le­ wej nogi. Rano pracuję z Saville'em; potem on jedzie ze mną do Samarai. Każe mi czekać aż do 12=tej, co mnie peszy, po­ nieważ D=r zaprosił mnie na lunch. Przyjeżdżam o 12=tej z minutami do Sa[marai]. Higginson daje mi bumagę do Jailu [jail - więzienie]. Nikoll, staruszek o purpurowym nosie, idzie ze mną; prisonery [prisoner - więzień] stają pod rjad; wybie­ ram paczkę na przedpołudnie. Lunch u D=ra dość ospały; olbrzymi ananas b. soczysty, dość kwaśny. Idziemy z Shaw'em do szpitala; potem do więzienia. Z początku jestem trochę spe­ szony; potem idzie mi lepiej. Charlie b. sympatyczny facet, nie tak inteligentny, jak Ahuia. Koło 6=tej wracam; o 7=ej Saville przychodzi. Wtorek 1. grudnia rano Saville, jak zwykle; staram się być uprzejmy i unikać frykcyi [friction - tarcie] - co jest dość trudne. - Któregoś dnia np. - we Wtorek właśnie, miałem je­ chać dingą do miasta. S. ofjarowuje mi launch, ale każe cze­ kać nieokreślony czas. Ja powiadam, że wobec tego wezmę dingę; na co on powiada, że mi nie może dać dingi. Przez ca­ ły czas tych tranzakcyi nie straciłem panowania nad sobą. We Wtorek rano pracuję jaką godzinę w Jailu. Shaw zaprasza mnie znowuż na lunch; umawiamy się na spacer na Czwartek do Ebumy. Potem schodzę do Jailu. 2 chłopców z Rossel I[sla]nd nietędzy. O 4=tej idę do Ramsaya i aż do 6=tej prze­ glądamy narzędzia kamienne. Facet (Hyland), który potem obiecuje darować mi parę curiousfities - unikatów], zawraca głowę i nic nie robi. - Wieczorem we Wtorek S. zdaje się też przychodzi - czy też ja idę na górę i rozmawiamy o Conra­ dzie; ja biorę Youth. We Środę przyjeżdża po mnie Government Whaleboat [rządowy statek wielorybniczy]. 1. raz jadę pod żaglem. Olbrzymia frajda w nieosobowej, cichej, tajemniczej sile wiatru. Załoga złożona z 10 ludzi - mam poczucie Sahibowatości. [skreślone: Rano w Jailu; poznanie się z Anglikiem z N. Gwinei niemieckiej] Nie jeszcze. Przedpołudnie] w Jailu zbieram się dość późno. Lunch, składający się z 3 tabliczek 52 208 czekolady zjadam idąc naokoło wyspy. Śliczny widok na Płdn.Wsch., na otwarty Pacyfik z ładnie wyłożonej ścieżki. Przez chwile poczucie, że morze jest ładniejsze, kiedy na nie patrzymy z cywilizowanej abstanowki. Po południu w wię­ zieniu. Nagle popłoch. 2 destroyery [niszczyciele] z błyska­ wiczną szybkością wyjeżdżają. Widzę Union Jacka [banderę brytyjską]. Idę do Ramsay'a - nie ma go; idę na brzeg. Roz­ mawiamy z majtkiem. Potem u Ramsay'a. Potem kolacja b. smaczna i miła. Piję piwo i psioczę na misje, w czem Hig. zgadza się ze mną, a facet sympatyczny i szczurowaty, Naylor, broni misjonarzy. - Odprowadza mnie on do Whaleboatu. Jadę o księżycu do Kwatou. We CzwartekЗ.ХП.14. pracuję z Saville'em kiedy anon­ sują Morinder. Jadę Whaleboatem. Dowiaduję się, kiedy Mor. wyjeżdża. W Jailu zapoznanie się z policjantem, wracającym z German N.G. 6 [sześciu] więźniów, którzy obili misjonarza. Wizyta na statku. Mordy Niemców. Mrs. de Ridghi. Chłodne pożegnanie z Saville'ami (Rano miałem mocno niemiłe za­ warcie układu i zapłacenie za launch z S.). Rozmowa z poli­ cjantami. Silne i energiczne postacie krajowców z German N.G. Spóźniam się mocno na launch u Shawów. Poznaję tam Stanley'a, geologa rządowego. B. sympatyczny i uprzejmy, trochę rough [niedelikatny]. Układamy się, że ewentualnie] następnego dnia będziemy pracować w kamieniach. Potem z D=rem jadę na Ebumę. Nie mogę pracować (b. bycza kobie­ ta; główny strażnik Kiwai). Proponuję mu yachting cruise [podróż jachtem]. Jedziemy do Rogei, potem ku Saribie. Mocne fale mnie peszą chwilami. Wracamy, cudny wieczór. Wracam moim dużym whaleboatem. Idę potem rozmówić się z Ellisem i obaj psioczymy na Saville'a. Jednego żałuję, że traktowałem S. zbyt przyzwoicie. Ellis schodzi i gada ze mną o różnych rzeczach. W Piątek rano, jadę dingą do Samarai. Tranzakcya z Aumullerem, kt[óry] mnie zaprasza na lunch. Potem praca u Ramsay'a ze Stanley'em. Charlie nie przychodzi. Uczę się dużo i lubię Stanley'a. Lunch z Aumullerem. Cudny, szeroki widok z werandy. Rozmowa o Niemcach i wojnie - o czem niby? Potem znów u Ramsay'a. Potem schodzę się z Haylandem, kt[óry] mi daje instrukcje. Wieczorem rozmawiam z Leslie'em o whalerze [marynarzu statku wielorybniczego], kt[óremu] zarzucano chorobę weneryczną. Czuję się at home [jak w domu], en pays de connaissances [kraju znajomym], w Samarai. Wracam do Kwato - nie czuję się zbyt tęgo i idę spać zaraz, nie czekając aż Ellis zejdzie. Od czasu do czasu ogarnia mnie wściekłość na Saville'a i jestem zły, że nie wie­ działem o tem, że Ruby jedzie do Mailu. W Sobotę jadę dingą dość wcześnie do Samarai. Przez krótką ulicę zalaną oślepiającym słońcem, brukowaną miał­ kim, białym piaskiem, idę pod cieniem olbrzymiego fikusa, między Rectory [probostwem] a kościołem, do domku Stan­ ley'a. Widzi mnie on z daleka i przychodzi. Równocześnie zamawiam Charlie'a z dwoma więźniami. Robimy odkrycie co do obsydianowej siekiery i co do klasyfikacyi siekierek na użytkowe i ceremonjalne. Jestem faktycznie zainteresowany tem, co robię. W południe chciałem zjeść lunch w hotelu Lesliego, ale wpadam na pijaka, który mnie zaprasza i muszę dekompować [decompose - rozkładać się]. Idę na ławkę nad morze i żuję czekoladę i suchary. Po południu wracam do Stanley'a; pracuje z nami Hyland - potem przychodzą Orakaivy, które identyfikują obsydianową siekierkę. Wieczór idę na chwilę do doktora; potem z Iguą wiosłujemy do Kwato. 53 �Niedziela, Nie zdążyłem się spakować, jadę łódką dokto­ ra, pierwszy raz steruję. Jadę b. wolno, bo za mało przesuną­ łem się w kierunku wiatru. D=r spotyka mnie na quai'u [na­ brzeżu]. Jedziemy via Roge, potem Sariba, potem jeszcze je­ den track na prawo i wjeżdżamy w zatokę. Przez ten czas mo­ rze zdążyło mnie speszyć - lekka choroba. Chłopcy z Dobu b. przystojni i sympatyczni, śpiewają; Igua w dobrym humo­ rze. Oglądamy dom, okradam grób, grzebię i znajduję foun­ tain pen [wieczne pióro]. Wracamy szybko. Kolacja u D=ra. Speszony jestem i wściekły brakiem dinghi; podejrzewam boyów o konspiracje zainstygowaną [instigate - podżegać] przez Saville'a. Robie awanturę Arysie, kt[óry] wydaje się pokorny i posłuszny. To mnie uspokaja. Igua pakuje, ja czy­ tam. W Poniedziałek] 7.ХП. żegnam się z Ellisem i ze starą panną, na wierzchu Daby, której nie lubię przez asocjacje z Saville' em. - Pogodny dzień - morze zalane słońcem. Że­ gnam się z otoczeniem Samarai. Wracamy do Kwato [ten drańНу land łgał - nie zostawił żadnej paczki w В.Р.]. - Je­ stem w ogóle źle usposobiony do całej drogi i do chłopców. Tiabubu nie chce ze mną dyskutować o etnologii, co mnie pe­ szy ostatecznie. Siedzę na wierzchu i patrzę na pejzaż, prawie że go już nie pamiętam. Nie patrzę na śliczny kawałek, który przypomina Castel del'Uovo [w Neapolu], Blisko Suau ślicz­ ny pejzaż: na prawo w głębi wysokie strome pasmo gór. Na lewo szereg wysp. Suau wygląda b. ładnie. Na lądzie zapo­ znaję się z grupą ludzi, mówiących po angielsku: Biga i Banarina. Potem jadę na lagunę. Śliczny widok: b. wąskie wej­ ście, prawie koliste jezioro; płaski brzeg porośnięty wysoki­ mi drzewami, w głębi wysokiej góry, ładnie zarysowane. Na brzegu siedzę na ludożerczej gahanie i rozmawiam z Imtuagą, mistrzem w rzeźbieniu; byczy nastrój. Wracamy, noc wy­ iskrzona gwiazdami; rozmawiam z chłopcami o gwiazdach, wiosłuję. - Potem Biga i Banarina przychodzą do mnie i ga­ dają; jestem b. śpiący. Na 2. dzień droga do Nauabu. Za mną płaski i , z tej stro­ ny, nieinteresujący Straits of Suau [cieśnina Suau]. Przez chwilę otwiera się widok na lagunę; potem szerokie i zatoki z poszarpanymi, wulkanicznymi turniami, i ostrymi zrębami grani. Farm bay na pozór płaska i nieinteresująca. W miarę jak wjeżdżamy coraz ładniejsza. W głębi góra z paru mnicha­ mi. Na prawo kopa ostra. Brzegi z framką palm. Mailu 19.XII.14. Dziś czuję się znacznie lepiej - dlaczego? Czyżby arszenik i żelazo działały na tak długi dystans? Przyjechałem na­ reszcie do Mailu i nie wiem naprawdę, a raczej nie widzę ja­ sno przed sobą, co mi należy robić. Epoka zawieszenia. Przy­ jeżdżam do pustynnego miejsca z uczuciem, że niedługo przyjdzie mi skończyć, a tymczasem trzeba zacząć nową eg­ zystencję. - Dokończę systematycznego opowiadania zda­ rzeń, po kolei. Wjeżdżając do Nawapu, byłem trochę zmęczo­ ny kołysaniem, chociaż właściwej choroby morskiej nie mia­ łem. Prawie zawsze, wysiadając na ląd, jestem trochę przy­ ćmiony. W Nawabu otaczała mnie, obejmowała mnie wspa­ niałość roślinności podzwrotnikowej, roztaczająca się w ma­ jestacie geometrycznej prostoty form: półkolista zatoka, dwie piramidy gór. prosta linia zachodn. brzegu, biegnącego wprost do morza. Tu i ówdzie spośród palm wyglądają do­ mki. Boo łamie wiosło tuż przy brzegu. - Wśród regularnie posadzonych, niskich kokosów domek native teachera. Przyj­ muje mnie chuda, wymizerowana Samoanka orzechem koko­ 54 sowym; stół przykryty serwetą, kwiatki na stole, girlandy kwiatów naokoło pokoju. Wychodzę, gromada ludzi, paru boyów mówi pidgeon English [pidgin English - uproszczona angielszczyzna]. Idę ku Rialu, skąd idzie naprzeciw mnie Samadu. Ani jednej gabany (zniszczone przez misjonarza!); ani jednego grobowca. Domek zbudowany fasonem Misima „turtleback". Włażę do środka. Zdaje się, że jest to tylko skład na rzeczy „yam house" [spichlerz na yam]. Zdobywam rzeźbio­ ną „prow" [dziób] łódki wojennej. Samudu, wysoki, dobro­ duszny, usłużny facet, mówiący nieźle po angielsku i motu. Idziemy koło łódki Dagoisiu (Charley) z Loupom. Potem in­ spekcja domków, przygotowujących się na święto. Wspania­ łe domy, świetnie wykończone, z wizerunkami zwierząt tote­ micznych na froncie. - W rogu jednej z chałup widzę bagi etc. - SOBO - które jest taboo - i początkowo myślę, że jest ono połączone z potrzebą zrobienia „pigs plentiful" - rodzaj Intichiumy . Tymczasem okazuje się, że chodzi tu tylko o przyciągnięcie świń na Soi. - W każdym razie odkrycie ważne; - jedyna forma religijnych ceremonii. - Nie mam ka­ mery, odkładam zdjęcie. Po lunchu kładę się spać - zmęczo­ ny wstaję. Samudu nie przychodzi, jadę łódką i kąpię się. Wieczór idę, ale nie ma tańców. Jestem porządnie zmęczony. Po raz pierwszy słyszę przeciągły, przenikliwy dźwięk mu­ szli dętej - kibi; przytem potworny kwik świń i ryk ludzi. Wśród głębokiej ciszy nocnej robi to wrażenie jakiegoś taje­ mniczego okrucieństwa - czegoś co nagle rzuca światło - po­ moc - na jakieś zamierzchłe ceremonie ludożercze. Wracam b. zmęczony. 9.XII. Po śniadaniu kupuję matę dla Iguy, daję napiwek Samoance i rozstaję się z nią w przyjaźni. Jedziemy - nie pa­ miętam pejzażu - wysoka góra Farm Bay zasuwa się, zasła­ nia Suau. Isuau nie wygląda [?] odświętnie. Wąski pas piasku z obu stron objęty zaroślami mangrowów, z silnem smrodem psującej się morszczyzny. Przed wioską domek teachera, w który „zajeżdżam" z całym „kitem" [kit - rynsztunek]. Idę na wiochę. Grupy i gromady ludzi siedzą pod drzewami, ko­ ło łodzi, na werandach. Dużo świń; odświętne ubrania; parę kości w nosie - wyłącznie kobiety. Parę osób z bagi i samakupa na szyi. Kije hebanowe w ręku. Żałoba wysmarowana na świeżo - błyszczą się jak kominiarze. Witam się z „bossem" [naczelnikiem] „tanuwaganą". Wracam - wycho­ dzę parę razy, ażeby zobaczyć, jak przynoszą świnie. Po po­ łudniu idę znowuż. Rozmawiam z Tomem i z Banarim; dwo­ ma ekspolicjantami. Robię snapshot [zdjęcie migawkowe] przynoszenia pigu. - Włóczę się i kupuję parę „curious". W Czwartek rano spaceruję w pyjamie; oglądam łódź. Amuiuwę z Amony, wspaniale rzeźbioną; chodzę między ludźmi, którzy ledwo zwracają na mnie uwagę. - Awantura o świnie z sierżantem - zdaje się, że 1. dnia popołudniu. 1. dnia wieczorem robię znajomość z Sixpencem i Janusem, moimi późniejszymi przyjaciółmi. We Czwartek po południu znowuż włóczę się i obserwuję. W Piątek 11 .XII. Rano obserwuję ciekawą ceremonię za­ płaty z Sinesaramonamona; potem idę i siedzę na świniami w domku tanuwagany; mocno znużony tern, co się dzieje. Po południu idę jeszcze raz, mając nadzieję, że odbędzie się ce­ remonialne zarzynanie świń. - Tego w rzeczywistości, zdaje się, że całkiem nie ma. - Koło 4=tej jadę dingą do Isuele. Cudne popołudnie, przepełnione różnorodnymi światłami. Przede mną olbrzymia ściana zielona przesycona złotem słońcem ślizgającem się i wciskającem wśród zieleni, płoną55 209 �cem jasno na kredowych kołach. Morze gładkie, naokoło przestrzeń otwarta, pełna błękitu. Spokój pogodnego popołu­ dnia; odświętność. Czuję, że pozwalam sobie na swobodę. Rich przyjmuje mnie uprzejmie i gościnnie - bez ceremonii. Idę na spacer pod górkę. Bajeczny widok na stok górski - te­ raz wypełniony różowym światłem Zachodu i na zatokę. Bie­ rze mnie chandra; wyję motywy z Tristana i Izoldy. Tęskno­ ta za „domem". Przypominam różne sylwetki z przeszłości, Tonie Stem, Żenię. Myślę o Matce - o Matkę jedną dbam na­ prawdę i naprawdę się niepokoję. No i o byt, na przyszłość. Wracam do Richa. Kolacja. Jazda z powrotem. Utala i Vela­ vi; niosą mnie wśród bagna mangrowowego. W Sobotę 12.ХП. rano zbieram się (wstaję b. późno) i idę do wioski. B. opustoszałe. Przychodzi Rich. Daje tytoń i do­ staje świnie. Oglądamy razem fish-trap [pułapka na ryby]. Richowa robi zdjęcia. - Wracam z nimi; jadę dingą. W Isuele lunch - przejeżdża Roily z Bastard'em. Potem, po połu­ dniu, rozmowa o Soi za pośrednictwem Laury. Potem z Velavim robię wycieczkę łódką naokoło wyspy. Byczy nastrój ustępujący nocy wśród gąszcza szalonych mangrowów - po­ lanki wodne; wśród drzew pnących się na kamienistej wysep­ ce. Kolacja, Bastard spóźniony. Grają w bilard. Ja słucham potwornego gramofonu, który mnie bierze („Unter dem Doppeladler" i marne walce). Śpię. Na 2. dzień śniadanie u Richów, którzy mnie b. gościnnie zapraszają na dłuższy pobyt. Żegnam się z dziećmi i z nimi; daję 1/. Samoańczykowi, który mi za to daje wachlarz. - Mo­ rze za Fife Bay (obserwuję wysepki, na kt[órych] cmentarze) mniej spokojne niż w Poniedź. i Środę. Mijamy jedną głębo­ ką zatokę. Boye nie wiedzą, gdzie jechać. Pytamy się małej łódki. Silo Siło na prawo. Kolista zatoka, objęta dość spadzi­ stymi choć niskimi pagórkami, bez zakamarków, o wąskiem wyjściu. Wrażenie górskiego jeziora - stawek Smerczyński. Jedziemy na lewo, dowiadujemy się gdzie Silo Siło. Na dnie jedynego zagłębienia, pod wysoką piramidą, dominującą eks­ kluzywnie cały pejzaż. Jadę na brzeg. Girlandy liści ze­ schłych rzucone w morze i za pomocą wysokich drzew mangrowowych, jak w Nawapu - jakby ramiona wyciągnięte na odświętne przyjęcie gości. - Nowy dom a raczej dubu. Wy­ chudzone i wysmalone postacie. Tanuwagana. Na lewo 2. du­ bu, gdzie króluje istna mumja, Kanikania. Spotykam Sixpen­ ces, którego namawiam na urządzenie Damorei. Kobiety z piórami na głowach. 1. świnia przychodzi. Kobiety wycho­ dzą na jej spotkanie i tańczą. Cieszy mnie ten widok i dźwięk bębnów i dekoracje. - Po lunchu i po drzemce (na Dubie), idę na brzeg. Damorea. Notuję śpiew i figury. Dziewczyny nie pomalowane. Sixpence też śpiewa i inni chłopcy - co nie jest en regle [w porządku]. Ściemnia się. Jadę na dobę, gdzie po­ stanawiam spędzić noc. Noc b. kiepska. W Niedzielę 13.XII. budzę się, jak z krzyża zdjęty. - Zu­ pełnie nie funkcjonuję. Deszcz, pochmurno - łaźnia rzymska a la lettre [dokładnie]. Jadę na ląd; idę na spacer wśród sago­ wych palm: przedpotopowy las i rainy świątyni egipskiej; olbrzymie - a raczej kolosowate, pokryte geometryczną łuską pnie, omszałe, objęte splotem różnorodnych powojów i pną­ czy. Krótkie, krępe ramiona liści - siła, tępość, potworność geometryczna: Sago swamp [bagno] daje wrażenie nieporów­ nywalne z niczem. Przytem zawsze połączone z szalonym, duszącym upałem. - Idę do para domków w dżungli; zwie­ dzam wnętrze domu opuszczonego. - Wracam; zaczynam czytać Conrada. Rozmowa z Tiabubem i Sixpencem - chwi­ 210 lowe podniecenie. Potem opanowuje mnie znowuż marazm ledwo mam siłę dokończyć nowelkę Conrada. Oczywiście chandra potworna, szara jak niebo wokoło, kłębi się na kraju psychicznego horyzontu. Odrywam oczy od książki i ledwo wierzę, że oto jestem wśród dzikusów neolitycznych, i że sie­ dzę sobie tu spokojnie podczas kiedy tam dzieją się rzeczy straszne. - Chwilami mam impuls modlenia się za Matkę. Bierność z poczuciem, że gdzieś daleko poza zasięgiem wszelkich możliwości działania dzieją się rzeczy potworne jest nie do zniesienia. Potworna, straszna, nieubłagana ko­ nieczność przybiera formy czegoś osobowego. Nieuleczalny optymizm człowieka nadaje jej strony dobra łagodności. Fluktuacje subjektywne - z Leitmotywem wiecznie zwycię­ skiej nadziei - objektywizują się na bóstwo dobre i sprawie­ dliwe, wyjątkowo czułe na moralną stronę postępowania subjekt. Sumienie - specyficzna funkcja przypisująca nam sa­ mym wszystko złe, które miało miejsce - staje się głosem Boga. Zaprawdę dużo jest w mojej teoryi wiary. Apologeci ignorowali tę stronę walcząc, wyłącznie z najniebezpieczniej­ szym wrogiem wiary - z czystym racjonalizmem. Wrogowie religii uciekali się do czysto intelektualnej krytyki, do wyka­ zania absurdu w wierze, ponieważ to jest jedyną drogą pod­ kopania wiary. Rozważanie emocjonalnej podstawy wiary ani nie niszczy religii, ani jej nie dodaje żadnej wartości. Jest ono wynikiem wyłącznie dążenia do ujęcia psychologii wiary w jej istocie. W Niedzielę po południu nic nie mogłem robić. Wcześnie dość wróciłem z Jamesem (Tetete), który mi pomógł wyszu­ kać duży dom w Kalokalo. Nie mogę powiedzieć, ażeby chwile spędzone w tym domu były miłe. Zaduch, dym, hałas ludzi, psów i świń - febra, którą musiałem mieć tymi dniami, wszystko to peszyło mnie mocno. 3 noce, które tam przespa­ łem nie były dobre; czułem się przez cały czas przemęczony. W Poniedziałek rano, po wypiciu kakao na brzegu, jadę łódką z Velavim. Nie pamiętam bardzo, co robię. Rano w ogóle mniej animacyi. Zabawa rozpoczyna się po południu. Zawsze parę korowodów ze świniami. - W Poniedziałek] po południu - Damorea? We Wtorek - ? W Środę ostateczne przeniesienie świń do Tanawagany. Awantura - prawie że bitka o rozwalanie kokosowej palmy. Taniec Rana. Silne wrażenie, kiedy gromada naprawdę dzi­ ko wyglądających drani wpada pośród tłum wyraźnie prze­ rażony i zdenerwowany. Nie dziwię się, że dawniej takie rze­ czy prowadziły do bitew. Przedtem rozmawiam statecznie z Carpenterem, który mi daje szereg cennych objaśnień. W ogóle te parę dni, które by mogły być szalenie cenne w samej rzeczy mógłbym był zdobyć mnóstwo ważnych rze­ czy - były mocno zepsute brakiem sił. W dzień bywało tak gorąco, że wiłem się na platformie, na której leżałem. Więk­ szą część Poniedziałku przesiedziałem na tej platformie nic prawie nie robiąc. We Wtorek po południu przeszedłem z Sixpence'em do jego hamletu [wioski], gdzie zrobiłem 3 ostatnie zdjęcia tego dnia. Potem wracam na plażę i spotykam korowód, idący wprost na mnie z włócznią, z Tanawaganą na przodzie: ofjarowują mi świnię. Staram się ją zwrócić, ale to niemożliwe. Tego dnia (we Wtorek) zaczynają tańczyć Damoreę; ale je­ stem taki speszony świnią i tak potwornie przemęczony, że wracam na Dubę i idę spać. Słychać wściekłe ryki. Tiububu ��mówi, że być może bushmani przyszli i rozwalają chałupy i niszczą palmy. Szereg krzyków jakby: Hurra! i odpowiedź Wipp! Na drugi dzień obserwowałem to samo i przekonałem się, że było to obalanie jednego z mangrowowych słupów, stojących na mieliźnie, za pomocą długiego drąga z platfor­ my bori, ze świnią przyczepioną do tegoż. Wtorek rano przyjechałem na lewo, za wreckiem i widzia­ łem sago gotowane i mieszane rodzajem wiosła. We Środę ra­ no przynoszą kuku [tytoń] tanuwaganie, który mnie naciąga na więcej, prowadząc mnie do Kanikaniego. We Środę po po­ łudniu najintensywniejszy dzień: punkt kulminacyjny Raua. Przez cały ten czas, niestety, czuję się raczej podle. Febra czy wściekły upał niszczą mnie. We Czwartek rano jedziemy do Dahuni. Za Silo Siło otwarta zatoka; po lewej ręce (od Z.) olbrzymia skała zawie­ szona na końcu wąskiego pasa: Gadogadoa. Parę statków z Mailu - im b=ej się posuwamy na Z., tern więcej Crabclaw [kleszcze kraba] żagli się pokazuje. Objeżdżamy jeszcze jed­ ną, płytką zatokę, przesuwamy się tuż koło skały i wjeżdża­ my w Zatokę Bona Bona. Wyspa Bona Bona Rua przypomi­ na stoki Karpat o wielu ramionach. - Obidową za N. Targiem. Tu i ówdzie polany - szmaty ziemi źle nawodnionej, porosłe trawą - ale tak dziwnie przypominają hale gdzieś na zbo­ czach Kopieńca, koło starej drogi do Morskiego Oka... Na prawo otwierają się wrota do Mullins Harbour, Gubanoga: od północy płaskie brzegi i [?] pas zieloności gęstej, nieprzenikliwej ciągnie się tuż nad mlecznym błękitem morza; tu i ów­ dzie palmy, jakby jeszcze linje, geometrycznie równoległe, wyryte ostrem, precyzyjnem narzędziem na pasie zielonem. Na prawo góry pokryte bogatą zielenią i zatoki obszerne. Wjeżdżamy z Zat. Dahuni. Zmęczenie szalone. Z rozkoszą oglądam obrazki z Graphica z przed 3 lat; kładę się spać. Po południu spacer. W 2 dubu siedzą goście: z Mailu i z Borowai i jedzą taro z dużych drewnianych talerzy. Typy Borowojów nadzwyczajne: zupełnie Australskie mordy, włosy gładkie, nosy jak u małp, wyrazy dzikiego przestrachu. - Wciąż je­ szcze nie w stanie do roboty, wracam, i jadę łódką z Iguą, Boo i Utatą. Spotykamy Mailu Lugumi, do którego przycze­ piam się na chwilę. Cudowny widok żółtego żagla na tle cie­ mniejącego błękitu; w oddali gubią się brzegi niskie Mullins Harbour. Wracamy, ciężka praca wioseł. Wieczorem kupuję parę przedmiotów - początek „muzeum nowego typu"; przedmioty gospodarstwa domowego. Na 2. dzień rano (Piątek 18.XII) dzień jasny, pogodny - widok na Mullins Harbour niezbyt czysty, gdyż tam burza. Orangerie Bay doskonale widoczna. Trudności z boy'ami, którzy zaczynają wierzgać. Jedziemy wzdłuż płaskiego, zie­ lonego brzegu - nad równiną wznosi się szereg wzgórz - we mgle i drzewach. Gadajsju; plantacja jakby wymarła, ponura. Lunch z Meredittem. Rozmowa o Grahamach; o sezonach w tej okolicy N . Gwinei. - Dingą do wioski; wioska marna; prawie nikogo nie ma; wszystkie domy zbudowane a la Suau, chociaż niektóre specjalnie nędzne. Jedziemy; z za gór wysu­ wa się biała mgła; jakby ktoś z tamtej strony gwałtownie przedmuchiwał watę. Widocznie monsoon z tamtej strony sil­ ny zpotyka tu wiatr Płdn. który go przecina. Widok bajeczny szeregu wzgórz w aureoli białej mgły, tajemniczo wysuwają­ cej się z głębokich kotlin. Baibara. Starcie z Arisą; wście­ kłość. Idę krętą ścieżką wśród gęstwy powojów, oplatających młody zagajnik palmowy. - Cattowa i Catt; gadatliwy; prze­ glądam gazety ilustrowane; czuję, że się od niego wiele nie 212 nauczę o rolnictwie krajowców. Idziemy na spacer, na plażę; on rozpływa się nad plantacją, ja podziwiam. Pokazuje mi swój stary dom i opowiada o historyi z wężem - wielu lu­ dziom to pokazywał i opowiadał już? Na brzegu dyskusja o misjonarzach - lekie starcie; tracę do niego sympatję. Wra­ camy. Kolacja; dyskusja z Cattową, kt[óra] b. sympatyczna. Idę do łóżka b. późno. Śpię marnie. Rano niezbyt tęgo. Idziemy piechotą. Oglądam ananasy. Plażą idziemy; zajeżdża Daba. Jedziemy łódką do cmentarza. Platformy i tłomoki z kościami. Czaszki zbielałe na skałach. Jedna z przyczepionym nosem. B. nastrojowe. Rozpytuje się 0 zwyczaje pogrzebowe. Tymczasem chłopcy wrzeszczą i trą­ bią. Jestem wściekły na nich. Pożegnanie z Cattem. - Brzeg skalisty, pokryty [?] zielonością. Ujście laguny, w której cmentarz, objęte dwoma skałami; w środku sterczy trzecia. Dalej pagórki się wznoszą wyżej; zieloność staje się nie­ zmiernie silna. Niestety dzień b. mglisty; nie widać dalszych planów. Dojeżdżamy do P=t Glasgow, który przedstawia się bajecznie, jako głęboki fiord objęty 2 sfinxowatymi pilonami, otoczony wysokimi pagórkami, z cieniami olbrzymich gór Main Range'u z tyłu. Schodzę na dół - czuję się od razu kiepskawo. Wracam. Stop koło Euraoro. Piaszczysta i skalista wysepka z tuzinem dość marnych domków. - Dojeżdżamy do Mailu. Nagle odczuwam pustkę i znak zapytania nad przy­ szłością. Dopiero co robiłem plany co do działalności w Mai­ lu: opisanie i sfotografowanie ekonomicznych czynności, w ogrodzie i w domu. Próba skolekcjonowania wszystkich przedmiotów techniki etc. - W Mailu czekam na launch 1 dawdleje. Nie czuję się tak b. źle; widocznie przyzwyczai­ łem się już trochę do kołysania. Robię dziennik. Koło 6=tej idę do wioski. Rozdaję tytoń i obstalowuję model Orou. Aha; domek misyjny urządzony schludnie na moje przyjęcie, uderza mnie sympatycznie i mityguje we wściekłości na Savil'ow. Koło 7=ej wracam do domu, kiedy dowiaduję się, że przyjechała Elevala. Jadę drogą. Rozmowa z Murray'em i Grimshawem. Kolacja z H.E. i rozmowa. Jestem znowuż zu­ pełnie na tej samej stopie z nimi co poprzednio; uprzejma i swobodna rozmowność, przy tern ja raczej nadaję kolor roz­ mowie, bez poczucia natręctwa. - Czytam 4 listy od Mayowej (uprzejmy i przyjacielski) od [?] pomyślny co do 200 fu[ntów], krótki, ale zdaje się życzliwy; i 2 listy od п. 1. dość suchy i krótki, speszony moim milczeniem. 2. serdeczny, w odpowiedzi na listy z Cairns i P=t [Moresby] i fotografje. Jedyne zetknięcie ze światem mi przyjaznem. - Choć na­ prawdę muszę przyznać, że ludzie, kt. tu spotykam są w ogóle b. życzliwi i dają poczucie przyjacielskości. Tak, że mam poczucie, jakbym był wśród przyjaciół. Nie czuję się b. osamotniony. Nawet ludzie spotkani „po drodze" Rich'owie, Catt'owie, Meredith są „ludźmi", są „znajomymi". W Samarai Shaw'ie, Higginsonowie, Ramsayowie, Stanley odnoszą się do mnie b. życzliwie. - Wieczór, niestety oddaję się lu­ bieżnemu nastrojowi. Igua jedzie na statek. Dziś rano ze łza­ mi w głosie mówi mi o śmierci swojego „uncle" Tanmaku rozpłakuje się zupełnie. - Dziś siedzę cały dzień w domu; pi­ sze dziennik; opatruję palec. Przygotowuję do fotografii - to było w Niedzielę 20. W południe wziąłem b. byczą kąpiel morską, z pływaniem i kąpiel słoneczną. Czuję się silny, zdrów i swobodny. Pogo­ da i względny chłód Mailu przyczyniają się też do podniesie­ nia ducha. Około 5=tej idę do wioski i spotykam Velaviego. Obstalowuję kamień do robienia isaga i model łódki za 10 �sztyków tabaki. Wracam - palec boli mnie po objedzie. W domu siedzę i czytam Gautiera. Velavi, Boo i Utata robią mój „dwór". Noc b. kiepsko, budzę się z bólem głowy - b. sil­ ny ból palca podczas nocy; widocznie zakaziłem znowuż ką­ piąc się. Wczoraj, Poniedziałek] 21.XII. cały dzień w domu. Rano i po południu Puana; rozmawiamy o rybołówstwie. Chwilami - popołudniu - chandra gwałtowna; samotność ciąży na mnie. Zabawiam się nowelkami Gautiera, ale czuję ich ni­ cość. Jak niewidzialna zmora ciąży na mnie wojna europejska i myśl o Matce. Chwilami tęsknię za Tośką, często patrzę na jej photo - a i sam nie wierzę, że ta cudna kobieta... - Praca idzie mi dość tępo. 22.XII. Wtorek. Rano przychodzi Puana i proponuje jazdę do Kurere . Znów siedzę na tratwie i ślizgam się bo [pow. być: po] przestrzeni, wśród cudownego widowiska otaczają­ cych wysp i gór. Koło 4=tej dojeżdżamy. Instalacja w domku misjonarza. Jedną nogę mam bez buta, kuleję. - Idę do wio­ ski, tu i ówdzie znajomy, rozmawiam. Wychodzimy na wio­ skę - z daleka, na lewo; brzegiem idzie korowód taneczny. Słychać tylko dość skomplikowany rytm bębna i śpiew. Bli­ żej widzę korowód. Na przedzie dwóch ludzi niesie drzewka mangowe; z nich spływają festony jakichś liści, które z tyłu znowuż dwuch ludzi niesie. Za kimś idą, mocno wysmukli i udekorowani dwaj „naczelnicy". Potem gromada ludzi z bębnami i bez, śpiewająca i tańcząca. Śpiew dość melodyj­ ny. Taniec: przeskakiwanie z jednej nogi na drugą z podno­ szeniem kolan wysoko. Chwilami tańczą zgięci wpół i tyłem do mangrów, otaczając je - jakby w adoracyi. - Przy wejściu do wioski spotykają ich kobiety udekorowane, z djademami piór białego cacatoo [kakadu] na głowie, tańczą tak samo, jak przy przynoszeniu świń, tzn. też przeskakując z jednej nogi na drugą, choć, zdaje się, nie podnoszą kolan tak wysoko jak mężcz[yźni]. Wszystko odbywa się poważnie - znać, że jest to uroczy­ stość, ale bez ezoteryi. Większość „społeczeństwa" zresztą stanowi aktorów. - Potem „przyjęcie" przez kobiety rozpo­ ścierają duże eby [maty z pandanusa]; wszyscy siadają głównie aktorowie w 1. rzędzie i śpiewają jedząc betel. Śpiew znów melodyjny; mam wrażenie, że melodja wszystkich za­ klęć jest tasama. Po jedzeniu orzechów betelowych, odbywa się rąbanie drzewek mangowych, które potem, owinięte w ebę stanowią charm [przynętę] na świnie. - Potem wracam do domku misjonarza i mam konferencję z dzikimi. - Wie­ czór - b. zmęczony - śpię kiepsko, ból zębów. We wsi tańczą. Następnego dnia (Środa 23.) rano konferencja; koło połu­ dnia posyłam policemana do Cowleya - po południu, koło 5=tej zaczynają się tańce. Przyglądam się. Potem idę na ko­ lację; wieczór znów tańce (Bara tylko). Idę spać. We Czwartek, rano jedziemy do Magubo point - wiatru prawie że niema, pomstujemy. - Campbell Covley dość przyzwoicie ubrany, dość energiczny. Robi na mnie dość sympatyczne wrażenie. Lunch. Potem gadamy - czytam Dumasa. Wieczór wilja - siedzę sam nad morzem i myślę o domu, o matce, o ostatniej wilii. Myśli dość potwomawe. Potem wieczór gadamy. C C . opowiada o Afryce; o polowa­ niu na słonie - jest on synem Sir Alfreda C , którego pamię­ tam dobrze z Brisbane. Dość mi się podoba, typowy Australczyk: otwarty, ekspansywny (mówi ze mną o zamiarach matrymonjalnych) - brutalny. Razem sobaczymy mocno Saville'a. 56 Piątek (1. święto) i Sobotę spędzam zaczytując się na śmierć Dumasem. W Sobotę popoł. przyjeżdża Puana, widzę Dimdima. Potem przy świetle księżyca wracamy do Mailu. W Niedzielę (27.) Poniedziałek] 28. zaczytuję się nadal Dumasem. Wtorek 29, Środa 30, Czwartek 31. Jestem chory. Gorączka. Ataki wściekłego bólu zębów. Piątek 16.1.14. Od 1. (Piątek) aż do 7. (Czwartek) pracuję nieźle. Przychodzi do mnie: Pikana , Puana i Dagaea i ga­ dam z nimi. Puana okazuje się dość inteligentny i b=ej otwar­ ty. Razem z Paparim dają mi szereg ciekawych informacji i niewątpliwie czuję, że pogłębiam moją wiedzę na punkcie Cora, tzn. tabu; na punkcie problemów pokrewieństwa itd. Któregoś to dnia robię wycieczkę z Puaną, Boo i jakimś 3=cim jeszcze na szczyt pagórka, przy czem faktycznie zo­ staję wciągnięty na górę. Rano, budząc się (budziłem się dość późno, koło 9=tej) ryczę o kakao. Zazwyczaj pod domem sie­ dzi już Puana, który potem włazi i gada ze mną. Po południu raz czy dwa przyszedł Pikana. Wioska pełna, prawie wszyscy na miejscu. Co wieczór tańce, teraz już w pełnym stroju, z piórami, z wymalowaniem etc. Upał szalony - chwilami czuję się fatalnie. Koło Wtorku 5=tego wiatr zmienia się na Płd. - znowuż nastrój passatu, znacznie chłodniej, pogoda, niebo jasne, mo­ rze błękitne i mgła lekka na horyzoncie. Od razu człowiek czuje się rzeźwiejszy. - Plan domku misyjnego, w którym mieszkam. [plan domu] Z początku moje łóżko stało na werandzie (zamkniętej) A, koło okna A'. Potem, jak wiatr się przemienił, na Płn. Zach., przeniosłem łóżko do B. (tam gdzie litera stoi), ażeby mieć przeciąg. Siedzę koło okna, w B' i patrzę na palmy, agawy (duże kwiaty tuż pod oknem); papaye i dziwne drzewko, kwitnące fioletowo, z zapachem jakby wysubtelnionego benzoezu i kwiatami jakby ulepionymi z wosku. Poprzez drzewa widzę skrawek morza. - Po lunchu i wieczorami czytywałem Pathfindera Coopera , kt[óry] mi robił miłe wrażenie, ale mnie nie przepoił tą wściekłą poezją, którą odnajdywałem w nim w młodości, czytając w wydaniu polskim. Niestety z wiatrem wschodnim wyjechali absolutnie wszyscy ludzie z Mailu. Chciałem z nimi pojechać, targowałem się, nie przy­ jęli mojej ceny i to mnie zaprowadziło do pasyi - przeciw obu policjantom i większości mieszkańców; a także zniechęciło mnie to kompletnie. Pozatem nie było absolutnie nikogo. Za­ cząłem czytać we Czwartek Bragelonne'a i czytałem go bez przerwy literalnie, aż do Środy, czy Wtorku wieczór. Dumas ma jednak urok. Zaczął mnie brać pod koniec, chociaż nie­ wątpliwie posiada on olbrzymie braki, itak np. kontrefekt Bragellone'a polega na zamianie królów. Przy czem restytu­ cja dawnego przeprowadzona jest haniebnie. Aramis wycho­ dzi jak ostatnia dupa bez żadnego jądra i sensu. - Czytałem zaraz po wstaniu; nie przerywałem jedząc, czytałem do pół­ nocy. Tylko o zachodzie zwlekałem się z tapczanu i szedłem na krótki spacer nad brzeg morza. W głowie mi szumiało, miałem [?] mózg i oczy - a pomimo to czytałem, czytałem ciągle. Zupełne urżnięcie się na umór. Postanowiłem, po skończeniu tego świństwa za żadną cenę nie wziąć już więcej książki do ręki w N.G. We Wtorek 13 przerwałem - a raczej skończyłem. We Środę spałem długo. Potem poszedłem do wioski rano i zro­ biłem parę fotografii. Wróciłem nie znalazłszy tam absolutnie nikogo, z którym bym mógł pracować, i zacząłem czytać l i 57 58 59 213 �sty M . Jeszcze przed epoką intoksykacyi Dumasem, zaczą­ łem czytać i segregować listy n. Teraz czytam je dalej. Chwi­ lami chciałbym napisać szkic mojego życia. Całe epoki wy­ dają mi się już tak obce. Bursa , Ślebodziński - Główczyński i Górski , Bukowina z Wasserbergiem - Chwistek i przygotowanie do doktoratu - te rzeczy wydają mi się pra­ wie że nie połączone ze mną. We Środę miałem gorączkę i we Czwartek także - dość słabą 36.9 st. ale zawsze nie byłem żwawy. We Wtorek i Śro­ dę wieczór brałem chine we Środę rano także arszenik. Mia­ łem dość przykre noce, trochę bezsenne z tym narkotycznym bólem głowy po chinie. Wczoraj (Czwartek) zacząłem zno­ wuż pisać notatki. Na razie poprzestałem na pracy z Iguą. Popołudniu fenilletowałem Shakespeara i miałem ból głowy. Rano przeglądałem Normana Angell'a i Rennana. Po połu­ dniu zdrzemnąłem się; o 5=tej jak z krzyża zdjęty, wlokę się do wioski. Dekorują dom na Madune - obwieszają banana­ mi naokoło. Wracam po ciemku i znowuż straszę małego chłopca, którego nazywam Monkey; dziwny od[g]łos wyda­ je w strachu; prowadzę go kawał drogi, nęcąc tytoniem, po­ tem nagle weszłem w krzaki, gdzie on zaczyna piszczyć. Wieczór jestem całkiem caput; nic nie czytam. Mam chwile szalonej tęsknoty za muzyką i słyszę chwilami wcale nieźle. Wczoraj np. 9=tą symfonię. - Kocham się wciąż i tęsknię za t. Jej ciało jest dla mnie czemś idealnie pięknem i świętem zdaję sobie sprawę jednak, że psychicznie nic mnie z nią nie wiązało, jak np. z t Ale w ż nie kocham się już erotycznie. Gdybym mógł wybierać którąś z nich na towarzyszkę w chwili obecnej, czysto impulzywnie, bez wahania wybrał­ bym t. Dużo przyczyniają się bajeczne fotografje, które mam ze sobą. 60 61 62 63 Sobota. 17.I.14.[pow. być 15] Po bezsennej nocy i proszku bromu, oraz uśpieniu się her­ batą - czuję się wcale nieźle; choć serce nietęgo. Zobaczymy, jak będzie dalej! Wczoraj rano pracuję z Iguą i Velavim o po­ karmie nativow - Velavi b. chaotyczny. Potem atletyczne za­ pasy z Velavim. Potem lunch (papaya) - potem czytam Riversa i przerzucam Hill Vachella. Chmurzy się; rano chłopcy wo­ łają Sail O! Wakefield przyjeżdża i cała flotylla OROU 'ów. Po poł[udniu], koło 3=ciej mierzę gorączkę 36.9, prawie 37 st. Mam to już od paru dni; przy tern ból głowy i stumanienie. Czytanie Riversa, wogóle teoryi etnologicznej jest nieocenio­ ne: daje mi zupełnie inny impuls do pracy i pozwala wyko­ rzystać informacje zupełnie inaczej. Ciągle mnie travailluje [travail - dręczy] myśl o możliwości jakiejś rządowej posady etnologicznej w N.G. Podejrzewam Haddona, że proteguje Layarda na to miejsce. - Koło 4=tej - zdemoralizowany go­ rączką, bólem głowy i deszczem, sin embargo idę do wioski. Góry ciemnoszafirowe; chmury, kumulusy śnieżno białe wśród ciemnych ołowianych cieni [?]. Morze szkli się szmaragdowo pośród tych ponurych barw. Duszno, ciężko. Lugumy, pokryta domkami, stoję przy Ogobadzie. Odpływ b. da­ leki. Mnóstwo ludzi zbiera frutti di таге. Siedzę i patrzę jak kobiety robią rami 's i pietą koszyki. - Potem deszcz się roz­ lewa. Siedzę na werandach; naprzód u Vavine, potem oglą­ dam werandę naładowaną małymi dziewczynkami; „pali się w piecu" i gotują strawę. Potem idę ulicą i , wracając, siadam na werandzie. - Jestem zmęczony. Ściemnia się. Domy w przezroczystym, ponurym cieniu; środkiem ulicy płyną strumyczki wody. Tęsknota za muzyką, za Tristanem; [?]. Wracam; w domu czytam Riversa, potem Hill. Długo nie mo­ gę zasnąć. Myśli erotyczne o E. Eat.; o Zosi Ziel-in, o Jadw. Malesz.). Ale właściwie czuję, że instynkty monogamiczne coraz silniejsze i myśl o jednej kobiecie. Tęsknię za t- za ni­ kim innym. Rozumując eliminuję t- jest ona jedynie chwilo­ wym substytutem jedynej. Ale lubieżność w ogóle staje mi się czemś obcem. Przypominam tylko z dreszczem noc 10.ГХ. na Olczy, wspomn[nienia] z Windsoru, z Meck=g St. - myślę o małym pokoiku z ukręconym bluszczem na Chalk Farm. W niej kocham się jeszcze niewątpliwie. - Dziś rano zrobiłem gówno - tego mi widać potrzeba. 64 65 66 Wszystkie fotografie wykonane przez Bronisława Malinowskiego PRZYPISY 1 Motu, język plemienia Motu (wokół Portu Moresby na Nowej Gwi­ nei), lingua franca południowych Massimów. Malinowski używał gra­ matyki i słownika W.G. Lawesa (1888), jedynego wówczas opracowania dotyczącego tego języka. Henry Balfour, antropolog brytyjski i dyrektor Pitt-Rivers Museum w Oxfordzie. Henry Rider Haggard (1856-1925), pisarz angielski, twórca neoromantycznych powieści przygodowych, np. Kopalnie króla Salomona, Pierścień Królowej Saby. Postać Haggarda posłużyła Malinowskiemu do stworzenia następującego porównania: „Rivers był Riderem Haggardem antropologii, ja będę jej Conradem". „Merrie England" rządowy jacht parowy, którym w 1904 roku wy­ ruszyła ekspedycja karna na wyspę Goaribari dla pomszczenia kanibalistycznego morderstwa dokonanego tam w 1901 roku na dwóch misjona­ rzach i dziesięciu wyspiarzach Kiwai. H.W. Champion był sekretarzem rządu Papui. Sędzia J.H.P. Murray był „lieutnantem governorem" czyli guberna­ torem Brytyjskiej Nowej Gwinei. Miles Stamford Cater Smith w 1907 r. był dyrektorem rolnictwa i kopalń oraz pełnomocnikiem rządowym do spraw ziemi i badań w Port Moresby, w 1908 został administratorem Papui. W latach 1910-11 pro­ wadził ekspedycję badawczą między Purari River a systemem Fly-Strickland River, za co został odznaczony medalem Królewskiego Towarzy­ stwa Geograficznego. 2 3 4 5 6 7 214 8 Ahuia Ova, lokalny informator wykształcony etnologicznie przez Seligmana, później prowadził swe własne badania. Patrz F E . Williams, 77ie Reminiscences of Ahuia Ova, .Journal of the Royal Anthropological Institute" L X I X , 1939, s. 11-44; C.S. Belshaw, The Last Years of Ahuia Ova, „Man" 1951, nr 230. Dubu (Mailu) dom klanu, wyraz ten może też oznaczać klan lub podklan. A.E. Pratt był badaczem biorącym udział w ekspedycji Smitha. Henry Ryan, zastępca lokalnego sędziego, w 1913 roku badał tere­ ny, które zamierzał eksplorować Smith. Leslie Bell, inspektor do spraw krajowców i jeden z czterech euro­ pejskich członków ekspedycji Smitha. Sędzia C E . Herbert pełniący obowiązki administratora Terytorium Papui w czasie ekspedycji Smitha Iduhu (Motu): plemię lub rodzina. Arszenik bywał używany jako środek stymulujący, najczęściej do­ ustnie, stosowanie go drogą iniekcji, jak to robi! Malinowski, było raczej eksperymentalne. 9 ш 11 12 1 3 14 15 16 Chinina oprócz swojego podstawowego zastosowania przeciwmalarycznego i przeciwgorączkowego, bywała stosowana jako tonikum - wzmacniająco. Igua byl motuańskim służącym i kucharzem z Elevala, który poje­ chał z Malinowskim na Mailu i był jego tłumaczem. 17 ��18 Prawdopodobnie chodzi o Roberta Huntera, który w latach 1880tych towarzyszy! wyprawie Armit-Dentona. W. Thackeray, Targowisko próżności, (oryg. 1848). J. Conrad, Przygoda, (oryg. 1903). Laloki to wieś pod Port Moresby. Jules Barbey d'Aurevilly (1808-1889), pisarz francuski. W oryginale dzienników Malinowski używa inicjałów n, t, ż w kółeczkach na oznaczenie swoich przyjaciółek: Annie Branton, Otolii Retingerowej (Tośki) i Żeni Zielińskiej. Patrz poprzednie odcinki. Chodzi zapewne o spotkania londyńskiego Kółka Polskiego. Wspomnienie podróży do Australii przez Kanał Sueski i Morze Czerwone w lecie 1914 r. Atlee Hunt, C.M.G., sekretarz Departamentu Spraw Wewnętrz­ nych i Terytoriów Wspólnoty Australijskiej. Michael Young twierdzi, że Atlee Hunt odegrał niezwykle ważną rolę w umożliwieniu i ułatwieniu badań terenowych Malinowskiego. „Pisał niezliczone listy wprowadza­ jące dla Malinowskiego, naciskał na swojego ministra, aby ten wspo­ mógł Malinowskiego finansowo, gdy ten miał kłopoty z transferem pie­ niędzy z Anglii, gdzie tylko mógł, organizował bezpłatne przejazdy, bronił go przed plotkami, że jest niegodny zaufania i że ma sympatie proniemieckie, ochraniał go przed podejrzliwym i wrogim Sir Hubertem Murray'em (gubernatorem Papui), wygładzał trudności z komendanta­ mi wojskowymi i ogólnie złagodził pewne przykre restrykcje, które ograniczały jego ruchy. Hunt nawet załatwiał dla Malinowskiego zakup materiałów fotograficznych po obniżonych cenach, darmowe lub bardzo nisko płatne wykonanie odbitek, wypożyczenie z Gubernatorstwa apa­ ratu fotograficznego (ЗА Graflex wyposażony w anastygmat Zeiss Ko­ dak F.6.5 lens) i namiotu - słynnego namiotu, który miał się stać sym­ bolem stylu badań terenowych tego etnografa. Atlee Hunt robił to wszy­ stko nie tylko dlatego, że został zobligowany przez Haddona i Baldwina Spencera, innych wpływowych protektorów Malinowskiego, lecz że posiadał oświeconą wiarę w praktyczną wartość badań antropologicz­ nych i niezachwianą wiarę w Malinowskiego umiejętności do ich prze­ prowadzenia. Żadna inna postać publiczna nie okazała takiego poparcia dla Malinowskiego Gdyby to zależało od gubernatora Murraya, Mali­ nowskiemu nie pozwolono by na powrót do Papui w 1915 roku, chyba że byłby zatrudniony przez rząd Papui. Murraya zirytowało, że grant (250 funtów na dwa lata) Hunt zabezpieczył Malinowskiemu z budżetu swej administracji; gdyby Murray płacił za badania Malinowskiego, chciałby mieć coś do powiedzenia w kwestii tego, gdzie jedzie i co bę­ dzie robić. Wstawiennictwo Hunta w ministerstwie pozwoliło stawić czoła Murrayowi i zapewnić kontynuację badań Malinowskiemu. Cho­ ciaż Malinowski był wystarczająco wdzięczny Huntowi za jego opiekę, nie wiedział do jakiego stopnia był przez niego chroniony - często w konsekwencji jego własnych gaf." Malinowski Among the Magi, Routledge, London and New York 1988 19 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 Jane Ellen Harrison, angielska archeolog, autorka dzieła pt. Prole­ gomena to the Study of Greek Religion, Ancient Art and Ritual, a także innych wybitnych prac. W.J.V. Saville, misjonarz Londyńskiego Towarzystwa Misyjnego pracujący wówczas na Mailu. Jego praca A Grammar of the Mailu Lan­ guage, Papua, została opublikowana w „Journal of the Royal Anthropo­ logical Institute" w 1912 roku. Ferdynand Tabeau (1858-1919), zakopiański aptekarz, działacz spo­ łeczny, jeden z założycieli TOPR. W czasie I wojny świat, cały swój mają­ tek przekazał na potrzeby Legionów Polskich. Malinowski bywał częstym gościem jego apteki, która pełniła także funkcje kawiarni i salonu. Nie wiem na razie, kim była panna Nussbaum, ale natrafiłam na jej trop w liście do Malinowskiego wysłanym przez Marię Czaplicką w 1919 r. z Oxfordu: „(...) Panie Bronisławie, ma Pan wiele serdecznych uczuć dla siebie u Haliny Nussbaumówny. Pisała mi o Panu dużo". Ko­ respondencja B. Malinowskiego w Archiwum L . S . E . w Londynie. Papari byl naczelnikiem podklanu Banagadubu, potrafił przepo­ wiadać pogodę; Malinowski uważał go za przyjaciela i dżentelmena. Victor Cherbuliez (1829-1899), autor powieści L'aventure de Ladislaus Bolski. Suau, wyspa na wschód od Mailu. Patrz przypisy do poprzedniego odcinka. Chodzi zapewne o list Stasia Witkiewicza pisany w Hotelu Metropole, w Sydney, 2.IX.1914: „Kochany Broniu: (...) O kwestii naszego stosunku nie piszę, bo (dodać nic nie mogę) na razie nie mam nic do po­ wiedzenia. W Papui będziesz mial wiele czasu na rozmyślania i może wiele rzeczy zrozumiesz, jak się na nie z daleka i z samotności popa­ 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 216 trzysz. Jeśli nie będzie za późno i jeśli mnie będziesz lubił naprawdę (czego teraz dopatrzeć się nie mogłem), może kiedyś na Olczy będziemy inaczej o tym mówić. Chciałbym bardzo, abyś się zmienił, zanim Cię ży­ cie nauczy różnych rzeczy w sposób bardziej okrutny niż dotąd./ Za pew­ ne rzeczy mam dla Ciebie głęboką wdzięczność. Jeśli nie było skutku, to dlatego, że jestem człowiekiem kompletnie złamanym, którego jedynie śmierć uleczyć może. Pół roku minęło i wszystko jest tak, jak było, a na­ wet gorzej. Oby moja śmierć nie była głupim przypadkiem i żebym zgi­ nął pożytecznie. Tej jednej rzeczy można mi życzyć7 Wierzę mocno, że Ci się uda wyprawa i że wrócisz cało./ Ściskam dłoń TwojąJStaś (...)" S I . Witkiewicz, Listy do Bronisława Malinowskiego, PIW: Warszawa 1981 Derebai, wioska w głębi lądu. Notes and Queries on Anthropology, wyd. 4, Londyn 1912 Borebo, wieś nad płytką zatoką na zachód od Millport Harbour. Patrz przypis w poprzednim odcinku. Cat's cradle to dziecięca zabawa w przekładanie i zdejmowanie sznurka z palców. Pobliska wyspa. Wioska na wyspie Mailu nad zatoką Amazon w pobliżu Mogubo Point, część wioski Mailu. W Londynie Malinowski pracował zazwyczaj w czytelni (Reading Room) National Museum. Obsydian - odmiana szkliwa wulkanicznego bogatego w krze­ mionkę, najczęściej czarny. Maduna (Mailu) - coroczne święto, główne wydarzenie społecz­ nego życia krajowców. R. Kipling, Kim, (oryg.) 1901 Przywódca podklanu. Malinowski wspomina mieszkanie Rettingerów, które Tośka tak opisywała: „Zajmowaliśmy podówczas jedno z tych wygodnych, ume­ blowanych „appartments", urządzone wyjątkowo niebanalnie przez arty­ stę malarza. W czarnym saloniku, pełnym barwnych plam...". T. Zub­ rzycka, Syn dwu ojczyzn, „Iskry" 1931, vol. 9, s. 141 Wyspa na zachodnim końcu Zatoki Orangerie Rev. С.W. Abel, z Londyńskiego Towarzystwa Misyjnego, autor broszury Savage Life in New Guinea (bez daty), którą Malinowski opisał jako „napisaną zabawnie, ale powierzchowną, a często niepewną". Rev. J. Chalmers, misjonarz na wybrzeżu Zatoki Papuańskiej, au­ tor książki Pioneer Life and Work in the New Guinea, 1895 С В . Higginson, rezydujący sędzia w Samarai. Leslie, właściciel hotelu w Samarai. Dobu, jedna z wysp Archipelagu D'Entrecasteaux. Intichiuma, australijska ceremonia magiczna, mająca na celu po­ mnożenie zwierzęcia totemicznego klanu. Malinowski w 1912 roku na­ pisał na ten temat artykuł 77ie Economic Aspect of the Intichiuma Cere­ monies. Miało się tam odbyć święto Oilobo. Odprawia się je zawsze pod koniec roku i rozpoczyna w ten sposób okres postu przygotowującego do głównego święta w całym roku krajowców, mniej więcej dwa miesiące później. Pikana, informator z Mailu w średnim wieku, dzieli! dom z Omagą i jego rodziną; Malinowski uważał, że był chciwy i przemądrzały. J.F. Cooper, Tropiciel śladów, (oryg.) 1840 A. Dumas (ojciec), Wicehrabia de Bragelonne, 1848 Ojciec Malinowskiego, Lucjan (profesor lingwistyki), był przeło­ żonym bursy akademickiej dla studentów Uniwersytetu Jagiellońskiego na Małym Rynku w Krakowie, gdzie też rodzina Malinowskich miała mieszkanie. Po śmierci Lucjana bursę prowadziła pani Malinowska. Ślebodziński, Główczyński i Górski, to koledzy Malinowskiego studiujący z nim w Lipsku. Patrz poprzednie odcinki. Ignacy Wasserberg (ur. ok. 1880 - zm. 1942), studiował na Wy­ dziale Medycznym i Filozoficznym UJ. W rodzinie Witkiewiczów był znany jako filozof. Ożenił się z Oderfeldówną, w której młodszej siostrze kochał się Staś Witkiewicz. W latach międzywojennych długoletni pra­ cownik Ligi Narodów w Genewie. Leon Chwistek (1884-1944) logik, matematyk, filozof, malarz i te­ oretyk sztuki. Był przyjacielem Stasia Witkiewicza i Bronia Malinow­ skiego, który był jego kolegą gimnazjalnym i uniwersyteckim. Oro'u (Mailu) - duża podwójna łódź z żaglem w kształcie kleszczy kraba, uważana za najlepszą łódź morską w tym regionie. J. Layard, antropolog, autor książki Stone Man of Molekuła, 1942 Rami - spódniczka z trawy noszona przez kobiety. 3 6 37 3 8 3 9 4 0 41 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 51 5 2 5 3 5 4 5 5 5 6 5 7 5 8 5 9 6 0 6 1 6 2 6 3 6 4 6 5 6 6 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c020cf04b33eb7fcd6b247520009fb0e.pdf ebe45e2d24ef4e958e64cc190c2cae37 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2822 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2629 Title A name given to the resource And Then I Feel A Strange Unrest. Letter to Aniela Zagórska=Ogarnia mnie wówczas dziwny niepokój. List do Anieli Zagórskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.66-79 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malinowski, Bronisław Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bronisław Malinowski • A N D T H E N I FEEL A STRANGE UNREST B R O N I S Ł A W and bariera (barrier) written with a j (the author himself is at times inconsistent here, spelling the name of the cave-renowned town Postojna Postoina and at times using both Anglia and Anglja and studia /research/ alongside studja). We concluded that we could not be accused of extravagance if we stayed as true as possible to the original manuscript's old-fashioned adjective forms {pięknem /beautiful/ ludzkiem /human/, chemicznem /chemical/, thus preserving the atmosphere of the day and the language used by the young scholar in 1913 without depriving the text of its actuality. M A L I N O W S K I And Then I Feel A Strange Unrest. Letter to Aniela Zagórska* We also asked Ms. Helena Wayne for a commentary, which we enclose below. Our editorial team also wishes to thank Ms. Helena Wayne and Dr Angela Raspin from the London School of Economics Archive for their assistance. T he basis for this publication is a manuscript which, like the remaining materials, we have received access to through the courtesy of the London School of Economics Archives and Ms. Helena Wayne. The LSE Archives have also prepared microfilm copies of Bronisław Malinowski's diaries, letters and personal documents. The manuscript, which has been classified as a letter, contains 22 A 4 pages and lacks an ending (the full English-language description reads: Malinowski, Section I, Diaries and Diary Notes; 1/6 Letter: Malinowski to Aniela Zagórska, 22 pages, end missing, 25 Feb. 1913). Z. B. • •• H E L E N A WAYNE Gloss to Bronisław Malinowski's manuscript, To Miss Aniela Zagórska. The letter is addressed to Aniela Zagórska, writer and translator of Joseph Conrad's works, who for a time was Malinowski's English teacher (cf. the article by Helena Wayne: Bronisław Malinowski: The Influence Of Women On His Life and Work). I t is not certain whether the letter was actually sent off or whether it was just a draft as the manuscript breaks off halfway through the final, 22nd page. It is unknown whether the addressee ever received it. From Malinowski's subsequent correspondence with Elsie Masson and other fragments of his Diaries published in Konteksty we know that Malinowski was i n the habit of compiling such drafts, which were later rewritten as letters. Could this have been the case here? Is it possible that a full version of the letter has survived? A n answer to these queries would entail further research, this time into materials left by Aniela Zagórska. Parts of the manuscript are hard to decipher, although not as difficult as the early diaries which we are preparing for print and which are much more troublesome as they contain fragments which are practically incomprehensible. We decided to limit our editing work to a minimum, mainly correcting the text's punctuation. We also attempted to preserve its original form, including the antiquated spelling, with Anglia (England) After my father Bronisław Malinowski's death in the U. S. in 1942 his second wife, the English-born painter Valetta Swann, moved to Mexico, where she spent the rest of her life. After her death in 1973 the executor of her last will invited me to come to Mexico City to look through my father's papers that had been in my stepmother's keeping. I returned to London with a sheaf of important documents which I added to those kept in my father's file in the London School of Economics Archives. Among the papers I found several true treasures, including letters exchanged between my parents from the time of their first meeting i n 1916 until my mother Elsie's premature death. I edited these letters and prepared them for publication - they appeared as "Historia Małżeństwa" (The Story of A Marriage: the Letters of Bronisław Malinowski and Elsie Masson, Routledge, London 1995). Another treasure was a collection of Malinowski's private diaries and documents dating back to his young years, all of them in Polish. Among them was the February, 1913 letter to Aniela Zagórska. It was unfinished, unsent and the text, which lacked the introductions and expressions usually found in personal correspondence, seemed to resemble an essay more than a letter. For me the pages of this manuscript are a wonderful memorial to certain aspects of my father's spiritual life in his younger years. * T h e title was selected by the Editors from the manuscript text. 66 �Bronisław Malinowski • OGARNIA MNIE WÓWCZAS DZIWNY NIEPOKÓJ P odstawą do publikacji jest rękopis, udostępniony nam jak i inne materiały, dzięki uprzejmości Pani Heleny Wayne przez Archiwum London School of Economics, gdzie sporządzone zostały również kopie mi­ krofilmowe dzienników, listów i dokumentów Bronisława Malinowskiego. Rękopis ten, który został opisany jako list, zawiera 22 strony formatu A 4 i jest niedokończony (pełna sygnatura angielska brzmi: „Malinowski Section 1 Diaries and Diary Notes; 1/6 Letter: Malinowski to Anie­ la Zagorska, 22 pages, end missing, 25 Feb 1913"). B R O N I S Ł A W M A L I N O W S K I Ogarnia mnie wówczas dziwny niepokój List do A n i e l i Adresatką „listu" jest Aniela Zagórska, pisarka, tłu­ maczka dzieł Josepha Conrada, która przez pewien czas była nauczycielką angielskiego Malinowskiego (por. arty­ kuł Heleny Wayne - Bronisław Malinowski: wpływ kobiet na jego życie i dzieło). Nie ma pewności, czy list został wy­ słany, czy jest to szkic, czy brulion, rękopis urywa się w połowie ostatniej zachowanej 22 strony, nie wiadomo czy dotarł do adresatki. Jak wiadomo z późniejszej kore­ spondencji pomiędzy Malinowskim i Elsie Masson, tak jak i w innych fragmentach Dzienników Malinowskiego ogłaszanych w „Kontekstach", Malinowski sporządzał ta­ kie bruliony, które były przepisywane do wysłania. Czy tak mogło być i w tym przypadku? Czy możliwe, by zacho­ wała się pełna wersja listu? Ta kwestia wymagałaby dal­ szej kwerendy, tym razem w zbiorach zachowanych po Anieli Zagórskiej. Rękopis miejscami jest trudny do odcyfrowania, choć nie tak trudny jak wczesne dzienniki, które przygotowujemy do druku i które sprawiają znacz­ nie większy kłopot, bo znajdują się w nich fragmenty zu­ pełnie nieczytelne. Postanowiliśmy ograniczyć ingerencje redakcyjne do minimum, w głównej mierze polegały one na uzupełnieniu interpunkcji. Staraliśmy się zachować maksymalnie wiernie pierwotny zapis oryginału, wraz ze starą ortografią, jak i pisaną przez „j" „Anglją", „barjerą" itp. (Sam autor zresztą nie zawsze jest tu konsekwentny, np. miejscowość słynąca z jaskiń Postojna pisana jest przezeń „Postoina", bywa i „Anglia" obok „Anglji", „stu­ dia" obok „studjów"). Uważaliśmy, że taka maksymalna wierność wobec rękopisu, zachowująca pewną manierę młodopolską, staroświecką, w pisowni przymiotników „pięknem", „ludzkiem", „chemicznem" nie będzie nam poczytana za redakcyjną ekstrawagancję, ale że nie odbie­ rając nic z aktualności i współczesności treści, zachowa­ my aurę tamtego czasu i języka, jakim posługiwał się mło­ dy uczony w 1913 roku. r—J s 1 . . * Zagórskiej •• • HELENA WAYNE Glosa do rękopisu Bronisława Malinowskiego „Pisane dla Panny Anieli Zagórskiej" Po śmierci mego ojca Bronisława Malinowskiego, który zmarł w 1942 roku w USA, jego druga żona, pocho­ dząca z Anglii, malarka Valetta Swann przeniosła się do Meksyku, gdzie spędziła resztę swego życia. Gdy zmarła w 1973 roku, wykonawca jej testamentu zaprosił mnie bym przybyła do Mexico City i przejrzała papiery ojca po­ zostałe w posiadaniu mej macochy. Przywiozłam mnóstwo ważnych materiałów z powrotem do Londynu i dołączy­ łam je do archiwum mego ojca w London School of Eco­ nomics. Wśród nich znalazłam kilka „prawdziwych skarbów", jednym z nich była korespondencja pomiędzy moimi ro­ dzicami od czasu ich spotkania w 1916 roku do przed­ wczesnej śmierci mej matki - Elsie. Listy te opracowałam i przygotowałam do publikacji, która ukazała się jako Hi­ storia Małżeństwa (The Story of A Marriage: the Letters of Bronisław Malinowski and Elsie Masson, Routledge, Lon­ don 1995). Innym skarbem był zespół prywatnych dzien­ ników Malinowskiego i dokumentów z okresu jego mło­ dości, wszystko pisane po polsku. Wśród nich znajdowało się to pismo z lutego 1913 roku kierowane do Anieli Za­ górskiej. Było niedokończone, niewysłane, i wszystko wskazywałoby na to, tak treść, jak i forma nie zawierają­ ca zwyczajowego dla listów wstępu i zwrotów, że bardziej przypomina esej aniżeli list. Kartki tego rękopisu są dla mnie pięknym przywołaniem pewnych stron wewnętrzne­ go życia mego ojca z czasów jego młodości. Zwróciliśmy się również z prośbą o słowo komentarza do Pani Heleny Wayne, który zamieszczamy poniżej. Pani Helenie Wayne i Pani Dr Angeli Raspin z Archi­ wum London School of Economics redakcja wyraża podziękowanie za współpracę. Z.B. Tytuł pochodzi od redakcji, zaczerpnięty z rękopisu. 67 �Bronisław Malinowski • A N D T H E N I EEEL A STRANGE UNREST considerably enhanced by the prospect of her company as well as the valuable assistance she was able to offer in meeting people, learning the country's social customs and English. I believe that if I'd never met Mrs. N I would never have turned towards sociology nor acquired the degree of Englishness I possess. Thus, as it sometimes happens in life, motives that were initially absolutely remote from all rational and logical considerations connected with my profession, career or calling turned out to play an instrumental role in this very sphere. A t the same time I would refrain from describing myself as particularly sensitive, imaginative or disdainful of sobriety and rationality in life. I am doubtless not a very spontaneous person and the disproportion between the signals sent out by my senses and the energy needed for their fulfilment continuously leaves me standing on a crossroads. Bronisław Malinowski And Then I Feel A Strange Unrest* Letter to Aniela Zagórska London, Feb. 25, 1913 Written to Ms. Aniela Zagórska in Zakopane It would be difficult for me to give a clear and simple answer to the question why I actually went to London. Why, in my 26th year, I entered a totally new field of research and why at this relatively advanced age I decided to write in English, a language I had heretofore little knowledge of, and accept English culture - also almost unknown to me - as, to a certain degree, my second spiritual homeland. Returning to my attitude towards England and English life I must say that I was certainly no exception in my highly-developed anglomania, an almost mystical adoration of British culture and its representatives. I believe this attitude emerged primarily from my personal impressions of the English. I had travelled quite extensively prior to my trip to Britain and, naturally, I'd met many English people abroad. The impression was one of a natural and absolutely overwhelming superiority in dress, looks, manners and gestures - all this led me to put the English on a pedestal, surrounded by an aura of that elusive quality we usually call "breeding", or "aristocracy" - a quality that must come from the innermost of the human soul when we consider that it is the source of all snobbery, social megalomania and the whole structure of "society". Putting it briefly, the English were for me the aristocrats among the nations, a people that, compared to others, were what a "society" is within a given nation. Besides its debonair charm, the British way of life carried with it a sense of high-class elegance and style that permeated all spheres of the country's culture. I was highly impressed by English book editions and their designs as well as the clothes, flats and houses. For me England and the English also had an additional attraction: everything exuded a mysterious, not quite comprehensible quality that escaped my sense of the logical and rational. I didn't know the language very well but I felt that the English lifestyle was alien and incomprehensible to me not only because I had a poor command of the language but also because I was unable to understand its spirit. I found English scientific papers to some extent unclear, the same was true of English social structures, history, art, religion, etc. However, as I considered everything British as the best a priori I attributed my sense of alienation to my own backwardness and failure to understand and believed Up to that time I had occupied myself exclusively with natural studies and to a small extent with philosophy - albeit always in a nature-oriented context and in clear connection to mathematics and physics. I n this case I dealt with nature's scientific aspects as expressed by mathematics, physics and chemistry. It is true that I was always drawn to so-called general themes. I never had the urge to specialise and there was no field of research that I found unattractive. In my natural studies I continuously skipped from mathematics to physics, from physics to chemistry and from theoretical to laboratory work. A l l this was proof of my mental amateurishness, something I will never free myself of and which eventually pushed me towards the social sciences, a field completely distinct from natural research. I now feel I will stop jumping from field to field, the more so as I have begun several projects which I intend to complete. Numerous problems will surely appear as I proceed but they will be new problems and in effect I will not be able to break out of my discipline's boundaries. In Leipzig, shortly before my arrival in London, I was already occupied with the so-called Volkerpsychologie embracing the beliefs and customs of various peoples alongside my chemical laboratory work. I went to London to complete an essay on the subject that I had begun in Leipzig, which was one of the reasons for my journey. Another important reason was my wish to see England, whose strange magnetism had drawn me for quite some time. Now I had a good opporrunity to acquaint myself with the country - a good friend of mine, Mrs. N . , an Englishwoman from Cologne in New Zealand who was studying music in Europe and wanted to spend a year in London before returning home, was travelling there from Leipzig. My decision to go was 1 68 �Bronisław Malinowski • OGARNIA MNIE WÓWCZAS DZIWNY NIEPOKÓJ • • • Bronisław Malinowski Ogarnia mnie wówczas dziwny niepokój. List do Anieli Zagórskiej Londyn 25. I I . 13 Pisane dla Panny Anieli Zagórskiej w Zakopanem. Trudnoby mi było odpowiedzieć jasno i po prostu na pytanie, dlaczego właściwie pojechałem do Londynu; dla­ czego w 26. roku życia rozpocząłem zupełnie nowy kieru­ nek pracy naukowej i dlaczego w tym, względnie późnym, wieku zabrałem się do pisania w języku angielskim, które­ go przedtem prawie nie znałem, przyjmując w ten sposób kulturę angielską - także prawie całkowicie mi obcą - ja­ ko, do pewnego stopnia, - drugą ojczyznę duchową. Po­ przednio zajmowałem się wyłącznie studiami przyrodni­ czymi i trochę filozofią, ale zawsze na tle zagadnień przy­ rodniczych i w kierunkach wyraźnie stojących w związku z matematyką i fizyką. Przez przyrodę rozumiem tu to, co właściwie nazywa się „przyrodą ścisłą" tzn. matematykę, fizykę i chemię. Wprawdzie zajmowały mnie zawsze zaga­ dnienia ogólne; nie miałem nigdy skłonności do specjali­ zowania się i nie było żadnej dziedziny naukowej, która by mnie nie pociągała; w studjach przyrodniczych przerzuca­ łem się tu ciągle z matematyki do fizyki, z fizyki do che­ mii; od pracy teoretycznej do laboratorjum. To wszystko było wyrazem dyletantyzmu umysłowego, z którego się zresztą nigdy nie wydobędę i który ostatecznie popchnął mnie w dziedzinę nauk społecznych - tak zupełnie odmiennych od przyrody. Mam wrażenie, że teraz przesta­ nę już przerzucać się, zwłaszcza że rozpocząłem już szereg prac, które będę chciał ukończyć, a w miarę posuwania ich naprzód wyłonią się nieraz, tyko że nowe, problemy i tak nie będę się już mógł z tego zakresu wyrwać. Bezpo­ średnio przed przyjazdem do Londynu, w Lipsku, praco­ wałem już, obok zajęć w laboratorjum chemicznem, nad t. zw. „Vólkerpsychologie" - to znaczy nad zagadnieniami z wierzeń i zwyczajów różnych ludów. Rozprawę z tej dzie­ dziny, rozpoczętą w Lipsku, pojechałem wykończyć w Londynie. To był jeden z powodów. Ale obok tego ważną rolę odegrał fakt, że miałem ochotę poznać Anglię, która mnie od dawna pociągała ja­ kimś dziwnym urokiem. Teraz zaś miałem dobrą sposob­ ność do zaaklimatyzowania się w tym kraju, bo jechała właśnie z Lipska do Londynu dobra moja znajoma i przy­ jaciółka Mrs. N , Angielka z Kolonii (Nowej Zelandii), która dla studjów muzycznych bawiła w Europie i chciała przez jakiś rok posiedzieć w Londynie przed ostatecznym powrotem do kraju. Zarówno jej towarzystwo samo przez l 69 się, jak też liczne ułatwienia w poznaniu ludzi, stosunków, w szybkiej nauce języka - wszystko to pociągało mnie i skłaniało do decyzji. Mam wrażenie, że gdybym nie był poznał Mrs. N . nie byłbym nigdy zajmował się socjologią, ani też zanglizował się do pewnego stopnia. Tak to w ży­ ciu, motywy najbardziej odległe od racjonalnego i logicz­ nego traktowania swego zawodu, karjery czy powołania, odgrywają zasadniczą rolę! Przy tern nie mogę się uważać za człowieka wyjątkowo wrażliwego, fantastycznego, po­ gardzającego trzeźwem i praktycznem kierowaniem swe­ go życia; jestem jednak niewątpliwie mało spontaniczny i dysproporcja między danymi zmysłowymi a energią ko­ nieczną do pełnej ich eksploatacji stwarza ze mnie czło­ wieka wiecznie stojącego na rozdrożu. Wracam do mego stosunku do Anglii i rzeczy angiel­ skich. Bezwarunkowo nie jestem bynajmniej wyjątkiem w tern, że miałem wysoce rozwiniętą anglomanię, jakiś prawie, że mistyczny kult dla kultury brytyjskiej i jej przedstawicieli. Mam wrażenie, że wytworzyło się to u mnie w pierwszym rzędzie skutkiem bezpośredniego wrażenia, jakie na mnie Anglicy robili. Podróżowałem dość dużo - przed przyjazdem do W. Bryt., i zagranicą spotykałem oczywiście wszędzie dużo Anglików. Bezpo­ średnie i zupełnie przygniatające wrażenie nieopisanego szyku, wyższości w wyglądzie, manierach, ruchach - wszy­ stko to stawiało mi Anglików na jakimś piedestale, ota­ czało nimbem tego nieuchwytnego atrybutu, który okre­ ślamy wyrazami „rasa", „arystokratyczność" - atrybutu, który musi być wynikiem zasadniczych cech duszy ludz­ kiej, skoro zeń płyną wszystkie uczucia snobizmu, mega­ lomanii towarzyskiej, a nawet cały ustrój „towarzystwa". Anglicy byli dla mnie, jednem słowem arystokracją naro­ dów, byli jako naród tern, czem jest „towarzystwo" w danem społeczeństwie. Poza urokiem osobistego szyku, an­ gielszczyzna miała też za sobą dane najwyższej elegancji i wytworności przenikającej całą kulturę brytyjską. Za­ równo książki angielskie, w swej zewnętrznej szacie, jak ubrania, styl mieszkań i domów - wszystko to imponowa­ ło mi niewymownie. Przytem Anglia i angielski miała dla mnie jeszcze jeden urok: było coś tajemniczego, niezupeł­ nie zrozumiałego mi, wybiegającego poza moje poczucie tego co zwykłe i logiczne - we wszystkim. - Nie znałem języka bardzo dobrze; ale czułem że styl angielski jest mi obcy i niezrozumiały nie tylko dlatego, że nie opanowa­ łem dostatecznie języka, ale dlatego, że nie rozumiem du­ cha tego stylu. Prace naukowe angielskie także były mi do pewnego stopnia obce. To samo odczuwałem zawsze w stosunku do ang.[ielskich] urządzeń społecznych, ich historii, sztuki, religii itp. Ponieważ zaś uważałem wszyst­ ko co brytyjskie a'priori za najlepsze - przypisywałem więc tę obcość mojemu własnemu niezrozumieniu, temu że nie dorosłem do odczucia tych rzeczy i spodziewałem się od­ kryć w tern, niezrozumiałem dla mnie residuum, całe otchłanie rzeczy nadzwyczajnych. Tajemniczość Anglii �BronisUiw Malinowski • A N D T H E N I FEEL A STRANGE UNREST that this incomprehensible residue would turn out to be an unfathomable source of extraordinary findings. For me, England's mysteriousness even extended into the physical. I was unable to imagine how the English lived, what their cities, houses, villages and fields looked like. This was why England exuded such an irresistible charm. The discrepancy between my imaginings and the country, between my mind and English culture, influenced my personal relations with the English. Doubtless they are a very stiff people, particularly towards those who don't speak their language well. This was why I never managed to strike up real acquaintances or even get close to the very many Britons I'd encountered during my travels. I did, however, have a strong sense of their social superiority and my dream was to strike up a real friendship with one of them or - an even stronger (and more natural) desire - a beautiful English lady with whom I could flirt. As far as I recall that was about the most definite shape my dreams took on at the time. I t may well be that these expectations were behind my rising sympathies for Mrs. N - or at least speeded up their development. She was the first Englishwoman I'd gotten to know better and who'd reacted to me with evident warmth. enhanced by the rows of sailships with multi-coloured sails standing peacefully in the foreground and the fact that the houses on the shorefront are reflected in the water and are disproportionally large against the small docks and equally disproportionally small against the huge sea, which one either sees or senses. A l l this conveys the impression of a closed-in, confined emotional-imaginative contradiction - one of those contradictions that give certain objects their specific inner charm. We leave this old, colourful and very picturesque Flemish port town behind us as we approach the open seafront on which the modern, fashionable part of Ostend lies. Here one finds a magnificent promenade of villas and hotels, boasting both the highest and lowest in style and elegance. Colours give way to a monotonous grey - but not at once. I t is amusing to watch the gradual merging of these two completely different building styles. The warped green, yellow and red tenements gradually straighten, wood replaced first by decent red brick and dark stone and then by stylish white stucco work. This far from the seafront the long, bright row of villas is not unattractive. A fog slowly settles over the houses and all that remains is a long strip of flat, sandy Flemish shoreline, against which pound the big waves of the North Sea, usually restless here and at all times green, turbid and full of subtle pastel effects and hues reminiscent of high-quality china. The sea outside the harbour - and for qiite some distance afterwards - is full of fishing boats. The view is particularly magnificent on days when the sea is slightly unsettled, the boats continuously disappearing behind hillocks of green water. Seeing this for the first time one can not escape a sense of fear - the boats look as if they were being swallowed by the water before they reappear on a wave crest. Generally speaking the sea in this region is congested with traffic and the horizon is rarely free of sails, big and small, or a couple of ship funnels. I can still remember that spring day full of atmosphere, sensation and hope as clearly if it were yesterday. A day whose very substance was contained between the North Sea's pale-green waves and a foggy sky, from which the Sun opalised through strange, semitransparent, eastwards-rushing clouds. The day of my first passage across the channel from the Continent to England. This journey had its special content, mood and poetry, which I experience more or less intensly each time I travel to Britain but which probably imprinted themselves on my soul with particular strength during that first trip. O n that day we travelled from Ostend to Dover - and for me this route will for ever be the most classical way to get to England. Indeed, both the departure from the harbour in Ostend as well as the view of the white limestone cliffs surrounding the coast-adjoining, open valley in which Dover lies are experiences of incomparable beauty. I n Ostend the train stops right in the harbour and you pass from the large, nice-looking station straight onto the ship, which leaves almost immediately. The smaller boats disappear as the ship bears off the continental shoreline. I don't know if it is because the noon sky is always brighter or that clouds really do tend to gather more over land than over the sea, but every time I was halfway across the channel there were clouds behind us and in front - over the continent and over England - but the overhead skies were clear, though hazy. The town is on the left. We first pass through the old harbour, which is usually crowded with scores of fishing boats and small sailships. O n the shore is a fish market tended by a lot of old women dressed in black, trade halls and, further back, the houses of the old town quarter: narrow, low-built tenements painted in all possible (and impossible) hues, colourful and beautiful in their characteristic quaintness and lack of symmetry typical for small port towns. This impression is strongly There is no land in sight now and we begin to feel the open sea. This sensation is as overwhelming, indescribable, special - and ar the same time as simple as the sea itself. The view before our eyes is generally uncomplicated: a huge carpet of water cut in two by the ship's bows and a large piece of sky, intersected by an iron railing if you're on the closed part of the deck and practically limitless when viewed from the open section. 70 �Bronisław Malinowski • OGARNIA MNIE WÓWCZAS DZIWNY NIEPOKÓJ rozciągała się dla mnie nawet na fizyczną stronę kraju. Nie mogłem sobie wyobrazić, jak Anglicy mieszkają, jak wyglądają ich miasta, ich domy, wsie i pola. Dlatego też Anglja pociągała mnie zupełnie niesamowitym urokiem. Ta barjera, odgradzająca moją wyobraźnię od kraju, a mój umysł od kultury ang.[ielskiej] rozciągała się na moje oso­ biste stosunki z Anglikami. Są oni niewątpliwie bardzo sztywni, zwłaszcza wobec ludzi, którzy nie mówią dobrze ich językiem. Dlatego też w moich podróżach, jakkolwiek widziałem mnóstwo Anglików, nie zbliżyłem ani nawet nie zapoznałem się właściwie z żadnym.. Miałem jednak silne poczucie właśnie towarzyskiej wyższości Anglików; marzyłem o osobistej przyjaźni z Anglikiem lub - takie marzenia są jeszcze silniejsze i bardziej naturalne! - o ja­ kiejś pięknej Miss, z którąbym mógł flirtować - konkretniejszej postaci moje marzenia, zdaje się, nie przybierały. Kto wie czy to aprioryczne oczekiwanie nie wpłynęło sil­ nie na podniesienie mojej sympatii do Mrs. N . a przynaj­ mniej na przyśpieszenie rozwoju tej sympatji. Była ona pierwszą Angielką, z którą zapoznałem się lepiej, i która odniosła się do mnie z wyraźną sympatią. Pamiętam dokładnie, jakby to było wczoraj, ów dzień wiosenny, pełen nastroju, wrażeń i nadziei, ów dzień, którego istota zawarta byłą między blado zielonemi falami morza Północnego a mglistym niebem, na którym słońce opalizowało z poza dziwnych, wpółprzezroczystych chmur szybko pędzących ku wschodowi, - dzień w którym po raz pierwszy przejeżdżałem przez kanał z kontynentu do A n ­ glii. Ten przejazd ma swoja treść, swój nastrój i poezję, które mniej więcej silnie przeżywam za każdym razem, kiedy wyjeżdżam na Wielką Wyspę, ale które wryły mi się w duszę najsilniej może za tamtym pierwszym razem. Je­ chałem wtedy przez Ostendę - Dover; i ta droga pozosta­ nie dla mnie na zawsze klasycznem dojazdem do Anglii. W samej rzeczy nieporównanie pięknym jest zarówno wy­ jazd z portu Ostendy - jak i widok skał białych wapien­ nych wśród których, w dolinie otwartej na morze leży Do­ ver. W Ostendzie przyjeżdża się na sam brzeg przystani i wychodzi się z dużego, ładnego banhofu wprost na sta­ tek, który zaraz odjeżdża. Po lewej ręce leży miasteczko. Najprzód mijamy port stary, w którym zwykle jest natło­ czone mnóstwo łodzi rybackich i małych żaglowców. Na brzegu targ ryb, dużo bab w czarnych sukniach; hale tar­ gowe, z tyłu domy starego miasteczka; wąskie i nizkie ka­ mieniczki, pomalowane we wszystkich możliwych i nie­ możliwych kolorach, bardzo barwne i piękne w charakte­ rystycznej dziwaczności i asymetrji właściwej małym mia­ steczkom portowym. Podnosi bardzo to wrażenie fakt, że na pierwszym planie stoją sobie spokojnie rzędami ża­ glowce o różnokolorowych płótnach; a także to, że domki ustawione nad brzegiem basenów portowych przeglądają się w wodzie i są nieproporcjonalnie duże w zestawieniu z maleńkim nieraz dockiem a nieproporcjonalnie male w zestawieniu z olbrzymiem morzem, które się albo widzi 71 albo przeczuwa. Jest w tern wrażeniu jakaś zamknięta, uwięziona sprzeczność uczuciowo-wyobrażeniowa - jed­ na z tych, które nadają niektórym rzeczom wewnętrzny urok. - Stare, różnobarwne i bardzo malownicze mia­ steczko flamandzkie, usadowione nad portem, mija, w miarę jak się zbliżamy ku szerokiemu morzu, nad którem rozłożyła się nowoczesna Ostenda, „Fashionable", i wzdłuż którego rozciąga się wspaniała esplanada willi i hotelów o najwykwintniejszej i najparszywszej elegancji. Różnobarwność ustępuje jednostajnej szarzyźnie - nie odrazu; zabawna jest powolna dyfuzja tych dwu zupełnie niewspółmiernych stylów. Popaczone, zielone, żółte i czerwone domki zwolna prostują się, przechodzą naj­ przód w przyzwoitą cegłę, i ciemny kamień a potem do­ piero w kolor i gust białej sztukaterji. A l e z daleka, od morza, widok długiego, jasnego szeregu willi nie jest brzydki; powoli zachodzą one mgłą i widać tylko długą smugę, linię płaskiego wybrzeża piasków flamandzkich, o które w długich falach rozbija się zazwyczaj tu niespo­ kojne, morze Północne, zawsze zielone i mętne, zawsze pełne subtelnych efektów pastelowych, czy jakiejś nie­ zmiernie wytwornej porcelany. Na morzu zaraz po wyjeź­ dzie z Ostendy i długo jeszcze potem roi się wprost od ło­ dzi rybackich. O ile morze jest trochę wzburzone widok jest wspaniały; co chwilę giną za zielonym pagórkiem wo­ dy - widząc to pierwszy raz nie można się opędzić od prze­ rażenia: zupełnie wygląda jakby ich morze połknęło - to znów wypływają na szczycie fali. W ogóle morze jest w tych okolicach niezmiernie zaludnione; rzadko żeby nie było paru żagli większych lub mniejszych, paru kominów na horyzoncie. Mniejsze łódki znikają w miarę jak statek się oddala od brzegów kontynentu. Nie wiem czy to dla­ tego, że koło południa zawsze się niebo rozjaśnia, czy też rzeczywiście chmury gromadzą się bardziej nad lądem, a nad morzem niebo jest czystsze, w każdym razie, zawsze jak przejeżdżałem przez kanał, w połowie drogi chmury były za nami i przed nami, nad kontynentem i nad Angl­ ja, a nad głową było czyste, jakkolwiek zamglone. Lądu nigdzie nie widać i rozpoczyna się nastrój pełnego morza. Nastrój tak potężny, niewysłowiony, specyficzny, a przytem wszystkiem, tak prosty jak samo - morze. Widok który się ma ciągle przed oczami jest w ogólnych zarysach niezbyt skomplikowany: olbrzymi obszar wody, przecięty burtą okrętową i kawał nieba, zcięty również szyną żela­ zną, o ile się patrzy z pokładu przykrytego, a nieograniczo­ ny niczem, o ile się jest na pokładzie odkrytym. A l e w tych szerokich, choć niezmiernie prostych ramach, ile się mieści zmian nieskończenie subtelnych i bogatych w charakterze morza i nieba, w oświetleniu, w stanie mo­ rza zwłaszcza, zależnie od tego czy jest ono mniej lub bar­ dziej wzburzone! Oczywiście najpiękniejsze jest morze wzburzone, a przynajmniej jest ono najbardziej interesu­ jące. Niestety wielu, i mnie między innymi, nie sądzonem jest rozkoszować się tym nieporównanie dramatycznym �Bronisław Malinowski • A N D T H E N I FEEL A STRANGE UNREST But this wide, albeit incredibly simple, frame embraces a multitude of infinitely subtle changes in the nature of the sea, sky, and light - and especially in the condition of the sea, depending on whether it is more or less disturbed! Naturally, the sea is at its most beautiful - or most exciting - when it is rough. Unfortunately seasickness makes many people, including myself, unable to enjoy this extremely dramatic phenomenon at least not from the ship's deck. However, I can still remember the unique impression a storm encountered in open Atlantic waters near the Azores made on me despite my seasickness (which was relatively light at the time). The large, heavily loaded ship didn't roll very much and when it did the rocking was slow and laz. Huge waves attacked us frontally from the South, breaking i n enormous cascades over the ship's bow, which immersed itself in the green bilge, creating the impression that half of the vessel was going to sink. view from this point is simply wicked: in one moment I seem to hover over a deep chasm, only to see a huge mountain coming at me in the next. O f course, if the sea is very turbulent it is impossible to stand on the bow - nor, for that matter, anyplace else on the foredeck, which at such times is continuously swamped by waves. If the ship is near land it may be accompanied by dolphins, which always take up positions immediately next to the bow, repeatedly leaping up out of the water in graceful motions. In Atlantic waters near the Canary Islands (particularly i n stormy weather) I frequently saw flying fish soar out of the water on widespread fins and - as if in a huge leap - fly considerable distances, even crossing a ship's foredeck (which, admittedly, is not too wide). The sea looks completely different viewed from aft. There, it is not so easy to forget that one is stuck on a ship and immerse oneself i n the pure, unblemished expanse of ocean and sky. It is not only the sensation of watching already traversed waters but also the ship's physical signs - the silvery backwash on the water and the dirty stream of smoke in the air - that lend something special to the sea at this vantage. Personally I don't like the view but the position is sometimes most convenient, especially if the front and side winds are too strong. Modern, well-equipped passenger liners have long galleries, sometimes several stories high, running down both sides. Some extend right up to the ship's stern, some cover only three-quarters of the vessel's length and some only run along its middle part. These promenade decks are very convenient as usually at least one side is wind-free. They are usually sheltered and one gets the impression of walking down a narrow, lowceilinged corridor supported by very delicate columns. One doesn't get much direct contact with the sea, which is poorly visible and only from one side, the view further disturbed by railings. Usually these galleries are populated by the (more or less) upper-class passengers and littered with deckchairs, and are therefore least suited for daydreamers wishing to intoxicate themselves with the sea's infiniteness. Besides, steamships always leave ugly, long waves running out at sharp angles from the sides, a result of the stern's tearing effect on the water. Hence the foredeck is at all times the most beautiful and most romantic part of the ship! If the wind is strong the promenade decks become the site of a strange and very amusing game. The windside deck is usually quite wet with sea foam and therefore slippery, which enables skating in the same manner as it is done on frozen street gutters. The wind is at times so strong that it pushes you along the slippery deck and you don't have to take a run first. I remember partaking in this sport underway to the But a calm, completely smooth sea also has a unique poetry. The open sea is a huge prison, an endless, beautiful emptiness. Eyes restlessly search the horizon, circle it, and return to where they started from, together with our thoughts and yearnings. This is the road to the whole, wide world, a road leading everywhere and promising everything - its vast emptiness beckoning as if with a treacherous, sobering smile. A t first we feel a strange uneasiness spiced with boredom and we look for our bearings i n what the ship itself offers. The contrast between our life, based on Man's highly luxurious and technologically perfect cultural reality, and the breath of the open sea, a reality in its essence merciless, incomprehensible and unpure, usually has an extremely strong emotional effect, lending incidents like the Titanic disaster - and, i n fact, all calamities at sea - their aura of tragedy and pathos. The atmosphere of the open sea is something so strong, so elemental and unchanging, that one always experiences it with the same intensity and the same shivering - regardless of whether the journey in question lasts a couple of hours - like the channel crossing - or several days or a week (a week at sea between the ports of Hamburg and Funchal on the island of Madeira is the longest time I've ever spent on the open ocean). But the effect of the open sea doesn't only depend on the condition of the water and sky. The view changes considerably depending from which part of the ship we observe it. The sea is totally different viewed from the bow, with nothing around you but water and sky. There, you can easily forget about the heavy hull dragging behind and your thoughts and soul can embark on a spiritual flight into the vastness beyond. I spent whole hours sitting there, pressed between two adjoining iron beams (or railings). If the sea is rough the 72 �Bronisław Malinowski • OGARNIA MNIE WÓWCZAS DZIWNY NIEPOKÓJ widokiem, z pokładu przynajmniej - z powodu choroby morskiej. Ale pamiętam, że pomimo choroby nawet (która zresztą byłą wówczas względnie lekka) wrażenie ja­ kie na mnie zrobiła burza, z którą spotkaliśmy się na peł­ nym Atlantyku, na wysokości wysp Azorskich - było nie­ porównane. Statek duży i bardzo wyładowany kołysał się mało, powoli i leniwie. Olbrzymie fale szły z południa, wprost na nas. Załamywały się w olbrzymich kaskadach nad dziobem statku, który zanurzał się w ich zielonych wnętrznościach, jakby miał zatonąć aż do połowy swej długości. - Ale morze spokojne, morze zupełnie gładkie, ma też swoją niewypowiedzianą poezję. Pełne morze to więzienie olbrzymie, to najbardziej otwarta i piękna pust­ ka - wzrok niespokojnie biegnie ku krańcom, okrąża je, wraca; za nim myśl; a za nią tęsknota; takim jest świat szeroki - najszerszy, droga, która prowadzi wszędzie, obie­ cuje wszystko - , a w swej beztreściowej rozległości zawie­ ra już jakby zdradliwy uśmiech otrzeźwienia. Z początku ogarnia dziwny niepokój, zaprawiony nudą; szukamy ja­ kiegoś punktu oparcia w tern, co daje statek. Kontrast między tern życiem, wykrojonem z najbardziej luksusowej i najdoskonalszej technicznie rzeczywistości kulturalnej, rzeczywistości stworzonej przez człowieka a między tchnieniem nieubłaganej i niezrozumiałej, nieczystej w swej istocie rzeczywistości pełnego morza - ten kon­ trast jest czasami, co - zawsze działa niezmiernie silnie, a co nabrało - tragicznego patosu w katastrofie Titanica jak zresztą i we wszystkich innych morskich nieszczę­ ściach. - Nastrój pełnego morza jest czemuś tak silnem, żywiołowem i niezmiennem, że wydaje się równie intensywnem, że przeżywa się go zawsze z tym samym dre­ szczem, niezależnie od tego czy podróż na pełnem morzu trwa przez godzinę czy dwie, jak na kanale, czy przez parę dni; czy też przez tydzień. (Tydzień jest najdłuższym okre­ sem czasu jaki przeżyłem na pełnym morzu, między porta­ mi Hamburgiem a Funchalem na Maderze). Kanaryjskich znowu nieraz widziałem ryby latające, które zwłaszcza o ile morze jest niespokojne, wylatują z fal i na rozłożonych płetwach , jakby w olbrzymim skoku przeffuwają dość znaczne przestrzenie, nawet poprzez szerokość przedniego pokładu (dość zresztą nieznaczną). Inaczej znowu wygląda morze, jeśli się na nie patrzy z tylnego pokładu. Tam nie można się tak łatwo oderwać od poczucia, że się jest przyklejonym do statku, nie moż­ na się zatopić w czystej, niczem nie skażonej przestrzeni Oceanu i nieba. Nie tylko wyobrażenie, poczucie tego, że się ma przed sobą przestrzeń już przejechaną, już odbytą ale fizyczne ślady statku: srebrny pas na wodzie i brudne pasmo dymu w powietrzu nadają tej części morza specy­ ficzny charakter. Osobiście nie lubię tej strony widoku, która jednak o tyle czasami jest najwygodniejszą, o ile z przodu i po bokach jest zbyt silny wiatr. Na nowoczesnych, porządnie urządzonych statkach pasażerskich są umieszczone po bokach długie galerje, biegnące, nieraz w kilku piętrach jedne nad drugimi wzdłuż obu stron statku, czasem aż do samego tyłu, aż do 3/4 długości, czasem tylko wzdłuż środkowej części stat­ ku. Są one bardzo wygodne, zwykle bowiem przynajmniej jedna strona zasłonięta bywa od wiatru. Są zwykle przy­ kryte, tak że się ma wrażenie jakby się chodziło po wąskiem krużganku o bardzo subtelnych kolumnach i n i ­ skiem stropie. Ale właściwie mało się widzi morza i nie ma się bezpośredniej łączności z niem niejako, widać go tylko po jednej stronie, okrojone balustradą. Zresztą ten promenade-deck zwykle bywa zaludniony elegancką mniej więcej - publicznością, zastawiony deck-chair'ami, tak że się nadaje najmniej do - marzycielskiego upijania się nieskończonością. Pozatem morze po bokach parowca ma zawsze nieładne, podłużne fale biegnące od statku pod kątem ostrym: fale, które powstały od rozdarcia mo­ rza dziobem statku. Najpiękniejszym, najpoetyczniejszym jest zawsze przedni pokład! - Na bocznych pokładach, promenade-decka'ach można czasem, o ile jest silny bar­ dzo wiatr uprawiać specyficzny i niezmiernie zabawny sport. Zwykle od strony wiatru deski pokładu są całkiem mokre od piany morskiej i skutkiem tego ślizkie. Otóż można sobie tam urządzić ślizgawkę, analogiczną do tej, którą ulicznicy uprawiają na zamarzniętych rynsztokach.. Czasem wiatr bywa tak silny, że bez rozpędzania się moż­ na pod jego naciskiem jechać po śliskich deskach. Taki sport pamiętam uprawiałem ma „Gertrudzie Woermann [?]" jadąc na Wyspy Kanaryjskie. Przytem ponieważ fale dochodziły czasem aż do połowy tego pokładu (od strony wiatru), sport miał swój urok pewnego ryzyka - przynaj­ mniej przemoczenia aż do suchej nitki. Zresztą nie tylko zależnie od tego, jakiem jest morze i niebo, zależy widok pełnego morza. Zmienia się on istot­ nie w zależności od tego z jakiego punktu na statku wy­ glądamy. Całkiem innem jest nastrój morza z samego dzioba, tam gdzie naokoło nie widać nic tylko wodę i nie­ bo; gdzie się zupełnie zapomina o tern, że się za sobą wle­ cze ciężki kadłub statku, a myśl i dusza cala lotem bezcie­ lesnym biegnie w dal, przed siebie. Całemi godzinami przesiadywałem tam, wgnieciony między dwa zbiegające się bale czy szyny żelazne. O ile morze jest wzburzone wra­ żenia tu są wprost wściekłe: chwilami wznoszę się nad przepaścią, to znowu olbrzymia góra idzie na mnie. Oczy­ wiście o ile morze jest bardzo wzburzone nie można stać nie tylko na dziobie, ale nawet w ogóle na przednim po­ kładzie, który co chwila jest pod wodą. Jeżeli statek jest blisko lądu często towarzyszą mu delfiny, które zawsze płyną tuż koło szpicu, co chwila wyskakując, pełnym wdzięku ruchem, ponad wodą. Na Atlantyku, koło Wysp Ale wracając na Kanał, nastrój pełnego morza opano­ wuje mnie zawsze podczas tego krótkiego przejazdu i przecina niejako pasmo wrażeń kontynentalnych od na­ stroju W. Brytanii. Pomiędzy zgiełk i chaos, jaki stwarza zawsze podróż koleją, rozsuwa się ta krótka a jednak nie- 73 �Bronisław Malinowski • A N O T H E N I FEEL A STRANGE UNREST Canary Islands on board the Gertrude Woermann [?]. The waves sometimes reached halfway up the deck (windside), lending an exciting whiff of danger to the game - one at least risked getting soaked to the bone. back by a hill and open to the sea in front. The city of Dover spreads out across the entire valley and onto the slopes of the surrounding hills. The view has its charm, particularly as a first view of England and its unique landscape. This uniqueness mainly results from the fact that the air in England is much more humid than on the Continent, thanks to which my eyes gain a totally new perspective and I experience a number of heretofore unknown visual effects. The horizon is very narrow, distant objects disappearing into a blue fog which at times goes into a deep sapphire hue. Objects that are closer seem incredibly soft-contoured, the colours considerably toned down, which makes the hills at the back of the Dover valley look much bigger and more impressive. The landscape and architecture are truly magnificent. To the right, perched on a flat-topped cliff, Dover Castle spreads out majestically. To the left, as a pendant, is an army barracks or some other building. The harbour itself is quite pretty, with two stone piers like two outstretched arms and a broad berthing dock. But the most beautiful element are undoubtedly the limestone cliffs, celebrated in the song The White Cliffs of England and shining from afar like the fangs of Britain's lion. The sea crashing at their foot surrounds the whole island with a silver belt. This picture and the atmosphere it conveys forms the essence of England's insularity - that which we frequently dwell upon in our imaginings about this vast, flat country that is now emerging before us from the green sea waves. But to get back to the channel crossing: always when I take the short passage I succumb to the mood of the open sea, which in a way separates my continental impressions from my British ones. Amidst the noise and bustle typical for railway travel this short - and at the same time immeasurable - moment of translucent emptiness extends the day and puts a distance between both worlds. During this time I go through mental states completely different from those I experience before and afterwards. I begin to yearn for things that were once signs of best-possible developments, things born in secluded brooding. A n instinctive inner asceticism rises up in me with the violence and insistence of a bad conscience, pushing me on to embrace the world in the simplest and purest way - in the manner of the vast sea and the skies above it. These thoughts, which I am sometimes not fully aware of, tend to permeate everything around with an intangible sadness and a yearning devoid of a definite object and with no consolation in sight. These thoughts carry with them a cry for a new life, the wish to wrench myself away from my own self... In their light one can frequently notice things that are usually concealed and reach the innermost vestiges of one's soul, whose existence one hadn't even dreamt of before! A n d then I feel a strange unrest. I walk nervously about the deck, sometimes looking for solutions close at hand. I gaze into my fellow travellers' faces. The human mixture crossing the channel is often quite amusing to watch: thoroughbred Englishmen, continental riff-raff and British-resident foreigners with their funny masquerade of "Englishness". The latter are easy to notice (I myself belong to this woeful and ridiculous category). Arriving in a country on an island differs greatly from ordinary border crossings. Here, visitors see their destination before them as a whole, confined unit and although in England's case it is impossible to see its entirety, nevertheless the white coastline, emerging slowly from the bluish fog over the silvery sea-waves, seems to stand as a symbol for this whole, huge piece of land and our thoughts feel like flying towards distant territories beyond our field of vision. Arriving here is something complete, something of a physical reality that can be truly felt, the beauty of the landscape and uniqueness of the situations one experiences enhanced by the poetry of our mind pictures. This has nothing to do with today's accursed trend of travelling by rail, where you notice you've crossed from one country into another by the galloons on the conductor's uniform or a change in the colour of the coach upholstery (travellers able to afford luxury train compartments are spared even that). Arriving on a new continent by sea always carries with it the primeval, mysterious force of something new slowly emerging and taking shape from nothingness. Something out of a dark-blue distance, the depths of a murky darkness, that gradually begins to grow and take shape before our eyes and whose true Beautiful womens' faces are, of course, a focal point in my fallen metaphysician's reverie. My yearning, born from the dark blue depths of the sea, could well find relief in a pair of deep blue eyes! This realisation throws me back to my wanderings through the green desert, but memories keep coming back... Until suddenly the fog — ever-present here - slowly reveals a shape that is more distinct. From a distance it is at first hard to tell if it isn't a bank of white clouds low over the water, but slowly the forms become clearer: elegant white cliffs appear between the bright-green expanse of sea and the sky. Two broad cliff banks appear before our eyes with increasing clarity, the coast running off to the right and left. O n the left is the southern coast, on the right the eastern shoreline, its lime cliffs soon giving way to the flatlands surrounding the wide bay of the Thames estuary. Between the walls is a wide valley, closed at the 74 �Bronisław Malinowski • OGARNIA MNIE WÓWCZAS DZIWNY NIEPOKÓJ nam zupełnie nieznanych. Horyzont jest bardzo mały. Dalsze plany nikną, stopione w niebieskiej mgle, która w oddali przechodzi czasem w głęboki szafir. Bliższe przedmioty wychodzą dziwnie miękko; barwy wszystkie są zmodyfikowane i stonowane znacznie bardziej. W dolinie Dovru dalszy plan, pagórki stojące z tyłu wydają się przez to także znacznie większe, bardziej imponujące. Przytem linie, architektura pejzażu jest rzeczywiście piękna. Na prawo na szczycie ściętej skały szeroko, majestatycznie rozkłada się Dover Castle. Na lewo, jako pendant, na drugim pagórku koszary, czy inny budynek. Sam port jest wcale niebrzydki, dwa kamienne wały (piers, po angiel­ sku) obejmują, jak dwa wyciągnięte ramiona, szeroki ba­ sen przystani. Ale najpiękniejsze w krajobrazie są niewąt­ pliwie skały wapienne, sławione w piosence patrijotycznej „the white cliffs of England", z daleka połyskujące jak kły lwa brytyjskiego. A u stóp ich morze rozbija się i otacza wyspę „opaską srebrną", „the silver belt". Ten widok za­ wiera w sobie, streszcza swoim nastrojem całą „wyspiarskość" Anglii, te wszystkie przeczucia i wyobrażenia jakie się ma o tym olbrzymim płaskim kraju, który tak oto przed nami wyłania się z zielonych fal morza. Całkiem in­ aczej odbywa się przyjazd do kraju, który jest wyspą, niż zwykłe przekroczenie granicy. Wyspę ma się przed sobą, jako pewną całość integralną, ograniczoną. I jakkolwiek, w wypadku Anglii przynajmniej, nie można objąć okiem jej całości, niemniej ten biały brzeg, wyłaniający się z po­ woli z mgły sinej, ponad srebrzystą pianą fal - symbolizu­ je niejako całą olbrzymią wyspę i myślą ogarnia się dale­ kie obszary, leżące poza tern co widać! Przyjazd jest tutaj czemś kompletnem, czego fizyczną realność przeżywa się rzeczywiście, w czem poezji wyobrażeń i sytuacji odpowia­ da piękno widoków i swoistość przeżyć. To nie ta przeklę­ ta współczesna technika podróżowania koleją, gdzie zmianę kraju poznaje się po galonach konduktora i kolo­ rze obić wagonu; podróżnym którzy mogą sobie zapłacić train de luxe nawet te wrażenia bywają oszczędzane. Do­ jazd morzem do jakiegoś nowego kontynentu ma w sobie zawsze tę pierwotną, tajemniczą moc rzeczy nowych, które powoli powstają, jakby stwarzane, ucieleśniane z ni­ cości; powstają z sinej dali i z głębi mglistego mroku i w oczach, nieznacznie rosną i przybierają kształt, który odgadną[ć] się staramy zanim w swej pełni stanie przed nami. Pamiętam nieopisane wrażenie, które miałem podróżując pierwszy raz po morzu Śródziemnem. Nad brzegiem morza siedząc w cudownej zatoce, gdzie wśród gaju pinii i długich szpalerów aloesu i erica arborea nikt nie zakłócał piękna i samotności jesiennych dni, czytałem Odyseję, po grecku, ucząc się do matury. Byłem po cięż­ kiej chorobie, wycieńczony i tak przygnębiony, że nawet cudowne słońce nie uśmiechało się do mnie; nie wolno mi wówczas było czytać samemu i lekarze stawiali bardzo ponure horoskopy dla mojego wzroku. Matka pracowała ze mną. Powoli przychodziłem do sił i całe piękno, - upa- objęta chwila przejrzystej pustki, która wydłuża ten dzień i stwarza odległość między temi dwoma pasmami przeżyć. Przez chwilę tą przechodzą stany psychiczne tak zupełnie odmienne od innych rzeczy, które poprzedzają i następu­ ją. Rodzi się tęsknota za rzeczami, które kiedyś były zna­ kami najlepszego rozwoju, za rzeczami, które rodzą się z samotniczej kontemplacji gwałtownie i z natarczywością wyrzutów sumienia budzą się instynkty wewnętrznej ascezy, która pcha do objęcia świata w formie najprostszej i najczystszej - takiej, jak to morze rozległe i niebo nad niem. Rzeczy te, które czasem nawet nie dochodzą do pełnego uświadomienia, czasem tylko przenikają wszystko wokoło jakimś niewidzialnym smutkiem i tęsknotą bez przedmiotu i ukojenia, rzeczy, które niosą w sobie krzyk za życiem nowem, za wyrwaniem się, oddaleniem od same­ go siebie....W świetle ich można czasem dojrzeć dużo rze­ czy w ogóle ukrytych i dotrzeć do zakamarków własnej duszy, o których istnieniu przedtem się nie śniło - ! Ogar­ nia mnie wówczas dziwny niepokój. Chodzę szybko po pokładzie. Czasem szukam czegoś „pod ręką"; przeglądam twarze towarzyszów podróży: publiczność jadąca przez ka­ nał jest często zabawna: mieszanina czystej krwi anglików i hołoty kontynentalnej i ta zabawna maskarada cudzo­ ziemców, którzy mieszkają w Anglii i którzy się „przyanglizowali". Poznać ich łatwo na pierwszy rzut oka! (Ja sam należę do tej, pogardy godnej i komicznej kategorji). Twa­ rze pięknych kobiet są oczywiście punktami orietacji w tym przeglądzie upadłego metafizyka. Tęsknota zrodzo­ na z sinej głębiny morza rada by się zaspokoić w spojrze­ niu pary niebieskich oczu! Uświadomienie takiej rzeczy odrzuca mnie nazad na wędrówkę po zielonej pustyni. Czasem wspomnienia przychodzą... Aż oto z mgły, która tu jest wieczna, powoli wyłaniają się jakieś bardziej okre­ ślone formy. Z daleka trudno się zorjentować początkowo, czy to nie są białe chmury leżące nisko tuż nad wodą; ale powoli widać coraz wyraźniej: pomiędzy jasno zieloną przestrzeń morza i nieba zaznaczają się elegancko zaryso­ wane białe skały. Przed nami dwie szerokie ściany wyła­ niają się coraz wyraźniej; na prawo i na lewo brzeg ucie­ ka; na lewo południowe wybrzeże, na prawo wschodni brzeg, na którym skały wapienne kończą się niedługo i ustępują miejsca płaskim przestrzeniom, otaczającym szeroką zatokę u ujścia Tamizy. Pomiędzy dwoma ściana­ mi otwiera się szeroka dolina, zamknięta z tyłu pagórkiem z przodu otwierająca się na morze; całą szerokość dolinki zajmuje miasto Dover, które pozatem rozpina się naokoło na pochyłości pagórków otaczających. Widok jego ma pe­ wien urok, zwłaszcza jako pierwsze powitanie Anglii, pierwsze wrażenie krajobrazu angielskiego z całym jego specyficznym charmem. Charm ten polega w pierwszej li­ nii na tern, że powietrze w Anglii jest bez porównania bar­ dziej przesycone wilgocią niż np. u nas i wogóle gdziekol­ wiek na kontynencie. Z tego powodu powstaje zupełnie inna perspektywa powietrzna i szereg efektów malarskich 75 �Bronisław Malinowski • A N D T H E N I FEEL A S T R A N G E UNREST form we attempt to guess at even before we see it i n full. I still remember the indescribable sensations I felt on my first trip to the Mediterranean. Sitting on the shore of a beautiful bay among pine groves and long rows of aloe and erica arborea and with no one disturbing the beauty and seclusion of the autumn days, I read the Odyssey i n Greek, cramming for my GCE. I was emaciated and exhausted after a serious illness and so downcast that I didn't even notice the wonderful sun smiling down at me. A t the time I'd been forbidden to read by myself, doctors having made sad forecasts regarding my eyesight, and my mother worked with me. But slowly my strength returned and I experienced the entire intoxicating beauty of life stirring i n me. I experienced it - and the distant, dark-blue sea, the stone-walled olive groves on round, gently-sloping hills and the gravel paths on which I walked next to the seashore. One of them ran the length of the bay to a chapel standing on the other (South) end. I think it was called S-ta Maria Anunziata. Sometimes, when I felt better, I accompanied my mother to the town, Luosin piccolo, along a path leading over a hill and cutting across a piece of headland fencing off our bay, Cigale, from the town and its harbour. I can remember walking to the harbour quite late on one moonlit evening, just after sunset. The town was empty, as if deserted, barges topped with dark sails rocked on the silent water i n the warm, soft air. The smell of burning oil and the quick, resonant, well-rounded sound of Italian. From a distance I heard someone singing, "Ninetta mia Son' barcarola, Sono del'arte e sono gentile, Nell mia barca se vuoi venire, Sull' alto mare andaremo...". I remember this moment, its scent and melody, very vividly. Until this day it awakens i n me the atmosphere of those days: an unconscious, much-longed-for fulfilment of my own, idealised picture of Italy which reality was later to destroy. But I still have it i n my memory, I still know that land of unknown happiness that was so close to me for a moment, almost mine, although my feet will never tread that soil again! advantages i n the other. For me, certain phrases in the Odyssey stood for the concrete shape taken on by the gush of life that at the time poured over me from innermost sources. Besides language and sound, I was also fascinated by the slowly unravelling pictures portraying the divine wanderer's adventures, and the ocean (particularly the seaborne adventures). W i t h indescribable yearning my eyes and thoughts reached out through the narrow mouth of the bay towards the wide, violet-hued sea. I glided over its smooth, broad surface far, far away to Ithaca, embraced Italy and went on to Sicily, home of Polyphemus. Once there I turned the other way, towards the waters of the Black Sea, where Odysseus' wanderings began, and on to the coast of Egypt, land of the lotus-eaters. Both the sea and the territory i n those parts seemed strangely deep, mysterious, as if shrouded by some kind of blue fog hanging over the sea like darkness. A n d I simply could not believe that the waters on whose shores I sat and which washed my feet were part of the same sea that disappeared somewhere into the darkness of tales and legends so distant that our imagination is barely able to embrace them. After a few days in Cigale I boarded a ship and travelled south, chasing the shadows of my thoughts in vain. They escaped me like night fleeing the Sun and before my eyes I only had the same old sea, pushing me on into the distance and playing on my yearning, and the wonderful coastline with its vine and olive groves, naked cliffs and small, white-walled towns. But I still remember vividly the feelings I had when I awoke shortly before arriving i n Ragusa. I don't know why, but this was the first time I felt I was truly traversing the waters of this wonderful Mediterranean basin which gave birth to the antique world and its culture and where - on similar clear, sunny mornings - Roman triremes sailed peacefully along the brightly-lit, laughing coast. We sailed along the Dalmatian coast, stopping for sightseeing at all the larger cities. This trip impressed me deeply, perhaps because I'd been prepared for it by my longing, by an inner silence in which thoughts without shape or content but incredibly strong, like rays of light signalling life, had the chance to develop freely. A t that time I was deeply under the impression of the poetic beauty of Homer's Odyssey. The scanned sounds of Greek were only partly comprehensible to me and completely alien as a spoken language, a tool permitting direct communication of inner content, which was exactly why they provoked an exuberance of strangely vivid impressions and sensations. Poetry i n a language well known to me, where I rather feel than understand words, in a language uncontaminated by everyday usage, has its own strength and charm. Here, it is as if language consisted of names, each describing a separate and individual state of the soul. Naturally, poetry in one's own mother tongue is the most appropriate and best understood, but there are also The first port, Zara, impressed me deeply - it was the first true example of an Italian small town I'd encountered. I searched its narrow, dark alleys, along which people strolled as if along cobbled corridors, its little churches colourfully concealed amongst the houses, and the town's entire, dirty, laziarone -Vike: bustle for an embodiment of all the formless, foggy and disorganised thoughts and dreams I'd had so many times in connection with the magic name: Italy. This stony materialisation of puny, dispersed imaginings, this 2 76 �Bronisław Malinowski • OGARNIA MNIE WÓWCZAS DZIWNY NIEPOKÓJ jające szczęście budzącego się we mnie życia, przeżyłem i przelałem na dalekie, sine morze; na gaje oliwne wśród kamiennych wałów, położone na łagodnych stokach okrągłych pagórków; na drogi wysypane żwirem po których można było chodzić nad samym brzegiem morza. Jedna dróżka prowadziła nad zatoką, wzdłuż, aż do ka­ pliczki, która stała na drugim końcu zatoki, południowym - S-ta Maria Anunziata, zdaje mi się. Czasem, już jak czu­ łem się zdrowszy, chodziłem z Matką do miasteczka (Luosin piccolo - ) drogą poprzez pagórek, przecinającą przy­ lądek, który odgradzał naszą zatokę, Cigale, od portu miasteczka. Pamiętam taki jakiś wieczór księżycowy, kie­ dy późno dosyć, zaraz po zachodzie słońca dochodziłem do portu. Miasto bardzo puste, prawie jak wymarłe; na ci­ chej wodzie kołyszą się w ciepłem, miękkiem powietrzu barki o ciemnych żaglach; zapach oliwy smażonej i szyb­ ka, dźwięczna, okrągła mowa włoska; z daleka słychać piosenkę: „Ninetta mia S o ń barcarola - Sono del'arte e sono gentile - Nell mia barca se vuoi venire - Sull' al­ to mare andaremo...". Pamiętam dobrze tę chwilę, jej za­ pach i jej melodję - która do dziś dnia budzi we mnie treść tej epoki: nieświadome, wytęsknione ujęcie włoskości w jakiejś wyidealizowanej, mojej własnej formie, którą rzeczywistość później zabiła. Ale we wspomnieniu mam ją jeszcze, znam jeszcze ten kraj nieznanego szczęścia, które przez chwilę było mi bliskiem, prawie mojem; ale stopy moje już tam nie powrócą! Wówczas byłem bardzo przejęty pięknością Homera: poezją Odysei. Dźwięki skandowanej greczyzny, na wpół mi tylko zrozumiałe; a raczej obce mi zupełnie jako mo­ wa, jako narzędzie bezpośredniego wypowiedzenia treści wewnętrznych - kojarzyły się właśnie dla tego w dziwnie plastyczny sposób z całym natłokiem bujnie rozwijających się wrażeń i odczuć. Poezja w języku dobrze mi znanym, w którym się bardziej przeczuwa, niż rozumie słowo; w ję­ zyku nie skalanym codziennością i powszedniością użyt­ ku, ma swój własny czar i potęgę. Jest to jakby język skła­ dający się z imion własnych, oznaczających indywidualnie tyleż swoistych stanów duszy. Oczywiście poezja w języku ojczystym, własnym jest tą właściwie i w pełni zrozumia­ ną poezją, ale tamta ma też swoją wartość. Dla mnie nie­ które frazesy z Odysei były tym konkretnym kształtem, w który zesztywniała owa fala życia, zalewająca mnie wówczas z źródeł najgłębszych. Poza językiem równolegle z dźwiękami fascynowały mnie też obrazy, powoli rozta­ czające się przedemną, treść przygód boskiego tułacza i , zwłaszcza, scena tych przygód - morze. Z nieopisaną tęsk­ notą wybiegałem, poprzez wąski otwór zatoki, oczami i myślą na szerokie, „fiołkowe" morze; ślizgałem się po je­ go gładkiej, szerokiej powierzchni, hen, daleko aż ku brze­ gom Itaki, obejmowałem Włochy i szedłem ku Sycylii, ku ojczyźnie Polifema; i tam daleko, w przeciwną stronę ku wodom Pontu skąd się tułaczka Odyseja zaczęła i ku brze­ gom Egiptu, gdzie mieszkali Lotofagowie. I morze tamto, przestrzeń tamta raczej wydawała mi się dziwnie głęboka, czy tajemnicza, jakby otoczoną jakąś mgłą błękitną, która nad morzem zwisała, jak noc. I wprost nie chciało mi się wierzyć że ta oto woda, nad którą siedzę, która do stóp moich dobiega, to część tego samego - morza, które tam dalej gubi się w mroku legendy, staje się baśnią, ledwo do­ stępną wyobraźni. A potem po parodniowym pobycie w Cigale, wsiadłem na statek i pojechałem na południe, ścigać cienie mej my­ śli - próżna pogoń! Pierzchają, jak noc przed słońcem i przed sobą mam zawsze tylko to samo morze rzeczywiste, które tylko ciągle pcha w dal i mami tęsknotą; i brzeg wspaniały, winnice i gaje oliwne, skały nagie i miasteczka o białych murach. Ale pamiętam dobrze moje uczucia jak się obudziłem dojeżdżając do Raguzy. Nie wiem dlaczego, ale po raz pierwszy miałem wrażenie poczucia, że jestem na wodach tego wspaniałego basenu Śródziemnego, nad którym wyhodowała się cała kultura świata starożytnego, gdzie w taki sam ranek pogodny i słoneczny spokojnie płynęły (?!) trireny rzymskie nad oświetlonym jasno - , śmiejącym się brzegiem. Jechaliśmy wówczas statkiem wzdłuż brzegów Dalmacji, zajeżdżając po kolei do wszyst­ kich większych miast i zwiedzając je. Podróż ta zrobiła na mnie silne wrażenie, właśnie dlatego, być może, że byłem do niej przygotowany długą tęsknotą, ciszą wewnętrzną, w której owe rzeczy bez kształtu i bez treści, a tak nie­ zmiernie silne, owe promienie zwiastujące życie, mogą rozwijać się swobodnie. Pierwszy port: Zara zaciekawił mnie niezmiernie jako pierwszy okaz małego miasteczka włoskiego, jaki widzia­ łem. Dopatrywałem się w ciasnych, ciemnych uliczkach, gdzie ludzie chodzili sobie, jakby po jakiś korytarzach bru­ kowanych, w kościółkach malowniczo ukrytych między domami, w życiu, brudnem i lazzarońskiem ucieleśnienia tych wszystkich myśli i marzeń bez formy, a raczej o for­ mie mglistej, niezintegrowanej, które miałem tyle razy w związku z tym imieniem magicznym Włochy! Takie ucieleśnienie kamienne myśli małych i rozproszonych, ta­ kie zcałkowanie w żywą istotę tego co gdzieś znajdowało się [w] kraju snów, stanowi dla mnie jeden z największych uroków podróżowania. W tych wrażeniach, które zawsze zstępują niespodzianie, podróż bywa rzeczywiście piękna; tak jak miłość, która w życiu stwarza to, za czem tęskni­ my, ale nie śmiemy prawie wierzyć w jego rzeczywistość. Czasem to ucieleśnione marzenie występuje tak nagle, tak niespodzianie, uderza w umysł zmęczony i przysypany pyłem wrażeń trywjalnych, tak potężną kaskadą piękna oczyszczającego i trwożnego, że staje jak sen ucieleśniony; że posiada równocześnie urok tajemniczy snu i życiem tryskającą intensywność jawy. Pamiętam taki był mój pierwszy przyjazd do Wenecji. Zmęczony, zwiedzaniem Wiednia w upalne i suche dni Wrześniowe, wyczerpany spacerem po grotach Postoiny, wsiadłem z Matką późno popołudniu w pociąg, jadący do Wenecji. Byłem tak prze2 77 �Bronisław Malinowski • A N D T H E N I FEEL A STRANGE UNREST BI A A L Z Lo W со pe ck en M M Fe­ ar w: H ri­ ch ftl e 1 C( о w b tl \i h d - integration into a living organism of that which had been hidden somewhere within the realm of dreams, is for me one of the greatest attractions of travelling. These sensations, which always come down on one unexpectedly, are what makes a journey really beautiful - like love, which brings into our lives what we crave after but in whose existence we barely dare to believe. A t times such materialisations of dreams appear quite suddenly and unexpectedly, attacking a mind exhausted and dimmed with the dust of trivial impressions with such mighty cascades of purifying and intimidating beauty that they seem like dreams come true, possessing both the mysterious charm of the dreamlike and the life-spurting intensity of the material world. Such, I remember, was my first-ever arrival in Venice. Tired after several hot, dry September days spent sightseeing Vienna and exhausted after a trek through the caves of Postoina, my mother and I boarded a late-afternoon train to Venice. I was so full of impressions that I began conversing with my fellow-travellers, a Jewish salesman and his wife. I remember I became fully immersed i n a dialectical debate about anti-Semitism, Austria's internal policies, etc. I fell into a state of passive exhaustion and nervous excitement, experiencing the well-known external symptoms of rail travel: the monotonous clatter of the wheels on the tracks, the blurred, winking lamplight, the typical hoarseness of voices raised to overshout the train's noise and the dirty-yellow upholstery of the 3rd-class coach. To this one may add a medley of mental pictures, anxiety about finding convenient and cheap quarters for the night, a sense of helplessness and a feeling that one is at war with that part of humanity with which one is directly confronted. The railway station, the luggage porters and the host of hotel servants only served to enhance the extreme banality of my first arrival i n Venice. The station entrance opens directly onto the Canale Grande. Suddenly, I was struck by the silence of the clear, moonlit night. The yellow glare of streetlamps reflected i n the delicately rippling water, dispersing in the silvery-bluish light. The sound of water splashing quietly against stone steps seemed so uncanny, so distinctly characteristic of Venice's deepest soul - white marble washed with green water, the waves of the lagoon reflecting the Gothic turrets of the palaces and, further on, fishing settlements, sand and muddy, flat banks. We boarded a gondola which took us through some narrow side canals, every now and then returning to the Canale Grande. Shapes I knew well from the shadows of my dreams appeared before me. I listened to the names with a shiver, a strange feeling of happiness, as if I were experiencing a grand moment, as if all these great things were only materialising now. A base though common - symptom of self-centredeness (though perhaps my feelings were not all that undignified - after all, at the time I only felt what I felt and was driven solely by my enthusiasm). Chiesa degli Scalzi, Palazzo Vendzamin (Veneziani) - Calerghi, Palazzo Foscari - I still remember the names 1 heard that night until this day. © Copyright by Helena Wayne Manuscript transcription and editing: Danuta Benedyktowicz, Zbigniew Benedyktowicz Translated by Maciej Bańkowski Notes 1 "Mrs. N . " , or A n n a Brunton, is a native of South Africa, not N e w Zealand (it seems that Malinowski wanted to conceal her identity here). A n n a Brunton appears in the diaries as an " n " enclosed in a circle. N i n a Stirling, another woman encountered in Australia, appears as a capital N . Malinowski met A n n a Brunton during his studies in Leipzig (1908-1910), where she was a music student. T h e r e is evidence of their trips to Switzerland in Malinowski's diaries from that period. Malinowski and A n n a Brunton corresponded with each other for some time following Anna's return to South Africa and met again when she visited England in 1929 (cf. Helena Wayne: Bronisbw Malinowski: The Influence Of Women On His Life and Work). 2 Lazzarone: any of a class of homeless beggars usually found on the streets of Naples. �Bronisław Malinowski • OGARNIA MNIE WÓWCZAS DZIWNY NIEPOKÓJ sycony wrażeniami, że zacząłem rozmawiać z towarzysza­ mi podróży: komiwojażerem Żydowskim i jego żoną. Pa­ miętam cały zatonąłem w djalektyczną dyskusję o antyse­ mityzmie, polityce wewnętrznej Austrji i t.p. Wpadłem w ten stan biernego przemęczenia i podniecenia nerwo­ wego; jednostajny stukot kół o szyny, brudne, mrugające światło lampy, ochrypłe głosy któremi się zawsze mówi, ażeby przekrzyczeć hałas pociągu, brudno-żółte wnętrze wagonu 3. klasy - oto elementy zewnętrzne dobrze zna­ nego nastroju kolejowego. Do tego dodać jeszcze kalejdo­ skop obrazów pamięciowych, niepokój czy się dostanie ła­ two, wygodnie i tanio schronienie na noc - bezradność pewna i poczucie, że się jest na stopie wojennej z ta czę­ ścią ludzkości, z którą się ma bezpośrednio do czynienia. Dworzec kolejowy w Wenecji, tragarze, banda służących hotelowych, to wszystko jeszcze przyczyniło się do zaak­ centowania tej niezmiernie banalnej formy, w której po raz pierwszy znalazłem się na lagunie. Z dworca wychodzi się bezpośrednio na Canal Grande. Nagle uderzyła mnie cisza jasnej nocy księżycowej. W srebrnem, niebieskawym świetle żółte światła latarni, pryskające w odbiciu na lek­ ko falującej wodzie. Cicho pluskała woda o kamienne schody i ten szmer tak dziwny m i się wydał, tak dużo mówił odrazu o tej najgłębszej istocie Wenecji - o mar­ murach białych, oblanych zieloną wodą, o falach laguny, w których przeglądają się gotyckie koronki pałaców, i które tam daleko oblewają wioski rybackie i piaski i muliste brzegi płaskie. Wsiedliśmy w gondolę, która nas wio­ zła, trochę przez wąskie kanały boczne, chwilami wypły­ wała znów na Canal Grande. Kształty dobrze mi znane, wymarzone z cieniów występowały przedemną; słyszałem 79 nazwy, ze drżeniem, z dziwnym uczuciem radości, jakgdybym przeżywał wielką chwilę, jakby te wielkie rzeczy do­ piero teraz się urzeczywistniały; upokarzający symptom, ogólnego zresztą egocentryzmu - zresztą może nawet nie upokarzający - przecież wtenczas czułem zupełnie tylko tamto i byłem tylko przepełniony entuzjazmem. Chiesa degli Scalzi, Palazzo Vendzamin (Veneziani) - Calerghi; Palazzo Foscari - te nazwy do dziś pamiętam z owej nocy. © Copyright by Helena Wayne Transkrypcja z rękopisu i opr. Danuta Benedyktowicz, Zbigniew Benedyktowicz Przypisy „Mrs N . " to A n n a Brunton, pochodząca z Południowej Afry­ ki, nie Nowej Zelandii (wydaje się, że Malinowski chciał jak­ by ukryć jej tożsamość tutaj). Jej postać pojawia się w dzien­ nikach w zakteślonym kółkiem „n". Inna kobieta, spotkana później w Australii, N i n a Stirling występuje pod „pełnym N . " . Malinowski poznał A n n ę Brunton w czasie swoich stu­ diów w Lipsku (1908-1910), kiedy studiowała tam muzykę. Można znaleźć świadectwa o ich podróżach do Szwajcarii w jego dziennikach z tego okresu. G d y powróciła do Połu­ dniowej Afryki, przez pewien czas korespondowali ze sobą. Spotkali się ponownie, gdy odwiedziła Anglię w 1929 roku (por. Helena Wayne, Bronisław Malinowski: wpływ kobiet jego tycie i dzieło) lazaron - przest. łazik, bezdomny włóczęga (neopolitański), żyjący z dorywczych posług albo żebraniny; wł. lazzarone. na � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/56873c0050f193d175d0944f9e904d69.pdf 0d8dc6ca84efff01a537f41766cd037e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2641 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2456 Title A name given to the resource Ogarnia mnie wówczas dziwny niepokój / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4, s.209-214 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malinowski, Bronisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ogarnia mnie wówczas dziwny niepokój* Bronisław Malinowski Pisane dla Anieli Zagórskiej ŁoMdyM 2J.//.Í j Риале dła Ратму Aniełi Zagórskie/' w Zakopanem. Тгиа/ioby mi бук oobowiedziec yasMo i po prosfw па pyfonie, dfaczega właściwie po/ecAałem do Ьопаули, ¿iiaczego w 26. roku życia rozpocząłem zupełnie nowy kierunek pracy naukowe/ i diaczego w rym, wzg łganie późnym, wiekw zaorałem sie dopisania wygzyku angieiskim, kfóregoprzedfem prawie nie znałem, przyjmując w fen sposób kuffurg angieiską - fakże prawie całkowicie mi obcą - у'ако, do pewnego sfopnia, - drwgą o/czyzng duchową. Poprzednio zajmowałem sig wyłącznie sfwdjami przyrodniczymi i frocbg /ifozo/Zą, aie zawsze na fie zagadnień przyrodniczych i w kierunkach wyraźnie sfojących w związkw z mafemafyką i/izyką. Przezprzyrodg rozumiem fu fo, co właściwie nazywa sig „przyrodą ścisłą" fzn. mafemafykg, Jizykg i cne/mg. Wprawdzie zajmowały mnie zawsze zagadnienia ogóine; nie miałem nigdy skłonności do specjaiizowania sig i nie było żadne/ dziedziny naukowe/, kfóra by mnie nie pociągała; w sfwajach przyrodniczych przerzucałem sig fw ciągłe z mafemafyki do jizyki, z jizyki do cnemu; od pracy feorefycznej do iaborafor/wm. Го wszysfko było wyrazem dyfefanfyzmw umysłowego, z kfórego sig zreszfą nigdy nie wydobgdg i kfóry osfafecznie popchnął mnie w dziedzing nawk społecznych - fok zifpełnie odmiennych od przyrody. Mam wrażenie, ze feraz przesfang juz"przerzucać* sig, zwłaszcza ze rozpocząłemjwż szereg proc, kfóre bgdg chciał ukończyć, a w miarg posuwania ich naprzód wyłonią sig nieraz, fyko ze nowe, probiemy i fok nie bgdg sig juz mógł z fego zakresu wyrwać. Bezpośrednio przed przyjazdem do Londynu, w Lipskw, pracowałem juz, obok zajgc w faboraforjum chemicznem, nad f.zw. „ Yołkerpsychołogie " - fo znaczy nad zagadnieniami z wierzeń i zwyczajów różnych iwdów. Pozprawg z fej dziedziny, rozpoczgfą w Lipskw, pojechałem wykończyć w Londynie. To był jeden z powodów. Aie obok fego ważną rołg odegrał /akr, ze miałem ochofg poznać* Angłig, kfóra mnie od dawna pociągała jakimś dziwnym urokiem. Teraz zaś miałem dobrą sposobność do zookfimafyzowania sig w fym kra/u, bo jechała właśnie z Lipska do Londynu dobra mo/a znajoma i przyjaciółka Mrs. iV', Angiefka z ATołonii (Nowej Zeiandii), kfóra dia sfudjów muzycznych bawiła w Ewropie i chciała przez jakiś rok posiedzieć w Londynie przed osfafecznym powrofem do kraju. Zarówno jej fowarzysfwo samo przez sig, jak fez łiczne ułafwienia w poznaniu łudzi, sfosunków, w szybkiej nawce jgzyka - wszysfko fo pociągało mnie i skłaniało do decyzji. Mam wrażenie, z'e gdybym nie był poznał Mrs. Ai. nie byłbym nigdy zajmował sig socjoiogią, ani fez zangiizował sig do pewnego sfopnia. Tak fo w życiw, mofywy najbardziej odfegłe od racjonainego i fogicznego frakfowania swego zawodu, karjery czy powołania, odgrywają zasadniczą rołg/ Przy fem nie mogg sig wważac za człowieka wyjafkowo wraż/iwego, janfasfycznego, pogardzającego frzezwem iprakfycznem kierowaniem swego życia, jesfem jednak niewąfpiiwie mało sponfaniczny i dysproporcja migdzy danymi zmysłowymi a energią konieczną do pełnej ich ekspioafacji sfwarza ze mnie człowieka wiecznie sfojącego na rozdrożu. Wracam do mego sfosunku do Angiii i rzeczy angieiskich. Bezwarunkowo nie jesfem bynajmniej wyjąfkiem w fem, ze miałem wysoce rozwinigfą ongłomanig, jakiś pmwie, ze misfyczny kwif dia kuffury bryfyjskiej i jej przedsfawicieii. Mam wrażenie, ze wyfworzyło sig fo u mnie w pierwszym rzgdzie skufkiem bezpośredniego wrażenia, jakie na mnie Angiicy robiii. Podróżowałem dość* dużo - przed przyjazdem do W. Bryf., i zagranicą spofykałem oczywiście wszgdzie dużo Angiików. Bezpośrednie i zupełnie przygniafajoce wrażenie nieopisa­ nego szyku, wyższości w wygładzić, manierach, ruchach - wszysfko fo sfawiało mi Angfików na jakimś piedesfaie, ofaczało nimbem fego niewchwyfnego afrybufu, kfóry okreśiamy wyrazami „rasa", „arysfokrafycznośc " - afrybwfw, kfóry mwsi byc wynikiem zasadniczych cech duszy fudzkiej, skoro zeń płyną wszysfkie * Tytuł pochodzi od redakcji, wzięty z rękopisu, por. s. 212. 209 �uczwcKZ jMobf'zmw, Zowarzjftff/, a /wzwef cały wsfrdy „fowarzysfwa". Ang/icy byii Ла mnie, yednem jłowem a/ysfoArac/q marodow, 6y/f yata narad fern, czemyesf „fowarzysfwo" w danem społeczeńst­ wie, faza wroJWem osobis/fgo szyAw, angielszczyzna miała fez za sobą dane naywyższey ełegancy; i wyzwomosci przení&ayacey całą kwłtwrę 6гугу/дАф Zarówno tsiqzAf angieMie, w swe/ zewnęłrzney szacie, yak worania, sfyi mieszkań i domów - wszysfko fo imponowało mi niewymownie. Przy/em Angiia i angiełski miała dła mnieyeszczeyeden wroŁ- było cos fayemniczego, niezupełnie zrozumiałego mi, wybiegayącego poza moye poczucie fego co zwykłe i łogiczne - we wszystkim. - Me znałemyęzyka bardzo dobrze; ałe czułem ze stył angiełskiyesf mi obcy i niezrozumiały nie fyłto dłafego, ze nie opanowałem dostatecznie jgzyAa, ałe dłafego, że nie rozumiem ducha fego styiu. Prace naukowe angiełskie także były mi do pewnego sfopnia obce. Tb jamo odczuwałem zawsze w stosunku do ang.[iełskichj urządzeń społecznych, ich Aisforii, szfwki, rełigii ifp. Ponieważ zas uważałem wszysfko co bryfy/skie a 'priori za nayłepjze - przypisywałem więc fę obcość moyemu własnemu niezrozumieniu, femu ze nie dorosłem do odczucia fycn rzeczy i spodziewałem się odkryć w fem, niezrozwmfałem dła mnie residuum, całe otchłanie rzeczy nadzwyczajnych. Zayemniczosc Angłii rozciągała się dła mnie nawet na /żzyczną sfronę krayu. Me mogłem sobie wyobrazić, yak Angłicy mieszkają, yak wygłądayą icn miasfa, icn abmy, wsie i poła. Dłafego fez Angł/a pociągała mnie zupełnie niesamowitym urokiem. Ta bar/era, oagradzayąca moya, wyobraźnię od krayu, a móy umysł od kułfury ang.[iełskiey] rozciągała się na moye osobiste stosunki z Angłikomi. % oni niewąfpłiwie bardzo sztywni, zwłaszcza wobec łudzi, którzy nie mówią dobrze icn yęzykiem. Dłafego fez w moicn podróżach, jakkoiwiek widziałem mnóstwo Angiików, nie zbhzyłem ani nawet nie zapoznałem się właściwie z żadnym.. Miałem jednak siłne poczucie wŁisnie towarzyskiej wyższości Angiików; marzyłem o osobistej przy/aźni zAngłikiem łub - fakie marzenia są yeszcze siłnieysze i bardzie/ nafurałne/ - o yakieys piękne/ Miss, z którąbym mógł jłfrfowac - konkrefniejszey postaci moye marzenia, zdaye się, nie przybierały. ATfo wie czy fo aprioryczne oczekiwanie nie wpłynęło siłnie na podniesienie moye/ sympatii do Mrs. Ai. a przynajmniej na przyspieszenie rozwoju tej sympaf/i. Była ona pierwszą Angiełką, z którą zapoznałem się łepiey, i która odniosła się ab mnie z wyraźną sympatią. Pamiętam dokładnie, yakby fo było wczoraj, ów dzieH wiosenny, pełen nastroju, wraże/ź i nadziei, ów dzie/i, którego iffofa zawarta byłą między błado zieionemi^darni morza Północnego a mgłistym niebem, na którym słonce opałizowało z poza dziwnych, wpófprzezroczysfycn chmur szybko pędzącycA ku wschodowi, - dzień w którym po raz pierwszy przeyeżdżałem przez kanał z kontynentu do Angłii. Ten przejazd ma swoya treś*c) swóy nasfróy i poezyę, które mnie/ wiece/ siłnie przezywam za każdym razem, kiedy wy/eżdzam na Wiełką Wyspę, ałe kfóre wryły mi się w duszę najsiłniey może za tamtym pierwszym razem. Jechałem wtedy przez Ojfendę - Dover, i ta droga pozostanie dła mnie na zawsze ktasycznem dojazdem do Angłii. W samey rzeczy nieporównanie pięknym yesf zarówno wyyazd z portu Ostendy - yak i widok skał białych wapiennych, w^ród których, w dołinie otwartej na morze iezy Dover. W Ostendzie przy/ezdza się na sam brzeg przystani i wycnodzi się z dużego, ładnego banhoju wprost na statek, kfóry zaraz oayeżdża. Po łewej ręce łeży miasteczko. Najprzód mi/amy port stary, w którym zwykłe yesf natłoczone mnóstwo łodzi rybackich i małych zagłowców. №z brzegu targ ryb, dużo bab w czarnych sukniach; hałe targowe, z tyłu domy starego miasteczka; wąskie i nizkie kamieniczki, pomałowane we wszystkich możłfwycn i niemożłiwych kołoracA, bardzo barwne i piękne w charakterystyczne/ dziwacznosci i asymefrji włafciwey mafym miasteczkom portowym. Podnosi bardzo fo wrażenie /akt, ze na pierwszym płonie stoją sobie spoko/nie rzędami żag łowce o różnokołorowych płótnach; a także fo, że domki ustawione nad brzegiem basenów portowych przeg¿adaya się w wodzie i są nieproporcjonałnie duże w zestawieniu z małenkim nieraz dockiem a nieproporcjonałnie małe w zestawieniu z ołbrzymiem morzem, kfóre się ałbo widzi ałbo przeczuwa. Jest w fem wrażeniu yakaf zamknięta, uwięziona sprzeczność uczuciowo-wyobrażeniowa - yedna z tych, kfóre naddyą niektórym rzeczom wewnętrzny urok. - Stare, różnobarwne i bardzo małownicze miasteczko /Zamandzkie, usadowione nad portem, mi/a, w miarę yak się zbłizamy ku szerokiemu morzu, nad kfórem rozłożyła się nowoczesna Ostenda, „Pashionab/e'% i wzdłuż kfórego rozciąga się wspaniało espionada wiłłi i Aofełów o najwykwinfnieyszey i najparszywszej ełegoncyi. Póżnobarwnosc usfępuyeyednostayney szarzyźnie - nie odrazu; zabawna yesfpowołna ay^zja tych dwu zupełnie niewspółmiernych szyiów. Popaczone, ziełone, żółte i czerwone domki zwofna prosfuyą się, przechodzą no/przód w przyzwoitą cegłę, i ciemny kamień a pofem dopiero w kołor i gust białey szfukaferyi. Ałe z dałeka, od morza, widok długiego, yasnego szeregu wiłłi nie yesf brzydki; powołi zachodzą one mgłą i widać fyiko długą smugę, łinię płaskiego wybrzeża piasków /ZamandzkicA, o kfóre w długich /a łach rozbi/a się zazwyczay fu niespokojne, morze Północne, zawsze ziełone i mętne, zawsze pełne subfełnych e/ekfów pasfeiowych, czy yakieys niezmiernie wytworne/ porcełany. 7Va morzu zaraz po wy/eżdzie z Ostendy i długo yeszcze pofem roi się wprost od łodzi rybackich. O iłe morze yesf trochę wzburzone widok yesf wspaniały; co cAwiłę giną za ziełonym pagórkiem wody - widząc fo pierwszy raźnie można się opędzić od przerażenia: zupełnie wygłądd yakby ich morze połknęło - fo znów wypływa/ą na szczycie jałi. W ogółe morze yesf w tych okołicacA niezmiernie zaiudnione; rzadko żeby nie było paru żagłi większych łub mnieyszycA, paru kominów na horyzoncie. Mnieyjze łódki znika/ą w miarę yak statek się oddała od brzegów kontynentu. Me 276 �wiem czy fo ¿fofego, że tofo pohaWa zawsze sig niebo rozjaśnia, czy fez rzeczywiście cbmwry gromadzą sig bardziej nad ładem, a nad morzem niebo jesf czysfsze, w każdym razie, zawsze jak przejeżdżałem przez tanat w połowie drogi cbmwry były za nami i przed nami, nad konfynenfem i nad Лngł/ą, a nad głową było czysfe, jakkoiwiek zamgłone. Lądw nigdzie nie widać i rozpoczyna sig nasfró/ pełnego morza. /Vasfrój fat pofężny, niewysłowiony, specy/iczny, a przyfem wszysfkiem, fot prosfy jak samo - morze. Widok tfóry sig ma ciągłe przed oczami jesf w ogóinycn zarysacb niezbyf skompiikowany; oibrzymi obszar wody, przecigfy bwrfą otrgfową i kawał nieba, zcigfy również szyną żeiozną, o iłe sigpofrzy zpokładw przykryfego, a nieograniczony niczem, o iłe sig jesf na pokładzie odkryfym. Л ie w fycb szerokicb, cnoć niezmiernie prosfycA ramacb, iłe sig mieści zmian nieskończenie swbfełnyc/i i bogafycb w cbarakferze morza i nieba, w oświefłeniu, w sfanie morza zwłaszcza, zakżnig od fego czy jesf ono mniej iwb bardziej wzburzone/ Oczywiście najpiękniejsze jesf morze wzburzone, a przynajmniej jesf ono najbardziej inferesujące. /Viesfefy wiełu, i mnie migdzy innymi, nie sądzonem jesf rozkoszować sig fym nieporównanie dramafycznym widokiem, z pokładw przynajmniej - z powodu cnoroby morskiej. Ałe pamigfam, że pomimo cnoroby nawef (tfóra zreszfą byłą wówczas wzgłgdnie iekkaj wrażenie jakie na mnie zrobiła burza, z tfórą spofkaiiśmy sig na pełnym Afianrykw, na wysokości wysp Azorsticn - było nieporównane. Sfafet duży i bardzo wyładowany tołysał sig mało, powołi i łeniwie. Oibrzymie jaie szły Z południa, wprosf na nas. Załamywały sig w oibrzymicn kaskadacn nad dziobem sfaftu, tfóry zanwrzał sig w ic/i zieionycb wnęfrznościacb, jakby miał zafonąć aż do połowy swej długości. -Ałe morze spokojne, morze zupełnie gładkie, ma fez swq/а niewypowiedzianą poezje. Pełne morze fo więzienie ołbrzymie, fo najbardziej ofwarfa i piękna pusfta - wzrok niespokojnie biegnie tu krańcom, okrąża je, wraca; za nim mysi; a za nią fęstnofa; fakim jesf świaf szeroki - najszerszy, droga, tfóra prowadzi wszędzie, obiecuje wszysfko - , a w swej bezfreściowej rozłegłości zawiera już jakby zdrad/iwy wśmiecb ofrzeźwienia. Z począfkw ogarnia dziwny niepokój, zaprawiony nudą, szukamy jakiegoś pwnkfw oparcia w fem, co daje sfafet. ATonfrasf między fem życiem, wykrojonem z najbardziej iwksusowej i najdoskonaiszej fecbnicznie rzeczywisfości tułfurałnej, rzeczywisfości sfworzonej przez człowieka a między fcnnieniem nieubłaganej i niezrozumiałej, nieczysfej w swej isfocie rzeczywisfości pełnego morza - fen tonfrasf jesf czasami, co - zawsze działa niezmiernie siłnie, a co nabrało - Tragicznego pafosw w kafasfrojie Tifanica jak zreszfą i we wszyśftic/i innyc/i morstic/i nieszczgściocn. - /Vasfrój pełnego morza jesf czemuś fot siinem, Żywiołowem i niezmiennem, że wydaje sig równie infensywnem, że przezywa sig go zawsze z rym samym dreszczem, niezaieżnie od fego czy podróż na pełnem morzu frwa przez godzinę czy dwie, jak na kanaie, czy przez parę dni; czy fez przez fydzień. (Tydzień jesf najdłuższym okresem czasu jaki przeżyłem na pełnym morzu, między porfami Hamburgiem a Fwncbaiem na Maderzej. Zreszfą nie fyiko zaieżnie od fego, jakiem jesf morze i niebo, zaieży widok pełnego morza. Zmienia sig on isfofnie w załezności od fego z jakiego pwnkfw na sfaftu wygiądamy. Całkiem innem jesf nasfró/ morza z samego dzioba, fam gdzie naokoło nie widać nic fyiko wodę i niebo; gdzie sig zupełnie zapomina o fem, że sig za sobą włecze ciężki kadłub sfaftu, a mysi i dusza cała łofem bezcieiesnym biegnie w dał, przed siebie. Całemi godzinami przesiadywałem fam, wgnieciony między dwa zbiegające sig baie czy szyny żełazne. O iłe morze jesf wzburzone wrażenia fu są wprosf wściekłe; cnwiiami wznoszę się nad przepaścią, fo znowu oibrzymia góra idzie na mnie. Oczywiście o iłe morze jesf bardzo wzburzone nie można sfać nie fyiko na dziobie, aie nawef w ogółe na przednim pokładzie, tfóry co cnwiia jesf pod wodą. 7eżeii sfafet jesf błisto iądw częsfo fowarzyszą mu deł/zny, kfóre zawsze płyną fuż koło szpicu, co cnwiia wyskakując, pełnym wdzięku rwcbem, ponad wodą. /Va Afianfykw, koło Wysp ATanaryjskicb znowu nieraz widziałem ryby iafające, kfóre zwłaszcza o iłe morze jesf niespokojne, wyła fu/ą z jai i na rozłozbnyc/i płefwac/i, jakby w oibrzymim skoku przejrwwają dość znaczne przesfrzenie, nawef poprzez szerokość przedniego pokładw (dość zreszfą nieznaczną). Tnocze/ znowu wygiąda morze, jeśii się na nie pafrzy z fyinego pokładw. Tam nie można się fot łafwo oderwać od poczucia, że się jesf przykiejonym do sfafkw, nie można się zafopić w czysfej, niczem nie skażonej przesfrzeni Oceanw i nieba. /Vie fyiko wyobrażenie, poczucie fego, że się ma przed sobą przesfrzeń już przejechaną, już odbyfą - aie jizyczne siady sfafkw; srebrny pas na wodzie i brudne pasmo dymw w powiefrzw nadają fej części morza specyficzny cnarakfer. Osobiście nie iwbię fej sfrony widoku, tfóra jednak o fyie czasami jesf najwygodniejszą, o iłe z przodu i po botocłi jesf zbyf siiny wiafr. /Va nowoczesnych, porządnie wrządzonycb sfaftoc/i pasażerskicb są umieszczone po bokacn dłwgie gałerje, biegnące, nieraz w kiikw pięfracn jedne nad drugimi wzdłuż obu sfron sfafkw, czasem aż do samego fyłw, aż do J/f długości, czasem fyiko wzdłwż środkowej części sfafkw. Są one bardzo wygodne, zwytłe bowiem przynajmniej jedna sfrona zasłonięfa bywa od wiafrw. Są zwykie przytryfe, fot że się ma wrażenie jakby się chodziło po wąskiem krwżgankw o bardzo swbfeinycn koiwmnacb i niskiem sfropie. Aie właściwie mało się widzi morza i nie ma się bezpośredniej łączności z niem niejako, widać go fyiko po jednej sfronie, okrojone baiwsfradą. Zreszfą fen promenade-deck zwykie bywa zaiwdniony eiegancką - mniej więcej - pwbiicznością, zosfawiony deck-cbair'ami, fat że się nadaje najmniej do - marzycieiskiego wpijania się nieskończonością. �Pozofem morze po bobzcm parowca ma zawsze m'e Wne, роо"(игме jaie ¿wegnqce od sfafkw pod kąfem ostrym, yaie, kfóre powsfoły od rozdarcia morza dziobem sfafkw. najpiękniejszym, wz/poeryczme/szym yesf zawsze przednipoWad/ - łVa bocznych pokładach, promenade-decka 'ach można czasem, o iieyesf siiny bardzo wiafr wprawiać specyficzny i niezmiernie zabawny sporf. ZwyWe od sfrony wiafru deski pokładu są całkiem mokre od piany morskie/' i skwfkiem fego śiizkie. Ofóż można sobie fam wrzodzie śiizgawke, anaiogiczną do fe/, kfórą uiieznicy wprawiq/q na zamorźnięrych rynszfokach.. Czasem wiafr bywa fok sibry, ze bez rozpędzania się możno pod /ego naciskiem jechać" po śiiskich deskach. Taki sporf pamięfam uprawiałem mo Gerfrudzie Woermann [? słabo czytelne] "y'adqc no Wyspy fonaryjskie. Przyfem poniewoźyaie dochodziły czosem oz do połowy fego pokładu (od sfrony wiafruj, sporf miał swój wrok pewnego ryzyka -przynajmniej przemoczenia oz do swehey nifki. Aie wracając no ATanoł, nosfróy pełnego morza opanowwje mnie zawsze podczas fego krófkiego przeyazdw i przecina niejako pasmo wrażeń konfynenfałnych od nasfroyw W. Bryfanii. Pomiędzy zgiełk i chaos, jaki sfwarzo zawsze podróż koieyg, rozsuwa sie fa krófko a jednak nieobygfa chwiia przeyrzysfey pusfki, kfóra wydłuża fen dzień i sfwarzo odfegłość miedzy femi dwoma pasmami przeżyć. Przez chwiię fą przechodzą sfany psychiczne fok zupełnie odmienne od innych rzeczy, kfóre poprzedzają i nasfepwyą. Rodzi sie fęsknofo za rzeczami, kfóre kiedyś* były znakami nayiepszego rozwoju, za rzeczami, kfóre rodzą sie z somofniczej konfempiocji, gwoifownie i z nofarczywością wyrzufów sumienia budzą sig insfynkfy wewnęfrzney oscezy, kfóra pcha do objęcia świafa wyormie nayprosfszey i najczystszej - fakiey, yak fo morze roziegłe i niebo nad niem. Rzeczy fe, kfóre czasem nawef nie dochodzą do pełnego uświadomienia, czasem fyiko przenikają wszysfko wokoło jakimś niewidziainym smufkiem i fęsknofą bez przedmiofu i ukojenia, rzeczy, kfóre niosą w sobie krzyk za życiem nowem, za wyrwwmem sie, oddaieniem od samego siebie... W świefie ich możno czasem dojrzeć dużo rzeczy w ogóie ukryfych i dofrzeć do zakamarków własnej dwszy, o kfórych isfnieniu przedfem sie nie śniło-/ Ogarnia mnie wówczas dziwny niepokój. Chodzę szybko po pokładzie. Czasem szukam czegoś ,,pod ręką"; przegłądam fwarze foworzyszów podróży." pubiiezność jadąca przez kanai yesf częsfo zabawno, mieszanina czysfey krwi Angiików i hołofy konfynenfainej i fa zabawna maskarada cudzoziemców, kfórzy mieszkają w Angiii i kfórzy sie „przyongiizowoii". Poznać ich iafwo no pierwszy rzuf oka/ (Ja sam naieże do fej, pogardy godnej i komicznej kafegoryi). Twarze pięknych kobief są oczywiście punkfomi oriefocyi w fym przegłądzie upadłego mefa/izyka. Tęsknofa zrodzona z sinej głębiny morza rada by się zaspokoić w spojrzeniu pary niebieskich oczu/ (uwiadomienie fakiey rzeczy odrzuca mnie nazod na wędrówkę po zieionej pusfyni. Czasem wspomnienia przychodzą... Л ż ofo z mgły, kfóra fu yesf wieczna, powołi wyłaniają się jakieś bardziej okreśione yormy. Zdaieka frudno się zorjenfowaćpocząfkowo, czy fo nie są białe chmury ieżące nisko fuż nad wodą,- aie powołi widać coraz wyraźniej.- pomiędzy jasno zieioną przesfrzeń morza i nieba zaznaczają się eiegoncko zarysowane białe skały. Przed nami dwie szerokie ściany wyłaniają się coraz wyraźniej; na prawo i na łewo brzeg ucieka; no łewo południowe wybrzeże, na prawo wschodni brzeg, na kfórym skały wapienne kończą się niedługo i usfępuyą miejsca płaskim przesfrzeniom, ofaczającym szeroką zafoke w wyścid Tamizy. Pomiędzy dworno ścianami ofwiera się szeroko doiino, zomknięfa z fyłu pagórkiem z przodu otwierająca się na morze; całą szerokość doiinki zajmuje miasfo Dover, kfóre pozafem rozpina się naokoło na pochyłości pagórków ofaczo/ących. Widok jego mo pewien wrok, zwłaszcza jako pierwsze powifanie Angiii, pierwsze wrażenie krajobrazu angiełskiego z całym jego specyyicznym charmem. Charm fen poiega w pierwszej iinii na fem, że powiefrze w Angiii yesf bez porównania bardzie/ przesycone wiłgocią niż np. w nas i w ogóie gdzietoiwiek na kontynencie. Z fego powodu powsfoje zupełnie inno perspekfywa powietrzna i szereg ejekfów maiarskich nam zupełnie nieznanych. Tłoryzont jesf bardzo mały. Daisze piony nikną, sfopione w niebieskiej mgie, kfóra w odda ii przechodzi czasem w głęboki szafir. Biiźsze przedmiofy wychodzą dziwnie miękko; barwy wszysfkie są zmodyfikowane i sfonowane znacznie bardziej. W doiinie Dovru dałszy pian, pagórki sfoyoce z tyłu wydają się przez fo fokże znacznie większe, bardziej imponujące. Przyfem iinie, orchifekfuro pejzażu jesf rzeczywiście piękno. iVa prawo na szczycie ścięfey skały szeroko, majestatycznie rozkłada się Dover Casfie. łVo iewo, jako pendant, na drugim pagórku koszary, czy inny budynek. Sam porf jesf wcaie niebrzydki, dwa kamienne woły (piers, po angieisku) objmują, jak dwa wyciągnięte ramiona, szeroki basen przysfani. Aie no/piękniejsze w krajobrazie są niewąfpłiwie skały wapienne, sławione w piosence pafri/ofycznej ,,fhe whife cii#s o/fngiand", zdaieka połyskujące jak kły iwa ^C(X/^i%o. A w sfóp ich morze rozbi/a się i ofacza wyspę „opaską srebrną", ,,fhe siiver bełf". Ten widok zowiero w sobie, sfreszczo swoim nosfrojem całą „wyspiorskość" Angiii, fe wszysfkie przeczucia i wyobrażenia jakie się mo o fym ołbrzymim płaskim kroju, kfóry fok ofo-przed nami wyłania się z zieionych yoi morza. Całkiem inaczej odbywa się przyjazd do krajw, kfóry jesf wyspą, niż zwykie przekroczenie granicy. Wyspę ma się przed sobą, jako pewną całość infegroiną, ograniczoną. / jokkoiwiek, w wypadku Angiii przynajmniej, nie można objąć okiem jej całości, niemniej fen biały brzeg, wyłaniający sie z powoii z mgły sine/, ponad srebrzysfą pianą jai - symboiizuje niejako całą oibrzymią wyspę i mysią ogarnia się doiekie obszary, ieżące poza fem co widać/ Przyjazd yesf fufaj czemś kompiefnem, czego jizyczną reainość przeżywa 272 �się rzeczywiście, w czem poezji wyobrażeń i syf wagi odpowiada pigtno widoków i jwoisfosd przeżyć*. To nie ra przekłęfa współczesna fecW&a podróżowania kołeją, gdzie zmianę trq/ы pozna/e sic po gałonach kondwkfora i A:oiorze obie wagonu; podróżnym, tfórzy mogą sobie zapłacie (rain de /шее nawef fe wrażenia bywa/ą oszczędzone. Dojazd morzem do jakiegoś nowego konfynenfu ma w sobie zawsze fę pierwofną, fajemniczą moc rzeczy nowycA, kfóre powoii powsfają, jakby sfwarzane, uciełeśniane z nicości, powsfają z sinej daii i zgłębi mgłisfego mrotw i w oczocA, nieznacznie rosną i przybierają kszfałf, kfóry odgadną[c] sie sfaramy zanim w swej peini sfanie przed nami. Pamięfam nieopisane wrażenie, kfóre miaiem podróżując pierwszy raz po morzu Śródziemnem. Nad brzegiem morza siedząc w cudownej zafoce, gdzie wśród gaju pinii i długicA szpaierów aioesu i erica arbórea nikf nie zakłócał piętna i samofności jesiennycA dni, czyfałem Odyseję, po grectw, wcząc się do mofury. gyłem po ciężkiej cAorobie, wycieńczony i fot przygnębiony, że nawef cudowne sionce nie uśmiechało się do mnie; nie woino mi wówczas było czyfac samemw i łekarze sfawiaii bardzo ponure horoskopy dia mojego wzro&w. Mafta pracowała ze mną. Po wołiprzychodziłem do sił i całe piętno, - upajające szczęście budzącego się we mnie życia, przeżyłem i przełałem na dałe&ie, sine morze; na gaje ołiwne wśród kamiennych wałów, położone na łagodnycA sfotacA okrąg łycA pagórków; na drogi wysypane żwirem, po kfórycA można było cAoazió nad samym brzegiem morza. Jedna dróżta prowadziła nad zafo&ą, wzdłwż, aż do kapłiezki, tfóra sfała na drugim tońcu zafoki, południowym - Л-fa Maria Anunziafa, zdaje mi się. Czasem, już j a t czułem się zdrowszy, chodziłem z Maftą do miasfeczka (Łwsin piccoło-j drogą poprzez pagóret, przecinającą przyłądek, kfóry odgradzał naszą zafotę, Cigałe, od porfw miasfeczka. Pamięfam foki ja&iś wieczór księżycowy, kiedy późno dosyć, zaraz po zacAodzie słońca docAodziłem do porfw. Miasfo bardzo pwsfe, prawie j a t wymarłe; na cicAej wodzie tołyszą się w ciepłem, mięttiem powiefrzu barti o ciemnych żagłach; zapach ołiwy smażonej i szybka, dźwięczna, okrągła mowa włosta; z dałeta słychać piosentę; „Mneffa mia б'оп' barcaroia - j'ono dei'arfe e sono genfiłe - Aiełł mia barca se vuoi venire - J'wii' ałfo mare andaremo...". Pamięfam dobrze fę chwiłę, jej zapach i jej mełodję - tfóra do dziś dnia budzi we mnie freśc fej epoti; nieświadome, wyfęstnione ujęcie włostości w jatie/'ś wyideałizowanej, mojej własnej jbrmie, tfórą rzeczywisfość* później zabiła. Ałe we wspomnieniu mam ją jeszcze, znam jeszcze fen traj nieznanego szczęścia, tfóre przez chwiłę było mi buskiem, prawie mojem; ałe sfopy moje już fam nie powrócą/ Wówczas byłem bardzo przejęfy pięknością TYomera. poe^/ą Odysei. Dźwięki skandowanej gręczyzny, na wpół mi fyłko zrozumiałe; a raczej obce mi zwpełnie jako mowa , jako narzędzie bezpośredniego wypowiedzenia freści wewnęfrznycA - kojarzyły się właśnie dła fego w dziwnie płasfyczny sposób z całym nafłokiem bujnie rozwijających się wrażeń i odczuć*. Poe^/'a w języku dobrze mi znanym, w kfórym się bardziej przeczuwa, niż rozumie słowo; wjęzyku nie skałanym codziennością i powszedniością wżyfkw, ma swój własny czar i pofęgę. /esf fo jakby język składający się z imion własnych, oznaczających indywiduałnie fyłeż swoisfycA sfanów duszy. Oczywiście poe^/a w języku ojczysfym, własnym jesf fą właściwie i w pełni zrozumianą poezją, ałe famfa ma fez swoją warfośó. Dia mnie niekfórejrazesy z Odysei były fym konkrefnym kszfałfem, w kfóry zeszfywniała owa jała życia, załewajaca mnie wówczas z źródeł najgłębszych. Poza językiem równołegłe z dźwiękami jascynowały mnie fez obrazy, powoii rozfaczajace się przedemną, freśc przygód boskiego fułocza i, zwłaszcza, scena fych przygód - morze. Z nieopisaną fęsknofą wybiegałem, poprzez wąski ofwór zafoki, oczami i myśłą na szerokie, ,,/iołkowe" morze; śłi%ałem się po jego gładkiej, szerokiej powierzchni, hen, dałeko aż ku brzegom /foki, obejmowałem Włochy i szedłem ku бусуЩ ku ojczyźnie Połifema; i fam dałeko, w przeciwną sfronę ku wodom Ponfw skąd się fułoczka Odyseja zaczęła i ku brzegom Egipfw, gdzie mieszkałi lofojagowie. 7 morze famfo, przesfrzeń famfa raczej wydawała mi się dziwnie głęboka, czy fajemnicza, jakby ofoczoną jakąś mgłą błękifną, kfóra nad morzem zwisała, jak noc. 7 wprosf nie chciało mi się wierzyć że fa ofo woda, nad kfórą siedzę, kfóra do sfóp moich dobiega, fo część* fego samego - morza, kfóre fam dałej gwbi się w mroku łegendy, sfaje się baśnią, łedwo dosfępną wyobraźni. Л pofem po parodniowym pobycie w Cigałe, wsiadłem na sfafek i pojechałem na połwdnie, ścigać* cienie mej myśłi - próżna pogoń/ Pierzchają, jak noc przed słońcem i przed sobą mam zawsze fyłko fo samo morze rzeczywisfe, kfóre fyłko ciągłe pcha w dał i mami fęsknofą; i brzeg wspaniały, winnice i gaje ołiwne, skały nagie i miasfeczka o białych murach. Aie pamięfam dobrze moje uczucia jak się obudziłem dojeżdżając do Raguzy. Me wiem dłaczego, ałe po raz pierwszy miałem wrażenie poczucia, że jesfem na wodach fego wspaniałego basenu śródziemnego, nad kfórym wyhodowała się cała kułfura świafa sfarożyfnego, gdzie w faki sam ranek pogodny i słoneczny spokojnie płynęły frirery rzymskie nad oświefłonym jasno -, śmiejącym się brzegiem, Jechaiiśmy wówczas sfafkiem wzdłwż brzegów Dałmacji, zajeżdżając po kołei do wszysfkich większych miosf i zwiedzając je. Podróż fa zrobiła na mnie siłne wrażenie, właśnie dłafego, byc może, że byłem do niej przygofowany długą fęsknofą, ciszą wewnęfrzną, w kfórej owe rzeczy bez kszfdłfw i bez freści, a fok niezmiernie siłne, owe promienie zwiasfujące życie, mogą rozwijać* się swobodnie. Pierwszy porf. Zdra zaciekawił mnie niezmiernie jako pierwszy okaz małego miasfeczka włoskiego, jaki widziałem. Dopafrywałem się w ciasnych, ciemnych ułiezkach, gazie łudzie chodziłi sobie, jakby po jakiś 27Л �koryfarzüc/i LrwAowaMycA, w Á^fCfó^toc/z ma/owMÍczo w/:ryfycA mredzy w zycm, бгЫлет ¿ ZozZćZT-onj&ffm^ «с^е/еУл^елш fycA wsgyadwcA myj/f / /narzf/z 6ez Уогту, a raczę/ o formie mgffjfe/, nffzmfggrowang/, kfóre mm/em fy/e razy w ги/щг^м z fym Werne/n magfcznym Wżocny/ Takie wcieWnienie бштнелле mys/i ma(ycA f mzpm^zon^cA, fakfe zcaftow/anff w zjwq üfofg fego co gdzzes z^q/aowafo ffg [w] kra/w snów, sfawwf dfa mnf e yeden z nq/wf^^fzycA uroWw p<xfn%oww;fa. W fycA wra¿fn;ocA, kfóre zawsze ZJ'f^pw/q MfgjpoazwiMff, podróż bywa rzfczyw¿fcfg р/^кла; fak yak mrWćl W r a w ¿yciw jm/arza fo, za czem fe^jbiimy, a/e nie ¿m;emy praw/fg wż^rzyć w jego rz^czy^ij/ojc. Cza^f/м marzg»^ wysfgpw/e fak nag/e, m/c niejpodzzanie, uderza w wmysZ zmoczony г рггуууролу pyfem wraz^H ггуж/д/мус/%, fak pofgzng ^j&aoĄ р ^ Ы д oczyfzcza/^cfgo i frwoznggo, ze mfq/e yak jen wcfeZejmony; ze posiada r^wnocz^jn/g wrok fa/emmczy тли f zycf em fry^jka/¿%c^ Weлдуи/доУсyawy. famKffam faAi 6yZ mo/ pterwjzyprzy/azd do ТУелес/L Zmoczony, z^f^Z(ZM(^m Wiedma w wpaine / swcAe ол( Wrzej/ziowe, M/ycz^rpa/i}' spacerem po grofocA fosfomy, w^iodkm z Mdfto. późno p^poWM^w w poci'% yaaqcy ao Wenec/f. ByZem (at przemycony wrazeMfomf, ze zacz4^m rozmawiać z fOM/arzyJzamf powrozy; rtomfwoyazgrgm Żyaows&wn f yego zow%. famigfam cafy zafo/z^/M w aya/etryczw; dymk(«/e o олГуает;'гу6л;'е, po/ffyce wewngfrzMe/ Afwfry: ffp. W^?ad?em w fen sfan Wemego рггетесгелм z роо^/еселш nenvowego;уес/мо^Го/лу jfw/zof ко/ о mzyny, бгыоле, mrwgay^ce śwfafZo Zampy, ocArypfe gfomy kfóremf fig zawrze mów/, ażeby przekrzyczeć na/dj pocfiŁgw, огЫло-zo^e wngfrze wagonw j . k/asy - ofo е/етелгу zewMg/rzne dobrze z/rawego mzyfro/w Á%)Ze/owego. Do fego aoabcf yejzcze /:a/e;¿fosA:cip obrazów pamf^czowyc/z, лгерокоу czy ^(g oojfan;e fafwo, wygoomfe f fonio тсАгол^ел/е ла лос - 6fzrad/zofcpewna f poczwcie, ze m;eyejf ла ffopfe wo/елме/ z fa czf^c% Wz^oscf, z W r g ma oeq?o^redn¿o ao сгул;ел*д. Dworzec to/eyowy w Wenec/f, fragarze, бал aa jfwz-qcycA Aofe/owycA, fo wszyjf&oyefzcze przyczy»(fo do гоа^сел^м;алга fe/ л/егткегте бала^ле/Jbrmy, w kfóre/ po raz pferwfzy z^a/az^m ла /д^млле. Z dworca wyc/zoazf bezpośrednio ла Сома/ Grande. /Vag/е wderzyfa тлге c:fza улуле/ лосу kjfgzycowe/. W srebrnem, л ^ е б / е ^ ж у т jwfef/e ¿óffe fWoffa Zafamf, pryska/qce w odoícfw ла íejktoуЬ/w/qce/ wodzfe. CfcAo p/wj&afa wodo о Аат:елле fc/zody ¿ fen fzmer fak а^г^лу m¿ Jfe wydd^, fat dwzo mów¿¿ odrazw o fe/ ла/gfgojze/ irfocfe Wenec/f - o marmwracA owzfycA, об/ап^сА zf^/onq woda, o yWac/z Zagwny, w WrycA przegZadq/q л е gofyc^e korona pajaców, ¿ kfóre fam dafeko o6/ewa/4 wfOfkf ryooc&fe ; ргаЩ f mwfüfe ¿rzegf p&zj&e. Wjzed/f^my w gondo/e, kfóra naj w;ozfo, frocAg przez wqskfe калачу ooczne, c/zwiZamf wypfywa-fd znów ла Сала/ Grande. ŹTfZfaffy dobrze m¿ znane, wymarzone z c/enfów wysfępowafy рггеаетла^' jryjzo^em nazwy, ze drZenfem, z dziwnym wczwcfem radoJCf, yatgdybymprzezjwaf w*eík¿% cAwffg, yakby fe wíe/кге rzeczy dopiero feraz Jff wrzeczywfsfnfo^y; wpokarza/^cy jympfom, ogóZnego zreszfq egocenf ryzmw - zreszfą mo¿e nawef nie wpokarza/qcy - przecf ez у#елсгдг czzdem zwpe/nie fyfko famfo f 6yfem fyiko рггерекюлу enfw^/azme/n. CAfera deg/f ^ca/z4 Pa/ozzo Vendramm - CaZergAf; Pa/azzo Fosean - fe nazwy do dz# pamfefam z owe/ nocy. © Copyright by Helena Wayne Transkrypcja z rękopisu i орг. Danuta Benedyktowicz, Zbigniew Benedyktowicz PRZYPISY ' „Mrs N." to Anna Brunton, pochodząca z Południowej Afryki, nie Nowej Zelandii (wydaje się, że Malinowski chciał jakby ukryć jej tożsamość tutaj). Jej postać pojawia się w dziennikach w zakreślonym kółkiem „n". inna kobieta, spotkana później w Australii, Nina Stirling występuje pod „pełnym N.". Malinowski poznał Annę Brunton w czasie swoich studiów w Lipsku (1908-1910), kiedy studiowała tam muzykę. Można znaleźć świadectwa o ich podróżach do Szwajcarii w jego dziennikach z tego okresu. Gdy powróciła do Południowej Afryki, przez pewien czas korespondowali ze sobą. Spotkali się ponownie, gdy odwiedziła Anglię w 1929 roku (por. Helena Wayne, 77м Sfory of д Marriage, t. I I , s. 146, Routledge, London 1995). Jej wyjazd do Anglii w 1910 roku był, jak pisze o rym Malinowski impulsem dla niego by podjąć tę podróż (por. Helena Wayne, R^fyw to¿»gf na zyćie г dzfffo gronWawa МдИлт%Ше#?, tłum. G . Kubica-Heller, „Konteksty", nr 1-2/97, s. 153-161.) ^ lazaron - prz«f. łazik, bezdomny włóczęga (neapolitański), żyjący z dorywczych posług albo żebraniny; wł. lazzarone. 274 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0be01e35dd3f540ac565c689aa0bf28f.pdf 54a6146060aa9bfcd7527a924db6a011 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2791 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2600 Title A name given to the resource Dziennik w ścisłem znaczeniutego wyrazu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.3, s.96-110 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malinowski, Bronisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Dziennik w ścisłem znaczeniu tego wyrazu Bronisław M a l i n o w s k i Od Redakcji Tym razem prezentujemy początkowy fragment ostatniego zeszytu, który stanowi większość tomu opublikowanego w 1967 jako A Diary in the Strict Sense of the Term, New York 1967. Tytuł angielskiego przekładu i wydania był wzię­ ty z tego właśnie zeszytu. Malinowski zapisywał go w okresie od listopada 1917 do lipca 1918. Są to notatki dość syste­ matyczne i służą w dalszym ciągu pracy nad sobą. W zapiskach tych dochodzi jednak element nowy: pojawia się przyszła żona Elsie Rosaline Masson, która staje się główną postacią, muzą i powierniczką młodego antropologa. Fragmenty korespondencji pomiędzy Elsie R. Masson i Bronisławem wydane przez Helenę Wayne (Malinowską) w dwutomowej edycji: The Story of a Marriage: The Letters of Bronisław Malinowski and Elsie Masson, Routladge 1995 publikowaliśmy na tych łamach (por. „Konteksty" 1997 nr 1-2; nr 3-4). Sylwetkę Elsie Masson przedstawiła też Helena Wayne w swoim artykule Wpływ kobiet na życie i dzie­ ło Bronisława Malinowskiego („Konteksty" 1997 nr 1-2). Malinowski wyrusza w swą trzecią i ostatnia wyprawę: spędza miesiąc w Samarai (na wschodnim krańcu Nowej Gwi­ nei), by w końcu dostać się znów na Trobriandy, gdzie spotyka znane krajobrazy, znanych ludzi i ciągle jeszcze nie do końca poznane problemy. Takim właśnie problemem okaże się wymiana kula. W poniższym fragmencie odbijają się najlepiej wszystkie te cechy Dziennika, na które w swoim omówieniu zwracał uwagę James Clifford - trudna sytuacja badacza antropologa, jego wyobcowanie, stany znużenia i zniechęcenia, a przede wszystkim swoista polifoniczność, poliglotyczność i heteroglosja w samej strukturze tekstu : „»Polski« dziennik jest nie­ zwykle wielojęzyczny. Mario Bick, którego zamiarem było zestawienie słownika i ogólne 'posortowanie tej lingwistycz­ nej mieszaniny', precyzuje, że Malinowski pisał 'po polsku, często używając angielskiego, słów i zdań po niemiecku, francusku, grecku, hiszpańsku i po łacinie oraz oczywiście terminów pochodzących z języków tubylczych' (były to czte­ ry języki: motu, mailu, kirwiński i pidgin)." (Por. James Clifford, O etnograficznej autokreacji: Conrad i Malinowski, „Konteksty" 1992 nr 3^1). (Z.B.) Dzień za dniem, bez wyjątku, będę tu spisywał zdarzenia mego życia w historycznym porządku. - Co dzień, sprawdza­ nie z dnia poprzedniego: zwierciadło zdarzeń, mozolna oce­ na, wyodrębnianie sprężyn życia, plan na dzień następny. Ogólny plan zależy przede wszystkiem od stanu zdrowia. Teraz jeżeli będę silny, mam zamknąć się w pracy, wierności dla mojej narzeczonej, i celu pogłębienia życiowego w teni samem znaczeniu, w jakiem pracowałem dawniej. Samarai. 10.11.17. Wczoraj: rano wstaję koło 6 i 'A (poprzedniego dnia po­ szedłem spać wcześnie); czytam dziennik (kawałek, który na­ pisałem uprzednio), czytam nowelki O. Henry. Chwile gwał­ townej tęsknoty za E.R.M. Przypominam sobie jej fizyczną obecność, uczuciową atmosferę bezpośredniego wrażenia: spotyka mnie na schodach Library, przychodzi do mnie rano i budzi mnie itp. - Koło 12 wychodzę, idę naokoło wyspy, droga błotnista, dzień deszczowy, chłodny, powiew od gór (pokrytych śniegiem?). Jem lunch i gadam z Solomonem, po­ 1 96 południu drzemka, budzi mnie okrzyk KAYONA [nazwa stat­ ku] - pomieszałem to imię z ITAKĄ. Idę do Banku, B[urns]P[help]&B.N.G. (Mr. Wilkes, który mówił ze mną o Thomasie i dał mi parę fotografii, zaprasza mnie na wieczór któregoś dnia). Potem szpital; w myśli picuję się do „matrony" [siostra przełożona], która wydaje się przystojna i bycza. Teddy [Auerbach] opowiada o kopalniach złota share'sach [share - akcja] i claimsach [claim - działka], zabawny żar­ gon. Idę znów naokoło (spotykam 2 chłopców z Mailu); ko­ lacja, rozmowa z Salomonem i Capt. Hope, który advancuje [advance - wysuwać] paradox, że all busines is gambling [ca­ ły biznes jest hazardem], poczem ja definjuję socjalizm jako usunięcie gamblingu z business'u. Wstrętne facety z tropikal­ ną rozlazłością i [?]. Wieczór idę do szpitala, gdzie Teddy opowiada historje o „holding court"(Comaia który przerywa „you bloody liar" [przeklęty kłamca]; i inny facet, który mówi Campbellowi [??] & potem oskarża go o to, że [?] bo­ ys to get money). Mówimy o Sabaku i t.p. Przez ten czas, podświadomie czekam, ażeby być przedstawionym nursie. Idę o 9=tej z jakimś facetem. Siedzę do 10'A i picuję się do Mrs. Cofton, która jest niegłupia, jakkolwiek bardzo niekul­ turalna. W myśli macam ją i rozbieram, i rachuję, ile czasu by �mi zabrało, ażeby ją obłapiać. Przedtem jeszcze mam myśli lubieżne o L.P W ogóle zdradzam złotko [Elsie] w myśli. Moralna strona: dodatnio notuję brak czytania powieści i tendencję do skupiania się; ujemnie: picowanie się w myśli do matrony: lubieżne powroty do L.P. Także fatalna tenden­ cja do „karania" i parania się w myśli z wszystkimi tymi dra­ niami, którzy mi tu dokuczają, zwłaszcza z Murrayem. To ka­ ranie przybiera zwłaszcza formę ironicznych uwag w przedmowie do Magn[um] Opus, w przemowie w Royal Society po odczycie Murraya, w uwagach zwróconych do je­ go brata. Poram się też i peszę Stronga, B.P, Campbell'a i.t.p. - Z drugiej strony, jasno sobie zdaję sprawę ze śmieszności tego i postanawiam tego już więcej nie robić. Dziś rano napróżno wyglądam Itaki. Zdaję sobie sprawę, że jeżeli zdołam opanować moralną stronę mojej chwilowej anarchii, wejść w głęboką samotność i rozpocząć nieugięte pisanie dziennika, to czas mój spędzony tu nie będzie na dar­ mo. - A więc na przyszłość E.R.M. jest moją narzeczoną i więcej, istnieje dla mnie tylko ona i nikt inny; nie wolno mi czytać powieści, chyba że jestem chory albo w stanie gwał­ townej depresyi; oba stany należy przewidywać i vorbeugen [zapobiegać]. Celem mojego pobytu tutaj jest praca etnologiczna; która musi mnie pochłaniać, za wykluczeniem wszy­ stkiego innego. Nie wolno mi myśleć o „zemście" albo „ka­ rach" i brać serjo Spencera, Murraya, albo którąkolwiek inną świnię. 2 11.11.17. Niedziela. Wczoraj: rano piszę trochę, trochę „myślę" i tracę czas. Koło ll=tej idę do B.P. - brak jednej skrzyni. Potem do B.N.G. Kupuję buty, soczek. Ted. A. jest „źle wychowany" w stosunku do mnie. To mnie peszy i irytuje. Opanowuję to; wracam do domu, piszę list do Bramella. Lunch; pokazuję 3 Tedowi i Captainowi moją broszurę ; potem drzemka; piszę listy do Leily i do Taxacyi; idę do Spillera; Capt. siedzi tam wracając żółć na mieszkańców Samary i. Potem sam idę nao­ koło wyspy - lekkie zmęczenie, wątrobiastość; biegnę kawał­ kami; jem mało wieczorem; czuję się byczo, idę do Hintona; młody cokney, przystojny, z otwartą głową; opowiadający świńskie historje dowcipnie; interesuje się muzyką + śpiewa i komponuje karykatury sentymentalnych piosenek! Idę znów naokoło, Wenus świeci nad Rogeją; skupiam się; pragnę my­ śleć o przeszłości; zrobić syntezę roku przeszłego. Formułu­ ję pierwotne uczucie dla E.R.M., głęboką wiarę w nią, wiarę, że ma ona skarby do dania i cudowną moc rozgrzeszania grzechów. Stąd moje spowiedzi, stąd mówię jej „najgłębsze" rzeczy, które przeżywam. Pragnienie heroicznych i drama­ tycznych przeżyć i zwierzeń ostatecznych. Potem myślę 0 niej intenzywnie i płonę namiętną miłością do niej. Meeresleuchten [fosforescencja]: tajemniczo, leniwie ogień zielony, zimny rodzi się w fali gaśnie znowuż. Wracam, piszę do El­ sie. - Moralnie trzymam się nieźle. Lubieżne myśli o Leili tłumię wspomnieniem zasadniczo odmiennego stanowiska w stosunku do L.P. i E.R.M. - (Silna fala uczuciowa dla Paw­ ła i Jadwigi ). Nie myślę prawie całkiem o „prześladowaniu" 1 przyjmuję wszystkie ewentualności spokojnie i swobodnie. Postanawiam dziś spisać wspomnienia z Melbourne dla sie­ bie; 4 Poniedziałek 12.11.17. Wczoraj: po napis[aniu] dziennika lecę na krótki spacer. Dzień pogodny i chłodny powiew, ale mocny upał słońca. Czuję się b. dobrze ze zdrowiem; potrzeba fizycznego ruchu, biegnę drogą. Po śniadaniu pragnę się zabrać do retrospek­ tywnego] dziennika. Trochę branzluję czas, przeglądam Syd­ ney Mail, ilustracje. Biorę od „Capitaina" moje dzieła i niosę 97 �do Hintona. Capt. robi uwagi o nieinteresującości tutejszych nativow i ich niewdzięczności. - Potem z przerwami i odchy­ leniami piszę retrospektyw schematycznie. Koło 12'A gimna­ styka: czuję się po temu. Upał szalony. Po lunchu czytam Swinoburego [Swinburne ]. Kładę się spać, leżę, ale nie śpię; odganiam myśli lubieżne. Wstaję o 3=ciej z Tedem wygląda­ my Itaki; Tedowi nawet za gorąco. Jestem wypuffowany, tak, że nie mogę nic intenzywnie robić. Piszę listy: Mayowie, Boreniusy, Elsie. Idę do kąpieli; do Spillera, gdzie mówimy 0 statkach, które wrecnęły [wreck - rozbiły się] i o czarnej fe­ brze. Potem naokoło: mnóstwo ludzi i boyów, którzy jedzą coconuty [orzechy kokosowe] i grają na flecie. Native półcywilizowany, włóczący się po Samaryi, jest dla mnie czemś apriorycznie wstrętnem i nieinteresującem. Nie czuję bynaj­ mniej natchnienia, ażeby pracować nad niemi. Myślę o Elsie 1 przypominam fazy naszej ostatniej miłości, skojarzonej z socjalistami. Obiad; rozmowa na werandzie z Capt. o poli­ tyce angielskiej. Jego nerwowo namiętne inwektywy na Asquitha; jego osobista znajomość ze Smithem, Botha etc. etc. Jego obrona konserwatyzmu. Ja kiwam głową i zgadzam się, potem ja wygłaszam antyniemiecką tyradę (właściwie to jest głupie z mojej strony). Rozmowa z 3 córkami hotelu. Ich wycieczka na mainland, ich orchideje i ich ideje: dama, która maluje wszystkie kwiaty itp. itp. Wieczorem macam wątrobę kelnerki i dostaję erekcyi, zamiast napisać parę wierszy do Elsie. Zasypiam łatwo i prędko. Morale: najważniejszą rzeczą jest eliminowanie stanu roz­ prężenia, czyli pustki wewnętrznej, w których źródła wewnę­ trzne nie wystarczają. Jak np. wczoraj popołudniu, kiedy nie wiedziałem, do czego się zabrać; lub wieczorem, kiedy traci­ łem czas poruszając się po linii najmniejszego oporu pod­ świadomej lubieżności (gadanie z babami). Powinienem ja­ sno i wyraźnie czuć siebie w oderwaniu od obecnych warun­ ków życia, które same sobie nie istnieją dla mnie. Metafizycznie: tendencja rozprężania się, gadania, robie­ nia podbojów jest zwyrodnieniem tendencyi twórczej; odzwierciedlania rzeczywistości we własnej duszy. Nie wol­ no pozwalać na to zwyrodnienie. Myślę, jak sformułować Sa­ marai dla Elsie i jej książki: sprzeczność między malowniczością pejzażu i poezją wyspy na oceanie a marnością tego życia tutaj. 5 Wtorek 13.11.[ 17] Wczoraj: idę naokoło wyspy i piszę dziennik na ławce. Lekkie zmęczenie i ucisk na oczy i głowę (chinina?). W domu piszę retrospektyw Melburnski. O 10 i Ъ idę do B.P. i proszę Burtona, żeby mi poszukał zaginionej kiesy Stasia. Herbata (morning tea) u Hendersonów; orchideje i paprocie. Wymoczkowata Mrs Smith mówi mi o P=t Darwin ja [o] Elsie - wy­ mieniam jej nazwisko. Potem w domu; czytam folk tales w Seligsie. Drzemię przed objadem. Drzemię po ob[jedzie] 0 3 i Чг showerbath [prysznic]; potem znów czytam. Brak mi sprężyny do skończenia dziennika. O 5 = tej idę naokoło wy­ spy. Po objedzie namiętna tęsknota z E. „Gdybym mógł wstać 1 iść do niej piechotą, tobym zaraz zaczął iść. Takaż tęsknota popołudniu. - Koło 4 i 'A, kiedy kończę czytanie Seligsa, me­ tafizyczna tęsknota, uwięzienie w istnieniu, symbolizowane wyspą. Wstać, iść naokoło, szukać, co się kryje za węglem tylko uciekam przed samym sobą, zamiana jednego więzienia na drugie. Wieczorem gadam z Tedem, decyduję się czekać na Itakę - ażeby dostać boyów w Dobu. Idę z nim do szpitala. Hartley, sympatyczny facet, opowiada o Nelsonie, który wy­ grzebał się z nędzy i który na próżno oczekuje żony każdym 98 statkiem. Idę naokoło wyspy. Gwiazdy się jarzą; morze fosfo­ ryzuje. Wracam do domu - myślę o E.R.M. cały czas, piszę do niej. - Uczuciowo, moja miłość do niej - silna, głęboka, prze­ nikająca wszystko - jest głównym elementem mego życia. Myślę o niej jako o mojej przyszłej żonie. Czuję głęboką na­ miętność - opartą na duchowem przywiązaniu. Jej ciało jest jakby sakramentem miłości. Chciałbym jej powiedzieć, że jesteśmy zaręczeni, że pragnąłbym mieć wszystko otwarcie i publicznie ustanowione. Ale doświadczenie z N[iną] Stir­ ling], której oświadczyłem się zbyt impulzywnie i przedwcze­ śnie, skłania mnie do umiarkowania w słowach. - Jestem wciąż skupiony i spokojny. Upały nie męczą mnie zbytecznie. Przyjmuję chwilowe uwięzienie w Samarai, jako rzecz nieu­ niknioną i dobrą, o ile czas ten poświęcę na skupienie się i na przygotowanie się do pracy etnolog. Wyeliminowałem lubież­ ne rozproszenia myślowe, i popędy powierzchownej flirtacyi, np. chęć zapoznania się z byczemi kobietami tutaj (zwłaszcza matron); w ogóle staram się pokonać metafizyczny [?]: wsiech nie pieriejebiosz! Myśli: pisanie dziennika retrosp. daje mi du­ żo, refleksyje: dziennik jako „historya" faktów absolutnie do­ stępnych obserwatorowi, jednak pisanie dziennika wymaga głębokiej wiedzy i daleko idącego trainingu; zmiana teore­ tycznego punktu widzenia; doświadczenie w pisaniu dopro­ wadza do zupełnie innych rezultatów, nawet nie zmieniają[c] obserwatora. Cóż dopiero u rozmaitych obserwatorów! A więc nie można mówić o objektywnie istniejących faktach: teorja stwarza fakty. A więc nie ma historyi jako wiedzy odrębnej. „Historya" jest obserwacją faktów w myśl pewnej teoryi; zastosowaniem tej teoryi do faktów, jak ją czas rodzi. Życie, które leży za mną, mieni się opalizującą różnorodno­ ścią barw. Niektóre rzeczy uderzają i pociągają mnie. Inne są martwe. Miłość do E., która podczas trwania była dość bez­ władnym elementem, teraz mieni się różnorodnością barw. Sprężyna intelektualnych interesów (praca naukowa; plany socjologiczne; dyskusje z Pawłem) nie mają tego napięcia. Ambicje i żądza działania i formułowania się, są jeszcze bar­ dziej szare w retrospekcie. Środa 14.11.[17]. Wczoraj: rano pracuję nieźle nad dziennikiem - piszę in­ tenzywnie i nie tracę sprężyny. E.R.M. wciąż jest ze mną. Nie czytam powieści; czytam Swinburna; umiem jej listy i telegra­ my prawie że na pamięć i patrzę na jej fotografie. Popołudniu drzemka, czytam Seligmana; dusz; idę na spacer. Czuję się dość silny, wspinam się na górę, wciąż myśląc o Elsie. Po obje­ dzie siedzę i rozmawiam z Truthful James i Mrs Young o plan­ tacjach kokonutowych i o kauczuku. Potem idę do Leslie's Ho­ tel, skąd zabieram młodego faceta i idę spacerem naokoło wy­ spy. Pijemy ginger ale [piwo imbirowe]; potem idę do Hinto­ na; oglądam jego szyldkret. Stamtąd wracam do domu i piszę list do E.R.M. W nocy „biblja" na czysto fizjologicznej podsta­ wie (zbyt dużo jem, zwłaszcza pieprznych rzeczy). Dziś. Wstaję o 6 i 'A; sail-o! [okręt na widoku!] Makumbo o 7 i 'A jest już u warfu [wharf - przystań]. Idę na spacer po cienistej stronie wyspy. Piszę list do E.R.M. i N.S., przeglą­ dam resztę listów, dopisuję je, pieczętuję. Rekomenduję list do E.R.M. Idę na statek. Capt. Hillman stawia mi claret & so­ da. Dyskusja z komendantem Burrows o Niemieckiej administracyi. On chwali ich systematyczne, efficient [sprawne] szpitale; ich troskę o dobrobyt nativow. Ja ganię i chwalę laissez faire. On rżnie na Sacre Coe[u]r w Niemieckiej] N[owej] G[winei] i chwali Marist Mission. - Potem wracam do miasta; ginger ale z Tedem i kapitanem Hillm[anem]. �Wracam na statek. Oddaję paczkę [Mc] Crannowi i piszę list do Khunerów. Rozmowa z Higginsonem i komendantem 0 naturalnych zjawiskach etc. - Potem lunch; mówimy o et­ nografii. Patrzymy na chart [mapę] niemiecką, niemieckiej Gwinei. Opowiada mi o swoich eksperiences [experiences doświadczenia], o różnorodności krajowców na różnych wy­ spach; o niemieckich kolonistach, zwłaszcza o Doiły Parkin­ son i jej matce, i ciotkach. O 3 i 'A wracam do domu, gawę­ dzę z Ramsayem. Wracam na statek: rozmowa z Dr. Harse 1 komendantem o Niemieckiej administracyi, o Rosyi i o wojnie. Czwartek 15.1 Ц П ] . Wczoraj: o 5=tej idę naokoło wyspy i czuję potrzebę exer­ cise [ćwiczeń]; piszę dziennik na ławce. Jestem trochę pod­ niecony i rozproszony dniem spędzonym na statku. Idę na cy­ pel na górkę i patrzę na morze. E.R.M. jest ciągle ze mną. (Ale zupełnie nie pamiętam, o czem myślę na tym spacerze!) Aha: między innymi interesuje mnie przyroda. Poprzedniego wieczora: jadowita verdigris Sariba wbita między morze ko­ loru rozpalonej czy fosforyzującej magenty, z poolami tu i tam zimno niebieskiego refleksu; odbłysk na wodzie różo­ wych chmurek i elektric-green czy saxe-blu nieba. Wczoraj wieczór: niebo i morze wyraźnie niebieskie, spokojnym, peł­ nym błękitem; pagórki mieniące się głębokimi fioletami i intenzywnym kobaltem rudy miedzianej, a nad nimi dwie czy trzy baszty spiętrzone chmur płonących skalą intenzywnych pomarańcz, okier i róż. - Chciałbym ją tu mieć. Wracam, sły­ szę na gramofonie „chłopcze ty, spełń me sny" i chwyta mnie chandra za winem życia. Żal że E.R.M. nie tańczy w moim stylu. Adage [przysłowie]: „kto tańczy ze sobą dobrze, ten nie będzie żył w zgodzie". - Spotykam Mrs. Henderson, Baldie i Annie. Rozmowa, staram się być interesujący. Zawsze baby! - Po kolacyi rozmowa z Capt. Hopem, który mnie obdarowu­ je swymi favours. Potem rysuję plany grzebieni. Szyldkretomania. Idę naokoło wyspy z młodym facetem, który przyje­ chał ze mną i jest u B.P. Uskarżamy się na niegościnność Samarai; opowiada mi swoją historję. - Rozmowa z babami hotelowemi. Idę spać, myślę o Elsie. Sen: na rogu M.H. czekam na tram idący do Brighton [przedmieście Melbourne]. Patrzę i słucham, czy idzie. Łapię go na rogu. Żal, że jestem sam i że nie ma E.R.M. Myślę o tym dniu, w którym wrócę do Melb[ourne], ona spotka mnie na stacyi i będziemy znów ra­ zem jechali na [?] front. 6 Myśli: dziś rano - teorja świadomej akcji narodowej. A responsible collect 20 tys. zł ive action of a state [odpowie­ dzialne działanie zbiorowe państwa]. Teorja tego, co mówi­ łem E.R.M. w naszej 1. rozmowie, że nie ma sensu mówić o ..Anglii", „Niemczech", które „chciały", które „źle racho­ wały" i.t.p. Spiszę tę teorję dla E.R.M.! Plan zorganizowania ściśle naukowych dyskusji w R[oyal] A[anthropological] Institute]. Usunięcie of the hybrid, se­ mi popular meetings without any discussion; neither popula­ rizing science, nor giving any definite results [hybrydalnych, pół-popularnych spotkań bez żadnej dyskusji, ani nie popula­ ryzujących nauki, ani nie dających żadnych określonych wy­ ników]. Potrzeba: postawienia definitywnego zasadniczych problemów i jednolitości w pracy; udziału wszystkich, przynajmniej reprezentatywnych facetów w dyskusyi. a ma dzieci; wylany i ekskomunikowany; żeni się; krajowcy robią dla niego plantację; staje się naprawdę bogaty; przyję­ ty ponownie na łono kościoła (Father [?]) Także Miss Gofton opowiada mi o planterze, który po pijanemu, gwałtem, bie­ rze native girl [tubylczą dziewczynę] Chalfeart) 14 letnią; trzyma ją przez 2 lata wbrew jej woli; kupuje jej mnóstwo rzeczy; gramofon, maszynę i.t.p. Potem ona przywiązuje się do niego. On jeździ na południe; żeni się z białą; czarna ro­ bi awanturę; idzie do jego domu; zabiera maszynę etc. Biała dowiaduje się i opuszcza go, idzie na południe. - Potem ja idę do Higginsona, daję mu moje reprinty, rozmawiamy tro­ chę; wydobywa rzeczy z Custom shed [magazyn celny]. Rozmowa z Burtonem o szalonych upałach w W[est] Australia] i o jego secluded mode of living [samotniczy tryb życia] w Samarai. Wysoki barczysty facet z dystyngowaną twarzą i dobremi manierami. - Po lunchu przeglądam check­ book [książeczka czekowa]; listy Elsie i układam chronolo­ gię naszej znajomości. - Koło 4=tej ładuję kamerę, przygo­ towuję się. Fotografowanie E. i Smithów. Spacer przez pa­ górek, nieheroiczne zachowanie się w stosunku do psa. Wie­ czorem idę do Hintona; szyldkret; potem do Wilkesa, który pokazuje mi nieprzeliczone fotografje, nie daje mi nic do pi­ cia! Ból zębów Teda. Akces zmysłowości niezdyferencjowanej, który postanawiam przezwyciążyć. Myślę o E.R.M., ale gwałtowność tęsknoty stępiała. Prawie że pogodziłem się z losem mieszkania w Samaryi, zresztą niewątpliwie nie tra­ cę tu czasu! Sobota 17.11.[17] Zupełnie nie myślę o jeździe do Trobr[iandów]. Tak jak­ by tej możliwości nie było. Wczoraj: Dziennik retrosp. o E.R.M. rano intenzywnie przeżywam przeszłość tej jesieni kiedy ją poznałem. O ll=tej idę patrzyć na fotogr[afie], które się suszą, i piję morning tea z babami. Przedtem je­ szcze, biegam za Everettem i obstalowuję launch [szalupę] na po południu. Rozmawiam z Mrs. Mahoney i z facetem, Osborne z Rossell Ind. Zabawna ich niechęć do dania mi ja­ kichkolwiek informacyi. Po prostu lenistwo i rodzaj pustki, prawdopodobnie? Piję drink z Everettem i on mówi mi o ku­ la twierdzi, że Misima nie była w kuli, tylko Panaiati i Panapompom; Tubetube i Wari; a także Rogea - [??]. Po obie­ dzie jadę; poczucie „własności" i „rozbijania się" autom, łódkami. Cudny widok. Tropikalna gęstwa, głębokie cienie; jarzące się kwiaty hibisku. Siedzę przed native house [tubyl­ czym domem], gdzie przygotowują soi. Uczucie zdezorjentowania, które mam zawsze, gdy jestem w nowej nieznanej miejscowości między natywami. Zewnętrzne rzeczy, zagro­ dy, budowa domu, przygotowanie do soi [święto]; zarośnię­ te kawałki w wiosce, rozłożenie wiosek, to wszystko mnie pobudza, ale czuję impotencję i bezcelowość badań, jeżeli nie mam pozostać dłużej. Pejzaż, warunki, w których żyję to pobudza mnie niezmiernie do badań. W Samarai po pro­ stu nie mogę nic robić. - Myślę, na czem polega najgłębsza esencja moich badań: wykazać, jakie są jego [krajowca] główne pasje, jakie są motywy postępowania i cele. [Dlacze­ go boy „sign-onuje" [sign on - przyjąć się do służby]? Czy każdy boy, po pewnym czasie, gotów jest sign-offować?} Je­ go istotny, najgłębszy bieg myśli. Tu staje przed nami nasz własny problem: co jest istotą w nas? Wracam do Adolfa Bastjana: Universalgedanke [myśl uniwersalna], Volksgedanke [myśl ludowa] ect. 7 8 Piątek 16.11.[17] Wczoraj: rano pracuję nad retrosp. dziennikiem. Miss H.U. o 11 =tej herbatka, rozmowa o misjonarzu w [?], który Wracam, mając małą nadzieję, że [?] przyjedzie. Spesze­ nie 10/. szylingami Everetta. Niosę fotogrfafie] do Smitha. Po 99 �kolacyi idę z turtleshell [skorupa żółwia] do Leslie's pub; po­ tem wracam; rozmowa z Mrs Gofton, Charlie Leslie, piecho­ tą [?]. Potem wszystkie baby; piłuję w tylnej werandzie. Wieczorem w łóżku silna fizjolog. zmysłowos'ć i [?'.'] - Po spuszcz. się mys'le, że tylko E.R.M. kocham naprawdę fizycz­ nie. Morał: zaczynam „osiadać się" w Samarai: szyldkret; ba­ by; spacer, widok z mego okna - wszystko to przesiąknięte myślami o E.R.M. wystarcza mi normalnie. Chwilami jednak tęsknię za nią, chciałbym ją widzieć, powiedzieć jej jak ją ko­ cham, ile czasu z nią zmarnowałem na pół-miłość. Parę dni temu miałem rozpacz na myśl, że mogę nigdy jej, nie zoba­ czyć. Wczoraj znowuż, staram się uprzytomnić moją apatję, a nawet antypatję parę tygodni przed wyjazdem do Adelajdy. - Jestem rozproszony; zbyt mało piszę dziennika; zbyt dużo gadam i nie jestem sobą. Wczoraj po powrocie z Sariby chciałem czytać powieść. - W takich chwilach mam ostrą jakkolwiek powierzchowną tęskn[otę] za E.R.M. Gdyby ona tu była byłbym szczęśliwy? Skupić się, wrócić do pisania dziennika. Musisz się pogłę­ bić. Zdrowie ci dopisuje. Czas zebrać siły i być sobą. Opu­ szczaj chwile małych i marnych niepowodzeń, strat material­ nych itp. i badź sobą! Niedziela 1 8 . Щ 1 7 ] . Wczoraj: rano przychodzi Ginger, namawiam, targuję się; sign on; wydobywam papier fotograficzny; wracam, pi­ szę dziennik; w B.N.G., kupuję papierosy i jelly [galaretka]. Potem piszę retrosp. E.R.M. Po lunchu strzygę się i czytam głupi magazyn (który mi na każdym kroku przywodzi na myśl E.R.M.). Potem znowuż piszę; alarm, że Ithaka przy­ jeżdża; idę z Tedem na jatkę; pracuję nad grzebieniem; ko­ lacja; rozmowa z Mrs Gofton; siedzę i myślę o E.R.M. Spa­ cer naokoło wyspy; chwilami czuję się spokojny i szczęśli­ wy; chwilami rozpaczliwa tęsknota za E.R.M. i „życiem". Myślę o mojem przeznaczeniu; gdybym ja nie wrócił, ona by zapewne znów kogoś znalazła; myślę o Charles i o tern, że ja naprawdę mam przyzwoitą attitude [postawę] w sto­ sunku do niego i do jej przeszłości. Siadam na chwilę na ławce; gwiazdy; myślę o objektywnej rzeczywistości: gwia­ zdy, morze, olbrzymia pustka wszechświata, w której czło­ wiek się grzebie; chwile zlania się z objektywną rzeczywi­ stością, chwile w kt[órych] dramat wszechświata przestaje być stage [sceną], a staje się performance [przedstawie­ niem], są to chwile istotnej Nirwany. Przez moment myślę znowuż, że mogę jej nigdy już nie widzieć i rozpacz mnie chwyta. Szepcę jej imię w ciemną noc; chciałbym jej powie­ dzieć, że ją chcę za żonę; myślę o tern, jak zaanonsujemy to starym Massonom, gdyby mnie oni chcieli wiedzieć na tych warunkach, nie mógłbym żywić dla nich niechęci. Piszę do niej bardzo miłosny list. Postanowienie: spokojnie; bez zaciśniętych zębów; piszę dziennik retrosp., jako pracę przygotowawczą. Istotą tego jest spojrzenie w przeszłość, głębsze ujęcie życia (Wczoraj na wieczornym spacerze staram się pogłębić te myśli). Ale w tym celu musisz pisać dziennik i przypominać fakty w spo­ sób nieco formalny. Absolutnie wyeliminuj myśli zmysłowe; tylko miłość dla E.R.M. istnieje (wczoraj wieczorem myślami z L.P. itp. i ja­ sno uświadomiłem sobie, że z jednej strony piszę szczerze płomienne listy do Rózi [Elsie Rosaline], a równocześnie myślę o świństwach a la Casanova. Czytając mój list E.R. nigdy by nie podejrzewała mnie. - Uświadamiam sobie to i lubieżność odpada sama przez się). 100 Poniedziałek 19.11.[17]. Wczoraj: Deszcz rano, chłodny, chmurny dzień; w ogóle jak dotąd nie czuję gorąca. Chwilami zapominam, że jestem w tropikach, tak byczo się czuję subjektywnie. Niemniej energja jest zmniejszona pokaźnie. Po śniadaniu (mam lekki ból głowy z ciśnieniem od wewnątrz na gałki oczne) kładę się na chwilę. Potem retrosp. E.R.M. 20 po 10=tej biorę (w chwi­ li rozprężenia) magazyn i z obrzydzeniem i wbrew lepszym instynktom, czytam go aż do 20 po 11. Zwichnięty, idę na spacer, ażeby się skupić. Skupiam się i fala czułości do E.R.M. Myślę też, że powinienem jej pisać b=ej objektywne listy, zdając jej sprawę z moich wątpliwości (kiedy sobie sta­ ram przypominać jej braki fizyczne i kiedy przypominam i analizuję moją chwilową antypatję do niej; także opisać jej odpływy uczuciowe, w których jestem względnie obojętny i upadki moralne, kiedy picuję się do innych kobiet lub mam lubieżne myśli. - Na spacerze czuję się byczo fizycznie, po­ trzeba ruchu (rano zrobiłem dość dużo gimnastyki) i idę pod górę potem schodzę na dół. Siedzę na ławce, spotykam Osborne'a. Gadamy o Rossell Ind, facet podoba mi się lepiej niż z początku; R[ossell] Ind pociąga mnie. Szczegóły, które mi zdaje b. są interesujące. Ja „bragguję" [brag - przechwa­ lać się] co do mojej zdolności językowej etc. Idziemy na Yela Gili. Po lunchu idę spać do 3=ej. Showerbath (pewna ocię­ żałość, ból głowy wzrasta). Potem rozmowa z boyami i Osbornem na Yela Gili. Idę do domu; naokoło wyspy; za­ chód, piszę parę wierszy dla E.R.M. - Wieczorem karty; roz­ mowa o polityce; bawi mnie z jednej strony zaciętość, z którą ci faceci gadają przeciw Bruce'owi i Murray'owi. Z drugiej podoba mi się bad language, który Ted używa, gdy z drugiej strony przepierzenia leży Annie (mówimy o pokusach). 9 Moral: Fatalny upadek w czytanie magazynu. Jestem fi­ zycznie dość silny, żeby pokonać wszystkie rozprężenia i opanować stany, których nie uznaję. Także czas, żebym po­ zbył się bezwładności, poruszania się po linii najmniejszego oporu. Wczoraj 3 fatalne rzeczy: czytanie głupiego szmelcu; bezwładność wieczorem w siedzeniu z draniami i piciu z ni­ mi. A także zbyt zmysłowa postawa w stosunku do Mrs Go­ fton i Baldie. Sypię im komplementy i mam ten ogólny Schnitt, w którym spoczywają możliwości macania. Postanowienie. Nie wolno ci lecieć na dno po linii naj­ mniejszego oporu. Dość dużo już zepsułeś w najpiękniejszej miłości twego życia. Teraz muszę skupić się na tern. Usunąć potencjalną lubieżność z mojego interkursu z babami. Trakto­ wanie ich z kantu jako special palls. Nic z tego i tak nie bę­ dzie - a raczej byłoby fatalnem, gdyby coś było. Nie picuję się. Gdyby ona tak samo się zachowywała, byłoby to dla innie klęską. Dodatek. Wczoraj idąc na spac[er] popoł[udniu| analizuję przyczyny mojego Dostojewskiego stanu. Prawdopodobnie, główną przyczyną było, że ulegając mi, stając w osobistym stosunku do mnie straciła ona urok bezwzględnej wierności; a także urok rzeczy niedostępnej i objektywnej. Z drugiej strony tak nagle stanęła przede mną jako kochanka, że nie mogłem jeszcze jej pożądać dostatecznie, kiedy ją miałem. Myślę też o N.S. i mam wyrzuty sumienia. Niemniej widzę jasno, że mój stosunek do niej byłby niemożliwy. Za nic bym nie zamienił E.R.M. za nikogo. Wtorek 20.11.17. Jestem dziś i wczoraj wieczór roztrzęsiony, głównie na tle robienia grzebieni i powodzenia w tern. Mam artystyczny Rausch, trochę w stylu pisania wierszy. Także starałem się ro- ��bić wrażenie na Smithie i na wszystkich, których tu widzę. Z drugiej strony chummyuję [chum - bratać się] z babami, gram z nimi w karty 2. wieczór i jestem stanowczo pod-uczarowany Mrs Gofton, która jest niewątpliwie w stylu Mamie Masson. Mysie o jej „duszy" i stanowczo ona jest „kobietą" dla mnie przez jakie 2 godziny. Widać, że to musi być długi i pracowity proces, zanim się wydobędę z tej kałuży! Wczoraj: rano pogodne, lecz chłodne; gimnastyka, golę się. Potem idę do Higgins[on]a [sędziego rezydenta Samarai], gotów do wycieczki na Saribę. Odkłada do wtorku. Wracam do domu, zawieszam pisanie retrosp. dziennika, tylko na chwilę chcę robić szyldkret. Zaczynam o 9=tej i siedzę aż do l=szej, idąc do Smitha, który mi daje doskonałe wskazówki. Popołudniu znowu pracuję i piszę list do E.R.M. na dole, podczas gdy Ginger skrobie. Idę do Smitha o 5=tej, planuje­ my narodziny nowego Papuańskiego stylu. - Wieczorem ry­ suję nowe desenie, potem do Smitha, potem karty z babami. Mówię komplimenty Mrs Gofton i ulegam jej niewątpliwemu urokowi. Potem rozmawiamy, jedząc kraba, ona ignoruje alu­ zje, gdy Ted mówi proffesional bar-maid style [stylem profe­ sjonalnej barmanki]; idę spać, rozmowa z Tedem. Pod moskitierą myślę o nowych deseniach. Środa 21.[11.17]. W ogóle jestem całkiem at home [w domu] w Sam[arai]. Nie czuję najmniejszej tendencyi wyjechania, jakkolwiek, je­ śli wyjadę, będę bardzo szczęśliwy. Kiedy idę sam, w księży­ cowy wieczór, na 'wharf', I enjoy [cieszę się] tropicalny na­ strój, morze ze statkami na niem, plany szyldkretowania, idee w kwestyi retrosp. dziennika. - W ostatnich paru dniach tęsk­ nota za E.R.M. prawie że mnie nie nachodzi. Czuję się byczo i odpornie. Facety, a la Ted, Capt. etc. bawią mnie i lubię ich. Lubię rodzinę Mrs Young i czuję się at home w tym hotelu tu­ taj. Dają mi tu morning tea i afternoon tea. Mrs G. opowiada mi różne historie o swoim hotelu itp. Grywam w karty z ni­ mi. Niemniej wiem, że E.R.M. jest jedynym człowiekiem, który mnie naprawdę rozumie i bezinteresownie kocha rów­ nocześnie. Kiedy wydobywam humor z sytuacyi albo formu­ łuję głębsze myśli co do dziennika, podświadomie ona jest wizualnie ze mną. Wczoraj: rano wstaję dość późno; piszę dziennik bez sku­ pienia. Po śniadaniu niechęć (bezwładność!) jechania na Sa­ ribę; spotykam Harrisona [kupca]; planuję jazdę z nim do Dobu. Potem idę do Higginsona i urządzam tak, żebym mógł jechać i zostawić rzeczy dla Teda. George Harris[on] mówi mi, że nie mogą mnie wziąć. Au fond jestem kontent. Potem pracuję nad turtleshell, zbieram papiery. Kupuję [?] papier. Po lunchu leżę i całe prawie popołudnie spędzam nad stwo­ rzeniem nowego deseniu na grzebień dla Elsie. Popołudnio­ wa herbata. Mrs Osborne. O 5=tej idę naokoło wyspy. Staram się skupić; otrząsnąć Rausch powodzenia artystycznego. My­ ślę o (?) uświadamiam sobie że E.R.M. jest moim najlepszym przyjacielem. Wieczorem przy kolacyi jem papaye i pineaple, Ted mówi o kula. Twierdzi że Panayati i Panapompom nie były w kuli. - Po kolacyi wykańczam i kalkuję rysunek. Idę do Smitha. Osborne czyta na głos rozdział z Zanoni [Bulwer] Lyttona (Osborne: 1. wrażenie mały, szczurowaty, podejrzli­ wie patrzy z podełba; oczy krwią zaszłe; wrażenie, że pił po­ przedniej nocy. De facto teozofita; co dzień patrzy nieruchomie na wschodzące słońce, wegetarjanin; wierzy w mistycz­ ną wiedzę niggersów [nigger - pogardliwie negr].) Potem Smith wycina mi comb [grzebień]. Jestem dumny z mego dzieła. O 10=tej wracam, siedzę z Mrs Baldic i patrzę na bil- 102 lard. Capt. Storch. - Idę na wharf. W moim pokoju Ted i Capt. H. dyskutują o niewdzięczności krajowców. Morał: Jestem w epoce dobrego zdrowia i rozprószenia. Znoszę upał wyśmienicie. Czwartek 22.Г11.17.1 Wczoraj: wstaję dość późno. Rano trochę czasu tracę na szyldkret; pisze dziennik dość rozlazłe. O 10=tej gonię za szyldkretem i narzędziami. Morning tea z babami; o ll=tej dostaję szyldkret od Buntinga b. tanio. Mówię z nim o kuli. Potem piszę retrosp. Popołudn[iu] drzemka w parlor bar. Sie­ dzę w upale w pustym barze; cane chairs [krzesła wyplatane trzcina]. Joie de vivre niezróżniczkowana: oczyszczona rze­ czywistość, możliwość wciągania atmosfery życia pełną pier­ sią. Rano już tendencja otrząśnięcia się z szyldkretomanii. Popołfudniu] piszę retrosp. ale przerywam o 4=tej gonię tro­ chę za grzebieniami. Podczas pisania tęsknota za E. O 5=tej naokoło [wyspy], Gubernfator] przyjechał i Leo. Murray gra w tennisa. Chwilka speszenia, potem I draw myself up [wy­ ciągam się] i idę, ażeby się skupić. - Idę raz jeszcze naokoło; cudny, przekolorowy Zachód. ROGEA ciemna zielenią i gra­ natem, obramowana w złoto. Potem mnóstwo różowego i fiołku. Sariba nad rozpaloną Magenta; fringe [obramienie] palm z różowymi pniami nad niezgłębionym modrym mo­ rzem. - Podczas tego spaceru wypoczywam myślowo. Do­ znaję barw i kształtów jak muzyki, nie formułując ich ani przetwarzając. E.R.M. zawsze obecna jako współwidz. Ka­ wałkami biegnę czując się atletycznie. Po kolacyi, muzyka mnie kusi; idę i tańczę. Zmęczenie na pełny żołądek. Idę zno­ wuż naokoło. Zasadnicze problemy techniki życia. Księżyc i Wenus nad Rogeą. „Obecność niektórych osób otwiera objektywną istotę wszechświata; innych zamyka" Typ ludzi a la Elsie, których obecność zstępuje na pejzaż jak głębokie mil­ czenie; innych, którzy wypełniają go bezsensownym tumul­ tem lub, najlepiej, lepką i sentymentalną parandą. - (Sylwet­ ka Aumiillera i zrozumienie, jak on może lubić Samarai). Po­ tem staram się być sam z przyrodą zmącić lepkie i bezsen­ sowne myśli - gadaniny - Mrs Weigall - siedzę na ławce ko­ ło Powder magazine [prochownia] i staram się zdobyć „mil­ czenie duszy". - Przeszkadza mi [?], gdyby Higginson mnie taszczył za pójście na Makambo (Verrbelyi dostał 3 miesiące ula). Dyskusje polityczne apropos tego. Idę 2 razy naokoło wyspy. Myślę o E.R.M. gwałtowny ból i żal o N.S. Myślę, że ja teraz także mam tę joy of small things [radość z małych rzeczy], którą ona, biedactwo, odczuwała. Żal mi jej szalony, że ją straciłem, ale wiem, że inaczej być nie mogło. - Formu­ łuję tę sprawę dla Elsie. N.S. = C.E.M. albo Ernest PK. jak­ by ona czuła? Gdyby ona tu chciała być ze mną, an humble outsider [skromny laik]? Poprzednio już chcę jej napisać o moich odpadnięciach. O tern, że wciąż piszę dziennik. Że chciałbym, żeby on[a] pisała i żeby uzmysłowiła sobie pro­ blemy istotności życia, samokrytycyzmu. Dziś rano w kąpie­ li łapię się na dorywczym myśleniu (reforma kondonów w Australii) i formułuję, że główną wadą Anglików jest, że oni nie znają „uwarstwowienia życia" their life flows in a simple current. One thing comes and goes and is replaced by another and there you are [ich życie płynie zwykłym nur­ tem. Jedna rzecz przychodzi i odchodzi i jest zastępowana przez inną i to wszystko]! Nie mają tej refleksyi, tego ciągłe­ go systematyzowania. Rozbudzić te problemy w E.R.M. Piątek 23.[11.17] Miesiąc od dnia embarkacji w Sam[arai]. Byłem super �energizowany koło Poniedziałku, Wtorku i przestałem brać arsz[enik]. Wczoraj wieczór pewna ociężałość, senność; dziś także; z drugiej strony mam lekkie zapalenie gardła. Dziś czuje, tę ciężkość głowy i ciała tropical increase in specific gravity [tropikalny przyrost specjalnej grawitacji], tak cha­ rakterystyczną dla moich dawnych stanów w tropikach [7] biorę arsz[enik] znów dziś rano, [7] wieczór i inhalacja na gardło (dziś w nocy prawdopod. się przeziębiłem, bo miałem wiatr nawet pod tajmanem, a spałem nago). Wczoraj: wstaję o 6=tej M[7] Bernier; przenoszę się do pokoiku obok Capt. Hope. Gimnastyka intenzywna. Śniada­ nie, dziennik. O 9=tej do Buntinga. Zaczynam mu tłomaczyć, o co mi chodzi; przykre uczucie banalizowania profa­ nowania mojej pracy. Potem zaczynamy rozmowę o KULA z jego boyem. KULA w Dobu, Tubetube, Panagali. Charak­ terystyczna rozbieżna informacja, która jednak w świetle moich uprzednich wiadomości jest całkiem użyteczna. O 1 l=tej jadę na herbatkę; konstrukcja grzebieni. Potem sam trochę pracuję nad grzebieniem w potwornym upale. O 12 'A odpoczywam przed lunchem. - Po lunchu canoe z NUA'ATA; 2 facetów taszczy ku plaży; mierzę z Gingerem; badam wnętrze; baba z obwisłemi piersiami i elefantiasis. Opanowuje mnie apatja w środku pracy. Robię dość po­ wierzchownie i nie intenzywnie. - Wracam koło 4=tej (Ra­ no dostaję marki z Pt Moresby i załatwiam grzebienie Teda). Częściowo myślę o pisaniu do E.R.M., ale grzebień i gada­ nie zabierają czas. Spacer. H[is]E[xelency] Murray. Wita mnie uprzejmie. Ja daję mu historję mojej choroby. Gadam trochę zbyt prędko i nachalnie. Nie jestem sobą. Nie mam di­ gnity [godności]. Zbyt po przyjacielsku. Nie wspomina mej pracy ani niczego poważnego, oprócz mego zdrowia. Leo­ nard; czyta moją pracę, chwali uprzejmie. W tonie jest b. uprzejmy, prawie pochlebny co do pracy. Ja mu mówię 0 zdrowiu. O przyjaciołach w Melbourne, i palę mu komple­ menty o Australczykach. Potem wracamy razem, ja mu mówię o kuli, on przytacza szczegóły z Hiri" i innych form trade'u [handlu]. Ja mówię o doniosłości ekonomicznych funkcyi. - Przedtem on wspomina o artykule Capt. Barto­ na". Także mówi, że jak będę w Trobr[iandach] odwiedzą mnie może. Ja na wszystkie te awanse odpowiadam uprzej­ mie i kordyalnie, jakby „nigdy nic". Jestem elated [dumny]; 1 usuwa to bądź co bądź nieprzyjemną tensję [tension - na­ pięcie] osobistą i daje mi pewne zaufanie, że jeżeli się po­ dam o przedłużenie pozwolenia, to mi je dadzą. - Jestem rozwydrzony i prowadzę urojone rozmowy z Leon[ardem] M. o doniosłości mojej pracy. Szybko jednak staram się opa­ nować to rozwolnienie: przypominam sobie, że stary M[urray] szczerzy zęby do wszystkich drańców, nawet do 'ych, którym nogę podstawia. Leon[ard] Mfurray] prawdop. jest przyzwoitszy, ale nie warto o niego dbać. Staram się opanować i przypomnieć, że ja pracuję z wiecznością na oku i że zwracanie uwagi na tych draniów banalizuje po prostu moją pracę. - Wieczorem spaceruję i gadam z Tedem. - Śpię nieźle, ale prawdopodobnie podziębiam się - ut supra. Dziś: wstaję o 6=30; czuję się marnie. Nie robię gimna­ styki intenzywnej, bo ociężałość. Idę na krótki spacer i na ławce piszę dziennik. Po śniadaniu, rozmowa z Francuzem M. Bernier, o matematycznem wykształceniu, o jego znajo­ mym Malinowskim z Paryża. On z Nowej Kaledonii, dużo Podróżował, blagier, sympatyczny i cywilizowany. Charges [liczy] mnie 15/. za worek orzechów betelowych. O 9=tej do Higginsona; przygotowanie dojazdy. O 10=30 jadę malutką 'odką na [?]. Cudne morze, pomarszczone; tuż nad burtą łód­ 1 ki; wieniec pagórków naokoło. Prąd i wiatr z nami. Nerwowa trzcina, którą się staram opanować. Myślowo przygotowuję się do pracy w Rogei. Zgromadzenie krajowców, czekających na Toreka. Idziemy ku Kwatou. Parę łódek. Robię rysunki z ornamentów. Interes naukowy i artystyczny (szyldkretomanja) połączone. Pomiary dużej łódki. Deszcz. Siedzę i ga­ dam. Lekkie zmęczenie i apatja w pracy. Niewdzięczność ta­ kiej dorywczej pracy. Brak charakteru tamtych wiosek. Powinienbym zrobić parę zdjęć z tych parszywych wiosek dla mo­ jej pracy opisowej o N.Gwinei. - Siedzę w zmisjonaryzowanym domku i gadam z bandą drani. Jazda z powrotem. Czuję się byczo; chłodny, wilgotny dzień. Niebo, morze szare; góry granatowe, obwieszone mgłami. Elewara wraca od Miss Grimshaw (7). Rozmowa na podwórzu jailu [jail - więzienie] z Mr Headon. Objecuje mi lepszą łódkę na następny dzień a także pozwolenie gadania z prisonerami [prisoner - wię­ zień]. Wydobywam grzebienie dla Teda (15/.!) i otrzymuję poradę co do mojego grzebienia. Po kolacyi rozmowa [z] Aumullerem o Verebelym, ja deklaruję moje uczucia i usprawie­ dliwiam postępowanie władz. Potem gadam chwileczkę z draniami (Hinton, Davis i Annie); układam się z Tedem o betel nut i zabieram się do pisania listu do E.R.M. - Jestem trochę zanadto zmęczony i piszę dziennik instead [zamiast te­ go]. Pójdę spać. Niedziela 25.[11.17.] Wczoraj nie napisałem dziennika (very bad [bardzo źle]!) Ale to może być usprawiedliwione tern, że w Piątek spisałem zdarzenia Piątkowe. Teraz muszę zdać sprawę ze wczoraj. Wczoraj: Sobota 24. Czuję się dobrze wstając, ale zaraz potem dość marnie. Nie robię gimnastyki; idę na spacer i na ławce, patrząc na Rageę pisze list do E.R.M. Higginson prze­ chodzi. Moskity mi dokuczają. Uczuciowo nie jestem zbyt tę­ go. Myślę o planach na ten dzień: skończenie wagi [waga trobriandzka łódź] w Rogei; badania nad porównawczymi canoes; ale czuję, że moje myśli się trochę gmatwają. Także myślę, że powinienbym przy pisaniu dziennika brać rzeczy głębiej. Tak np. jak wracam z Rogei w Piątek, mam akces zmysłowości co do M[7] Peck i co do Leily. Tłumię to w imię monogamicznych uczuć dla E.R.M. - Zasada: obok zewnę­ trznych zdarzeń; podać bieg uczuć i kojarzeń instynktow­ nych; poza tern uprzytomniać sobie metafizyczną istotę ist­ nienia. Tu oczywiście trenowanie się w uprzytomnianiu sobie dziennikowego ujęcia w przebiegu aktualnym życia zmienia technikę życiową. - Po śniadaniu zbieram się. Jadę z Charlie, jego synkiem, 2 prisonerami, Derb. i Gingerem. Wiatr, żeglu­ jemy szybko; staram się trochę gadać z Charlie'm. Równo­ cześnie rozkoszuję się wrażeniami płynięcia. Niespokojnie szare i niebieskie morze - there is a touch of lavish noncha­ lance about the dark blues and grays of a choppy sea [jest odrobina hojnej nonszalancji w granatach i szarościach burz­ liwego morza]. Zieleń pagórków. Rogea omszona głęboką, puszystą zielenią schodzi w stromych slopach [slope - po­ chyłość] ku płaszczyźnie pokrytej palmami sagowymi, koko­ sowymi i betelowymi; pomiędzy nimi szare domki. Jedziemy akontre naprzeciw Kwatou; fotografuję małą łódkę, potem wagę; potem idę do tego samego domku, gdzie byłem dnia poprzedniego. Gadamy z Charliem o kuli i handlu między wyspami. - Potem ja jem lunch, robię pomiary wagi; fotogra­ fuję ją; deszcz się zbliża; klnę na Gingera, który poszedł bez pozwolenia. Idę na Wschód; oglądam wagę Panayati i jej ar­ tystyczny charakter. Wracamy; boye wiosłują; sympatyczne wrażenie, jakie Ginger na mnie robi. - Wracam b. zmęczony. 103 �Piszę list do E.R.M. Obiad. - Czuję się distinctly feverish [wyjątkowo febryczny]. Gadam z Mrs Gofton, pokazuję jej grzebienie, Mr&Mrs Catt. Saville. Idę do Smitha, który daje mi lekcje w gięciu grzebieni. Potem dyskutuję z nim desenie, wracam, siedzę i zbieram się do spania: obojętny, zmęczony, feverish. Prawie bez „uczuciowego" tonusu. (Ale na myśl, że listy przyjdą z południa, serce moje się cieszy!) - Przychodzi Ted i zaciąga mnie na dół. Pijemy Ginger, ale i idziemy na spacer na wharf. Planujemy jazdę do Simsim etc. Także do Iwa, Gawa etc. Idę spać b. późno, mam chwilowe napady lubieżności, ale jej odpieram. Myślę o deseniach, ale nie dużo 0 E.R.M. Poniedziałek 26.[11.17.] Wczoraj mam to, co zwykle nazywamy an attack of feverishness [atak febryczności], a touch of fever [dotyk febry]. Ociężałość fizyczna i umysłowa. Wczoraj np. nie czuję tendencyi ani sił pójścia na spacer nawet naokoło wyspy. Nie mam też energii do zabrania się do pracy, nawet do pisania li­ stów do E.R.M. lub do przeglądania moich notatek etnogra­ ficznych. Z drugiej strony jestem niezmiernie irritable [draż­ liwy] i krzyki boyów i inne hałasy dają mi okropnie na ner­ wy. Moralny tonus jest też znacznie niższy. Uczuciowo - tę­ pość, o E.R.M. myślę mniej intenzywnie niż zazwyczaj. Oporność przeciw myślom lubieżnym zmniejszona. Ogólna jasność metafizycznego ujęcia świata zupełnie przyćmiona: nie mogę wytrzymać z samym sobą, myśli spełzają po po­ wierzchni świata. Nie jestem w stanie panować nad rzeczami 1 odnieść się twórczo do świata. Tendencja czytania rubbishu [brednie]; przeglądam magazyn. Szukam towarzystwa róż­ nych drjani. Zdarzenia wczorajsze. Wstaję o 6=30 niewyspany obvio­ usly [oczywiście]. Golę się; myśląc o opracowaniu materiału, o liście do E.R.M. i o dzienniku. Przed i po śniadaniu dzien­ nik. Niezbyt intenzywnie. Capt. Hope przerywa mi (rozmowa 0 zabronieniu przesyłania pieniędzy z Anglii, jego antyangielskie tyrady i antyaustralskie). Potem postanawiam iść na­ około wyspy i posłać list do E.R.M., ale czuję się feverish 1 idę do Smitha. On mówi o posłaniu tych rysunków do bra­ ta, mnie peszy myśl, że ja będę robił desenie. Dałem mu po­ mysł, a on będzie finansowo eksploatował. Ale przezwycię­ żam to. Wracam do domu, po lunchu siadam i rysuję. Launch odjeżdża nie biorąc mnie. Jest wyraźnie speszony, jakkolwiek sam zdecydowałem, że lepiej zostać, rysować i pisać. Dzień słoneczny na Zach. ciemno niebieskie chmury. Annie i Mrs W. zostają w domu. Jakkolwiek przed paru minutami miałem „istotne" i „głębokie" uczucia dla E.R.M., macam dziwki jak Pan Bóg przykazał. Chwilowy Kazenjammer. Nie mogę pisać do E.R.M. pod tym wpływem. Czytam magazyn, Saville idzie z Ramsay'ami. - Poobiedzie (z pewnem zakwaszeniem mówimy o launchu Teda). Potem siedzę na werandzie, [idę na wharf, odprawiam Gingera na Saribę i patrzę na bajeczne, ciemnoatramentowe morze, przypalone brązowym ogniem z jednej strony] gadam z drjaniami: facet McCrow o głosie dość kultywowanym, mówiący z akcentem clergymena [cler­ gyman - duchowny], ale klnący jak wieprz. Opowiada o wściekłej bijatyce w Southern Cross między dwoma face­ tami; potem mówi o Wernerze i o jego zamordowaniu; o re­ cruiting trips [poborze rekruta] między Cape Nelson i Banyara. Mówimy o religii; wszyscy ci faceci są ateistami, nie wierzą w Boga, krytykują racjonalnie biblję i mają og[ólnie] mówiąc zdrowy outlook [pogląd]. Poprzedniego dnia rozma­ wiam o religii z Tedem Auerbach, który cytuje [Joseph] Mc12 104 Cabe'a i [Robert G.] Ingersolla. - Dlaczego niektórzy faceci popularyzatorowie mają powodzenie, a inni nie mają'' tern rozmowa w grupie, gdzie siedzi Mrs Young, Annie, [?j Idę na górę, siedzę na werandzie. Lubieżne myśli. Staram si» je odpędzić: „zatopić się w głębszym, metafizycznym nurci życia, tam gdzie prądy nie szarpią i fale nie kołyszą. Tam, t» rzeczy nie istnieją. Tam jestem sam sobą, posiadam się i j stem wolny." Niestety, to hasło - potężne samo w sobie - ni» wystarcza. Mam myśli lub. co do Leila P. i N.S. Myślę o tech.. nice rozprawiczania styczniowego. Małżeństwo /. N.S. [?7] przechodzące w prawdziwą kop. w której - moment namyshj dokonywa reszty. Defl. nie musi być tym brutalnym aktem jakim go robi Maupassant. - Myślę o E.R.M., jeżeli ja sobie pozwalam na lub. wybryki wyobraźni i chuci cudzołożnee jakiebym miał uczucia gdyby ona...? Wyobrażam sobie naglą chuć do Resident, [?], potem Charles. Ta ostatnia rzecz [?] moich uczuć. Chwila istotnego żalu, że on jej nie miał, w myśl zasady Leben zu leben lassen. Potem myśli lub. odr padają. Zmęczony: feverish idę spać, śpię lekko i kiepsko Л często się budzę. Dziś rano wstaję z charakterystycznym] otumanieniem chininowym: dzień szary, miękki i lepki. Pła­ ty płaskich, poziomych chmur leżą nad mainlandem. - Posta­ nawiam dziś rano wytężyć wszystkie siły ku opanowaniu feverishness. Nie czytać powieści, ani zbijać bąków. Zorjentować się, co mam do zrobienia i zrobić to: przygotować rzeczy i skompletować je; napisać listy indispensable [konieczne]; wykroić jeden lub dwa grzebienie, poza temi, które już zrobi­ łem. t f r Wtorek 27.[11.17.] Dziś dzień ostatni niewoli Samarajskiej. Muszę być b. energiczny: przenieść rzeczy i spisać listę pakunków; skoń­ czyć parę listów itp. Nie jestem b. rozprężony, ale myśl oklapnięcia i czytania powieści pociąga mnie nieco. O E.R.M. myślę często, ale bez tego absolutnego oddania się. Uważam ją wciąż za przyszłą żonę, ale staram się uprzyto­ mnić sobie, że ona jest naprawdę najodpowiedniejsza. Po­ wroty myślowe do Tośki; przypominam sobie sceny z 16, Fitzroy St. i z 6, Mecklenburgh St. i uzmysławiam sobie, że ja­ ko kochanka ona była niezrównana. Oczywiście E.R.M. had not the fair chance to develop into one [nie miała najmniej­ szej szansy, żeby stać się taką]. Niemniej, zmysłowo ona prawdopodobnie nigdy nie będzie na mnie tak działała jak T.R.- Dziś nad ranem śnię o T.R. Wielki hotel, automobile. [?] jadę po schodach pod górę. Ja jej szukam po różnych po­ kojach; w czarnej kwiatkami usianej bluzce; ona urocza i b. pociągająca. Ona mnie nie chce i ucieka i wymyka się z sie­ ci mojego wooing [napastowania]. Byłem we śnie b. w niej zakochany: dotąd to persistuje [persist - trwać]. Zdarzenia wczorajsze. Rano piszę dziennik. Po śniadaniu staram się zebrać w kupę: spisuję, co mam zrobić, postana­ wiam przejrzyć moje notatki dorywcze etnologiczne; napisać list do E.R.M. Ale jestem dość marnie fizycznie: kończę parę rysunków; branzluje czas, potem o 11 kiedy się staram za­ brać do pisania, morning tea, spotykam Saville'a. Planowa­ łem list do niego; ale widzę jego tył. Witam się; wyraźne skrępowanie i przesadna uprzejmość z obu stron. Idziemy do ich domku ([?] Mrs Mahony). Tam mówimy o mojej broszu­ rze Mailują deprecjonuję, on chwali bez wielkiej szczerości. Potem wytłumaczenie: ja mówię o moim zdrowiu, o manii prześladowczej itp. i tłomaczę, że może nie byłem tak miły, jakbym mógł być. Oni starają się zatuszować to, ale rozstaje­ my się zdaje mi się - w dobrych stosunkach. Obiecuję mu dać ��broszurę. Po objedzie zmęczenie, czytam trochę powieści, drzemka. O 3=ej wstaję, idę do Higgins[ona], Smitha; paku­ ję grzebienie dla ERM, wracam zmęczony. Idę naokoło wy­ spy, myśli? Po herbacie idę do Saville'a, Smitha, nie zastaję ich. Piszę list do P&H. B. zmęczony, głowa nie funkcjonuje. Charakterystyczna] z Savillami była moja generosite w de­ precjonowaniu mojej pracy, w krytyce mojego zachowania się. On jest mniej szeroki; ale zapewnia mnie, że mi nie mógł pomóc więcej, niż pomógł mi. - W ogóle cały dzień dość pu­ sty umysłowo - tendencja do, just sits" [siedzenia po prostu]. Cackam się przesyłką dla ERM. Myślę o Saville'u i chcę mu pokazać list od Frazera. Środa 28.[11.17.] Wczoraj zdrowie polepsza się. Czuję się lepiej zwłaszcza popoł[udniu], lekki ból głowy, którego się pozbywam gimna­ styką. Potem, pod wieczór znacznie lepiej. W[ieczorem] mam gwałtowne poty (?) Dziś nie będę pił dużo i dalej zacho­ wam djetę. Zdarzenia wczorajsze: Rano załatwiam interesy (Higginson, Aumiiller) potem Mrs Mahoney i Saville. Pokazuję photogr. Mrs M . interesuje się i objecuje mi pomoc jaką tylko bę­ dzie miała w swej mocy. Saville chwali moje fotografje; ja chwalę jego, trochę bezwstydnie. Ale ma dobre canoes nie­ wątpliwie. Po lunchu drzemka krótka. Ted mówi mi o łado­ waniu. Ładuję z [?] Ginger, Bonegai. Ted rozdaje calico [perkal] na statku. Potem przenoszę rzeczy z B.P. Burton i ship­ ping note [list przewozowy]. Wydobywam mój(?) camp owen [piec obozowy]. Odnajduję „zgubioną" bieliznę i , prawdopo­ dobnie, nogi od stołu. Ubiubi. Jazda z Savilleami do Kwato i plany z Savillem o obrobieniu Mailu. Raduje mi się serce ja­ zdą znowuż na Dąbie; także absurdity of it [jej absurdalno­ ścią] - Czytam Pembertona i robię gimnastykę przed obia­ dem. Po kolacyi (Solomon się zjawia) do Smitha; false alarm [fałszywy alarm] „sail'o!" Rysujemy, on niewątpliwie robi postępy i ogarnia go szał twórczy. Wracam, śpiący i zmęczo­ ny. Myślę lub. o L.P. i o jej potencjalnem uwiedzeniu Biblia. Zasypiam pomimo pijackich krzyków. Ted i Hope dyskutują 0 istnieniu Boga i „worship the alligator" [czczenie krokody­ la].Dziś rano czuję się stanowczo lepiej, serce trochę zmęczo­ ne. Chłodny pogodny ranek, wiatr Płn.Zach. - Wczoraj pod­ czas dnia, staram się uprzytomnić Stimmung i zanalizować inflagranti stan psychologiczny podczas feverishness: natu­ ralna pustka i ociężałość, brak ujęcia rzeczywistości; płytkie 1 lekkie kojarzenia lub brak myśli, zupełny brak metafizycz­ nych stanów. Czwartek 29.11.[17.] Dziś, zdaje mi się, będę się czuł całkiem dobrze ze zdro­ wiem: widocznie organizm mój potrzebuje stałego dowozu arszeniku! Ranek chłodny, wiatr zachodni, pogoda. Statek czeka, słyszę, jak puszcza parę nad ranem. Z naszej werandy zasłonięty drzewem. Idę na [?] wharf i patrzę: Marsina, szara olbrzymia; moja kabina sprzed 30 miesięcy, assocjacja z Ni­ ną Stir[ing]. Ted przesuwa nasz wyjazd na dziś w nocy o 12=tej. Zdarzenia wczorajsze: spisuję zapisane w Tabanie. O 10=tej do Smitha. Potem gadam z Mrs Gofton, której fun­ duję drink. O 1 l=tej Saville - przeglądamy ustęp o Bara'u. On dość przyzwoity tym razem, opowiada mi całkiem intere­ sujące szczegóły. O l=ej lunch. Potem upał, ociężałość; tro­ chę leżę. O 3=ej odnoszę measuring glass [menzurka] do 106 Grahama. Patrzę na kąpiącą się half-[?] girl Mary. Gad z Billi Priest o Campbellu. Idę na werandę dolną, rysuję. I do Smitha, niepowodzenie i irytacja na „głupotę Anglikó którzy nie mają odpowiednich narzędzi i urządzeń laubzeg wych. Po obiedzie gadam z Mrs Gofton, którą dyskontu' uczuciowo, ale która mi się podoba jako „glorified [wychw' lana] Marnie Masson". O 7 i 'A do Savilla. Heckles me abo „filthy rags"[nęka mnie plugawymi szmatami]. Pokazuje moje notatki. On to bierze jako osobistą obrazę. Mówim 0 wojnie; on b. nietaktownie mówi I wonder that you h ven't been interned [dziwię się, że nie zostałeś internowany Ja mu dość ostro odpowiadam na to. - Ona jak zwykle prz zwoitsza i zachowuje się mniej nietaktownie. - Wracam tr chę podirytowany. Realizuję [realize - uświadamiać sobie] że S. jest bydlęciem, które może mi dać na nerwy jak tylk wylizie ze skorupy. Że ja nie jestem w stanie traktować go ja ko przyrząd pure & simple [czysty i prosty]. On, jako akcesorjum, jako skojarzenie tych wrażeń tropikalnych i illuzyi wydobywa ze mnie pewne uczucie przyjacielskie. Jako osobistość jest czemś wstrętnem i godnem pogardy: a petty greengroser blown up by his own sense of importance into a caricature of a petty sovereign [drobny sklepikarz nadyma­ jący się w poczuciu własnej ważności w karykaturę drobne­ go monarchy]. Myślę o E.R.M. i jej atmosfera, naturalnie [?] fur Sich tak harmoniczna z moją, jest dla mnie jak ziemia obiecana. - Deszcz leje, wiatr z Płn.Zachodu chłodny uderza całą szerokość werandy. Śpię dobrze. Poniedziałek 3.12.[17.] Sinaketa. Weranda George'a. Na lewo parę palm, bana­ nów i papai. Dom native, sagowy dach, ściany z kijów mangrowych. Parę mebli zdelopidowanych, litter [miot] of Sapisapi. Cała menażerja psów i kotów. Dziś nad ranem, budzi mnie hałas astmatycznego psa i gadających krajowców. Zdarzenia dni przeszłych: Czwartek 29.11. Przyjazd statku. Po śniadaniu piszę do E.R.M., z pewną trudnością; staram się transkrybować dzien­ nik dla niej. Trudności w opisywaniu moich erotycznych lapsów [lapse - odstępstwo]. Idę parę razy, patrzę, czy listy rozdzielone. Koło 1 l=tej dostaję listy: Paul; [?] mnie telefon; ściska mi się serce, że E.R.M. chora. Mimi W. list trochę non­ szalancki. E.R.M. czytam prędko, bez wielkiego skupienia. N.S. - ciężki problem, co napisać. Nie obrażają „hint" [przy­ tyk] w liście z Sydn[ey], Po lunchu, piszę do N.S., Paula (krótko) i gadam z różnymi ludźmi. Pod wieczór, zbieram rzeczy i posyłam na Itakę. O 9=tej Ted mówi mi, że jest go­ tów. Kończę list do E.R.M. krótko, potem via steamer [paro­ wiec] łapię Teda. Port oblany księżycem; Marsina wielka 1 szara. Idę na przód, leżę na żaglu; China Straits. Śpię. [dopisek:] Dobu Piątek 30.11. Budzę się o brzasku koło East Cape. Nad modrą, ocienioną wodą szereg palm i skałki. Sakan śpiewa. Cudne wrażenie przyrody i atmosfery prawdziwej: widok [wyspy] Normanby z czapką doży [góry] Bwebweso. Wraże­ nie nieopisanego brudu i obrzydliwości na tym stateczku. Śpię. Pokrzepiony budzę się koło UBUI. - Czytam ostatni list E.R.M. Zaczynam pisać. Szkicuję sylwetki gór i wysp. Ga­ dam z boyami o etnografii Normanby i Dobu. Dawson Stra­ its [cieśnina]; korygują moje pierwotne wrażenie. Dojeżdża­ jąc tam, naprzeciwko stromy brzeg Ferguson, z tej strony ma­ ła wysepka i knoll, porosły drzewami. Zakręcamy między wysepką i knollem [knoll - pagórek]. Otwiera się półka ni­ ska, na niej ogrody i jungla; małe wejście jakby do laguny. 13 14 �Potem szerszy widok: po tamtej stronie z początku stromy brzeg potem góry cofają się, niska płaszczyzna, daleka i sze­ roka po prawej ręce wysoka ściana z wieloma kanonami i cy­ niami - Potem nowy zakręt: Dobu, ścięty wulkan; Bwavo'u po lewej ręce i dalekie pasma na Normanby poza Dobu. Włażę na drabinkę i patrzę z radością na cudny krajobraz. Słońce zachodzi. Schodzę, myję się, ubieram. Jadę do Scriven - Efekt roztopionego złota w chalcedonowej misce. Ga­ damy o piękności Dobu, o etnologii. On wspominania o 2 ka­ mieniach, którym oni składają ofiary podczas kuli. Kupuję gramatykę. Wracamy na statek. Uwiedzenia OGISI. Jazda do Bwayo'u - ja znowuż na drabince. Potem jadę na brzeg; Ginger z lampą i inne boys, idziemy ku końcowi. Księżyc wśród gajów palm, lemonów i breadfruits [drzewa chlebo­ we] Wioski nieregularne; domki na słupach, ale marne. Oglądam domy - mówią mi, że każdy nowy dom ma święto zrobione dla niego. - Canoes tego samego typu jak w Boyowej; ale nie ma KALIPOULO. Wracam i śpię. Sobota 1/12. Rano śliczny wyjazd z Dobu passage [prze­ prawa]: tamta strona cieśniny z wysokimi górami po obu stro­ nach wygląda byczo. Słońce powoli wschodzi. Gadam z bo­ yami; zbieram geograficzne szczegóły o [wyspach] Good-e­ nough & Ferguson. Zbliżamy się do Koyatabu, okrytej chmurami. Amflety przed nami wyłażą z morza. Ja steruję przez chwilę. Piszę czytam listy E.R.M. Jemy obiad. O 4tej Gumasila. Zachwyt nad pięknymi formami. Cudna ściana po­ kryta cienistą zielenią o puszystych formach; poprzerywana skałkami. Na dole, wysokie palmy, długie jeszcze pnie, pa­ trzyłem na cienistą wodę. Radość: słyszę Kirivine. Zbieram się: małe chatki szare różowawe. Fotografuję. Poczucie wła­ sności, że ja je opiszę czy „stworzę". Na brzegu: kamienne obmurowania; domki b. marne na słupkach, ([?] się pomiędzy morze i obsuwającą się ziemię) Kobiety uciekły. Pod każdym domem urządzenie do robienia potów [pot - garnek]. Żółte, okrowate poty leżą pod każdym domem. - Staramy się trochę gadać. Uciekają i łżą. Canoes: 4 czy 6 masawa [duża morska łódź] i małe, zbudowane jak kalipuolo [duża łódź rybacka na Trobriandach], ale nazywają je kewo'u. - Jedziemy do Watobo'u. Kojatabu odsłonięta: bajeczne kształty. Wawima i Watobo powoli posuwają się ku północy, zachodząc za Koyata­ bu. Ciemne chmury. Tylko nad kojatabu fantastyczne kumullusy w grupie wieńcem, a wewnątrz oświetlono jakby jarzą­ cym się płomieniem, like witches around a kettle in which there glows some demonical fire [jak wiedźmy wokół kotła, w którym jarzy się demoniczny ogień]. Bajeczne wrażenie czegoś rzeczywistego. Tutejsza grupa taka sama jak najpięk­ niejsze partje Queensland coast [wybrzeże], ale ja nie mam tego uczucia nieokreślonej pustki - pociągającej, ale nie de­ finiującej. Tu mam określoną formę życia wpakowaną: myślę 15 16 17 0 osiedleniu się tutaj sack and pack. - Patrzę na bajeczną po­ łudniowo Zach. ścianę Gumasili. Potem oglądam Nabwageta 1 Bilibaloa i staram się zorientować skąd będzie ładny widok. - Przyjazd do Bilibalo'a - ściana, fale biją o nią; zbliżamy się powoli, coraz wyraźniejsze formy; coraz głośniejsze fale; spuszczamy kotwicę. Jemy. Jadę dingą, zmęczony. Mijamy wioskę; żartujemy o Werbana. Księżyc wschodzi. Wracamy: skały, ciemne formy drzew. Wioska opuszczona. 1 masawa. [?] domki; pnie drzew z wcięciami, jako drabinki. Oglądam wnętrze domu: 2 lagimy. Jedziemy poprzez wodę do Watobo'u. Tam ja czekam; domek opuszczony między magrowami. Duży bęben. Biję go. Wracamy. Niedziela 2.[XII.17] Wstaję, czuję się marnie. Szary dzień. Sprawling forms of [rozwaleni] Watobo'u & Wawima. Szkicuję sylwetki. NABWAGETA. Niski łagodny pagórek, nad sandbeach [piaszczysta plaża] wioska, dość duża. Także obmurowana, kamienna. Domki rozrzucone wśród drzew, kobiety mi uciekają. Ciemny dzień. Kupuję 3 kurje. Stara ba­ ba pod domkiem robi małą kurję. Wiatr i deszcz. Wracam morze wzburzone. Jedziemy. Patrzę ponad niskiem pagór­ kiem zachodnim, szare morze. Chmury lecą. Jestem dość zbahgaryzowany. Ciemna chmura w kierunku Bojowy. Ra­ dość, że plany przybierają ciało. Potem leżę [?]; drzemię; deszcz (po rozwinięciu żagli i zwinięciu awning [zasłona]). Ginger zbiera moje łóżko. Siedzę na żaglu, obwiązany liną. Trochę przyćmiony, nie tracę ducha i odporności co do czy­ tania powieści. Amflety usuwają się. Kości mnie bolą szka­ radnie. - Jemy obiad frugalny. Ted pracuje nad maszyną i jest niezbyt rozmowny. Łapiemy ryby. - małe wysepki się pojawiają. Pragnę dojechać, ale czuję się nieźle. - Morze staje się głęboko zielone. Wyraźna, subtelna linia horyzontu łamie się i grzebie, jakby ktoś określił ją tępym ołówkiem. Potem ta linia nabiera wymiaru i barwy: jasno szaro zielone. Boje wymieniają [nazwy]: Nanola, Yabuanu (?), Muwa. Pal­ my i drzewa jakby rosły z wody: Vakuta; Giribua; jesteśmy na lagunie. Szeroka linia Kalilauli. Cała wyspa przedemną. Gadam z Tedem o różnych rzeczach, między innymi o Waite, o antygermanach, Osborne i Stead's Review. - Myję się i ubieram. Przygotowuję się na spotkanie George'a. Whaleboat [statek wielorybniczy] Campbella. - Admirujemy plantację na MUWA. - 3 domki na brzegu. Jedziemy dingą. George w żółtej koszuli khaki portkach. Domek tuż nad wo­ dą. Kupa krajowców i bab w kaliko na przedniej werandzie. Tylna (bez widoku na morze!) zarezerwowana dla George'a! George b. uprzejmy dla mnie bezlitośnie [?] w mojej obe­ cności: stracenie okrętów, niekupienie rzeczy w Samarai etc. Opowiada mi historie. Brudo, " który underestimuje [unde­ restimate - zbyt nisko oszacować] jego perłę. Czytam bulletyny; jestem b. śpiący. 18 19 2 Poniedziałek 3.[XII. 17.] Gomaya; daję mu trochę tytoniu; on cadges [żebrać] więcej. Wiadomości: Gilayviyaka i M'tabalu umarli. Toulufwa] i Bagido'u żyją. Tańce się skończyły w Bojowej. O Vakucie on nic nie wie. Bawi mnie i pociąga Gomaia ze swym psim pyskiem. Jego uczucie dla mnie utylitarne raczej niż sentymentalne. - Piszę dziennik; George gada wciąż. Po śniadaniu jedziemy Itaką. Gadam z Georgem. Jestem znowu na zielonej lagunie i tak dobrze znane widoki: wygląd ten KAILEULA z Karibedą; laguna z kanałem, biegnącym wzdłuż; Kavataria, Losyuja idziemy na brzeg: jetty [molo], na którą chodziłem z uczuciem pustki i chandry i patrzyłem na południe; skałki, w których prizonery pracują; palmy betelowe, „plantacja" drzew owocowych, [?] przed domem. Campbell robi na mnie mniej wstrętne wra­ żenie teraz niż poprzednio (niż oczekiwałem). Sądzi sprawę Wiliama; ja czekam nerwowo i niecierpliwie. - Przyzwoity, choć robi małostkowe trudności, ale sign-onują [sign on - an­ gażować] mojego boya bez guarantorów [guarantor - porę­ czyciel]. - Jedziemy do Gusavety, włazimy na błoto. Canoes z Tejawy biorą moje rzeczy; jedziemy w nocy ku dobrze zna­ nemu zakrętowi. Billi pojechał do Kiribi. Kontroluję rzeczy; wracam na statek i znowuż na brzeg. Wtorek 4.[XII. 17.] Rano dostaję śniadanie tutaj w Gusawecie; jadę na statek; biorę resztę rzeczy; planuję spotkanie Teda w Lobucie; jadę na brzeg. Idę przez Teyawę. Cały ten czas, od przyjazdu, aż do dziś dnia (Piątek) nie jest bardzo silny i pierwsze wrażenia krajowców są b. blade. Jakgdyby uczuciowa letargja: 1. noc słyszę dalekie walam [krzyk] 21 22 23 24 25 107 �26 w wiosce. Potem widzę ich mordy na werandzie Billiego; znajomi z tych wiosek i z wnętrza. Ale ja nie bardzo reaguję. - Po przyjściu do Gusawety, zaczynam sortować moje rzeczy. Koło 4'Л przyjeżdża Billi, to co mi powiedział o nim George - jakkolwiek to jest oczywista kalumnja, psuje radość 1. wra­ żenia. Nosowy głos - wygląda b. zdrowo i młodo. Mówimy 0 fotografii, o perłach, Verbellim, o wojnie. - Wieczór siedzi­ my i gadamy. Środa 5.[XII.17.] Cały dzień czuję się b. podle i czytam powieścidła. Ani nie pakuję, ani mnie nie interesują krajow­ cy; nawet z Billem nie mam ochoty gadać wieczorem. Nie idę nigdzie do wiosek. Czytam. Czwartek 6.[XII. 17.] Rano: głos Camerona, rozmawiam z nim. Oglądam jego camerę. Potem kończę (z pewnym Kacenjamerem) czytać Brewster's Millions [powieść George'a Barra McCutcheona]. Potem pakuję. Billi idzie do Nor­ mana Campbella. Popołudniu grzebię się. Rozmawiam wie­ czór z Billem. Potem idę do wioski Tukwa'ukwa. Pewien opór: nie mogę sobie wyobrazić, co tam będę robił. Zaczy­ nam rozmowę z jednym człekiem, potem siadam, grupa dryani zbiera się naokoło mnie. Gadam; staram się rozumieć ich mowę. Potem proponuję kukwanebu [bajkę]. Stara baba za­ czyna mówić. Gadają poprzez się. Hałas potworny. Potem je­ den facet gada głośno - krzyczy prawie i gada nieprzyzwoite rzeczy na głos. Cała wioska ryczy ze śmiechu. Żarty wciąż kursują i wszyscy śmieją się. Czuję się trochę wulgarycznie; wracam do domu. Gadamy z Billem. Biorę znów chininę 1 kalomel. Piątek 7.[XII. 17.] Rano (w nocy potworny deszcz) łódki łowią ryby koło Boymapo'u; widzę trójkanciaste siatki. Po­ tem słyszę ta'uya [koncha używana jako trąbka w wielu uro­ czystych okazjach]. 3 łódki wracają z Wakuty. Idę do wioski. Oglądam s[u]olavę [naszyjnik z muszli spondyllusa]. Speku­ lacje, czy ja jestem ja czy też moim młodszym bratem. Roz­ mowa o kuli. - Śniadanie. Grzebię się z pakowaniem. Wie­ czorem do Tukwa'ukwy; idę drogą ku Olivilevi. Gimnastyka. Ogisa trzyma lampę; ma tremę. Wracam; w górnej wiosce natiwy pokazują mi sieci i mówią o rybołówstwie. Kukwanebu. Mniejsze poczucie absurdności. Silne wrażenie, że moja in­ formacja o rybołówstwie b. mi adekwatna. Wracam, gadamy z Billem. On mi mówi o błędach w moim artykule Sobota 8.[XII. 17.J Rano wstaję późno. Czuję się podle. Biorę lewatywę. Około ll=tej idę, słyszę krzyki. Kapwapu przynoszą uri [taro] do Tejawy. Siedzę, gadam, fotografuję. Wracamy. Billi poprawia i uzupełnia moje notatki o WASI [wymiana płodów rolnych na ryby między wsiami na wy­ brzeżu i w głębi lądu]. Idę do Tejawy znowuż. Staruszek ga­ da dużo o rybach, czego ja dobrze nie rozumiem. Potem prze­ nosimy się do jego bwaymy [trobriandzki spichlerz]. Gada [o] liii'u [mity Kiriwinian]. Ciągle mnie pytają o wojnie. Wieczorem z policemanem gadam о В waga'u [czarownik praktykujący czarną magię], liii'u i Jojowa [yoyova - wiedź­ my]. Irytują mnie śmiechy. Wracam. Billi mówi mi mnóstwo interesujących rzeczy. Biorę chin[inę] i kalomel. Niedziela 9.[XII.17.] Śpię dobrze, ale mam mokry sen. Czuje się nieźle. Billi anonsuje, że lepiej wybierzemy się od razu do Kiribi i pojedziemy tegoż dnia, popołudniu. Pakuje się szybko (interesuje mnie rysowanie ken bardziej niż etnografja, a zwłaszcza pakowanie). Rzeczy klasyfikuję w petach. Robię spis bielizny. Spisuję to, co mi będzie konieczne w życiu koczowniczem. Po lunch koło l=szej pakuję się galopem, koło 3=20 wyjeżdżamy. Jestem zmęczony i nie intensywny, ale mam rezydualny joi[e] de vivre. Patrzę na trawiasto zieloną 108 wodę. Las mangrowy nad nimi z miękiemi cieniami wśród tenzywnej zieleni. Ryby skaczą, jedziemy wśród tr podmorskich. Przyjazd: domek, wśród palm - głębokie jas niowe cienie pomiędzy pniami charakteryzują prze w mangrowach. Koło domku bwaimae; potem shithouse z b chy. Mieszanina, mam ochotę fotografować. [?] Ilume mnie ignoruje. Idę nad brzeg, na piaszczystą plażę i piszę do E.R.M., ale bez wielkiego napięcia. Wracam na jedzeni Potem gadam z Billim o (?). - Wieczorem siedzę z Ilume i Moliasi, który pokazuje mi swoją nogę z potwornym w dem. Mówimy o Bwagau i Ioyowa; o tym, że żony Mtab uciekły i że teraz nikt nie rządzi w Kasanai; o grzebaniu g bów, o [?] odila [busz]. - Rozumiem tylko przez pół co Mi liasi gada. - Nie mogę spać z powodu ciągłego gadania. Poniedziałek 10.[XII.17.] Rano kończę list do E.R.Nfl Przeglądam moje papiery i notatki o Kayasa i spisuję pro^ I bierny. Siedzę z paroma drjaniami z Louya i Bwadela i gadaj z nimi o Kayasa, o jebaniu w Okayaulo. Ale ich informacji ogólnikowa. Gadają bez skupienia i nieokreślenie, „zbywaj; mnie". Popołudniu gadam (?) Potem czytam narkotycznif Wheels of Anarchy [powieść Маха Pembertona] i nabieran wstrętu do tych drjani. Rozmowy z Mickiem: " sympatj: śródziemnomorska, kiedy siedzi skulony jak Achilles w ry sunku Wyspiańskiego. Kuchnia grecko-turecka. ,,Smell th bloody hotel two miles away" [czuć ten cholerny hotel ni dwie mile]. Kosmopolitańskie ideje Micka. „Bloody Germai he no finish war" [cholerny Niemiec nie skończy wojny]. Mick pomaga mi w studyach etnograficznych. „Kayasa all same bloody market". Kiedy mówię z Ilumedoą o Mułu kwausi [latające wiedźmy]: „they do not eat the insides, they only smell them" [one nie jedzą wnętrzności, one je tylko wą­ chają]. - Wogóle lubimy się z Mickiem, ja mam pewną sym-, patję do niego: szaro niebieskie morze; sirocco, ciepły wil­ gotny zapach morza; nagie żółte skały; różowe pastelowe d mki na skałach z wypłowiałemi dachówkami. - W Poniedzia łek wieczór kończę powieść, gadam z Billim. Siedzę chwilk z Ilamedoją i gadatliwą babą i rozmawiam o (?) - Słucha ich gadaninę i niezbyt dobrze rozumiem ich mowę. (Biorę 3 kalomele i epsom salts) 27 28 29 1 Wtorek 11.[XII. 17.] Przychodzi gijopeulo. Oglądam i ry­ suję Pwatai. Gadam z Tubowadami. Bycze facety: od razu czuję różnice jakości ich informacyi. Potem po śniadaniu roz­ mawiam z grupą facetów z Vakuty o Milamala - przedtem Gijopeulo recytuje swoje liliu o Tudavie. Ale informacja idzie kiepsko, jak po grudzie. Popołudniu spisuję historję Marjanny na werandzie. Potem, koło 5=tej jadę łódką, ażeby wiosłować. Po kolacyi gadam z synami Giyopeula i uderza mnie doskonałość ich informacyi. Poważnie, skrupulatnie i logicznie objaśniają mnie co do istoty kayasy, komunalnych robót; poprawiają moją gramatykę. Potem jeden z nich opo­ wiada Liliu Dokonikana, tak dobrze jak nikt nigdy mi jeszcze nie opowiadał. Postanawiam pojechać do Tubowady zaraz po powrocie z Amphletts. - Gadam trochę z Billem i idę spać. Rozmowy z Billem: Brudo nie ma kaloma; jedzie do Sama­ rai; kupił marną perłę i przepłacił. Norman Campbell zupeł­ nie „broke" [bez grosza] nawet statek jego Quinn skonfisko­ wał, przyjęty w partnership [spółkę]. Bill as a buffer: Brudo affraid to leave Kavataria & cannot lie in wait at Boymap'ou [Bill jako zderzak: Brudo boi się opuścić Kavataria i nie mo­ że trwać w oczekiwaniu w Boymap'ou]. Camp[bell] nie umie kupić porządnie za tabac. Billi posłał mu kilka vidu; zamiast je wszyć w pasek, on je daje bezpośrednio. N.C. pogodny, bez rancour [uraza], kontenty jak ma betel. Ciągnie się na 31 32 33 34 ��rzyci z jednego końca werandy na drugi. Jego żona kradnie ile wlezie. Fallows pamięta go jak strapping youth, strong and energetic, [?] [wysokiego młodzieńca, silnego i energiczne­ go]. Mam pewne rozczulenie: przypomina mi się co E.R.M. mówiła o [?]: like a large Scotish terrier [jak duży terier szkocki] - Myślę o jego możliwościach. - Ja mam wciąż na myśli zasadniczy problem Billa: jego małżeństwo z Marjanną: jego miłość dla dzieci. Marjannę on traktuje jako native, akcentując w niej brązowy kolor. Dziś reflektuję, że to może jest b. mądre z jego strony, że przewiduje najgorsze możliwo­ ści. Czasem staram się - a raczej mam elan - czuć w nim od­ dźwięk moich tęsknot za cywilizacją, za białą kobietą. Sta­ ram się wydobyć, co go tu przywiodło: jest w railway servi­ ce; retrenchment; worked on mines with 2 Victorians; touch and go; Broken Hill [Australia południowo-zachodnia] or Charles and Towers; from С Т . comes to N.G. to gold ft loses 1 600 pounds on store in Yodda Cross South, sp 460. Returns with 140. Sets up this place, [jest w obsłu kolei, zredukowany, pracował w kopalniach z dwoma wf riańczykami; ryzykowny; Broken Hill czy Charles i Tow z C.T do Nowej Gwinei na pola złotonośne, traci 1600 f tów na wyposażenie w Yodda Cross South, wydaje 460. W ca z 140. Zakłada to miejsce]. B.H. wyraża się niepochleb o George Auerbach. Mówi o swych 60 funtach tytoniu, kt G.A. mu nie chciał oddać, przypuszczając ze W.A. j w trudnościach finansowych. Także, historje że G.A. pow~ dział, że otworzy stację beche-de-mer w Tejavie i Tukw kwie, jako zemstę za to że Mick kupił koprę w Sinakecie.В li grozi mu osiedleniem się w Kanubumekwa. Transkrypcja i opracowanie Grażyna Kubica-Hell ISY ' E.R.M. to inicjały narzeczonej Malinowskiego Elsie R. Masson, córki Sir Davida Orme Massona, profesora chemii na Uniwersytecie w Melbourne. Była ona wówczas pielęgniarką w Melbourne Hospital. Pobrali się roku 1919, zmarła w 1935 Lila lub Leila Peck, najprawdopodobniej pielęgniarka. Może chodzić o The Natives of Mailu: Preliminary Results of the Robert Mond Research Work in British New Guinea, ..Transactions and Proceedings of the Royal Society of South Australia" 1915, t.39, s.494-706 lub Baloma: The Spirits of the Dead in the Trobriand Island, „The Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Irleand" 1916, t.46, s.353-430 Chodzi о Paula i Heddy Khuner z Wiednia, przyjaciół Malinow­ skiego. Algernon С. Swinburne (1837-1909), angielski poeta, dramatopisarz i krytyk literacki. Malinowski własnoręcznie robił dla swej narzeczonej grzebienie z szylkretu do upinania włosów. Kula to rozbudowany system wymiany między mieszkańcami wschodniej Nowej Gwinei i sąsiednich archipelagów, który stał się przedmiotem Malinowskiego Argonautów Zachodniego Pacyfiku. Sama wymiana kula była złożonym i uregulowanym systemem darów między konkretnymi partnerami w różnych wioskach. Główne dary były dwoja­ kiego rodzaju: naramienniki (mwali) wytwarzane z muszli konusa i no­ szone przez mężczyzn i naszyjniki (soulava) dla kobiet zrobione z muszli spondyllusa. Ogólnie rzecz biorąc artykuły te poza znaczeniem w kula nie mają żadnej wartości, lecz posiadanie mwali czy soulavy, z ich wła­ sną nazwą, historią podnosiło prestiż właściciela i jego wioski. Artyku­ łów tych nie posiadano na zawsze, lecz wcześniej czy później wymienia­ no je na artykuły podobnej wartości. 2 3 4 5 6 7 8 Adolf Bastian (1826-1905) - etnolog niemiecki, badający psycho­ logię krajowców, rozwinął koncepcję „folk-ideas", które według niego leżą u podstaw podobieństwa zwyczajów, które zaobserwował w swoich licznych podróżach. W.C. Bruce, komendant uzbrojonej tubylczej policji. Hiri były to handlowe wyprawy między Motu wokół Port Mores­ by i plemionami Zatoki Papuańskiej. Motu wypływali w swych łodziach (lakatoi) z ładunkiem glinianych garnków i wyrobów z muszli, które wy­ mieniali z Papuasami na sago i ciężkie dłubanki, których używali do kon­ struowania swoich łodzi. " F.R. Burton, C.M.G., współpracownik C G . Seligmana w TheMelanesians of British New Guinea, jego opis hiri Malinowski cytuje w Ar­ gonautach Zachodniego Pacyfiku. Był statek misji katolickiej o tej nazwie. George Auerbach, kupiec z Trobriandów, przyjaciel, który poma­ gał Malinowskiemu na wiele sposobów. Ted Auerbach był zapewne jego krewnym. Malinowski opisał tę podróż w rozdziale dotyczącym okręgu kula w Argonautach Zachodniego Pacyfiku. Zgodnie z tradycją dwa kamienie Alu'a'inc i Aluramo'o to ludzie w nie zamienieni. Ogisa - tubylec, który towarzyszył Malinowskiemu podczas jego ekspedycji. 9 10 1 2 11 14 15 ы 110 17 Duża góra w północnej części wyspy Fergusona, którą można baczyć nawet z Trobriandów. Była uważana za świętą górę. Theodor Waite, niemiecki antropolog, wczesny (1821-1864) dacz myśli pierwotnej, który wierzył w równość rasową i złe wpły środowiska. Jego najważniejszą pracą była Anthropologic der Nat volker. Review of Reviews Williama Thomasa Steada (założone w 1890 Raffael Brudo i jego żona, francuscy handlarze pereł z Trobri dów, stali się przyjaciółmi Malinowskiego. Gilayviyaka, syn wodza, którego romans z jedną z żon ojca był wodem poważnego skandalu. M'tabalu, stary wódz Kasana'i. To'uluwa, wódz okręgu Kirivina, a przez to najwyższy rangą w naTrobriandach, mieszkał w Omarakanie i był przyjacielem i cennym i formatorem Malinowskiego. Bagido'u był najstarszym synem siostry To'uluwy, czyli prawny spadkobiercą funkcji wodza. Dramatyczne wypędzenie przez niego ulu­ bionego syna wodza dwa lata wcześniej zostało opisane w Życiu seksu­ alnym dzikich. 18 19 2 0 21 2 2 2 3 2 4 25 Gomaya z Sinakety, który byl jednym z pierwszych informatorów Malinowskiego, opisany w Życiu seksualnym dzikich jako notoryczny łotr. Billy Hancock, handlarz na Trobriandach, był bliskim przyjacie­ lem Malinowskiego, w którego domu w Gusavecie często się zatrzymy­ wał. Zniknął w zagadkowych okolicznościach w Samarai pod koniec lat dwudziestych. Jego żona mieszkała tam aż do 1951 roku. Moliasi był wodzem drugiej rangi, kierującym prowincją Tilataula i według tradycji wrogiem i głównym rywalem głównego wodza prowin­ cji Kiriwina To'uluwy. Malinowski opisał go w Argonautach Zachodnie­ go Pacyfiku jako „starego łajdaka". 2 6 2 7 2 8 Kayasa - zabawa polegająca na obowiązkowym współzawodnic­ twie w tańcu i zabawie, w których biorą udział kobiety, nie przeprowa­ dzane w okresie tańców. Jedna z trzech wsi południowej części Boyowy, gdzie podobno ko­ biety praktykowały orgiastyczną formę kayasa w okresie weselnym. Z powodu tych opowieści mężczyźni z innych wiosek nie ryzykowali wtedy odwiedzin w tym rejonie. Mick George, grecki kupiec, długoletni mieszkaniec Trobriandów. Malinowski często zatrzymywał się w jego domu. Pwata'i - duże pryzmowate zbiorniki na żywność, wypełnione ma­ łymi kuvi (duży yam) przykrytymi orzechami betelowymi i trzciną cu­ krową. Milamala - coroczne święto i powrót duchów, miesiąc, w którym Trobriandczycy cieszą się dobrobytem; także nazwa robaka paolo, który pojawia się przy pełni kiężyca i służy do wyznaczania daty święta; poja­ wienie się tego robaka łączy się czasami z pojawieniem się duchów. Tudava jest bohaterem cyklu opowieści przytoczonych i zanalizo­ wanych w Ogrodach koralowych i ich magii. Kaloma - małe kółeczka z dziurką robione z muszli spondyllusa, z których wyrabia się naszyjniki używane w kula; kaloma dekoruje się prawie wszystkie wartościowe i artystyczne przedmioty w dystrykcie ku­ la. 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b5846340dcf1330bb0b67ac6097947e6.pdf fe89e68574913af51f87045473ff9cd5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6183 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource sport - aspekt antropologiczny etniczność piłka nożna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5768 Title A name given to the resource Piłka nożna a etniczność/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.405-412 Creator An entity primarily responsible for making the resource Małczyński, Piotr Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 PIOTR MARCZYŃSKI Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Wrocławski PIŁK A N O ŻN A A ETN ICZNO ŚĆ. N A PO BO C ZU RO ZG RY W EK REPREZENTA CJI N A RO D O W Y CH I M U N D IA LO W EJ GO RĄ CZK I Zgodnie z dokonanym przez Rogera Caillois podziałem gier, futbol jest grą typu agon, w której obie drużyny m ierzą się na tych samych warunkach, zgodnie z określonymi regułami (za: Jawłowski 2007: 24-26). Ta cecha piłki nożnej po­ zwala, by jeden z zespołów zdobył nad drugim przewagę. Podczas meczu „swoi” m ogą zdominować „obcych”, pokazując im swoją wyższość. Rytuał piłkarskiego widowiska przesuwa przemoc do sfery symbolicznej, prowadząc do integracji grupy i zniszczenia zagrożenia w osobie przeciwnika. Mecz spełnia rolę katartyczną, a oczyszczenie dokonuje się dzięki złożeniu w ofierze rywali, w których upatruje się źródła zła (Jawłowski 2007: 231). Spajana w ten sposób grupa może manifestować wspólną tożsamość narodową. Według Alberta Jawłowskiego, re­ prezentacja piłkarska pełni bowiem rolę metonimii narodu (Jawłowski 2007:237). Dlatego też nacjonalizm w rozgrywkach piłkarskich jest zjawiskiem powszech­ nym (Dębicki 2009). Wyznaczono mu jednak określoną przestrzeń, którą tworzą rozgrywki międzypaństwowe, a ich zwieńczenie - mundial - utwierdza istnieją­ cy państwowy porządek świata (Jawłowski 2007: 237). Niniejszy tekstjestpróbąodpow iedzi na pytanie, czy analogiczne demonstracje o nacjonalistycznym charakterze m ają również miejsce poza sferą piłkarskich reprezentacji narodowych. Pokusa, by wykorzystać integrującąi nobilitującą siłę piłki nożnej, oddziałuje również na narody bez państw i grupy etniczne dążące do samostanowienia, które wystawiają zespoły o mniej formalnym niż krajowe ka­ dry charakterze. Wydaje się, iż także w kosmopolitycznej rzeczywistości futbolu klubowego zarówno gracze, jak i drużyny pozostają uwikłane w zjawiska etnicz­ ne. Problematyka etniczności wykracza poza uświęconą mundialem przestrzeń reprezentacji narodowych. �406 Piotr Małczyński Reprezentacja narodowa i dążenia niepodległościowe M iędzynarodowaFederacjaPiłkiNożnej (Federationlntemationale de Football Association, FIFA) liczy więcej członków niż ONZ. N ależą do niej krajowe fede­ racje, których liczba przewyższa liczbę niepodległych państw, mimo iż niektóre z nich nie wystawiają własnych drużyn. Swojej kadry nie posiada na przykład Wielka Brytania, podczas gdy w rozgrywkach udział bierze Szkocja, Walia, Irlandia Północna i Anglia. Z drugiej strony, reprezentację m ają niektóre obszary autonomiczne, jak Wyspy Owcze czy Palestyna (Witzig 2006: 38). Wprowadzone w 2001 roku przepisy wym agają jednak, aby kandydat na członka FIFA należał do ONZ. Stąd akceptacja krajowego związku piłkarskie­ go przez FIFA wydaje się mieć duże znaczenie w ogólnoświatowych relacjach. Można by j ą porównać do uznania państwa na arenie międzynarodowej. To dla­ tego gra własnej kadry narodowej towarzyszy często dążeniom niepodległościo­ wym. Jeśli spojrzeć przez pryzmat futbolu, to zdecydowanie bliższa suwerenno­ ści jest posiadająca swoją reprezentację Palestyna niż pozbawiony jej Tybet. Jak wskazuje Jawłowski, poprzez piłkarskie rozgrywki dokonuje się proces ustalania hierarchii dominacji (Jawłowski 2007: 235), z którego grupy pozbawione państw zostały wyłączone. Jednocześnie jednak budowa owych relacji miewa nieprzewi­ dywalny charakter. Rolę przypadkowości meczu akcentuje Koen Stroeken, który twierdzi, iż o wyniku może zadecydować głos „losu”, „szczęścia” czy „sprawied­ liwości” (Stroeken 2002: 13). W kontekście symbolicznego konfliktu, jakim jest mecz piłki nożnej, odejście od zupełnie kontrolowanej próby sił odgrywa, w e­ dług mnie, dość istotną rolę. Podczas futbolowej rywalizacji nie liczy się bowiem militarna czy ekonomiczna siła kraju, który wystawia drużynę, a „słabeusz” ma szansę pokonać największego „Goliata”. Potencjalnie zatem reprezentacja grupy podległej mogłaby odwrócić istniejący porządek relacji z grupą dominującą. Alternatywą dla nieuznawanych grup stały się rozgrywki dla drużyn niebędących członkami FIFA. Turniej tego typu stworzyła na przykład Organizacja Narodów i Ludów Niereprezentowanych (Unrepresented Nations and Peoples Organisation, UNPO). W 2005 roku zwyciężyła w nim reprezentacja Południo­ wych Moluków, która okazała się lepsza od Południowego Kamerunu, Zachod­ niej Papui i Czeczenii. Drużyny takie w analogicznych turniejach grają jednak przeważnie z przeciwnikami o podobnym statusie. Jedynie nad nimi m ogą udo­ wadniać swą wyższość. Do stadionowych zmagań zespołu reprezentującego ruch separatystyczny z grupą dominującą raczej nie dochodzi. Głównym organizatorem alternatywnych mistrzostw świata w piłce nożnej jest federacja piłkarska Nouvelle Federation-Board (N.F.-Board), zrzeszają­ ca drużyny niebędące członkami FIFA. Ten równoległy, nieoficjalny piłkarski świat egzystuje na zasadzie analogii do „prawdziwej” rzeczywistości futbolu. Rozgrywki reprezentacji narodów bez państw pozwalają im na funkcjonowanie �Piłka nożna a etniczność 407 w piłkarskim świecie i wewnętrzną integrację poprzez rytuał meczu. Jednak ich możliwość kreowania relacji dominacji w trakcie futbolowych zmagań została mocno ograniczona. Barierę praw ną stanowią przepisy FIFA, zaś uświęcony państwowy ład utrzymywany jest poprzez rytuał mundialu, na który narody bez państw w większości nie m ają wstępu. Klub jako reprezentacja grupy etnicznej Mecze reprezentacji narodowych, które otacza odświętna atmosfera, odbywa­ j ą się dość rzadko. Piłkarską codzienność stanowi rzeczywistość ligowa. Kluby są przeważnie dużymi firmami zarabiającymi na organizacji sportowych spekta­ kli i transferach graczy. Mimo iż m ają one dość często charakter przedsiębiorstw międzynarodowych, nie zawsze są ideologicznie neutralne. Jednym z istotniej­ szych, pozasportowych elementów kształtujących atmosferę klubu jest położenie jego stadionu. Określa ono podstawowy poziom utożsamiania się fanów z dru­ żyną. W ten sposób zespoły stają się wizytówkami dzielnic i miast, a niekiedy całych regionów. W parze z reprezentowaną tożsamością lokalną iść może toż­ samość etniczna. Reprezentowanie grupy etnicznej przez ligową drużynę piłkarską jest zjawi­ skiem powszechnym na przykład w zróżnicowanej regionalnie Hiszpanii. Obok kastylijskiego Realu Madryt grają galicyjskie Deportivo La Coruńa i Celta Vigo, baskijskie Athletic Bilbao i Real Sociedad San Sebastián czy katalońska FC Bar­ celona (Witzig 2006: 48). Rozgrywki ligowe odbywają się na stadionach w po­ szczególnych regionach, co sprawia, że prawie każdy mecz jest okazją do prezen­ tacji własnej tożsamości. Spotkania zespołów z różnych obszarów autonomicznych nabierają szczególnej atmosfery etnicznej rywalizacji. W jej kontekście zauważal­ ny jest, opisany przez Paula Harrisona, „syndrom beduina”, który polega na kibi­ cowaniu drużynie grającej z tradycyjnie „naszym” przeciwnikiem. Taka sytuacja ma miejsce podczas spotkań któregoś z baskijskich klubów z madryckim Realem, kiedy to fani z Kraju Basków wspierają swych lokalnych rywali, którzy w danej chwili reprezentują wspólną „baskijskość” (za: Spaaij 2006: 34). Zespół ligowy, mimo swego komercjalnego charakteru, może spełniać nawet rolę narodowej reprezentacji. Według kibiców z Katalonii, „Barcelona to więcej niż klub” (Foer 2006: 208). To drużyna, która przez lata była dla nich ostoją „katalońskości”. W czasach generała Franco na klubowym stadionie powiewały za­ kazane senyeres (katalońskie flagi), a kibice używali ojczystego języka. „Baręa” do dziś podkreśla katalońską tożsamość podczas spotkań derbowych (meczów z lokalnym przeciwnikiem) z rywalem „zza miedzy”, Espanyolem, który uwa­ żany jest za klub centralistyczny, oraz - przede wszystkim - z Realem Madryt. Stołeczni „Królewscy” to dawni „ambasadorzy reżimu”, a walczący z nimi Katalończycy symbolizowali opór wobec faszystowskich władz (Llopis Goig 2008: �408 Piotr Małczyński 58-59). Do dziś rywalizacja między tymi dwiema drużynami przyćmiewa inne wydarzenia sportowe w kraju. Jeśli bowiem rytuał futbolu przesuwa przemoc w sferę symboliczną, jak chce Jawłowski (2007: 230-340), to mecz Gran Derbi między Barceloną a Madrytem stanowi wyładowanie napięcia przy jednoczes­ nym odsunięciu na bok rzeczywistego konfliktu katalońsko-kastylijskiego. Piłkarskie antagonizmy etniczne promieniują często daleko poza stadion, sięgając geograficznie odległych, choć ideologicznie bliskich sobie fanów. Ry­ walizacja dwóch zespołów z Glasgow - Celtiku i Rangers - dzieli kibiców nie tylko z samego miasta, ale i całej Szkocji, a nawet z Ulsteru. Derby między nimi przybierają postać konfliktu etnoreligijnego. „W szranki” stają bowiem drużyny wiązane z konkretnymi wyznaniami. Celtic założony został w 1888 roku przez ojca Walfrida, z m yślą o katolickiej, w dużej mierze irlandzkiej, klasie robotni­ czej Glasgow. Wkrótce potem, toczących z nim wyrównane boje Rangers zaczęto utożsamiać z protestancką „szkockością”. Również współcześnie mecz jest oka­ zją, by nawet w oddalonym od szkockich stadionów Belfaście swoje przekonania manifestowali zarówno kibice popierający IRA, jak i ci będący zwolennikami Korony Brytyjskiej (Foer 2006: 42-73). W samym Glasgow obok flag irlandz­ kich powiewają Union Jack (Zaczkiewicz2006: 146-147). Mecz obu zespołów staje się więc swego rodzaju symbolicznym rozwiązaniem wielopoziomowego konfliktu. Wynik przesądza o „religijnej wyższości”, szkockiej bądź brytyjskiej dominacji czy też irlandzkiej niezależności. Jak pokazał przykład zespołu Celtic, nie tylko terytorialne grupy etniczne są reprezentowane przez kluby piłkarskie. Zakładają je także członkowie diaspor. Zespoły te odgrywają niezwykle istotną rolę w życiu społeczności, stanowiąc, obok instytucji religijnych, przestrzeń kultywowania własnej tożsamości (Hay 2001). Przykładem może być Hakoah Wiedeń, który powstał w 1909 roku pod wpływem ideologii „muskularnego judaizm u”. Twórca owej koncepcji, syjoni­ styczny ideolog Max Nordau, głosił, iż należy odejść od „żydowskiego cierpie­ nia” poprzez sport. To piłka nożna miała wyzwolić Żydów od „tyranii antyse­ mityzmu”. Podobne do drużyny wiedeńskiej zespoły, noszące hebrajskie nazwy oraz tradycyjne biało-niebieskie barwy, założono następnie w Budapeszcie, Pra­ dze, Berlinie, Innsbrucku i Linzu (Foer 2006: 78-80). Interesującym zjawiskiem jest to, iż istnienie klubów zakładanych przez mniejszości przyczynia się do promocji graczy o odmiennej niż większościowa tożsamości, co z kolei prowadzi do nadreprezetacji mniejszościowej grupy et­ nicznej w reprezentacji narodowej. Reprezentacja Australii, na przykład, składa się w dużej mierze z graczy pochodzenia chorwackiego. Promocja piłkarzy o konkretnym pochodzeniu wiąże się niekiedy ze specy­ ficzną procedurą rekrutacji kadrowiczów. Niektóre drużyny uwzględniają w niej jedynie „swoich” zawodników. Dla przykładu, Athletic Bilbao od roku 1919 za­ trudnia wyłącznie piłkarzy baskijskiego pochodzenia. Czyż budowanie składu w oparciu o graczy o określonej tożsamości nie jest piłkarską w ersją politycz­ �Piłka nożna a etniczność 409 nego nacjonalizmu? Etnocentryczne budowanie kadry pozwala na spełnienie nacjonalistycznych idei wyzbycia się „obcych” z „naszego świata”. Taką poli­ tykę zarzucił jednak inny baskijski klub - Real Sociedad. Miał bowiem proble­ my z utrzymaniem się w pierwszej lidze i, by wzmocnić swoją pozycję ligową, zaczął sprowadzać zawodników spoza Kraju Basków. Zamiast jednak uzupełnić skład graczami z innych regionów Hiszpanii, władze klubowe postanowiły ściąg­ nąć zawodników zagranicznych. Również ku chwale Katalonii gra wielu obco­ krajowców. Dążenie do sukcesu sportowego powoduje, iż w wielu przypadkach nieopłacalna stała się dawna polityka klubów zatrudniających tylko „swoich” piłkarzy. Umiędzynarodowienie jest ceną za tryumfy i puchary. Odejście od ekskluzywistycznej rekrutacji graczy nie oznacza jednak porzucenia przewodniej idei drużyny. Przykładem jest Glasgow Rangers. Jego kibice nadal traktują każdy katolicki gest jak prowokację. Przeżegnanie się przez polskiego bramkarza ze­ społu Celtic, Artura Boruca, wywołało u nich wściekłość. Tymczasem ich dru­ żyna wcale nie jest złożona z samych protestantów. Przez pewien czas funkcję kapitana zespołu pełnił Włoch, Lorenzo Amoroso. Mimo etnoreligijnych powią­ zań, mógł znaleźć się w klubie. Jak bowiem twierdzi Ludwik Stomma, „obcy” zawodnik może reprezentować „swoją” drużynę, nawet jeśli wiązana jest z nią specyficzna tożsamość etniczna. „Obcy” staje się „swoim”, gdy przybierze odpo­ wiednie barwy klubowe czy reprezentacyjne (Stomma 1991). Gdy zawodnik ma na sobie niebieską/czerwoną/zieloną/itd. koszulkę, jego czarna twarz przestaje mieć znaczenie nawet dla tych kibiców, którzy nie stronią od rasistowskich wy­ zwisk kierowanych pod adresem innych graczy (Back, Crabbe, Solomos 1998: 7). Przyjęcie do grona „swoich”, prowadzi do „boiskowego” zwielokrotnienia toż­ samości gracza. Konwersje narodowe piłkarzy Emigracja zarobkowa jest stałym elementem pojawiającym się w życiorysach graczy. Liczba obcokrajowców w najbardziej kosmopolitycznych ligach europej­ skich wynosi nawet ponad 60%, jak to ma miejsce na przykład w Anglii. Jednak, tak jak inni pracownicy-imigranci, zawodowi piłkarze natrafiają na ograniczenia związane z zezwoleniami na pracę. Sposobem na wyeliminowanie niedogodno­ ści zarobkowania i życia za granicą stała się naturalizacja. Szczególnie pożąda­ ne jest obywatelstwo kraju należącego do Unii Europejskiej, co należy wiązać z ograniczeniami dotyczącymi liczby graczy spoza Wspólnoty, którzy m ogą się znaleźć w klubowej kadrze (Witzig 2006: 42). Za przykład może posłużyć brazy­ lijski obrońca Roberto Carlos, który po latach gry dla Realu Madryt uzyskał oby­ watelstwo hiszpańskie. W ten sposób umożliwił swojemu klubowi zatrudnienie kolejnego gracza z Ameryki Południowej - Robinho. �410 Piotr Małczyński Jednym ze sposobów na uzyskanie unijnego paszportu jest poszukiwanie własnych korzeni. Powołując się na swoje drzewo genealogiczne, obywatelstwo Włoch otrzymuje duża część piłkarzy argentyńskich. Posiadająje także zawodni­ cy, którzy nigdy nie grali we Włoszech, m ają jednak włoskich pradziadków. Pił­ karz będący obywatelem jakiegokolwiek kraju unijnego ma większe możliwości rozwoju swojej kariery. Klubom natomiast pozwala to na kompletowanie składu w oparciu o szerszy wachlarz zawodników. Zmiany drużyny narodowej, po uzyskaniu nowego paszportu, dokonywało dawniej wielu piłkarzy. W latach 30. Włosi skrzętnie wykorzystali fakt, iż wie­ le latynoskich gwiazd futbolu posiadało włoskie korzenie. Ten rodowód dał im możliwość reprezentowania ojczyzny przodków. Polską gwiazdą występującą kolejno w dwóch reprezentacjach był Ernest Wilimowski. Ten urodzony na Ślą­ sku piłkarz swoją karierę rozpoczął w Polsce, by po zawierusze wojennej znaleźć się w kadrze Niemiec. Obecnie jest jednak inaczej. Naturalizacja wcale nie ozna­ cza, że zawodnicy zmieniają dotychczasowe kadry narodowe i zaczynają grać dla nowych ojczyzn. Dzisiejsze przepisy zabraniają bowiem zawodnikowi zmieniać reprezentację. Od momentu, gdy zagra choćby jeden mecz w kadrze seniorskiej, gracz nie może być powołany do drużyny narodowej innego kraju. Liczba zawodników, którzy z jakichś względów nie doczekali się swego debiutu w kraju pochodzenia i jedno­ cześnie rozwijają sw ą karierę piłkarską za granicą, jest dość duża. Fakt ten wykorzystująkraje przyjmujące, które, bazując na ambicjach piłkarzy, oferują im swój paszport w zamian za grę w drużynie narodowej. Krajowe federacje zwiększają w ten sposób własny potencjał, dając jednocześnie naturalizowanym piłkarzom możliwość brania udziału w rozgrywkach na poziomie reprezentacji. Życiorysy tych piłkarskich imigrantów m ają wiele elementów wspólnych. Obywatelstwo otrzymują zazwyczaj wyróżniający się „ligowcy” danego kraju. Są to przeważnie zawodnicy z Afryki lub Ameryki Południowej. Prym wiodą Brazylijczycy, którzy z powodu olbrzymiej konkurencji nie m ogą skupić na sobie uwagi selekcjonera własnej reprezentacji. W rezultacie, obok reprezentacji narodowych mających w swych szeregach pojedynczych graczy zagranicznych istnieją takie, których trzon stanowią tego typu zawodnicy. Emigracji, a nawet naturalizacji nie należy utożsamiać z zerwaniem więzów z krajem pochodzenia. Gracze z nowym obywatelstwem raczej rzadko decydują się na zmianę kadry narodowej. Częściej natomiast pozostają żyjącymi na ob­ czyźnie idolami. W świecie zarobkowych migracji, „swój” zawodnik w „obcej” lidze stanowi raczej symbol „naszego” sukcesu. Sami zaś piłkarze kontynuują rolę etnicznych reprezentantów w zagranicznych ligach. Świadczy o tym cho­ ciażby zwyczaj owijania się flagami podczas finałów klubowych rozgrywek. Taka demonstracja przynależności narodowej odbywa się często w kosmopoli­ tycznym kontekście. Zachowanie takie ma silny wpływ na zbiorowość widzów. Pamiętać należy bowiem o wskazanej przez Caillois mocy mimikry fanów �Piłka nożna a etniczność 411 z graczami (za: Jawłowski 2007: 33). Postawy piłkarzy, odkąd stają się idolami, m ogą być bowiem naśladowane, przyczyniając się do kreacji własnej tożsamości kibiców. Zakończenie Piłka nożna, jako gra typu agon, jest szczególnie podatna na nacjonalistyczne wpływy. Mistrzostwa kontynentów i świata, będące symboliczną „walką naro­ dów”, stały się największymi świętami piłkarskiego kalendarza. Jednak zjawiska etniczne nie ograniczają się do przestrzeni futbolu reprezentacyjnego. W świę­ cie kadr narodowych zabrakło bowiem miejsca dla większości bezpaństwowych grup, którym FIFA odmówiła wstępu do grona pełnoprawnych członków m ię­ dzynarodowej wspólnoty piłkarskiej. Jednak propaństwowy dyktat Międzyna­ rodowej Federacji Piłki Nożnej bywa omijany. Chęć posiadania własnej repre­ zentacji, która umożliwia integrację społeczności i jej triumfalne zaistnienie na arenie międzynarodowej, skłania podporządkowane narodowości do formowa­ nia nieoficjalnych drużyn. Dzięki mistrzostwom świata federacji N.F.-Board, na autoprezentację m ogą sobie pozwolić niezrzeszone kadry z obszarów separaty­ stycznych. Skomercjalizowany futbol klubowy, mimo swego kosmopolitycz­ nego charakteru, również bywa przesiąknięty etnicznością. Część klubów po­ zostaje tradycyjnie ściśle związana z konkretną grupą etniczną. Spełniają one rolę narodowych reprezentacji i instytucji kultywujących tożsamość diaspory. Powiązań tych często nie wyklucza umiędzynarodowienie składu, zagraniczni gracze obdarzani są bowiem nową, lokalną tożsamością. Transgraniczne transfe­ ry piłkarzy również nie pozostają neutralne wobec otaczającego je narodowego kontekstu. Zawodnicy przybierają podwójne obywatelstwa, lecz, żyjąc za gra­ nicą, odgrywają często rolę idoli, demonstrujących swe przywiązanie do kraju pochodzenia. „Oflagowanie” wspólnoty narodowej odbywa się nie tylko w kon­ tekście gier międzypaństwowych, lecz dotyczy również drużyn klubowych i nie­ formalnych reprezentacji, aż po odziane w firmowe trykoty jednostki o statusie gwiazd. LITERATURA Back L., Crabbe T., Solomos J. 1998 „Lions, Black Skins and Reggae Gyals”. Race, Nation and Identity in Foot­ ball, London: Goldsmiths. Dębicki M. 2009 „Powtórzcie Grunwald! ” czyli o wątkach narodowych w futbolu, „Sprawy Narodowościowe. Seria Nowa” 34, s. 135-151. �412 Foer F. 2006 HayR. 2001 Piotr Małczyński Jak futbol wyjaśnia świat, czyli nieprawdopodobna teoria globalizacji, przeł. A. Czarnecka, Warszawa: Red Horse. „Those Bloody Croatians”: Croatian Soccer Teams, Ethnicity and Vio­ lence in Australia, 1950-99, w: G. Armstrong, R. Giulianotti (eds.), Fear and Loathing in World Football, Oxford: Berg Publishers, s. 77-90. Jawłowski A. 2007 Święty ład. Rytuał i mit mundialu, Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne. Llopis Goig R. 2008 Identity, Nation-State and Football in Spain. The Evolution o f Nationalist Feelings in Spanish Football, „Soccer & Society” 9: 1, s. 58-63. Spaaij R. 2006 Understanding Football Hooliganism. A Comparison o f Six Western Euro­ pean Football Clubs, Amsterdam: Vossiuspers UvA - Amsterdam Univer­ sity Press. Stomma L. 1991 1:0 Czyli ludzie ja k bogowie, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty” 45: 3-4, s.141-142. Stroeken K. 2002 Why „The World”Loves Watching Football (And „The Americans”D on’t), „Anthropology Today” 18: 3, s. 9-13. Witzig R. 2006 The Global Art o f Soccer, New Orlean: CusiBoy Publishing. Zaczkiewicz R. K. 2006 Nienawiść na tle etnoreligijnym a futbol w Szkocji. Przypadek Celticu Glasgow oraz Glasgow Rangers, „Lud” 90, s. 139-154. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a4f1b85d4678af219d23770b87b20e60.pdf 92df9cefc8abfbd0c0da05aa0995b0d5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3558 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3335 Title A name given to the resource Czudeccy Żydzi w pamięci współmieszkańców / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.100-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Małeta, Alicja Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Alicja Małeta CZUDECCY ŻYDZI W PAMIĘCI WSPÓŁMIESZKAŃCÓW Czudec, leżący na lewym brzegu Wisłoka, przy starym trakcie z Rzeszowa przez Strzyżów, Jasło, Krosno w stronę Przełęczy Dukielskiej, wprawdzie przed półwieczem utracił prawa miejskie, ale zachował wygląd i charakter miasteczka. Należy do miejscowości 0 długiej przeszłości historycznej, gdyż jako osada wzmiankowany był już w X I I I w. Z racji położenia nie omijały miasteczka klęski wojen i najazdów. W latach trzydziestych X V I I w. zniszczyli je Tatarzy, a w sześćdziesiątych tego samego wieku, wojska Jerzego Rakoczego I I , księcia siedmiogrodzkiego. Z najazdami tatarskimi związana jest miejscowa legenda, powszechnie znana wśród miesz­ kańców, tłumacząca powstanie nazwy miasteczka. Czudec strawiły dwa wielkie pożary, jeden w 1751 drugi w połowie X I X wieku. W tym pierwszym spłonęła m.in. drewniana bóżnica „37 łokci długa 1 18 szeroka" , którą zastąpiła murowana synagoga zachowana do dzisiaj. Po ostatniej, XIX—wiecznej odbudowie, przez blisko sto lat wygląd centrum miasteczka niewiele się zmienił. Ośrodkiem jest nadal czworokątny rynek, przylegający od południa do przelotowej szosy. Przy tej drodze, na zachód od rynku znajduje się barokowy kościół otoczony murem, na wschód zaś, w większej odległości zespół dworski. W północnej pierzei, zwanej, ze względu na podwy­ ższenie terenu, Górnym Podcieniem, zachowały się XIX-wieczne zrębowe domy, zaopatrzone od frontu w szerokie okapy, które są pozostałością po dawnych podcieniach handlowych okalających niegdyś rynek. Miasteczko stanowiło centrum rzemiosła i handlu dla okolicz­ nych wsi. Jeszcze w okresie międzywojennym, z okazji cotygodnio­ wych targów rynek zapełniał się tłumem sprzedających i kupujących. W podcieniach mogących pomieścić całe wozy, sprzedawali na straganach swe wyroby piekarze, masarze, szewcy, krawcy. Na środku placu targowano tanie sprzęty miejscowego wyrobu, inne produkty rzemieślnicze oraz zboże i żywy inwentarz. Rynek ognis­ kował także odmienne przejawy życia miasteczka. Tu, od czasu do czasu, wychodził pracownik gminy (zwany „stróżem", „dziesiętni­ kiem", , jurystą"), odziany w służbowy mundur i uderzając w bębe­ nek dla zwrócenia uwagi obecnych głosił publicznie wiadomości. W porze wypasu, codziennie rano gminny pasterz sygnałem trąbki dawał znać mieszkańcom, by wyprowadzali z obór bydło, które pędził na wspólne pastwisko. W czasie targów, odpustów, świąt pojawiał się na rynku miejscowy kataryniarz z małpką i myszkami ciągnącymi losy, a także przyjezdny fotograf. W okresie międzywojennym samo „miasto", które poza rynkiem obejmowało jeszcze kilka małych uliczek, liczyło ok. 1,5 tys. mieszkańców, z czego mniej więcej połowę stanowili Żydzi. Wkoło otaczały je rolnicze przedmieścia. Zasiedziałych mieszkańców same­ go miasteczka, wysoce się ceniących i mieniących się między sobą obywatelami, nazywano z zewnątrz „bechami". Oni zaś odwzajem­ niali się, uważając wszystkich chłopskich sąsiadów za „chamów". Żydzi pozostawali poza tymi dwiema kategoriami. Ludność żydowska skupiała się w głębi wschodniej pierzei rynku gdzie do dziś stoi odnowiona synagoga (obecnie gminna biblioteka i dom kultury), „rabinówka", a nieco dalej nad rzeczką łaźnia rytualna (obecnie poczta). Wszystkie te budynki są murowane, współcześnie pozbawione wyraźniejszych cech stylowych. Żydzi mieszkali również poza tym obszarem lecz już w większym rozpro­ szeniu. Na wzgórzu niedaleko od rynku znajdował się cmentarz żydowski, zwany tu „okopem". W czasie okupacji został doszczętnie zniszczony, a płyt nagrobnych użyto wówczas do wybrukowania ulic. Żydowscy właściciele sklepów, warsztatów utrwalili się w pa­ mięci współmieszkańców pod swymi zdrobniałymi imionami, prze­ 1 2 100 3 zwiskami i przekręconymi nieraz nazwiskami. Tak też tu zostaną przedstawieni. Różnie ocenia się obecnie ich ówczesny status ekonomiczny w Czudcu. Jedna z opinii mówi: „Byli biedni, ale trochę lepiej im się powodziło niż Polakom". Ktoś inny, opi­ sując skupisko domów żydowskich za synagogą, powiedział: „Nie macie pojęcia, co za zlepek był tych budek żydowskich, biedne, zanieczyszczone, droga ogrodzona żerdziami, (a przy tej dro­ dze) wychodki, coś wstrętnego. Straszna biedota była". W oknach żydowskich mieszkań nie zapamiętano ani kwiatów, ani firanek. Społeczność ta, jak każda, była wewnętrznie zróżnicowana majątko­ wo, co podkreśla inna z opinii:„W rynku więcej było bogatszych Żydów". Głównym źródłem utrzymania „obywateli" czudeckich do ostat­ niej wojny było rzemiosło, nieliczni tylko trudnili się handlem, który stanowił domenę Żydów. Pracowali tu rzemieślnicy różnych specjal­ ności, wśród których najwięcej — bo kilkunastu, a w pewnych okresach nawet kilkudziesięciu — było szewców. Fachem tym tradycyjnie zajmowali się m.in.Kusztybowie, Dragoniowie, z której to rodziny wywodził się ostatni miejscowy cechmistrz, Baranowie, Porębowie itd. Zapamiętano tylko jednego żydowskiego szewca nazwiskiem Giec lub Giecel, szyjącego buty na zamówienie z paru pomocnikami. Sytuacja bytowa większości tutejszych rzemieślni­ ków nie była dobra. Żyli w ciasnocie, w małych izdebkach, gdzie warsztat łączył się z kuchnią i miejscem do spania dla całej rodziny. Wielu szewców pracowało chałupniczo, będąc uzależnionymi od swoich nakładców. Wspominano, że szewc, który zrobił dodatkową parę butów, wędrował pieszo do Rzeszowa, żeby ją sprzedać, gdyż nie stać go było na jazdę pociągiem, a jego dorastający syn zastanawiał się często, „kiedy wreszcie w życiu naje się do syta chleba". Szyło tu kilku krawców Polaków, Zięba, Gorczyca, Wojciechowski, Moskal i trzech Żydów, wśród nich Kile, wspomi­ nany najczęściej jako „portki-maszyna-nie-chce-szyć", od ciągle powtarzanego przez siebie zwrotu oraz drugi, zapamiętany pod imieniem Ślam. Krawcy zajmowali się również szyciem czapek. Warsztaty stolarskie prowadzili Pielowie, Chrzanowski, Hus, Gielata, Albinowski, a dopiero tuż przed wybuchem ostatniej wojny zaczął pracować samodzielnie Chaim Bank, pierwszy stolarz żydow­ ski, wyzwolony u miejscowego majstra. Wśród kołodziejów, ryma­ rzy i kowali, których było tu po kilku, nie znajdujemy Żydów, natomiast na dwóch blacharzy i dwóch fryzjerów jeden był Żydem. Pracowali tu dwaj szklarze, wymieniany tylko z imienia Jutka i ubogi Lejbuś Micner, który cały swój warsztat w postaci zapasu szyb nosił na plecach, szkląc okna w miasteczku i pobliskich wsiach. Nie zapamiętano nazwisk piekarzy żydowskich, a było ich podobno kilku. Znani z imienia Icek i Srulik, jako wozacy najmowali się do przewożenia towarów do tutejszych sklepów. Do najzamożniejszych ludzi w Czudcu należeli Jan i Michał Moskwowie, bracia zajmujący się na szeroką skalę skupem cieląt i nierogacizny, którą wysyłali następnie koleją przede wszystkim do Wiednia. Prócz tego trudnili się na miejscu rzeźnictwem i masarstwem. Mieszkali w okazałych, murowanych domach przy rynku. O ich pozycji świadczy fakt, że Michał Moskwa pełnił funkcję jednego z ostatnich burmistrów Czudca. Kilku Żydów zajmujących się handlem bydłem i jego ubojem (m.in. bracia Rejznerowie, Haftuła, Szpajzer) nie dorównywało im rozmiarem swych przedsię­ wzięć. Do bogatszych zaliczał się również Molenda, posiadający duży szynk-restaurację z kręgielnią, gdzie odbywały się „miastowe wesela" i zabawy karnawałowe. Konkurowali z nim Żyd Margulis oraz Wajs, także posiadacze szynków. Ten ostatni był prócz tego właścicielem sporego sklepu artykułów mieszanych i małego gospo- �darstwa na przedmieściu, które obrabiał wynajęty parobek. Jeszcze jeden wyszynk prowadził Herszek, właściciel domu z podcieniami przy południowej pierzei rynku, zwanej Dolnym Podcieniem. Her­ szek ów jako jeden z nielicznych uratował się z zagłady i wkrótce po zakończeniu wojny pojawił się w Czudcu przed wyjazdem zagranicę, sprzedając swój dom sąsiadowi. Z zamożniejszych wspomina się także rodzinę rabina Micnera, utrzymującą się z trafiki. Sam rabin, który podobno jako jedyny z tutejszych Żydów „chodził w białych pończochach", nie pracował zarobkowo. W tym kontekście wymie­ niano ponadto sklepikarzy, Bujaka (artykuły żelazne). Rubinfelda (sklep bławatny) i handlującego zbożem Nebencala. Sklepów żydo­ wskich było tu więcej, w drewnianym narożnym domu Górnego Podcienia niejaka Chajda posiadała sklep korzenny, w innym, Majlech prowadził sklep ze skórą i różnymi z niej wyrobami, organizował on także szewców-chałupników. Przyczynek do działania mechanizmów przekształcania nazwisk i nadawania przezwisk stanowi przypadek kupca Bekiera, zwanego powszechnie Żróbkiem. Tylko jedna osoba z naszych rozmówców podała jego prawdziwe nazwisko, wyjaśniając zarazem, skąd wzięło się owo przezwisko. Wg niej, Bekierowie przybywszy do Czudca z jakiejś wsi zajmowali się początkowo skupem starzyzny. Za wózkiem, który ciągnął mały Bekier biegli często chłopcy wołając: źróbek, źróbek... Z czasem rodzina ta wzbogaciła się, mały „źróbek" w wieku dojrzałym doszedł do własnego sklepu, a dawne przezwisko przylgnęło, trwale zastępując nazwisko. Kiedyś, w przypływie dobrego humoru, nieco melancholijnie zwrócił się Bekier do klienta tytułującego go, „panie Źróbek": „Jaki ja tam źróbek, ja już jestem stary koń nie źróbek". Zaledwie trzy sklepy w okresie międzywojennym były prowadzo­ ne przez Polaków, wśród nich wyróżniał się zasobnością i wielkością kolonialny sklep Juliana Guniewicza, połączony z mleczarnią. Podobno wcześniej miało ich być więcej, ale bankrutowały, przegry­ wając z konkurencją sklepów żydowskich. Apteka tutejsza była początkowo zespolona z drogerią, a gotowe mieszanki ziołowe i popularne lekarstwa sprzedawał w niej Żyd Ajzner. Dopiero przed samą wojną, po dojściu Hitlera do władzy w Niemczech, przybył stamtąd aptekarz, Żyd o nazwisku Tewel, który prowadził aptekę do wybuchu wojny. Okresowo pojawiali się w Czudcu Żydzi z większych miast, zwłaszcza z Rzeszowa, wynajmując mieszkania na wakacje. Bardzo różnie jawi się współczesnym mieszkańcom sprawa uczęszczania dzieci żydowskich do szkoły. Zdaniem jednej z osób, „Żydzi mieli swoją szkołę dla chłopców, a dziewczyny chodziły do polskiej szkoły". Wg jednak powszechniejszej opinii wszystkie dzieci, łącznie z żydowskimi, uczęszczały razem do tutejszej czterok­ lasowej szkoły, a chłopcy żydowscy dodatkowo uczyli się w chederze, prowadzonym przez niejakiego Wajmana. i Do dziś żywo zapamiętano liczne nakazy i zakazy dotyczące różnych sfer życia żydowskich mieszkańców Czudca, zwłaszcza spraw zewnętrznych, dziejących się na oczach szerszej społeczności, jak np. nakazy wiązane z koszernością pożywienia. Żydzi korzystali tylko z własnych jatek, gdyż zwierzęta musiały być zabijane rytualnie. Drób zabijał „hazyn" jednym pociągnięciem noża. Sztuki zabite nieprawidłowo oraz tylne części tuszek Żydzi przeznaczali do sprzedaży dla Polaków, sami jadali bowiem tylko przody. Żydówki biorące mleko od gospodarzy przynosiły własne naczynia i czasem nawet dobrze sobie znanej gospodyni asystowały przy udoju. Potrawy mięsne i mleczne były gotowane w osobnych garnkach, a jak zaobserwowano, te dwie grupy produktów były rozdzielane w czasie gotowania na płycie kuchennej ruchomymi blaszkami. Jedna z osób zauważyła, że Żydzi gotowali osobno „mleczne jedzenie, mięsne jedzenie i parowe jedzenie", nie umiejąc jednak wyjaśnić, co by to ostatnie oznaczało. Zapamiętano że Żydzi posiadali odrębne świąteczne naczynia, które po użyciu starannie Myli i „konserwowali", co jest związane z nakazami dotyczącymi święta Pesach. Nie wszyscy Żydzi przestrzegali nakazów koszerności, widywano młodych mężczyzn jedzących ukradkiem, gdzieś w zaułku, kiełbasę. Podkreślano czystość Żydów, nie zdając sobie zapewne sprawy z jej głównie rytualnego sensu. Żydzi myli ręce po każdorazowym 4 korzystaniu z ubikacji. Po powrocie z cmentarza mężczyźni opłukiwali ręce w przepływającym nieopodal „okopu" strumyku, w piąt­ kowy wieczór przed szabasem tłumnie udawali się do łaźni. Nie zapamiętano, aby korzystały z niej kobiety. Uważano Żydów za pobożnych, zachowujących posty („posty trzymali"). Widywano bogatych obdarowywujących biednych np. kawałkiem kury z okazji święta. Świadczona pomoc miała swe źródło zarówno w przyjaźni, sympatii, jak i w religijnym obowiązku pełnienia micw, wśród których są również dobre uczynki w popular­ nym rozumieniu. Łatwo zauważalne były, przytwierdzone do futryn mieszkań żydowskich po prawej stronie drzwi, apotropeiczne mezu­ zy.,,, „miały (Żydzi) coś, jak u nas kropielniczka, co palcem dotykały i palec całowały". Świętowanie soboty rozpoczynało się w piątek po zachodzie słońca. Żydzi zamykali wówczas swoje sklepiki, a w ich domach rozbłyskiwały świece zapalane przez kobiety. Jedna z osób skwito­ wała krótko sobotnie przygotowania, (Żydzi) „w każdą sobotę świecili". W sobotnie święto obowiązywał Żydów zakaz pracy, obejmujący również różne drobne, z pozoru błahe dla postronnych czynności. Gdy Żyd udawał się w święto do synagogi, to „książkę do modlitwy polskie dziecko mu nieść musiało, były takie, co im nosy ucierały, papier do ustępu nosiły." Te i inne usługi świadczyli Żydom za drobne kwoty pieniężne przeważnie katoliccy chłopcy. Ci ostatni, chociaż podobno często zaglądali do bóżnicy, z ciekawością podglą­ dając odprawiane tam modły, zapamiętali właściwie niewiele. Żydzi modlili się ubrani w „szmaty w czarne i białe pasy" (tałesy). Wywołani przez rabina mężczyźni brali na ręce „coś, jakby posąg" (zapewne zwój Tory w ozdobnym pokrowcu) i obchodzili z nim bimę dookoła po kilku naraz, to znów chwytając się za ręce chodzili wokół sali. Kobiety modliły się w oddzielnym pomieszczeniu na górze. Ta sama osoba zaobserwowała niezbędne w czasie modłów filakterie („klocek na czole i sznury owijające rękę") tylko u widzianego w pociągu Żyda, modlącego się samotnie podczas podróży. Z rytual­ nych strojów wymieniano, zauważone u chłopców żydowskich, płócienne, białe kamizelki z zwisającymi trokami, które ci chłopcy od czasu do czasu całowali. Polscy chłopcy usiłowali te sznurki obrywać, wierząc, „że przyniosą one szczęście" i „będą gołębie łapać się" w zrobione z rozkręconych sznurków oka sideł. W sobotę wieczorem „po znaku" (nie wyjaśniono jakim), kończyło się cotygodniowe święto. Wówczs choćby na chwilę kupcy żydowscy otwierali swe sklepy, zachęcając klientów do wejścia. Pierwszego kupującego po szabasie Żyd „nie puścił bez towaru, boby szczęścia nie miał w handlu". Pewne fakty z życia społeczności żydowskiej zostały przez różnych obserwatorów zapamiętane odmiennie. Przypomniano so­ bie, że każdego dnia wcześnie rano, około godziny czwartej, wychodził na rynek „hazyn" i chodząc od domu do domu żydows­ kiego stukał młotkiem w drzwi wołając „ajnszelajn". Wg innej wersji, Żyd ten stukał w bramy domów tylko w sobotnie poranki, w porze gdy dzieci szły do szkoły, wołając „enszelajn". Nikt z opowiadających nie wiedział, jaki cel miało to stukanie. Zauważono, że Żydzi z szacunkiem odnosili się do świąt i uroczystości katolickich. Gdy w okresie międzywojennym przyje­ chał do Czudca biskup, najwcześniej i najdalej wyszli na jego powitanie właśnie miejscowi Żydzi, niosąc ze sobą „tablicą — dzie­ sięć przykazań". Trudno określić, na ile takie postępowanie Żydów było nadal poddawaniem się dawnemu zarządzeniu, nakazującemu im oddawanie pokłonu hierarchii katolickiej, a na ile reliktowy czy kurtuazyjny gest. Spośród religijnych obrzędów rodzinnych współcześni mie­ szkańcy Czudca zapamiętali nieco szczegółów dotyczących ślubu, wesela i pogrzebu. Utrwalony obraz, jak zwykle, nie jest wolny od dodanych własnych interpretacji. Zdaniem niektórych rozmówców Żydzi najchętniej brali ślub na drodze, blisko domu i w okresie pełni księżyca, co nie znaczy oczywiście, że w nocy. „Dlatego Polacy wyśmiewali się z Żydów, że biorą ślub na końskim g...". Widziano też ślub udzielany na stopniach bóżnicy. Pannę młodą w białej sukni, takimż welonie i czarnej opasce na oczach przyprowadzili pod baldachim mężczyź­ ni, zaś pana młodego w czarnym ubraniu i opasce na oczach 5 101 �przywiodły kobiety. Kiedy owe opaski były zdejmowane i co one oznaczały, nie zostało zapamiętane. Natomiast zachował się w pa­ mięci obraz tłuczenia „na szczęście" kielicha przez młodą parę. Nie uszło uwadze mieszkanek Czudca, gdzie która z córek miejscowych kupców brała ślub. „Szandla Rider (koleżanka szkolna jednej z rozmówczyń) wydawała się w chałupie, a Necha Wajsówna i Gołda, córka Herśka, a i chyba Źróbkówna wydawały się na gościńcu. Żydy zapraszały nas na wesela, można było potańczyć, ale raczej nikt z Polaków nie tańczył. Oni tańczyli inaczej i osobno, Żydy z Żydami, a Żydówki z Żydówkami. Żydy tak śmiesznie kicały przed sobą, a Żydówki tańczyły ładnie. Zapraszali przeważnie specjalnego śpiewaka na swoje wesela." Z weselnych poczęstunków jedna z rozmówczyń zapamiętała tylko pierniki, nie wykluczając, że były i inne potrawy. Sporo obserwacji dotyczy żydowskiego pogrzebu. Przyglądano się z daleka konduktom pogrzebowym zmierzającym na kirkut, lecz samego pochówku raczej nikt z postronnych nie widział (czasem tylko jakieś dzieci może coś podejrzały), bowiem obserwację zastę­ pują tu często wyobrażenia i utarte mniemania na ten temat. Wg jednych, Żydzi nie chowali swoich zmarłych w dzień tylko w nocy, „żeby nikt nie widział, żeby dzwonem kościelnym nie ruszył". Zwłoki niesiono w prostej zapewne skrzyni, o której dlatego mówiono pogardliwie „paka". Tylko mężczyźni szli za pogrzebem, kobiety, bliskie krewne zmarłego zostawały w domu na pokucie. Przez okres siedmiu dni trzeba było siedzieć nieprzerwanie cały czas na kamieniu za piecem. (Tak podobno pokutowała po śmierci ojca wspomiana wcześniej Szandla Rider). Skrzynię na cmentarzu roz­ kładano, a zwłoki po rytualnym obmyciu w małym budyneczku, stojącym w rogu cmentarza chowano w pozycji siedzącej, „w kucki", żeby zmarły wcześniej zmartwychwstał od tych, którzy zostali pochowani w pozycji leżącej. W pierwszą rocznicę śmierci rodzina zapraszała płaczki do opłakiwania zmarłego. Święta doroczne zostały zapamiętane wyrywkowo, bez osadze­ nia w czasie i bez znajomości długości ich trwania. Jesienne święto rozpoczynające rok religijny, Rosz-ha-Szana, następujące po kilku dniach Jom Kippur (Sądny Dzień) oraz przypadające między nimi Jamim Noraim (Straszne Dni) zlewają się w pamięci rozmówców w jedną całość. „Sądny Dzień to dla nich wielkie święto, jak dla nas Nowy Rok. Wszyscy idą się do bóżnicy modlić, śpiewać, tylko dzieci zostają. Oni bardzo bali się tego dnia, bo wtenczas diabeł Żyda albo Żydówkę może ze sobą porwać. A Żydy rano chodziły grzechy topić do Wisłoka." (Jest to oczyszczający obrzęd Taaszlich, polegający na symbolicznym pozbyciu się grzechów przez wyrzucenie okruchów z kieszeni do wody). Ktoś inny, tenże rytuał zapamiętał w zupełnym oderwaniu od określonego dnia świątecznego. Następujące wkrótcel po wymienionych, święto Sukkot, czyli Święto Szałasów, obchodzo-1 ne na pamiątkę pobytu Żydów na pustyni, mocniej zapadło! w pamięć mieszkańcom Czudca zapewne ze względu na przy gotowy-1 wanie przez Żydów owych szałasów. Wg jednych powszechniejsze I były „kuczki" budowane na podwórkach żydowskich domów. I Szopy te były kryte daszkami z zielonych gałęzi. Inni zaś uważali, ż e l Żydzi częściej przygotowywali je na strychach domów, aby ustrzec | się przed psikusami ze strony Polaków. Taka kuczka miała charak-1 ter stały, a jedynie na czas trwania święta uchylano nad nią specjalną i klapę w dachu. Jak wyglądało to świętowanie, nikt dokładnie nie | wie. Rozmówcy pamiętają, że Żydzi wyczekiwali w czasie święta 1 deszczu, który był wówczas dla nich dobrym znakiem. „Mówili, ż e l manna leci (z nieba)." Istnieje przekonanie, że „Żydzi tę mannei lizali". Zdarzało się w związku z tym, że co zuchwalsi przedstawicielef miejscowej kawalerki oblewali kuczki moczem. Jedna z rozmówczyń ! zapamiętała takie właśnie zdarzenie, wiążąc je z postacią tutejszego pastucha. „Żydzi to wykryli i pastuchowi uczynili tak, że już długo ] nie pożył i młodo zmarł." Na czym owo „uczynienie" polegało, nie i umieli powiedzieć. Mówiąc o katolickich świętach Zesłania Ducha Św., popularnie nazywanych Zielonymi Świętami, jedna z rozmówczyń wspomniała przedwojenne „majenie" domów „mainą", na którą składały się gałęzie buka lub grabu, nigdy jednak brzozy, gdyż „używali jej \ Żydzi". Kiedy i z jakiej okazji to ostatnie wydarzenie miało miejsce rozmówczyni nie zdołała sobie przypomnieć, lecz skądinąd wiado­ mo, że z palmą (tj. gałązką zielonego krzewu) udawali się do bóżnicy Ż y d a w ostatni dzień Święta Szałasów. W Przypadku bliższej znajmości z rodziną żydowską, bardziej zażyłych kontaktów bywało, że Żydówki zapraszały do siebie, albo też przynosiły w poczęstunku jakieś niezapamiętane świąteczne potrawy oraz macę. Wspominając macę rozmówcy wyrażali błędne, choć mocno zakorzenione w zbiorowej świadomości mniemanie o niezbędności krwi chrześcijańskiej do jej wyrobu. Naszedł czas pogardy życia, I I wojna światowa. Postawy miesz­ kańców Czudca wobec Żydów, w obliczu zbliżającej się ich zagłady były jak wszędzie ambiwalentne. Jedna osoba przyznała, że odmówi­ ła przyjęcia do domu dwójki dzieci żydowskich (zresztą za propono­ wanym znacznym wynagrodzeniem), w obawie przed możliwymi konsekwencjami ze strony Niemców. Inna z kolei stwierdziła, że w miasteczku został uratowany mężczyzna z rodziny sklepikarza Bomby oraz dziewczynka żydowska Po wojnie trójka Żydów powróciła do Czudca. Dwie z tych osób wyjechały wkrótce potem do Izraela, a „po trzeciej ślad zaginął". PRZYPISY 1 W skrócie przedstawia się ona następująco: Kiedyś gdy Czudec nazwywał się jeszcze Nowogródek, na drugim brzegu Wisłoka stał warowny zamek, którego szczątki można oglądać jeszcze na Górze Zamkowej, połączony z osadą podziemnym tunelem. Właściciel zamku (o niezapamiętanym nazwisku) przetrzymywał w lochach zamkowych licznych więźniów. Zdarzyło się, że pod gródek podeszli Tatarzy zagrażając nie tylko osadzie, ale i warowni. Wówczas pan zamku obiecał najodważniejszemu więźniowi wolność za zabicie wodza Tatarów. I tak się też stało. Jeden z więzionych, z łuku ustrzelił tatarskiego chana. Ocaleni mieszkańcy zamku i grodu wołali w zachwyceniu, czudo!, czudo! Po tym wydarzeniu właściciel nadał gródkowi nazwę Czudec. Istniejąca do dziś, inna znana wśród Żydów tutejszych legenda mówiła, że nazwa Czudec pochodzi od „cudownego" zabicia smoka, który wcześniej pożarł siedmiu chłopców i tyleż dziewcząt. Pełniejszy zapis legendy zawierają Materiały do monografii Czudca, zebrane i opracowane przez miejscowego nauczyciela Stanisława Króla. Materiały do monografii.., zawierają nieco danych na temat owej drewnianej bóżnicy, a także starań Żydów o budowę nowej, bez wskazania źródła tych wiadomości (Fragmenty niepublikowanego rękopisu Materiałów.., znajdują się w Archiwum Muzeum Budowni­ ctwa Ludowego w Sanoku, kopia maszynopisowa w Arch. Pracowni 2 IS P A N w Krakowie). Podane przez informatorów nazwiska żydowskie są pisane fonetycznie, gdyż trudno obecnie ustalić ich prawidłową pisownię. „parowe jedzenie", czyli „parve", tzn. obojętne, które można łączyć zarówno z potrawami mlecznymi jak i mięsnymi. (Wyjaśnie­ nie dr Olgi Mulkiewicz-Goldbergowej). tzn. „wychodzić do szkoły = bóżnicy", zniekształcony zwrot w jęz. jidisz. (Wg informacji prof. dr Chone Shmeruka z Uniwersyte­ tu Hebrajskiego w Jerozolimie). Podstawę niniejszego szkicu stanowią materiały zebrane w 1986 r, podczas wspólnych badań terenowych nad kulturą miasteczka, prowadzonych w Czudcu przez pracowników Muzeum Budownict­ wa Ludowego w Sanoku oraz pracownię Instytutu Sztuki PAN w Krakowie. Wiadomości dotyczące problematyki żydowskiej uzys­ kano poza głównym tokiem badań, stąd fragmentaryczność poru­ szanej tematyki. Najwięcej danych do artykułu dostarczyły wywiady dr Ewy Fryś-Pietraszkowej oraz autorki. Pełniejszych wypowiedzi udzieliło piętnastu mieszkańców Czudca, kilku innych dorzuciło tylko krótkie informacje. Materiały te znajdują się w Arch. Pracowni IS PAN w Krakowie. 3 4 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/32843a9f9db9d7dfe81bdb8b98a69d44.pdf 77dc92fe8c3d2473f818b60045934c16 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3521 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3299 Title A name given to the resource Ośrodek zabawkarstwa ludowego w Brzózie Stadnickiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.4, s.205-216 Creator An entity primarily responsible for making the resource Małeta, Alicja Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Alicja Mafeta OŚRODEK ZABAWKARSTWA LUDOWEGO W Drewniane zabawki sprzedawane masowo na j a r ­ m a r k a c h i o d p u s t a c h w y k o n y w a n e są w k i l k u dużych ośrodkach w i e j s k i c h P o l s k i p o ł u d n i o w e j i w s c h o d n i e j . D o n a j a k t y w n i e j s z y c h należy B r z o z a S t a d n i c k a , wieś leżąca w w o j . r z e s z o w s k i m , w pobliżu Leżajska, n a p o ł u d n i o w y c h krańcach d a w n e j P u s z c z y S a n d o m i e r s k i e j . P r z e w a ż a j ą c e u b o g i e z i e m i e żytnio — z i e m n i a c z a n e n i e m o g ł y w y ż y w i ć j e j mieszkańców, toteż o d n a j d a w n i e j ­ s z y c h l a t s t a r a l i się o n i zdobyć d o d a t k o w e środki u t r z y ­ m a n i a . T r a d y c j a u s t n a sięgająca końca ubiegłego w i e ­ k u m ó w i , że ludność t a m t e j s z a trudniła się n a dużą skalę w y r o b e m d r e w n i a n y c h p r z e d m i o t ó w g o s p o d a r s t w a domowego takich j a k : m a g l a r k i , k i j a n k i , cierlice, m i a r ­ k i , g a r n c e , s o l n i c e , łyżki, a także narzędzia r o l n i c z e . Z a b a w k i d r e w n i a n e zaczęto p r o d u k o w a ć później, n i e bez w p ł y w u ze s t r o n y d w ó c h p o b l i s k i c h o ś r o d k ó w z a b a w k a r s k i c h — Leżajska i J a w o r o w a ( o b e c n i e Z S R R ) . J J a w o r ó w już n a p r z e ł o m i e X I X i X X w i e k u sły­ nął z w y r a b i a n y c h t a m d r e w n i a n y c h sprzętów d o m o ­ w y c h oraz z a b a w e k : bryczek, koników, r u c h o m y c h p t a ­ ków i t p . N a t o m i a s t w Leżajsku o d X V I w . w y k o n y ­ w a n o piszczałki j a k o p o p u l a r n e i n s t r u m e n t y m u z y c z n e . Z czasem stały się o n e już t y l k o z a b a w k a m i i w t y m c h a r a k t e r z e są t a m p r o d u k o w a n e do d z i ś . W t y m ż e Leżajsku w 1909 r . zawiązana wcześniej spółka o t w o ­ rzyła w y t w ó r n i ę z a b a w e k . K i e r u j ą c y nią M a r i a n G a r b a c k i uczył się f a c h u w J a w o r o w i e , C z e c h a c h i N i e ­ mczech. F a b r y c z k a produkowała z a b a w k i według w z o ­ r ó w c z e s k i c h i n i e m i e c k i c h . Istniała o n a d o p i e r w s z e j w o j n y ś w i a t o w e j . W 1926 r. s t a r a n i e m G a r b a c k i e g o zo­ stała n a n o w o u r u c h o m i o n a . P r a c o w a l i w n i e j g ł ó w n i e mieszkańcy Leżajska, a l e zaglądali t a m r ó w n i e ż chłopi z Brzozy Stadnickiej. Pierwsze lata k r y z y s u gospodar­ czego d o p r o w a d z i ł y d o zamknięcia f a b r y c z k i w roku 1930. H a n d l a r z e w ę d r u j ą c y p o m i ę d z y w y m i e n i o n y m i oś­ r o d k a m i p r z y c z y n i a l i się do p r z e n o s z e n i a wzorów. 2 3 Ż y w a jeszcze t r a d y c j a p r z y p i s u j e zapoczątkowanie w y r o b u zabawek w Brzozie Stadnickiej M a r c i n o w i d u ­ żemu (1872—1924), który j a k o k i l k u n a s t o l e t n i chłopr.K znalazł n a p a s t w i s k u m e t a l o w e zakończenie chomąta w kształcie końskiej g ł o w y i w e d ł u g n i e j w y r z e ź b i ł całego k o n i k a z d r e w n a . Ł a t w a sprzedaż n a t a r g u n i e u d o l ­ n y c h jeszcze f i g u r e k zachęciła go d o p r o d u k c j i k o n i ­ k ó w n a większą skalę, o b o k łyżek i naczyń d r e w n i a ­ n y c h . M a r c i n G u z y n i e z a j m o w a ł się sprzedażą s w o i c h w y r o b ó w . T r u d n i ł się t y m z a w o d o w o s t a r s z y o d n i e g o F r a n c i s z e k B o h o w o ż ą c y n a t a r g i i j a r m a r k i różne w y ­ r o b y z d r e w n a . Spotykał się o n t a m z w y t w ó r c a m i i h a n d l a r z a m i z J a w o r o w a , czego d o w o d e m j e s t f a k t , że p o n i e j a k i m czasie s a m zaczął w y r a b i a ć z a b a w k i . W s k a ­ z y w a n y o n j e s t j a k o a u t o r b r y c z k i z płaskimi k o n i k a m i w y r a ź n i e naśladującej j a w o r o w s k i wzór. F r a n c i s z e k B o ­ ho zmarł p r z e d p i e r w s z ą wojną światową. M a r c i n o w i G u z e m u pomagali w pracy jego syno­ w i e : J a n , Józef i Stanisław. O d n i c h u c z y l i się n a j ­ bliżsi sąsiedzi. T r u d n o j e s t p o w i e d z i e ć i l e r o d z i n z a j ­ m o w a ł o się produkcją z a b a w e k p r z e d pierwszą wojr.ą światową. Z a p e w n e k i l k a . I n f o r m a c j e n a t e n t e m a t są nikłe. N i e m a l p o w s z e c h n i e w y k o n y w a n o d r o b n e p r z e ­ d m i o t y d r e w n i a n e n a użytek d o m o w y . W l a t a c h 2 0 - t y c h BRZOZIE STADNICKIEJ wzrasta ilość z a b a w k a r z y d o k i l k u n a s t u . C i , którzy wcześniej dłubali t y l k o g a r n c e i łyżki p r z e r z u c i l i się na w y r ó b z a b a w e k . B y l i wśród n i c h o j c o w i e współ­ cześnie żyjących z a b a w k a r z y . W i e l u z n i c h r ó w n o l e g l e prowadziło oba t y p y p r o d u k c j i . W okresie m i ę d z y w o ­ j e n n y m było i c h już około 5 0 - c i u . N i e w s z y s c y trudniący się w y r o b e m z a b a w e k ode­ g r a l i j e d n a k o w ą rolę w r o z w o j u ośrodka. J e d n i , j a k w y m i e n i e n i Marcin. Guzy i jego synowie, Franciszek B o h o czy j e g o następca w h a n d l u H e n r y k M a c h o w s k i w p r o w a d z a l i n o w e w z o r y i n o w e sposoby m a l o w a n i a . I n n i b y l i t y l k o b i e r n y m i odtwórcami. Pod k o n i e c o k r e ­ su m i ę d z y w o j e n n e g o w y r a b i a l i z a b a w k i m i ę d z y i n n y m i : J a n , Józef, Stanisław G u z o w i e , S z y m o n G u z y , W ł a d y ­ sław G u z y , W ł a d y s ł a w B o h o , S z y m o n B o h o , J a n U r b a n , Józef Grząsko, A n t o n i J a g u s z t y n , F r a n c i s z e k S t y s k a l , A n t o n i J u c h a , A u g u s t y n P a n e k , L e o n Naróg, Stanisław Panek, Bronisław M a c h o w s k i , J u l i a n Leja. S t a t u s społeczny z a b a w k a r z y n i e był w y s o k i . W p ł y ­ w a ł n a t o f a k t , że w y w o d z i l i się o n i g ł ó w n i e z m a ł y c h biedniackich gospodarstw. We w s i nazywano ich konikarzami, rupieciarzami. N a i c h t e m a t k r ą ż y ł y różne z ł o ­ ś l i w e p o w i e d z o n k a . N i e b y ł o też d o b r z e w i d z i a n e , jeśli z a b a w k a r z starał się o pannę z i n n e j części w s i . M ó ­ w i o n o w ó w c z a s p o g a r d l i w i e : ,,e, k o n i k a r z do n i e j c h o ­ dzi..." Z a b a w k a r z e b y l i s k u p i e n i wokół G u z y c h , w czę­ ści w s i z w a n e j Górą. Pozostałe części B r z o z y S t a d n i ­ c k i e j : Dół i Środek do o k r e s u p o w o j e n n e g o n i e p r o ­ d u k o w a ł y z a b a w e k . Z i e m i a t a m była n i e c o lepsza niż n a Górze i t a m t e j s z y m g o s p o d a r z o m n i e w y p a d a ł o p a ­ rać się w y r o b e m z a b a w e k m i m o chronicznego braku g o t ó w k i , podczas g d y konikarze w różnych s y t u a c j a c h , j a k n p . n a z a b a w a c h chełpili się swoją zamożnością. Sytuację ilustrują następujące w y p o w i e d z i : „ N a Dole w o l ą n i c n i e m i e ć i n i c n i e robić. T u chłopaki b a ­ w i ł y się, bo m i a ł y pieniądze, a t e z Dołu p a t r z y ł y , żeby i m dać ... T u b y ł y c h c i w s z e i p r a c o w i t s z e l u d z i e , a t e z Dołu t o b a r d z i e j l e s e r y . . . " G ó r o w a l i więc z a b a w k a r z e n a d i n n y m i p o s i a d a n i e m g o t ó w k i , o którą w t a m t y c h czasach n i e było na w s i łatwo. Lata Brzozy okupacji Stadnickiej wspominane jako O k u p a n t n i e ograniczał konkurencji słabnącym są przez największej mieszkańców prosperity. działalności z a b a w k a r z y , a b r a k ze s t r o n y p r o d u c e n t ó w m i e j s k i c h , p r z y zapotrzebowaniu n i e z w y k l e korzystną : okres na zabawki, stwarzał nie­ tt; sytuację. O k r e s p o w o j e n n y przyniósł r o z s z e r z e n i e s t r e f y z b y t u o s e k t o r spółdzielczy. W 1950 r . powstała w Leżajsku c e p e l i o w s k a spółdzielnia „ C h a ł u p n i k " , która w w a r s z ­ t a c i e z w a r t y m oraz w s y s t e m i e nakładczym zaczęła produkować z a b a w k i . Skupywała j e również od c h a ­ ł u p n i k ó w z Leżajska i w y t w ó r c ó w z B r z o z y S t a d n i c k i e j . Z n a n y n a m już M a r i a n G a r b a c k i był p r z e z p e w i e n czas p r z e w o d n i c z ą c y m Spółdzielni. Chciał o n produkować z a ­ b a w k i według wzorów swej p r z e d w o j e n n e j wytwórni, n i e rozumiejąc zasad działania spółdzielni c e p e l i o w s k i e j . T r w a ł y w i ę c z a t a r g i m i ę d z y członkami zarządu. P r o ­ d u k c j a w r a m a c h z w a r t e g o zakładu była mała, z p o ­ w o d u l i c z n y c h przestojów w y n i k a j ą c y c h z n i e d o s t a r c z e ­ n i a w t e r m i n i e niezbędnych surowców. T a k w i ę c w za- 205 �kładzie p r o d u k o w a n o t y l k o k o n i k i t y p o w o fabryczne oraz z a b a w k i oparte n a w z o r a c h u z y s k a n y c h z i n n y c h c e p e l i o w s k i c h w y t w ó r n i : leżaki i wózki d l a l a l e k , w i a ­ t r a c z k i , g w i z d k i z w i a t r a c z k a m i . S y s t e m e m zaś nakład­ c z y m chałupnicy z Leżajska w y k o n y w a l i d r e w n i a n e f u ­ j a r k i , k u r k i dziobiące n a p o d s t a w c e , p u k a w k i — a w i ę c takie zabawki jakie produkowano w przedwojennej fa­ b r y c z c e M a r i a n a G a r b a c k i e g o . Po d w ó c h l a t a c h G a r b a c k i ustąpił z zarządu spółdzielni i stał się j e j człon­ k i e m chałupnikiem. M n i e j w i ę c e j w t y m s a m y m cza­ sie w Leżajsku otwarto Rejonowe Biuro Handowe, które zajęło się s k u p e m z a b a w e k . W y t w ó r c y z B r z o z y S t a d n i c k i e j , znęceni możliwością ł a t w e g o z b y t u , p r o d u ­ k o w a l i z a b a w k i w dużych ilościach n i e dbając o i c h s t a r a n n e w y k o ń c z e n i e . W ó w c z a s , j a k wspominają s t a r s i mieszkańcy B r z o z y , z a b a w k i zaczął robić Dół. Nawet d z i e c i p r ó b o w a ł y s w y c h sił w t y m z a k r e s i e . Pośpiech, b r a k w p r a w y i o p a n o w a n i a p e w n y c h umiejętności t e c h ­ n i c z n y c h , k o n s t r u k c y j n y c h , wpłynęły na znaczne pogor­ szenie jakości z a b a w e k . W y k o n a n e z s u r o w e g o d r e w n a ł a t w o niszczały w n i e p r z e w i e w n y m m a g a z y n i e , a spo­ w o d o w a n e t y m s t r a t y p r z y c z y n i ł y się d o b a n k r u c t w a Spółdzielni. Z a b a w k a r z e brzóscy w o l e l i n a w e t o d d a w a ć swe w y r o b y n a s k u p do R e j o n o w e g o B i u r a H a n d l o ­ w e g o . Zachęcały i c h d o tego d w a c z y n n i k i — b r a k k o n t r o l i i n a t y c h m i a s t o w a w y p ł a t a g o t ó w k i , podczas g d y w spółdzielni r o z l i c z a n o i c h d o p i e r o w końcu każdego miesiąca. W p o ł o w i e l a t pięćdziesiątych niektórzy za­ bawkarze w y j e c h a l i d o p r a c y w ośrodkach przemy­ słowych, a p o z o s t a l i nawiązali k o n t a k t z m i e j s c o w y m i handlarzami. Rejonowe Biuro Handlowe również po II. 4*7 •ИИ! 206 niejakim czasie niec lat 50-tych wiu, ale rzewano niu zawiesiło otwarto nie wszyscy nadużycia swoją skup byli w działalność. cepeliowski z niego zapisywaniu ko­ Jarosła­ zadowoleni. Podej­ wpływów, wydawa­ rachunków. Po kilku stawiając Po l a t a c h zaprzestano tę dziedzinę wojnie skupu inicjatywie zabawkarze do sąsiednich nisław wykazywali Stadnickiej. wielka się zabawki Wokół wskie. zabawek. typów, z tradycyjną rodziny Tadeusz Franciszek oparte Król Polak osiadł w się od oni wiele Stadnickiej. się Futorach nie­ niego często z Brzozy Dachnowie. na wzorach Sta­ Brzozie wyrabiają mające przeniosły w w skupiła Obecnie nie ruchli­ zamieszkał pozostał przeważnie zabawką brzóskie większą Naroga którzy pozo­ wytwórców. się, przeniosło się Żołyni który Stanisława wytwórców, produkcji inne W Michała, nowszych wspólnego wki brat grupa uczyli Dwie miejscowości. Naróg, zabawek, samych wość terytorialną. K i l k u , przyżeniając i Pod w w a lubaczoGenowefa W y r a b i a l i t a m zaba­ przeniesionch z Brzozy Stadni­ c k i e j i odsyłali j e d o spółdzielni „ C h a ł u p n i k " , póki o n a istniała. Brzoza Stadnicka od kilkudziesięciu jącą b e d n a r s k i e . Mieszkańcy nych w miejscowości Rakszawie się Kiełbasa urodzeni można w v m i e n i c 1. Koń n a kółkach, z kolei w Jaworów. w kilka. Rakszawą dużą swoje Brzozie Rakszawie. naczynia się d o i n ­ zawody. Franciszek Kazimierz wyrabia­ skalę, t y c h w s i przenosząc kontynuują bednarstwem z lat, na pracuje zabawkarz chodzący z B r z o z y , nią sąsiaduje Stadnickiej Stopyra Takich I tak Styskal po­ i trud­ Władysław przykładów �W latach sześćdziesiątych produkcja :/. B r z o z y S t a d n i c k i e j zainteresowało twórców Rękodzieła nium" Krokowa w r miesiącu jednak wią, zaś z do zaledwie nie umieli punktu kilku 1 skupu poziomu i Artystycznego dostarczali w jedni, kontaktu ich zabawki artystycznego z ..Mile­ Było jak sami „Milenium", n i e prezentują i Wy­ zabawki Rzeszowie. ponieważ nawiązać o b a w i a l i się, że wiedniego Ludowego Wytwórcy zabawek się Z r z e s z e n i e raz ich mó­ inni odpo­ technicznego. O b e c n i e w s z y s c y z a b a w k a r z e związani z „ M i l e n i u m " b a r d z o sobie tę w s p ó ł p r a c ę cenią, g ł ó w n i e ze w z g l ę d u na w y s o k i e z a r o b k i . „ M i l e n i u m " d o końca 1978 r. było Z r z e s z e n i e m , którego z a d a n i e w r a m a c h c e p e l i o w s k i e j o r g a n i z a c j i p r a c y polegało g ł ó w n i e n a p r o w a d z e n i u s k u ­ p u g o t o w y c h t o w a r ó w od w y t w ó r c ó w . Z t e j r a c j i k o ­ szta własne n i e b y ł y duże i Z r z e s z e n i e m o g ł o sobie pozwolić n a płacenie p r o d u c e n t o m s t o s u n k o w o wyso­ k i c h cen ( n a r z u t Zrzeszenia i h a n d l u wynosił zaledwie 27°/o). Dzięki n i e w y s o k i e j c e n i e d e t a l i c z n e j łatwiejszy j e s t z b y t w y r o b ó w , a w i ę c i m o ż l i w o ś ć ciągłej p r a c y . W t y m r o k u „ M i l e n i u m " zmieniło p r o f i l o r g a n i z a ­ c y j n y , przekształcając się w spółdzielnię, która z a p e ­ w n i a określone świadczenia s o c j a l n e , a t o : z a p o m o g i , n a g r o d y , s t y p e n d i a . C e n y płacone w y t w ó r c o m n i e u l e ­ gły z m i a n o m . Z a s a d n i c z y m z a d a n i e m c e p e l i o w s k i c h spół­ d z i e l n i p r a c y , w odróżnieniu o d zrzeszeń, j e s t o r g a n i z o ­ w a n i e p r o d u k c j i w r a m a c h zakładu z w a r t e g o l u b też p o p r z e z chałupników. Konieczność p o n o s z e n i a kosztów p r o d u k c j i a także z a p e w n i e n i a stałych świadczeń s o c j a l ­ n y c h p o w o d u j e j e d n a k , że ceny płacone w y t w ó r c o m w spółdzielniach są niższe, niż t e , które oferują zrzesze­ n i a ( n a r z u t y s t o s o w a n e przez spółdzielnie wynoszą o k . 100°/o, zwiększając z n a c z n i e c e n y d e t a l i c z n e wyrobów, co z k o l e i p o w o d u j e , że są o n e g o r z e j z b y w a n e na rynku). T e n t y p o r g a n i z a c j i p r e z e n t u j e Spółdzielnia Pracy Rękodzieła L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o „Jedność" w R u ­ d n i k u n a d S a n e m , prowadząca wyspecjalizowaną p r o ­ dukcję s z e r o k i e g o a s o r t y m e n t u w y r o b ó w w i k l i n i a r s k i e h . O k . 1974 r . spółdzielnia ze w z g l ę d u n a mniejszą podaż w i k l i n y nawiązała k o n t a k t z z a b a w k a r z a m i z B r z ć z y S t a d n i c k i e j . O b e c n i e należy d o n i e j 7 - m i u w y t w ó r c ó w " . Spółdzielnia z a p e w n i a i m świadczenia s o c j a l n e w p o ­ staci zasiłku r o d z i n n e g o , u b e z p i e c z e n i a , j e d n e g o dnia u r l o p u w miesiącu, 13-tej p e n s j i , nagród i e m e r y t u r y . Warunkiem ich o t r z y m a n i a jest wykonanie średniej miesięcznej produkcji o wartości nie mniejszej niż 1600 zł. Z a b a w k a r z e współpracujący ze Spółdzielnią w R u ­ d n i k u mają zastrzeżenia co d o cen p r z e z nią p ł a c o ­ n y c h . U t r z y m u j ą się o n e b o w i e m o d k i l k u l a t n a t y m s a m y m p o z i o m i e , podczas g d y w t y m czasie podrożał surowiec. Z a b a w k a r z e , porównując z a r o b k i u z y s k i w a n e w „ M i l e n i u m " i „Jedności" n i e zawsze pamiętają o róż­ niących j e f o r m a c h o r g a n i z a c y j n y c h pociągających sob'i różnice w z y s k a c h . Niektórzy sądzą, że „Jedność'' nie m a o d p o w i e d n i c h o d b i o r c ó w n a swój z a b a w k a r s k i t o w a r , n i e p o t r a f i n p . wyjść z n i m n a r y n e k z a g r a ­ n i c z n y , co uczyniło . . M i l e n i u m " , Dla Spółdzielni Wikliniarskiej zabawki stanowią produkcję marginalną, a w p ł y w y z n i c h u z y s k a n e sta­ n o w i ł y w r o k u 1977 z a l e d w i e 3%> ogólnych zysków. Spółdzielnia b o r y k a się z różnymi trudnościami n a t u r v t e c h n i c z n e j . Z a b a w k i są w p r o f i l u j e j p r o d u k c j i w y l o b a m i n i e t y p o w y m i , t r u d n y m i do p a k o w a n i a i t r a n ­ s p o r t u . T o t e ż Spółdzielnia p o w o l i r e z y g n u j e ze s k u p y ­ w a n i u p e w n y c h i c h asortymentów (np. taczek i wóz­ k ó w d l a l a l e k ) n a rzecz p r z e d m i o t ó w l e p i e j znoszą­ cych p r z e w ó z . Trudności te powodują zapewne, że Spółdzielnia z a c z y n a się o b e c n i e w y c o f y w a ć ze s k u o u z a b a w e k . Z a b a w k a r z e n a t o m i a s t mają w k r ó t c e przejść pod p a t r o n a t powstałej w k w i e t n i u 1978 r. Spółdzielni P r a c y Rękodzieła L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o „Jutrzen­ k a " w Leżajsku. T a o s t a t n i a n i e nawiązała j e d n a k d o ­ t y c h c z a s współpracy z z a b a w k a r z a m i z B r z o z y S t a d ­ n i c k i e j , choć s k u p u j e w y r o b y w i k l i n i a r s k i e , a t a k / e z a b a w k i p r o d u k o w a n e p r z e z chałupników z Leżajska. Sektor spółdzielczy objął swym oddziaływaniem t y l k o 1/3 w s z y s t k i c h z a b a w k a r z y z B r z o z y S t a d n i c k i e j , których o b e c n a l i c z b a sięga 3 0 - t u . P o z o s t a l i zbywają swoje w y r o b y t a k j a k d a w n i e j poprzez p r y w a t n y c h handlarzy i kramarzy. Choć z a b a w k a r s t w o j e s t jeszcze w pełni r o z k w i t u , n i e w i a d o m o j a k długo t r w a ć będzie t e n s t a n . S a m i zabawkarze pesymistycznie oceniają jego przyszłość. D z i e c i o b e c n y c h w y t w ó r c ó w n i e przejmują t r a d y c j i p o r o d z i c a c h , ograniczając się z a l e d w i e d o d o r y w c z e j p o ­ m o c y . W o l ą pracować w p o b l i s k i c h zakładach p r z e m y ­ słowych R a k s z a w y , Ż o ł y n i , Łańcuta. Technika produkcji Pierwsi wytwórcy używali do w y r o b u zabawo:; d r e w n a jesionowego, grabowego, bukowego. M a r c i n G u ­ zy k u p o w a ł s u r o w i e c s p o r a d y c z n i e od sąsiadów w y c i ­ nających d r z e w a . Z czasem z r e z y g n o w a n o z wymie­ n i o n y c h w y ż e j gatunków n a rzecz o s i k i , t o p o l i , w i e r z ­ b y . D a w a ł y o n e d r e w n o łatwiejsze w obróbce, a p r z y t y m tańsze. O b e c n i e z a b a w k a r z e z B r z o z y S t a d n i c k i e j n a d a l kupują d r e w n o p r z e w a ż n i e w sąsiednich m i e j s c o ­ wościach: C z a r n e j , S t a r y m Mieście, S m o l a r z y n a c h , B i a ­ łobrzegach. N i e k t ó r z y w y t w ó r c y kupują d r e w n o o p a ­ ł o w e w N a d l e ś n i c t w i e , n i e są j e d n a k z n i e g o z a d o w o ­ l e n i ponieważ z d r e w n a o p a ł o w e g o pozostaje p o o b r ó b ­ ce z b y t w i e l e bezużytecznych odpadów. O b e c n i e z a b a w k a r z e najczęściej kupują d r e w n o o s i k i i w i e r z b y p r z y c z y m w y ż e j cenią osikę. Jest o n a z w a r ­ t a , t w a r d s z a od w i e r z b y , a po wyschnięciu osiąga r ó w n y , biały k o l o r . P o n i e w a ż o s i c z y n y j e s t m n i e j , s t o ­ s o w a n a j e s t d o w y r o b u t y c h z a b a w e k , n a których w y ­ t w ó r c y szczególnie zależy ( n p . n a k o n k u r s y ) . P o c z ą t k o w o w s z y s t k i e p r a c e z w i ą z a n e z obróbką surowca i wykończeniem zabawek w y k o n y w a n o ręcz­ n i e , posługując się kobylicą, siekierą, ośnikiem i nożem. D o wygładzania p o w i e r z c h n i u ż y w a n o k a w a ł k a szkli-.. U s p r a w n i e n i e m było z a s t o s o w a n i e w l a t a c h 3 0 - t y c h o b r z y n a c z a , narzędzia t y p o w o b e d n a r s k i e g o , k t ó r e służyło do w y c i n a n i a kółek. Wcześniej w y r z y n a n o j e m o z o l n i e nożem. Ł y ż k a r z e posługują się ręcznymi t o k a r k a m i . R o ­ d z i n a G u z y c h miała i c h d w i e w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n ­ nym. Ścięte d r z e w o p r z e z n a c z o n e n a z a b a w k i składuje się na p o d w ó r z u . K i e d y ś poszczególne p n i e rozłupywano siekierą, o b e c n i e t n i e się j e piłą ręczną l u b m e c h a ­ niczną. Zabawkarze pomagają sobie wzajemnie. C , którzy n i e mają z m e c h a n i z o w a n e g o w a r s z t a t u w y k o n u ­ ją l e p r a c e u sąsiadów posiadających o d p o w i e d n i e urzą­ d z e n i a . P r z y g o t o w a n e d r e w n o t n i e się n a k l o c k i i na d r o b n e d e s e c z k i . Z k l o c k ó w w y r a b i a się o k r ą g ł e k o ­ n i k i , z deseczek e l e m e n t y z a b a w e k o r a z k o n i k i płaskie. D r e w n o s c h n i e w półfabrykatach. Z a b a w k i w y k o n y w a ­ ne są w e d ł u g d r e w n i a n y c h szablonów, z u n i f i k o w a n y c h w kształcie, w z o r o w a n e n a p i e r w s z y c h egzemplarzach z r o b i o n y c h przez M a r c i n a Guzego, F r a n c i s z k a i Szy­ m o n a B o h o o r a z k i l k u i n n y c h d a w n y c h autorów. W a r ­ s z t a t z a b a w k a r z a mieści się z a z w y c z a j w i z b i e . Jeśli p r o d u k c j a m a c h a r a k t e r b a r d z i e j m a s o w y , wówczas o d ­ b y w a się w szopie a l a t e m n a p o d w ó r z u . ; N a p o d s u s z o n y c h deszczółkach z n a c z o n e są o ł ó w ­ kiem kontury zabawek. Tak przygotowane deseczki 207 �z e s t a w i a n e są w s t e r t y i u m i e s z c z a n e w zasięgu ręki siedzącego p r z y k o b y l i c y z a b a w k a r z a . W e d ł u g r y s u n k o ­ w e g o o b r y s u w y c i n a n e są z każdej d e s e c z k i z o s o b n a s y l w e t y części składowych zatoawek. P o t e m są o n e zes p a j a n e d r u t e m i g w o ź d z i a m i a n a końcu m a l o w a n e . K o n i k i o k r ą g ł e , o d m a ł y c h — w i e l k o ś c i o k . 20 c m , do dużych — w y s o k i c h n a o k . 80 c m , w y c i n a n o z j e ­ d n e g o k a w a ł k a d r e w n a . Duże, p e ł n e k o n i e n a b i e g u ­ n a c h r o b i o n o rzadziej, raczej o k a z j o n a l n i e p r z e d św. Mikołajem l u b na k o n k r e t n e zamówienie. N a takiego k o n i a p o t r z e b n e było d r z e w o o b l i s k o m e t r o w e j ś r e ­ d n i c y , z którego o d c i n a n o k l o c o t a k i e j długości, a b y zmieścił się w n i m cały k o n i k . P o Oibciosaniu k l o c a d o kształtu prostopadłościanu znaczono n a szerszej ścianie k o n t u r k o n i a , a następnie o d ł u p y w a n o siekierą k a w a ł k i d r e w n a p o w y ż e j t u ł o w i a i poniżej b r z u c h a . D a l s z a o b ­ róbka przebiegała p r z y p o m o c y s i e k i e r y i ośnika. D o ostatecznego wygładzenia służył k a w a ł e k szkła. G d y z c z a s e m t r u d n i e j było o d r z e w o t a k dużej średnicy r a d z o n o sobie w t e n sposób, że k o n i a z e s t a w i a n o z d w ó c h części, łącząc j e n a czop i zbijając g w o ź d z i a ­ m i . Ł ą c z e w y p a d a ł o n a środku, w p o p r z e k tułowia. J a k k o l w i e k elektryfikację w s i p r z e p r o w a d z o n o ok. r o k u 1960, z m e c h a n i z o w a n o warsztaty, i to t y l k o n i e ­ które, z a l e d w i e 3—4 l a t a t e m u . N a j s t a r s i zabawkarze, którzy produkują z a b a w k i d o r y w c z o , w małych ilo­ ściach, n a d a l wykonują w s z y s t k i e części ręcznie. M ł o ­ d s i , pracujący d l a „ M i l e n i u m " l u b Spółdzielni „Je­ d n o ś ć " w R u d n i k u , mają t o k a r k i , p i ł y t a r c z o w e , ś w i ­ d r y m e c h a n i c z n e , a l e n a d a l wykańczają z a b a w k i ręcznie p r z y p o m o c y t y c h s a m y c h co d a w n i e j narzędzi — k«>b y l i c , ośnika i noża. Pierwotnie z a b a w k i n i e były m a l o w a n e . Dopiero w latach 20-tych synowie Guzego zastosowali farby a n i l i n o w e w 3 k o l o r a c h : żółtym, różowym i z i e l o n y m . M o ż n a j e b y ł o kupić o d Ż y d ó w w najbliższych m i a ­ s t e c z k a c h . Oprócz f a r b a n i l i n o w y c h u ż y w a n o b i e l i c y n ­ k o w e j ( z w a n e j c y m b a j s e m ) i f a r b y c z a r n e j , które p r z e d zastosowaniem mieszano z rozpuszczonym k l e j e m sto­ l a r s k i m . Ł ą c z e n i e z k l e j e m czyniło p o w i e r z c h n i ę z a b a ­ w k i błyszczącą, t a k j a k b y była o n a l a k i e r o w a n a , z a ­ bezpieczało też farbę p r z e d ścieraniem. W e wczesnym okresie t y l k o k o n i k i okrągłe m a l o w a n o w s z y s t k i m i k o ­ l o r a m i — białą, czarną, żółtą i czerwoną farbą. P o z o ­ stałe z a b a w k i malowano jedynie trzema poprzednio w y m i e n i o n y m i b a r w n i k a m i , podgrzewając j e przed uży­ c i e m . F a r b y a n i l i n o w e w zależności o d g a t u n k u d r e ­ w n a i tła zmieniały tonację b a r w n ą , t a k n p . żółte tło położone p o d m o t y w z i e l o n o - r ó ż o w y s p r a w i a , że z j a ­ d l i w y róż z m i e n i a się w ciepłą c z e r w i e ń , a zieleń u l e ­ ga rozjaśnieniu. Stąd w y d a w a ć b y się mogło, że s t o ­ s o w a n a j e s t większa ilość b a r w n i k ó w . E l e m e n t y zdo­ bnicze nanoszono na powierzchnię zabawek pędzelkami p r z y g o t o w a n y m i z patyczków b r z o z o w y c h o rozklepa­ n y c h końcach. Pędzli z włosia u ż y w a n o d o m a l o w a n i a k o n i k ó w l u b tła n a i n n y c h z a b a w k a c h . Jeśli tło (za­ zwyczaj żółte) m i a ł o b y ć położone n a całej powierz­ c h n i wówczas zabawkę, albo j e j element, zanurzano w p o j e m n i k u z podgrzaną farbą, a następnie suszono w pobliżu p i e c a . P o t e m p a t y c z k i e m kładziono pozostałe m o t y w y zdobnicze. O d k i l k u l a t z a b a w k a r z e w p r o w a d z i l i do m a l o w a ­ n i a f a r b y o l e j n e o r a z n i t r o . Z r e g u ł y są o n e u ż y w a n e do n o w s z y c h wzorów zabawek, w y r a b i a n y c h po osta­ tniej w o j n i e — wiatraczków, karuzelek, t e r k o t e k . Stosu­ j e się t e same k o l o r y f a r b n i t r o co w d a w n y c h b a r w ­ n i k a c h a n i l i n o w y c h (żółte, r ó ż o w e , zielone). Farbami o l e j n y m i m a l u j e się o b e c n i e k o n i k i okrągłe, wózki d l a l a l e k z w a n e s p a c e r o k a m i , s y l w e t o w e płaskie k o n i k i n a b i e g u n a c h . Z a b a w k a r z e są z d a n i a , że n a j t r u d n i e j j e s t m a l o w a ć aniliną, b o n i e można j e j usunąć w razie p o m y ł k i w e w z o r z e . Z a b a w k a r z e związani ze spółdziel­ n i a m i w i e d z ą , że należy d o m a l o w a n i a u ż y w a ć t r a d y ­ c y j n y c h a n i l i n i przestrzegają t e j zasady. Chcąc j e d n a k ułatwić s o b i e pracę z a b a w k i p r z e z n a c z o n e d o sprzedaży wolnorynkowej malują dowolnie farbami nitro, olej­ n y m i i l a k i e r a m i . I l u s t r u j e t o następująca w y p o w i e d ź : „ D o spółdzielni maluję ręcznie aniliną, b o już b y n i e było l u d o w e , a j a k p r y w a t n i e robię, t o o l e j n o " . M a l a t u r a w o d n a schnie d w a d n i , a farba n i t r o w a p r a w i e n a t y c h m i a s t p o położeniu. Z a b a w k i suszą się zimą w i z b i e koło p i e c a , l a t e m w szopie l u b w niezamieszka­ łej i z b i e . Z a b a w k i złożone z k i l k u e l e m e n t ó w łączy się g w o ź ­ d z i a m i i d r u t e m s t a l o w y m . P o n i e w a ż spółdzielnie, d o których należy k i l k u w y t w ó r c ó w , n i e dostarczają człon­ k o m s u r o w c ó w muszą o n i starać się o n i e n a własną rękę. Z a b a w k a r z e posiadający a u t a p r z y w o ż ą j e z d a l ­ s z y c h o k o l i c ( n p . f a r b y z B o l e s ł a w c a ) w t a k i e j ilość.', a b y m o g ł y służyć r ó w n i e ż i n n y m w y t w ó r c o m . Z a b a w k a r s t w e m trudnią się mężczyźni, k t ó r y m za­ zwyczaj pomagają rodziny. Kobiety malują zabawk:, chłopcy tną d r e w n o . T e n podział p r a c y j e s t t a k i s a m j a k d a w n i e j . R o z w i n i ę t a j e s t s z e r o k o p o m o c sąsiedzka. J e d n i uczą d r u g i c h w y k o n y w a n i a z a b a w e k , natomiast n i e mają stałych uczniów. P r o d u k c j a zabawek w Brzozie S t a d n i c k i e j nie jest o k r y t a tajemnicą zawodową. Inaczej niż u piszczeln i k ó w w Leżajsku, którzy zazdrośnie strzegą t a j e m n i c y w y r o b u piszczałek i p u k a w e k . N i e k t ó r z y z brzóskich w y t w ó r c ó w s t a r a l i się dowiedzieć o d piszczelników w j a k i sposób w y k o n u j ą o n i s w o j e z a b a w k i . W o d p o w i e ­ d z i słyszeli z a z w y c z a j : „Ja d o w s z y s t k i e g o sam do­ c h o d z i ł e m " , „Co będą robiły nasze d z i e c i " . F a k t e m j e s t , że z a b a w k a r z e z Brzozy Stadnickiej nie rozszerzyli asortymentu swoich wyrobów o wzory charakterystycz­ ne d l a Leżajska. Wyroby Wzory zabawek w y r a b i a n y c h w Brzozie Stadnickiej pozostawały p o d z n a c z n y m w p ł y w e m i n n y c h o ś r o d k ó w z a b a w k a r s k i c h , zwłaszcza J a w o r o w a . 208 �П. 2. W ó z e k d l a l a l e k , w y k . Stanisław N a r ó g , Żołynia. I I . 3. Z a b a w k i gotowane do t r a n s p o r t u , Brzoza Stadnicka. P i e r w s z y m i z a b a w k a m i , j a k t o już zostało p o w i e ­ d z i a n e , b y ł y r e a l i s t y c z n e w kształcie, w y c i ę t e w p e ł ­ n y m k l o c k u k o n i k i a u t o r s t w a M a r c i n a Guzego. N a z y ­ w a n e są o n e w B r z o z i e S t a d n i c k i e j o k r ą g ł y m i k o n i k a ­ m i na cztery nogi. Natomiast Franciszek Boho w z o r u ­ jąc się n a w y r o b a c h j a w o r o w s k i c h , j a k p o d a j e t r a d y ­ cja, zaczął p i e r w s z y w y c i n a ć m a ł e i duże b r y c z k i , z w a ­ n e też w ó z k a m i . D o większych dołączał k o n i k i G u z e g o l u b t a k i e s a m e w y k o n a n e własnoręcznie, a małe z a o p a ­ t r y w a ł w parę płaskich k o n i k ó w ( i l . 14). K s z t a ł t i c h obmyślił p r a w d o p o d o b n i e s a m , w z o r u j ą c się n a z a b a ­ wkach z Jaworowa. Koniki jaworowskie wykonane z deszczułek m i a ł y j e d n a k f i n e z y j n i e s t y l i z o w a n y rysu­ nek konturu ( i l . 1) p o d c z a s gdy koniki F. Boho b y ł y ujęte b a r d z i e j r e a l i s t y c z n i e . M i a ł y o n e dość ciężką s y l w e t ę m i m o że w y k o n a n e b y ł y z c i e n k i e j d e s k i . W y ­ r a b i a n e d o dziś, n a z y w a n e są k o n i k a m i n a d w i e n o g i . przy­ P r o d u k c j ę okrągłych k o n i k ó w przejęli p o M a r c i n i e G u z y m jego s y n o w i e . Zróżnicowali wielkości, w p r o w a ­ dzili pewne zmiany. K o n i k i i c h miały w i ę c proste, a n i e w y g i ę t e szyje, o g o n w y k o n a n y z i n n e g o k a w a ł k a d r e w n a . B y ć może o w e z m i a n y powstały p o d w p ł y w e m kontaktów z wytwórnią zabawek M a r i a n a G a r b a c k i e g o z Leżajska, produkującego m . i n . z d r e w n a k i l k a t y p ó w k o n i k ó w o różnej w i e l k o ś c i ( i l . 13). M n i e j s z e koniki G u z y c h ( o k . 20 c m w y s . ) z e s t a w i a n o z bryczką c z y l i w o z y k i e m ( i l . 5). M i a ł y t e w ó z k i kształt w y d ł u ż o n e g o pudełka o p r o f i l o w a n y c h b o k a c h ( t a b l . I I ) . W i ę k s z e k o ­ n i k i G u z y c h (ok. 30 c m ) u m i e s z c z a n o na podstawce z k ó ł k a m i , n a j w i ę k s z y m zaś p r z y d a w a n o b i e g u n y w y ­ cięte z d e s k i ( i l . 15). Siodełko n a n i c h stanowiła g r u ­ bsza deszczółka półkoliście w y c i ę t a z o b u s t r o n . D o n i e j w p r a w i a n a była s y l w e t o w a końska g ł o w a z z a ­ m o c o w a n y m i d r ą ż k o w y m i u c h w y t a m i d o t r z y m a n i a się. 209 �1 ( t a b l . I l l , 12-—26). W e d ł u g m i e j s c o w e j tradycji wpro­ w a d z i ć j e miał J a n G u z y czerpiąc w z ó r z taczek uży­ w a n y c h w c e g i e l n i . Być może j e d n a k i w t y m p r z y ­ p a d k u zadecydował w p ł y w J a w o r o w a . W okresie mię­ d z y w o j e n n y m w s p o m i n a n y wcześniej h a n d l a r z H e n r \ k M a c h o w s k i wprowadził n o w y t y p ruchomej z a b a w k i w p o s t a c i p t a k a machającego s k r z y d ł a m i ( i l . 12). N a z w a ­ n y j e s t o n kaczką trzaskającą skrzydłami. Skrzydła p o ­ łączone z k o ł e m d r u t e m w y k o n u j ą w czasie t o c z e n i a r u c h y wahadłowe. Z a b a w k a r z A n t o n i Jucha t w i e r d z i , że jaworowska kaczka choć ładniejsza „była n i e z d a t n a d o t r z a s k a n i a " , g d y ż skrzydła z b y t o k r ą g ł e ł a t w o pękały p r z y u d e r z a n i u o siebie. W B r z o z i e S t a ­ d n i c k i e j z m i e n i o n o j e j kształt upraszczając ogólną s y l ­ w e t ę a także w y d ł u ż o n o n i e c o skrzydła, a b y się t a k ł a t w o n i e psuły. T r u d n o j e s t wskazać a u t o r a t y c h z m i a n , g d y ż s a m i z a b a w k a r z e mają p o d z i e l o n e z d a n i a n a t e n temat. D o w c z e s n y c h z a b a w e k należą r ó w n i e ż p a j a c e u m i e ­ szczone n a wózeczku z w i r u j ą c y m i d w o m a t a r c z a m i , których wyrób zapoczątkowali bracia Guzy. Pajace wyobrażają u p r o s z c z o n e s y l w e t k i m ę ż c z y z n y i k o b i e t y . P o d o b n a z a b a w k a w y k o n y w a n a j e s t także p r z e z z a b a w k a r z y z okolic Żywca (tzw. karuzelka). N i e w i a d o m o j e d n a k , czy w t y m w y p a d k u zaszło zapożyczenie w z o ­ r u . O k . r o k u 1950 S z y m o n G u z y , z a b a w k a r z parający się r ó w n i e ż h a n d l e m , p r z y w i ó z ł z Ł o d z i n o w y w z ó r w i ­ rujących pajaców o kształtach b a r d z i e j r e a l i s t y c z n y c h . N a z y w a n o j e w B r z o z i e góralami. I c h kształt i sposób m a l o w a n i a n i e zyskały w B r z o z i e S t a d n i c k i e j a p r o b a t y i w z ó r został w k r ó t c e z a r z u c o n y . P o d o b n y los s p o t k a ! r e a l i s t y c z n i e rzeźbione k r ó w k i o r a z t o c z o n e l a l k i , które s t a r a l i się w p r o w a d z i ć G u z o w i e . Pod nywać jące. waną И. 4. Z a b a w k a r z Józef G u z y , 1979 г. П. 5. K o ń z k a ­ retą, B r z o z a S t a d n i c k a . I I . 6. K a r e t a , w y k . Stanisław Naróg, Żołynia. I I . 7. S a m o c h o d z i k i n a t a r g u , K r a ś n i k , 1953 г. I I . 8. S a m o l o t y , B r z o z a S t a d n i c k a . I I . 9. Z a b a w k a -współczesna. I I . 10. K o ł y s k i , w y k . F r a n c i s z e k S t y s k a l , B r z o z a S t a d n i c k a . I I . 1 1 . K a r u z e l k a , w y k . Stanisław P i liński, B r z o z a S t a d n i c k a . I I . 12. K a c z k a , B r z o z a S t a d ­ nicka. Przez pewien duże k o n i e czas Szymon Guzy produkował również karuzelowe. Po w o j n i e ukazały się jeszcze d w i e i n n e wersje płaskiego k o n i k a dołączonego d o b r y c z k i . Jedną o p r a ­ cował z a b a w k a r z A n t o n i J a g u s z t y n naśladując postać konia już znanego. Powiększył nieznacznie format i zmienił n i e c o p r o p o r c j e . D r u g i k o n i k cięty z d e s k i o 2,5 c m grubości, „ n o w o c z e s n y " w kształcie b y ł p r o ­ pozycją spółdzielni „ C h a ł u p n i k " . W y k o n y w a ł go p r z e / k i l k a l a t S z y m o n G u z y . O b a w z o r y n i e zostały z a a k c e p ­ t o w a n e przez w y t w ó r c ó w z Brzozy S t a d n i c k i e j i p r z e ­ stano j e wyrabiać. Na j a w o r o w s k i c h t y p a c h zabawek oparte były p r o ­ d u k o w a n e w okresie międzywojennym w Brzozie m i ­ n i a t u r y sprzętów d o m o w y c h , g ł ó w n i e krzesełek, s t o l i c z ­ k ó w , kołysek. D o czasów d z i s i e j s z y c h p r z e t r w a ł y j e d y ­ nie kołyski o sześciokątnych ściankach węższych ( t a b l . I I I , 3,6,). P r ó c z w y ż e j w s p o m n i a n y c h w y r a b i a n e są r ó w n i e ż kołyski o prostokątnych ściankach węż­ s z y c h , p o c h o d z e n i a m i e j s c o w e g o ( i l . 10, t a b l . I I I , 1,2,4,0). Do starych wyrobów brzóskich należą taczki 210 cienka koniec inny Kółko piastę, okresu międzywojennego typ ruchomej wzmocnione o deseczka którą zabawki przez uderza wydając przy — krzyżak zaczęto trzaska­ ma pokarbo- przymocowana toczeniu wyko­ kółko z boku charakterysty­ czny t e r k o t . Po 2 w o j n i e ś w i a t o w e j p o j a w i ł o się k i l k a n o w y c h zabawek. Jedne z n i c h stanowiły pomysł m i e j s c o w y c h w y t w ó r c ó w , i n n e zaczerpnięte b y ł y z w z o r ó w wyko­ n y w a n y c h p r z e z spółdzielnię w Leżajsku l u b w p r o s t w p r o w a d z o n e do B r z o z y S t a d n i c k i e j p r z e z Cepelię. W ł a ­ s n y m p o m y s ł e m z a b a w k a r z y brzózkich b y ł y a u t a d w u t y p ó w : ciężarowe ( i l . 16, t a b l . I V , 1—6) o r a z o s o b o w e w z o r o w a n e n a p o p u l a r n e j „ W a r s z a w i e " ( i l . 7, t a b l . I V , 7—9), a także s a m o l o t y d w u p ł a t o w e (U. 8, t a b l . I V , 10—18). P r z e z C e p e l i ę w p r o w a d z o n e zostały d o B r z o z y S t a d n i c k i e j wózki z d y s z e l k i e m p r z e z n a c z o n e d o cią­ gnięcia p r z e z d z i e c k o o r a z w ó z k i d l a l a l e k t z w . s p a c e r o k i ( i l . 2). W ó z k i n i e p r z y j ę ł y się, n a t o m i a s t spaceroki zyskały szeroką popularność i są w y r a b i a n e d o dziś. P o d w p ł y w e m spółdzielni „ J e d n o ś ć " z R u d n i k a w p o ­ czątkach l a t 7 0 - t y c h zaczęto w y r a b i a ć 3 n o w e modele zabawek ruchomych, a mianowicie zmodernizowane kółko trzaskające, z w a n e terkotką, w i a t r a c z k i i k a r u z e l k i . T e r k o t k a składa się z obręczy o s a d z o n e j na 4 s z p r y c h a c h , n a których poruszają się luźno osadzone d r e w n i a n e k o s t k i . W czasie t o c z e n i a kółka k o l e j n o o p a ­ dając w y d a j ą c i c h y s t u k o t . Z b o k u , p o o b u s t r o n a c h osi umieszczone są małe wiatraczki. Wiatraczki te, u m i e s z c z o n e na podstawce z k ó ł k a m i , mogą też stanowić odrębną zabawkę. Trzecią z tej serii z a b a w k ą j e s t p r o s t a k a r u z e l k a n a kółkach (11. 11). Z a ­ sadniczą j e j część stanowią d w i e t a r c z e , każda połą­ czona z d a s z k i e m c z t e r e m a b e l e c z k a m i . T a r c z e , doty­ kając d o l n y c h kółek, obracają się w koło p r z y p o s u ­ w i s t y m r u c h u wózeczka. W y m i e n i o n e w y ż e j t r z y z a ­ b a w k i n i e mają już c h a r a k t e r u l o k a l n e g o w y r o b u . W y - �211 �k o n y w a n e są z r e g u ł y p r z e z w y t w ó r c ó w działających o d k i l k u l u b k i l k u n a s t u l a t . P r z e w a ż n i e mają o n i z m e ­ chanizowane w a r s z t a t y i dlatego wolą wyrabiać zaba­ w k i n i e w y m a g a j ą c e w i e l e p r a c y ręcznej. Z a b a w k a r z e d l a zaoszczędzenia sobie czasu i p r a c y specjalizują się z w y k l e w d w ó c h , t r z e c h t y p a c h z a b a ­ w e k . S t a r s i w i e k i e m i stażem n a j b a r d z i e j czują się związani z t r a d y c y j n y m i z a b a w k a m i . I t a k s y n o w i e M a r c i n a G u z e g o — Józef i Stanisław n a d a l robią k o ­ n i k i okrągłe z b r y c z k a m i , k o n i k i okrągłe n a p o d s t a ­ wkach, taczki, spaceroki ( i l . 4). S z e r o k i asortyment zabawek p r o d u k u j e związany z „Milenium" Michał N a róg ( m . i n . k o n i k i płaskie z b r y c z k a m i , s a m o l o t y , s a m o ­ c h o d y , k a c z k i z trzaskającymi skrzydłami, kołyski, p a ­ jace). Dużą p o m y s ł o w o ś ć w y k a z u j e b r a t M i c h a ł a — S t a ­ nisław N a r ó g mieszkający w Ż o ł y n i . S p o r o w z o r ó w w y ­ k o n u j e d l a s w o j e j przyjemności, n i e powielając i c h n a szerszą skalę. W s w o i c h p r a c a c h n i e o p i e r a się t y l k o n a w ł a s n y c h p o m y s ł a c h , można w n i c h odnaleźć echa wyrobów wspominanej k i l k a k r o t n i e wytwórni M . Garb a c k i e g o ( n p . s y l w e t o w o cięte k o n i k i o f a n t a s t y c z n y c h kształtach, takież s a m e k o n i k i z j e ź d ź c a m i l u b z a p r z ę ­ żone d o w y m y ś l n e j w f o r m i e k a r e t y ( i l . 6). Z a b a w k i te są złożone z k i l k u części, p o s t a c i e mają r u c h o m e ręce i n o g i . O r y g i n a l n y m i p r a c a m i N a r o g a są n a t o ­ m i a s t m i n i a t u r k i t r a k t o r ó w , samochodów, lokomotyw, walców drogowych. Mają one zwarte, zblokowane kształty, d o b r z e oddające c h a r a k t e r p i e r w o w z o r ó w . Zdobnictwo Jak rcina 212 wspomniano Guzego nie poprzednio, były zdobione, pierwsze miały koniki Ma­ jedynie oczy zaznaczone w y p a l a n i e m . M a l o w a n i e w p r o w a d z i l i r o następcy G u z e g o , a b y uatrakcyjnić t o w a r . dopie­ N a z a b a w k a c h brzózkich występują d w a o d m i e n n e t y p y m a l a t u r , „realistyczny" i d e k o r a c y j n y . Pierwszy reprezentują okrągłe k o n i k i , w y k o n a n e przez synów Marcina G u z e g o . O k o ł o 1926—7 r . zaczęto malować t a k i m k o n i k o m z pełnego k l o c a c z e r w o n e siodełka, c z a r ­ ną uprząż, g r z y w ę i o g o n . P o t e m w p r o w a d z o n o białe tło, j a k o u m a s z c z e n i e k o n i k a . Z czasem zyskało o n o c z a r n e cętki i k o n i k stał się s r o k a t y . O k . 1938 r . Józef G u z y dodał d o siodełka żółte o b r a m i e n i e . Z m i a n y w ciągu l a t szły w k i e r u n k u d e k o r a c y j n e g o rozbudowa­ n i a o w e g o siodełka. O b e c n i e z a s a d n i c z a j e g o część j e s t n a d a l c z e r w o n a , a otaczają ją c z a r n e półkola o żółtych polach wewnętrznych. Każde takie pole akcentuje c z a r n a l u b c z e r w o n a k r o p k a u m i e s z c z o n a w j e g o śro­ d k u . W e d ł u g t e g o w z o r u z d o b i się w s z y s t k i e okrągła k o n i k i w y r a b i a n e w B r z o z i e S t a d n i c k i e j ( i l . 5). T y p o w e d l a B r z o z y z d o b i e n i e z a b a w e k farbą a n i ­ linową r ó ż o w ą i zieloną n a ż ó ł t y m t l e j e s t d a l e k i m e c h e m (a c z a s e m w u l g a r y z a c j ą ) o r n a m e n t y k i w y s t ę p u ­ jącej n a z a b a w k a c h z J a w o r o w a . T e o s t a t n i e zdobił często m o t y w g a ł ą z k i ( i l . 1) o czerwono-granatowyeh listkach l u b m o t y w rozety utrzymanej w t y c h samych kolorach. Zdobnictwo zabawek j a w o r o w s k i c h opierało się n a z d a w n a w y p r a c o w a n e j k o n w e n c j i . K r e s k a b u ­ dująca e l e m e n t y m o t y w ó w była c i e n k a , l e k k o położona. N a t o m i a s t m o t y w y w y s t ę p u j ą c e n a w y r o b a c h brzózkich malowane są szeroką, t w a r d ą kreską. K a ż d y kontur powtórzony jest k i l k a razy dwoma stosowanymi tu k o l o r a m i : z i e l o n y m i r ó ż o w y m . W sposobie m a l o w a n i a widać r o z m a c h ale i p e w n e n i e d o p r a c o w a n i e , n i e f r a ­ sobliwość w zapełnianiu tła p r z e z n a c z o n e g o p o d m a laturę. �11. 13. K o n i k i t o c z o n e , obciągane f i l c e m , w y k . M a r i a n G a r b a c k i , Leżajsk, B r z o z a S t a d n i c k a , 1953. I I . 15. K o ń n a b i e g u n a c h , B r z o z a 1953. I I . 14. W ó z e k S t a d n i c k a , 1957 z konikami, �(np. t a b l . I , 14, 15). Ujęcia b a r d z i e j r e a l i s t y c z n e t y k a się t y l k o s p o r a d y c z n i e ( t a b l . I , 30, 32). spo­ W zasadzie t e s a m e m o t y w y występują n a r ó ż ­ n y c h t y p a c h z a b a w e k , zapełniając p o w i e r z c h n i e boczne, b a r d z o r z a d k o w n ę t r z e . Sposób z a k o m p o n o w a n i a płasz­ czyzn jest n i e j e d n o r o d n y . M o t y w y rozmieszczone by­ wają d o w o l n i e , n a b o k a c h , tyłach l u b p o d s t a w k a c h z a ­ bawek. 2Я Zł » 3Z Tabl. * "*3 z Ш 9 30 U k ł a d m o t y w ó w n a b r y c z k a c h przedstawiają p r z y ­ k ł a d y . z t a b l . I I . K o m p o z y c j a t y l n y c h płaszczyzn b r y ­ czek j e s t z r e g u ł y b a r d z i e j uporządkowana niż boków. "Si- № Ъ5 1. E l e m e n t y i k o m p o z y c j e występujące b a w k a c h z Brzozy Stadnickiej. na za­ W kołyskach o r n a m e n t y p o k r y w a j ą c e b o k i t w o r z ą s w o b o d n e układy złożone z l i n i i , r o z e t , f o r m e l i p t y c z ­ n y c h o t o c z o n y c h ząbkami ( t a b l . I I I , 1—6). N a węższych (sześciokątnych l u b c z w o r o k ą t n y c h ) ściankach maluje się p r z e w a ż n i e — w środku — r o z e t y , k w i a t y , e l i p s y ( t a b l . I I I , l b — 6 b , 7—10). T a b l . I I I p r z e d s t a w i a różne p r z y k ł a d y w y s t ę p o w a ­ n i a m o t y w ó w zdobiących b o k i t a c z e k . P r z e w a ż n i e r o z ­ mieszcza się j e ukośnie, r o z w i ą z a n i a s y m e t r y c z n e czy c e n t r a l n e s p o t y k a się r z a d z i e j . Na a u t a c h ciężarowych ornament występuje na dłuższych b o k a c h i d a c h a c h ( t a b l . I V ) . W a u t a c h oso­ b o w y c h dużą p o w i e r z c h n i ę zdobniczą s t a n o w i d a c h w kształcie prostokąta, d e k o r o w a n y w różny sposób ( t a b l . I V , 7, 8). B o k i z reguły z d o b i g i r l a n d a otaczająca o k i e n ­ k o ( t a b l . I V , 7a, 8a). W s a m o l o t a c h z d o b i się a l b o całą powierzchnię, a l b o t y l k o skrzydła. W p i e r w s z y m p r z y p a d k u m a l a t u r a n i e m a ż a d n e g o z w i ą z k u z kształtem ( n p . i l . 15, t a b l . I V , 16—18), w d r u g i m j e s t s k r o m n i e j s z a , a l e b a r ­ d z i e j u p o r z ą d k o w n a ( t a b l . I V , 10—13). N a j b a r d z i e j przemyślane jest zdobienie spaceroków dla lalek. Zazwyczaj n a t y l n e j ściance z n a j d u j e się u m i e s z c z o n a w środku r o z e t k a . K i l k a m n i e j s z y c h k w i a ­ t ó w obrzeża łukowato górny b r z e g z a p i e c k a , a d o l n e naroża w y o d r ę b n i o n e są p r z e z łuki zakończone linią falistą. O k r ą g ł e o k i e n k a n a b o k a c h w ó z k a o t a c z a sze­ r e g podłużnych p l a m e k i t p . W ó z k i t e m a l o w a n e są zarówno f a r b a m i a n i l i n o w y m i , j a k i o l e j n y m i , w k o ­ l o r a c h : c z e r w o n y m , f i o l e t o w y m , żółtym, n i e b i e s k i m . M o t y w y zdobnicze występujące n a k a c z k a c h t r z a ­ skających skrzydłami r o z m i e s z c z o n e są z a w s z e w t e n s a m sposób. O k o z a z n a c z o n e j e s t dużą kropką i p o d ­ kreślone o d s p o d u jedną krótką kreską. Ł e p e k w g ó r ­ n e j części j e s t c z e r w o n y l u b zielony. Elementy zdo­ b n i c z e w kształcie l i n i i , k r z y ż y k ó w , k r a t e k , p l e c i o n e k r o z m i e s z c z o n e są n a d o l n e j części tułowia o r a z n a s k r z y ­ dłach, p o w e w n ę t r z n e j i z e w n ę t r z n e j s t r o n i e . T a b l . I I . Sposoby z a k o m p o n o w a n i a boków, t y ł ó w i p o d ­ stawek bryczek. Motywy zdobnicze występujące n a z a b a w k a c h p r z e d s t a w i o n e n a t a b l . I — składają się z p r o s t y c h e l e ­ m e n t ó w , t a k i c h j a k : k r o p k a , p r z e c i n e k , łuk, k r z y ż y k , l i n i a ( p r o s t a , f a l i s t a , ł a m a n a ) , p ó ł k o l e złożone z ząbków. M o t y w y mają c h a r a k t e r g e o m e t r y c z n y i roślinny, p r z y c z y m t e o s t a t n i e są p o t r a k t o w a n e t a k u m o w n i e , że t r u d n o j e n i e r a z odróżnić o d p i e r w s z e j g r u p y . Na m o t y w y geometryczne składają się: d w i e cinające się e l i p s y , kółko z kropką w środku, d o w a n e n a różny sposób r o z e t y . Sporą grupę w i ą m o t y w y o e l i p t y c z n y c h kształtach, złożone f a l i s t y c h , zaginających się k u środkowi, l u b z połączonych z ą b k ó w , k r a t k i , p l e c i o n k i , półkola prze­ rozbu­ stano­ z linii kilku itd. M o t y w y roślinne ( p r z e d e w s z y s t k i m k w i a t y i g a ł ą i k i ) p o t r a k t o w a n e są s c h e m a t y c z n i e i n i e p r z y p o m i ­ nają k o n k r e t n y c h roślin. U j ę t e są w r z u c i e z góry 214 Umowna i schematyczna jest dekoracja pajaców w i r u j ą c y c h n a wózeczku. N a każdej z p o s t a c i r o z b u d o ­ w u j e się j e d e n duży m o t y w , n p . c z t e r e c h połączonych ł u k ó w , bądź o b i e p o s t a c i e łączą s k r z y ż o w a n e l i n i e z a ­ kończone łuczkami, k r z y ż y k a m i . Z d o b i e n i e płaskich k o n i k ó w i k o n i n a b i e g u n a c h jest bardzo s k r o m n e . N a sylwecie z surowego d r e w n i zaznacza się farbą r ó ż o w ą obrzeża n i e b i e s k i e g o sio­ dełka, a zieloną — uprząż i ogon. P ł a s k i e k o n i k i n a b i e g u n a c h l a k i e r u j e się n a c z e r w o n o . J e d y n i e n a s z y i k o n i a u m i e s z c z a się w i e l o p ł a t k o w y , n i e b i e s k i k w i a t . W o r n a m e n c i e brzóskich z a b a w e k n a ogół n i e s p o ­ t y k a się ujęć i n d y w i d u a l n y c h . W s z y s c y stosują tę sa­ mą kolorystykę, kombinację podobnych motywów. R ó ż n i c e p o m i ę d z y w a r s z t a t a m i są n i e w i e l k i e i w y n i k a j ą z t e g o , że k a ż d y z a b a w k a r z powiela pewien zestaw kompozycji, wzorów malatur. Wytwórcy z Brzozy Sta­ d n i c k i e j n i e przywiązują w a g i do starannego zdobienia swoich zabawek. N i e s p r z y j a t e m u masowość i p o ­ śpiech w ich wykonywaniu, brak innych bodźców niż t y l k o m e r k a n t y l n e . �Zbyt zabawek / N i e w s z y s c y z a b a w k a r z e t r u d n i l i się sprzedażą s w o ­ i c h w y r o b ó w . J e d n i w o l e l i się zająć t y l k o i c h p r o d u ­ kcją, i n n i zaś b r a l i l u b o d k u p y w a l i o d n i c h towar i r a z e m z w ł a s n y m i w y r o b a m i w i e ź l i l u b nieśli n a t a r g . B y w a ł o , że z a w o d o w i h a n d l a r z e skupujący w y ­ roby bednarskie w Rakszawie oraz d r o b n e naczynia i narzędzia w B r z o z i e S t a d n i c k i e j z a c z y n a l i wyrabiać z a b a w k i , w i d z ą c w t y m n o w e źródło d o c h o d u . 1 ^ Najpowszechniejszym sposobem t r a n s p o r t u zabawek było noszenie i c h w w o r k u n a p l e c a c h . R z a d k o u b o g i z a b a w k a r z miał w ó z , k t ó r y m m ó g ł s w o j e w y r o b y ч.аw i e ź ć n a t a r g . Często z t o w a r e m szły k o b i e t y : żony i córki z a b a w k a r z y , niosąc o b o k z a b a w e k drewniane naczynia k u c h e n n e — garnce, s o l n i c z k i , m o n t e w k i , tłu­ c z k i , łyżki i t p . T a k t o w a r s p r z e d a w a ł y n a t a r g u s i o ­ s t r y b r a c i G u z y c h : W e r o n i k a , R o z a l i a , A g n i e s z k a . Żona Stanisława G u z e g o (a córka L e o n a N a r o g a ) — p o d a j e , że o d d w u n a s t e g o r o k u życia chodziła z z a b a w k a m i na t a r g . W e w t o r e k d o Łańcuta, w środę d o Sokołowa, w piątek d o R z e s z o w a , b o w i e m w ł a ś n i e w t y c h d n i a c h odbywały się t a m c o t y g o d n i o w e targi. Bywało, że p r z y dłuższej t r a s i e t r z e b a b y ł o p o d r o d z e przenoco­ wać. Z a z w y c z a j w y p r a w i a n o się w k i l k a osób, „żeby było r a ź n i e j " . Jeśli podążano d o R z e s z o w a , w y c h o d z o n o w c z w a r t e k wieczór i n o c o w a n o w K r a s n e m . N a p i e ­ chotę d o c i e r a n o d o bliższych miejscowości. D a l e j z a ­ b a w k i rozwozili wytwórcy i handlarze . s Y Ш Hi 3ł M 5- G od Handlem zajmowało pierwszej wojny Franciszek Boho, potem z Rzeszowa z kolei a jego wojennego się osiadły w Brzozie handlarzy W — rali się mierz Jan Guzy handlem Styskalowie. niawy, Lubaczowa, w Żołyni. Władysław Docierali Jarosławia, Guzy okresie Guzy, z się pochodzący później okresu się. w Brzozie Przez oni W zajmował Stadnickiej, końcu zwiększyła wyżej w y m i e n i o n y c h Szymon brat rodzin. sprzedażą Henryk Machowski s y n Bronisław. liczba kilka światowej pewien Antoni towarem między­ Doszli do oraz jego okres pa­ i do Tabl. Kazi­ I I I . Kompozycje m o t y w ó w występujące n a łyskach (1—11) oraz t a c z k a c h (12—26). ko­ Sie­ Przemyśla. Dużą m o ż l i w o ś ć z b y t u d a w a ł y r o z l i c z n e odpusty gromadzące wielotysięczne tłumy. W Leżajsku zbierało się najwięcej p i e l g r z y m ó w p o d k l a s z t o r e m oo B e r n a r ­ d y n ó w — n a Z i e l o n e Święta, w d n i a c h św. A n t o n i e g o , M a t k i B o s k i e j Z i e l n e j , M a t k i B o s k i e j S i e w n e j . Jeżdżono także n a o d p u s t y d o Częstochowy. Okazję d o większej hurtowej sprzedaży d a w a ł y d o r o c z n e jarmarki. Naj­ popularniejszymi przed drugą wojną światową były j a r m a r k i „na J ó z e f a " w Jarosławiu i „na I w a n k a " w P r z e m y ś l u ( z a b a w k a r z e n i e pamiętają już t e r m i n u t e g o jarmarku). Z a b a w k i , n a c z y n i a d r e w n i a n e o r a z narzędzia rol­ n i c z e s k u p y w a l i r ó w n i e ż p r z e d ostatnią w o j n ą h a n d l a ­ rze Ż y d z i . Z a z w y c z a j t o w a r należało i m p r z y w i e ź ć d o m i a s t e c z k a , b ą d ź o d k u p y w a l i go w p r o s t n a t a r g u o d l u d z i z Brzozy S t a d n i c k i e j . Żydzi m i e l i s w o i c h h u r t o ­ w n i k ó w , którzy r o z p r o w a d z a l i t o w a r p o k r a j u . W L e ­ żajsku działali G a l l e r i K u m e r m a n , w R z e s z o w i e B e i gier. Z K o l b u s z o w e j p r z y j e ż d ż a ł p o brzóskie wyroby n i e j a k i H o f f e r . Zaglądał też d o w s i jakiś h a n d l a r z Ż y d z O s t r o w c a . Podaję k i l k a t y c h n a z w i s k z zastrzeżeniem, że mogą b y ć p o m y l o n e l u b przekręcone, g d y ż i n f o r ­ m a t o r z y d o b r z e już i c h n i e pamiętają. G d y wzrosła p r o d u k c j a z a b a w e k k o n i e c z n e się s t a ­ ło o p r a c o w a n i e s p o s o b u i c h p a k o w a n i a i p r z y g o t o w a ­ n i a do t r a n s p o r t u . N a j m n i e j s z e z a b a w k i , j a k n p . k a c . k i z trzaskającymi skrzydłami z e s t a w i a n o r a z e m , t a k a b y tworzyły m n i e j l u b bardziej r e g u l a r n e koło i sznurem przeplecionym między podstawkami przymocowywano do w y g i ę t e j w pałąk d r e w n i a n e j obręczy. O t a k zło- не ^ M £fe> ^fe- (Ąp Sio e^jfo K ?3» *= +- T a b l . I V . Rozwiązania k o m p o z y c y j n e samochodów cię­ ż a r o w y c h (1—6), a u t o s o b o w y c h (7—9), skrzydeł s a m o ­ l o t ó w (10—18). 215 �żonych z a b a w k a c h m ó w i o n o : k a c z k a s p a k o w a n a w duh?. P ó ź n i e j s z y m s p o s o b e m było łączenie z a b a w e k d r u t e m , bez użycia duhy. Nazywa się t o o p a k o w a n i e w drut ( i l . 3). I n n e z a b a w k i składano t a k , a b y t w o r z y ł y m n i e j w i ę c e j zwartą bryłę. B y ł y o n e r ó w n i e ż z e s p o l o n e ze sobą d r u t e m . W czasie o k u p a c j i i w p i e r w s z y c h l a t a c h p o w o j • n i e h a n d e l z a b a w k a m i był b a r d z o o ż y w i o n y . J a k p r z y ­ znają s a m i z a b a w k a r z e s p r z e d a w a l i o n i w ó w c z a s to­ w a r g o r s z e j jakości, n i e było b o w i e m k o n k u r e n c j i ze strony wyrobów fabrycznych. W latach następnych sferę z b y t u rozszerzyły spółdzielnie c e p e l i o w s k i e , ale zabawkarze będąc członkami spółdzielni jednocześnie s p r z e d a w a l i ( i n a d a l sprzedają) część s w y c h w y r o b ó w w h a n d l u nieuspołecznionym, korzystając z usług h a n d ­ l a r z y i k r a m a r z y . C h w a l ą sobie tę w s p ó ł p r a c ę , n i e m u ­ szą b o w i e m z w r a c a ć w ó w c z a s u w a g i a n i n a p o z i o m techniczny zabawek, a n i na tradycyjne f o r m y zdobie­ n i a , g d y ż każda ilość j e s t o d n i c h o d k u p o w a n a . Z a b a ­ w k i z B r z o z y S t a d n i c k i e j dość r ó w n o m i e r n i e nasycają miejscowości P o l s k i p o ł u d n i o w e j . Można j e spotkać n a t a r g u w T a r n o b r z e g u , Jarosławiu, P r z e m y ś l u , Zamościu, K r a ś n i k u , T a r n o w i e czy Jaśle. P r z y u s t a l a n i u c e n w y t w ó r c y z a b a w e k uwzględniają p r z e d e w s z y s t k i m k o s z t zużytego s u r o w c a : d r e w n a , f a r b , g w o ź d z i , d r u t u . W c i ą ż jeszcze t r u d i czas p r a c y mało w p ł y w a j ą n a kalkulację, są o n e u w z g l ę d n i a n e n a o s t a ­ t n i m m i e j s c u . Z a b a w k a r z e pamiętają t y l k o niektóre ce­ n y p r z e d w o j e n n y c h zabawek. Podobno k o n i k M a r c i n a Guzego przed pierwszą wojną światową kosztował 1 c e n t a . Później w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m p o j e d y n ­ czy okrągły konik kosztował 18 g r o s z y , a bryczka z d w o m a płaskimi k o n i k a m i 15 g r o s z y . P o c z ą t k o w o z y ­ s k i n i e b y ł y n a t y l e duże, a b y można było d o i n w e s t o ­ w a ć gospodarkę l u b dokupić z i e m i ę , p o z w a l a ł y jedy­ nie nabywać drobniejsze p r z e d m i o t y gospodarstwa d o ­ m o w e g o , żywność i t d . W m i a r ę powiększania p r o d u ­ k c j i rosły z y s k i osiągane p r z e z z a b a w k a r z y . Obecnie wyrób zabawek pozwala n a modernizację gospodarki, powiększanie areału z i e m i . R o c z n e d o c h o d y płynące z p r o d u k c j i z a b a w k a r s k i e j wynoszą o d k i l k u n a s t u d o kilkudziesięciu tysięcy złotych. W i e l u z a b a w k a r z y śre­ dniego pokolenia wybudowało w ostatnich k i l k u n a s t u latach nowe m u r o w a n e b u d y n k i gospodarcze i m i e ­ s z k a l n e , zamieniając starą chałupę n a w a r s z t a t , bądź wystawiając n o w y b u d y n e k z pomieszczeniem przezna­ c z o n y m n a p r a c o w n i ę . W s z y s c y gospodarujący kiedyś n a k i l k u m o r g a c h uprawiają o b e c n i e 3—5 h a . K i l k u z a b a w k a r z y p o s i a d a a u t a d o s t a w c z e t y p u „ Ż u k " , któ­ r y m i jeżdżą n a t a r g i i s k u p z a b a w e k . P o l e p s z e n i e s y ­ tuacji ekonomicznej zabawkarzy wpłynęło z kolei na p o d n i e s i e n i e i c h s t a t u s u społecznego. P R Z Y P I S Y Do napisania niniejszego artykułu posłużyły m a ­ teriały z e b r a n e w B r z o z i e S t a d n i c k i e j i o k o l i c y , w l a ­ t a c h 1952, 1953, 1957, a następnie 1978—9, p r z e z P r a c o ­ wnię D o k u m e n t a c j i Polskiej Sztuki L u d o w e j I S P A N w K r a k o w i e ( a r c h i w u m P r a c o w n i , t e k a 215, 224 c). R o m a n R e i n f u s s , J a n S w i d e r s k i , Sztuka Ludowa w Polsce, K r a k ó w 1960; T a d e u s z S e w e r y n , Polskie za­ bawki ludowe, W a r s z a w a 1960. W m o n o g r a f i i J a w o r o w a opracowanej przez E d ­ w a r d a Webersfelda czytamy: „Także dziecinne z a b a w k i m i a ł y s w o i c h majstrów, lecz t e w ó z k i , k o n i k i , p a j a c e , zwierzęta i t p . bywały t a k i c h nieestetycznych i pry­ m i t y w n y c h kształtów, że m o g ł y znaleźć p o k u p u l u d u t y l k o , który w t y m k i e r u n k u żadnych n i e stawiał w y ­ m a g a ń . " ( E d w a r d W e b e r s f e l d , Jaworów. Monografia hi­ storyczna, etnograficzna i statystyczna, 1912 г.). W r ę k o ­ piśmiennych materiałach J a d w i g i z S z e m b e k ó w S z e p t y c k i e j z e b r a n y c h p r z e d 1914 r o k i e m z n a j d u j e m y n a ­ stępującą w z m i a n k ę dotyczącą z a b a w e k jaworowskich: „ P r ó c z skrzyń w y r a b i a j ą n a przedmieściach Jaworowa o d b a r d z o d a w n y c h czasów z a b a w k i z d r z e w a , które miały szeroką sławę: g r z e c h o t k i p r y m i t y w n e , wózki o j e d n y m l u b d w ó c h k o n i k a c h w y c i ę t y c h z deszczó ki, s k r z y p k i ze s t r u n a m i z włosienia, p i s k l i w i e grające, k o ­ 1 2 J II. Fot.: S. Deptuszewski, 11. 1; L. Dzięgiel, łyski i maleńkie sprzęty. W s z y s t k o t o r o b i się ręcznie i ozdabia c h a r a k t e r y s t y c z n y m i w z o r k a m i (nawet konie) farbą wodną g r a n a t o w ą i ponsową n a d r z e w i e natu­ r a l n y m l u b n a żółto g d z i e n i e g d z i e p o c i ą g n i ę t y m " . ( M u ­ z e u m E t n o g r a f i c z n e w K r a k o w i e , a r c h i w u m , t e k a 366/1; J a d w i g a z S z e m b e k ó w S z e p t y c k a , Przyczynki do etno­ grafii pow. Jarosławskiego). Józef P ó ł ć w i a r t e k , Piszczelnicy г zabawkarze le­ żajscy wczoraj i dziś, „Polska S z t u k a L u d o w a " , R X X I I , 1968, n r 3. 3 4 nisław D o Spółdzielni sprzedają z a b a w k i : M i c h a ł i S t a ­ Narogowie, Stanisław M a r c i n i e c , H e l e n a Gusy. Z e Spółdzielnią w s p ó ł p r a c u j ą : Stanisław Piliński, Władysław Stopyra, Franciszek Panek, Józef Polak, A n d r z e j P o l a k , Józef B u s z t a , W ł a d y s ł a w Kuszej. 5 " Z a b a w k i brzóskie m o g ł y rozchodzić się d a w n i e j z n a c z n i e d a l e j , niżby można sądzić n a p o d s t a w i e o s t a ­ tnio z e b r a n y c h materiałów. Z a Tadeuszem Sewerynem podaję, że n i e j a k i J a n W o j t a r o w i c z z G o r l i c , pochodzący z L e s z c z y n , w o z i ł z a b a w k i i sprzęt g o s p o d a r s t w a d o m o ­ wego z B r z o z y S t a d n i c k i e j do T a r n o w a , G r y b o w a , a n a ­ w e t n a W ę g r y . ( T a d e u s z S e w e r y n , Polskie zabawki lu­ dowe, p r z y p i s 144). 16. S a m o c h o d z i k , w y k . Stanisław róg, Żołynia. i l . 7, 13, 1 4 ; A . Małeta, rys. A. i l . 9, 11, 1 2 ; Małeta Na- J . Swiderski, i l . 2, 3, 5, 6, 8, 10, 15, 16. T a b l i c e — � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9b8a096db5d81a29d4d0168fa3a55e4a.pdf b8a2d158f89d388eb4e9721413e99384 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4357 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Subject The topic of the resource rzeźba ludowa Malopolska - rzeźba kamienna rzeźba kamienna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4055 Title A name given to the resource Z badań nad ludową rzeźbą kamienną okolic Wieliczki, Gdowa i Myślenic / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.3-4; s.225-238 Creator An entity primarily responsible for making the resource Małeta, Alicja Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I). 1. Nagrobek Jakuba (zm. 1916 r.) i K a t a r z y n y (zm. 1938 r.) Dziewońskich, Dziekanowice, gm. Dobczyce, w o j . k r a ­ kowskie, w y k . Wł. Baran. I I . 2. Nagrobek A n n y Cieślikowej, Raciechowice, w o j . krakowskie, w y k . Wł. Baran. Alicja Małeta Z BADAŃ NAD L U D O W Ą RZEŹBĄ KAMIENNĄ O K O L I C WIELICZKI, G D O W A , Kamienna rzeźba reprezentowana przez f i g u r y p r z y ­ drożne i p o m n i k i nagrobne występuje w zagęszczeniu na terenach obfitujących w łatwo dostępny surowiec. Są to głównie obszary południowej i środkowo-wschodniej Polski. Kamienna rzeźba różnych okolic różni się cechami f o r m a l n y m i na skutek rozpowszechniania wzo­ rów miejscowych pracowni kamieniarskich. Niniejsze rozważania dotyczą rzeźby kamiennej południowych te­ renów w o j . krakowskiego oraz przyległych części w o j . nowosądeckiego i tarnowskiego, ze szczególnym uwzględ­ nieniem wiejskich ośrodków kamieniarskich w rejonie Dobczyc i Myślenic . Dokładnie przebadany został obszar zamykający się w trójkącie Wieliczka — Gdów — Myślenice. Znajduje się t a m kilkanaście miejscowości, w których w y d o b y ­ wano piaskowiec, przede wszystkim na potrzeby b u d o w ­ nictwa. O d k r y w k i te, nazwane „kamieńcami", „górami", „skałami", są stosunkowo młode, początki ich eksploa­ t a c j i sięgają bowiem przeważnie końca X I X w. K a ­ mień stąd pochodzący w y k o r z y s t y w a n y był w niedale­ 1 k i m zasięgu od z kamieniołomów atowany od X V I budowlany jak i opatrując także Krakowa. MYŚLENIC miejsca wydobycia. T y l k o piaskowiec Drogini, a zwłaszcza Dobczyc (eksplo­ w . ) używany zarówno jako materiał rzeźbiarski, rozchodził się szeroko, za­ pracownie i warsztaty kamieniarskie 2 Datowane zabytki rzeźby kamiennej stanowią sa­ moistne, a czasem jedyne źródło historyczne, dotyczące dziejów kamieniarstwa na interesującym nas terenie. Najstarsza znana kamienna figura przydrożna pochodzi z pocz. X V I I w . z rejonu Dobczyc. K i l k a zabytków za­ chowało się z w i e k u X V I I I . Nie wszystkie mają cha­ rakter ludowy. Największa ilość kapliczek pochodzi z drugiej połowy X I X w . Po r o k u 1900 liczba f u n d a c j i f i g u r przydrożnych znacznie się zmniejszyła, natomiast pojawiają się na cmentarzach wiejskich najstarsze na­ g r o b k i kamienne. W miarę jak zbliżamy się do końca X I X w., wyła­ niają się spośród masy anonimowych prac obiekty, któ- 225 �mm I I . 3. Figura w Niżowej, gm. Gdów, w o j . krakowskie, w y k . Fr. Ślusarz, 1923 r. 11. 4. Fragment tejże kapliczki. r y c h autor jest znany. Wiadomości z terenu informują o wiejskich ośrodkach kamieniarskich tego okresu. W trójkącie Wieliczka — Gdów — Myślenice, szczególnie w miejscowościach posiadających duże kamieniołomy j a k : Droginia, Dobczyce, Targoszyna powszechną znajo­ mość obróbki kamienia można by porównać do znajo­ mości obróbki drewna w dawnej wsi polskiej. Spora część gospodarzy z tych miejscowości — stawiając do­ my mieszkalne i b u d y n k i gospodarcze — sama obrabia­ ła potrzebny do tego celu kamień. Podkreślić należy, że umiejętności te dotyczyły t y l k o obróbki surowej, od której daleko do obróbki „czystej", czy artystycznej. Właścicielami dużych odkrywek były do I I w o j n y światowej d w o r y i probostwa, a mniejszych — ludność wiejska. D w o r y i probostwa wydzierżawiały zazwyczaj swoje „kamieńce" spółkom l u b pojedynczym kamienia­ rzom zajmującym się obróbką wstępną. Właściciele mniejszych „skał" eksploatowali je sami. Kamieniarze tamtejsi — nawet z n i e w i e l k i m i umiejętnościami — znajdowali zatrudnienie poza wsią, głównie w K r a k o ­ wie, jako robotnicy przy budowie dróg i mostów (zwa­ 226 no ich „szpicakami"), na budowach i w warsztatach k a ­ mieniarskich. Zachowane archiwalia k r a k o w s k i e dotyczące ce­ chu murarsko-kamieniarskiego słabo dokumentują do­ pływ uczniów z tego rejonu. Z niepełnych zresztą za­ pisów w y n i k a , że do trzeciej ćwierci X I X w. przyjęto zaledwie dwóch uczniów z omawianego t u terenu . Zebrane drogą wywiadów informacje o właścicielach warsztatów wiejskich sięgają końca ubiegłego w i e k u . A n i jeden z nich nie jest odnotowany przez k r a k o w s k i e spisy uczniów i czeladników, chociaż informatorzy w s k a ­ zują właśnie Kraków jako miejsce ich pracy. Księgi do­ tyczące okresu międzywojennego przynoszą 13 wpisów na uczniów chłopców z badanego terenu Spośród nich t y l k o trzech złożyło egzaminy czeladnicze. Kamieniarze, którzy nie przeszli przeszkolenia za­ wodowego, m i m o b r a k u uprawnień podejmowali się prac przy budowach i w y k o n y w a l i inne zamówienia. B y l i ścigani przez administrację i cech jako niebezpieczna konkurencja. Mówią o t y m zapiski w aktach cechu „murarsko-stameckiego" (kamieniarskiego) jak również 3 �Sprawozdania K r a k o w s k i e j Izby Rzemieślniczej z lat 1936—8. O w y m i „robotnikami, fuszerami" w y m i e n i o n y ­ mi przez archiwalia b y l i kamieniarze, którzy nauczyw­ szy się wstępnej obróbki w kamieniołomie, l u b w m i e j ­ skiej pracowni — zakładali własne skromne warsztaty na w s i . Ośrodkami wiejskiej p r o d u k c j i kamieniarskiej były na przełomie X I X i X X w . miejscowości: Dziekanowice, Grajów, Hucisko, R u d n i k , Borzęta. We wszystkich w a r ­ sztatach w y k o n y w a n o na równi obróbkę budowlaną k a ­ mienia (ciosy na fundamenty, piwnice, elementy a r c h i ­ tektoniczne) jak i artystyczną (nagrobki, f i g u r y przy­ drożne). Nie robiono t a m natomiast k a m i e n i młyńskich i żarnowych, w p r o d u k c j i których specjalizowały się Trzenieśnia i Poręba. Kamieniarze w y w o d z i l i się z biedniackich przysiół­ ków. Spośród w y m i e n i o n y c h wcześniej ośrodków n a j ­ prężniejszym w obecnym stuleciu były Dziekanowice. Znajdowały się t u t r z y warsztaty. W y k o n y w a n e w nich prace rozchodziły się szeroko, zaspokajając zapotrzebo­ wanie okolicznej ludności do tego stopnia, że pobliskie Dobczyce (duży ośrodek wydobywczy piaskowca) do okresu powojennego nie miały ani jednego warsztatu kamieniarskiego wykonującego prace o charakterze a r t y ­ stycznym. Dziekanowiccy kamieniarze w y w o d z i l i się z przysiółka Zabawa. Właścicielami warsztatów b y l i : Wła­ dysław Baran, Michał Idzi, Józef Hankus. Władysław Baran (1878—1956) pochodził z kamie­ niarskiej rodziny. Ojciec jego Jan, urodzony w R u d n i ­ k u (zrn. w 1911 г.), pracował w k r a k o w s k i c h warszta­ tach przez wiele lat. Zabrał on kilkunastoletniego syna do K r a k o w a na naukę zawodu. Znając już fach, Wła­ dysław Baran założył samodzielny warsztat w Dzieka­ nowicach. M i m o b r a k u uprawnień szkolił uczniów. W y ­ konywał głównie stele żydowskie („ciajwesy") i nagrob­ k i na pobliskie cmentarze katolickie. Stele zamawiano do K r a k o w a i Wieliczki, były bowiem tańsze niż wyroby kamieniarzy miejskich. Przy opracowywaniu kompozy­ c j i f i g u r a l n y c h Baran posługiwał się między i n n y m i , jako wzorami, oleodrukami o tematyce r e l i g i j n e j . Syn Władysława Barana — Bolesław (po zmianie nazwiska Brzeziński) założył w latach 60-tych własny warsztat w Wieliczce. W y k o n u j e nagrobki z k a m i e n i sztucznych, bez kompozycji f i g u r a l n y c h . cowana jest dokładniej, twarz zyskuje na ostrości r y ­ sów, wyraźnie zaznacza się cierniowa korona w postaci luźnej plecionki. Inne prace można przypisać temu auto­ r o w i już t y l k o hipotetycznie. Należało by t u zwrócić uwagę na zespół dość jednorodnych plastycznie figur Ukrzyżowanego na cmentarzu w Gorzkowie. Jedna z nich była niewątpliwie wykonana przez Barana. Pozostałe powstały w krótkim okresie od 1923 do 1927 r. Jest bardzo prawdopodobne, że wszystkie te nagrobki wyszły z warsztatu Barana. Możliwe też, że jego dziełem sa. także nagrobki Antoniego Króla i Józefa Waśniewskiego w Biskupicach oraz Ks. Węgrzynka w Dziekanowicach. Pozostali dziekanowiccy właściciele warsztatów nie są znani ze swych prac. Michał I d z i (1897—1961), uczeń Władysława Barana, usamodzielnił się w w i e k u 24 lat i założył d r u g i warsztat w Dziekanowicach. Zajmował się głównie obróbką artystyczną. Wykazywał duże zdol­ ności plastyczne. Sam projektował wzory nagrobków w y ­ konywanych przez siebie i innych miejscowych kamie­ niarzy. Szkolił dwóch uczniów, którzy zostali jego współ­ p r a c o w n i k a m i : Rudolfa Cygana i Franciszka Nowaka. Idzi współpracował z pozostałymi dziekanowickimi w a r ­ sztatami. Często zwracał się do niego o pomoc starszy odeń Józef Hankus. Idzi rysował dla niego wzory rzeźb i odkuwał napisy. Jedyna znana praca Idziego, to be­ tonowa kapliczka z 1960 r. w e wsi Jankówka. Trzeci warsztat miał w Dziekanowicach wspomnia­ ny już Józef Hankus. Kontynuował zawód swego ojca Klemensa, który przez wiele lat zajmował się kamie­ niarstwem w K r a k o w i e . Nie wiadomo jednak w j a k i m charakterze pracował. Gdy syn podrósł, Klemens H a n ­ kus wrócił na wieś i założył warsztat, w którym praco­ w a l i we dwóch, obywając się bez pomocy innych współ­ pracowników. Obaj b y l i analfabetami. 4 Nagrobki w y k o n y w a n e przez Władysława Barana znajdują się przede wszystkim na cmentarzach w Dzie­ kanowicach, Biskupicach, Gorzkowie, Raciechowicach. Wśród prac powtarzają się dwa tematy: M a t k a Boska Niepokalanego Poczęcia i Chrystus Ukrzyżowany. Każ­ dy z tych tematów realizowany jest w g jednego wzoru ikonograficznego. Tematy maryjne reprezentują trzy pełnoplastyczne, wolnostojące figury znajdujące się na cmentarzu w Dziekanowicach. Są to n a g r o b k i : A n i e l i Szydłakowej, zm. w 1937 г., Jakuba, zm. w 1916 r. i K a t a r z y n y zm. w 1938 r. Dziewońskich ( i l . 1), Stani­ sławy Błaszczyk, zm. w 1943 r. Kompozycja całości po­ staci nie ulega zmianie w kolejnych ujęciach. Zmieniają się tylko szczegóły, postać nabiera ruchu, t w a r z wydłu­ ża się, subtelnieje. Trzony f i g u r są w typie dekoracji analogiczne. Przedstawienia Ukrzyżowanego wykonane przez Władysława Barana znajdują się na cmentarzu w Gorz­ k o w i e (grób Władysława Stachury, zm. w 1926 г.), Bis­ kupicach (grób Teresy Szczurkówny, zm. w 1930 r.) oraz Raciechowicach (grób A n n y Cieślikowej, zm. w 1941 r. - - i l . 2). W przedstawieniach tego tematu widoczne są pewne modyfikacje. Na późniejszych czasowo wyobraże­ niach proporcje ciała Chrystusa zbliżają się do n a t u ­ ralnych; muskulatura, choć schematycznie ujęta, opra­ 227 �П. 5. Figura przydrożna, Glichów, gm. Wiśniowa, w o j . krakowskie. I I . 6. Kapliczka, W i n i a r y , w o j . krakowskie w y k . F. Ślusarz z Huciska, 1905 r. Mniejszy ośrodek stanowiły dwie wsie leżące blis­ ko siebie: Grajów i Hucisko. Kamieniarze tamtejsi w y ­ wodzili się z przysiółka Żakowa. W Hucisku od lat 80-tych ubiegłego w i e k u był eksploatowany kamienio­ łom będący wówczas własnością d w o r u . Były t u dwa warsztaty. Jeden z nich należał do Franciszka Ślusarza (1877—1926) noszącego przezwisko „Broda". Pochodził z Huciska, nie wiadomo gdzie wyuczył się zawodu. Jako jeden z pierwszych począł eksploatować miejscowy k a ­ mieniołom. Ślusarz musiał być dość wziętym rzeźbia­ rzem, bo jak pamięta Bronisława Cygan z Grajowa, sporo kamiennych f i g u r miał u siebie w chałupie. Prawdopodobnie zetknął się kiedyś z m i e j s k i m i pracow­ n i a m i k a m i e n i a r s k i m i , gdyż posiadał „żurnal" (wzor­ nik), który pokazywał k l i e n t o m zamawiającym rzeźby. Sam wykonywał napisy hebrajskie na stelach według wzoru rysunkowego dostarczonego przez Żydów. W p r a ­ cy pomagał Ślusarzowi syn Stefan (ur. w 1910 г.), który po śmierci ojca związał się z kamieniarską firmą k r a ­ kowską Braci Trembeckich. Zginął tragicznie w 1944 r. Franciszek Ślusarz znany jest z niewielu prac. W 1923 r. wykonał figurę przydrożną w Niżowej ( i l . 3, 4), ufundowaną przez cieślę nazwiskiem Jamka. Druga f i ­ gura jego ręki, datowana na 1905 г., autoryzowana, 228 I znajduje się w Glichowie ( i l . 5). Reprezentuje ona bar­ dzo popularny na t y m terenie t y p trzykondygnacjow e j kapliczki o narożach f l a n k o w a n y c h k o l u m i e n k a m i . A r c h i t e k t u r a jej opracowana jest bardzo starannie (gzymsy zwielokrotnione, ozdobione w o l i m i oczkami i ząbkami). Rzeźba występująca na poszczególnych k o n ­ dygnacjach podporządkowana jest architektonice ca­ łości. Postacie są dość poprawne w proporcjach, f r o n ­ talnie ujęte. Pionizację podkreślają fałdy szat, przedsta­ wione w postaci gęstych równoległych nacięć. Twarze świętych wykonane są wg jednego schematu. Druga, późniejsza figura z Niżowej ma architek­ turę odmienną. D w u k o n d y g n a c j o w y trzon zamyka od góry gzyms trójkątnie łamany. Płaskorzeźby M a t k i Bos­ kiej Niepokalanego Poczęcia d św. Józefa są kształto­ wane nieco swobodniej, schematycznie i sztywno. Ś l u ­ sarz wykonał również k i l k a prac o charakterze n i e f i g u r a t y w n y m , np. obelisk w Gdowie, w y s t a w i o n y k u czci Bartosza Głowackiego, a także brał udział w pracach kamieniarskich przy wznoszeniu b u d y n k u sądu w Myś­ lenicach. W G r a j o w i e istniał d r u g i warsztat, którego właści­ cielami b y l i Feliksowie. Jan Feliks (1880—1914) o przez­ w i s k u „Anioł" wyuczył się zawodu prawdopodobnie przy �II. 7. Grób M a r i i z Szymańskich Bednarskiej (zm. 1894 г.), w y k . Jan Felix z Grajowa, Dziekanowice. ojcu Franciszku, który również był kamieniarzem. Nic jednak nie w i e m y o jego życiu i pracy, wskazuje się t y l k o na jedną z kapliczek w Grajowie, uchodzącą za jego dzieło. Jest ona k i l k u k o n d y g n a c j o w a , zwieńczona figurą św. Floriana (z 1872 г.). Ojciec i syn przez wiele lat pracowali razem. Spośród znalezionych na omawia­ n y m terenie nagrobków i f i g u r przydrożnych najwięcej jest autorstwa Jana Feliksa. Sygnował on swe prace d w o j a k o : „Jan Felix z G r a j o w a " , l u b „Jan Felix w K u ­ nicach", gdyż pochodził z Grajowa, a w K u n i c a c h oże­ nił się i mieszkał przez k i l k a lat. Cechą stylu Jana Feliksa jest architektoniczność, przez co rozumiem p r z y ­ kładanie szczególnej uwagi do k o n s t r u k c j i całości dzieła i do zdobnictwa architektonicznego. Ulubiony przez Fe­ liksa t y p nagrobka i f i g u r y wzorowany był na neogot y k u . Spośród prac nawiązujących do stylu gotyckiego zachowany jest nagrobek M a r i i Szymańskiej z Bednar­ skich, znajdujący się na cmentarzu w Dziekanowicach (il. 7). W jego architekturze występują typowe dla tego stylu elementy: kwiatoń, maswerk, p i n a k l e ozdobione czołgankami. Zawiera on f r o n t a l n i e ujętą przyścienną figurę M a t k i Boskiej. Symetryczny układ postaci oży­ w i a swobodny przebieg miękko rysujących się fałd suk­ ni i płaszcza. Bryła jest zwarta i uogólniona, pozbawio­ na szczegółów w opracowaniu szat czy rysów t w a r z y . Te cechy występują również w pozostałych rzeźbach Feliksa. Inne neogotyckie w f o r m i e prace tego autora to: figura przydrożna w Muchówce z 1907 г., figura w Hucisku ufundowana przez Jana Włocha oraz nagrobki (Rozalii i Józefa Feliksów, K a t a r z y n y Leszczyńskiej) w Dziekanowicach. Jan Feliks wykonał również prace, w których pełnoplastyczna, wolnostojąca rzeźba odgrywa rolę pierwszoplanową, co widać najlepiej na przykła­ dzie znajdującej się w Kunicach f i g u r y przydrożnej, autoryzowanej, z 1902 r. Trzon j e j jest dwukondygnacjowy, w płycinach o maswerkowych okuciach w i d n i e ­ ją płaskorzeźby świętych: Andrzeja, K a t a r z y n y , Rozalii (il. 8). Całość wieńczy figura św. Jana Niepomucena. Figura ta jest zblokowana w formę graniastą, masywna, ciężka, o głębokim modelunku ( i l . 9). Rysy postaci i szczegóły szat opracowane są starannie. Pozostałe rzeźby tej grupy pochodzą z nagrobków. S ą wśród nich dwa tematy z Matką Boską Niepokalanego Poczęcia: nagro­ bek Jana Czajczyka w Dziekanowicach i M a r i i z K o ­ walów Szewczyk w Gdowie oraz w Biskupicach na gro­ bowcu Ks. Gąsiorowskiego f i g u r a archanioła, a na n a - 229 �II. 8. Kapliczka, fragment, Kunice, gm. Gdów, w o j . krakowskie, 1902 г., w y k . Jan Feliks. I I . 9. Figura św. Jana Nepomucena wieńcząca tą kapliczkę. grobku Józia Dziamy w Dobczycach modlący się anio­ łek. B y ć może aniołek ten został zakupiony w m i e j s k i m warsztacie, jest bowiem w y k o n a n y z innego piaskow­ ca niż cokół, na którym stoi. W Raciechowicach znaj­ duje się p i r a m i d a l n y w kształcie nagrobek Dudzików, rówhież sygnowany. Jan Feliks był bardzo biegły w k a ­ mieniarstwie architektonicznym. Rzeźba i płaskorzeźba współwystępująca z tą architekturą, wtopiona w całość, nie odgrywa pierwszoplanowej r o l i . Pod względem f o r ­ m a l n y m oscyluje ona pomiędzy ludowością a poprawną rzemieślriezością. Można wymienić k i l k a prac, które przypuszczalnie wyszły z warsztatu Feliksów. Nagrobek Ks. Biedronia w Dziekanowicach oraz M a r i i Łanoszkowej w B i s k u p i ­ cach powtarzają dokładnie sposób rozwiązania znanego już z opisu nagrobka M a r i i Bednarskiej ( i l . 7). N a t o ­ miast nagrobek Rozalii K u c i o w e j w Biskupicach — w f o r m i e ośmiobocznej k o l u m n y — jest bardzo podobny do innego, sygnowanego przez Feliksa, a znajdującego się w stanie daleko posuniętego zniszczenia na tymże cmentarzu. Istnieją pojedyncze wskazania, że jego ręki są f i g u r y przydrożne w Biskupicach z 1899 r. ( i l . 10) i Niżowej z 1913 r. Foprawnością neogotyckiej architek­ t u r y wyróżniają się kapliczki w Chorągwicy (1890 г.), Lednicy (1899 r.) i Nadolu (1907 г.), które ze względu na czas ich powstania można by również przypisać Fe­ liksom. Trzecim, najmniejszym ośrodkiem k a m i e n i a r s k i m był Rudnik. Prowadził w n i m warsztat Franciszek K u l ma, ur. w 1884 r. Gdy miał 20 lat wyjechał w poszuki­ w a n i u pracy do Francji. Przez trzy lata pracował w k a ­ mieniołomach w Nancy. Po powrocie został zatrudniony w pracowni Bodnickiego w Wieliczce, a potem w f i r m i e Trembeckich w K r a k o w i e . Mając 30 lat założył własny warsztat w R u d n i k u . W pracy pomagał m u najstarszy syn Kazimierz (ur. w 1922 г.), który jednak nie obrał tego zawodu po ojcu. K u l m a znany jest t y l k o z prac o charakterze n a g r o b k a r s k i m . Znajdują się one na cmen­ tarzach w Dziekanowicach i Biskupicach. Trzy z nich są autoryzowane. Nagrobek Z o f i i Widomskiej z Błasz­ czyków, najstarszy z tej grupy, jest zbliżony w f o r m i e do trzech nagrobków wykonanych przez Władysława Earana, ale figura M a t k i Boskiej Niepokalanego Poczę­ cia, dłuta K u l m y , choć poprawna w proporcjach, r o b i w porównaniu z pracami Barana wrażenie sprymityzowanej. U w y d a t n i a się to w statyczności ujęcia i usztyw­ nieniu postaci a zwłaszcza w opracowaniu t a k i c h szcze­ gółów jak rysy t w a r z y . Na pełnym, ciężkim owalu wąski nos, zbyt blisko siebie osadzone oczy nadają twarzy w y laz wiecznego zdziwienia. Sygnowaną pracą K u l m y jest nagrobek Siudów (zm. w 1925, 1927 г.), na cmentarzu w Biskupicach. M a on formę w y b i t n i e „kapliczkową", a w płaskorzeźbach widać sporo uproszczeń, proporcje ciała dalekie są od naturalnych, raz skrócone, to znów w y ­ dłużone ( i l . 11). Trzecie podpisane dzieło K u l m y to na­ grobek Antoniego P i w k a , zm. w 1940 r. Powstał on w wiele lat po uprzednio w y m i e n i o n y c h pracach. Płasko­ rzeźby tego nagrobka są już znacznie lepiej opracowa­ ne, nadal jednak cechuje je pewna sztywność, twardość cięcia konturów postaci. K u l m a wykonał też inne p r a ­ ce, nawiązujące w f o r m i e do omawianych. Są to z n a j d u ­ j ą c e się na cmentarzu w Biskupicach n a g r o b k i : A n t o ­ niego Łanoszki (zm. w 1935 r.) oraz Agnieszki i Szymo­ na Traczyków (zm. w 1924, 1932 г.). Wieś Borzęta leży na uboczu w stosunku do wcześ­ niej w y m i e n i o n y c h ośrodków. Od końca ubiegłego w i e ­ k u działa t u kamieniarska rodzina Gubałów — dwóch, ur. w 1856 г., braci bliźniaków Piotra i Jana. Uważa �I I . 10. Figura św. Jana Nepomucena z kapliczki dworskiej w Biskupicach, gm. Gręboszów, w o j . tarnowskie, 1899 r. W y k . prawdopodobnie Jan Feliks z Grajowa. I I . 11. Figura św. Jadwigi na nagrobku Józefa (zm. 1929 r.) i Jadwigi (zm. 1926 r.) Siudów, Biskupice, w y k . F. K u l m a , Rudnik. się ich za samouków, ale przeczy temu rzemieślnicza poprawność eklektycznych w stylu przydrożnych k a p l i ­ czek. Spośród braci, Jan miał większe zdolności pla­ styczne, które ujawniły się już we wczesnym dzieciń­ stwie. Pracowali zazwyczaj razem, dzieląc się robotą w ten sposób, że Jan wykonywał rzeźby a Piotr dokuwał trzon. W m a r t w y m sezonie, w zimie, w y k o n y w a l i osełki, ft4óre potem sprzedawali na t a r g u w Myślenicach. Dwie f i g u r y w Myślenicach noszą ich sygnowania. Starsza, z 1884 г., znajduje się przy u l . Kazimierza Wielkiego ( i l . 12). K i l k u k o n d y g n a c j o w y trzon zawiera płaskorzeź­ by M a t k i Boskiej Myślenickiej z Dzieciątkiem oraz świę­ t y c h : Franciszka, Szymona, Jacentego. Całość wieńczy figura św. Józefa z Dzieciątkiem. Rzeźby kształtowane są dość swobodnie, twarze wykonane w g jednego k a ­ n o n u : regularne, nieco l a l k o w a t e rysy. Zwraca uwagę przedstawienie M a t k i Boskiej Myślenickiej będące jakby trójwymiarową kopią obrazu, oraz rzadko spotykane ujęcie św. Franciszka adorującego krzyż. Podobną w opracowaniu plastycznym do tej ostatniej jest figura w K a l w a r i i Zebrzydowskiej z 1890 r. ( i l . 13). A n a l o ­ giczna jest architektura trzonu jak również przedsta­ wienie M a t k i Boskiej z Dzieciątkiem w f o r m i e obrazu i pełnoplastyczna figura św. Józefa. Druga, o 12 lat późniejsza praca, autoryzowana przez Gubałów zbliża się jeszcze bardziej do ideału perfek­ cyjnego kształtowania. Jest to figura św. Jana Nepo­ mucena ufundowana przez „parafian myślenickich" (il. 14). W rodzinnej w s i Gubałów, Borzęcie, znajduje się również k i l k a kamiennych f i g u r , ale żadna nie mogła być wykonana przez nich, gdyż powstały przed r o k i e m ich urodzenia. Jan zmarł w 1899 г., w w i e k u 43 lat. Piotr, dwóch swoich synów: Władysława (ur. w 1896 r.) i Jana (1898— —1919) wyuczył kamieniarstwa. Bracia pracowali u b u ­ downiczego Hołuja. Miał on zespół murarzy, kamienia­ rzy, cieśli, którzy w y k o n y w a l i pod jego k i e r u n k i e m prace budowlane w rejonie Myślenic. U Hołuja praco­ w a l i też spokrewnieni z Gubałami Cwierzowie — F r a n ­ ciszek i Andrzej. Cwierzowie z a j m o w a l i się głównie k a ­ mieniarstwem architektonicznym. T y l k o A n d r z e j (1899— —1956) znany jest z k i l k u prac o charakterze rzeźbiar­ skim. Wykonał nagrobek Marcina Budzowskiego na cmentarzu w Zakliczynie. Postać Ukrzyżowanego, r e a l i ­ stycznie ujęta, opracowana jest z dużą rzemieślniczą wprawą. Analogicznie kształtowana postać Ukrzyżowa­ nego występuje na dwóch niedatowanych nagrobkach z tego cmentarza i na jednym z Drogini. A n d r z e j Ćwierz jest wykonawcą jednego z. „kamieni węgielnych" znaj­ dujących się w Borzęcie. „Kamienie węgielne" są spe­ cyfiką miejscową. Mają one formę bloku w m u r o w a n e ­ go w naroże domu. Lico zdobi płaskorzeźba stylizowana l w a l u b jelenia. T a k i c h „kamieni węgielnych" jest k i l k a . Pierwszy wykonał Ćwierz ok. 1945 r. w g r y s u n k u Józefa Pera z Borzęty. Prawidłowością jest, że kamieniarstwo w omawia­ nych w i e j s k i c h ośrodkach miało kilkupokoleniową t r a ­ dycję. Z bardzo niepełnych wiadomości dotyczących właś­ cicieli tych warsztatów, wyłaniają się interesujące s y l ­ w e t k i ludzi, którzy w jakiś sposób odstawali od w i e j ­ skiej społeczności. Niejednokrotnie łączyli k i l k a talen­ tów artystycznych. Tak np. Władysław Baran i F r a n ­ ciszek K u l m a g r a l i na k i l k u instrumentach w orkiestrze dętej, założonej przez tego ostatniego. Większość kamie- 231 �I i . 12. Figura w Myślenicach, w y k . P. i J. Gubałowie z Borzęty, 1884 г. I I . 13. Figura przydrożna, K a l w a r i a Ze­ brzydowska, w o j . bielskie. I I . 14. Figura św. Jana Nepomucena, Myślenice, 1896 г., w y k . J. Gubała z Borzęty. marzy cechował niefrasobliwy stosunek do, niełatwo przecież, zarobionych pieniędzy. O Janie Feliksie mó­ w i angedota, że „dla pokazania się" obdarowywał na j a r m a r k u dzieci i dziewczęta c u k i e r k a m i zakupionymi z całego k r a m u lub też obsiewał drogę pieniędzmi roz­ mienionymi na drobne. M i m o stałego dopływu gotówki nie dorobili się majątku, nie d o k u p i l i ziemi. Wyjątkiem jest t u Franciszek Ślusarz, który za pieniądze płynące z kamieniarstwa spłacił pożyczkę zaciągniętą w Kasie Stefczyka (zakupił za nią chałupę i 4 morgi ziemi). B y ­ wało, że i wyglądem zewnętrznym różnili się od innych. Tenże Ślusarz wyróżniał się np. b u j n y m , r u d y m zaro­ stem, który zyskał m u przezwisko „Broda". Oprócz przedstawionych wyżej prac autoryzowa­ nych, względnie takich, które na podstawie analogii przypisać można k o n k r e t n e m u w y k o n a w c y istnieje na oadanym terenie sporo rzeźb anonimowych. Najstarszą jest wspomniana na początku figura z przysiółka Gaik (w pobliżu Dobczyc) z wykutą datą 1604 r. Obecnie znaj­ duje się ona w ośrodku skansenowym w Dobczycach. Trzon f i g u r y zdobiony jest płaskorzeźbami, których p r y ­ m i t y w n e w y k o n a n i e wskazuje wyraźnie, że m a m y do czynienia z dziełem artysty ludowego, a nie cechowe­ go kamieniarza. Ma formę cokołu (o wys. 2,30 m) zło­ żonego z dwóch prostopadłościanów przedzielonych pły­ tą. Górną kondygnację stanowi sześcian o bocznych ściankach p o k r y t y c h płaskorzeźbami, zwieńczony cztero­ spadowym daszkiem, nad którym wznosi się krzyż z po- 232 �П. 15. K o l u m n a przydrożna, Dziekanowice, 1685 г. I I . 16. Figura przydrożna, L i p n i k , gm. Wiś­ niowa, w o j . krakowskie, X I X w. stacią Chrystusa. Kondygnacja góraa zachowała ślady zdobnych profilowań naroży, których rysunek nie jest już czytelny. Pod daszkiem biegnie poziomy szlak głę­ boko ciętych zębów. Na f r o n t o w e j ścianie, w płycir.ie o n i e r e g u l a r n y m obrysie znajduje się płaskorzeźba C h r y ­ stusa Frasobliwego. Na pozostałych ścianach wyobrażo­ ne są t r z y nierozpoznane święte. W ujęciu postaci ude­ rza maksymalne skrócenie proporcji (głowa mieści się mecałe trzy razy w całości postaci). Twarze o niere­ g u l a r n y m owalu rzeźbione są p r y m i t y w n i e , prostymi nacięciami i wypełniają całą szerokość płyciny. U k r z y ­ żowany ma być j e d y n y m nowszym elementem w całości kapliczki. A u t o r jego jest nieznany, można jednak przy­ puszczać, że nie był on cechowym rzemieślnikiem, gdyż sposób kształtowania Ukrzyżowanego nie odbiega od pozostałych postaci. Figura najstarsza, ale już rzemie­ ślniczego w y k o n a n i a , to nagrobek z 1624 r. braci Stoj a n o w s k i c h (?) znajdujący się koło d w o r u w Stojowicach. Kapliczka nosi ślady dużego zniszczenia. Zacho­ wał się dwukondygnacjowy trzon, w którego części gór­ nej znajdują się z czterech stron płaskorzeźby scen z Męki Pańskiej, a w dolnej czaszka ze skrzyżowanymi piszczelami. Trzecia, siedemnastowieczna figura p r z y ­ drożna (architektoniczna w typie) znajduje się w Dzie­ kanowicach. Ma formę k o l u m n y umieszczonej na coko­ le. Wystawił ją „karczmarz Michał S m ó ł k a " w 1685 r. (il. 15). Z X V I I I w . pochodzi k i l k a k o l u m n utrzymanych w uproszczonym stylu toskańskim, ozdobionych na co­ 5 kole płaskorzeźbami o charakterze s y m b o l i c z n y m . Spo­ sób ich w y k o n a n i a nie wskazuje na to, aby pochodziły z warsztatów k w a l i f i k o w a n y c h k a m i e n i a r z y . Ze względu na architekturę całości dziewiętnasto­ wieczne f i g u r y przydrożne można podzielić na k i l k a t y ­ pów szczególnie popularnych na t y m terenie. W a r c h i ­ tekturze tej zaobserwować można elementy zaczerpnięte ze stylów historycznych (zwłaszcza baroku), przeważnie przetransponowane na język uproszczonych f o r m . P i e r w ­ szy, popularny t y p f i g u r y to na k i l k u s t o p n i o w e j bazie kamienny, trzykondygnacjowy cokół. Podziały na piętra wyznaczone są przez wnęki f l a n k o w a n e k o l u m i e n k a m i . Całość wieńczy figura pełnoplastyczna l u b krzyż. Po­ szczególne kondygnacje oddzielone są gzymsem o esow y m p r o f i l u , który nad niszami zatacza łagodny ćwierćłuk. Gzyms jest zwielokrotniony i ozdobiony w o l i m i oczkami bądź ząbkami. Zawsze jednakowy jest porzą­ dek występowania określonych kolumienek na poszcze­ gólnych piętrach. Na dolnych są to t r a l k i , wyżej k o l u m ­ ny o żłobkowanych trzonach, na górnych zaś kręcone k o l u m n y będące echem barokowych ( i l . 16). Starsze kapliczki tej grupy mają układ poszczególnych k o n d y ­ gnacji p r a w i e piramidalny. Tej architekturze t o w a r z y ­ szy określony porządek występowania pewnych tematów figur. Z reguły na najniższej kondygnacji f r o n t o w e j w y ­ stępuje płaskorzeźba Chrystusa Upadającego pod k r z y ­ żem. Niszę nad tą płaskorzeźbą zdobią ząbki. Opoka, na której klęczy Chrystus, przedstawiona jest w postaci e 7 233 �17 11. 17. Matka Boska Różańcowa, fragment f i g u r y , L i p n i k . I I . 18. w o j . krakowskie, 1836 r. płaskiego cokoliku ozdobionego pasmowym ornamentem złożonym z kółeczek. Na najwyższym piętrze, w głębo­ k i e j niszy f r o n t o w e j , mieści się zazwyczaj przyścienna figura M a t k i Boskiej Różańcowej z Dzieciątkiem. Na innych kondygnacjach znajdują się bądź rzeźby, bądź płaskorzeźby. Wymienione elementy powtarzają się re­ gularnie w 21 obiektach rozmieszczonych na dość dużym obszarze sięgającym od Zelczyny (woj. krakowskie) po Tarnów na wschodzie i Jodłownik ( w o j . nowosądeckie) na południu. Powstały one w latach 1864—1905. Podo­ bieństwo, nawet identyczność a r c h i t e k t u r y kapliczek nie dowodzi jednak, że pochodzą one z jednego ośrodka wykonawczego. Wyróżnikiem pochodzenia z jednego ośrodka lub warsztatu jest dopiero podobieństwo w opracowaniu f o r m a l n y m rzeźby a zwłaszcza twarzy, szat, elementów dekoracji architektonicznej. Na tej podsta­ w i e można wnioskować, że spośród owych figur p r z y ­ drożnych 11 wyszło z jednej p r a c o w n i . Pomiędzy n a j ­ starszą a najmłodszą jest 12 lat różnicy, więc mogły być wykonane przez jednego kamieniarza, co nie znaczy, że jeden kamieniarz odkuwał zarówno cokoły jak i rzeź­ by. Szczególnie charakterystyczna jest w t y m zespole statua M a t k i Boskiej Różańcowej ( i l . 17). T y p ikono­ graficzny jest zawsze ten sam. Madonna t r z y m a na le­ w e j ręce Dzieciątko, w p r a w e j długi różaniec. Figura jest stosunkowo mało rozczłonkowana, przysadzista, k u ­ ta w sposób uproszczony. Tak samo kształtowane są r y ­ sy twarzy i fałda płaszcza na sukni. Twarz p r z y p o m i ­ na nieco „piękne M a d o n n y " z drewnianych rzeźb gotyc8 234 T Pieta, fragment figury, Niegowić, kich, ale o pogrubionym r y s u n k u : pełny owal, prosty, dołem trójkątny nos, regularne cienkie łuki b r w i , pod którymi starannie zarysowane są oczy o ciężkich powie­ kach. Przy zmieniającym się modelunku szat jeden ele­ ment jest zawsze ten sam — poła płaszcza układająca się na sukni z p r a w e j strony, złożona z trzech fałd. Trójkątny jej koniec zbiega się z końcem różańca. F a ł ­ dy szat są modelowane raz głębiej, raz płyciej, zaryso­ wane p r a w i e graficznie. Analogie w rozwinięciu plasty­ cznym rzeźby występują nie t y l k o wśród głównych figur tej grupy kapliczek, ale także wśród płaskorzeźb w y ­ stępujących na ścianach bocznych. Inną grupę stanowią f i g u r y przydrożne o trzonie zaczerpniętym z baroku. Najwcześniejsza kapliczka o t y m trzonie pochodzi z 1768 r. (Dobczyce) i właśnie to rozwiązanie różni się od zunifikowanych, późniejszych. Bryła cokołu ukształtowana jest swobodnie. Cokół ma postać piramidalną, dwie górne kondygnacje (spośród Trzech) ozdobione są po bokach w o l u t a m i . Pod półokrąg­ łym gzymsem środkowej kondygnacji mieści się muszla. Późniejsze czasowo f i g u r y przydrożne, o podobnym trzonie, powstałe na przestrzeni stu lat, są nieco inne, ale zbliżone do siebie pod względem opracowania p l a ­ stycznego. Cokół tych f i g u r zatracił p i r a m i d a l n y ciężki układ, wysmuklał. Gzymsy dzielą f r o n t o n na pięć pól. z czego środkowe ozdobione jest po boksach wąskimi, zredukowanymi w o l u t a m i . Trzon zamyka od góry pół­ kolisty gzyms z muszlą pod łukiem. Interesujące jest rozmieszczenie w terenie f i g u r o opisanym trzonie. P r a - �w i e wszystkie znajdują się przy drogach łączących M y ­ ślenice z Bochnią oraz Dobczyce z Wieliczką. J a k k o l w i e k cokół realizuje jeden wzór, to wśród f i g u r wieńczących go trudno znaleźć analogiczne f o r m y . Można wskazać zaledwie cztery kapliczki, z których dwie mogą być dziełem jednego warsztatu, a dwie pozostałe — innego, •ledna para kapliczek znajduje się w G r a j o w i e i po­ wstała w 1856 r. Cechuje je ten sam plan rozwiązania architektonicznego całości. Na opisanym już cokole w y ­ stępuje w jednej z kapliczek M a t k a Boska Różańcowa, a w drugiej M a t k a Boska Szkaplerzna. W obu p r z y p a d ­ kach M a r i i towarzyszy d w u patronów-fundatorów, przy czym postacie fundatorów są niższe od rzeźby głównej Postać M a t k i Boskiej wyniosła, nieco przegięta, z l e k ­ ko zaznaczonym kontrapostem. Układ szat jest podobr у — fałdy potraktowane płasko, uproszczone. Rysy twarzy są uogólnione i stypizowane. D w i e inne f i g u r y przydrożne analogiczne w kształcie znajdują się w Myślenicach. Trzony ich odkuł zapew­ ne jeden wykonawca — oprócz jednakowych elementów zdobniczych podobny jest krój liter. Charakterystyczne dla tych dwóch obiektów jest odnotowanie dnia f u n ­ dacji (czy też może ukończenia robót). Raz jest „23 crwca", raz „28 c r w c a " tego samego, 1806 r. Różny jest natomiast temat f i g u r głównych (Matka Boska Szka­ plerzna i Chrystus Nazareński), więc t r u d n o jest prze­ sądzać o t y m samym autorstwie. . Wśród f i g u r na opisanym wyżej b a r o k o w y m coko­ le należy wyróżnić trzy tematy z Pietą. Łączy je ta sa­ ma ikonografia. Najstarsza jest Pieta z Borzęty z 1795 r. Matka Boska Bolesna t r z y m a na kolanach płasko ułożo­ nego Chrystusa. Kompozycja jest zwarta i przejrzysta, zwraca uwagę sztywny układ ciała Chrystusa. V/ n a j ­ starszym opracowaniu z Borzęty widać jeszcze swobodę rysunku. Zaznacza się nawet pewna więź psychiczna między postaciami. Natomiast dwa późniejsze opracowa­ nia tego tematu są pod względem f o r m a l n y m ściśle związane ze sobą. Są to Pieta w e wsi Niegowić z 1836 r. (il. 18) oraz w Myślenicach z 1843 r. ( i l . 19). Twarze Madonn o ciężkim owalu, bez wyrazu, rysunek szat uproszczony, a modelunek spłycony w stosunku do n a j ­ starszego opracowania. Nawet towarzysząca t y m k o m ­ pozycjom metaloplastyka wykazuje analogie w e wzor­ nictwie. Trzeci rozpowszechniony typ architektoniczny f i g u r y przydrożnej występuje w licznych odmianach i przez to nie przedstawia się tak spójnie jak poprzednio omó­ wione. Na trójstopniowej bazie znajduje się d w u k o n dygnacjowy trzon zamknięty od góry dwuspadowym daszkiem. Na szczycie umieszczona jest pełnoplastyczna figura. Kondygnacje oddzielone są gzymsowaniem i m a ­ ją od f r o n t u głębokie nisze. Charakterystyczne dla tego t y p u architektonicznego jest towarzyszące m u zdobnic­ t w o — m o t y w w i c i roślinnej, czasem przeradzający się w stylizowaną gałązkę z k w i a t e m , wyrastającą z d o ­ niczki. Na górnej kondygnacji występują elementy zdob­ nicze w f o r m i e rozet i główek aniołków. W obrębie tej grupy figur można wyróżnić znów k i l k a zespołów, które mogły wyjść z jednego ośrodka. Dla najliczniejszego z nich udało się prawdopodobnie odnaleźć autora. Zespół ten tworzy 7 figur przydroż­ nych powstałych w krótkim okresie . Kapliczka z Ł ą k ty Górnej nosi sygnowanie autorskie: „Kazimierz z W i niar Slusarcyk" ( i l . 20). Pod względem architektonicz­ n y m prezentuje się następująco: trzon f i g u r y jest t r z y kondygnacjowy, z gzymsem pomiędzy środkową i gór­ ną kondygnacją. Od f o n t u środkowe piętro ogranicza­ j ą przyścienne proste wałki poznaczone systemem 9 I I . 19. Pieta, fragment f i g u r y , Myślenice, 1843 r. ukośnych nacięć imitujących zapewne kręcone k o l u m n y barokowe, górą natomiast występują k o l u m i e n k i o gład­ kich trzonach. T y l k o w tej części zawarta jest głęboka nisza z pełną rzeźbą, na pozostałych ścianach występują płaskorzeźby. A r c h i t e k t u r a ta powtarza się z całą k o n ­ sekwencją w e wszystkich siedmiu figurach. Charaktery­ styczne są również analogie w ornamentyce zdobiącej poszczególne kondygnacje. Na najniższej płycinę z U p a ­ dającym zamyka „ośli grzbiet". Płycinie towarzyszy po bokach głęboki r y t gałązki swobodnie wypełniający w o l ­ ną przestrzeń. Taka gałązka powtarzana jest na ścia­ nach bocznych środkowej kondygnacji ( i l . 21), natomiast frontowa ściana zdobiona jest prostymi, stylizowanymi gałązkami, których zawinięte l i s t k i tworzą zrytmizowany układ elementów. Nad większością płycin w y r y t e są rozetki. K a p l i c z k i Ślusarczyka zawierają jedną rzeźbę pełną i k i l k a płaskorzeźb. Postacie m a j ą podobne rysy twarzy i dekoracyjnie potraktowane szaty. O ile pła­ skorzeźby są spójne pod względem opracowania pla­ stycznego, o tyle pełnoplastyczne f i g u r y wstawiane do nisz są różne zarówno w ikonografii, jak i w szczegó­ łowym opracowaniu formy. Nasuwają się dwa rozwiąza­ nia: albo wykonawca nie miał ustalonego w z o r u postaci M a t k i Boskiej albo wykonywał t y l k o architekturę k a p ­ liczki z płaskorzeźbami i ornamentyką, a rzeźbę pełną dokupował. Omówione trzy typy rozwiązań architektonicznych f i g u r spotykane są głównie w południowej części w o j . krakowskiego i części wschodniej w o j . tarnowskiego. 235 T �U 20. Kapliczka, fragment, Łąkta Górna, gm. Żegocin, w o j . tarnowskie, w y k . K . Ślusarczyk z Winiar. I I . 21. F i ­ gura św. A n n y z kapliczki w Kunicach, 1862. Autor nie znany. Oprócz tego występują kapliczki bądź nawiązujące do omówionych, bądź rozwiązane w sposób i n d y w i d u a l n y . Wydaje się, że najpopularniejszym typem jest figura po­ dzielona na kondygnacje systemem płycin i gzymsów, przy czym poszczególne segmenty są ruchome. Rzadziej występują kapliczki t y p u rzeźbiarskiego — z główną figurą na wysokim trzonie. T y l k o w k i l k u przypadkach zdarzają się kolumny. Rzeźba cmentarna pod względem f o r m a l n y m nie odbiega od charakteru f i g u r przydrożnych. Jedną i d r u ­ ga w y k o n y w a l i ci sami kamieniarze. Wśród w i e l u ano­ n i m o w y c h X I X - w i e c z n y c h przedstawień można wyróżliiż zespoły rzeźb, które prawdopodobnie wyszły z je­ dnego ośrodka. Artystą, który mało zmieniał swój styl był „mistrz uśmiechającego się Chrystusa". Sądząc z l o ­ kalizacji rzeźb można przypuszczać, że autor ich pocho­ dził z Dziekanowic. N a g r o b k i jego dłuta znajdują się w Dobczycach (grób Wojciecha i K r y s p i n a Walasów, T o ­ masza K a n i zm. w 1880 r. i dwa nieznane), oraz jeden na cmentarzu w Dziekanowicach. Płaskorzeźba w y k o ­ nana jest w dużym uproszczeniu, choć proporcje ciała zostały zachowane. Postać Chrystusa Ukrzyżowanego opracowana została w sposób dekoracyjny. Żebra t w o ­ rzą układ poziomych, rzadkich nacięć, piersi i pępek zostały mocniej wyodrębnione przez koliste obwiedzenie k o n t u r u , perizonium jest nierozczłonkowane, grube i wąskie, z jedną większą fałdą na środku. Długie pasmo włosów spływające z p r a w e j strony głowy (mocno skło­ nionej do ramienia) zakręca się na s w y m końcu w ozdobny lok. T w a r z pozbawiona jest dramatyzmu, roz- 236 T pogodzona uśmiechem oczu i ust, który powtarza się ла wszystkich wymienionych płaskorzeźbach. Wzorem ikonograficznym powyższego ujęcia Ukrzyżowanego jest zapewne rzeźba znajdująca się obecnie na zamku w Dobczycach, a niegdyś stojąca w t y m mieście na placu przed kościołem św. Jana. Pochodzi ona prawdopodobnie z 2 poł. X V I I w . Przedstawienie postaci Chrystusa jest w p r a w d z i e w pełni realistyczne, ale odnaleźć można ła­ t w o analogie w ujęciu f o r m a l n y m szczegółów (twarz z charakterystycznym uśmiechem, ornamentalny lok, kształt perizonium). Porównując obiekt będący p r z y p u ­ szczalnie wzorem i jego naśladownictwo, w i d z i m y kie­ runek przekształceń — od realizmu do schematyzacji i dekoracyjnego opracowania f o r m y , a więc t y p o w y dla plastyki l u d o w e j . Według jednego t y p u ikonograficznego zostały w y ­ konane w i z e r u n k i Ukrzyżowanego znajdujące się na cmentarzach w Zakliczynie (grób Jana Oramusa, A n n y Wiechniak) i w Drogini. Daleko idące podobieństwo wskazuje na pochodzenie tych przedstawień z jednego warsztatu. Postać Chrystusa została wydobyta bardzo oszczędnymi środkami. Sylwetka jest wydłużona, smu­ kła, zamykają ją linie proste o gładkiej powierzchni, T y l k o na niektórych wyobrażeniach zaznaczona jest w sposób u m o w n y muskulatura ciała. Zwraca uwagę perizonium o f o r m i e rzadko spotykanej na przedstawie­ niach Ukrzyżowanego z tego terenu, w postaci czworo­ kątnego płatu m a t e r i i zwieszającego się na l e w y m b o ­ k u , a z p r a w e j strony przytrzymywanego skręconym sznurem ( i l . 22). 1 0 �Spójrzmy z kolei na rzeźbę od strony popularności pewnych tematów ikonograficznych. Występują t u róż­ nice pomiędzy rzeźbą pełną a płaskorzeźbą. W y n i k a to г r o l i jaką odgrywała jedna i druga w kapliczkach i pomnikach cmentarnych. Rzeźba pełna, wolnostojąca, służyła tematom podstawowym: przedstawiała C h r y ­ stusa i Matkę Boską, do których zanosili prośby i dzięk­ czynienia fundatorzy kapliczek. Postać świętego rzadko była figurą główną, częściej występowali jedynie świę­ ci — F l o r i a n i Jan Nepomucen, chroniący przed d w o ­ ma żywiołami groźnymi dla wsi, ogniem i powodzią. Liczbowo przeważają tematy mariologiczne, przy czym najczęściej występuje przedstawienie M a t k i Boskiej Niepokalanego Poczęcia. Tematy chrystologiczne są na d r u g i m miejscu, przy czym najliczniej jest wśród nich reprezentowane Ukrzyżowanie. Tematy takie j a k : Serce Jezusa, Chrystus Nazareński i Chrystus Frasobliwy po­ jawiają się sporadycznie (Chrystus Frasobliwy jedynie w Myślenicach i najbliższej okolicy). Płaskorzeźby występujące na trzonie i i g u r przy­ drożnych przedstawiały świętych, którzy b y l i patrona­ m i fundatorów oraz ich rodzin. Stąd też w płaskorzeź­ bie pojawia się taka różnorodność tematów. Święci w y ­ obrażeni są zgodnie z chrześcijańską ikonografią p r z y ­ pisującą i m odpowiednie a t r y b u t y . To wskazuje, że w większości przypadków w y k o n a w c y f i g u r mieli do czy­ nienia z wzorami obowiązującymi w sztuce kościelnej. Tematem płaskorzeźb bywają również przedmiotowe symbole np. narzędzia Męki, symbol wieczności (wąż skręcony w koło i kąsający własny ogon), narzędzia p r a ­ cy św. Józefa, czaszka ze skrzyżowanymi piszczelami. Tematyka rzeźby cmentarnej kształtuje się nieco inaczej. Znakomita większość wszystkich przedstawień f i g u r a l n y c h to Chrystus Ukrzyżowany. Na d r u g i m m i e j ­ scu znajdują się tematy maryjne. Natomiast tematem t y p o w y m t y l k o dla nagrobków jest anioł w różnych ujęciach ikonograficznych. Na wiejskich nagrobkach końca X I X w . i okresu międzywojennego występują też dość często płaskorzeźby przedstawiające świętych, będących patronami osób zmarłych lub patronami f u n ­ datorów nagrobków. Płaskorzeźby występujące na figurach przydrożnych i pomnikach cmentarnych odbiegają często pod wzglę­ dem plastycznym od dość poprawnych f o r m głównych f i g u r z tychże obiektów. Przypuszczalnie zawsze w i e j ­ ski kamieniarz wykonywał i architekturę kapliczki i rzeźby. Ponieważ figura umieszczona na szczycie k a p ­ liczki, a skupiająca główną uwagę wymagała staran­ niejszego opracowania, niektórzy mniej w p r a w n i kamie­ niarze woleli kupić taką figurę w m i e j s k i m warsztacie. Zostało to udokumentowane dla Podgórza Zachodnie­ go . Kamieniarz w i e j s k i wypowiadał się natomiast w sposób możliwie najpełniejszy rzeźbiąc płaskorzeźby i ornamenty cokołu. Właśnie kapliczkowe płaskorzeźby wykazują sporo formalnych analogii z ludową rzeźbą drewnianą. Przedstawiane postaci ludzkie są z reguły ujęte frontalnie, statycznie, nawet wtedy, gdy scena ma charakter dynamiczny. Przykładem może być często l l I I . 22. Chrystus z nagrobka w Zakliczynie, gm. Siepraw, w o j . krakowskie. / л 237 �spotykana płaskorzeźba Archanioła Michała zabijającego diabła — ujęta zawsze statycznie. Ponieważ płaskorzeźby miały przede wszystkim słu­ żyć k u l t o w i , musiały być jednoznacznie odczytywane, wykonawcy starali się więc podkreślić „świętość" w y ­ obrażanych postaci przez zaakcentowanie (powiększenie) głów, a zwłaszcza rąk złożonych w geście m o d l i t e w n y m . Czynili to zwłaszcza wtedy, gdy nie znali atrybutów przypisywanych danemu świętemu. Wydłużenie ciała w Ukrzyżowaniu nasilało wrażenie cierpienia, umęczenia. Jedną z bardziej wyrazistych cech omawianych rzeźb jest ornamentalność ujawniająca się nie t y l k o w spo­ sobie przedstawienia szat, ale nawet szczegółów ana­ tomicznych. Przykładem mogą być płaskorzeźby na k a p ­ liczkach Ślusarczyka z Winiar, mistrza „uśmiechającego się Chrystusa Ukrzyżowanego". Szaty zaznaczano często w sposób umowny, sute draperie, fałdy zastępowano przez proste nacięcia, tworzące częstokroć ciekawe ukła­ dy l i n i i i płaszczyzn. Ornament najczęściej o charak­ terze roślinnym, t r a k t o w a n y bywał także jako samo­ dzielny element zdobniczy występujący na pustych pła­ szczyznach ścian kapliczek. Zazwyczaj nie ujawniają one wpływu stylów historycznych, a raczej wskazują na ludową proweniencję swych twórców. Ilustracją niech będzie wcześniej już w y m i e n i o n y duży zespćł f i g u r p r z y ­ drożnych, ozdobionych r y t e m stylizowanej gałązki, w y ­ stępującej w w i e l u wariantach. Wcale częste jest rów­ nież wprowadzanie ładu i h a r m o n i i w kompozycji przez stosowanie uproszczeń i symetrii w układach elemen­ tów. Przykładem mogą być charakteryzowane wyżej przedstawienia Ukrzyżowanego na nagrobkach z Sieprawia i Zakliczyna oraz płaskorzeźba wyobrażająca Zmartwychwstanie na cokole kolumny z 1856 r. (na cmentarzu w Dziekanowicach), gdzie cała scena zbioro­ wa została podporządkowana wyżej opisanej zasadzie ( i i . 23). П. 23. Kapliczka, fragment, Celem m o i m było pokazanie, że występująca na nagrobkach i kapliczkach płaskorzeźba ma charakter zbliżony do dawnej rzeźby l u d o w e j , podczas gdy rzeźba pełna pochodzi na ogół z warsztatów miejskich. Dziekanowice. PRZYPISY Artykuł opiera się na danych zebranych przez autorkę do pracy magisterskiej o podobnym temacie, jak również na obszernym materiale t e k s t o w y m i zdję­ ciowym, zgromadzonym w Pracowni Dokumentacji P o l ­ skiej Sztuki L u d o w e j IS P A N . Władysław Łuszczkiewicz, Księga wydatków na budowania w Zamku Niepolomickim w r. 1568, w : „Spra­ wozdania K o m i s j i do Badania Historii Sztuki w Pol­ sce", T. 2, Kraków 1884. ' W o j . A r c h . Państwowe w K r a k o w i e , sygn. A . D . 496, 1590—1722, Regcstrum pro inscrebendis discipulis artiHcii muralorum et stametiorum. Pod rokiem 1607 wpisany jest na ucznia do cechu Jakub Skoczowski z Dobczyc, a pod rokiem 1668 Skawiński z Wieliczki. A r c h . Izby Rzemieślniczej w K r a k o w i e . Księga uczniów i czeladzi 1850—1920. Księgi uczniów i czelad­ ników od 1920 r. do ostatnich lat. Katalog zabytków sztuki w Polsce, Pomiat M y ­ ślenice, opr. Kazimiera Kutrze : ianka, Warszawa 1957 г., s. 284. 1 2 1 5 1 Fot.: E. Fryś, il. 22; A. Małeta, il- 1—4. 7—10, 14, 21; K o l u m n y tego t y p u znajdują się w Dobczycach i Sieprawiu na cmentarzach. W G r a j o w i e i Borzęcie w y ­ stępują jako f i g u r y przydrożne. Z y g m u n t Rewski, Majstersztyki krakowskiego ce­ chu murarzy i kamieniarzy XVI—XIX w., Wrocław 1954 r. Są to k a p l i c z k i z: Książnic (1875), Tarnowa (1869), Woli Rzędzińskiej (1869), L i p n i k a (1874), Wieliczki (1866), Jasienicy (1876), Podłopienia Górnego (1974), Jastrząbki Nowej (1870), K u n i c (1871), Targowiska (1878), Skotnik (1871), Chrostowej (1873). Daty te odnoszą się do czasu ich powstania. Znajdują się one we wsiach: Kunice (1863), M a r w i n koło Dobczyc (1863), Kurów (1863), Bilczyce (1863), Winiary (1863), Wierzbanowioe (1864), Łąkta Górna (1864). Informację tę uzyskałam dzięki uprzejmości dr Tadeusza Chrzanowskiego. Roman Reinfuss, Ludowa rzeźba kamienna na Zachodnim Pogórzu, „Pol. Szt. L u d . " , R. 30, 1976, nr 3/4. 6 7 8 9 1 0 1 1 E. Snieżyń ska-Stolot, i l . 13; J . Świderski, il. 5, 6. 12, 15—20, 23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/227175a3ce23c8bc3488a4e53d872d22.pdf a1aa30f14306265a3840f7d3f0f196ce Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3269 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3064 Title A name given to the resource Granitowa rzeźba ludowa na wschodnim Podlasiu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4, s.221-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Małeta, Alicja Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. Grupa k r z y ż y п а granicy w s i , wieś T e r o m i s k i Alicja Małeta GRANITOWA RZEŹBA LUDOWA W krajobrazie Podlasia d o m i n u j ą m o n u m e n t a l n e drewniane k r z y ż e s t o j ą c e g r u p a m i na granicach w s i , a na cmentarzach p e ł n i ą c e f u n k c j ę n a g r o b k ó w . W i e l e p r z y c z y n z ł o ż y ł o się na t o , że teren t e n nie o b f i t u j e 1 w drewnianą rzeźbę ani kapliczki . Jeszcze m n i e j s p o t y k a się t u p o d o b n y c h o b i e k t ó w k a m i e n n y c h , NA W S C H O D N I M PODLASIU i n i e j e d n o k r o t n i e w y p e ł n i a c a ł ą jej p o w i e r z c h n i ę . N a k a p l i c z k a c h p r a w o s ł a w n y c h i u n i c k i c h t e k s t y te zapisane s ą c y r y l i c ą . T e m a t y k a p r z e d s t a w i e ń w y s t ę p u j ą c y c h na s ł u p a c h k a m i e n ­ n y c h jest uboga, a c a ł a plastyczna strona o s i ą g n i ę t a została bardzo p r o s t y m i ś r o d k a m i . B r a k t u g z y m s o w a ń , o b r a m i e ń — co spowodowane jest b r a k i e m odpowiedniego, ł a t w e g o do o b r ó b k i ozdobników tak charakterystycznych dla architektury kamien­ surowca. n y c h f i g u r n p . P o l s k i p o ł u d n i o w e j . Z a u w a ż y ć t e ż m o ż n a jedna­ Jedynym dostępnym materiałem są tu granitowe 2 g ł a z y narzutowe pozostawione n i e g d y ś przez l o d o w i e c . Te właśnie polne kamienie posłużyły k o w y s p o s ó b k s z t a ł t o w a n i a plastycznego — p ł a s k o r z e ź b y prze­ j a k o surowiec do wyrobu figur p r z y d r o ż n y c h i nagrobków, które m o ż n a spotkać w okolicach H a j n ó w k i , B i e l s k a Podlaskiego, S i e m i a t y c z . G r a n i t w a ż n i e w y s t ę p u j ą z t ł a nie ograniczonego p l y c i n ą , a napisy k u t e są wgłębnie. I d e n t y c z n e f o r m y s ł u p o w e m o ż n a s p o t k a ć we wschodnio- n i e ł a t w o poddaje się o b r ó b c e , s t ą d t e ż owe f i g u r y m a j ą zazwyczaj podlaskich cmentarzach formę niepozornych obelisków kamiennym lub, w i d o c z n y s k u p i a j ą s i ę w rejonie H a j n ó w k i . Jeden z najstarszych one samotnie l u b t e ż t o w a r z y s z ą d r e w n i a n y m n y c h z p ł a s k o r z e ź b ą k r z y ż a i czaszki znajduje s i ę we w s i C z y ż e . zwieńczonych częściej, metalowym k r z y ż e m . Występują jako nagrobki. Zabytki te w s p o s ó b d a t o w a n y c h i stosunkowo dobrze zachowanych s ł u p ó w k a m i e n ­ k r z y ż o m i k a p l i c z k o m . F u n d o w a ł a je l u d n o ś ć w y z n a n i a unickiego Pochodzi z 1828 r. l u b (co jest bardziej prawdopodobne) z 1882 г., i prawosławnego, jak również rzymsko-katolickiego. d a t a ta z o s t a ł a b ł ę d n i e w y k u t a przez n i e p i ś m i e n n e g o P o d s t a w o w ą i c h a r c h i t e k t u r ę t w o r z y g r a n i a s t o s ł u p o prze­ k r o j u c z w o r o k ą t n y m , szeroki u p o d s t a w y a z w ę ż a j ą c y się k u górze. W ś r ó d licznych słupów zupełnie pozbawionych e l e m e n t ó w p l a s t y c z n y c h z d a r z a j ą się p ł a s k o r z e ź b i o n e , k t ó r e m i m o żc w y ­ s t ę p u j ą na d u ż y m terenie w y k a z u j ą m i ę d z y s o b ą zadziwiające p o d o b i e ń s t w o f o r m a l n e . TT szczytu l u b u d o ł u ś c i a n y frontowej w y k u t a b y w a m a ł a nisza z a w i e r a j ą c a za s z k ł e m obrazek dewoc y j n y . Centralne miejsce zajmuje d u ż a w y p u k ł o r z e ź b a ciej prawosławnego a poniżej data z ukośnym dolnym niego czaszka ze s k r z y ż o w a n y m i wykonania. i czaszka) krzyża Te dwa symboliczne tworzą kanon t e m a t ó w p r z y d r o ż n y c h . Czasem p ł a s k o r z e ź b y piszczelami wyobrażenia występujących otacza najczęś­ ramieniem, napis na oraz (krzyż słupach fundacyjny, k t ó r y b y w a t e ż l o k o w a n y na bocznej l u b t y l n e j ś c i a n i e f i g u r y wykonawcę jako 1821 r. N a sam pod tamtejszym względem zapewne cmentarzu można zobaczyć taki formalnym, niedatowany nagrobek oraz szereg p o d o b n y c h , z k t ó r y c h jeden w postaci c i ę ż k i e g o c o k o ł u z r z e ź b ą czaszki nosi d a t ę 1874 r. ( i l . 2). T e n sam schemat prezentuje s ł u p z 1903 r. ( i l . 8) s t o j ą c y w otoczeniu d w u d r e w n i a n y c h kapliczek z 1860 r. na p r z e d m i e ś c i u H a j n ó w k i ( u l . N a d o l n a ) , nagrobek z 1903 r. l u b 1906 r. na p r a w o s ł a w n y m c m e n t a r z u w Orzeszkowie ( i l . 7) i n i e d a t o w a n y obelisk z Ł o ­ sinki. Zostały tu przedstawione licznie w y s t ę p u j ą c y c h zaledwie przykłady na o m a w i a n y m terenie. 3 obiektów N i e wszystkie dobrze z n i o s ł y p r ó b ę czasu. Sporo z n i c h mocno s p a t y n o w a n y c h niewiele j u ż m o ż e p r z e k a z a ć poza f o r m ą o g ó l n ą . Stare n a g r o b k i kamienne wykazują większą rozmaitość 221 �I I . 2. Nagrobek k a m i e n n y , C z y ż e , 1874 r. kształtów, aniżeli figury przydrożne. Wyższy I I . 3. K a m i e ń p r z y d r o ż n y , p ł a s k o r z e ź b a ś w . M i k o ł a j a , 1871 г . , o k o l i c a Czarnej W i e l k i e j opano­ Chrystusa z ł o ż o n e u s t ó p k r z y ż a . Postacie s ą p ł a s k i e i w y d ł u ­ w a n i a r z e m i o s ł a prezentuje nagrobek w postaci p ł a s k i e j , p i o n o w o stopień ż o n o . N i e z o s t a ł y przedstawiono s z c z e g ó ł y szat, a n i inne ele­ ustawionej p ł y t y z w i e ń c z o n e j systemem p ó ł k o l i s t y c h g z y m s o w a ń , m e n t y , k t ó r e m o g ł y b y r o z p r o s z y ć u w a g ę p a t r z ą c e g o , t y m bar­ z n a j d u j ą c y s i ę na c m e n t a r z u k a t o l i c k i m w G r o d z i s k u . N a d w u dziej w i ę c wyraziste i w y m o w n e s ą gesty: m o d l i t e w n e złożenie ścianach r ą k ś w . J a n a , pochylenie g ł o w y p l ą c z ą c e j M a t k i B o s k i e j , wyrzeźbiono dwie płaskorzeźby krzyży łacińskich Po­ w y r a s t a j ą c y c h z ł u k o w a t y c h podstaw. Ze w z g l ę d u na d o b r y stan niżej płaskorzeźby zachowania wydajo s i ę , że nagrobek m o ż e przeznaczonego na napis, k t ó r e g o ś l a d u obecnie nie m o ż n a ten p o w s t a ł stosunkowo p ó ź n o , ok. p r z e ł o m u X I X / X X w . Z u p e ł n i o i n n ą f o r m ę u d e r z a j ą c ą archaicznością i surowością wyrazu przedstawiają dwa monumen­ pozostawiono sporo wolnego miejsca, b y ć się j u ż d o p a t r z e ć . Z t y ł u t a b l i c a jest t y l k o z grubsza ociosana. talne g r a n i t o w e k r z y ż e s t o j ą c o blisko siebie na c m e n t a r z u w Sie­ z ludźmi wskazują, m i a t y c z a c h . N a j e d n y m z n i c h w y k u t a jest d a t a : 1911 r. ( i l . 5). w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku. O m ó w i o n o p o w y ż e j f i g u r y p r z y d r o ż n e i n a g r o b k i powsta­ że nagrobek Rozmowy t e n p o w s t a ł nie p ó ź n i e j n i ż D r u g a , r ó w n i e i n t e r e s u j ą c a p ł y t a znajduje s i ę w n a j d a l s z y m , w a ł y p o c z ą w s z y o d s i e d e m d z i e s i ą t y c h l a t X I X w . do I wojny zaniedbanym ś w i a t o w e j . Miejscowa l u d n o ś ć nie p o r t a f i ośrod­ W i e l k i e j ( i l . 3). O g ó l n y m k s z t a ł t o m z b l i ż o n a jest do poprzednio już wskazać zakątku prawosławnego cmentarza w Czarnej k ó w , a n i w y m i e n i ć nazwisk k a m i e n i a r z y , k t ó r z y w n i c h p r a c o w a l i . opisanej. N a frontowej ś c i a n i e w u k ł a d z i e s t r e f o w y m , rozdzielone N a tle scharakteryzowanych p o k r ó t c e o b i e k t ó w stosunkowo ł u k a m i o niejednakowej r o z p i ę t o ś c i , m i e s z c z ą się d w i e p ł a s k o ­ u b o g i c h p o d w z g l ę d e m p l a s t y c z n y m , j a k o zjawisko w y j ą t k o w o rzeźby. p r z e d s t a w i a j ą się t r z y g r a n i t o w i ! p ł y t y z a w i e r a j ą c e r ó ż n e tema­ Ś w i ę t a u j ę t a w n o w o t e s t a m e n t o w y m nieładzie i k o n o g r a f i c z n y m . tyczne wyobrażenia figuralne, znajdujące się w niedalekiej W górnej, węższej części przedstawiona jest Trójca 4 B ó g Ojciec s i e d z ą c y na t r o n i e wskazuje Chrystusa siedzącego o d l e g ł o ś c i o d siebie w G r o d z i s k u i Czarnej W i e l k i e j kolo Siemia­ po drugiej stronie, z w r ó c o n e g o frontalnie do w i d z a , k t ó r y p r z y ­ tycz. t r z y m u j e lewa. r ę k ą t r ó j r a m i e n n y k r z y ż . N a jogo w i e r z c h o ł k u Pierwsza •/. n i c h s t o i b l i s k o g ł ó w n e j b r a m y wejściowej wio­ w y o b r a ż o n y jest D u e h ś w . p o d p o s t a c i ą p t a k a . U i c h s t ó p znaj­ d ą c e j na cmentarz k a t o l i c k i w Grodzisku ( i l . 6). P ł y t a t a jest duje się glob z i e m s k i . D o l n a scena nie jest t a k przejrzysta w sensie szeroka i k o n o g r a f i c z n y m . Przedstawione s ą t u t r z y postacie, z k t ó r y c h u p o d s t a w y a dzwonowc.to w y k r o j o n a p r z y szczycie zakończonym metalowym ażurowanym krzyżem łacińskim. Na zwraca u w a g ę p o s t a ć centralnie umieszczona, s t o j ą c a w pozio frontowej centralnie modlitewnej z uniesionymi k u górze r ę k a m i o rozwartych dłoniach, u s y t u o w a n ą p ł a s k o r z e ź b ę . W n i e z w y k l e k l a r o w n e j formie plas­ pozbawiona jakichkolwiek a t r y b u t ó w . W ten sposób od czasów tycznej z o s t a ł a starochrześcijańskich Chrystusa. ścianio w a l k o w a t o obramienie, t u przedstawiona pasyjna zamyka scena Opłakiwania O ś k o m p o z y c y j n ą s t a n o w i w y s m u k ł y k r z y ż . P o d jed­ poprzez sztukę bizantyjską ukazywana b y ł a p o s t a ć o r a n t a s y m b o l i z u j ą c a z n a j d u j ą c ą się w r a j u 5 duszę n y m jego r a m i e n i e m umioszczony jost frontalnie ś w . J a n , p o d zmarłego. d r u g i m ustawiona b o k i o m , mieszczone i z w r ó c o n o b o k i e m s ą d w i e p o z o s t a ł e , mniejsze o d ze s k ł o n i o n ą g ł o w ą M a t k a Boska, S y m o t r y c z n i e w s t o s u n k u do g ł ó w n e j postaci roz­ o sylwetce m ł o d e j dziewczyny, z d ł u g i m i w ł o s a m i , czy toż raczej centralnej. M a j ą one r ę c e z g i ę t e w b ł a g a l n y m geście z k t ó r y m chustą opadającą z w r a c a j ą s i ę do o r a n t a , a w d ł o n i a c h t r z y m a j ą k s i ą ż k i . Postacie 222 na plecy. Całość spina, j a k b y k l a m r ą ciało �te s ą do siebie b l i ź n i a c z o podobne, a p e w i e n rys i n d y w i d u a l n o ś c i wego przedstawienia. Ś w i ę t y m a t w a r z p o c i ą g ł ą , o d ł u g i m , w ą s ­ n a d a j ą i m starannie w y m o d e l o w a n e w ł o s y , k t ó r y c h p o z b a w i o n y k i m nosie. T r u d n o na t y m w y o b r a ż e n i u d o p a t r z e ć się b r o d y , jest o r a n t — p o s t a ć raczej s y m b o l i c z n a , a n i ż e l i realna. ale i w m a l a r s k i c h u j ę c i a c h tego ś w i ę t e g o nie b y w a ł a ona z b y t Powyższe wyobrażenie nie posiada innego ikonograficznego odniesienia we najprawdopodobniej wschodnioslowiańskiej d ł u g a . N a g ł o w i e ś w i ę t e g o m o ż n a d o j r z e ć p ó ł k o l i s t y zarys m i t r y , a z szat w y r a ź n i e odznacza s i ę asymetryczna k a p a połączona 8 sztuce r e l i g i j n e j . Symboliczne znaczenie m a p i ę t r o w e rozmiesz­ na ś r o d k u z o m o f o r i o n e m (wschodni o d p o w i e d n i k ł a c i ń s k i e g o 6 czenie o m ó w i o n y c h d w ó c h scen. G ó r n a przedstawia sferę nie­ paliusza). Cala p o s t a ć p o t r a k t o w a n a jest p ł a s k o , n i e o m a l graficz­ b i a ń s k ą , d o l n a z i e m s k ą , a ł ą c z y je osoba o r a n t a z w r a c a j ą c a s i ę nie. U p o d s t a w y p ł a s k o r z e ź b y w i d n i e j e d a t a 1871 r. oraz ob­ ze s w ą m o d l i t w ą do T r ó j c y ś w . W p ł a s k o r z e ź b i e uderza n i e z w y k ł a szerny napis w y k o n a n y c y r y l i c ą , z k t ó r e g o czytelne s ą zaledwie prostota, Na pojedyncze l i t e r y . Szczyt k a m i e n i a w i e ń c z y m e t a l o w y r ó w n o ­ Płaskorzeźby ramienny grecki krzyż połączony z półksiężycem, k t ó r y pośrednio wręcz prymitywizm wykonania n a g r o b k u b r a k jest j a k i c h k o l w i e k plastycznego. napisów, dat. wskazywałby s ą p o w i e r z c h n i o w o zniszczone. N i e m a t e ż j u ż g r o b u . Trzecia z k o l e i p ł y t a znajduje się na g r a n i c y Czarnej W i e l k i e j p r z y szosie w i o d ą c e j do D z i a d k o w i c , w p o b l i ż u lasu z dala oć na unickie wyznanie fundatora tej osobliwej f i g u r y , czy t e ż m o ż e n a g r o b k a . Omówione trzy płyty z płaskorzeźbami figuralnymi wyko­ z w a r t e j z a b u d o w y ( i l . 4). Zachowuje ona n i e f o r e m n y k s z t a ł t nane z o s t a ł y s ł a b o ociosanego k a m i e n i a o nieco p i r a m i d a l n y m zarysie, z w ę ż a ­ d o m y ś l a ć się d ł u t a ludowego r z e ź b i a r z a . W sferze ikonograficznej j ą c e g o się k u g ó r z e . Zarys t e n p o w t a r z a n i e w p r a w n i e w y k u t e dwie p ł a s k o r z e ź b y , scena z o r a n t e m i ś w . M i k o ł a j , obramienie z a m y k a j ą c e p ł y c i n ę . N i e m a l c a ł e jej w n ę t r z e w y p e ł ­ w y r a ź n y w p ł y w s z t u k i cerkiewnej. Sztuka t a r o z w i j a ł a się g ł ó w ­ n i a p ł a s k o r z e ź b a l u d z k i e j p o s t a c i u j ę t a f r o n t a l n i e do p o ł o w y nie w d z i e ł a c h m a l a r s k i c h , a w y r a ż e n i e j e j w r z e ź b i e jest w y n i k i e m w sposób wysoce uproszczony, który pozwala wykazują w y s o k o ś c i . P o s t a ć odziana jest w szaty l i t u r g i c z n e wschodniego o d d z i a ł y w a n i a Zachodu. Oba te p i e r w i a s t k i , w s c h o d n i i zachodni, o b r z ą d k u , przedstawia zatem d o s t o j n i k a k o ś c i e l n e g o . W lewej ł ą c z y ł y się i p r z e n i k a ł y d ł o n i widocznej spod f a ł d y p ł a s z c z a t r z y m a o n z a m k n i ę t ą k s i ę g ę , Pozostaje nadal w sztuce sakralnej p o l s k i c h u n i t ó w . otwartym pytanie dotyczące miejsca, p r a w ą b ł o g o s ł a w i . Ze w z g l ę d u na o g ó l n y schemat przedstawienia, a w d w u p r z y p a d k a c h i czasu p o w s t a n i a p ł a s k o r z e ź b z Grodziska pewne s z c z e g ó ł y szat, a t a k ż e z u w a g i na s t a r o r u s k i t e k s t p o d i Czarnej W i e l k i e j . M o ż n a s ą d z i ć , że podobnie j a k Sw. p ł a s k o r z e ź b ą m o ż n a b y w i d z i e ć w t e j osobie ś w . M i k o ł a j a Cudo­ i pozostałe powstały w 2 poł. X I X w. I c h terytorialna bliskość Mikołaj t w ó r c ę b i s k u p a M i r y w A z j i Mniejszej, ż y j ą c e g o n a p r z e ł o m i e w s k a z y w a ł a b y n a w s p ó l n y o ś r o d e k , ale b r a k z d e c y d o w a n y c h I I I i I V w i e k u . Z y s k a ł on n i e z w y k ł ą p o p u l a r n o ś ć w K o ś c i e l e p o d o b i e ń s t w f o r m a l n y c h nieco p o d w a ż a t e n d o m y s ł . S p r a w y te W s c h o d n i m , z a p e w n i a j ą c ą m u s t a ł e miejsce w schemacie i k o n o - w y j a ś n i ą b y ć m o ż e dalsze znaleziska w t y c h o k o l i c a c h , а t a k ż e statu, jako p a t r o n ubogich, p o d r ó ż n y c h , c h r o n i ą c y od p o ż a r ó w p o s z u k i w a n i a archiwalne. R z e ź b a i wilków. 7 W sztuce cerkiewnej przedstawiano kamienna m a w północno- św. Mikołaja -wschodniej Polsce odleglejsze t r a d y c j e . W s z a k wizerunek M a t k i w szatach b i s k u p a o b r z ą d k u wschodniego, z a s c e t y c z n ą t w a r z ą . Boskiej z D z i e c i ą t k i e m z n a j d u j ą c y się w s a n k t u a r i u m m a r y j n y m J e d n y m z powszechnie p r z y d a w a n y c h a t r y b u t ó w b y ł a w Leśnej k . Białej Podlaskiej, również księga. K a m i e n n a p ł a s k o r z e ź b a z a c h o w a ł a wiele z h i e r a t y c z n o ś c i i k o n o - I I . 4. N a g r o b e k na c m e n t a r z u p r a w o s ^ w n y m w Czarnej Wielkiej d a t o w a n y jest na w i e k wykuty w kamieniu 9 XVII . I I . 5. K r z y ż k a m i e n n y na c m e n t a r z u w Siemiatyczach 223 �I I . 6. N a g r o b e k z p ł a s k o r z e ź b ą p r z e d s t a w i a j ą c ą O p ł a k i w a n i e Chrystusa, cmentarz w G r o d z i s k u I ł . 7. S ł u p k a m i e n n y , 1906 r. Cmentarz w Orzeszkowie P R Z Y P I S Y 1 M . P r z e ź d z i e e k a , Zabytki plastyki ludowej na Wschodnim, „ P o ł . Szt. L u d . " , R . X , 1956 n r 4/5 Podlasiu a P o ł u d n i o w y zasięg w y s t ę p o w a n i a g ł a z ó w n a r z u t o w y c h wyznacza l i n i a p r z e c h o d z ą c a przez W i e l u ń , W a r s z a w ę , K o ń s k i e , L u b l i n , W ł o d a w ę i p r z e d ł u ż a się poza granice p a ń s t w a w s t r o n ę Polesia. Por. A C z e ż o w s k i , Kamieniołomy. Obróbka i przeróbka kamienia, t . 1, 1946 3 O k i l k u g ł a z a c h z w y k u t y m i k r z y ż a m i w okolicy T y k o c i n a nad N a r w i ą (z k t ó r y c h jeden w i ą ż e z czasami k r ó l o w e j B o n y ) oraz pod Ł a p a m i w z m i a n k u j e O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, Mazowsze, cz. 5, 1890. (1964), s. 331 * W i k o n o g r a f i i wschodniej T r ó j c a ś w . przedstawiana b y ł a n a ogół w ujęciu s t a r o t e s t a m e n t o w y m , symbolicznie, jako odwiedziny trzech a n i o ł ó w u A b r a h a m a . P o r . J . K ł o s i ń s k a , Ikony, K r a k ó w 1973, s. 61—66 5 „ S ł o w n i k terminologiczny sztuk p i ę k n y c h " pod Kozakiowicza, Warszawa 1976, s. 337 red. S. 6 I n f o r m a c j ę t ę z a w d z i ę c z a m p . doc. dr A n n i e R ó ż y c k i o j - B r y z e k z I n s t y t u t u H i s t o r i i S z t u k i TJ.J., k t ó r e j serdecznie d z i ę k u j ę za k o n s u l t a c j ę 7 J . K ł o s i ń s k a , op. c i t . , s. 212 i dalsze 8 S ł o w n i k terminologiczny..., s. 335 9 O b i e k t ten z n a m t y l k o z n i e w y r a ź n y c h r e p r o d u k c j i , n a k t ó r y c h p r z y s ł o n i ę t y jest n a ł o ż o n y m i m e t a l o w y m i s u k i e n k a m i i r a m ą . Uznano, ż e nosi on cechy s z t u k i ludowej. Z dawna Polski Tyś Królową. Przewodnik po sanktuariach maryjnych. Korono­ wane wizerunki Matki Bożej 1717—1983. Praca z b i ó r , p o d red. O. Piotra. Anzulewicza O F M conv., S.M. G r a ż y n y od Wszechp o ś r e d n i c t w a M . B . , S.M. Gizeli od Niepokalanego Serca M a r y i , S z y m a n ó w 1983. Por. r ó w n i e ż , J . F r a n k o w s k i , Wycieczka szlakiem Unitów na Podlasiu, W - w a 1927. Ponadto por. p r z y p i s 3 224 1 I I . 8. K a m i e n n y s ł u p z 1903 r. w otoczeniu d w u d r e w n i a n y c h kapliczek z 1860 г., p r z e d m i e ś c i e H a j n ó w k i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/29de6fce5f084ec5625b0be44962ed91.pdf c245ec1ef13d12d5cc0ba033bab9057b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:569 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:519 Title A name given to the resource Problem akulturacji w etnologii amerykańskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10, s.61-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Małkowska, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KRYSTYNA MAŁKOWSKA PROBLEM AKULTURACJI W ETNOLOGII Założenia г perspektywy AMERYKAŃSKIEJ teoretyczne P r o b l e m a k u l t u r a c j i jest częścią szerokiego zagadnienia p r z e m i a n k u l ­ t u r o w y c h , które o d przełomu l a t dwudziestych i t r z y d z i e s t y c h naszego stulecia zaczęło skupiać uwagę i zainteresowania etnologów i a n t r o p o l o ­ gów k u l t u r o w y c h . Coraz intensywniejsze o p a n o w y w a n i e przez E u r o p e j ­ czyków i n n y c h kontynentów, zamieszkanych przez l u d y k o l o r o w e , w p r o ­ wadziło w życie t y c h ludów szereg n o w y c h czynników, przekształcają­ c y c h w stosunkowo s z y b k i m czasie i c h t r a d y c y j n e modele k u l t u r o w e . N a terenie A m e r y k i , gdzie masowe osadnictwo l u d z i białych wypierało stopniowo I n d i a n z użytkowanych przez n i c h terenów i pozbawiało pod­ staw gospodarczych, zjawiska te wystąpiły szczególnie jaskrawo, w y w o ­ łując w w i e l u w y p a d k a c h ostre k o n f l i k t y . Konieczność szukania n a j ­ e f e k t y w n i e j s z y c h sposobów rozwiązywania t y c h konfliktów przez czyn­ n i k i a d m i n i s t r a c y j n e stała się — obok zainteresowań badawczych ze s t r o ­ n y etnografów amerykańskich — bodźcem do rozpoczęcia szeroko za­ m i e r z o n y c h , systematycznych badań etnograficznych wśród p l e m i o n indiańskich. N a p i e r w s z y m etapie zainteresowań etnografom przyświecała idea „ratowania" różnorodności k u l t u r autochtonicznych od zapomnienia, toteż całą swoją energię s k u p i l i o n i n a możliwie n a j w i e r n i e j s z y m i najdokład­ n i e j s z y m opisie k o n t e k s t u k u l t u r o w e g o w oparciu o rzetelne badania terenowe oraz na s t w o r z e n i u s y s t e m a t y k i t y c h k u l t u r . B a d a n i o m t y m patronował Franciszek Boas, którego silna i w y b i t n a indywidualność przez długie l a t a wywierała o g r o m n y wpływ na etnologię amerykańską i kształtowanie się postaw j e j młodszych przedstawicieli. W p ł y w t e n w y ­ rażał się przede w s z y s t k i m silnie zaakcentowanym n u r t e m e m p i r y c z n y m i niechęcią do t w o r z e n i a z b y t pochopnych t e o r i i oraz postawą h u m a n i ­ styczną, stroniącą o d t e n d e n c j i etnocentrycznych. Postawa t a zaznaczyła się również w świadomości wieloaspektowego c h a r a k t e r u k u l t u r y , w po- �62 K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA wiązaniu j e j z żywym, k o n k r e t n y m człowiekiem oraz w dążeniu do współpracy z i n n y m i specjalistami, j a k językoznawcy, archeologowie, psycholodzy i i n n i , przez organizowanie badań zespołowych. Stopniowo jednak badacze t e r e n o w i n a p o t y k a l i coraz liczniejsze ślady p r z e m i a n poszczególnych elementów czy kompleksów k u l t u r o w y c h , j a k i e dokonywały się w obrębie jednego nawet pokolenia, t a k że coraz t r u d ­ niejszym zadaniem stawało się odwarstwienie t y c h przekształceń, w celu dotarcia do p i e r w o t n y c h f o r m k u l t u r y . Stopniowo zainteresowania etno­ logów zaczęły się przenosić z k u l t u r t r a d y c y j n y c h na same procesy prze­ obrażeń. Już w końcu l a t dwudziestych, a zwłaszcza w latach t r z y d z i e ­ stych, pojawia się coraz więcej p u b l i k a c j i , których t e m a t e m jest zmiana k u l t u r o w a . Coraz częściej też zaczyna być w użyciu t e r m i n a k u l t u r a c j a , choć różni a u t o r z y nadają m u nieco odmienne znaczenia. W amerykańskiej l i t e r a t u r z e w języku hiszpańskim j a k o s y n o n i m a k u l t u ­ r a c j i pojawia się t e r m i n „transkulturacja", w etnologii b r y t y j s k i e j odpo­ w i e d n i k i e m j e j jest określenie ,,culture-contact". Narasta konieczność bliższego zdefiniowania t e r m i n u i sformułowania założeń badawczych. W t y m celu w 1935 r . powołana zostaje k o m i s j a p r z y Social Science Research C o u n c i l , w składzie: M . J . Herskovits, R a l p h L i n t o n i Robert Redfield, która w m e m o r a n d u m o p u b l i k o w a n y m w „American A n t h r o p o l o g i s t " orzeka, że „akulturacja obejmuje t e zja­ wiska, które zachodzą wówczas, k i e d y g r u p y jednostek posiadające różne k u l t u r y wchodzą ze sobą w ciągły, bezpośredni k o n t a k t , z wynikającymi stąd z m i a n a m i w r o d z i m y c h wzorach k u l t u r o w y c h obu g r u p l u b jednej z n i c h " . I d a l e j : „Tak określoną akulturację należy odróżniać od z m i a n k u l t u r o w y c h ( c u l t u r e change), których jest ona t y l k o j e d n y m aspektem, i od asymilacji, będącej n i e k i e d y pewną fazą a k u m u l a c j i . Należy ją rów­ nież odróżniać o d d y f u z j i , która występując w e wszystkich p r z y p a d k a c h a k u l t u r a c j i , jest nie t y l k o z j a w i s k i e m często zachodzącym poza t y p a m i k o n t a k t u między g r u p a m i l u d z k i m i określonymi w powyższej d e f i n i c j i , lecz stanowi jednocześnie t y l k o jeden aspekt procesu a k u l t u r a c j i " . 1 To bardzo ogólnikowe i nieostre określenie a k u l t u r a c j i nie mogło roz­ wiązać istniejących trudności i nieporozumień. Z d a w a l i sobie z tego sprawę sami autorzy. W parę l a t później (1940) L i n t o n w s w y c h teore­ t y c z n y c h rozważaniach na temat zjawisk związanych z procesem a k u l t u ­ r a c j i w tomie Acculturation in Seven American Indian Tribes , posługu2 1 Study R. Redfield, of Acculturation, R . L i n t o n , M . J . H e r s k o v i t s , Momerandum „Americas A n t h r o p o l o g i s t " , t. 38: 1936, s. 149—152. for the R . L i n t o n , Acculturation in Seven American Indian Tribes, N e w Y o r k — L o n d o n 1940; rozdz. V I I I , s. 463—482; rozdz. I X , s. 483—500; rozdz. X , s. 501 n. — n a p i s a n e p r z e z L i n t o n a , poświęcone t e o r e t y c z n y m rozważaniom n a t e m a t z m i a n y kulturowej i akulturacji. 1 �P R O B L E M A K U L T U R A C J I W E T N O G R A F I I AMERYKAŃSKIEJ 63 jąc się nadal tą definicją, podkreśla jednocześnie j e j niedoskonałość, lecz czuje się zarazem bezradny wobec p r o b l e m u bardziej precyzyjnego j e j sformułowania. Definicja t a nie mówi n i c o naturze zjawisk, które mają być przed­ m i o t e m badań — wydziela je jedynie pośrednio z szerszego zakresu ana­ logicznych procesów przez określenie t y p u s y t u a c j i , w j a k i e j one zacho­ dzą. Chodzi więc t u nie o jakiś i n n y , specyficzny rodzaj zjawisk j a k o p r z e d m i o t a k u l t u r a c j i , lecz j e d y n i e o specyficzne w a r u n k i ich powsta­ w a n i a . Jednak w a r u n k i te n i e zostały również dostatecznie jasno sprecy­ zowane, n i e jest b o w i e m dla badacza w terenie oczywiste, co należy rozumieć przez „ciągły, bezpośredni k o n t a k t " , określenie zaś „grupy j e d ­ nostek" pozostawia również bardzo szerokie możliwości i n t e r p r e t a c y j n e , zwłaszcza wobec wysoce zróżnicowanych f o r m k o n t a k t u l u d z i białych z t u b y l c a m i różnych kontynentów. Czy na przykład paroosobową p l a ­ cówkę misyjną, działającą przez dłuższy czas i wprowadzającą szereg z m i a n w k u l t u r z e t u b y l c z e j , należy uważać za c z y n n i k a k u l t u r a c y j n y ? A l b o wpływ na tę kulturę wywołany przez periodycznie powtarzające się przybijanie statków z w y t w o r a m i c y w i l i z a c j i europejskiej — czy może być uz n a n y za przejaw a k u l t u r a c j i ? i t d . J a k k o l w i e k określenie a k u l t u r a c j i za pomocą szczególnej sytuacji k u l t u r o w e j , której jest ona następstwem, może budzić szereg zastrzeżeń, miało ono — i t o należy z naciskiem podkreślić — dużej w a g i znaczenie praktyczne dla a n a l i z y d y n a m i k i procesu z m i a n k u l t u r o w y c h . Sytuacja określona w d e f i n i c j i jako „wejście w trwały, ciągły i bezpośredni k o r i t a k t g r u p l u d z k i c h o różnej k u l t u r z e " stwarzała w a r u n k i powstawania zjawisk związanych z wymianą wpływów k u l t u r o w y c h i ze zmianą k u l ­ turową w i c h najbardziej zróżnicowanej i różnorodnej postaci, dostar­ czając dzięki t e m u m a k s y m a l n y c h ilości bodźców zmianotwórczych w w i e l u dziedzinach życia. W i n n y c h t y p a c h k o n t a k t u bodźce te działają najczęściej nierównomiernie w zakresie p e w n y c h t y l k o elementów czy zespołów k u l t u r o w y c h bądź docierając do niektórych t y l k o f r a k c j i spo­ łeczeństwa. Oczywiście t a k a szeroka możliwość w y b o r u nie oznacza jeszcze, że w y m i a n a dokonuje się istotnie we w s z y s t k i c h dziedzinach k u l ­ t u r y . Zapożyczaniem elementów k u l t u r o w y c h rządzi zawsze zasada se­ l e k c j i , o czym będzie jeszcze m o w a później. Jednocześnie d o k o n y w a n i e się zmian zachodzi w t y c h w a r u n k a c h , zwłaszcza p r z y dość częstym w bezpośrednim s t y k u k u l t u r występowaniu p r e s j i w y w i e r a n e j przez grupę dominującą, w stosunkowo s z y b k i m tempie. Jest to więc d l a e t n o ­ grafa j a k b y sytuacja l a b o r a t o r y j n a , w której w p r a w d z i e nie m a on swo­ body eksperymentowania, ale może chwytać „na gorąco" mikrodynamikę procesów k u l t u r o w y c h w drodze bezpośrednich obserwacji. A proces zmian k u l t u r o w y c h , rządzące n i m p r a w a i typologia występujących �64 K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA w n i m zjawisk są wszakże głównym przedmiotem zainteresowań badaczy związanych z p r o b l e m a m i a k u l t u r a c j i . Podkreśla t o m . i n . Herskovits w Man and His Works . W y r a z e m idących w t y m k i e r u n k u wysiłków badawczych jest szukanie odpowiedzi na p y t a n i a : j a k się t o dzieje, k i e d y się zdarzyło, gdzie zostało zapoczątkowane, przez kogo zmiana została w y ­ wołana, dlaczego z m i a n y w różnych grupach l u d z i zachodzą w różny sposób względnie: dlaczego różne g r u p y l u d z i i różne dziedziny k u l t u r y są niejednakowo podatne na z m i a n y i t p . 3 Ponieważ p o d s t a w o w y m z j a w i s k i e m zachodzącym we' wszystkich p r o ­ cesach a k u l t u r a c j i jest dyfuzja, łatwo nasuwać się może wątpliwość, czy istnieje w g r u n c i e rzeczy między t y m i pojęciami jakaś istotna różnica. Świadom t e j trudności H e r s k o v i t s stara się w cytowanej przed chwilą p r a c y znaleźć linię demarkacyjną między nie t y l e może s a m y m i poję­ ciami, których ogólne i nieostre rozróżnienie podane zostało p r z y d e f i n i c j i , ile raczej postawami badawczymi z t y m i d w o m a oznaczeniami związa­ n y m i . Stwierdza on, że rozgraniczenie t a k i e da się przeprowadzić j e d y n i e w kategoriach metodologicznych. Pojęcie d y f u z j i , jego zdaniem, wiązało się przez szereg l a t z analizą podobieństw i różnic między k u l t u r a m i l u ­ dów niepiśmiennych, a więc pozbawionych źródeł historycznych. Analiza ta służyła z k o l e i za podstawę do wnioskowania ex post o zachodzących w przeszłości między t y m i l u d a m i k o n t a k t a c h . Z t e r m i n e m „akulturacja" wiąże się badanie t a k i c h przypadków t r a n s m i s j i elementów k u l t u r o w y c h , które mogą być w pełni udokumentowane i podlegają bądź badaniom bez­ pośrednim, bądź za pomocą danych d o k u m e n t a l n y c h , albo też p r z y zasto­ sowaniu obu t e c h n i k jednocześnie. T a k więc, k o n k l u d u j e Herskovits, d y fuzjonizm jest badaniem dokonanych t r a n s m i s j i k u l t u r o w y c h , podczas gdy a k u l t u r a c j o n i z m zajmuje się badaniem t r a n s m i s j i k u l t u r o w y c h w procesie i c h d o k o n y w a n i a się. Badania a k u l t u r a c y j n e opierają się na k o n k r e t n y c h k o n t a k t a c h h i s t o r y c z n y c h , które, jeśli nie dadzą się a k t u a l n i e zaobserwować, mogą być odtworzone na podstawie dokumentów histe­ r y c z n y c h . Zaistniała w związku z t y m konieczność b l i s k i e j współpracy etnografów z h i s t o r y k a m i , która w efekcie doprowadziła do powstania tzw. metody etnohistorycznej. T e n k o n k r e t n o - h i s t o r y c z n y aspekt badań a k u l t u r a c j o n i s t y c z n y c h jest mocno podkreślany, w szczególności przez Herskovitsa. 4 Rozbieżności między d y f u z j o n i z m e m i a k u l t u r a c j o n i z m e m sięgają zresztą znacznie szerzej. J a k k o l w i e k t e n o s t a t n i różni się o d f u n k c j o n a l i z m u i s t r u k t u r a l i z m u (będących w p e w n y m sensie reakcją na a t o m i - 3 pology, 4 M. J . H e r s k o v i t s , Man and His Works. N e w Y o r k 1956; rozdz. 31, s. I b i d e m , s. 525. S23—541. The Science of Cultural Anthro­ �PROBLEM AKULTURACJI W ETNOGRAFII 65 AMERYKAŃSKIEJ styczno-mechanistyczny sposób widzenia zjawisk k u l t u r o w y c h oraz spek u l a t y w n y h i s t o r y c y z m dyfuzjonistów) d y n a m i c z n y m , a nie s t a t y c z n y m , u j m o w a n i e m k u l t u r y , t o jednak świadomość znaczenia f u n k c j i i s t r u k ­ t u r y w badaniach k u l t u r o w y c h występuje wśród akulturacjonistów bardzo silnie . Ponadto a k u l t u r a c j o n i z m kładzie m o c n y akcent na rolę czynników psychicznych w procesie z m i a n k u l t u r o w y c h . Wszystkie i n ­ terpretacje k u l t u r y jako s u m y elementów albo i c h k o n f i g u r a c j i wzglę­ dnie jako odrębnej płaszczyzny zjawisk, związanej w p r a w d z i e z czło­ w i e k i e m , ale w stosunku do niego nadrzędnej i rządzonej własnymi, o b i e k t y w n y m i p r a w a m i (Kroeber, L . C. W h i t e — w s k r a j n y m w y d a n i u d e t e r m i n i z m u k u l t u r o w e g o ) pomijały w s w y c h zainteresowaniach i n d y ­ widualną osobowość ludzką. Na postawę tę w dużym stopniu wpłynęły w p e w n y m okresie behaviorystyczne tendencje psychologii amerykań­ skiej do absolutyzacji czynników s o c j o - k u l t u r o w y c h w kształtowaniu się osobowości. W t y m r e d u k c j o n i s t y c z n y m r o z u m i e n i u łatwo było przyjąć osobowość po p r o s t u jako funkcję k u l t u r y , a zatem pominąć ją j a k o jeden z czynników a k t y w n i e uczestniczących w kształtowaniu t e j k u l ­ t u r y . Człowiek występował jako „dziedzic", „nosiciel" k u l t u r y , ale n i e jej twórca. K o n c e n t r a c j a u w a g i badawczej na d y n a m i c z n y m charakte­ rze k u l t u r y , na zachodzących w niej zmianach, musiała poprzez w i e l o ­ stronną analizę czynników leżących u podstaw t y c h zmian zwrócić u w a ­ gę na twórczość i wynalazczość l u d z i j a k o jeden z t y c h czynników. Se­ l e k t y w n y stosunek jednostek i g r u p l u d z k i c h do poszczególnych zja­ w i s k , większa l u b mniejsza elastyczność w procesie przystosowywania się do z m i a n i t p . p r z e j a w y wymagały również uwzględnienia czynników psychologicznych. T a k więc zagadnienie osobowości stało się j e d n y m z ważnych kierunków badawczych w r a m a c h a k u l t u r a c j i i znalazło w i e l u zwolenników (m. i n . I . H a l l o w e l l , C. K l u c k h o h n , V. B a r n o u w ) . Stopniowo wyłonił się j a k b y odrębny n u r t w łonie a k u l t u r a c j o n i z m u , z w a n y „Culture a n d P e r s o n a l i t y A p p r o a c h " . 5 „Jeśli chcemy zrozumieć p r z y c z y n y zmian, jeśli p r a g n i e m y znaleźć odpowiedzi na p y t a n i e »dlaczego« w k u l t u r z e , m u s i m y szukać i c h w psy­ chologii z m i a n y " — pisze Herskovits w rozdziale poświęconym proce­ som zmian k u l t u r o w y c h , w t o m i e The Science of Man in the World Crisis w y d a n y m pod redakcją L i n t o n a . W ciągu l a t czterdziestych i pięćdziesiątych ukazała się ogromna ilość p u b l i k a c j i poświęconych procesom a k u l t u r a c j i , wynikłym z k o n ­ t a k t u ludów niepiśmiennych, głównie I n d i a n amerykańskich, z c y w i l i 6 5 M. J. H e r s k o v i t s , Anthropology, 6 The Significance R. L i n t o n , The Science of M . J . H e r s k o v i t s , The Processes 5 — Etnografia of the Study of Acculturation for „American A n t h r o p o l o g i s t " , t. 39: 1937. P o l s k a , t. X Man in of Cultural the World Change, Crisis, New Y o r k 1945; s. 143—170; c y t . ze s. 163. �66 KRYSTYNA MAŁKOWSKA zacją europejską, bądź zachodzącym w grupach imigrantów z różnych krajów E u r o p y , bądź też związanym z procesami u r b a n i z a c j i i i n d u s t r i a ­ lizacji. X X I X Międzynarodowy K o n g r e s Amerykanistów, który odbył się w 1949 г., został poświęcony przede w s z y s t k i m zagadnieniu a k u l t u ­ racji. Wobec stale wzrastającej ilości materiałów e m p i r y c z n y c h coraz bardziej paląca stawała się potrzeba opracowania właściwych i u j e d n o l i ­ conych r a m teoretycznych. N a Międzynarodowym S y m p o z j u m A n t r o ­ pologicznym zorganizowanym w 1952 r . przez W e n n e r - G r e n Founda­ t i o n ożywiona i pełna k o n t r o w e r s j i dyskusja, poświęcona m . i n . p r o b l e ­ m o m a k u l t u r a c j i , była w y r a z e m różnych postaw badawczych i i n t e r ­ p r e t a c j i zjawisk k u l t u r o w y c h . D y s k u s j a o p u b l i k o w a n a została w tomie An Appraisal of Anthropology Today, w y d a n y m w 1953 г. W t y m sa m y m r o k u The Social Science Research C o u n c i l wychodząc z założenia, że „staranna analiza s y t u a c j i a k u l t u r a c y j n y c h i i c h następstw daje n a m najlepszy materiał do zrozumienia d y n a m i k i k u l t u r y " , zorganizowała l e t n i e s e m i n a r i u m poświęcone sprawom a k u l t u r a c j i , którego zadaniem miało być bodaj wstępne uporządkowanie dotychczasowego chaosu poję­ ciowego w zakresie badań z m i a n k u l t u r o w y c h . S e m i n a r i u m odbyło się na U n i w e r s y t e c i e S t a n f o r d z k i m w K a l i f o r n i i , a udział w n i m wzięli: H . G. B a r n e t t (antropolog k u l t u r o w y ) , L e o n a r d B r o m m (socjolog), B. J . Siegel (antr. k u l t . ) , E v o n Z. Vogt (antr. k u l t . ) i James B . Watson (antr. k u l t . ) . Podsumowanie wniosków ukazało się w „American A n t h r o ­ pologist" . Została t a m na n o w o sformułowana definicja, określająca akulturację j a k o „zmianę kulturową wywołaną przez związek (conjunc­ tion) d w u l u b więcej a u t o n o m i c z n y c h systemów k u l t u r o w y c h " . A u t o n o ­ m i c z n y system k u l t u r o w y — precyzują to pojęcie a u t o r z y — „jest to system samowystarczalny, t j . t a k i , który dla swego istnienia n i e potrze­ buje uzupełniającego, wzajemnego, podporządkowanego czy innego koniecznego powiązania z d r u g i m systemem", krótko mówiąc t a k i , który „nie potrzebuje innego systemu d l a swego stałego f u n k c j o n o w a ­ n i a " . A u t o r z y rozumieją go j a k o s y n o n i m używanego w l i t e r a t u r z e antropologicznej t e r m i n u „kultura". 7 L 8 P r z y t a k i m sformułowaniu „zmiany wywołane k o n t a k t a m i między e n k l a w a m i e t n i c z n y m i a otaczającymi j e społeczeństwami dają się określić j a k o a k u l t u r a c y j n e , podczas g d y z m i a n y zachodzące w w y n i k u i n t e r a k c j i między p a r t i a m i , k l a s a m i społecznymi, g r u p a m i z a w o d o w y m i i i n n y m i w y s p e c j a l i z o w a n y m i k a t e g o r i a m i w łonie jednego społeczeń1 S . T a x , L . С. Anthropology 8 Today, Acculturation: 1954 n r 6 (973). E i s e 1 e у, I. E o u s e, C . F . V o e g e 1 i n, An Appraisal of C h i c a g o — I l l i n o i s 1953, w y d . 3, 1955; rozdz. V I I I , s. 125—141. An Exploratory Formulation, „American A n t h r o p o l o g i s t " , t. 56: �PROBLEM AKULTURACJI W ETNOGRAFII AMERYKAŃSKIEJ 67 s t w a nie wchodzą w zakres a k u l t u r a c j i . T a k więc socjalizacja, u r b a n i ­ zacja, i n d u s t r i a l i z a c j a i sekularyzacja nie są procesami a k u l t u r a c y j n y m i , jeżeli n i e zachodzą na skutek oddziaływań międzykulturowych" . Szeroki zakres dotychczasowego t e r m i n u „grupy jednostek" został więc zwężony do „autonomicznych systemów k u l t u r o w y c h " , co w obec­ n y m układzie stosunków gospodarczych n a k u l i ziemskiej w y d a j e się ograniczać zakres zainteresowań do stosunkowo już n i e l i c z n y c h k u l ­ t u r t u b y l c z y c h , które można jeszcze uzrjać za samowystarczalne. Wspomniane wyżej e n k l a w y etniczne j e d y n i e w niektórych p r z y p a d k a c h pod t o k r y t e r i u m dadzą się podciągnąć. Zastrzeżenia te są jednak słusz­ ne j e d y n i e z aktualnego p u n k t u w i d z e n i a ; zależności, j a k i e o b s e r w u j e m y dzisiaj, są już b o w i e m w y n i k i e m w i e l o l e t n i c h wpływów a k u l t u r a c y j n y c h , które zaszły w rezultacie h i s t o r y c z n y c h kontaktów i specyficz­ n y c h układów p o l i t y c z n y c h . Początkowe nawiązania kontaktów można b y przyjąć za p u n k t y b l i s k i e 0 n a hipotetycznej s k a l i a k u l t u r a c j i , n a którym t o etapie wchodzące w grę systemy k u l t u r o w e mogły mieć isto­ t n i e c h a r a k t e r autonomiczny. 9 W w y p o w i e d z i uczestników s e m i n a r i u m stanfordzkiego daje się zauważyć p e w i e n odwrót o d n i e k i e d y z b y t i n d y w i d u a l i s t y c z n y c h t e n ­ dencji psychologizujących. „Jest rzeczą oczywistą — piszą o n i — że z empirycznegol p u n k t u widzenia, nosicielami k u l t u r y i pośrednikami w każdym procesie k u l t u r o w y m są j e d n o s t k i . Badaczy k u l t u r y j e d n a k interesują j e d n o s t k i j a k o c z y n n i członkowie społeczeństwa oraz wspólne i m w z o r y zachowań, składające się n a zespół zwyczajów. W k o n s e k w e n ­ c j i j a k k o l w i e k j e d n o s t k i zmieniają swoje n a w y k i działań i przekonań pod wpływem obcych f o r m , t o j e d n a k t y m , co podlega a k u l t u r a c j i , jest zespół zwyczajów danego społeczeństwa, do którego j e d n o s t k i te n a ­ leżą" . Rezultatem takiego ujęcia jest pomniejszenie znaczenia osobo­ wości w procesach a k u l t u r a c y j n y c h n a rzecz ról społecznych. N i e m n i e j pojęcie osobowości zdołało się już t a k mocno zrosnąć z badaniem zmian k u l t u r o w y c h i zająć t a k poczesne w t y c h badaniach miejsce, że uczestnicy s e m i n a r i u m poświęcają m u również uwagę w swojej d y s k u ­ sji, kładąc p r z y t y m nacisk n i e n a strukturę czy orientację osobowości, lecz n a stopień i n t e r n a l i z a c j i p o d s t a w o w y c h wartości (basic values) i za­ kres, w j a k i m funkcjonują one j a k o m e c h a n i z m y selekcyjne w a k u l t u ­ r a c j i , wpływając n a akceptację j e d n y c h elementów, a odrzucanie i n n y c h . Na t l e zagadnień a k u l t u r a c y j n y c h wyłoniły się d w a zasadnicze t y p y osobowości -— osobowość t y p o w a , najczęściej spotykana, t z w . modal personality, i osobowość n i e t y p o w a , deviant personality, W o s t a t n i c h cza10 9 10 Ibidem. Ibidem. �68 KRYSTYNA MAŁKOWSKA sach wiele zainteresowania poświęcono osobowości n i e t y p o w e j , czy j e d ­ nak właśnie deviant personality jest szczególnie a k t y w n y m c z y n n i k i e m w zmianach k u l t u r o w y c h , pozostaje na razie sprawą otwartą. Z badaniem a k u l t u r a c j i wiąże się t a k w i e l k a ilość zagadnień i roz­ różnień pojęciowych, że niepodobna w krótkim a r t y k u l e dać i c h z g r u b ­ sza bodaj usystematyzowany przegląd. Najogólniej rzecz biorąc, można wydzielić 4 aspekty badań a k u l t u r a c y j n y c h , są t o : 1) c h a r a k t e r y s t y k a kontaktujących się ze sobą systemów k u l t u r o ­ w y c h ze szczególnym zwróceniem u w a g i na typologię k u l t u r ze wzglę­ d u n a i c h zachowanie się w w a r u n k a c h k o n t a k t u ; 2) określenie c h a r a k t e r u s y t u a c j i k o n t a k t o w e j ; 3) analiza w z a j e m n y c h związków, j a k i e ustalają się między t y m i kulturami; 4) badanie procesów k u l t u r o w y c h zachodzących w w y n i k u t y c h związków. Złożoność i wielowarstwowość t y c h procesów postawiła etnografów wobec konieczności nawiązania współpracy z przedstawicielami i n n y c h d y s c y p l i n , a więc przede w s z y s t k i m h i s t o r y k a m i , socjologami, psycholo­ gami, językoznawcami, ekonomistami, a ostatnio coraz częściej również z p s y c h i a t r a m i . Niektóre f o r m y współpracy doprowadziły, j a k już mó­ wiliśmy, do u t w o r z e n i a się w pewnej mierze a u t o n o m i c z n y c h nurtów w r a m a c h a k u l t u r a c j o n i z m u . D o t a k i c h młodych, ale d y n a m i c z n y c h , o d ­ gałęzień należą badania n a d systemami wartości (C. K l u c k h o h n , F. R. K l u c k h o h n , F. L . Strodtbeck i in.) oraz modne ostatnio badania etnopsychiatryczne ( M . Opler, W . C a u d i l l , D . L e i g h t o n , E. D . W i t t k o w e r , A. I . H a l l o w e l l i in.), których zainteresowania obejmują między i n n y m i w p ł y w a k u l t u r a c j i n a zdrowie psychiczne w różnych społeczeństwach i kulturach. Badanie a k u l t u r a c j i w aspekcie poszczególnych d y s c y p l i n n a u k o ­ w y c h w y m a g a najczęściej stosowania wyspecjalizowanych t e c h n i k , wła­ ściwych t y m d y s c y p l i n o m . M e t o d y stosowane powszechnie p r z y a n a l i ­ zie z m i a n a k u l t u r a c y j n y c h obejmują przede w s z y s t k i m źródła histo­ ryczne (niekiedy również dane archeologiczne), świadectwa starych i n ­ formatorów, bezpośrednią obserwację procesów zmian k u l t u r o w y c h oraz analizę porównawczą. A n a l i z y porównawcze procesów z m i a n a k u l ­ t u r a c y j n y c h , dokonujących się w różnych w a r u n k a c h , pozwoliły w y ­ odrębnić pewne powtarzające się mechanizmy i zjawiska procesom t y m towarzyszące. T a k więc na przykład działanie k o n t a k t u k u l t u r o w e g o w k i e r u n k u zmianotwórczym dało się ująć w 4 zasadnicze t y p y : 1) zmia­ na środowiska ekologicznego; 2) transfer elementów k u l t u r o w y c h ; 3) d y ­ fuzja „bodźcowa" (stimulating diffusion), polegająca n i e n a przenoszę- �PROBLEM AKULTURACJI W E T N O G R A F I I AMERYKAŃSKIEJ 69 n i u elementów k u l t u r o w y c h , lecz jedynie na zapłodnieniu wyobraźni twórczej; 4) w p ł y w k o n f r o n t a c j i z i n n y m i w z o r a m i k u l t u r o w y m i na rozwój k r y t y c y z m u w stosunku do własnej k u l t u r y . Z m i a n a środowiska ekologicznego, zaliczana — obok czynników de­ mograficznych — do p o z a k u l t u r o w y c h wyznaczników zmian k u l t u r o ­ w y c h , stwarzając potrzebę szybkiej adaptacji do n o w y c h warunków b y w a nieraz przyczyną bardzo drastycznych przeobrażeń w k i e r u n k u f o r m o w a n i a się nowego modelu k u l t u r y . Proces wprowadzenia nowego elementu do k u l t u r y dokonuje się sto­ p n i o w o ; L i n t o n wyróżnia 3 etapy tego zjawiska: a) akceptację, b) roz­ powszechnienie i c) modyfikacje przystosowawcze w stosunku do całości k u l t u r y biorącej, prowadzące w końcowym stadium do całkowitej i n t e ­ g r a c j i . Akceptacja n o w y c h elementów zależy o d całego szeregu i n t e r ferujących ze sobą czynników, t a k i c h j a k użyteczność, zgodność z istnie'jącym modelem k u l t u r y (dopasowanie), względy prestiżowe, potrzeba nowości i t p . Dużą rolę grają t u również postawy g r u p wobec siebie: stosunek p o d z i w u , s y m p a t i i , wrogości, lęku, poczucie wyższości l u b niż­ szości. Na przykład g d y grupa zawojowana pozostaje we w r o g i c h sto­ sunkach z najeźdźcą bez nadziei w y z w o l e n i a się, w y t w a r z a się sytuacja n a j m n i e j sprzyjająca t r a n s f e r o w i k u l t u r o w e m u ( b i e r n y opór). Prze­ c i w n i e dzieje się w p r z y p a d k u poczucia niższości połączonego z podzi­ w e m d l a g r u p y dominującej; przejmowanie wzorów k u l t u r o w y c h łączy się wówczas z poczuciem zwiększonego prestiżu i dokonuje się szybko. W i e l k i e znaczenie ma również prestiż osób czy odłamów społeczeństwa pośredniczących w przenoszeniu się i rozpowszechnianiu wzorów k u l t u ­ r o w y c h , oczywiście, jeśli u g r u p o w a n i a te (np. w a r s t w a elitarna) z o d ­ rębnych względów prestiżowych nie starają się t e m u przeciwstawić, zastrzegając sobie do wyłącznego użytku pewne w z o r y ubierania się, sposoby zachowania i t p . 11 Jak w y n i k a z obserwacji, jedne elementy k u l t u r o w e zostają prze­ noszone szybciej, i n n e z dużym opóźnieniem l u b wcale. Najszybciej przejmowane bywają elementy t z w . k u l t u r y m a t e r i a l n e j (narzędzia, p r z e d m i o t y użytkowe, ozdoby), znacznie t r u d n i e j przenoszą się w z o r y zachowań, najoporniej natomiast dokonuje się przenikanie t y c h ele­ mentów, które n i e dadzą się zaobserwować. Przejmowanie i c h w y m a g a środków k o m u n i k a c j i zdolnych do wyrażania a b s t r a k c j i ; i m bardziej a b s t r a k c y j n y jest charakter elementu k u l t u r o w e g o , t y m t r u d n i e j doko­ n u j e się jego przekazywanie. F o r m a przenosi się znacznie łatwiej niż treści, co powoduje, że zapożyczone f o r m y uzyskują z w y k l e nowe sko1 1 Linton, Acculturation in Seven..., rozdz. V I I I . �70 KRYSTYNA MAŁKOWSKA jarzenia treściowe, dopasowane do nowego k o n t e k s t u k u l t u r o w e g o . B a r ­ dzo często z przeniesieniem dokonuje się również zmiana f u n k c j i . W w a r u n k a c h swobodnej w y m i a n y k u l t u r o w e j , podobnie j a k w p r o ­ cesie e w o l u c y j n y c h zmian endogennych, nie powstają na ogół l u k i w zaspokajaniu różnorodnych potrzeb społeczeństwa: stare elementy ulegają całkowitemu w y p a r c i u wówczas dopiero, g d y wszystkie i c h f u n k c j e zostają w pełni, często e f e k t y w n i e j , przejęte przez nowe f o r m y . Proces t e n ulega z w y k l e bardzo s i l n y m zakłóceniom w w a r u n k a c h pod­ porządkowania i nadrzędności jednego społeczeństwa względem drugiego p r z y stosowaniu różnych f o r m p r z y m u s u , zwłaszcza zakazów w stosunku do t r a d y c y j n y c h zwyczajów i i n s t y t u c j i . Sytuacje t a k i e często p r o w a ­ dzą do zupełnej dezintegracji, a co n a j m n i e j znacznej dezorganizacji całego systemu k u l t u r o w e g o . W l i t e r a t u r z e etnograficznej wiele można na t o znaleźć przykładów, wymieńmy choćby zakaz urządzania p o t l a czów u I n d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża A m e r y k i Północnej albo wytępienie najazdów z b r o j n y c h na l u d y sąsiedzkie u Tuaregów, które całkowicie podważyło i c h system prestiżowo-ma j a t k o w y związany z p r a ­ w e m zawierania małżeństw i w dalszej konsekwencji stało się c z y n n i ­ kiem depopulacyjnym. Wśród w i e l k i e j l i c z b y zmiennych, j a k i e wpływają na przebieg i w y ­ n i k i a k u l t u r a c j i , duże znaczenie mają t y p y systemów k u l t u r o w y c h j a k o całości. Istnieje cały szereg t y p o l o g i i k u l t u r o p a r t y c h na bardzo róż­ n y c h k r y t e r i a c h (np. p r y m i t y w n e — cywilizowane, wiejskie — miejskie, homogeniczne — heterogeniczne l u b pluralistyczne, statyczne — dyna­ miczne, a k t y w n e — passywne, dionizyjskie — apollińskie i t d . ) ; w zasto­ sowaniu do o m a w i a n y c h t u zjawisk istotne jest k r y t e r i u m podatności na z m i a n y . Można więc mówić o względnej giętkości ( f l e x i b i l i t y ) , c z y l i zdolności adaptacyjnej w stosunku do zmian, w przeciwieństwie do sztywności ( r i g i d i t y ) systemów, których t z w . próg t o l e r a n c j i n a z m i a n y jest bardzo n i s k i ; systemy „sztywne" są z w y k l e bardziej homogeniczne i odznaczają się n a ogół znacznie wyższym stopniem i n t e g r a c j i niż k u l ­ t u r y ..flexible", ale też w p r z y p a d k u intensywnego n a p o r u z m i a n u l e ­ gają często zupełnemu załamaniu. I n n y d y c h o t o m i c z n y podział odróżnia k u l t u r y o t w a r t e od zamkniętych, izolujących się od p e n e t r a c j i ze­ wnętrznych całym szeregiem mechanizmów, j a k między i n n y m i u t r u d ­ nianie wszelkich m i g r a c j i do wewnątrz i na zewnątrz g r u p y , obrzędy i n i c j a c y j n e , ceremonie oczyszczania stosowane wobec członków spo­ łeczności po i c h dłuższej nieobecności, k u l t y w o w a n i e pojęć samookreślających (etnocentryzm, rasizm), wszelkiego r o d z a j u „chińskie m u r y " i t p . 1 2 F . M . К e e s i n g, Cultural I960, s. 477. 12 Anthropology, The Science of Custom. New York �PROBLEM AKULTURACJI W ETNOGRAFII AMERYKAŃSKIEJ 71 I n n e właściwości systemów nieobojętne d l a przebiegu a k u l t u r a c j i — t o charakter i działanie i c h mechanizmów samokorygujących (self-cor­ recting) oraz stan równowagi wewnętrznej (equilibrium, eunomia) względnie j e j b r a k (disequilibrium, disnomia). Pojęcie equilibrium nie oznacza zresztą całkowitej równowagi sił, czy też niezmiennej s t r u k t u r y społecznej; jest to raczej stan równowagi l a b i l n e j . Żaden system życia społecznego nie zadowala w pełni w s z y s t k i c h członków społeczeństwa — n i e m a l zawsze istnieją jakieś ogniska p o t e n c j a l n y c h konfliktów, które j e d n a k p r z y sprawnie działającym systemie k o n t r o l i społecznej, właści­ w y m stosowaniu k a r i nagród mogą być przez dłuższy czas skutecznie zażegnywane. System pozbawiony równowagi jest zapewne bardziej p o d a t n y na w p ł y w y zewnętrzne niż t e n , który w wyższym stopniu sprawuje kontrolę n a d s w y m i siłami wewnętrznymi. Nierzadko w przebiegu a k u l t u r a c j i dają się zauważyć — j a k o kolejne j e j s t a d i u m — procesy, które można b y nazwać a n t y a k u l t u r a c y j n y m i . Wzmożone poczucie zagrożenia własnej odrębności w połączeniu, być może, z r o z w i a n i e m się początkowych złudzeń co do wyższości k u l t u r y g r u p y dominującej staje się przyczyną wtórnego, świadomego n a w r o t u do r o d z i m y c h wzorów i t r a d y c j i . Takie f o r m y r e a k c j i L i n t o n nazywa ruchami natywistycznymi. W poszczególnych p r z y p a d k a c h s t y k u k u l t u r działają różne układy wyznaczników zmian, co powoduje wielką różnorodność zjawisk k u l t u r o ­ w y c h . W y m i e n i o n e t u zagadnienia stanowią zaledwie fragmentaryczną próbę ukazania złożoności p r o b l e m u a k u l t u r a c j i . Na zakończenie w a r t o jeszcze raz wrócić do s p r a w y d e f i n i c j i tego procesu i wspomnieć o próbie wydzielenia zajwisk a k u l t u r a c y j n y c h nie na podstawie wyznaczenia i c h zakresu przez określenie rodzaju k o n t a k t u p r z y bliżej nie sprecyzowanym t y p o w a n i u k u l t u r , czy też przez położe­ nie nacisku na t y p k u l t u r , z i n d y f e r e n t n y m stosunkiem do sposobu i c h k o n t a k t o w a n i a się, lecz na podstawie k r y t e r i u m intensywności i d r a ­ styczności wywołanych zmian. D e f i n i c j a ta niewątpliwie zasługuje na uwagę, p r z y t o c z m y ją więc w pełnym b r z m i e n i u ; „akulturacja jest procesem z m i a n y k u l t u r o w e j , która zachodzi wówczas, g d y jakaś k u l ­ t u r a ulega d r a s t y c z n y m p r z e m i a n o m w k i e r u n k u przystosowania się do i n n e j k u l t u r y , od której zapożycza liczne cechy l u b zasady". P r z y t y m społeczność podlegająca a k u l t u r a c j i , m i m o t y c h drastycznych zmian, zachowuje swoją odrębność. A u t o r e m t e j d e f i n i c j i jest E. A . H o e b e l . W r o z u m i e n i u tego autora wszystkie inne f o r m y zapożyczeń k u l t u r o ­ w y c h , które do t a k i c h przeobrażeń n i e prowadzą, należy zaliczać do 1S 13 E. A d a m s o n — T o r o n t o 1958, s. 606. Hoebel, Man in the Primitive World, New York—London �KRYSTYNA MAŁKOWSKA d y f u z j i . A więc wczesne k o n t a k t y I n d i a n A m e r y k i Północnej z agentami spółek f u t r z a r s k i c h prowadziły jedynie do d y f u z j i , a k u l t u r a c j a zaś za­ częła się dopiero z początkiem stałego osadnictwa i wynikającej stąd dezorganizacji ekologicznych i gospodarczych podstaw życia I n d i a n oraz ich s t r u k t u r y społecznej i p o l i t y c z n e j . Wydaje się, iż pierwsza z o m a w i a n y c h t u definicji, również p i e r w ­ sza w chronologicznym porządku i c h powstawania, zdezaktualizowała się n i e m a l całkowicie w w a r u n k a c h powojennych, k i e d y między i n n y m i na skutek gwałtownego r o z w o j u środków k o m u n i k a c j i i masowego prze­ kazu intensywność i tempo p r z e m i a n wzrosły niezmiernie i objęły wszystkie k o n t y n e n t y ; przestała już grać rolę bezpośredniość k o n t a k t u ( w znaczeniu face-to-face). Rola środków i systemów k o m u n i k a c j i w procesach a k u l t u r a c y j n y c h jest ogromna, lecz — j a k dotąd — została mało zbadana. D r u g a z k o l e i definicja zachowuje w znacznym s t o p n i u swą a k t u a l ­ ność, z t y m że początkowe stadia t a k pojętej a k u l t u r a c j i pozostają już n i e m a l zupełnie poza zasięgiem bezpośredniej obserwacji. M a n k a m e n ­ tem j e j jest j e d n a k wyłączenie poza strefę zjawisk a k u l t u r a c y j n y c h t a k powszechnych obecnie procesów zmian k u l t u r o w y c h , j a k i e zachodzą np. w związku z uprzemysłowieniem i urbanizacją. D e f i n i c j a Hoebela wydaje się szczególnie interesująca z naszego p u n k t u widzenia, mogą się b o w i e m w niej zmieścić te wszystkie p r o ­ cesy, jakie zaszły i zachodzą w Polsce powojennej jako j e d n y m z państw, w których dokonała się r e w o l u c y j n a zmiana s t r u k t u r y p o l i t y c z n e j , społeczno-ekonomicznej i ideologicznej, wprawiając w r u c h cały szereg dynamizmów towarzyszących t y m procesom i dających się „na gorąco" obserwować. Są t o , ze względu na tempo i intensywność, zupełnie w y ­ jątkowe w a r u n k i do badań zmian k u l t u r o w y c h . Może t u być sprawą dyskusyjną, czy w t y m w y p a d k u można mówić o s t y k u różnych k u l t u r , a co za t y m idzie, czy m a m y t u do czynienia ze z m i a n a m i egzogennymi w k u l t u r z e , to jest t a k i m i , j a k i e wchodzą w zakres zainteresowań a k u l ­ t u r a c y j n y c h . Wydaje się wszakże, że gdziekolwiek — j a k w naszej sy­ t u a c j i — jesteśmy świadkami m n i e j l u b bardziej drastycznego ścierania się różnych systemów wartościowania, zmiany, j a k i e dokonują się w w y ­ n i k u tego procesu, można z dużą dozą słuszności uznać za egzogenne. Przedwczesna byłaby chyba próba jakiejś generalnej oceny a k u l t u racjonizmu, znajduje się o n b o w i e m wciąż jeszcze na drodze do dalszej k r y s t a l i z a c j i pojęć, doskonalenia t e c h n i k badawczych, coraz pełniej­ szego zharmonizowania współpracy różnych zainteresowanych d y s c y p l i n oraz wysunięcia śmielszych i precyzyjniejszych propozycji teoretycz­ n y c h . N u r t t e n , k i e r o w a n y chęcią widzenia zjawisk w całej i c h w i e l k i e j złożoności, m a wszelkie zalety większego niż w j e d n o s t r o n n y c h , uprasz- �PROBLEM AKULTURACJI W ETNOGRAFII 73 AMERYKAŃSKIEJ czających schematyzmach zbliżenia do p r a w d y skomplikowanej rzeczy­ wistości, widzenia j e j nie w czarno-białych a l t e r n a t y w a c h , lecz jako dynamiczne continuum, złożone z k o m p l e m e n t a r n y c h , dopełniających się wzajemnie, powiązanych ze sobą i oddziałujących na siebie aspek­ tów. I m i m o że postawa t a k a wymaga o d badacza niezmiernie dużych wysiłków, m i m o że stawia go wobec spiętrzonych trudności warsztato­ w y c h i teoretycznych, wnosi coś, co można b y nazwać poszerzeniem świadomości badawczej. W t y m leży niewątpliwa zasługa tego k i e r u n k u . K r y s t y n a Małkowska ACCULTURISATION IN AMERICAN ETHNOLOGY S u m m a r y A c c u l t u r i s a t i o n is only one p a r t oí the w i d e r question of c u l t u r a l changes w h i c h began to a t t r a c t the i n t e r e s t of o u r ethnologists a n d c u l t u r a l anthropologists at the end of the t w e n t i e s and b e g i n n i n g of the t h i r t i e s of the p r e s e n t c e n t u r y . T h e t e r m " a c c u l t u r i s a t i o n " h a s been used more a n d m o r e f r e q u e n t l y to denote a l l those processes that t a k e place w i t h i n a c u l t u r e u n d e r the i n f l u e n c e of direct contact w i t h a n o t h e r c u l t u r a l s y s t e m . T h e t e r m h a s a l w a y s been loosely defined. T h e r e c a m e a t i m e w h e n c l o s e r definition of the t e r m and closer f o r m u l a t i o n of r e s e a r c h p r e m i s e s b e c a m e n e c e s s a r y . T h e f i r s t attempt at this w a s u n d e r t a k e n by t h r e e A m e r i c a n ethnologists, M. J . H e r s k o v i t s , R a l p h L i n t o n , a n d R o b e r t R e d f i e l d , i n a m e m o r a n d u m p u b l i s h e d i n t h e A m e r i c a n A n t h r o p o l o g i s t i n 1936. T h e a u t h o r s t h e m s e l v e s w e r e a w a r e of the i n a d e q u a c y of the proposed definition. H e r s k o v i t s , seeing t h e d i f f i c u l t y of d i f f e r e n t i a t i n g a c c u l t u r i s a t i o n f r o m the a l r e a d y w e l l - k n o w n t e r m diffusion, t r i e d to find the l i n e of d e m a r c a t i o n b e t w e e n these t w o t e r m s . D i f f u s i o n i s m is c o n c e r n e d w i t h t h e s t u d y of c u l t u r a l t r a n s m i s s i o n s once t h e y h a v e t a k e n place, w h e r e a s a c c u l t u r i s a t i o n t a k e s to do w i t h t h e study of c u l t u r a l t r a n s ­ m i s s i o n s w h i l e they are t a k i n g place. T o a greater e x t e n t t h a n other m o d e r n schools of ethnology, these ethnologists, i n t r i g u e d by the d i v e r s i t y of the changes that t a k e p l a c e i n t h e a c c u l t u r i s a t i o n process, b y t h e i r v a r y i n g i m p o r t a n c e i n d i v e r s e f i e l d s of c u l t u r e , by t h e selection p r i n c i p l e s that g o v e r n t h e absorption of the v a r i o u s elements, focussed their a t t e n ­ tion on t h e p e r s o n a l i t y of i n d i v i d u a l s a s c r e a t i v e m e m b e r s of society. A c c u l t u r i s a t i o n is s t i l l a y o u n g s t u d y i n w h i c h t h e concepts a r e b e c o m i n g c r y s t a l l i s e d , the r e s e a r c h t e c h n i q u e s perfected, a s t u d y w h i c h is c o - o p e r a t i n g m o r e and m o r e closely w i t h a l l i e d d i s c i p l i n e s , a n d p u t t i n g f o r w a r d i n c r e a s i n g l y bold a n d p r e c i s e t h e o r e t i c a l propositions. T h i s t r e n d , a i m i n g at a c o m p r e h e n s i v e v i e w of p h e n o m e n a i n a l l their great c o m p l e x i t y , h a s t h e a d v e n t a g e over other, o n e - s i d e d , s i m p l i f i e d schemas, of being a b l e to get closer to r e a l i t y , of s e e i n g it not i n b l a c k or w h i t e a l t e r n a t i v e s , b u t as a d y n a m i c c o n t i n u u m composed of c o m p l i m e n t a r y i n ­ terconnected, i n t e r d e p e n d e n t aspects. A l t h o u g h this a p p r o a c h calls for i m m e n s e effort on the p a r t of t h e s c h o l a r , and confronts h i m w i t h e n o r m o u s p r a c t i c a l a n d t h e o r e t i c a l difficulties, it contributes s o m e t h i n g w h i c h m i g h t be t e r m e d the w i d e ­ n i n g of h o r i z o n s . Tlum. К. Kozłowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/33a3e16e266f667f2e48c7de849b817e.pdf 6ed8d10d7a47d6a5dd85b6cf9639c7c3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:583 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:533 Title A name given to the resource Potlatch. Jego rola w kulturze Indian Północno-Zachodniego Wybrzeża Kanady / ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10, s.339-375 Creator An entity primarily responsible for making the resource Małkowska, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KRYSTYNA MAŁKOWSKA P O T L A T C H . JEGO R O L A W K U L T U R Z E PÓŁNOCNO-ZACHODNIEGO WYBRZEŻA INDIAN KANADY W zakresie t z w . k u l t u r p r y m i t y w n y c h istnieje dość pokaźna liczba wytworów i i n s t y t u c j i , które — choć poświecono i m sporo miejsca w l i t e r a t u r z e etnograficznej i c y t u j e się j e w i e l o k r o t n i e j a k o zjawiska znane i oczywiste — nie zostały dostatecznie zbadane i naświetlone z p u n k t u widzenia wymagań dzisiejszej etnologii, operującej doskonal­ szymi m e t o d a m i i zmierzającej do bardziej holistycznego widzenia zja­ w i s k k u l t u r o w y c h w i c h wzajemnej zależności i powiązaniach. Ogromna ilość źródłowych, spisanych materiałów etnograficznych pochodzi z 2 poł. X I X w., k i e d y p r z y bardzo nieraz d r o b i a z g o w y m opisie poszczególnych, wyodrębnionych elementów nie zwracano u w a g i na i c h związek z k o n t e k s t e m k u l t u r o w y m ; strona f o r m a l n a była, siłą rzeczy, wyeksponowana najbardziej — f u n k c j o n a l n y aspekt zjawisk nie wcho­ dził jeszcze w rachubę. Inne obciążenie t y c h materiałów polega na t y m ( p r z y n a j m n i e j w odniesieniu do niektórych społeczeństw), że nie uwzglę­ dniały one l u b uwzględniały niedostatecznie te przekształcenia, j a k i e się w k u l t u r a c h t y c h społeczeństw dokonały w ciągu trwającego o d pewnego czasu k o n t a k t u z ludźmi białymi. Dzisiejszy k r y t y c y z m w sto­ s u n k u do monograficznych prac źródłowych, pochodzących z ostatnich dziesiątków l a t ubiegłego stulecia i początków bieżącego, skłania do r e w i z j i szeregu u f o r m o w a n y c h poprzednio poglądów. J e d n y m z przykładów t a k i c h i n s t y t u c j i , których r o l a n i e została całkowicie wyjaśniona, jest p o t l a t c h u I n d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża A m e r y k i Północnej, zamieszkujących wąski pas przybrzeżny z przylegającymi doń w y s p a m i n a przestrzeni między zatoką Y a k u t a t na południowej Alasce a ujściem r z e k i K o l u m b i i \ I n d i a n i e ci, reprezen­ tujący n i e j e d n o l i t y t y p antropologiczny, zróżnicowani pod względem językowych i z g r u p o w a n i w 7 większych zespołach p l e m i e n n y c h , w y 1 Patrz mapka. �340 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A 125° W Mapka 1. Zasięgi p l e m i o n indiańskich północno-zachodniego Ameryki wg C . D . Г o r d e' a, Habitat, Society Goddardem Północnej and Economy, i London wybrzeża 1949 ( z a Boasem, Jennessem) t w o r z y l i stosunkowo jednolitą i z w i e l u względów zdumiewającą kulturę zarówno materialną, j a k duchową. Na jednolitość tej k u l t u r y złożyły się zapewne takie c z y n n i k i , j a k względnie jednorodne środowisko p r z y rodniczo-geograficzne, bogate w różne płody n a t u r a l n e , a przede wszyst­ k i m w r y b y (łososie), oraz dobra k o m u n i k a c j a wodna wzdłuż wybrzeży, która dzięki dużym, s p r a w n y m canoe, wydrążanym po m i s t r z o w s k u przez tubylców w ogromnych pniach cedrowych, ułatwia i n t e n s y w n e k o n ­ t a k t y międzyplemienne. Nie znając u p r a w y z i e m i a n i h o d o w l i t u b y l c y wyspecjalizowali się w rybołówstwie, prowadząc p r z y t y m półosiadły �341 P O T L A T C H t r y b życia, t o jest skupiając się w okresie z i m o w y m , w o l n y m od zajęć zbierackich, w stałych osadach złożonych z p a r u l u b k i l k u w i e l k i c h , c e d r o w y c h d o m ó w zamieszkanych przez g r u p y wielkorodzinne liczące nierzadko po kilkadziesiąt osób. Bujność i c h k u l t u r y , w y s o k i poziom rękodzielnictwa i sztuki, zwłaszcza w zakresie ciesielstwa i snycerstwa, zróżnicowana s t r u k t u r a społeczna, bogata m i t o l o g i a i b a r w n a obrzędo­ wość zwracały już uwagę wczesnych podróżników, j a c y docierali t a m w końcu X V I I I i n a początku X I X w., a o d schyłku X I X w. stały się przedmiotem szczególnego zainteresowania etnografów. Potlatch, który m a być t e m a t e m zamierzonych t u rozważań, jest j e d n y m z najciekawszych przejawów życia społecznego t y c h I n d i a n . Organiczną część ceremoniału potlaczowego stanowiło uroczyste, wysoce z r y t u a l i z o w a n e , publiczne rozdawanie darów, od którego też pochodzi przyjęta w l i t e r a t u r z e etnograficznej nazwa całej uroczystości, b o w i e m „potlatch" — „patshatl" oznacza w jednej z gwar t u b y l c z y c h dawanie, o b d a r o w y w a n i e . Najbardziej u c h w y t n y m znaczeniem p o t l a t c h u dla życia t u b y l c z y c h I n d i a n był jego związek z kształtowaniem się i c h r a n g i i po­ z y c j i społecznej. Te d w i e szczególnie ostro rysujące się cechy p o t l a t c h u złożyły się na sformułowanie jego najczęściej używanej d e f i n i c j i . 2 3 D l a ułatwienia zrozumienia działania p o t l a t c h u w a r t o podać krótką charakterystykę s t r u k t u r y społecznej o m a w i a n y c h I n d i a n . S t r u k t u r a t a nie jest j e d n o l i t a i pozwala, z grubsza biorąc, wydzielić d w i e zasadnicze g r u p y : północną i południową. D l a obszaru północnego, zamieszkanego przez l u d y Haida, T l i n g i t , T s i m s h i a n i Haisla, charakterystyczne jest występowanie rodów r n a t r y l i n e a l n y c h j a k o jednostek podstawowych, a u t o n o m i c z n y c h pod względem gospodarczym i najczęściej również p o l i ­ t y c z n y m . Liczniejsze z nich dzieliły się n a „domy", t j . g r u p y k r e w n y c h , tworzących wielką rodzinę i lokujących się w j e d n y m domostwie (20—40 osób). R o d y Haida i T l i n g i t grupowały się w d w i e egzogamiczne „poło­ w y " (moieties), symbolizujące się odrębnymi z n a k a m i (uważanymi przez j e d n y c h autorów za t o t e m y , przez i n n y c h z n o w u j e d y n i e za z n a k i her­ bowe) i wywodzące się o d wspólnego mitycznego przodka. U Tlingitów podział n a „połowy" koegzystował z podziałem n a k l a n y , również egzo­ gamiczne i m a t r y l i n e a l n e . I n d i a n i e Tsimshian n i e d z i e l i l i się na „poło­ w y " , a j e d y n i e na 4 k l a n y (zwane n i e k i e d y f r a t r i a m i ) , te z k o l e i na r o d y i „domy"; u mówiących d i a l e k t e m K w a k i u t l I n d i a n Haisla w y ­ stępował podział na 6 klanów. 2 P a t r z r y c . 1—3. „Potlatch j e s t to ceremoniał r o z d a w a n i a l u b n i s z c z e n i a własności w c e l u p o d ­ n i e s i e n i a s t a t u s u społecznego u I n d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża..." ( C h . W i n n i с к, Dictionary of Antropology, N e w Y o r k 1956). 3 �342 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A W grupie południowej, składającej się z Kwakiutlów, B e l l a Coola, Nootków i Salishów, pochodzenie i dziedziczenie wyznaczane było w znacznym stopniu b i l a t e r a l n i e , z silniejszym zaakcentowaniem p a t r y linealności. Jednostkę autonomiczną stanowiła t a m w i e l k a rodzina t w o ­ rząca grupę lokalną i mieszkająca w e wspólnym domu. Takie w i e l k o rodzinne g r u p y domowe miały, podobnie j a k r o d y na północy, własne t e r e n y zbierackie i r y b a c k i e oraz p r a w a do odrębnych znaków herbo­ w y c h , mitów, masek, tańców, pieśni i i m i o n . Pieczę n a d t y m i d o b r a m i s p r a w o w a l i dziedziczni naczelnicy. wg F . B o a s ; R y c . 1. D o m y w P o r t Tsimshlan Mythology, „ A n n . Simpson R e p . B. A m . Ethnol.". t . 31: 1916 W większości przypadków owe podstawowe g r u p y lokalne — r o d y l u b w i e l k i e r o d z i n y — łączyły się w dość luźne związki plemienne, nie stanowiło t o jednak reguły; stosunkowo r z a d k i m z j a w i s k i e m były k o n ­ federacje międzyplemienne. Ogólnie biorąc, nie wykształciła się na t y m terenie jakaś szersza f o r m a więzi p o l i t y c z n e j . Niezmiernie c h a r a k t e r y s t y c z n y m r y s e m t e j k u l t u r y jest gradacja r a n g i społecznej i związanych z nią przywilejów, nasuwająca bliskie analogie do średniowiecznej „drabiny społecznej" na terenie E u r o p y . J a k k o l w i e k „szczeble" t e j d r a b i n y dadzą się zgrupować w cztery za­ sadnicze w a r s t w y społeczne: naczelników (chiefs) — odpowiednik a r y ­ stokracji, nobilów — odpowiadających w a r s t w i e szlacheckiej, pospólstwo (commoners) i niewolników, n i e ma między n i m i o s t r y c h granic, z w y - �343 P O T L A T C H jątkiem przedziału, j a k i dzieli całkowicie wyjętych spód p r a w a n i e w o l ­ ników o d w a r s t w pozostałych. T a gradacja r a n g i przebiega w każdym klanie, rodzie bądź w i e l k i e j rodzinie, a wyznaczana jest przede wszyst­ k i m przez urodzenie, t j . przez stopień pokrewieństwa względem naczel­ n i k a najwyższej r a n g i oraz wynikające stąd u p r a w n i e n i a dziedziczne. Instytucją regulującą i zatwierdzającą te u p r a w n i e n i a był właśnie pot­ latch. L i t e r a t u r a n a jego temat, m i m o że dość obszerna, składa się w więk­ szości z prac opisowych, stanowiących f r a g m e n t y dużych m o n o g r a f i i ogólnych; p u b l i k a c j e poświęcone specjalnie p o t l a t c h o w i są nieliczne i reprezentują w zasadzie jednostronne zainteresowania określonym p r o ­ b l e m e m związanym z t y m zjawiskiem społecznym, n p . jego genezą l u b systematyką. M i m o że opracowania t e wnoszą wiele ciekawych i n f o r ­ m a c j i i sugestii, b r a k i m najczęściej oparcia o dostatecznie wnikliwą i krytyczną analizę materiałów źródłowych i powiązania j e j z jedno­ czesnym uwzględnieniem procesu p r z e m i a n historycznych. L i t e r a t u r a , która powstała w w y n i k u badań t e r e n o w y c h przeprowadzonych na prze­ łomie X I X i X X w., zajmuje się n i e m a l wyłącznie obrzędowością p ot ­ l a t c h u ; wszelkich f u n k c j o n a l n y c h powiązań t e j i n s t y t u c j i z całością k u l ­ t u r y trzeba mozolnie szukać wśród danych dotyczących i n n y c h dziedzin życia. Szczególną trudność sprawia p r z y t y m niezmierna drobiazgowość większości m o n o g r a f i i , zamierzonych n a gigantyczną skalę, które w p r a k ­ tyce n i e mogły być wolne od poważnych niedociągnięć. Najważniejsze z n i c h — t o nierównomierne p o t r a k t o w a n i e różnych dziedzin k u l t u r y l u b zupełne pominięcie niektórych j e j wycinków, n a d m i e r n i e rejestra­ c y j n y opis faktów, bez hipotetycznego bodaj dostrzegania związków między n i m i zachodzących, co wpłynęło n a przeoczenie ważnych n i e ­ k i e d y danych oraz niedostateczne dostrzeganie przeobrażeń historycz­ n y c h . Te między i n n y m i zarzuty stawiają dzisiejsi antropologowie amerykańscy materiałom z e b r a n y m przez F. Boasa i jego współpracow­ n i k ó w . W latach trzydziestych p o j a w i a się n o w y , ulepszony t y p mono­ g r a f i i o p a r t y c h n a badaniach t e r e n o w y c h , o p r a c o w y w a n y c h według zasady: ,,[...] Etnograf p o w i n i e n w swoich badaniach objąć wszystkie aspekty k u l t u r y w sposób równomierny [...] Następnie zebrany materiał p o w i n i e n przedstawić w f o r m i e zwięzłej, uporządkowanej i dobrze prze­ t r a w i o n e j m o n o g r a f i i " . Doskonałym przykładem t a k i e j p r a c y jest The Northern and Central Nootkan Tribes P h . D r u c k e r a , w y d a n a w 1951 г., a oparta na materiałach zebranych w latach 1933—1936. 4 5 4 V. G a r f i e l d , A Research Problem in Northwest r i c a n A n t h r o p o l o g i s t " , t. 47: 1945; J . W i к e, More „ A m . A n t h r . " , t. 59: 1957. 5 W i к e, op. cit. Puzles Indian Economics, on the Northwest „Ame­ Coast, �344 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A W p u b l i k a c j a c h amerykańskich antropologów k u l t u r o w y c h z tego okresu pojawiać się zaczyna tendencja do dynamicznego r o z u m i e n i a k u l t u r y j a k o procesu stale dokonujących się przeobrażeń oraz żywe zainteresowanie zagadnieniami e k o n o m i c z n y m i . W p r a w d z i e p o t l a t c h n i e doczekał się dotąd pełnej m o n o g r a f i i , ale w k i l k u pracach napisanych na przestrzeni o s t a t n i c h 30 l a t (skoncentrowanych zasadniczo na i n n y c h zagadnieniach) ukazuje się szereg bardzo cennych, choć t y l k o ogólniko­ w y c h sugestii n a jego temat. Najważniejsze z n i c h jest odbiegające od dotychczasowej t r a d y c j i rozważania p o t l a t c h u j a k o zjawiska „samego w sobie" ocenianie go j a k o t w o r u węzłowego w t e j k u l t u r z e , w którym — j a k w, soczewce —• zbiegają się i wiążą ze sobą różne dziedziny życia. N a szczególne wyróżnienie zasługują p o d t y m względem prace V. G a r f i e l d , J . M c C . Collinsa i J . P. A v e r k i j e v e j . N i e s t e t y jednak m a r ­ ginesowy raczej c h a r a k t e r t y c h w y p o w i e d z i nie pozwala n a wykazanie w szczegółowy i usystematyzowany sposób, j a k te powiązania p o t l a t c h u z całokształem k u l t u r y przebiegają. Ponadto wciąż daje się odczuć b r a k systematycznej a n a l i z y porównawczej potlatchów, urządzanych w róż­ n y c h grupach p l e m i e n n y c h tego obszaru, nawiązującej d o istniejących różnic s u b k u l t u r o w y c h . Ryc. wg Ph. D r u c k n e r ; Northen 2. K o n s t r u k c j a d o m u and Central Buli.", Nootków Nootkan Tribes, „Smiths. Inst. B . A m . E t h n o l . t . 1 4 4 : 1951 Zestawienie materiałów dotyczących k i l k u odpowiednio d o b r a n y c h p l e m i o n sugeruje możliwość i n n e j koncepcji p o t l a t c h u niż dotychcza­ sowa, interpretująca go j a k o wyjątkowo zrytualizowaną formę darów i sprowadzająca ostatecznie zagadnienie p o t l a t c h u d o ogólnej t e o r i i d a r u w społeczeństwach „pierwotnych" . 8 Por. M . M a u s s , The Gift, L o n d o n 1954; tłum. ł a n C u n n i s o n . �345 P O T L A T C H Praca niniejsza na podstawie analizy dostępnych materiałów źródło­ w y c h i dostrzeżonych prawidłowości w zakresie sytuacji społecznych, w j a k i c h organizowane bywały potlatche u różnych g r u p p l e m i e n n y c h tego zespołu k u l t u r o w e g o , próbuje przedstawić p o t l a t c h przede wszyst­ k i m j a k o instytucję o ściśle określonych zadaniach społecznych, w sto­ s u n k u do których r o z d a w n i c t w o darów jest je d ynie oprawą zewnętrzną, choć bardzo ściśle zespoloną i mającą w y b i t n y udział w doniosłości pot­ l a t c h u dla w i e l u dziedzin życia. S t a n o w i ono, j a k się zdaje, formę działania t e j i n s t y t u c j i , a nie j e j treść istotną. 7 Na dość p o p u l a r n y m wyobrażeniu p o t l a t c h u j a k o f o r m y przejawiania się szczególnie zaakcentowanej r y w a l i z a c j i , swoistego p o j e d y n k u , za­ ciążyła ekstremalna jego postać u I n d i a n K w a k i u t l ; p r z y c z y n y tego leżą zapewne zarówno w wyjątkowo j a s k r a w y c h cechach p o t l a t c h u Kwakiutlów, j a k i u p r z y w i l e j o w a n e j pozycji Kwakiutlów w l i t e r a t u r z e etnograficznej. Przejście do bardziej szczegółowego omówienia p r o b l e m a t y k i p o t l a ­ t c h u należy chyba rozpocząć od p o i n f o r m o w a n i a czytelnika, j a k się ta procedura odbywała. I. P R Z E B I E G UROCZYSTOŚCI POTLACZOWYCH Ważną część c e r e m o n i i p o t l a t c h u stanowiło, j a k w i e m y , obdarowa­ nie zaproszonych gości, p r z y c z y m wielkość d a r u musiała odpowiadać wysokości r a n g i społecznej osoby, d l a której był o n przeznaczony. Goś­ cie r e k r u t o w a l i się z w y k l e spośród członków innego r o d u ( k l a n u czy ple­ mienia) niż t e n , do jakiego należał gospodarz c e r e m o n i i i który uważa­ n y był zbiorowo za gospodarzy całej i m p r e z y . Liczba gości wahać się mogła znacznie w zależności o d tego, czy p o t l a t c h był organizowany na poziomie plemienia, k l a n u czy r o d u względnie g r u p y l o k a l n e j ; to z k o l e i zależało od r a n g i , pozycji społecznej i a m b i c j i organizatora oraz o d doniosłości spraw, z j a k i m i dany potlach był związany. Zasadniczo i m wyższa była pozycja społeczna organizatora, t y m szerszy krąg za­ proszonych gości. Zarówno sama ceremonia, j a k i przygotowania do niej są w y r a z e m więzi g r u p o w e j , solidarności g r u p y z j e j naczelnikiem i wzajemnej i c h D o porównań posłużyły materiały dotyczące t r z e c h g r u p p l e m i e n n y c h : T s i m ­ s h i a n , K w a k i u t l i Nootka, z k o n t r o l n y m i m n i e j szczegółowym uwzględnieniem c z w a r t e j — p l e m i e n i a z grupy Salishów (częściowo również H a i d ó w ) . W y b ó r p l e ­ m i o n został d o k o n a n y n a p o d s t a w i e następujących kryteriów: a) reprezentatywności ze względu n a różnice w e k o n o m i c z n y c h u w a r u n k o w a n i a c h p o t l a t c h u i w s t r u k t u ­ r z e społecznej; b) jakości istniejących materiałów e t n o g r a f i c z n y c h d l a poszczegól­ n y c h g r u p ; c) dostępności t y c h materiałów w n a s z y c h w a r u n k a c h . 7 �346 K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA od siebie zależności. T a obustronna zależność stanowiła ważny czynnik równowagi społecznej, przeciwstawiając się z jednej s t r o n y w s z e l k i m tendencjom a l i e n a c y j n y m w a r s t w y naczelników, z d r u g i e j zaś sprowa­ dzając kontrolę działalności naczelników przez zależnych od n i c h członków g r u p y do rozmiarów n i e zagrażających ustalonej s t r u k t u r z e . Ponieważ przygotowanie p o t l a t c h u wymagało dużo wysiłku ze stro­ n y w s z y s t k i c h członków g r u p y , a k t wstępny polegał na z a k o m u n i k o w a ­ n i u i m i n t e n c j i wodza oraz apelu o współpracę i pomoc. Odbywało się t o w t e n sposób, że naczelnik zapraszał swoich l u d z i na ucztę z przygo­ t o w a n y c h uprzednio zapasów, podczas której ogłaszał i m swój p l a n , podając jednocześnie do wiadomości, jaką ilość dóbr zdołał już sam zgromadzić i zwracając się do n i c h z następującym w e z w a n i e m : „Pro­ szę was, abyście dołączyli do tego i waszą własność, a b y m mógł zapro­ sić w i e l u gości, p o t l a t c h t e n b o w i e m odbędzie się nie w m o i m i m i e n i u , lecz w waszym, i staniecie się sławni wśród p l e m i o n , gdy zostanie ogłoszone, co daliście od siebie" . 8 Było to j a k b y ogłoszenie ostrego pogotowia dla g r u p y społecznej w zakresie j e j aktywności gospodarczej i — j a k dalej zobaczymy — nie t y l k o gospodarczej. Wspólnie ustalano listę gości oraz p l a n działań i p r o g r a m u r o c z y ­ stości. Po zakończeniu uczty, dziękując za przybycie i obiecaną pomoc, naczelnik obdarowywał wszystkich żywnością. U p l e m i o n północnej części wybrzeża odbywało się jeszcze osobne przyjęcie dla członków r o d u ojca (nie należących do gospodarzy), w celu ustalenia f o r m i za­ k r e s u pomocy, j a k i e j od n i c h oczekiwano. J a k k o l w i e k b o w i e m sforma­ lizowana solidarność g r u p o w a wyznaczana t a m była m a t r y l i n e a l n i e , t o jednak bezpośredniość więzów r o d z i n n y c h nakładała również na bliż­ szych k r e w n y c h ze s t r o n y ojca obowiązek okazania pewnej pomocy. Najbliższy sezon l u b parę to okres i n t e n s y w n y c h wysiłków, a b y oprócz n o r m a l n y c h zapasów n a zimę zgromadzić dostateczną ilość n a d ­ wyżek n a d a r y i przyjęcia d l a gości, a jednocześnie okres przygotowań do występów a r t y s t y c z n y c h , nierozłącznie z potlatchem związanych. Jeżeli w e własnym p l e m i e n i u brakowało utalentowanego poety-pieśniarza, t o sprowadzano go na t e n czas z innego plemienia, aby wyuczył chór odpowiednich śpiewów. Jedne z n i c h powtarzały się t r a d y c y j n i e w niezmiennej f o r m i e (związane z mitologią), inne znów komponowano na każdą okazję, uwzględniając a k t u a l n e wydarzenia, śmieszności, t y ­ tuły do chwały i t p . Do nich, obok p o c h w a l n y c h pieśni na cześć gospo­ darza, jego bogactwa, hojności, szlachetności r o d u i t p . , należały t z w . 8 F . B o a s , Ethnology of the Kwakiutl, „Annual R e p o r t of t h e B u r e a u of A m e ­ r i c a n E t h n o l o g y " (1913—1914), t. 35: 1921, cz. I I , s. 1342. �P O T L A T C H 347 taunting songs — pieśni urągliwe, wyszydzające w a d y i potknięcia pre­ stiżowe gości. U I n d i a n Nootka miały one charakter raczej żartobliwy, podczas g d y u Kwakiutlów zawierały sporo autentycznej złośliwości i chęci upokorzenia adresata. Bogate dramatyzacje mitów i herbów r o d o w y c h wymagały również starannych przygotowań, zwłaszcza ze s t r o n y snycerzy, do których należało w y k o n a n i e l u b odświeżanie masek, rzeźbienie słupa p r z y d o ­ mowego l u b nagrobnego, jeśli p o t l a t c h miał być połączony z jego po­ stawieniem, oraz zdobienie wszelkich d r e w n i a n y c h czy r o g o w y c h przed­ miotów przeznaczonych n a dary. Rzemieślnicy wszelkiego rodzaju m i e l i przed p o t l a t c h e m pełne ręce r o b o t y . 9 Nie zapominano też o elementach r o z r y w k o w y c h . Według D r u c k e r a u Nootków i s t n i e l i ludzie pełniący rolę j a k b y zawodowych błaznów, których zadaniem było rozśmieszanie gości za pomocą zabawnych tań­ ców, przyśpiewów l u b sztuczek. B r a k jest bliższych d a n y c h n a t e n t e ­ m a t w odniesieniu do i n n y c h p l e m i o n , j a k k o l w i e k wszędzie można spo­ tkać w z m i a n k i o różnych żartobliwych wystąpieniach podczas p o t l a t c h u . Po zakończeniu przygotowań uroczyście zapraszano gości. P r z y b y ­ w a l i o n i w s w y c h ozdobnych canoe ( v i s i t i n g canoes) i z a n i m w y s i e d l i , odbywała się ceremonia p o w i t a n i a . N a spotkanie gości wychodziła n a j ­ częściej siostra gospodarza w t o w a r z y s t w i e kobiet, tańcząc i śpiewając. Wykonywała p r z y t y m r u c h y łapania czegoś z powietrza; „chwytała" w t e n sposób swego opiekuńczego ducha p o k o j u , „rzucając" go następ­ nie w k i e r u n k u przybyłych łodzi, a naczelnik z najbliższego canoe o d ­ rzucał go z n o w u k u n i e j . K o b i e t a t a nosiła maskę wyobrażającą owego ducha. D o p i e r o po t y m zapewnieniu sobie, w z a j e m n y c h p o k o j o w y c h i n ­ t e n c j i goście w y s i a d a l i z łodzi i u d a w a l i się n a przyjęcie p o w i t a l n e , rozpoczynające całą serię uczt urozmaiconych tańcami, śpiewami, przed­ s t a w i e n i a m i mitów oraz wielką ilością okolicznościowych przemówień, których głównym celem było p r z y p o m n i e n i e z e b r a n y m h i s t o r i i r o d u i jego świetności, wyliczenie zasług i tytułów poszczególnych przodków oraz p r a w własnościowych i przywilejów r o d o w y c h . Było to t a k ważne zadanie, że powstał specjalny „urząd" mówcy, swoistego k r o n i k a r z a r o d u , znającego doskonale t r a d y c j e rodowe i umiejącego je W odpo­ w i e d n i e j f o r m i e podać. Umiejętności krasomówcze cieszyły się u t y c h I n d i a n wyjątkowym uznaniem, toteż bardzo dbano o i c h r o z w i j a n i e w w y c h o w y w a n i u młodych nobilów. Goście m u s i e l i być również po­ i n f o r m o w a n i , w c z y i m i m i e n i u o d b y w a się p o t l a t c h i z j a k i e j okazji. 9 R y c 6, 7, 9, 10. �348 K R Y S T Y N A Ryc. wg M A Ł K O W S K A 3. Płyta B o a s ; miedziana op. cit. Po k i l k u d n i o w y m z w y k l e u c z t o w a n i u następował a k t k u l m i n a c y j n y i zarazem ostatni: oficjalne, publiczne objęcie przez osobę ( l u b osoby), w której i m i e n i u odbywał się p o t l a t c h , posiadania n o w y c h przywilejów i uznanie j e j n o w e j pozycji społecznej. Towarzyszyło t e m u rozdawanie gościom-świadkom zgromadzonych w t y m celu dóbr, według wspomnia­ nej już zasady, że wysokość d a r u m u s i odpowiadać statusowi społecz­ n e m u osoby, d l a której jest o n przeznaczony. B r a n o j e d n a k p r z y t y m pod uwagę zobowiązania dłużnicze gospodarza, względem gościa i vice versa oraz wszelkiego rodzaju „zapłaty" z tytułu należności za w y k o ­ nane prace (np. pomoc p r z y b u d o w i e domu) i przysługi. Zapłaty t e (payments) były jednak bardzo wyraźnie odróżniane o d tego, co ofia- �349 P O T L A T C H r o w y w a n o j a k o gift, dar potlaczowy. Gospodarz wręczał z w y k l e p r e ­ zenty mężczyznom, a jego żona, m a t k a l u b siostra — k o b i e t o m . Miejsca potlaczowe, t j . kolejność, w j a k i e j usadzano gości, były niezmiernie ważną oznaką r a n g i społecznej i w języku t u b y l c z y m I n ­ dian często służyły wręcz do j e j określania („pierwszy po X " , „drugi po Y " itp.). Według t e j samej h i e r a r c h i i ustalano też kolejność wrę­ czania darów, z t y m że według danych V . G a r f i e l d u Tsimshian n a j ­ p i e r w o t r z y m y w a l i naczelnicy, a następnie dopiero, w t e j samej k o l e j ­ ności, członkowie i c h g r u p . F a k t t e n zasługuje na uwagę z tego wzglę­ d u , że H . Codere powołując się na odmienną zasadę u Kwakiutlów h i e r a r c h i z o w a n i a całych g r u p , bez wydzielania naczelników , używa j e j j a k o jednego z argumentów p r z e c i w z a r y s o w y w a n i u się w t y m społeczeństwie podziału klasowego. 10 11 12 U c h y b i e n i a w stosunku do kodeksu honorowego obowiązującego na potlatchach zdarzały się bardzo rzadko i uważano j e za ujmę dla god­ ności o b u stron: gościa, którego poniżono p r z y z n a n i e m m u niższej r a n g i niż t a , j a k a m u się według przyjętej o p i n i i należała, i gospodarza skompromitowanego z p o w o d u n i e u w a g i l u b b r a k u o r i e n t a c j i . D r u c k e r opisuje taką sytuację u Nootków. Gość, którego spotkało uchybienie, p o w i n i e n był — zgodnie z w y m o g a m i e t y k i e t y — zająć wyznaczone m u miejsce, ale zaraz przez swego mówcę oznajmić o d o z n a n y m despekcie. D l a podniesienia swej godności w oczach zebranych musiał ofiarować drobne prezenty gospodarzowi i k i l k u jeszcze znaczniejszym osobistościom z jego g r u p y . (Rozdawanie l u b n i e k i e d y niszczenie pew­ nej ilości m i e n i a w sytuacjach r o z u m i a n y c h j a k o poniżenie godności było, j a k zobaczymy dalej, powszechnie stosowanym zabiegiem dla „odzyskania t w a r z y " . ) Gospodarz ze swej s t r o n y składał poszkodowa­ n e m u gościowi d o d a t k o w y dar, n a z y w a n y „odpokutowaniem za błąd". Z a n i m przystąpiono do rozdzielania darów ukazywano gościom całe. zgromadzone mienie, wyliczając k o l e j n o wkłady poszczególnych osób. Pretendenci do n o w y c h tytułów i przywilejów siedzieli podczas t e j uroczystości na podwyższeniu, u b r a n i w ceremonialne stroje, jedno­ cześnie bardzo szczegółowo w y l i c z a n o wszystkie p r z y w i l e j e , j a k i e m i a ­ ły odtąd stać się i c h prawną własnością. P o t l a t c h kończył się przemó­ w i e n i a m i mówców w i m i e n i u najstarszych rangą wodzów spośród gości, którzy w ozdobnych i długich m o w a c h ( n i e k i e d y parogodzinnych) 10 V. Garfield, Tsimshian Publications i n Anthropology", 11 H. C o d e r e , Kwakiutl Clan and Society, „University of Washington t. 7: 1939 z. 3, s. 167—340. Society: Rank without Class, ,,Am. A n t h r . " , t. 59: 1957. 12 N i e s t e t y , a u t o r c e n i n i e j s z e g o artykułu n i e udało się odszukać w jej materiałach B o a s a w z m i a n k i n a t e n temat. dostępnych �350 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A r o z w o d z i l i się n a d s z c z y t n y m i t r a d y c j a m i r o d u gospodarza i jego osobi­ s t y m i zaletami, p o t w i e r d z a l i jego p r a w a do n o w y c h przywilejów i wła­ sności oraz dziękowali za przyjęcie i hojne dary. Po odpłynięciu gości naczelnik ponownie spraszał s w y c h współrodowców n a ucztę, a b y i m podziękować za pomoc i rozdać p o d a r u n k i żywnościowe j a k o w y r a z wdzięczności. Odtąd nowe p r a w a w y s t a w c y p o t l a t c h u były społecznie zaakcepto­ wane i publicznie honorowane. Ostatecznym tego p o t w i e r d z e n i e m sta­ wał się p o t l a t c h urządzany p r z y najbliższej o k a z j i przez świadkujących gości, n a którym podwyższona pozycja społeczna poprzedniego gospo­ darza znajdowała w y r a z w p r z y z n a w a n i u odpowiadającego j e j miejsca potlaczowego. T a k wyglądał podstawowy schemat ceremonii p o w t a ­ rzający się u większości p l e m i o n tego obszaru; poszczególne potlatche, n a w e t w t y m s a m y m p l e m i e n i u , mogły w detalach o d opisanego w z o r u odbiegać, w większości przypadków n i e były t o jednak różnice istotne. Wyjątek s t a n o w i l i K w a k i u t l e , których potlatche miały szczególny charakter. N i e z w y k l e mocno zaakcentowany m o m e n t r y w a l i z a c j i spra­ wiał-, iż przypominały one raczej jakieś zapasy czy t u r n i e j e , w których t a k długo l i c y t o w a n o się wzajemnie własną zamożnością i rozrzutnością, dopóki w y z w a n y p r z e c i w n i k n i e został całkowicie pokonany. „ W e are f i g h t i n g w i t h p r o p e r t y " ( w a l c z y m y za pomocą własności), j a k określali to sami I n d i a n i e K w a k i u t l . Sukces odniesiony w t e j walce przynosił wzrost prestiżu j e d n o s t k i w g r u p i e społecznej. Jedną z f o r m zaakcentowanej r y w a l i z a c j i , występującą również u Tsimshian z okolic P o r t Simpson, była ceremonialna uczta, zwana grease feast l u b challenge feast, n a której podawano gościom w i e l k i e chochle drewniane, wypełnione o l e j e m r y b i m l u b mieszaniną o l e j u ze śniegiem; każdy, p o d groźbą u t r a t y prestiżu, był zobligowany do zje­ dzenia całej p o r c j i . Towarzyszyły t e m u taunting songs, pieśni p o c h w a l ­ ne n a cześć gospodarza, żarty, d o c i n k i i t p . W późniejszym okresie za­ m i a s t o l e j u podawano r u m . N i e k i e d y uczta t a k a połączona bywała z p a l e n i e m znacznych ilości o l e j u . Potlatchem, który podnosił d o m a k s i m u m prestiż wystawcy, był t e n , na którym zamiast ( l u b obok) rozdawania m i e n i a odbywało się jego niszczenie, co pozwalało jednocześnie osiągnąć szczytowe zwycięstwo nad r y w a l e m . Jeżeli n i e mógł o n zniszczyć równej l u b większej ilości dóbr, imię jego zostawało „złamane". T e n t y p p o t l a t c h u , j a k k o l w i e k występujący również w p e w n y c h okolicznościach w północnej g r u p i e p l e m i o n , nigdzie n i e był t a k częsty i t a k żywiołowy, j a k u Kwakiutlów. F. Boas i V . G a r f i e l d są zgodni w o p i n i i , że d l a tubylców okazane w t e n sposób lekceważenie własności stanowiło oznakę największej potęgi. Jest sprawą oczywistą, że n a niszczenie dóbr na większą skalę �351 P O T L A T C H R y c . 4. K a p a c h i l k a t wg Ph. D r u c k n e r ; Indians oj the North-west Coast, New York 1955 m o g l i sobie pozwolić j e d y n i e najbogatsi. Wrócimy jeszcze do tego t e ­ m a t u p r z y końcu artykułu. Niszczenie polegało najczęściej na p a l e n i u ; w d a w n y c h czasach za­ bijano również niewolników, lecz bodaj już w 1 poł. X I X w. w y p a d k i t a k i e zdarzały się j e d y n i e sporadycznie, zabijanie zastąpiono oddawa­ n i e m niewolników w f o r m i e d a r u l u b obdarzaniem i c h wolnością. P ł y t y miedziane, k u t e z m i e d z i samorodnej i zdobione z n a k a m i heraldycz­ n y m i , t z w . coppers , łamano l u b wrzucano do morza. Posiadanie n a d ­ łamanej t a r c z y stanowiło powód do d u m y , dowodziło b o w i e m , iż wła­ ściciel l u b jego przodek mógł sobie pozwolić na niszczenie własności. Coppers bywały również, podobnie j a k dawniej n i e w o l n i c y , zakopy­ wane p o d słupami p r z y d o m o w y m i , t z w . t o t e m o w y m i . N a z y w a n o t o „ceną płaconą za d o m l u b słup". Każdy t a k i a k t znaczono odpowiednią rzeźbą na słupie: zabicie l u b podarowanie n i e w o l n i k a symbolizowano odwróconą postacią l u b głową ludzką; zakopanie względnie darowanie 13 13 P a t r z r y c . 4. �352 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A płyty — wyrzeźbioną płytą, z w y k l e trzymaną przez zwierzę (totem? duch opiekuńczy pod postacią zwierzęcia?). U I n d i a n Nootka n i e m a l dorównujących K w a k i u t l o m p o d wzglę­ d e m zamożności, podobnie j a k u opisywanego przez Collinsa uboższego odłamu Salishów, potlatche n i e łączyły się a n i z oznakami zaakcento­ wanej r y w a l i z a c j i , a n i (z wyjątkiem pośmiertnych) z niszczeniem mienia. 1 4 II. ZWIĄZEK POTLATCHU Z RANGĄ I POZYCJĄ SPOŁECZNĄ Przejdźmy z k o l e i do wyjaśnienia, k t o i w j a k i c h okolicznościach mógł urządzać potlatche oraz k t o i j a k i e tą drogą osiągał korzyści. Jak w y n i k a z materiałów, p r z y w i l e j urządzania p o t l a t c h u należał początkowo, t j . w okresie pierwszych kontaktów z Białymi, wyłącznie l u b p r a w i e wyłącznie do t u b y l c z e j „arystokracji", c z y l i w a r s t w y dzie­ dzicznych naczelników. T a elitarność p o t l a t c h u miała podwójne uza­ sadnienie: z jednej strony w t y m , że był o n ustaloną n a mocy t r a d y c j i formą legalizacji aktów p r z e j m o w a n i a dziedzicznych przywilejów, z d r u g i e j zaś w t y m , że t a w a r s t w a społeczna dysponowała odpowiednią ilością środków m a t e r i a l n y c h . Jedyną kategorią l u d z i , którzy nieza­ leżnie od pochodzenia społecznego m o g l i w o w y m okresie osiągnąć zna­ czne wpływy i spore zasoby m a t e r i a l n e , b y l i szamani. O i l e można zorientować się na podstawie danych źródłowych, o n i również niekiedy urządzali potlatche, n p . w c h w i l i zdobycia pełnego wtajemniczenia i oficjalnego rozpoczęcia p r a k t y k i szamańskiej, a więc uzyskania nowej pozycji społecznej. Dopiero z m i a n y ekonomiczne wywołane r o z w o j e m h a n d l u futerkowego i związanymi z n i m n o w y m i f o r m a m i zarobkowa­ nia, ułatwiającymi bogacenie się również pewnej liczbie l u d z i z pospól­ stwa, oraz masowe w y m i e r a n i e ludności w s k u t e k p r z y w l e c z o n y c h t a m przez białych l u d z i . chorób, stworzyły sprzyjające w a r u n k i d l a awansu społecznego. W i e k X I X (szczególnie 2 jego połowa) stał się więc okre­ sem coraz liczniejszego pojawiania się nuworyszów, j a k w każdym u s t r o j u s t a n o w y m , t a k i t u t a j niechętnie w i d z i a n y c h przez t y c h , którzy pochodzenie swoje m o g l i wywieść od „wielkich" przodków. Dzięki l e p ­ szej k o n i u n k t u r z e wzrosła też ogromnie częstotliwość potlatchów, osiągając największe nasilenie m n i e j więcej w latach siedemdziesiątych ubiegłego stulecia. W późniejszych latach coraz dalej posuwająca się ingerencja l u d z i białych w życie tutejszych I n d i a n objęła również pot­ latche; początkowo poszczególne misje usiłowały zlikwidować t e n z w y ­ czaj na swoich terenach, zresztą — j a k się zdaje — bez większego 1 4 Among J . McC. C o l l i n s , the Skagit Indians Growth During of Class the Cotact Distinction Period, and Political Authority „ A m . A n t h r . " , t. 5 2 : 1950. �P O T L A T C H 353 powodzenia, stopniowo zaczęły również ingerować władze a d m i n i s t r a ­ cyjne, aż wreszcie w 1913 r. wydano o f i c j a l n y zakaz urządzania p o t latchów. Nie było t o w p r a w d z i e jednoznaczne z i c h zupełnym wygaś­ nięciem, jednak zaważyło w sposób bardzo i s t o t n y na zmniejszeniu się i c h częstotliwości i jawności. Omówienie s y t u a c j i , w j a k i c h urządzano potlatche, w a r t o poprze­ dzić podsumowaniem treści, które składały się u tubylców na pojęcie dziedzictwa, ponieważ s p r a w y te wiążą się blisko ze sobą. Każdy ród posiadał pewną, zasadniczo stałą sumę wartości p r z e k a z y w a n y c h dzie­ dzicznie z pokolenia na pokolenie. Były to wartości dwojakiego rodzaju: materialne i niematerialne. Pierwsze obejmowały t e r e n y r y b a c k i e i zbierackie, domy, rodzaj skarbu, j a k i m były płyty miedziane, przed­ m i o t y użytkowe oraz m a s k i i wszelkiego rodzaju parafernalia; w skład d r u g i c h wchodziły m i t y i legendy rodowe oraz p r a w o do związanych z n i m i znaków heraldycznych, i m i o n a świeckie i sakralne, d u c h y opie­ kuńcze, odrębne pieśni, inwokacje, rytuały. Z każdym z t y c h i m i o n czy tytułów związane były określone wartości i p r z y w i l e j e . Przyjęcie nowego i m i e n i a wiązało się zatem z n o w y m i u p r a w n i e n i a m i . Każdy ród miał zasadniczo stałą listę i m i o n , istniały jednak p r z y p a d k i u t r a t y l u b uzyskania i m i e n i a w s k u t e k nie u r e g u l o w a n y c h zobowiązań dłużniczych. Jednostka należąca do w a r s t w y e l i t a r n e j otrzymywała swoje u p r a ­ w n i e n i a stopniowo, „na r a t y " , począwszy o d w i e k u dziecięcego aż po zupełną dojrzałość, za każdym razem otrzymując odpowiednie imię. T a k odbywało się wrastanie j e d n o s t k i w społeczeństwo, j e j pełna a k t y ­ wizacja i osiąganie coraz wyższego prestiżu. Rezultatem tęgo procesu było posiadanie przez naczelnika n i e k i e d y imponującej liczby i m i o n . Miały one charakter wyraźnie o f i c j a l n y i używano i c h t y l k o w uroczy­ stych sytuacjach, podczas ceremonii potlaczowych, i n i c j a c y j n y c h i t p . Na codzień używano i m i e n i a często pochodzącego o d miejsca urodzenia, które bez większych ceremoniałów nadawano niemowlęciu zaraz po urodzeniu. Było t o j e d y n e rzeczywiste imię własne, nie związane p r z y t y m z żadnymi p r e r o g a t y w a m i . Dopiero w jakiś czas po urodzeniu, najczęściej po r o k u , dziecko otrzymywało pierwsze imię oficjalne na p o t l a t c h u urządzonym w t y m c e l u przez ojca l u b w u j a . Zostawało: ono w t e n sposób publicznie przedstawione g r u p i e społecznej i f o r m a l n i e uznane jako n o w y członek społeczeństwa. Były to j a k b y drugie, już nie biologiczne, a społeczne narodziny. Każdorazowe przyjęcie nowego i m i e n i a i n o w y c h przywilejów oraz każda z m i a n a w życiu j e d n o s t k i o wyraźnym znaczeniu społecznym (dojrzałość, małżeństwo i t p . ) — t o etapy znaczone p o t l a t c h a m i . Wszyst­ k i e te ważne wydarzenia nabierały mocy obowiązującej dopiero przez 23 — Etnografia Polska, t. X �354 K R Y S T Y N A Ryc. M A Ł K O W S K A 5. D r e w n i a n e n a c z y n i a K w a k i u t l ó w uczt c e r e m o n i a l n y c h wg D г u с к n e r, używane podczas op. cit. podanie i c h do wiadomości publicznej i poświadczenie przez zaproszo­ n y c h gości. Szczególną ważnością odznaczały się t e potlatche, na któ­ r y c h główne dziedzictwo w r a z z pozycją społeczną i miejscem p o t l a c z o w y m p r z e j m o w a n e było przez młodego następcę — brata, częściej syna l u b (na północy) siostrzeńca. T e n c h a r a k t e r miały z w y k l e p o t ­ latche pośmiertne, ale równolegle bardzo rozpowszechniony był zwyczaj przekazywania miejsca potlaczowego i odpowiadających m u p r z y w i l e ­ jów jeszcze za życia naczelnika n a rzecz jego młodocianego następcy, który odtąd zasiadał na e k s p o n o w a n y m miejscu, otrzymując należne honory. Rzeczywiste rządy w g r u p i e sprawował j e d n a k nadal doświad­ czony p o p r z e d n i k t a k długo, dopóki następca n i e stał się w pełni do �355 P O T L A T C H tej r o l i dojrzały. W t e n sposób młodzi ludzie m i e l i okazję zawczasu zapoznać się ze w s z y s t k i m i s p r a w a m i plemienia i sposobem k i e r o w a n i a nimi. Bardzo uroczyście odbywały się również potlatche połączone z b u ­ dową d o m u l u b s t a w i a n i e m słupa „totemowego". B u d o w l a d o m u ozna­ czała najczęściej utworzenie się nowego, samodzielnego odgałęzienia r o d u ( g r u p y domowej), a zatem i awans i n i c j a t o r a b u d o w y na zwierzch­ n i k a samodzielnej g r u p y l o k a l n e j . Potlatche związane z budową d o m u ciągnęły się nieraz przez k i l k a t y g o d n i , stanowiły b o w i e m swoiste ze­ spolenie p o t l a t c h u właściwego z czymś w rodzaju tłoki b u d o w l a n e j (house-building bee). Wszystkie czynności, od wyszukania i spławienia odpowiedniego budulca, poprzez przygotowanie słupów, k r o k w i i dranic, aż po wykończenie wnętrza, były rozdzielane między k r e w n y c h i gości według ściśle tradycją określonych zasad. Na przykład u Tsimshian prace związane z główną konstrukcją d o m u w y k o n y w a l i goście, nato­ miast wykończenie wnętrza należało do gospodarzy. I n i c j a t o r b u d o w y prośbę o w y k o n a n i e odpowiednich zadań kierował do naczelników w grupie gości, c i z k o l e i wszystkie prace p o w i e r z a l i s w o i m l u d z i o m , dobierając o d p o w i e d n i c h fachowców, którym p o t e m płacili za wykonaną robotę specjalnie na t e n cel o t r z y m a n y m i od gospodarza w czasie pot­ l a t c h u r e a l i a m i l u b d o l a r a m i . Potlatche t a k i e wymagały szczególnie dużych zasobów, a stanowiąc dowód w i e l k i c h możliwości organizatora, stawały się źródłem dodatkowego prestiżu. Podobnie rzecz się miała z p o t l a t c h a m i pogrzebowymi, podczas któ­ r y c h dodatkowo nagradzano wszelkie związane z pogrzebem usługi. Część rzeczy zmarłego palono, m . i n . canoe, w dawniejszych czasach zabijano również niewolników. N a w e t u nieskorych do niszczenia włas­ ności Nootków palono canoe i wykreślano bądź t y l k o zawieszano na jakiś czas pewne rytuały, będące własnością zmarłego. Również przez pewien czas ( z w y k l e r o k ) po śmierci naczelnika nie w o l n o było w y ­ mawiać jego i m i e n i a ; okres t e n kończył się potlatchem, na którym anulowano t a b u i oficjalnie ogłaszano koniec ż a ł o b y . 15 Dziedzictwo przechodziło w l i n i i prostej z ojca na najstarszego syna w południowej grupie p l e m i o n , a w północnej n a najstarszego siostrzeńca. Jeżeli jednak właściwy k a n d y d a t nie odznaczał się o d ­ p o w i e d n i m i zaletami c h a r a k t e r u albo miał jakieś szczególne zeszpece­ nia, czyniące go nie dość reprezentacyjnym, wówczas dziedziczny tytuł i p r z y w i l e j e otrzymywał jego młodszy b r a t . Niektóre wartości bracia m o g l i dziedziczyć wspólnie, inne stanowiły p r z y w i l e j jednostkowy. 15 Ph. D r u c k e r , The Northern and Central Nootkan I n s t i t u t i o n B u r e a u of A m e r i c a n E t h n o l o g y " , t. 144: 1951, s. 148. Tribes, ..Smithsonian �356 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A Zawsze pewne p r z y w i l e j e czy zaszczytne f u n k c j e przeznaczane były i dla młodszych synów — n p . wodzowie w o j e n n i , mówcy i t p . r e k r u ­ t o w a l i się z w y k l e spośród o w y c h „młodszych b r a c i " . W każdym razie kolejność przychodzenia na świat w dużym stopniu wyznaczała p r z y ­ szłą rangę społeczną. W b r a k u kandydatów w prostej l i n i i m o g l i dziedziczyć i n n i bliscy k r e w n i albo osoby adoptowane. A k t y adopcji były t u z j a w i s k i e m czę­ s t y m , a dokonywano i c h również podczas potlatchu. Adopcje wśród p l e m i o n północnych miały dość dziwaczny charakter, n p . nie posiada­ jąc siostrzeńców j a k o p r a w o m o c n y c h dziedziców naczelnik adoptował własne dzieci j a k o siostrzeńców albo żonę j a k o swoją siostrę, przez co dzieci mogły już być automatycznie uznane za siostrzeńców i t p . Adoptowano t u najczęściej p a r a m i : chłopca j a k o bezpośredniego spad­ kobiercę i dziewczynkę dla zapewnienia dalszych następców. Córki (siostrzenice) dziedziczyły najczęściej t y l k o dobra niemate­ r i a l n e , j e d n a k zdarzało się, zwłaszcza po okresach epidemii, że i włas­ ność t e r y t o r i a l n a przypadała i m w udziale. U Kwakiutlów i Nootków pewne wartości przekazywano również zięciom na użytek przyszłych wnuków. Dotyczyło to dóbr o t r z y m a n y c h uprzednio w analogiczny sposób, t j . od teścia. Wszystkie potlatche związane z omówionymi wyżej w y d a r z e n i a m i można zaliczyć do wspólnej k a t e g o r i i potlatchów zwiększających u p r a ­ w n i e n i a j e d n o s t k i , j e j prestiż, słowem j e j ciężar g a t u n k o w y w spo­ łeczeństwie; n a z w i j m y je p o t l a t c h a m i k r e s c y t y w n y m i . Obok n i c h istniał jeszcze i n n y t y p potlatchów, które można b y n a ­ zwać wyrównawczymi albo r e h a b i l i t a c y j n y m i . Zadaniem i c h było p r z y ­ wrócenie utraconej godności. Sytuacje, które członek w a r s t w y naczel­ ników odczuwał j a k o obniżające jego prestiż, zdarzały się bardzo często. Naczelnik nie mógł narazić się n a jakąkolwiek śmieszność; wystarczyło na przykład, aby potknął się l u b upadł wobec świadków, zwłaszcza podczas uroczystości, ceremonialnych, a już musiał ratować swój honor rozdaniem pewnej ilości prezentów albo zniszczeniem jakichś przed­ miotów. T y m większy powód stanowiły wszelkie d r w i n y czy szyder­ stwa, j a k też u c h y b i e n i a wobec obowiązującej e t y k i e t y . Potlatche tego rodzaju nie odznaczały się z w y k l e szczególną wystawnością, a rozda­ wanie prezentów miało c h a r a k t e r raczej symboliczny (u Haidów na przykład każdy otrzymywał po kawałku podartego n a strzępy koca). Najokazalszym rodzajem potlatchów r e h a b i l i t a c y j n y c h były te, które urządzali w y k u p i e n i z n i e w o l i jeńcy, wracając do swego i m i e n i a i p r z y ­ wilejów. K o n f i s k a t a i m i e n i a za nie spłacone długi, bądź też przekazywanie części własnych terytoriów z tytułu rekompensaty za wyrządzone k r z y - �357 P O T L A T C H w d y wymagały również sankcji potlaczowej. Organizator p o t l a t c h u mógł go wystawiać w i m i e n i u własnym albo — i t o najczęściej -— w i m i e n i u dzieci, podnosząc stopniowo i c h rangę w h i e r a r c h i i spo­ łecznej. Korzyści, j a k i e dawał p o t l a t c h naczelnikom, są oczywiste, ale i po­ zostali członkowie g r u p y m i e l i w n i c h swój udział w zamian za t r u d i wysiłki. D o najważniejszych pozytywów w t y m zakresie należały: 1. Członkowie g r u p y , którzy nie m i e l i możliwości samodzielnego urządzenia p o t l a t c h u , m o g l i — p r z y odpowiednio większym wkładzie — uzyskiwać na p o t l a t c h u naczelnika niektóre p r z y w i l e j e d l a swoich dzieci. 2. Zorganizowanie wystawnego p o t l a t c h u podnosiło nie t y l k o p r e ­ stiż wodza, ale również znaczenie i rangę całej g r u p y — stanowiło sprawę h o n o r u całej zbiorowości. 3. Potlatch, normując stosunki prawno-własnościowe w grupie, był c z y n n i k i e m ładu społecznego. 4. Przyczyniał się do zwiększenia więzi i solidarności g r u p o w e j . 5. Stwarzał okazje do wyjątkowo bujnego życia towarzyskiego i szerokich kontaktów międzygrupowych i międzyplemiennych. 6. Zawierał szereg elementów r o z r y w k o w y c h i zaspokajał potrzeby artystyczne, dając okazję do popisywania się uzdolnieniami. III. Z A G A D N I E N I A EKONOMICZNE ZWIĄZANE Z POTLATCHEM Przygotowywane darów potlaczowych oraz zapasów żywności po­ t r z e b n y c h dla ugoszczenia wszystkich zebranych osób wymagało o g r o m nejj pracy w ciągu k i l k u nieraz l a t . Widoczna jest t u r o l a p o t l a t c h u j a k o w y b i t n e g o s t y m u l a t o r a w zakresie życia gospodarczego, wpływa­ jącego na intensyfikację wysiłków zarówno w dziedzinie prac podsta­ w o w y c h , j a k zbieractwo i rybołówstwo, j a k też w p r o d u k c j i rękodziel­ niczej. Co składało się na o f i a r o w y w a n e dary? P i e r w o t n i e , t j . przed zetknięciem się z ludźmi białymi oraz w okresie wczesnych kontaktów, używane były do tego celu wzorzyste k a p y własnego w y r o b u z wełny kozłów górskich, zwane chilkat , skóry f u t e r k o w e , olej r y b i , suszone łososie i ryby-świece oraz wszelkiego rodzaju w y r o b y rzemieślnicze, specjalnie starannie wykonane i zdobione h e r b o w y m i m o t y w a m i (crests) gospodarza, a więc: skrzynie d r e w n i a n e do p r z e c h o w y w a n i a m i e n i a , 16 1 7 „[...] d r e i F r a u e n h a t t e n e i n ganzes J a h r l a n g d a r a n gearbeitet. D e r W e r t h dieses Kleidungsstückes w i r d a u f 'fünf P i e r d e ' g e s c h a t z t . " ( C a t l i r i b e i d e n N a y a s , Plattkópfen und Krahen-Indianern in Nord-America, „Der G l o b u s " , t. 15: 1869). 16 , 7 R y c . 7. �358 K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA canoe, naczynia drewniane, łyżki z r o g u i wszelkiego rodzaju w y r o b y plecionkarskie — koszyki, m a t y i t p . Wśród przedmiotów cenionych przez t u b y l c z y c h I n d i a n szczególną wartość p r z y p i s y w a n o płytom k u t y m z m i e d z i ; zajmowały one naczelną pozycję w darach potlaczowych. Wartość t a k i e j płyty była — według r e l a c j i Boasa — t y m większa, im, częściej zmieniała ona właściciela w drodze d a r o w i z n y l u b sprzedaży. D l a niektórych płyt w o k o l i c y F o r t Rouppert Boas podaje wartość ( w 1893 r.) 5000—7500 koców fabrycz­ n y c h ! Cenniejszym płytom nadawano i m i o n a własne . N i b l a c k podaje za L i s i a n s k i m , że u Tlingitów za taką tarczę dawano 20—30 cennych skór w y d r y m o r s k i e j (sea otter — kałan). Najcenniejsze tarcze, w e ­ dług d a n y c h D u n n a (1834), miały wartość 9 niewolników, podczas g d y zwykłe, n a j m n i e j cenione, równały się wartości jednej s k ó r y . Odręb­ ną kategorię darów s t a n o w i l i n i e w o l n i c y . 18 19 W X I X w . o r y g i n a l n e k a p y chilkat zostały stopniowo w y p a r t e przez masowo dostarczane I n d i a n o m koce fabryczne o ustalonej wartości w dolarach, stanowiące podstawowy środek płatniczy K o m p a n i i Z a t o k i Hudsona. Coraz większym powodzeniem w zastosowaniu do p o t l a t c h u cieszyły się również płótna fabryczne, naczynia i t p . w y r o b y o t r z y m y ­ wane w f a k t o r i a c h K o m p a n i i . Napoje alkoholowe, zwłaszcza r u m , znalazły również zastosowanie podczas uczt ceremonialnych. K u t e cop­ pers coraz częściej zastępowano t a n i m i płytami z b l a c h y fabrycznej. W 2 poł. X I X w . rozpowszechniły się d a r y pieniężne w dolarach. Interesujący jest mechanizm zdobywania w y m i e n i o n y c h bogactw przez organizatora p o t l a t c h u , c z y l i rozbudowana sieć sposobów, j a k i m i nadwyżki p r o d u k c y j n e przechodziły w ręce jednostki, b y w postaci rozdanych prezentów stać się środkiem do uzyskania przez nią określo­ n y c h przywilejów. W materiałach źródłowych można doszukać się k i l k u sposobów zdo­ b y w a n i a przez naczelników środków m a t e r i a l n y c h koniecznych (po zaspokojeniu potrzeb zasadniczych) do urządzenia p o t l a t c h u : 1. Pewna, n i e j e d n o k r o t n i e znaczna, część dochodu była r e z u l t a t e m wysiłków samego naczelnika , jego najbliższej r o d z i n y i należących do 20 18 Indians, 1897. F . B o a s , The Social Organization and the Secret Societies of the Kwakiutl . . S m i t h s o n i a n I n s t i t u t i o n , U n i t e d S t a t e s N a t i o n a l M u s e u m R e p o r t for 1895", A . N i b l a c k , The Coast Indians of Southern Alaska and Northern Columbia, „Smithsonian I n s t i t u t i o n R e p o r t for the y e a r 1888". 19 British D a n e B o a s a o K w a k i u t l a c h i D r u c k e r a o N o o t k a c h (op. cit., s. 244) ś w i a d ­ czą o t y m , że w o d z o w i e w y k o n y w a l i zwykłe czynności j e d y n i e w wyjątkowych w y p a d k a c h . „ A c h i e f did not w o r k " —• j a k m ó w i i n f o r m a t o r D r u c k e r a . D o n i c h n a t o m i a s t należała r o l a przywódców w t a k i c h zajęciach, j a k w y p r a w y n a w i e l o ­ r y b y , w y d r y m o r s k i e itp. Z a s a d n i c z e i c h obowiązki obejmowały zarządzanie c z y n 20 �P O T L A T C H 359 niego niewolników. Dużą rolę odgrywała też jego przemyślność w odpo­ w i e d n i m z a i n w e s t o w a n i u swego „kapitału" przed p l a n o w a n y m p o t l a t chem t a k , aby w e właściwym czasie przyniosło m u t o możliwie wysokie zyski. System t e n rozwinął się u Kwakiutlów i omówimy go dalej szcze­ gółowo. 2. Drugą grupę stanowiły wkłady ze s t r o n y współplemieńców czy współrodowców; wkłady t e regulowane były szeregiem n o r m zwyczajo­ w y c h z l i c z n y m i n i u a n s a m i , o sporych nieraz różnicach między p o ­ szczególnymi p l e m i o n a m i : a) część wpływających w t e n sposób dóbr miała c h a r a k t e r bezzwrot­ n y c h trybutów w naturze, składanych w zamian za p r a w o użytkowania terenów należących do d o m e n y naczelnika; b) członkowie r o d u względnie k l a n u , do którego należał i n i c j a t o r potlatchu, zwłaszcza bliżej z n i m s p o k r e w n i e n i (w p r z y p a d k u wodza plemienia wszyscy współplemieńcy), obowiązani b y l i okazać m u j a k n a j ­ dalej idącą pomoc; miała ona bądź c h a r a k t e r bezzwrotnego wkładu (Tsimshian, K w a k i u t l ) , bądź też wynagradzana była każdorazowo sto­ sunkowo niedużymi p o d a r u n k a m i (Nootka). Wkłady te nazywano assis­ tance albo help — pomoc; c) u Kwakiutlów rozwinął się wyspecjalizowany system k r e d y t o w o pożyczkowy j a k o główne źródło powiększania „kapitału" (por. p u n k t 1); d) odrębną formę wkładów stanowiły większe udziały niektórych współrodowców, których nie stać było na samodzielne w y s t a w i e n i e pot­ l a t c h u i którzy występowali t u j a k b y w r o l i współorganizatorów, uzys­ kując w t e n sposób pewne p r z y w i l e j e d l a swoich dzieci (nadawanie i m i e n i a , perforacja uszu u dziewcząt l u b przegrody nosowej u chłop­ ców, u niektórych p l e m i o n tatuaż i t p . ) ; e) u północnej g r u p y p l e m i o n określone obowiązki obejmowały rów­ nież ród ojca oraz w s z y s t k i c h „przyżenionych" d o r o d u gospodarza (np. szwagrów); od k r e w n y c h żony też oczekiwano okazania określonej z w y ­ czajem pomocy. Te przysługi były zawsze wynagradzane, nie koniecznie jednak w równej wysokości i z w y k l e n a r a t y , p r z y o k a z j i ; f) należący do tego samego p l e m i e n i a członkowie i n n y c h klanów (obszar północny) n i e b y l i w p r a w d z i e obowiązani do udzielania pomocy — wyjątek stanowił j e d y n i e naczelnik plemienia, któremu wszyscy m u ­ sieli nieść pomoc — jednak z w y k l e i o n i d o d a w a l i o d siebie jakąś n i e ­ wielką ilość zasobów, najczęściej w postaci produktów spożywczych, n p . jednorazowy zbiór jagód. Przysługi te również zobowiązywały do „zapłaty"; nościami członków g r u p y , p l a n o w a n i e m uroczystości obrzędowych o r a z n i e m w n i c h określonych f u n k c j i . wykonywa­ �360 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A g) wypadałoby t u jeszcze dodać dobra, które organizator p o t l a t c h u otrzymywał jako gość na potlatchach urządzanych w poprzedzającym okresie przez i n n y c h . 3. Te p r o d u k t y bądź w y r o b y rękodzielnicze, j a k i c h brakowało na własnym terenie, trzeba było zdobyć w drodze w y m i a n y z i n n y m i ple­ m i o n a m i , a w okresie napływu towarów f a b r y c z n y c h i produktów, t a k i c h j a k mąka, kasze, z i e m n i a k i i t p . , zdobywać j e w zamian za skóry w f a k ­ t o r i a c h K o m p a n i i Z a t o k i Hudsona l u b jeszcze później — w miarę roz­ w o j u osadnictwa l u d z i białych i pojawienia się n o w y c h f o r m zarobko­ w a n i a — kupować w sklepach za dolary. 4. W a r t o również wspomnieć, że w p e w n y c h sytuacjach n i e w o l n i c y m o g l i stanowić dodatkowe źródło wpływów (poza e f e k t a m i pracy) po­ chodzących ze sprzedaży i c h i n n e m u właścicielowi albo ze składanych za n i c h przez r o d z i n y wykupów. Niektóre z w y m i e n i o n y c h wyżej punktów wymagają bliższego omó­ w i e n i a . Trzeba podkreślić, że w ciągu X I X w., p r z y coraz i n t e n s y w n i e j ­ szym włączaniu t y c h terenów w obszar gospodarki człowieka białego, zmieniły się znacznie proporcje między dochodami objętymi p u n k t e m 1 a t y m i , które stanowiły pomoc i wkład g r u p y , na korzyść zarobków i n d y w i d u a l n y c h . Nie mogło t o pozostać bez wpływu na intensywność więzi g r u p o w e j , p r z y n a j m n i e j w zakresie współdziałania gospodarczego, j a k również na znaczne uniezależnienie potlatchów od poparcia g r u p y społecznej, a co za t y m idzie, w y b i t n e zwiększenie i c h częstotliwości p r z y jednoczesnej deprecjacji zasadniczej f u n k c j i społecznej. Sprawa wszelkiego rodzaju powinności, trybutów wiąże się ściśle z zagadnieniem własności t e r y t o r i a l n e j , które w l i t e r a t u r z e jest uwzględ­ nione w sposób bardzo niezadowalający, w szczególności w źródłach X I X - w i e c z n y c h , traktujących p r o b l e m własności marginesowo i n i e ­ precyzyjnie. Prace późniejsze, począwszy od l a t trzydziestych X X w., k i e d y aspekt ekonomiczny szeregu zjawisk k u l t u r o w y c h stawał się p r z e d m i o t e m coraz żywszych zainteresowań wśród etnografów a m e r y ­ kańskich, j a k k o l w i e k wnoszące wiele c i e k a w y c h i n f o r m a c j i , natrafiały na szereg trudności w o d t w o r z e n i u „klasycznych" stosunków własnoś­ ciowych, z biegiem czasu b o w i e m pod wpływem p r z e m i a n h i s t o r y c z n y c h uległy one znacznym przekształceniom. Boas opierając się na materiałach dotyczących Kwakiutlów, m i m o iż skłonny był w p e w n y m sensie przeakcentowywać ekonomiczny aspekt p o t l a t c h u , n i e doceniał jednak tego zagadnienia o d s t r o n y właściwych, szczegółowych powiązań z całokształtem życia gospodarczego i j a k o b a 21 2 1 „Podstawową zasadą jest przynoszące z y s k i z a i n w e s t o w a n i e własności" (В o a s, op. cit., 1897, s. 341). �361 P O T L A T C H dacz t e r e n o w y n i e poświęcił t y m sprawom specjalnej u w a g i . N i e u c z y n i l i tego również i n n i współcześni m u etnografowie. V . G a r f i e l d zwraca uwagę n a szczególnie niską pod t y m względem wartość informacyjną materiałów dotyczących I n d i a n Haida i T l i n g i t . 2 2 W t y m s a m y m a r t y k u l e , poświęconym omówieniu braków w d o t y c h ­ czasowej l i t e r a t u r z e dotyczącej I n d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża K a n a d y i brzegów południowej A l a s k i , V . G a r f i e l d pisze: „Potlatch jest z j a w i s k i e m u n i k a l n y m , jednakże informacje, jakie możemy zdobyć na temat organizacji p r o d u k c j i w przygotowaniach do p o t l a t c h u oraz włas­ ności terytoriów, z których dobra potlaczowe pochodzą, są bardzo nie­ zadowalające. To samo dotyczy ekonomicznej wartości niewolników, którzy nie t y l k o pracą swoją powiększali bogactwa i c h pana, lecz m o ­ g l i również sami stanowić dobra potlaczowe". I dalej: „Potrzebne są szczegółowe informacje na temat własności zasobów i organizacji p r o ­ d u k c j i w p r z y g o t o w a n i u t y c h zasobów do p o t l a t c h u . I n f o r m a c j e te po­ w i n n y zawierać dokładne wyszczególnienie posiadanych i eksploatowa­ n y c h terytoriów oraz indentyfikację użytkowników wraz z w y n i k a m i starannych badań, dotyczących uprawnień naczelnika do k i e r o w a n i a pracą wykonywaną przez członków jego k l a n u i do o t r z y m y w a n i a od n i c h produktów. P r a w a t e r y t o r i a l n e przekazywane na p o t l a t c h u p o w i n n y być również lepiej zbadane. W i e l u autorów zostawiło n a m opisy za­ bijania, u w a l n i a n i a l u b rozdawania niewolników wraz z inną własnością, lecz n i k t n i e zwrócił u w a g i na i c h wartość j a k o producentów dóbr p o t laczowych" . 23 O d d a j m y teraz głos badaczowi 2 poł. X I X w., G. D a w s o n o w i . Jego wypowiedź może być p e w n y m u s p r a w i e d l i w i e n i e m tamtego pokolenia badaczy t e r e n o w y c h : „Prawa rządzące potlatchem i związanym z n i m ceremoniałem t a k się skomplikowały, że nawet osoby b l i s k o zżyte z t u b y l c a m i n i e mogą' i c h we w s z y s t k i c h szczegółach zrozumieć, a nie­ k i e d y nawet sami t u b y l c y mają trudności w rozstrzygnięciu niektórych kwestii..." . M W każdym razie dane, j a k i m i dysponujemy, zdają się świadczyć o t y m , że p r z y dość s i l n y m jeszcze poczuciu własności g r u p o w e j w y ­ stępowała na t y m terenie coraz wyraźniejsza tendencja do i n d y w i d u a l i ­ zacji p r a w własnościowych, p r z y czym pewien zakres własności podlegał szybszemu procesowi p r y w a t y z a c j i , podczas g d y inne stanowiły nadal dobro zbiorowe. M a m y t u wyraźnie do czynienia n i e z u s t a l o n y m i , G a r f i e l d , op. cit., 1945. Ibidem. G . D a w s o n , Notes and Observations of the Kwakiool Island, M o n t r e a l 1888; c y t . z a : W i k e , op. cit. 22 23 24 People of Vancouver �362 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A s z t y w n y m i zasadami, lecz z procesem, którego stopień zaawansowania był nieraz różny u poszczególnych g r u p p l e m i e n n y c h w t y m s a m y m p r z e k r o j u czasowym. Rozróżnienie t y c h d w u typów własności jest t y m trudniejsze, że w p r z y p a d k u własności g r u p o w e j nie występuje t u nigdzie f o r m a k o l e k ­ t y w n e g o zarządzania, zawsze własność t a k a pozostaje pod opieką i za­ rządem j e d n o s t k i , która u p r a w n i e n i a swoje w t y m zakresie o t r z y m u j e w spadku razem z i n n y m i p r z y w i l e j a m i dziedzicznymi. Jednostka t a k a , należąca z reguły do w a r s t w y naczelników l n b nobilów, występuje w t y m w y p a d k u w charakterze g w a r a n t a i opiekuna m i e n i a zbiorowego, stając się n o m i n a l n y m jego spadkobiercą. Rozróżnienie t a k i e byłoby j e d n a k bardzo ważne ze względu na interesujące nas w związku z p o t l a t c h e m powinności. U c h w y c e n i u różnic najbardziej sprzyjały sytuacje k o n f l i k t o w e , spor­ ne, z n i c h też korzystała V . G a r f i e l d ustalając, że u Tsimshian domy i place, na których były one pobudowane, stanowiły własność zbiorową r o d u , w i e l k i e j r o d z i n y l u b plemienia (siedziba naczelnika plemienia). M n i e j jasno r y s u j e się sprawa terenów łowieckich, r y b a c k i c h i t p . Współwystępują t r z y podstawy p r a w n e do i c h użytkowania: a) własność zbio­ r o w a , b) własność i n d y w i d u a l n a i c) p r a w o użytkowania określonego t e r e n u (usufruct) udzielone przez właściciela najczęściej bliższym k r e w ­ n y m l u b pospplstwu w zamian za szczególne zasługi; mogło ono być stałe l u b okresowe, całkowite l u b t y l k o częściowe, t j . dotyczące n i e ­ których naturaliów. Dane mniejsze mowych, należały wszyscy na t e m a t terenów połowu łososi u Tsimshian wskazują, że s t r u m i e n i e stanowiły z w y k l e własność jednostek l u b g r u p do­ natomiast większe r z e k i dzielono na o d c i n k i , z których jedne do p r y w a t n y c h właścicieli, z i n n y c h znów m o g l i korzystać bez ograniczeń . 25 P r a w o własności w odniesieniu do terenów stanowiących źródło u t r z y m a n i a miały j e d y n i e r o d y l u b j e d n o s t k i należące do w a r s t w y e l i ­ t a r n e j , z t y m że istniały wśród n i c h ogromne zróżnicowania majątkowe i prestiżowe. „ D o ł y " t e j w a r s t w y , n i e mając większych terenów na własny użytek, korzystały — j a k się zdaje — w dużym s t o p n i u z pew­ n y c h f o r m dzierżawy u s w y c h w y b i t n i e j s z y c h k r e w n y c h . Pospólstwo nie miało żadnej własności, korzystało jedynie z terenów wspólnych, z n a d a w a n y c h i m przywilejów użytkowania, albo też pracowało po p r o s t u na rzecz swego naczelnika, otrzymując od niego w zamian środki konieczne do życia. Sytuacja t e j w a r s t w y społecznej jest, niestety, n a j ­ m n i e j naświetlona w l i t e r a t u r z e i t r u d n a przez t o do zanalizowania. 2 5 Garfield, op. cit., 1945. �P O T L A T C H 363 Udzielanie zezwoleń n a doraźne użytkowanie terenów, w określonych w a r u n k a c h i na u s t a l o n y c h zasadach, było raczej powszechne. U Nootków D r u c k e r mówi o powszechnym występowaniu własności p r y w a t n e j . „ U Nootków pojęcie własności zostało doprowadzone do n i e ­ w i a r y g o d n y c h granic. N i e t y l k o r z e k i i miejsca połowów położone w bez­ pośrednim sąsiedztwie, lecz w o d y m o r s k i e na m i l e o d brzegu, t e r e n y lądowe, domy, rzeźby na słupach domowych, p r a w o zawierania mał­ żeństw w określony sposób bądź p r a w o o m i j a n i a p e w n y c h części z w y ­ kłych ceremonii zaślubin, i m i o n a , pieśni, tańce, l e k i i rytuały — wszystko to stanowiło własność prywatną" . Podobnie j a k u i n n y c h p l e m i o n tego obszaru, t a k i u Nootków najważniejszą własnością były szlaki ciągów łososi, głównej podstawy u t r z y m a n i a . 26 Wysokość d a n i n (trybutów) na rzecz naczelników była różna w róż­ n y c h plemionach. U Nootków nie była ona ściśle oznaczona i każdy dawał t y l e , i l e mógł, starając się dostarczyć j a k najwięcej, a b y pozyskać sobie życzliwość wodza. Naczelnicy Kwakiutlów p o b i e r a l i wyjątkowo duże d a n i n y . Niezależnie od całego systemu danin u Kwakiutlów rozwinął się szczególny sposób pomnażania „kapitału" związany specjalnie z p o t l a t c h e m ; polegał o n na lokacie kapitału w pożyczkach przynoszących po p e w n y m czasie bardzo wysokie zyski. Stopa procentowa była ściśle ustalona i zależała od czasu t r w a n i a długu. N a przykład za 5 pożyczo­ n y c h koców po upływie p a r u miesięcy należało zwrócić 6; po sześciu miesiącach — 7; po r o k u l u b więcej za 5 koców o t r z y m y w a n o 10, a więc z w r o t ze 100-procentowym zyskiem. Człowiek nie cieszący się szczególnym zaufaniem zdobywał pożyczki w zamian za własne imię, oddane j a k o zastaw na okres roczny, tracąc n a t e n czas p r a w o do jego używania. Wówczas jednak, a b y odzyskać imię (utrata i m i e n i a uważa­ na była za w i e l k i despekt), musiał n p . za 30 pożyczonych koców zwrócić aż 100. Jedynie bardzo krótkoterminowe pożyczki nie podlegały o p r o ­ c e n t o w a n i u . P r z y rewanżach , potlaczowych obowiązywała stuprocentowa nadwyżka. Boas podaje przykład zdobycia w t e n sposób majątku przez chłopca przygotowującego swój p i e r w s z y p o t l a t c h . P u n k t e m wyjścia było za­ ciągnięcie długu u współplemieńców — p r z y j m i j m y , że mógł otrzymać w sumie 100 koców. Następnie rozdał on te 100 koców wśród członków swego plemienia, dając n a c z e l n i k o w i nieco więcej niż i n n y m . Miało t o charakter j a k b y wstępnego p o t l a t c h u — zapowiedzi właściwej cere­ m o n i i , która miała nastąpić r o k później. Każdy, k t o otrzymał koce, obo26 D r u c k e r , op. cit., s. 247. �364 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A wiązany był oddać chłopcu t r z y k r o t n i e więcej, p r z y czym p u n k t e m h o n o r u było oddać tę należność w ciągu miesiąca. W t e n sposób chło­ piec stawał się już właścicielem 300 koców, z których po r o k u będzie musiał oddać 200 swoim w i e r z y c i e l o m . W t y m czasie rozpożyczał i l e się dało s w o i m przyjaciołom, dzięki czemu po r o k u , podczas uroczy­ stości spłacania długów mógł w sumie dysponować około 400 kocami. Na uroczystości t e j młodzieniec uzyskiwał „imię potlaczowe" i uważa­ n y był odtąd za dorosłego członka plemienia. Po p e w n y m czasie o t r z y ­ mywał w rewanżu na różnych potlatchach podwojoną liczbę rozdanych przez siebie koców i w t e n sposób, angażując się kolejno w system po­ życzek i darów, dochodził z czasem do znacznego majątku . 27 IV. F U N K C J E POTLATCHU. UWAGI OGÓLNE Z danych przytoczonych poprzednio widać, że p o t l a t c h jest zjawis­ k i e m w i e l o a s p e k t o w y m , toteż wszelkie próby analizy t e j i n s t y t u c j i p o w i n n y t e n j e j c h a r a k t e r uwzględniać. Ponieważ zaś poszczególne aspekty są u różnych g r u p p l e m i e n n y c h w różnym stopniu zaakcento­ wane, przesłaniając nieraz pozostałe, nie można w p o s z u k i w a n i u odpo­ wiedzi na p y t a n i e , czym był p o t l a t c h w społeczeństwie I n d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża A m e r y k i Północnej, opierać się na d a n y c h do­ tyczących t y l k o jednej z t y c h g r u p . Przez aspekty będziemy t u r o z u m i e l i zarówno f u n k c j e p o t l a t c h u , j a k i jego u w a r u n k o w a n i a w określonych dziedzinach k u l t u r y . T a k więc mówiąc o aspekcie ekonomicznym rozróżnimy w a r u n k i ekono­ miczne, w których p o t l a t c h w t e j f o r m i e , jaką znamy, mógł zaistnieć, oraz f u n k c j e ekonomiczne, t j . jego gospodarcze oddziaływania. Podob­ nie można mówić o u w a r u n k o w a n i a c h i f u n k c j a c h społeczno-prawnych, psychologicznych i t d . K i e d y s t a r a m y się zrozumieć, co t o jest p o t l a t c h , szukamy poza w s z e l k i m i l o k a l n y m i zróżnicowaniami jakiejś jego f u n k c j i powtarza­ jącej się niezmiennie u wszystkich p l e m i o n , f u n k c j i stanowiącej zasad­ niczą treść t e j i n s t y t u c j i ; n a z w i j m y ją funkcją ^stotną albo zasadniczą. Materiały dość w y m o w n i e wskazują, iż istotę p o t l a t c h u stanowiło jego działanie j a k o i n s t y t u c j i p r a w n e j do spraw c y w i l n y c h , sankcji społecz­ nej, koniecznej do uprawomocnienia wszelkich ważniejszych aktów, związanych ze zmianą stanu posiadania i pozycji społecznej. T e n p r a w n y charakter p o t l a t c h u musiał mieć swoje u w a r u n k o w a n i e w po­ wołującej go do życia potrzebie społecznej, powstałej w określonych 2 7 B o a s , op. cit., 1897, s. 342. �P O T L A T C H 365 w a r u n k a c h : u s t r o j u rodowego i precyzującego się pojęcia własności (zwłaszcza t e r y t o r i a l n e j , w związku z zasadniczo osiadłym s t y l e m ży­ cia) w stosunku do wartości przekazywanych z pokolenia na pokolenie. Ta potrzeba społeczna j a k o m o t y w główny w y t w o r z e n i a i n s t y t u c j i regulującej s p r a w y własnościowe i jednocześnie podającej j e do p u b ­ licznej wiadomości stanowiła u w a r u n k o w a n i e istotne p o t l a t c h u . Oczywiście, aby i n s t y t u c j a mogła funkcjonować, m u s i powstać pe­ w i e n zespół f o r m , w j a k i c h się j e j działanie, przejawia. O charakterze elementów f o r m a l n y c h decydował znów określony zespół u w a r u n k o ­ wań. N a z w i j m y j e u w a r u n k o w a n i a m i f o r m a l n y m i . . Jako ważniejsze można wśród n i c h wyróżnić: ekonomiczne, psychologiczne, światopo­ glądowe, społeczno-kulturowe. (Określony układ stosunków społecz­ n y c h z jednej strony zrodził potrzebę t a k i e j i n s t y t u c j i , z drugiej zaś wpłynął również na stronę formalną, n p . h i e r a r c h i a społeczna znalazła w y r a z w obowiązującej etykiecie). K o m p l e k s f o r m potlaczowych, wymagających o d g r u p y społecznej określonych zabiegów, stawał się źródłem szeregu f u n k c j i d o d a t k o w y c h , które w miarę p e t r y f i k o w a n i a się f o r m y p o t l a t c h u stawały się coraz bardziej nierozdzielnie z n i m związane, co mogło wpłynąć na z b y t może łatwe utożsamianie niektórych z n i c h z istotą t e j i n s t y t u c j i . D o t a k i c h najbardziej organicznie związanych z p o t l a t c h e m elementów f o r m a l ­ n y c h należało rozdawanie darów i jego reperkusje ekonomiczne. P r z y bardzo szczegółowej analizie f u n k c j e dodatkowe, a p r z y n a j ­ m n i e j niektóre z n i c h , można b y jeszcze podzielić na bezpośrednie i po­ średnie (wtórne). Na przykład bezpośrednią funkcją ekonomiczną p o t l a ­ t c h u było ukształtowanie systemu w z a j e m n y c h świadczeń i pożyczek oraz podział dochodu społecznego, pośrednią natomiast — stymulujący wpływ na aktywność t y c h I n d i a n w dziedzinie gospodarczej, rozwój p r o d u k c j i rękodzielniczej i t p . , a co za t y m idzie na intensyfikację go­ spodarki. Podobnie bezpośrednia f u n k c j a k u l t u r a l n a ( w węższym znaczeniu tego w y r a z u ) polegała na s t w a r z a n i u okazji do szerokich kontaktów t o ­ w a r z y s k i c h i wyżycia się artystycznego oraz dostarczaniu r o z r y w k i , a pośrednia — t o wpływ na rozwój s z t u k i plastycznej, d r a m a t y c z n e j , oratorskiej i t p . Wspomnieliśmy poprzednio o wpływie stosunków społecznych na pewne f o r m y potlaczowe, trzeba również podkreślić zjawisko o d w r o t n e : niektóre f o r m y — m a m y t u na myśli przede w s z y s t k i m rozdawanie darów — ewokują pewne zjawiska o dużym znaczeniu społecznym. Chodzi t u głównie o dodatkowe znaczenie hojności dla prestiżu oraz o zaakcentowanie e l e m e n t u r y w a l i z a c j i . O ile wpływ p o t l a t c h u i h o j - �366 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A ności darów na prestiż j e d n o s t k i l u b g r u p y jest p o w s z e c h n y , t o pod­ kreślona r y w a l i z a c j a występuje nie wszędzie, z różnym z a b a r w i e n i e m i w różnym stopniu nasilenia, osiągając największą intensywność u Kwakiutlów z końca X I X w . A b y uniknąć nieporozumień, należy podkreślić, że p o t l a t c h będąc sankcją społeczną n i e jest j e d y n y m c z y n n i k i e m określającym prestiż społeczny; decyduje o n i m zespół t r z e c h wyznaczników: urodzenie (szlachectwo r o d u i kolejność w rodzeństwie), ilość i wystawność potlatchów oraz — i t o w dość znacznym s t o p n i u — w a l o r y osobiste, j a k odwaga, hojność, uzdolnienia i t p . Sposób, w j a k i p o t l a t c h wpływa na prestiż, jest d w o j a k i : przez urealnienie p r a w dziedzicznych oraz przez częstotliwość i hojność darów. 28 29 Poszczególnych f u n k c j i p o t l a t c h u nie sposób rozpatrywać niezależ­ nie o d p r z e m i a n h i s t o r y c z n y c h , które wywierały o g r o m n y w p ł y w n a dynamiczność t y c h czy i n n y c h przejawów. Jednocześnie wydaje się, iż o p a r t a na f a k t a c h analiza s t r u k t u r a l n a może być bardzo p o m o c n y m schematem logicznym, który pozwala z k o l e i lepiej rozumieć t r a n s f o r ­ macje i przeakcentowania, zachodzące w t e j s t r u k t u r z e p o d wpływem czynników h i s t o r y c z n y c h . Można b y sprowadzając h i s t o r y c z n y p u n k t widzenia do skrajnego r e l a t y w i z m u stwierdzić, że w ogóle nie da się mówić o jakiejś „ponad­ czasowej" istocie p o t l a t c h u , że w każdym okresie i w poszczególnych g r u p a c h spełniał o n m n i e j l u b więcej odmienną rolę. P r z e c i w t a k i e m u poglądowi zdaje się jednak świadczyć niezmienne powtarzanie się o k r e ­ ślonej f u n k c j i społecznej, omówionej poprzednio, którą właśnie ze względu na j e j nieodłączność o d p o t l a t c h u w różnych w a r u n k a c h zde­ cydowaliśmy się uznać za jego treść istotną. F a k t , że w ostatnich dziesiątkach l a t X I X w . zaczęły się coraz licz­ niej pojawiać potlatche „puste", nie związane z legalizacją dziedziczo­ n y c h p r a w , a urządzane j e d y n i e w celu uzyskania pewnego prestiżu przez samo t y l k o popisanie się bogactwem i hojnością względnie dla pokonania r y w a l a , nie obala naszej tezy. Był t o b o w i e m r e z u l t a t cha­ rakterystycznego dla owego okresu zjawiska i n f l a c j i w odniesieniu do p o t l a t c h u , a więc i jego d e w a l u a c j i ( w związku z o g r o m n y m zwiększe­ n i e m się posiadanej przez I n d i a n masy t o w a r o w e j ) . W dobie, k i e d y 2 8 Najsłabiej uprawomocnienia występuje on u Salishów, u których p o t l a t c h pełnił rolę dziedzicznych przywilejów, dokonywanego dłuższego c z a s u od przejęcia d z i e d z i c t w a ( u w a r u n k o w a n e stopniem Salish 2 9 zamożności of Canada, opisanego odłamu nieraz po to było w y j ą t k o w o n i s k i m Salishów). H . G . В a r n e 11, The Coast „ A m . A n t h r . " , t. 40: 1938; C o l l i n s , op. cit. Np. u H a i d ó w e l e m e n t r y w a l i z a c j i występował r a c z e j d l a n a d a n i a wi pewnej jedynie upływie „pikanterii". potlatcho- �367 P O T L A T C H jednostka staje się coraz m n i e j uzależniona ekonomicznie od swojej g r u p y l o k a l n e j , spośród trzech czynników decydujących o pozycji spo­ łecznej p o t l a t c h — r o z u m i a n y j a k o popisywanie się własnym potencja­ łem gospodarczym — w y s u w a się na pierwsze miejsce. Znaczne możli­ wości zarobkowe, p r z y t r a d y c y j n e j stopie życiowej, a więc z n i k o m y c h potrzebach k o n s u m p c y j n y c h , prowadziły n i e k i e d y do i s t n y c h o r g i i roz­ dawania l u b niszczenia zgromadzonych dóbr. Rozdawanie dóbr podczas p o t l a t c h u wiąże się b l i s k o z szerokim za­ gadnieniem znaczenia darów u ludów „pierwotnych", mającym już swoją pozycję w l i t e r a t u r z e etnologicznej i socjologicznej . Szczegó­ łowa analiza i dyskusja tego p r o b l e m u t o temat do odrębnego opraco­ wania. W niniejszej p r a c y zwrócimy t y l k o uwagę na rolę rozdawania i niszczenia własności j a k o m o t y w u przewodniego w dociekaniach n i e ­ których badaczy n a d genezą p o t l a t c h u . C i e k a w y m przykładem t a k i c h prób jest praca L . A d a m a . A u t o r , opierając się głównie na materiałach Swantona dotyczących Tlingitów i Haida, zajmuje się w swoich rozważaniach przede w s z y s t k i m pogrze­ bową postacią p o t l a t c h u , związaną p i e r w o t n i e z niszczeniem części m i e ­ n i a i zabijaniem niewolników. L . A d a m w i d z i w t y m z jednej s t r o n y „Totenfursorge", z d r u g i e j zaś lęk przed zmarłym, wyrażający się n i e ­ chęcią do używania pozostałych po n i m rzeczy. Rozdawanie m i e n i a uważa za późniejszą, zastępczą w stosunku do niszczenia dóbr, formę potlatchu. 30 3 1 W odniesieniu do potlatchów związanych z i n n y m i o k a z j a m i autor przyznaje, iż znacznie t r u d n i e j jest wywieść i c h genezę, przypuszcza jednak, „że genezy i t y c h potlatchów ostatecznie należałoby szukać w szeroko r o z u m i a n y c h ideach r e l i g i j n y c h " . I dalej: „Nie w y d a j e m i się również nieprawdopodobne, że [...] p o t l a t c h mógł p i e r w o t n i e pełnić rolę zabezpieczenia przed s z k o d l i w y m działaniam czarów" . Nie t y l k o rozbudowaną funkcję ekonomiczną p o t l a t c h u , ale też i jego rolę społeczno-prawną A d a m uważa za wtórną i stosunkowo późną. Stanowisko to, j a k widać, różni się dość zasadniczo od zajętego w p r a c y niniejszej. Podstawowa przyczyna t y c h rozbieżności zdaje się leżeć w wiązaniu ze słowem p o t l a t c h o d m i e n n y c h treści; na podstawie b o w i e m p r a c y A d a m a można sądzić, iż przez p o t l a t c h rozumie o n samo rozdawanie l u b niszczenie dóbr. W każdym razie oba te pojęcia (po­ t l a t c h i rozdawanie) w przeprowadzonym przez autora r o z u m o w a n i u stale ze sobą i n t e r f e r u j ą, co sprawia, że podana analiza pochodzenia 32 P o r . M a u s s, op. c i t . L . A d a m , Potlatch, eine Ethnologisch-Rechtswissenschaftliche [w:] Festschrift Eduard Seler, S t u t t g a r t 1922. 30 3 1 32 Ibidem, s. 36—37. Betrachtung, �368 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A p o t l a t c h u sprowadza się j e d y n i e do szukania genezy darów w określo­ n y c h okolicznościach (obrzędy pośmiertne). N i c dziwnego, że p r z y t y m założeniu A d a m widział duże trudności w i n t e r p r e t a c j i potlatchów związanych z i n n y m i w y d a r z e n i a m i społecznymi. Wszelkie próby genetycznych powiązań p o t l a t c h u ze sferą zjawisk r e l i g i j n y c h budzą poważne zastrzeżenia. Już choćby dlatego, że jest t o całkowicie sprzeczne z postawą samych tubylców, którzy powszech­ nie i bardzo konsekwentnie rozdzielają te sprawy, podkreślając w y r a ­ źnie świecki c h a r a k t e r p o t l a t c h u . I m i o n a związane z obrzędami r e l i ­ g i j n y m i , sacred names, są zdecydowanie odróżniane od i m i o n potlaczow y c h , stanowiących właściwie tytuły do różnych uprawnień w grupie oraz wyznaczających rangę i pozycję społeczną. Podobnie same ceremonie potlaczowe odróżniane są przez I n d i a n Wybrzeża od obrzędów o cha­ rakterze r e l i g i j n y m czy i n i c j a c y j n y m , co znajduje w y r a z m . i n . w o k ­ reślaniu i c h p r z y używaniu odrębnych nazw. Jaskrawe podkreślanie rozdzielności t y c h dziedzin życia występuje u Kwakiutlów, którzy r o k dzielili n a d w a różne okresy: l e t n i — poświęcony z d o b y w a n i u żywności i p r z y g o t o w y w a n i u zapasów na zimę, uważany za czas spraw świeckich, w którym obowiązywało wyłączne używanie i m i o n potlaczowych, oraz z i m o w y — poświęcony k o n t a k t o m z d u c h a m i , czas królowania t a j n y c h stowarzyszeń, d o k o n y w a n i a i n i c j a c j i i używania i m i o n s a k r a l n y c h . Jeśli n a w e t t a k ostre rozgraniczenie w czasie nie występowało u i n n y c h p l e ­ m i o n , mogło t o stanowić j e d y n i e pewną komplikację dla badaczy; j a k podkreśla V . G a r f i e l d , sami Indianie odróżniali te sfery spraw bardzo wyraźnie. W większości g r u p najchętniej urządzano potlatche wczesną jesienią, u końca okresu zbiorów i połowów, mając do dyspozycji świe­ żo zgromadzone zapasy. J . P. A v e r k i j e v a domyśla się związku d r a m a t y z a c j i i darów p o t l a ­ czowych z obrzędami t o t e m o w y m i . Wydaje się t o n i e m n i e j r y z y ­ kowne, a w każdym razie przedwczesne, jeśli się zważy, że t o t e m i z m na t y m obszarze nie został jeszcze dostatecznie wyjaśniony i pozostaje na­ dal zagadnieniem o t w a r t y m . Ponadto wszelkie próby poszukiwań ewolucjonistycznie rozumianej genezy zjawisk k u l t u r o w y c h , oparte z k o 3 3 J . P. A v e r k i j e v a , Razłożenie rodovoj obszczyny i formirowanie rannie-kłassowych otnoszenij v obszczestvie Indiejcev sieviero-zapadnogo pobierieżia sieviernoj Amieriki, „Trudy Instituía E t n o g r a f i i " , t. 70: 1961, s. 35—36: „Jego [ p o t l a ­ t c h u — К. M.] t e m a t y k a była b l i s k o związana z r o d o w y m k u l t e m t o t e m i c z n y m . [...] Rozdawane d o b r a symbolizowały futro, skórę, mięso zwierzęcego t o t e m u . [...] W całej tej obrzędowości zachowała się niewątpliwie f o r m a a r c h a i c z n e g o obrzędu totemicznego, którego pierwowzór można widzieć w obrzędzie t o t e m i c z n y m A u s t r a ­ lijczyków"; t e n ż e , К istorii obszczestviennogo stroją u Indiejciev sieviero-zapadnogo pobierieżia sieviernoj Ameriki, „Amerikanskij E t n o g r a f i c z e s k i j Sborník", t. 1: 1960. 33 �369 P O T L A T C H nieczności na zbyt w i e l k i e j liczbie przesłanek hipotetycznych, p r o w a ­ dzą do wniosków, które mogą być p r z y j m o w a n e j e d y n i e jako m n i e j l u b bardziej prawdopodobne supozycje. F. Boas nie znajdując w swoich w i e l o l e t n i c h i szczegółowych bada­ niach na wybrzeżu p a c y f i c z n y m A m e r y k i Północnej występowania przeświadczenia o pochodzeniu o d zwierzęcego przodka a n i zakazów (tabu) spożywania mięsa zwierząt t o t e m o w y c h wyraża opinię, że to, co określa się t a m m i a n e m t o t e m i z m u , jest najprawdopodobniej przenie­ sieniem na grupę klanową pojęcia i n d y w i d u a l n y c h „duchów opiekuń­ czych", szeroko rozpowszechnionego wśród I n d i a n A m e r y k i Północnej. A zatem t o t e m byłby t a m występującym w zwierzęcej postaci duchem opiekuńczym całego k l a n u , a nie bezpośrednim protoplastą . M Zapewne u źródeł potrzeby rozdzielania darów wśród szeregu i n ­ n y c h czynników odgrywały pewną rolę, być może znaczną, elementy magiczne, na które zwraca uwagę L . A d a m . W materiałach dotyczą­ cych o m a w i a n y c h I n d i a n t r u d n o j e d n a k znaleźć jakieś wyraźniejsze na t e n temat wskazówki, które b y pozwoliły wyjść poza sferę domysłów o p a r t y c h j e d y n i e na ogólnej znajomości p s y c h i k i i zwyczajów ludów niepiśmiennych. W y d a j e się zatem, iż na razie, dopóki nie zostanie do­ konana w n i k l i w a analiza ścisłego związku, j a k i zachodzi między p o t l a t c h e m ( r o z u m i a n y m jako i n s t y t u c j a ) a rozdawaniem darów, bezpieczniej jest pozostać m i m o dużych uproszczeń, p r z y m i n i m a l i z m i e D r u c k e r a i i n . , zakładającym, że d a r y potlaczowe były w y r a z e m wdzięczności za określone świadczenia oraz chęci zapewnienia sobie n a przyszłość ży­ czliwości o b d a r o w a n y c h osób. Znacznie t r u d n i e j jest znaleźć wytłumaczenie dla niszczenia dóbr i t u wydaje się konieczne odwołanie się n i e t y l e do obrzędów o podłożu r e l i g i j n y m , ile raczej do światopoglądu tubylców czy — jeśli k t o w o l i — i c h f i l o z o f i i leżącej u podstaw wszelkich przejawów i c h życia i zwyczajów. Bliższe zapoznanie się z literaturą źródłową, zwłaszcza z t e k s t a m i m o d l i t w , i n w o k a c j i , mitów, pozwala w znacznym s t o p n i u na odtworze­ nie zasadniczych elementów światopoglądu t y c h I n d i a n . J e d n y m t a k i m p o d s t a w o w y m składnikiem było dualistyczne przekonanie o i s t n i e n i u świata względnie nietrwałych f o r m cielesnych oraz świata duchów, p o j ­ mowanego raczej materialistycznie, a odróżniającego się od poprzednie­ go trwałością b y t u , aktywną mocą oraz zdolnością wcielania się w n a j ­ różniejsze f o r m y . D r u g i m n i e m n i e j ważnym elementem było ocenianie realności bytów na podstawie k r y t e r i u m trwałości, a n i e „dotykalności". F. Boas, s. 530, p a s s i m . 34 24 — E t n o g r a f i a Tsimshian Polska, t. X Mythology, „Ann. R e p . B . A m . E t h n o l . " , t. 31: 1916, �370 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A W k o n s e k w e n c j i „gatunek" miał w świadomości t u b y l c a wyższy sto­ pień realności niż jego i n d y w i d u a l n i przedstawiciele; ród był b y t e m bardziej r z e c z y w i s t y m niż jednostka ludzka. Z rodem, r o z u m i a n y m n i e t y l k o j a k o g r u p a współcześnie żyjących k r e w n y c h pochodzących od wspólnego przodka, ale również j a k o istność obdarzona cechą ciągłości czasowej, liczono się przede w s z y s t k i m . Poglądy t e znajdują również w y r a z w stosunku tubylców do p r z y ­ r o d y : zabicie zwierzęcia, złowienie r y b y czy ścięcie cedru wymagało specjalnego rytuału, a b y n i c z y m n i e urazić G a t u n k u . Wszelkie u c h y b i e ­ nie, zlekceważenie mogłoby spowodować g n i e w tego G a t u n k u , co ozna­ czałoby groźbę klęski; Łosoś n i e przysłałby w następnym sezonie swoich przedstawicieli łososi, Cedr mógłby spowodować uschnięcie cedrów w najbliższej o k o l i c y i t p . Ilustrują t o t e k s t y okolicznościowych m o ­ d l i t w i i n w o k a c j i , często pełnych poezji. Wiążą się z t y m również liczne przepisy dotyczące sposobu spożywania niektórych zwierząt i r y b (szczególnie łososi). Wróćmy teraz do zwyczaju niszczenia dóbr podczas niektórych potlatchów. Jeżeli do tego, co zostało przed chwilą powiedziane, dodamy jeszcze przekonanie I n d i a n o w y z w a l a n i u duchów z i c h m a t e r i a l n e j powłoki z chwilą zniszczenia tejże oraz zwrócimy uwagę na f a k t , iż niszczenie m i e n i a na potlatchach oznaczało uzyskanie m a k s i m u m p r e ­ stiżu, z dużą dozą prawdopodobieństwa możemy wysunąć następującą interpretację. Niszczenie dóbr było równoznaczne z nadaniem i m cechy większej trwałości przez przeniesienie i c h do świata duchów i prze­ kazanie zmarłym p r z o d k o m . A k t t e n uzyskiwał moc nie t y l k o aktualną, ale też w p e w n y m sensie metafizyczną, podnosząc prestiż r o d u w sensie ponadczasowym i w sposób bardziej ponadczasowy (a więc trwały) niż zwykłe d a r y . T e n element metafizyczny z a w a r t y w niszczeniu zgroma­ dzonego m i e n i a oznaczałby osiąganie tą drogą szczytu możliwości. T a k szeroko rozumiane m o t y w y niszczenia rzeczy pozwalałyby tłu­ maczyć jego związek zarówno z obrzędami pogrzebowymi, j a k i i n n y m i p o t l a t c h a m i . Jest sprawą zrozumiałą, że na niszczenie stać było t y l k o najbogatszych naczelników, jednak i n t e r p r e t a c j a tego zwyczaju j e d y ­ nie j a k o w y r a z u lekceważenia posiadanych dóbr ( m . i n . V . Garfield) sprawia wrażenie zbyt powierzchownej, a w każdym razie dającej się zastosować t y l k o do potlatchów w ostatniej fazie i c h występowania, k i e d y w h i e r a r c h i i ważności ród zaczął ustępować n a rzecz i n d y w i d u a l ­ nej r o d z i n y bądź j e d n o s t k i . Nasuwa się również przypuszczenie, iż w 2 poł. X I X w . w niektó­ r y c h przypadkach t o , co z naszego p u n k t u widzenia było niszczeniem, nie musiało n i m być z p u n k t u widzenia tubylców; n p . jeśli się zważy, że użytkowa wartość koców miała stosunkowo małe znaczenie w po- �POTLATCH 371 równaniu z i c h wartością j a k o środka płatniczego, a więc o d p o w i e d n i k a pieniądza, darcie i c h p r z y okazji m n i e j ważnych potlatchów r e h a b i l i ­ t a c y j n y c h ( n p . u Haidów) mogło być analogiczne do dzielenia na k a ­ wałki monet s r e b r n y c h w średniowieczu (siekance). W i e l u z t y c h p r z y ­ puszczeń i wątpliwości zapewne nie da się na podstawie posiadanych materiałów w ostateczny sposób wyjaśnić. V. ZAKOŃCZENIE Szereg trudności i n t e r p r e t a c y j n y c h , z j a k i m i spotkaliśmy się w związku z p o t l a t c h e m , a j a k i e występują również — i t o nieraz w jaskrawszej jeszcze postaci — w opracowaniach i dyskusjach dotyczących i n n y c h dziedzin t e j k u l t u r y , wywołuje zastanowienie i pobudza do szer­ szej r e f l e k s j i . B r a k i w materiałach opisowych są t y l k o częściową p r z y ­ czyną t y c h trudności, główne źródło zdaje się tkwić i m m a n e n t n i e w samej specyfice t e j k u l t u r y , w c h a r a k t e r y s t y c z n y c h d l a niej sprzecz­ nościach. Wyraźnie występują one w sferze uprawnień naczelników i u p r a w ­ nień g r u p y oraz wzajemnego i c h stosunku, w stosunkach własnościo­ w y c h oraz w k w e s t i a c h związanych z zagadnieniem s t r a t y f i k a c j i spo­ łecznej . W t e j zadziwiającej pod w i e l o m a względami k u l t u r z e istnieją obok siebie i nawzajem się ograniczają, tworząc harmonijną całość, elementy należące do różnych f o r m a c j i społeczno-ekonomicznych. W j a k i sposób mogło się to stać, że p l e m i o n a zbieracko-rybackie wytworzyły t a k zróżnicowaną kulturę społeczną z dziedziczną elitą, obdarzoną szczególnymi p r z y w i l e j a m i , z wyraźnie zarysowującą się własnością prywatną oraz u f o r m o w a n y m n i e w o l n i c t w e m ? Jest to, j a k się zdaje, j e d y n y tego rodzaju przypadek n o t o w a n y przez etnografów. 35 D l a wytłumaczenia tego zjawiska nasuwa się p e w n a hipoteza. Jeżeli inne znane l u d y zbieracko-łowieckie n i e wytworzyły t a k bogatej i s k o m p l i k o w a n e j k u l t u r y , t o zapewne rodzaj gospodarki przyswajają­ cej reprezentowanej n a obszarze Północno-Zachodniego Wybrzeża róż­ nił się p o d jakimś względem od pozostałych. Najbardziej c h a r a k t e r y ­ styczne j e j cechy dałyby się ująć w k i l k u p u n k t a c h : 1) oparcie na o b f i ­ tości i różnorodności n a t u r a l n y c h środków u t r z y m a n i a , j a k r y b y m o r ­ skie i słodkowodne, p t a c t w o wodne, jagody, k r a b y , małże, zwierzęta leśne i wodne oraz o l b r z y m i e drzewa cedrowe i jodłowe, dostarczające zarówno doskonałego, łupliwego d r e w n a , j a k i łyka, które po odpo­ w i e d n i m spreparowaniu dawało się przerobić na włókno; 2) znaczna izolacja t e r y t o r i u m od obszarów sąsiednich; 3) stosunkowo duża gęstość M. i n . p r a c e : С o d e r e, op. cit.; C o l l i n s , op. cit. �372 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A zaludnienia; 4) półosiadły t r y b życia mieszkańców; 5) dobra k o m u n i k a ­ cja wewnątrz obszaru (szlaki wodne), ułatwiająca k o n t a k t y międzyplemienne i wymianę handlową; 6) system społeczny zapewniający taką organizację zdobywania środków u t r z y m a n i a , która pozwalała w ciągu kilkumiesięcznego sezonu zbierackiego zgromadzić n i e t y l k o p r o d u k t y niezbędne do zaspokojenia potrzeb podstawowych, ale i pewne nadwyżki; 7) istnienie p e w n y c h mechanizmów społecznych o charakte­ rze bodźcowym (stymulująca r o l a p o t l a t c h u ) . Ten zespół cech wyznacza szczególne s t a d i u m gospodarki zbieracko-łowieckiej, które można b y określić j a k o gospodarkę przyswajającą intensywną . Samo stwierdzenie intensywności e k o n o m i k i nie jest jeszcze n i c z y m i n n y m , j a k t y l k o p r o s t y m podsumowaniem faktów. A l e na i c h podsta­ w i e p r z y znajomości zaawansowanych i s k o m p l i k o w a n y c h f o r m życia społecznego t y c h p l e m i o n w porównaniu z i n n y m i l u d a m i z b i e r a c k i m i , narzuca n a m się następujące twierdzenie ogólne na p r a w a c h hipotezy teoretycznej: 36 Gospodarka przyswajająca w miarę j e j i n t e n s y f i k a c j i stwarza możliwość powstawania t a k i c h f o r m społecznych, które p r z y zachowa­ n i u szeregu elementów właściwych t e j f o r m a c j i pod w i e l o m a wzglę­ d a m i wyprzedzają ją, stanowiąc w postaci zalążkowej i n s t y t u c j e i f o r m y charakterystyczne d l a późniejszych f o r m a c j i społeczno-ekonomicznych. Współwystępowanie t a k różnych elementów daje w w y n i k u zja­ wiska k u l t u r o w e złożone i „nietypowe", t r u d n e nieraz do rozszyfrowa­ nia bez przyjęcia wyżej sformułowanej hipotezy. Życie społeczne w y ­ stępuje t a m w d z i w n e j , j a k b y zagęszczonej f o r m i e , funkcjonując jedno­ cześnie na zasadzie swoistego e k w i l i b r i u m (homeostasis), w s k u t e k ha­ mującego działania t r a d y c y j n y c h nawyków na pełne wykształcenie się n o w y c h f o r m , które mogłyby tę strukturę rozsadzić. Oscylacja wokół tej równowagi zdaje się być c h a r a k t e r y s t y c z n y m rysem k u l t u r y oma­ w i a n y c h I n d i a n w okresie wczesnych kontaktów z E u r o p e j c z y k a m i . W r a z z białymi ludźmi przyszły jednak z m i a n y — przede w s z y s t k i m w stosunkach ekonomicznych, potem również p o l i t y c z n o - a d m i n i s t r a ­ c y j n y c h . N a sprzeczności właściwe t e j k u l t u r z e , na skomplikowane współistnienie f o r m c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla różnych f o r m a c j i nałożyły się c z y n n i k i historyczne, poddając te elementy wtórnym przekształceP r z e z intensywną gospodarkę przyswajającą r o z u m i a n y tu j e s t t a k i j e j poziom, który j e d y n i e w o p a r c i u o d a r y n a t u r y w s t a n i e d z i k i m (brak h o d o w l i i u p r a w y roli) i p r z y posługiwaniu się n a j p r y m i t y w n i e j s z y m i narzędziami p o z w a l a nie t y l k o n a z a s p o k o j e n i e całorocznych potrzeb k o n s u m p c y j n y c h , ale również n a u z y s k a n i e : a) p e w n y c h nadwyżek p r o d u k c y j n y c h ( p r o d u k t u dodatkowego), b) o d ­ p o w i e d n i e j ilości w o l n e g o c z a s u , który można poświęcić n a i n n e f o r m y działalności. 36 �373 POTLATCH n i o m . Stąd, obok świadomego rozróżniania przejawów t y p o w y c h i za­ lążkowych ( w różnym s t a d i u m i c h zaawansowania), konieczność roz­ p a t r y w a n i a zjawisk omawianej k u l t u r y j a k o procesu dokonujących się przeobrażeń. P r o b l e m y te występują wyraźnie również w potlatchu, i t o nie t y l k o w szerokich jego powiązaniach z całokształtem życia, ale również w za­ kresie jego f u n k c j i zasadniczej. P o t l a t c h oddając bezpośrednie usługi w a r s t w i e naczelników był jednocześnie w y r a z e m i c h zależności od całej g r u p y społecznej, zależności nie t y l k o ekonomicznej, ale wyrażającej się zarazem w konieczności uzyskania sankcji społecznej dla uprawnień dziedzicznych. U p r a w n i e n i a te z k o l e i dając znaczne p r z y w i l e j e j e d ­ nostkom odnosiły się jednocześnie do całej g r u p y l o k a l n e j . P r z y końcu X I X w . r o l a p o t l a t c h u j a k o i n s t y t u c j i nadrzędnej w stosunku do j e d ­ n o s t k i ulega znacznemu osłabieniu; coraz częściej, miast wyznaczać prestiż całego r o d u , służy o n j e d y n i e podwyższeniu statusu j e d n o s t k i , jej selfmaximation. Najważniejsze przemiany, j a k i e dokonały się w p o t l a t c h u pod wpły­ w e m czynników h i s t o r y c z n y c h n a przestrzeni z górą s t u l a t , t j . od koń­ ca X V I I I do początków X X w., dałyby się streścić w następujących punktach: 1. Przekształcenia aspektu ekonomicznego w związku z ogólnymi z m i a n a m i w gospodarce I n d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża A m e ­ r y k i Północnej. U Kwakiutlów powstaje r e g u l a r n y system k r e d y t o w y o ustalonej stopie procentowej. 2. Stopniowe rozszerzenie sfery s p r a w h o n o r o w a n y c h urządzaniem potlatchów w związku ze zwiększeniem się potencjału gospodarczego. Coraz częściej o b e j m u j e ona wydarzenia o mniejszej doniosłości spo­ łecznej (np. upolowanie przez chłopca pierwszej z w i e r z y n y itp.). 3. Pojawienie się potlatchów n i e związanych z sankcją uprawnień dziedzicznych w rodzie, a mających na c e l u samo t y l k o popisanie się bogactwem j a k o dalsze następstwo i n d y w i d u a l n y c h możliwości zarob­ k o w y c h . Następuje deprecjacja dotychczasowego znaczenia potlatchu. 4. Wystąpienie u niektórych g r u p silnie zaakcentowanego m o m e n t u r y w a l i z a c j i , zmieniającego p o t l a t c h w rodzaj p o j e d y n k u — „fighting with property" . 31 3 7 Zasługuje Northwest lizacja Coast, występuje n a uwagę f a k t podkreślany New York jedynie u przez P h . D r u c k e r a 1955, s. 128—129), że n a j b a r d z i e j Kwakiutlów z okolic z P o r t S i m p s o n . W obu m i e j s c a c h wytworzyły stacji Kompanii Zatoki d z i b y d l a łatwiejszego Hudsona prowadzenia p i e n i a I n d i a n należących okoliczne Fort (Indians of the ekstremalna Rouppert i u rywa­ Tsimshian się a n a l o g i c z n e s y t u a c j e : po założeniu plemiona tam swoje sie­ w y m i a n y . Powstały w t e n sposób większe przysunęły sku­ do różnych p l e m i o n , które połączyły się następnie w k o n - �374 KRYSTYNA MAŁKOWSKA 5. Z a n i k zwyczaju zabijania niewolników — zapewne jako rezultat urzędowych zakazów. 6. Z m i a n y substancjalne darów p o t l a t c h o w y c h : stopniowe w y p i e r a ­ nie wyrobów rękodzielniczych przez nabyte fabryczne (koce, naczynia, płótna itd.), a w końcu X I X w . częściowe zastąpienie realiów d o l a r a m i . Już n a podstawie t a k bardzo ogólnikowo podanej c h a r a k t e r y s t y k i k u l t u r y I n d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża można dostrzec, jaką stanowi ona kopalnię tematów d l a etnografów, n i c więc dziwnego, że wciąż przyciąga i c h uwagę i zainteresowania. Jednocześnie złożoność i wyjątkowość t e j k u l t u r y sprawia, że ogromna większość autorów bądź u n i k a prób szerszej syntezy, bądź też podejmowane przez n i c h próby są z b y t fragmentaryczne, a b y mogły w pełni zadowolić. Krystyna Małkowska POTLACH. ITS ROLE IN T H E C U L T U R E OF T H E INDIANS WEST COAST OF T H E NORTH­ OF CANADA S u m m a r y P o t l a t c h is a n i n s t i t u t i o n w h o s e role h a s not been a d e q u a t e l y e x p l a i n e d i n e t h n o g r a p h i c a l l i t e r a t u r e . O w i n g to its colourful a n d s p e c t a c u l a r c h a r a c t e r , a n d the e x c e p t i o n a l l y r i t u a l i s e d f o r m of gifts as a n i m p o r t a n t p a r t of the c e r e m o n i e s , e m p h a s i s h a s been p l a c e d on t h e w a y p o t l a t c h functions, r a t h e r t h a n on its e s s e n t i a l r o l e i n t h e s o c i a l s t r u c t u r e of t h e I n d i a n s of t h e N o r t h w e s t C o a s t . A c o m p a r i s o n of s e v e r a l tribes of the seacoast w h o differ f r o m each other i n c e r t a i n respects suggests s t r o n g l y that potlatch w a s e s s e n t i a l l y a legal i n s t i t u t i o n used i n c i v i l cases, a social s a n c t i o n w h i c h added the p o w e r of the l a w to a l l i m p o r t a n t acts c o n c e r n i n g change of p r o p e r t y or of s o c i a l position. T h e l e g a l c h a ­ r a c t e r of potlatch m u s t be due to a s o c i a l n e e d that gave r i s e to i t , a n d that arose i n c e r t a i n definite conditions — that is, i n a social s y s t e m based on t h e c l a n , w h e r e the concept of p r o p e r t y w a s t a k i n g shape i n r e l a t i o n to p r o p e r t y handed d o w n f r o m generation to generation. federacje. P r z y o k a z j i potlatchów z a p r a s z a n o pozostałe p l e m i o n a , co w y w o ł y w a ł o trudności w w y z n a c z a n i u h i e r a r c h i i m i e j s c n a p o t l a t c h u ; rzecz u s t a l o n a i dobrze z n a n a w o d n i e s i e n i u do poszczególnych klanów l u b g r u p l o k a l n y c h w obrąbie p l e ­ m i e n i a okazała się s k o m p l i k o w a n a i najeżona s y t u a c j a m i k o n f l i k t o w y m i w s k a l i międzyplemiennej. N i e j e d n o k r o t n i e po p a r u naczelników pretendowało do t y c h s a ­ m y c h honorów — i t u leży, z d a n i e m D r u c k e r a , źródło wybujałej r y w a l i z a c j i : k o n ­ f l i k t y t r z e b a było rozstrzygać w drodze swoistego p o j e d y n k u . N a s u w a się również p r z y p u s z c z e n i e , że w o b e c - s u r o w e g o tępienia p r z e z władze i m i s j e w a l k między p l e m i e n n y c h mogło nastąpić u z n a n y c h z wojowniczości I n d i a n wybrzeża p r z e ­ n i e s i e n i e i n s t y n k t u w a l k i n a potlatiche. B y ł b y to rodzaj t r a n s f o r m a c j i w a l k międzyp l e m i e n y c h w potlatche r y w a l i z a c y j n e . �375 P O T L A T C H T h e c o m p l e x of p o t l a t c h f o r m s t h a t r e q u i r e d c e r t a i n actions on the p a r t of the s o c i a l rgoup b e c a m e the source of a n u m b e r of a d d i t i o n a l f u n c t i o n s . O n e of the f o r m a l e l e m e n t s m o s t o r g a n i c a l l y c o n n e c t e d w i t h p o t l a t c h w a s the p r e s e n t a t i o n of gifts, w i t h its p s y c h o l o g i c a l - s o c i a l s i g n i f i c a n c e ( i n v o l v i n g the question of prestige, r i v a l r y , etc.), a n d its e x t e n s i v e economic f u n c t i o n . F r o m the e c o n o m i c point of v i e w , t h i s w a s a f o r m of s o c i a l d i s t r i b u t i o n of t h e s u r p l u s p r o d u c t s . I t s i m u l t a n e o u s l y h a d a s t i m u l a t i n g effect on the w h o l e of t h e e c o n o m i c s y s t e m and m a d e s o c i e t y more p r o d u c t i v e . P o t l a t c h , therefore, b e c a m e one of t h e e l e m e n t s w h i c h m a d e the economy of the I n d i a n S e a c o a s t w h a t one m i g h t c a l l a s e l f s u b s i s t e n t i n t e n s i v e economy. T h i s is r a t h e r a r a r e case a m o n g peoples w h o d e r i v e t h e i r l i v i n g f r o m h u n t i n g a n d food gathering. P o t l a t c h is by no m e a n s a n e a s y s u b j e c t for study, i n v i e w of its great c o m p l e ­ x i t y , a n d a l l the m o r e so since some of its f u n c t i o n s b e c a m e g r a d u a l l y a n d at t i m e s m a r k e d l y t r a n s f o r m e d u n d e r the i n f l u e n c e of the e c o n o m i c a n d p o l i t i c o - a d m i n i s ­ t r a t i v e changes imposed by w h i t e people. T h e s e led to d e p r e c i a t i o n of the p r i n c i p a l role of t h i s i n s t i t u t i o n t o w a r d s the e n d of t h e 19th c e n t u r y a n d to t h e a c c r e t i o n of c e r t a i n a d d i t i o n a l f u n c t i o n s , s u c h as the d e v e l o p m e n t of u s u r y i n the K w a k i u t l t r i b e , or the eépansion of e l e m e n t s of r i v a l r y to e x a g g e r a t e d proportions. H e r e f u n c t i o n a l a n a l y s i s m u s t a l w a y s t a k e t h e h i s t o r i c a l factors into a c c o u n t , to p r e ­ v e n t s e c o n d a r y a n d l a t e r e l e m e n t s f r o m being t a k e n as t h e e s s e n t i a l a n d c h a ­ r a c t e r i s t i c e l e m e n t of p o t l a t c h Tłum. К. Kozłowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/69a72941c06724d86114acf3ec21a2c1.pdf 373202c4b4a8ac049ed7873389509103 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:652 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:599 Title A name given to the resource Uwagi o modelu / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1, s.11-24 Creator An entity primarily responsible for making the resource Małkowska, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część I A R Y T К U Ł Y „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 1 KRYSTYNA MAŁKOWSKA U W A G I O MODELU * Podjęcie tego tematu jest zadaniem niewdzięcznym: tyleż trudnym, co nieefektownym; jednak coraz częstsze stosowanie terminu „model" — można by rzec moda na model — w jakimś sensie niepokoi i pro­ wokuje do rozważań. Niepokoi, bo odrobina choćby intuicji oraz do­ świadczeń z zakresu stosowania tego terminu w mowie potocznej wystarczy, aby zdawać sobie sprawę z jego niejednoznaczności, a więc i potrzeby dokładniejszego sprecyzowania. Bliższe zapoznanie się z modelem stosowanym jako narzędzie pozna­ nia naukowego uświadamia nam, że i tu nie może być mowy o ja­ kimś jednym modelu, że mamy do czynienia z całym szeregiem typów, zróżnicowanych zarówno pod względem formy, jak i funkcji. Inaczej pojmuje się model w naukach sformalizowanych, dedukcyjnych, ta­ kich jak matematyka, logika matematyczna czy fizyka teoretyczna, inaczej znów — i bardziej różnorodnie — w naukach empirycznych. Przy t y m i m bardziej dana gałęź nauki empirycznej odbiega swym cha­ rakterem od nauk ścisłych, t y m dowolniej posługuje się pojęciem modelu. Wśród wypowiedzi, różnych autorów znaleźć można bardzo różne de­ finicje modelu; zależy to najczęściej od tego, jaką dany autor reprezen­ tuje dyscyplinę naukową oraz na jakie właściwości modelu kładzie główny nacisk. Dla przykładu przytoczę kilka ważniejszych definicji: „Modelem jest to, czym się posługujemy w miejsce nie dającej się objąć rzeczywistości" * A r t y k u ł niniejszy jest oparty na referacie w y g ł o s z o n y m przez a u t o r k ę na konwersatorium naukowym Katedry Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego i Z a ­ kładu Etnografii Powszechnej I H K M P A N . Został p o m y ś l a n y jako punkt wyjścia d l a b a r d z i e j s z c z e g ó ł o w y c h r o z w a ż a ń n a ten t e m a t , u j ę t y c h w f o r m ę c y k l u d a l s z y c h r e f e r a t ó w , k t ó r y c h tematy o b j ę ł y b y konkretne dziedziny b a d a ń w ś w i e t l e analizy modelowej. 1 Role G . F r e y , Syrnbolische und of the Model in Mathematics ikonische Modelle, and Natural and [w:] Social The Concept Sciences, and the Proceedings �12 KRYSTYNA MAŁKOWSKA „Model jest odbiciem jednej dziedziny zjawisk przez inną lepiej znaną i bardziej zrozumiałą" . „Model jest łącznikiem między teorią i doświadczeniem; strukturą formalną, która może być poddana badaniu" . Model to „możliwa realizacja, w której wszystkie uzasadnione zdania teorii T są s p e ł n i o n e " . Ostatnie sformułowanie jest definicją przyjętą w logice matematycz­ nej. P. Suppes widzi w niej treść pojęcia modelu wspólną dla nauk dedukcyjnych i empirycznych. Różnią się one jedynie w sposobie jego stosowania. („Stałość znaczenia przy różnicy stosowania"). W. A. Sztoff proponuje następującą definicję: „Przez model rozumie się taki system pojęciowy lub materialno-realny, który odtwarzając lub odzwierciedlając badany obiekt może go zastąpić tak, że jego badanie daje nam nową informację o t y m obiekcie" . To, że model raz może mieć postać całkowicie materialnego układu, że może n i m być model konstrukcji statku czy samolotu albo organizm' zwierzęcia traktowany np. jako analogia organizmu człowieka, czy też zwykła mechaniczna pompa ssąco-tłocząca reprezentująca w uprosz­ czony sposób działanie serca itp., innym razem znowu może być w y ­ rażony równaniem matematycznym, wykresem itd. — nie musi stano­ wić o aż tak istotnych różnicach między poszczególnymi typami modeli, żeby nie można było szukać jakiegoś wspólnego mianownika, wspólnej cechy, która łączy je jednak ze sobą. Z punktu widzenia teorii pozna­ nia naukowego wszystkie modele w n i m stosowane określamy jako i n ­ strumenty poznania. Nie jest to jednak cecha pozwalająca na wyodręb­ nienie ich jako oddzielnej klasy. Teorie np. to też jedno z narzędzi po­ znania. A jednak, jakkolwiek oba te pojęcia niekiedy bywają niesłusznie utożsamiane, modele różnią się od teorii stopniem abstrakcji (ogólności), wyrażającym się w tym, że teorie mają charakter ponadczasowy i ponadprzestrzenny (oczywiście chodzi tu o teorie wysoce abstrakcyjne), podczas gdy modelom przysługują współrzędne czasu i przestrzeni . 2 3 4 5 6 of the Colloqium [...] organized D o r d r e c h t 1961, s. 90. F r e y, op. cit. at Utrecht, January 1960 by Hans Freudenthal, 2 3 L . A p о s t e 1, Towards Sciences, [w:] The Concept..., the Formal s. 9. Study of Models in the Non-formal 4 A . T a r s к i , A General Method in Proofs of Undecidability, [w:] A . T a r s к i, A . M o s t o w s k i , R . M . R o b i n s o n [ E d s . ] Undecidable Theories, Amsterdam 1953, s. 11; P . S u p p e s , A Comparison of the Meaning and Uses of Models in Mathematics and the Empirical Sciences, [w:] The Concept..., s. 163. 5 W . A . S z t o f f , Modelirowanije 1966, s. 19. F г e у , op. cit, s. 91. 6 i filosofía, AN SSSR, Moskwa—Leningrad �UWAGI O MODELU 13 Przy teroriach niższego rzędu, mających charakter empirycznych uogól­ nień, zróżnicowanie to jednak w znacznym stopniu się zaciera. Drugą istotną cechą modeli jest ich gnoseologiczna funkcja odbi­ jania, odzwierciedlania obiektywnej rzeczywistości; funkcja podkreśla­ na bardzo mocno przez filozofię materialistyczną. Wydaje się wszakże, że ów wspólny mianownik można znaleźć w sformułowaniu: model jest realizacją (wcieleniem) jakiejś określonej z a s a d y u p o r z ą d k o w a n i a elementów danego układu — bądź wynikającej bezpośrednio z teorii {dedukcja), bądź stanowiącej podstawę tworzenia uogólnień empirycznych. Pierwsza, ogólna część tego sformu­ łowania, daje się zastosować również i do innych, pozanaukowych mo­ deli, używanych np. za wzorce standartowe w technice, produkcji i życiu codziennym. Przyjmując sformułowanie, że model jest odwzorowaniem zasady, różnicę między modelem w naukach dedukcyjnych i empirycznych widzimy w innym stosowaniu tego pojęcia. W pierwszych na podstawie dedukcji szukamy kolejnych realizacji zasady, „schodząc" niejako na coraz niższe stopnie abstrakcji w kierunku rzeczywistości, w której powinna spełniać się owa zasada — w drugich zaś istotne jest, by wychodząc od konkretu znaleźć zasadę coraz bardziej ogólną w miarę wznoszenia się ku wyższym poziomom abstrakcji. Tę niezmiernie ważną funkcję modelu w poznaniu naukowym nazywamy interpretacją. Tak więc, jak wynika z tego, co zostało wyżej powiedziane, ostateczną interpretacją faktów i zjawisk świata empi­ rycznego byłaby teoria o możliwie najwyższym stopniu ogólności, podczas gdy ostateczną interpretacją każdej teorii jest ta dziedzina rzeczywistości, której ona dotyczy. „Świat jest modelem naszych nauk w tej mierze, w jakiej nauki te są prawdziwe. Lub odwrotnie, zadaniem nauki jest znalezienie formuły matematycznej (calculus), dla której rzeczywistość jest jedynym modelem" . Wprawdzie interpretacja w naukach empirycznych jest odwrotnie skierowana niż w naukach sformalizowanych, to jednak model — w i ­ doczny wyraźnie jako ogniwo wiążące oba te sposoby rozumowania — jest w istocie swej ten sam. Podkreśla to również Sztoff w rozdziale swej pracy poświęconym zagadnieniu interpretacji, kładąc jednocześnie nacisk na najściślejszy związek modelu z interpretacją, na nierozdzielność tych dwu pojęć. Jest to jego zdaniem proces poznawczy w którym pojęcia modelu nie da się niczym zastąpić, w wielu bowiem innych przypadkach, jak sądzi, należy czynić próby unikania tego terminu 7 8 7 8 Przez d z i e d z i n ę rozumie A p o s t e 1, op. cit. się o k r e ś l o n y zbiór e l e m e n t ó w , ich relacji 1 funkcji. �14 KRYSTYNA MAŁKOWSKA wszędzie tam, gdzie można go zastąpić innym bliskoznacznym, takim jak wzór, struktura, schemat itp. Pozwoliłoby to choć w części zmniej­ szyć jego wieloznaczność. Niejednokrotnie model jest niesłusznie utożsamiany z teorią, zwłaszcza teorią niesprawdzoną — hipotezą; nieraz zamiennie używany z terminami: „typ", „ s t r u k t u r a " lub wręcz rozumiany jako „konkretny, funkcjonujący system" (zwł. w ekonomii). W naukach empirycznych posługujemy się. obok indukcji, również szczególną formą d e d u k c j i . Dedukcja empiryczna nie ma charakteru sformalizowanego systemu opartego na podstawowych pewnikach — aksjomatach; podstawę jej stanowią teorie, które na danym etapie badań mogą być przyjęte jako podstawowe przesłanki (quasi-aksjomaty) wnio­ skowania dedukcyjnego lub są „roboczo", hipotetycznie przyjmowane dla weryfikacji niesprawdzonych jeszcze teorii. Interpretując w ten sposób te teorie tworzymy ich modele, ich realizacje, a konfrontując je z daną dziedziną faktów, zjawisk, ich relacji i funkcji — weryfikujemy je. Dobrze zweryfikowane teorie mogą stanowić podstawę do wniosko­ wania o pewnej dziedzinie rzeczywistości, oczywiście dopóki dalszy sto­ pień przybliżenia, uzyskany w miarę doskonalenia metod, lub inny kąt widzenia nie pozwoli na wykrycie zjawisk sprzecznych z teorią. W t y m przypadku, jeśli teoria opierała się na realnych elementach i rzeczywi­ stych relacjach, najczęściej nie dezaktualizuje się ona, lecz kurczy się zasięg jej stosowalności. Najczęstszą bodaj wadą teorii opartych na empirycznych uogólnieniach jest nadmiernie szeroki zakres ich stoso­ wania. 9 Już z tych ogólnych uwag widać, że oba procesy rozumowania: indukcyjny i dedukcyjny, nie stanowią jakichś odrębnych, niezależnych od siebie procesów myślowych i poznawczych, lecz splatają się ze sobą stale i nierozerwalnie, choć często sobie tego nie uświadamiamy. Można by przyjąć, że w czystej postaci procesy te zachodzą jedynie na naj­ wyższych szczeblach abstrakcji (matematyka, logika formalna) z jednej strony, z drugiej zaś na poziomie elementarnych, bezpośrednich zdań empirycznych typu postrzeżeniowego. Ale i t u sprawa nie przedstawia się tak zupełnie jasno. Karol Popper na przykład twierdzi, że nie istnieją zdania całkowicie empiryczne, że wszystkie one zawierają implicite elementy dedukcyjne. Jest on rzecznikiem poglądu, że wszystko to, co można nazwać procesem poznawczym, polegającym na zdobywaniu coraz większej ilości informacji o postrzeganej rzeczywistości, jest w istocie swej oparte na dedukcji, choć ma ona często charakter bardzo • Por. M . K o k o s z y ń s k a , z 18 lutego 1968. W drodze do jedności wiedzy, „Kultura", nr 7 �15 UWAGI O MODELU 10 „utajony" . Wynikałoby z tego, że doznając wrażeń zmysłowych jeszcze nie poznajemy świata, dopóki, nie włączy się myśl, zawierająca zawsze elementy dedukcji. Zagadnienia te są stale przedmiotem gorących dyskusji teoretyków poznania naukowego. Tak czy inaczej sprawy stoją na biegunach ekstre­ malnych, wydaje się rzeczą oczywistą, iż w procesie poznania jedynie wówczas możemy uzyskać maksimum informacji o rzeczywistości w za­ dowalającym stopniu przybliżonych do prawdy, jeśli potrafimy umysł nasz skłonić do ustawicznego przerzucania się od konkretu do abstrakcji i od abstrakcji do konkretu. Nigdy nie możemy być w dostatecznym stopniu pewni uogólnień empirycznych opartych na metodzie indukcyj­ nej! wychodzących od elementów szczegółowych, a to przede wszystkim z dwóch powodów: 1. Pewność, że nie istnieje w obrębie danej klasy żaden element sprzeczny z naszym uogólnieniem — pomijając już, że jest praktycznie nieosiągalna — wymaga przede wszystkim wyróżnienia danej klasy spośród innych, wyznaczenia granic jej zasięgu. To jednak jest już zabiegiem dokonywanym na wyższym poziomie uogólnienia. 2. Dlatego, że rzeczywistość jest czynnym procesem, tworzącym coraz to nowe elementy, nowe zależności. W takich naukach, jak biolo­ gia, a bardziej jeszcze nauki o kulturze i społeczeństwie, czynnik ten występuje szczególnie silnie. Wróćmy jednak do tego ogniwa wiążącego — do modelu; omówiliśmy ogólnie jego funkcję interpretacyjną. Nie jest to jednak funkcja jedyna, choć — jak było już powiedziane — bodaj najważniejsza. W nauce występuje jeszcze szereg innych postaci modelu; do najczęściej stosowa­ nych należą modele eksperymentalne i dydaktyczne (poglądowe). Typologia modeli jest równie niejednolita, jak ich definicje — zazwy­ czaj przyjętymi kryteriami podziału na podstawowe typy są forma, a raczej tworzywo i funkcja. Najczęściej spotykany podział rozróżnia: 1 M o d e l e r e a l n e (przedmiotowe) zwane też przez niektórych autorów materialnymi. Sztoff np. przyjmuje ten drugi termin, preferując go ze względu na bardziej ogólny charakter, obejmujący również pola fizyczne. Do tego typu należą wszystkie modele rzeczywiste istniejące obiektywnie w przyrodzie lub wykonane przez człowieka. Mogą to być wszelkie modele substancjalne, wykonane z dowolnego materiału, mogą być żywe modele (np. zwierzęta doświadczalne), wszelkie urządzenia eksperymentalne itp. 2. M o d e l e n o m i n a l n e , nazywane też pojęciowymi, konceptu­ alnymi, lub — jak u Sztoffa — również idealnymi (niezbyt szczęśliwie 1 0 K . R. P o p p e r , The Logic of Scientific Discovery, New York 1959. �16 KRYSTYNA MAŁKOWSKA ze względu na zbyt silne skojarzenia z typami idealnymi). Mają one charakter pewnych założeń myślowych i mogą występować w postaci ikonograficznej, werbalnej lub wyrażonej w symbolach (matematycznych i in.). Modele nominalne bądź odnoszą się do rzeczywistości, stanowiąc jedynie jej uproszczenie, polegające na wyższym poziomie uogólnienia (np. wyabstrahowanie cech istotnych) — mają więc swe odpowiedniki w świecie realnym i w tym sensie są również rzeczywiste, choć pojęcio­ we, bądź nie mają takich odpowiedników, są tylko idealizacjami, konstruktami syntetycznymi. Do nich należą wszelkie wyidealizowane pojęcia graniczne, jak np. w fizyce ciało doskonale czarne, gaz doskonały, próżnia idealna itp., a w naukach społecznych modele odpo­ wiadające typom idealnym, jak społeczeństwo zamknięte — społeczeń­ stwo otwarte, Gemeinschaft — Gesellschaft i wiele innych. Są to urzeczowione formy pewnych cech, które w rzeczywistości występują jedynie w różnym stopniu nasilenia jako przymioty rzeczy, a w typie idealnym ulegają ekstrapolacji ad extrémům. Takie wartości graniczne, praktycznie nie istniejące, dadzą się jednak pomyśleć jako realizacje teoretycznie możliwe. Byłyby one jednak real­ nie możliwe jedynie wówczas, gdyby mogły istnieć sytuacje idealne, t j . doskonałe, w których działałyby jedynie czynniki jednoznacznie i jedno­ kierunkowo tworzące taki właśnie obiekt. W rzeczywistości zdarzyć się niekiedy może sytuacja zaledwie zbliżona do idealnej, kiedy czynniki zakłócające i wynikające stąd deformacje obrazu przy pewnych założe­ niach możemy „praktycznie zaniedbać". Wyidealizowane pojęcie graniczne może być niejednokrotnie pomocne w poznaniu naukowym, jest jednak tylko jednym z narzędzi poznania, pełni rolę instrumentalną, a jako obiekt abstrakcyjny, idealny, nie może być przedmiotem badań empirycznych, prowadzić to bowiem może do szeregu mistyfikacji naukowych. W związku z t y m i rozważaniami nasuwa się pewien przykład z zakresu nauk społecznych, który budzi niepokój. Chodzi o ,.społeczność lokalną" — termin tak często stosowany w odniesieniu do konkretnych społecz­ ności, który przecież nie jest niczym innym, jak takim wyidealizowanym pojęciem granicznym, mającym na drugim biegunie swoją opozycję pomyślaną jako społeczność o zerowym stopniu więzi lokalnej. Oba te typy stanowią punkty graniczne skali jakiegoś continuum nasilenia więzi lokalnej tak, jak występuje ono realnie; w rzeczywistości nie istnie­ ją jednak wartości graniczne tego nasilenia: nie ma społeczeństw opar­ tych całkowicie i wyłącznie na więzi lokalnej, jak trudno też sobie wyobrazić społeczeństwa pozbawione jej zupełnie. A zatem „społeczność lokalna" jest jedynie konstruktem, którym wolno nam się posługiwać instrumentalnie jako układem odniesienia ułatwiającym ewentualną �17 UWAGI O MODELU typologię określonych zjawisk społecznych, nie możemy natomiast hipostazować jej, traktując jako byt rzeczywisty i czyniąc z niej przed­ miot badań empirycznych. Jedyne, co możemy badać, to nasilenie więzi lokalnej w konkretnych takich czy innych społecznościach: wioskowych, osiedlowych itp. Typy idealne, zdaniem M a r t i n d a l e ' a , zostały głównie stworzone przez ,XIX-wieczny komparatyzm w naukach społecznych w ramach ogólnej tendencji do wyróżniania typów. Tendencja ta stanowiła próbę stworzenia wspólnych mianowników i układów odniesienia dla metody porównawczej, aby uczynić z niej bardziej precyzyjną procedurę nau­ kową. „Miejsce, jakie zajmują typy idealne w socjologii współczesnej, świadczy o t y m , w jakim stopniu metoda socjologiczna wciąż jeszcze pozostaje na poziomie komparatyzmu" . Martindale dodaje, że konstruo­ wanie typów idealnych przez wczesnych socjologów nacechowane było znacznie większą odpowiedzialnością intelektualną, niż by się mogło z pozoru w y d a w a ć . B y l i oni świadomi (jak się należy domyślać, w prze­ ciwieństwie do współczesnych), że ich typy idealne są raczej konceptu alizacjami niż obiektami realnymi. Dychotomie, opozycje, alternatywy są pojęciami logicznymi, którymi posługujemy się w procesie poznawczym. Ontologicznie rzecz biorąc nie istnieją. Popełniamy, jak się zdaje, dość częsty błąd, polegający na tym, że owym koncepcjom pomocniczym przypisujemy cechę istnienia w sensie on to logicznym. Co więcej, w ślad za t y m przenosimy, a w każ­ dym razie do niedawna zbyt często przenosiliśmy, w naukach społecz­ nych logiczną zasadę niesprzeczności w sferę ontologii. Zontologizowanie dychotomii i zasady niesprzeczności stwarzało niezmiernie dużo nieporo­ zumień. Jest jeszcze jeden powód, dla którego — jak należy przypuszczać — typy idealne cieszyły się (i cieszą) powodzeniem na gruncie nauk społecznych. Typ idealny może być formą eksperymentu myślowego, k t ó r y w braku możliwości przeprowadzania eksperymentów realnych stanowi ich namiastkę. Eksperyment myślowy bywa zresztą szeroko stosowany również w ekonomii, a nawet w naukach przyrodniczych. Karol Hempel wyraża pogląd, iż idealne typy ekstremalne należą do wczesnych stadiów rozwoju dyscypliny naukowej; zanikają w miarę rozwoju badań statystycznych i ustalania k r y t e r i ó w operacjonalnych, pozwalających na dokładne ocenianie stopnia „mniej lub więcej" na n 12 1 1 D . M a r t i n d a l e , Sociological Symposium on Siciological Theory, M a r t i n d a l e , op. cit. l t 2 — Etnografia Polska, t. X I I I , z. 1 Theory and the E v a n s t o n 1959. Ideal Type, [w:] L . Gross, �18 KRYSTYNA MAŁKOWSKA continuum. Np. skala temperatur ostatecznie wypiera oceny: zimno-gorąco . Wydaje się, że ostatnio wyobraźnia nasza w zakresie nauk o kulturze uczyniła już duży postęp, przyjmując coraz powszechniej zasadę komplementarności i ciągłości zjawisk, a nie ich dyzjunktywnego wyłączania się. Nie tylko poszczególne dziedziny życia i kultury, poszczególne fakty i zjawiska mogą być względem siebie komplementarne (komplementarność ontologiczna); komplementarne mogą być również poszcze­ gólne ich aspekty zależne od sposobu względnie kąta widzenia, od mikrodo makropoznawczych pozycji (komplementarność epistemologiczna). Być może tworzenie komplementarnych modeli aspektowych zwią­ zanych z odpowiadającymi i m teoriami jest słusznym rozwiązaniem etapowym w dążeniu do teorii ogólnej. Powstać może w ten sposób rodzina modeli izomorficznych względem badanej dziedziny rzeczy­ wistości. Izomorfizm polega na odpowiedniości, przystawaniu, ogólniej — podobieństwie modelu do teorii, dwu teorii do siebie lub modelu do obiektu. Teorie izomorficzne, t j . takie, których prawa mają tę samą formę, są nawzajem swymi modelami; jest to szczególny przypadek, kiedy teoria może być modelem (nominalnym). I m wyższy stopień izo­ morfizmu, t y m bardziej adekwatny jest model. Ściślej izomorfizm polega na t y m , że oba układy: modelowy, uproszczony A i bardziej złożony B, występujący w roli explicandum, dadzą się wyrazić za pomocą tej samej formuły matematycznej (równania, funkcji). Modele mogą być również homologiczne, t j . identyczne z układem badanym pod względem zacho­ dzących w nich procesów. Innym rodzajem modeli wyidealizowanych mogą być konstrukty oparte na łączeniu cech idealnych lub w ogóle pewnych cech w takim połączeniu nie występujących. Za przykład może nam posłużyć np. „człowiek idealny". Modele tego rodzaju mogą funkcjonować jako norma­ t y w y albo jako układy postulowane, wynikłe z założeń teoretycznych lub doktrynalnych. Niebezpieczną ich stroną jest możliwość ewentualnego znoszenia się, wzajemnego wykluczania się pewnych — sztucznie zesta­ wionych — cech, które w realizacji nie mogą łącznie występować bądź funkcjonować. W etnografii polskiej, jak się zdaje, preferuje się obecnie typ modelu przyjęty z ekonomii i historii gospodarczej, a rozumiany jako a) model pewnego typu ekonomiki ujętego w jego cechach istotnych, z pominięciem cech drugorzędnych i akcydentalnych, b) model konkretnego, funkcjo­ nującego systemu społeczno-ekonomicznego (lub społeczno-kulturowego), 13 1 3 C . G . H e m p e 1, Symposium: Problems in the Social Sciences, Language and Human p o d a j ę z a D . M a r t i n d a l e , op. cit., s. 87. of Concept and Theory Formation Rights, P h i l a d e l p h i a 1952, s. 65—86; �UWAGI O MODELU 19 zbudowany również na jego cechach istotnych i wreszcie rzadziej c) mo­ del typu wyidealizowanego drugiego rodzaju, t j . syntezy „zlepionej" ż cech wyabstrahowanych z kontekstu realnych układów w sztuczną całość. Czytelnik zaczyna się już zapewne niepokoić, że wciąż jeszcze nic się nie mówi o t y m , w jaki sposób konstruuje się model lub skąd możemy wiedzieć, że pewien układ A można uznać za model obiektu В mniej znanego bądź trudniejszego do ogarnięcia wyobraźnią ze względu na duży stopień skomplikowania czy też przestrzenne rozmiary. Tu leży największa trudność i potencjalne źródło rozczarowania: niestety, nie da się podać szczegółowej recepty na model. Po prostu zależy to od konkret­ nego przedmiotu badań i od celów, jakie sobie w tych badaniach sta­ wiamy, a w znacznym stopniu również od intuicji, od twórczej w y ­ obraźni badacza. Inne warunki musi spełniać model eksperymentalny, inne wzorzec produkcyjny jako swego rodzaju normatyw, jeszcze inne model dydaktyczny, w którym chodzi tylko o możliwie najbardziej po­ glądowe przedstawienie pewnej teorii czy zjawiska już stosunkowo do­ brze znanego i t d . Dlatego też modelowanie w naukach typu empirycznego pozwala osiągnąć jedynie pewne stopnie przybliżenia — oczywiście i m są one wyższe, t y m bliższe prawdy jest wnioskowanie oparte na tej metodzie. Niezmiernie istotną cechą modelu jest apelowanie do wyobraźni, pobudzanie jej i wznoszenie ku wyższym stopniom abstrakcji. Jedno­ cześnie doniosła rola modelu — mimo jego niedoskonałości — w badaniu naukowym i w każdym chyba procesie poznawczym dowodzi z kolei, jak ważny składnik tego procesu stanowi właśnie wyobraźnia. Przecież nawet w życiu codziennym, w kontaktach z ludźmi posługujemy się modelami, nie bardzo tego świadomi. Na przykład to, że pewnych ludzi rozumiemy lepiej, innych gorzej, polega w dużym stopniu na t y m , że poznajemy (lub odczuwamy) bliźnich również na zasadzie modelu — t y m razem sami n i m jesteśmy, stanowiąc układ znacznie lepiej sobie znany. W stosunku do pewnych typów osobowości •— bardziej względem nas homologicznych — model, którym jest nasza własna osobowość, daje większy stopień przybliżenia, dostarczając t y m samym większej ilości informacji o osobowości drugiego człowieka, a więc i wyższy stopień zrozumienia. Dla ułatwienia zrozumienia procesu powstawania modelu przytoczę tu za Leo Apostelem sformułowanie ogólnych warunków towarzyszących temu procesowi: „ M y ś l w y m a g a o g a r n i ę c i a w j e d n y m akcie p o z n a w c z y m istotnych cech danej d z i e d z i n y ; w t y m c e l u d z i e d z i n a ta m u s i b y ć w y r a ż o n a albo u k ł a d e m r ó w n a ń , albo w formie obrazu lub diagramu. �20 KRYSTYNA Myśli potrzebne dlatego t e ż d o k o n u j e jest MAŁKOWSKA ujrzenie systemu w w y d z i e l e n i a tego s y s t e m u opozycji spośród i odróżnieniu innych w od sposób innych; bardziej z u p e ł n y n i ż m a to m i e j s c e w r z e c z y w i s t o ś c i . S y s t e m r o z p a t r u j e m y w p e w n e j elementy z b y t m i k r o s k o p i j n e l u b zbyt g e n e r a l n e wypadają z zasięgu interesowania. System poznajemy i kontrolujemy w pewnych n i a ; dlatego t e ż e f e k t y , skali; naszego z a ­ granicach przybliże­ k t ó r e n i e o s i ą g a j ą tego p o z i o m u p r z y b l i ż e n i a są zaniedby­ wane. Badaniu jakiegoś systemu towarzyszy określony cel; wszystko co nie ma jednej całości: dla­ w p ł y w u n a ten c e l u l e g a e l i m i n a c j i . Różne cechy systemu tego p r z e a k c e n t o w u j e m y powiązanie, istotność powinny b y ć poznane jako aspekty ich jedność. Kiedy o s i ą g n i e m y oraz j e d n o l i t o ś ć perspektywy izolację, i punktu jasność, widzenia, jedność, tworzymy adekwatny model w y r a ż o n y b ą d ź w formie r ó w n a ń , b ą d ź r y s u n k u (piktogramu)" 1 4 . Warto się jeszcze chwilę zastanowić nad relacją model-kultura. Czy kultura ma model względnie czy kultura może być modelem? Konieczne będzie tu odróżnianie: a) kultury w znaczeniu ogólnym jako sfery form aktywności człowieka jako istoty społecznej i efektów tej aktywności i b) kultury jako konkretnie funkcjonującego systemu w konkretnych współrzędnych przestrzenno-czasowych. W t y m ostatnim znaczeniu kultury możemy, jak w odniesieniu do konkretnych systemów ekono­ micznych, mówić o modelach bez większych zastrzeżeń. Czy jednak równie prosto przedstawia się zagadnienie: w jakim sto­ pniu możemy konkretną k u l t u r ę typu b uważać za model kultury w zna­ czeniu a? Temat ten doskonale nadaje się do dyskusyjnych rozważań, nie chcę więc sugerować własnego poglądu. W związku z t y m dalsze pytanie: czy i jakie modele kultury (a) są możliwe? Możemy też odwrócić zagadnienie i na k u l t u r ę w sensie global­ nym spojrzeć jako na model, czyli dziedzinę pewnej teorii ogólnej; raczej moglibyśmy, gdyby teoria taka istniała. Rzecz w t y m , że na obecnym etapie rozwoju naszej dyscypliny szukamy właśnie takiej teorii ogólnej, dla której kultura byłaby modelem. Znalezienie teorii, która w zadowa­ lająco adekwatny i jednocześnie generalny sposób tłumaczyłaby procesy i relacje zachodzące w kulturze, ujmując je w kategoriach dostatecznie relatywizujących parametry czasu i przestrzeni, napotyka na razie zasadnicze i chyba zrozumiałe trudności. Jest to bowiem dziedzina, z któ­ rą przy jej całym wewnętrznym, „własnym" skomplikowaniu interferują jeszcze dodatkowo dziedziny substratów, a więc fizyczny, biologiczny, psychiczny i wreszcie historyczny. Tymczasowych rozwiązań szuka się w teoriach i modelach aspektowych. O ileż łatwiej było tworzyć teorie dla świata zjawisk fizycznych, które tłumaczą się tylko własnymi pra­ wami, bez oddziaływania substratów. W poszukiwaniu wyjścia z impasu czyniono w nauce próby tłuma1 4 Apostel, op. cit., s. 15—16. �UWAGI O MODELU 21 czenia zjawisk należących do sfery większego skomplikowania przez sprowadzanie ich do zjawisk i procesów niższego poziomu. Powstawały w ten sposób modele obciążone wadą redukcjonizmu. Nawiasem mówiąc redukcjonizm jest bardzo poważnym niebezpieczeństwem wszelkiego modelowania (poza dedukcyjnym). Przy modelach występuje bowiem ten sam efekt niezamierzony i niepożądany, na jaki zwracaliśmy już uwagę, mówiąc o dychotomiach i o typach idealnych — zawsze grozi nam hipostazowanie, w t y m przypadku przyjęcie odbicia za rzeczywistość, czyli sprowadzenie, zredukowanie układu skomplikowanego do niekiedy bardzo uproszczonego. Jest to dość ewidentny przykład w p ł y w u naszej aparatury pojęciowej (a więc języka) na obraz rzeczywistości, jaki sobie tworzymy, na światopogląd filozoficzny. Globalny model przyjęty w danym okresie przez pewną dziedzinę nauki coraz częściej bywa w literaturze określany jako paradygmat. Termin ten, zapożyczony z językoznawstwa, stosowany bywa na okre­ ślenie modeli dominujących, kształtujących i podporządkowujących sobie wyobraźnię naukową w zakresie całej dyscypliny i wywierających w p ł y w na tworzenie teorii i modeli szczegółowych. Paradygmaty tego rzędu, jak systemy astronomiczne Ptolemeusza i Kopernika, jak geome­ tria Euklidesa czy teoria względności albo teoria ewolucji w biologii, s t a ł y się źródłem niezwykle doniosłych zmian w poglądzie na świat, wywierając jednocześnie w p ł y w na inne dyscypliny naukowe. Znaczenie takich paradygmatów w rozwoju nauki, w rozwoju myśli było i jest ogromne. Thomas S. Kuhn oparł na koncepcji paradygmatu całą teorię rozwoju nauki, zwaną stąd paradygmatyczną . Rzecz polega na normalnym sche­ macie poznania modelowego: ogólna teoria, utworzenie jej modelu-paradygmatu to okres intensywnego rozwoju nauki, zwłaszcza w zakresie teoretycznym. W miarę dalszego gromadzenia dorobku naukowego, nowych odkryć, dochodzi do podważenia adekwatności paradygmatu. Rozdźwięk między przyjętym modelem ogólnym a nagromadzeniem nowych, sprzecznych z nim faktów prowokuje do intensyfikacji badań w t y m zakresie, w jakim najjaskrawiej występowały rozbieżności, a to z kolei prowadzi do powstania nowego paradygmatu. W pierwszym okresie funkcjonuje on często na zasadzie rewelacji, wywołując lawinowe zmiany w innych naukach. Zdarza się też, że nowy paradygmat dojrzewa jednocześnie w różnych dziedzinach poznania. 15 1 5 T . S. K u h n , The Structure of Scientific Revolutions, [ p r z e d r u k z:] Inter­ national Encyclopedia of Unified Science, t. 2, n r 2, C h i c a g o 1962; E . O l s z e w s k i , T. S. Kuhn: The Structure of Scientific Revolutions [rea], „Kwartalnik Historii N a u k i i T e c h n i k i " , n r 4: 1963. �22 KRYSTYNA MAŁKOWSKA Na gruncie nauk społecznych przykładem takiego generalnego paradygmatu jest koncepcja ewolucji w X I X w. przejęta z biologii. Niestety, model ewolucjonistyczny zastosowany do kultury, bez oparcia się na dobrej analizie elementów i na właściwej ich odpowiedniości (izomorfizmie), obciążony redukcjonizmem, gruntownie i na długo znie­ chęcił etnografów do szukania nowego, tak ogólnego modelu. Niemniej nie uchronili się oni zupełnie od przyjmowania paradygmatów. Wyrażało się to choćby w formułowaniu ogólnych definicji kultury, których powstało wiele, a za którymi zawsze, choćby implicite, stoi jakiś model ogólny. Są to jednak paradygmaty trochę na prywatny użytek poszcze­ gólnych badaczy czy szkół, nie są natomiast tak szeroko i świadomie stosowane i nie pociągają za sobą t y l u implikacji, co ewolucjonizm. Nie ulega jednak wątpliwości, że relatywizm, wyrażony w swej naj­ bardziej sformalizowanej postaci w teorii Einsteina, odegrał rolę ogromną w kształtowaniu się poglądów na terenie nauk o kulturze, choć nie zawsze zdajemy sobie z tego dostatecznie sprawę. Na zakończenie warto podkreślić, jak niezmiernie ważne dla zwięk­ szenia naukowej samoświadomości jest spojrzenie na własną dziedzinę badań z większej perspektywy, na tle całej dyscypliny naukowej, a na tę z kolei z jeszcze większej perspektywy — na tle ogólnej teorii poznania. Konieczne jest, by każdy badacz angażował się w pełni w badaną przez siebie problematykę szczegółową, starajmy się jednak przy t y m nie ulegać nadmiernej fascynacji i nie zapominać, iż „jest to tylko jedna z rzeczy wielu" **. Krystyna Małkowska SOME REMARKS ON MODELS S u m m a r y I t is not only i n c o l l o q u i a l s p e e c h t h a t the w o r d "model" h a s m a n y m e a n i n g s . W h e n u s e d b y s c h o l a r s , too, it is u s e d i n v a r i o u s senses. T h e a u t h o r c o m e s to conclusion, however, that all these shades of meaning, differing from the each other i n f u n c t i o n or i n f o r m , c a n be b r o u g h t d o w n to a s i n g l e c o m m o n d e n o m i n a t o r : i n a l l its f o r m s t h e m o d e l i s v a l i d as t h e e m b o d i m e n t of a g i v e n p r i n c i p l e a c c o r d ­ i n g to w h i c h t h e e l e m e n t s of some s y s t e m a r e a r r a n g e d i n o r d e r . I n s c i e n c e , the difference lies in the between different implementations the use model made of i n the the deductive model. In of a g i v e n p r i n c i p l e , "coming of a b s t r a c t i o n t o w a r d s c o n c r e t e c a s e s a n d the e m p i r i c a l sciences deduction, w e look d o w n " to l o w e r for successive and lower w h i c h s h o u l d fit i n w i t h t h e levels principle in ** P a r ę m i e s i ę c y po o d d a n i u n i n i e j s z e g o a r t y k u ł u do d r u k u u k a z a ł s i ę w d i a c h S o c j o l o g i c z n y c h " (nr 1: 1968: s. 27—58) a r t y k u ł P . S z t o m p k i , O modelu w socjologii. „Stu­ pojęciu �23 UWAGI O MODELU question. I n the e m p i r i c a l m e t h o d , on the o t h e r h a n d , w e begin w i t h the c o n c r e t e a n d t r y to f i n d p r i n c i p l e s t h a t c o v e r a l a r g e r a n d l a r g e r a r e a of facts, p r o c e e d i n g t o w a r d s h i g h e r a n d h i g h e r l e v e l s of a b s t r a c t i o n . T h e m o d e l is both a n e l e m e n t a n d a tool of s c i e n t i f i c i n t e r p r e t a t i o n . I n the e m p i r i c a l s c i e n c e s , it is t r u e , i n t e r ­ p r e t a t i o n a i m s i n the opposite d i r e c t i o n f r o m that i n the d e d u c t i v e s c i e n c e s , yet the m o d e l , w h i c h constitutes a d i s t i n c t l i n k c o n n e c t i n g these t w o f o r m s of r e ­ a s o n i n g , is i n r e a l i t y one a n d the s a m e . T h e a u t h o r m a k e s a b a s i c d i v i s i o n of m o d e l s into r e a l m o d e l s a n d n o m i n a l m o d e l s . S h e devotes r a t h e r m o r e s p a c e to n o m i n a l m o d e l s of one k i n d — i d e a l i s a ­ tions, or a r t i f i c i a l c o n s t r u c t i o n s t h a t h a v e no c o u n t e r p a r t s i n r e a l i t y . F o r e x a m p l e , i d e a l t y p e s a r e often u s e d b y the s o c i a l s c i e n c e s , a n d e s p e c i a l l y b y s o c i o ­ logy. I n the c a s e of i d e a l t y p e s t h a t a r e as it w e r e e m b o d i m e n t s of c e r t a i n c h a r a c t e r i s t i c s w h i c h i n r e a l i t y o c c u r o n l y i n d i f f e r e n t i n t e n s i t i e s as t h e a t t r i b u t e s of t h i n g s , t h e r e is f r e q u e n t l y a t e n d e n c y to h y p o s t a t i z e t h e m , a n d to t r e a t t h e m as r e a l entities. T h i s m a y l e d to c o n f u s i o n . We probably commit the fairly f r e q u e n t e r r o r of a c t i n g a s i f c e r t a i n a u x i l i a r y c o n c e p t i o n s h a d a r e a l e x i s t e n c e i n the ontological sense. S i m i l a r l y , m a n y m i s u n d e r s t a n d i n g s h a v e a r i s e n i n the s t u d y of c u l t u r e b e c a u s e c e r t a i n l o g i c a l concepts s u c h as d i c h o t o m y , or t h e p r i n c i p l e of n o n - c o n t r a d i c t i o n , a r e ontologised. I n t h e s e d i s c i p l i n e s , cognitive i m a g i n a t i o n has r e c e n t l y m a d e g r e a t s t r i d e s , for the p r i n c i p l e that p h e n o m e n a a r e c o m p l e m e n t a r y a n d c o n t i n u o u s is g a i n i n g i n c r e a s i n g a c c e p t a n c e , r e p l a c i n g t h e v i e w that they a r e d i s j u n c t i v e l y separate. t A n e x c e e d i n g l y i m p o r t a n t c h a r a c t e r i s t i c of the m o d e l is that it a p p e a l s to t h e i m a g i n a t i o n . I t t a k e s the i m a g i n a t i o n onto h i g h e r l e v e l s of a b s t r a c t i o n , a n d m a k e s it m o r e e l a s t i c , s h i f t i n g r a p i d l y f r o m i n d u c t i v e to d e d u c t i v e r e a s o n i n g a n d b a c k . F o r both these w a y s of t h i n k i n g a r e i n s e p a r a b l e e l e m e n t s of the c o g n i t i v e p r o c e s s . W h e n u s i n g a m o d e l , h o w e v e r , it m u s t be r e m e m b e r e d t h a t t h e r e is a c o n s t a n t d a n g e r of the e r r o r k n o w n a s r e d u c t i o n i s m . Translated by Krystyna Kozłowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f3e35bb5ef1bce8e9179470208b9a385.pdf 44f2ff23d1f013afbd72a1ea37d9afda Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3429 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3214 Title A name given to the resource Nauki humanistyczne a etnologia (tezy) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2, s.74 Creator An entity primarily responsible for making the resource Małkowska, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text przyczyn- 4. N i e w i d z ę p o t r z e b y dłuższego z a t r z y m y w a n i a się n a d m i e j s c e m współczesnej p r o b l e m a t y k i k u l t u r y a r t y s t y c z n e j w e t n o l o g i i . Jeśli t a o s t a t n i a k u l t u r y , a z drugiej strony zbytnie teoretyzowanie, zajmowanie z a j m u j e się b a d a n i o m k u l t u r „ t y p u l u d o w o g o " w ó w c z c s w s p o m ­ się i n n y m i ludami i kulturami) nieodzowne niany i elementy obecnie zjawisk (zawężanie karstwo, odwracanie sensowne kręgu zainteresowań, się o d i s t o t n y c h p r o b l e m ó w stanowi normalne, systemu jednej zakres jest jednym z aspektów jej przedmiotu badań i p o l e m w s p ó ł p r a c y z i n n y m i n a u k a m i z a j m u j ą c y m i się sztuką. nauki. mgr Krystyna Małkowska I H K M P A N , etnograf (...) Etnografia — chodzi o nazwę dyscypliny określanej Zniechęcenie może też wywołać sama, przyjęta u nas, n a z w a również j a k o e t n o l o g i a a l b o a n t r o p o l o g i a k u l t u r o w a c z y społeczna. etnografia Właściwie nazwa e t n o l o g i a . Sugeruje t o bow i e m — zwłaszcza w szerszych m o ż e się w y d a w a ć n i e i s t o t n a , ważniejsze t o , d l a całej dyscypliny, zamiast c z y m się t a d y s c y p l i n a z a j m u j e . A j e d n a k n i e jest t o t a k i e proste. pozaprofesjonalnych, S a m a n a z w a s t w a r z a już p e w n e „ p o l e " zainteresowań, określa n i e tej d y s c y p l i n y jedynie d o s t a d i u m podstawowego t y l k o dziedzinę, a l e sposób podejścia pojmowanego, do niej. N i e jest zatem czyli w opinii właściwego społecznej — terminu ograniczenie i t o szczególnie j a k o że dostarczycielom n i e k i e d y n a w e t może źródłowych czy ,,-logia", albo „ e t n o s " c z y „antropos". B y w a , że w p r a k t y c e k o j a r z y się w i ę c w świadomości społecznej aż n a z b y t często t e n u p r a w i a n i a t e j d y s c y p l i n y powstają pewno r y w a l i z a c j e , a n a w e t typ animozje n a t l e opartego n a nieporozumieniu rozdźwięku między kolekcjonowania ciekawostek „logią" i „grafią". (...)• choć nauce Z nierzadko etnografią przydatnego, etnograficznych. P o z o s t a j o jeszcze p r o b l e m z a w a r t y w źródłosłowach „ e t n o s " Ź r ó d ł e m n i e p o r o z u m i e ń b y w a często p r z y p i s y w a n i e grup badaczy nienaukowogo, być zbieracz-amator. cennych zupełnie t y m s a m y m — ujmując rzecz źródlosłowowo — , , - g r a f i a " zgoła danych kręgach wyłącznie d o „ l o g i i " l u b „ g r a f i i " , mogą o n i czynić z w y b o r u , ale równie dobrze pewnych co oczywiście t e n s a m badacz i „antropos". etnologii Z n i m wiąże (-grafii). się r ó w n i e ż Przyjmuje o przyszłość kultury euro­ pejskiej w jej f o r m a c h „zurbanizowanych" p r o w a d z i do zaoierania m o ż e występować w r o l i e t n o l o g a bądź e t n o g r a f a w zależności o d się zróżnicowań s t a d i u m swoj p r a c y . Przez etnografię r o z u m i e m y b o w i e m a zwłaszcza t z w . l u d o w y c h . W i a d o m o poziom pytanie się, iż globalizacja kulturowych, do zanikania kultur etnicznych, j e s t j e d n a k , iż r ó w n o l e g l e bozpośredniego o p i s u d o k u m o n t a c j i — t w o r z e n i a źródeł oraz i c h wyostrzają się p e w n e świadome r u c h y a u t o n o m i z a c y j n e systematyzację, gólnych g r u p , n i e t y l k o w sensie p o l i t y c z n y m , ale równioż w n a ­ a więc istotnej p o d s t a w y wiedzy. S a m e źródła poszcze­ stanowią j e d n a k materiał t a k obszerny i szczegółowy i t a k n a m wiązaniu mało „ m ó w i ą " o rzeczywistości (choć j ą odbijają), że muszą b y ć zdają s i ę w s k a z y w a ć n a t o , ż e n a ogół p r o c e s o m u n i f i k a c y j n y m poddane procesowi objąć p o z n a n i e m i n t e r p r e t a c j i i uogólnioń, szerszy zakres zdobytą wiedzę szerszym Należy sobie kultury, a b y można a również kręgom odbiorców było udostępnić (...). życzyć, a b y o b a poziomy do towarzyszą tradycji spontaniczne wspó- tendencje Obserwacje współczosne różnicujące. Jest w t y m jakaś d i a l e k t y c z n a prawidłowość. T e n o w e zróżnicowania i treści, k t ó r y c h są w y r a z e m , dyscypliny kulturowych. pozostaną, j a k sądzę, n a d a l zainteresowań trójpoziomowej przedmiotem (czy trójstopniowej) n a u k i o k u l ­ działały ze sobą m o ż l i w i e równomiernie, a t o j e s t osiągalne p r z y turze i k u l t u r a c h , jaką jest etnografia — etnologia — antropolo­ dobrej świadomości znaczenia każdogo z n i c h oraz — d o d a j m y — g i a k u l t u r o w a . O b a w a o przyszłość naszej d y s c y p l i n y n i e w y d a j e dostatecznej liczebności k a d r b a d a w c z y c h . N a s t a w i e n i e rywaliza- się z a t e m słuszna — i t o r ó w n i e ż n a p o z i o m i e , z d a w a ł o b y s i ę , c y j n e p r o w a d z i ł o j e d n a k często w h i s t o r i i t e j n a u k i d o n a d m i e r ­ najbardziej nego wyprzedzania — graficznej, opartej w r e a k c j i n a t e n s t a n r z e c z y — d o o d w r ó c e n i a się o d w s z e l k i c h obserwacji uczestniczącej i t p . prób w materiału d o w o d o w e g o przez toorię, bądź teoretycznych nadmiarze specyfika niejako uogólnioń i w rezultacie i n f o r m a c j i źródłowych. p r z e d m i o t u zainteresowań „misję" Właściwie Ważną kiedy rolę zagubienia spełniła t u e t n o g r a f i i narzucająca j e j u d o k u m e n t o w a n i a tego, w tempie coraz szybszym, do co p r z e m i j a , zanika b ą d ź z m i e n i a się i przekształca. się z a s t a n o w i m y n a d olbrzymią (...) ilością materiałów źródłowych d o - w s z y s t k i c h u c h w y t n y c h współcześnie kultur etnicznych szeregi etnografów, Przez stulecie badawcze wysiłki typu kuli ziemskiej, ogarnia świadomość zdumienie: przez nieliczne j a k t o było możliwet dzielące n a s o d klasyków dokumentacyjnego przedstawicieli teoretyczną zebranych tej nauki. ewolucjonizmu skupiały niemal N i e nadążano prace wszystkie z refleksją n a w y s o k i m p o z i o m i e ogólności, a l e wzrastał p o z i o m 1 metodologicznej, doskonaliły się t e c h n i k i b a d a w c z e i s t a w i a n e p y t a n i a p o z w a l a ł y coraz głębiej sięgać w rzeczywistość kulturową, dostrzegać coraz istotniejsze p r o b l e m y . T e zaś m o g ą się stać p o d s t a w ą Dysharmonijny budowania stosunek teorii. omawianych wyżej stadiów cesu b a d a w c z e g o e t n o l o g i i b y w a przyczyną p e w n y c h pro­ rozgoryczeń czy zniechęceń wśród — z w ł a s z c z a młodych — j e j p r z e d s t a w i c i e l i . W y d a j e się, iż d o b r e z d a n i e sobie s p r a w y n a c z y m o n p o l e g a m o ż e być pewną wskazówką w jego przezwyciężaniu. Brak stałej k o n f r o n t a c j i , stałego przejścia m i ę d z y p o a i o m a m i „ l o g i i " i „ g r a f i i " sprzyja z nieodpowiedzialnemu teoretyzowaniu i badań staje p o d z n a k i e m 74 terenowych, zapytania. których bardziej bezpośrednioj dokumentacji n a b a d a n i a c h bezpośrednich trudno sobie wyobrazić, etno­ ,,face-to-face", a b y jakakolwiek ogólna t e o r i a k u l t u r y mogła w przyszłości powstać b e z w i e d z y o w i e l k i m zróżnicowaniu k u l t u r o d m i e n n y c h o d n u r t u „oświeco­ n e j " k u l t u r y e u r o p e j s k i e j , n a w e t p r z y założeniu i c h wzrastającej u n i f i k a c j i . A w i ę c b e z e t n o l o g i i . (...). W y d a j e się wszakże rzeczą niewątpliwą, ilością że przy źródłowych tendencje obecnym przesyceniu rozwojowe nauki materiałów o kulturze będą szły w k i e r u n k u „ l o g i i " , coraz b a r d z i e j się uniwersalizując w k i e r u n k u antropologii. W z w i ą z k u z postępującą specjalizacją naukową, nawiązującą często d o p r o b l e m a t y k i i t e o r i i n a u k socjologia, też o b a w a , ościennych (psychologia, psychiatria, ekonomia, historia sztuki itp.), że etnologia czy antropologia kulturowa się n a szereg d y s c y p l i n o w y s o c e w y s p e c j a l i z o w a n y c h istnieje rozpadnie warsztatach n a u k o w y c h . I t a o b a w a , choć z p e w n e g o p u n k t u w i d z e n i a b a r d z o realna, n i e wydaje s i ę słuszna. W i a d o m o z błyskotliwym powiedzeniem wiedzy bowiem, iż Shawa o wzrastającym w o d n i e s i e n i u d o malejącego k u z e r u z a k r e s u zgodnie poziomie rzeczywis­ t o ś c i , w y n i k i t a k i e g o s t a n u r z e c z y są w s e n s i e p o z n a w c z y m m n i e j zadowalające. Równolegle z a t e m coraz rośnie p o t r z e b a scalania w i e d z y p o p r z e z integrację n a u k . S t a w i a t o n o w e w y m o g i metodo­ logiczne, różne o d przyjętych i w y s p e c j a l i z o w a n y c h m o ż n a b y określić j a k o p r z e d e wszystkim m e t o d , które analityczne. uogólnianiu jednej s t r o n y , a z d r u g i e j — mało sensownemu mnożeniu nie­ przemyślanych Tym zagrożonym: przydatność pozo­ Każda z wyspecjalizowanych dziedzin wiedzy o kulturach t z w . p i e r w o t n y c h l u b l u d o w y c h z a j m u j e się szczegółowo j e d n y m t y l k o z j e j aspektów, n i e wnikając głębiej w jego związki z całym �kontekstem kulturowym. Takie całościowe widzenie przypada nież i c h e m o c j o n a l n e g o zainteresowania i związanej я n i m nie­ właśnie e t n o l o g i i . Sądzę, iż p o d o b n i e j a k r o l a e t n o l o g i i p o l e g a n a ufności d o uogólnień, d o r e d u k c j i c e c h b a r d z i e j s c a l a n i u i uogólniającej i n t e r p r e t a c j i w i e d z y o różnych k u l t u r a c h nych pierwotnych łączących, b a r d z i e j u n i w e r s a l n y c h , p o z w a l a j ą c y c h zbliżać się d o bądź wykorzystywanie pomostem, i c h poszczególnych doświadczeń nawiązaniem do aspektach, tak z kolei n a u k ościennych, będące pewnych charakterystyk jakby kultury n a rzecz u j a w n i a n i a u k r y t y c h głębokich w zasad określonego pod nimi światopoglądu. świetle których m o ż e m y lepiej uszczegółowio­ cech i s t o t n y c h , tych zasad, zrozumieć cały szereg Do zacho­ t y p u europejskiego, jest przede w s z y s t k i m zadaniem a n t r o p o l o g i i w a ń k u l t u r o w y c h . D z i ę k i r ó ż n i c o w a n i u c e c h ze w z g l ę d u n a i c h kulturowej stopień ogólności u k a z u j e się n a m zespół p o z i o m ó w w jej bardzioj uniwersalnej refleksji. n y c h , w i ą ż ą c y c h się w s e n s o w n ą całość. K a ż d y W i e l o k r o t n i e m ó w i ł a m w y ż e j o różnicach — o w y d o b y w a n i u struktural­ element szcze­ n a j a w cech specyficznych poszczególnych zespołów k u l t u r o w y c h , g ó ł o w y u z y s k u j e d o p i e r o w t e d y s w ó j p e ł n y sens i s w o j e czego znaczenie jest o c z y w i s t e . w całości. C h c i a ł a b y m , a b y e t n o g r a f o w i e u w i e r z y l i , że t a k a w i z j a różnicujące cechy O w e r z u c a j ą c e się z w y k l e w o c z y c h a r a k t e r y s t y c z n e , są przedmiotem bezpo­ miejsce m o ż e b y ć źródłem n i e m n i e j s z e j radości niż bezpośredniość badań terenowy cli. średniego z a i n t e r e s o w a n i a p r z e d e w s z y s t k i m otnografów, a rów- doc. dr hab, Tadeusz Chrzanowski IS P A N , historyk sztuki N a j p i e r w wyjaśnienie osobistej n a t u r y : n i e j e s t e m etnogra­ stanowego w zasadzie układu społecznego. A l e k i e d y f o m , a co gorsze etnografią, j a k o dyscypliną, n i g d y n i o z a j m o ­ Polska Rzeczpospolita wałem L u d e m , w o b e c e t n o g r a f i i stanęło z a s a d n i c z e się, n i e z n a m literatury teoretycznej i zabierając głos czynię j a k ó w oświeceniowy d z i k u s , t y l e że n i e w i a d o m o z p e w ­ jąc jej o b i e k t y w r a m n c h K a t a l o g u Z a b y t k ó w S z t u k i w Polsce. I n t e r e s o w a ł o m się r ó w n i e ż s z t u k ą p r y m i t y w ó w tywną (i nawet jednak zwrócić coś n a t e n t e m a t uwagę, że i sztuką popełniłem w wymieniam te prymi­ PSL). dwie Proszę kategorie od­ d z i e l n i e , o b a w i a m się z a ś , ż e u n a s z b y t m a ł e w p r a k t y c e c z y n i się p o m i ę d z y n i m i d i s t i n g u o . 1. N a p y t a n i e p i e r w s z e dokształcenie 3. P r z y s z ł o ś ć pytanie nie powinienem właściwie się j e d n a k p o d z i e l i ć m o i m n i e p o k o j e m odpowiadać. Chciałem odnośnie d o pojęcia l u d . M o ż e istniał o n w epoce K o l b e r g a , m o ż e jeszcze w czasach „We­ etnografii? naiwne, takie do taka sama Albo przyjmiemy, j a k prayszłoeć wszystko spokojnie W (acz Przepraszam wzruszania PSL, serc. To ale jest przyszłość przez technokratów, albo nie bezkrytycznie) realizować też i gdzie o d dawna się będziemy swoje h i s t o r i i s z t u k i , która o d d a w i e n d a w n a zajmuje zamkniętymi to jest innych dyscyplin humanistycznych. ż e w o g ó l e d y s c y p l i n a m i n i e są i d a m y zepchnąć n a m a r g i n e s obszarami z u w a g i n a wyżej w y m i e n i o n e nie- pytanie: albo n i c . nością w j a k i e j m i e r z e e z l a c h e t n y . N a t o m i a s t , , o d z a w s z e " i n t e ­ r e s o w a ł e m się t z w . s z t u k ą l u d o w ą , n a w e t c z y n n i e , i n w e n t a r y z u - powstała L u d o w a , c z y l i o d k ą d w s z y s c y s t a l i ś m y się założonia. się g ł ó w n i e jest dobrze p o d w u ­ nastej d l a s z t u k i średniowiecza, renesansu, b a r o k u , k l a s y c y z m u i t d . , wciąż jeszcze pełno jest t e m a t ó w i p o m i m o bytków p r z y r a s t a problemów. następnych Wystarczy u b y w a n i a za­ togo i d l a nas i dla pokoleń— s e l a " ( i t o tuż za r o g a t k a m i ówczesnego K r a k o w a ) , ale już w m e j wczesnej młodości, w okresie międzywojennym, s p r a w a n i e była tak oczywista. Oczywiście kraj był wówczas r o l n i c z y , a w p o l i t y c o działały p a r t i e l u d o w e odgrywając w niej ważną rolę. Niemniej zdecydowanie (resp. chłopskie), nie wiadomo dokładnie g d z i e — p o z a „ w s i ą spokojną, wsią wesołą" — było kończy Jeśli e t n o g r a f i a zechce przystać n a p r o g r a m o w y izm", w a n i e w a r s z t a t ó w b a d a w c z y c h . (...) tylko „wszystko­ t o m u s i się w y r a ź n i e z d e c y d o w a ć n a p o d z i a ł i zróżnico­ W m o i m przekonaniu trzeba trochę więcej stanowczości. A l b o — jak się l u d w s y t u a c j i niezupełnie u k o n s t y t u o w a n e g o ( p o z a Zagłębiem, się t e g o , co j e s t (czy p o w i n n o b y ć ) j e j p o ż y w k ą , a l b o ograniczy Łodzią, się d o k u l t u r y kilku większymi miastami) proletariatu i niezupełnie s k r y s t a l i z o w a n e j burżuazji (zwłaszcza w j e j o d k i m i e p r z e z m a r k s i z m okroślanej p o g a r d l i w i e j a k o „ d r o b n a " ) . A już wówczas гагз-sowało się w y r a ź n e klas pomieszanie, więc mimo perspektywy towarzyszyć chce stawania i to inne dyscypliny — etnografia procesowi Warszawą czynią l u d o w e j , t o znaczy z a m k n i e p r z e d sobą n a przyszłość i s t a n i e się d y s c y p l i n ą z a m i e r a j ą c ą w r a z z o d d a l a n i e m się o d n a s t a m t e g o : i młodopolskiego szersze emerytalną, kolbergowego ludu. doc. dr hab. Leszek Dzięgiel IHT Kraków, etnograf 1. E t n o g r a f i a , etnologia, antropologia logia k u l t u r o w a , a także socjologia jego kultury. Badają go Nie one wyłącznie, rzecz jasna, ludzkiej. Używać będę antropo­ ale także przyszłość d l a zwięzłości Rozdział między d w o m a szości m o ż l i w i e j a k n a j w i ę k s z y c h m a s l u d z k i c h , c o n a t u r a l n i e n i e o kierunkach kultury przeszkadzało z a j m o w a n i u się p e w n y m i w y d z i o l o n y m i g r u p a m i naukami tymi oraz uważam które w y t w a r z a określoną kulturę. N a t u r a l n i e kulturę bardzo T o , co n i e w c h o d z i człowieka. i Ale utarło się rozdzielać n i e m a m z a m i a r u n i k o m u psuć polega n a odmienności metody jednej pożądane, elementy metod przeszłości w i e m , czy i socjolog Nadto zakres za zabawy. w swej być odgraniczał ją od Różnica czystej socjologii być może i i c h kulturą, lecz t y l k o p o t o , b y łatwiej o w e możliwie i raczej masowe zjawiska N i e będąc f o r m a l n i e s o c j o l o g i e m przechodzę (nio studiowałem tej n a u k i ) d o e t n o g r a f i i , t a k i e j jaką ją Etnografia dzieli się typowe przedstawiać. na trzy bloki rozumiem. tematyczne (mówię o e t n o g r a f i i p o l s k i e j , l u b raczej e t n o g r a f i i u p r a w i a n e j w Polsce): b l o k h i s t o r y c z n y •— b l o k w s p ó ł c z e s n y — b l o k p o z a e u r o p e j s k i . (...) (aczkolwiek tylko łączności dadzą ofekty wyłącznie, t a k zwane badanie t r a d y c j i k u l t u r o w e j , a więc k u l t u r y etnografii na przeszłej, głównie w s i , a n a d t o małych m i a s t e c z e k i t y c h m a r g i ­ może od pojmuje biologii etnografię badawczych i drugiej nauki poznawcze). m i się, badanie s p o s o b u ż y c i a , s p o s o b u z a c h o w a n i a się w p r z e s z ł o ś c i i t e r a ź n i e j ­ t e r m i n y etnografia w że w s w o i m założeniu o b i e t e n a u k i miały za zadanie one. usiłując dosyć d z i w n y , ponieważ j e d n a i d r u g a b a d a społeczeństwo l u d z k i e , szeroko. w jego rozważaniach o społeczeństwie d a w n y m ) . W y d a j e nieraz w j e g o przeszłości i teraźniejszości, wysnuć w n i o s k i n a najbliższą socjologia. społeczna, badają człowieka o d s t r o n y nacisk socjologii n i e p o w i n i e n udzielić p o m o c y (chociaż nie historykowi Blok h i s t o r y c z n y w Polsce t o przede nesów dawnego w s z y s t k i m , jeśli n i e społeczeństwa w i e l k o m i e j s k i e g o , k t ó r e n a rzecz w s i i małego m i a s t e c z k a pracowały, świadczyły i k u n i m były 75 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d6f61157fa9c6d5441b7c4e4f89069fa.pdf 757e0ab4d8c59a9b5370cea7ade73581 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1035 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:951 Title A name given to the resource Gerhard Konrad Kloska. 1943-1979 / ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.1, s.25-28 Creator An entity primarily responsible for making the resource Małkowska, Krystyna; Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V z. 1 P L I S S N 0071-1861 GERHARD KONRAD KLOSKA. 1943-1979 | Nagła, tragiczna śmierć Gerharda. Zginął w wypadku samochodo­ w y m 4 grudnia 1979 r. Bliski Kolega, Przyjaciel — m ą d r y , niezwykle skromny i pełen prostoty. Jako naukowiec odznaczał się nie tylko w y b i t ­ nymi uzdolnieniami i dociekliwością, ale i szczególnie urzekającą rzetel­ nością intelektualną. Klimat Jego osobowości — niezwykłej i zarazem bardzo naturalnej — pozostał z nami, w nas. I dlatego nie sposób pisać o N i m w czasie przeszłym. Gerhard urodził się 3 sierpnia 1943 r. w Niwkach Książęcych w Po­ znańskiem. Szkołę średnią ukończył w Ostrowie Wlkp., po czym w la­ tach 1961-1966 studiował etnografię na Wydziale Filozoficzno-Historycznym Uniwersytetu im. Bieruta we Wrocławiu. Pracę magisterską na te­ mat: „Forma i znaczenie pieczywa obrzędowego w kulturze ludowej Sło­ wian (korowaj)", z oceną bardzo dobrą, pisał pod kierunkiem prof. dr. L . Godlewskiego. Nie zerwał też swego kontaktu z etnografią, kiedy po �20 K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA, LECH MRÓZ studiach, dążąc do głębszego zrozumienia człowieka i kultury, zapisał się na studium doktoranckie z filozofii przy Instytucie Filozofii na Uniwer­ sytecie Warszawskim. Obrał sobie dziedzinę filozofii szczególnie ważną dla etnografii, czy szerzej — antropologii kulturowej, otwierającą nowe perspektywy poznawcze. Połączenie tych dwu niezmiernie wzbogacają­ cych się nawzajem dziedzin wiedzy w osobie takiej, jak Gerhard Kloska, niezmiernie rzadkie, a w Polsce bodaj jedyne, to wielka nadzieja nauko­ wa i to nie tylko w etnografii, ale i filozofii. Odejście Gerharda jest stra­ tą niepowetowaną. W 1973 r. obronił rozprawę doktorską pt. „Problem wartościowania w naukach społecznych", której promotorem był prof, dr M . Fritzhand. W t y m samym roku został etatowym pracownikiem naukowym Instytu­ t u Filozofii i Socjologii P A N , a w latach 1975/76 i 1976/77 wspólnie z dr K r y s t y n ą Starczewską prowadził seminarium naukowe poświęcone aksjo­ logii empirycznej, w którym brało udział parę osób ze środowiska etno­ graficznego. Z etnografią związany był również poprzez stałą współpracę z K a ­ tedrą Etnografii UW (od 1971 r.) prowadząc coroczne seminarium meto­ dologiczne dla studentów (w roku akad. 1971/72 wspólnie z prof. A. K u trzebą-Pojnarową), a w r. 1977/78 również wykład z ćwiczeniami pt. „Wy­ brane zagadnienia z filozofii" dla I V roku studiów. Brał stały udział w seminariach naukowych Katedry, a zabierając głos w dyskusjach dzie­ lił się ze słuchaczami swą dużą wiedzą, w n i k l i w y m i przemyśleniami i wyczuloną świadomością metodologiczną. W ostatnich latach uczestni­ czył również w pracach związanych z realizacją problemu węzłowego „Polska kultura narodowa, jej tendencje rozwojowe i percepcja", podej­ mując temat System wartości a badanie kultury narodowej. Opublikował szereg artykułów w „Etnografii Polskiej" (9 + 1 w dru­ ku), w „Ludzie" (4), „Etyce" (3) i „Studiach Socjologicznych" (2). Naj­ ważniejszą i zarazem największą pozycję w dorobku pisarskim dr. Ger­ harda Kioski stanowi jego praca habilitacyjna pt. Pojęcia, teorie г bada­ nia wartości w naukach społecznych, oddana do druku w PWN, która ma się ukazać w 1981 r. Autor uważał ją za podsumowanie pewnego etapu jedynie swych przemyśleń. Dalszą pracę przerwała tak bardzo przedwczesna śmierć. S P I S P U B L I K A C J I DR. G E R H A R D A K L O S K I I O P R A C O W A Ń P R Z Y G O T O W A N Y C H DO D R U K U 1. Etnografia społeczeństwa przemysłowego w ujęciu Hermanna Bausingera, „Lud", t. 53: 1969, ss. 302-322. 2. Egzegeza „Totemizmu" Claude Lévi-Straussa, „Lud", t. 54: 1970, ss. 9-36. 3. Analiza sposobów użycia wyrazów „etyka", „moralność", „obyczaj", „zwyczaj" w polskim języku potocznym, „Etyka", t. 9: 1971, ss. 145-169. 4. Problem wartościowania w etnografii, „Lud", t. 55: 1971, ss. 225-239. �G E ГШ A M D K O N R A D 27 KLOSKA 5. Etologiczna teoria moralności Edwarda Westermarka, „Etnografia Polska", t. X V I : 1971, z. 1, ss. 79-114. 6. Czy wartości ingerują w twierdzenia nauk społecznych?, „Etnografia Polska", t. X V I : 1971, z. 2, ss. 131-244. 7. Uwagi do artykułu Leszka Nowaka „Oceny w naukach społecznych w koncepcji twórców marksizmu", „Studia Socjologiczne", nr 1 (48): 1973, ss. 300-307. 8. Pojęcie wartości w teorii i badaniach empirycznych socjologii, „Studia Socjo­ logiczne", nr 4 (59): 1975, ss. 229-244. 9. Ewolucja oddzielenia opisu od powinności, „Etnografia Polska", t. X V I I I : 1974, z. 1, ss. 11-46. 10. Refleksje nad trzema modelami nauk społecznych, „Etnografia Polska", t. X I X : 1975, z. 2, ss. 109-137. 11. Wpływ wartości na proces badawczy w naukach społecznych, „Etnografia Pol­ ska", t. X X : 1976, z. 2, ss. 11-34. 12. Wartości w poznaniu historycznym, [w:] Zagadnienia historiozoficzne, praca zbiór, pod red. J . Litwina, Wroclaw 1977, ss. 21-44. 13. Wartości jako własności przedmiotów, „Etyka", t. 16: 1978, s. 117-130. 14. Aksjologia behawiorystyczna Charlesa Morrisa, cz. I , „Etnografia Polska", t. X X I I : 1978, z. 1, ss. 15-55. 15. Świadomość historyczna i jej badanie, „Lud", t. 63: 1979, ss. 113-127. 16. Rola introspekcji w poznaniu historycznym, [w:] Perspektywy historiozoficzne, praca zbiór, pod red. J . Litwina, Warszawa 1979. 17. Motywy, postawy i wartości a zadania nauk społecznych, „Etnografia Polska", t. X X I I I : 1979, z. 1, ss. 9-38. 18. Aksjologia behawiorystyczna Charlesa Morrisa, cz. I I , „Etnografia Polska", t. X X I I I : 1979, z. 1, ss. 39-53. 19. Sytuacja pojęcia wartości w naukach społecznych, „Etnografia Polska", t. X X I I I : 1979, z. 2, ss. 31-59. 20. Falsyfikacjonizm K. R. Poppera a twierdzenia etnologii, „Etnografia Polska", t. X X I V : 1980, z. 2, w druku. 21. Błąd naturalistyczny, w maszynopisie. 22. Zdania ogólne w historii, w maszynopisie. 23. Pojęcia, teorie i badania wartości w naukach społecznych, w druku. 24. Traktat o wolności sumienia Jana Crella. Z dziejów tolerancji w Polsce, w maszynopisie. Krystyna Małkowska, Lech Mróz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fb58614bfbd133a0059537f0447facde.pdf 9ab5716784d3b7a7a56efaa07e9a3afd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1260 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1163 Title A name given to the resource Mennonici w Polsce (o powstaniu społeczności mennonitów Wymyśla Nowego) / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.2, s.129-146 Creator An entity primarily responsible for making the resource Marchlewski, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X : 1986, z. 2 P L I S S N 0071-1861 WOJCIECH MARCHLEWSKI MENNONICI W POLSCE (O POWSTANIU SPOŁECZNOŚCI MENNONITÓW WYMYŚLA NOWEGO) 1 I . Mennonityzm wywodzi swoje korzenie z radykalnego nurtu Re­ formacji — anabaptyzmu . W czasie trwania Reformacji w Niemczech wyłoniła się grupa „teologów" zbliżonych w swoich poglądach do Mar­ cina Lutra, kwestionująca dotychczasową interpretację sakramentu chrztu i grzechu pierworodnego (Moehler, 1871, s. 357). Uważali oni, że chrzest mogą przyjmować jedynie ludzie dorośli — wierzący, a nie niemowlęta, jak to ma miejsce w kościele katolickim. Doktrynę swoją opierali na tradycji wczesnych gmin chrześcijańskich i powoływali się na fakt, że Jezus Chrystus został ochrzczony w wieku dojrzałym. Powstanie anabaptyzmu ściśle wiązało się z wojnami chłopskimi, ja­ kie ogarnęły całe Niemcy i część Niderlandów. Przywódcy chłopscy w większości byli anabaptystami i na bazie programu religijnego, bę­ dącego radykalizacją tez Lutra, wysunęli postulaty społeczne. Uważali oni, że należy znieść władzę świecką i duchowną, a na ziemi powinno 2 3 1 Mennonityzm — wg Encyklopedii powszechnej PWN, Warszawa 1975, t. 3, s. 17. „Ruch religijno-społeczny [...] zapoczątkowany w X V I w. przez Simona Menno, autora podstawowej książki dla mennonitów Fundamenten Book, zwolennika Lutra, a następnie anabaptystów. Mennonici odrzucają hierarchię kościelną, służbę w o j s k o w ą , nie przyjmują urzędów państwowych, propagują rygoryzm moralny. Uznają jedynie 2 sakramenty — chrzest dorosłych i eucharystię. Prześladowani przez kościół katolicki rozproszyli się po Europie i Ameryce". Anabaptyści — wg Encyklopedii katolickiej KUL, Lublin 1973, t. 1, s. 471. „nowochrzczeńcy, radykalny nurt Reformacji X V I wieku; nazwa tłumaczy się od­ rzuceniem chrztu niemowląt na rzecz chrztu dorosłych, a w konsekwencji prak­ tyką powtórnego chrztu przystępujących do ruchu; anabaptyzm dzieli się na o'dlł a m y i ugrupowania o znacznych różnicach ideologicznych, wspólne dla nich by­ ły: zasada chrztu dorosłych, idea kościoła wybranych w przeciwieństwie do k o ś ­ cioła mas, nieufny stosunek do świata oraz rozciągnięcie reformy religijnej na grupy społeczne w imię powrotu do pierwotnego chrześcijaństwa". Do grupy teologów należeli Marcin Cellarius, Tomasz Miincer, Mikołaj Storch, Marek Strübner, Marek Thomas. ! 1 9 — Etnografia, t. X X X / 2 �130 WOJCIECH MARCHLEWSKI powstać „Królestwo Boże", które oparte byłoby na zasadach miłości bliźniego (Encyklopedia kościelna, 1907, t. 1, s. 122). Występowali prze­ ciwko własności prywatnej twierdząc, że wszyscy ludzie są równi wo­ bec Eoga i wszystko, co zostało przez Niego dane, jest wspólne dla wszy­ stkich. Domagali się równości społecznej — opowiadali się za zniesie­ niem wszelkich form poddaństwa i przywilejów. W swojej grupie ana­ baptyści zwracali się do siebie: „bracie" — na wzór wczesnych gmin chrześcijańskich, gdzie wszyscy byli „braćmi w Chrystusie" (Moehler, 1871, s. 375). Przewidywali rychłe, powtórne przyjście na ziemię Jezusa Chrystusa, który miał stworzyć Królestwo Chrystusowe (Dyck, 1967, s. 77). Jego nadejście musiało zostać przygotowane przez samych wier­ nych — byli nimi jedynie członkowie grupy — anabaptyści. Innych uznawano za grzeszników, mieli oni zostać zniszczeni przez miecz Elia­ sza. Formułując takie poglądy anabaptyści odwoływali się szczególnie do „Apokalipsy" wg św. Jana: „I ujrzałem niebo nowe i ziemię nową, bo pierwsze niebo i pierwsza ziemia przeminęły i morza już nie ma. I Miasto Święte — Jeruzalem Nowe ujrzałem zstę­ pujące z nieba od Boga, przystrojone jak oblubienica zdobna w klejnoty dla swe­ go męża. I usłyszałem donośny głos mówiący od tronu: «Oto przybytek Boga z ludź­ mi: i zamieszka wraz z nimi, i będą oni Jego ludem, a on będzie Bogiem z nimi». I otrze z ich oczu wszelką łzę, a śmierci odtąd już nie będzie. A n i żałoby, ni krzy­ ku, ni trudu już odtąd nie będzie, bo pierwsze rzeczy przeminęły" (Ap. św. Jana 21, 1-5). Powiązanie anabaptystów z radykalnym ruchem chłopskim spowo­ dowało, że byli prześladowani przez katolików, jak również przez l u teran. W roku 1535 większość anabaptystów z Niderlandów i Niemiec przy­ była do miasta Munster, gdzie —-jak sądzili — Chrystus miał powtór­ nie zstąpić na ziemię i stworzyć Królestwo Boże. W Nowym Jeruzalem, jak nazywano Munster — anabaptyści postanowili rozprawić się ze wszy­ stkimi bezbożnikami, czyli ludźmi nie należącymi do ich grupy (Moehler, 1871, s. 377). Doszło wówczas do gwałtownych konfliktów między ana­ baptystami a patrycjatem miejskim. Biskup Munster użył wojsk w ce­ lu zaprowadzenia porządku w mieście (Dyck, 1967, s. 78). W czasie walk większość anabaptystów zginęła, przywódcy ruchu zaś zostali straceni, a ich ciała umieszczone w klatkach powieszono na wieży katedry w Mun­ ster (Encyklopedia kościelna, 1907, t. 4, s. 123). Wydarzenia te doprowadziły do upadku radykalnego nurtu anabaptyzmu (Moehler, 1871, s. 375), a na gruncie „tragedii munsterskiej" w y ­ rósł nowy ruch religijny — mennonityzm. Jego prekursorem był Simon Menno pochodzący z Fryzji (Dyck, 1967, s. 79). Uważał on, że walka z mieczem w ręku nie jest właściwą drogą do zbawienia — jedynie po­ kora może doprowadzić ludzi do Królestwa Bożego (Dyck, 1967, s. 78). Doktryna mennonitów zawiera wiele elementów wspólnych z anabap- �MENNONICI W P O L S C E 131 tyzmem. Uważano, że chrzcić można jedynie osoby dorosłe, gdyż grzech pierworodny został odkupiony na Krzyżu przez Chrystusa, tak więc nie ma sensu chrzcić dzieci. Chrzest był jedynie potwierdzeniem przyna­ leżności do społeczności mennonitów — ludzi wierzących. Funkcje przy­ wódców duchowych gminy mennonickiej, podobnie jak u anabaptystów, sprawowali starsi zboru wybierani spośród grupy wiernych. Organiza­ cja gminy wzorowana była na tej, jaką tworzyli pierwsi chrześcijanie — wszyscy jej członkowie byli równi wobec siebie, a starsi sprawowali funkcje organizatorów życia religijnego. Mennonityzm kładzie szczegól­ ny nacisk na fakt wspólnego uczestnictwa wiernych we mszy w zborze. Tylko poprzez takie uczestnictwo dokonują się związki człowieka z Bo­ giem. Jedynie uczestniczenie w życiu religijnym gminy było traktowa­ ne jako rzetelne praktykowanie wiary (Friedman, 1973, s. 81). Wydarzenia z Munster spowodowały, że mennonici odrzucili całko­ wicie walkę z bronią w ręku, co w konsekwencji równoznaczne było z odmową służby w wojsku (Mężyński, 1960/61, s. 224). Reprezentowali zbliżone poglądy do anabaptystów dotyczące władzy. Zdaniem menno­ nitów wszelka władza służy do zwalczania zła na ziemi, nie jest jednak pochodzenia boskiego, gdyż Chrystus mówił: „Moja władza królewska nie pochodzi z tego świata" (Ew. J. 18, 37). Mennonici byli pokorni wo­ bec wszelkiej władzy, jednocześnie nie przyjmując żadnych urzędów, żeby „nie stać się narzędziem szatana" (Mężyński, 1960/61, s. 242). W społeczności mennonitów nie można wyróżnić jednostek lub grupy ludzi, które sprawowałyby władzę — wszelkie decyzje podejmowano kolegialnie. Społecznie i ekonomicznie gmina funkcjonowała jako za­ mknięty organizm — wszyscy ludzie b y l i równi pod względem praw i majątku. Jedyną formą własności, jaką uznawano, była dzierżawa (Moehler, 1871, s. 381). Skromność w życiu codziennym oraz dochowywanie wiary miały pro­ wadzić tę społeczność do Królestwa Bożego. Mennonici używali bardzo prostych sprzętów i ubrań, całkowicie wstrzymywali się od picia al­ koholu i palenia tytoniu oraz zabaw tanecznych. Organizacja społeczna znajdowała odbicie w doktrynie mennonitów. Osobom, które spotkało nieszczęście, pomagała solidarnie cała gmina. Dotyczyło to również osób starszych, zniedołężniałych, nie mających rodziny. Natomiast osoby, k t ó ­ re nie przestrzegały zasad wiary lub występowały przeciwko członkom grupy religijnej były z niej wykluczane. Wypędzenie — wygnanie było najdrastyczniejszą sankcją, jaką dysponowała grupa. Człowiek wyłączo­ ny ze społeczności pozostawał bez wszelkiej własności oraz środków do życia. Możliwość takiej sankcji powodowała, że mieszkańcy wsi mennonickich przestrzegali zasad wiary, grupa stawała się coraz bardziej za­ mknięta, nie dopuszczając nikogo z zewnątrz. Prześladowania mennonitów w północnych Niemczech spowodowały emigrację wyznawców tego ruchu na teren Fryzji, gdzie panowała wię- �132 WOJCIECH MARCHLEWSKI ksza tolerancja religijna (Mężyński, 1960/61, s. 249). Mennonici, mimo że byli mniej radykalni od anabaptystów, doświadczali nadal prześla­ dowań ze strony ewangelików i katolików. Pod naciskiem Karola V k r ó ­ la Hiszpanii regentka Niderlandów Anna wydała dekret, na mocy któ­ rego wszyscy mennonici zostali zmuszeni do opuszczenia Fryzji (Mę­ żyński, 1960/61, s. 243). Niektórzy z nich na początku X V I w. zaczęli przenosić się na Żuła­ w y Wiślane i w okolice Gdańska, gdzie zagwarantowano i m swobody religijne. Pierwszą osadą mennonicką była wieś Tujce (Trigenhof) za­ łożona około 1530 r. przez burmistrza Gdańska Fabera (Mężyński, 1960/ /61, s. 221). Istnienie kolonii mennonitów w okolicach Gdańska potwier­ dza fakt, że Simon Menno odwiedził w 1549 r. zbór „na Szkotach" (dziel­ nica Gdańska) (Dyck, 1967, s. 94). Simon Menno organizował i poma­ gał rozwiązywać problemy powstającego tam kościoła. W Szkotach mie­ szkał Dirc Philip, jeden z organizatorów kościoła mennonickiego w Pol­ sce (Dyck, 1967, s. 94). Należy sądzić, że osadzenie tam mennonitów było akcją zorganizowaną — nie był to żywiołowy przypływ ludności. Rada Miasta Gdańska wysłała do Amsterdamu swoich przedstawicieli, którzy prezentowali mennonitom warunki, na jakich mieli zostać osa­ dzeni. Tereny położone na Żuławach Gdańskich nie były wówczas w y ­ korzystywane rolniczo ze względu na ich niedogodne położenie i ciągłe wylewy rzeki. Jedynie Holendrzy — Fryzowie byli w stanie gospoda­ rować w takich warunkach. Dlatego też m. in. gwarantowano i m swo­ body religijne oraz ulgi związane z płaceniem czynszu i podatku na rzecz właściciela ziem i państwa. Bliskie kontakty gospodarcze, jakie łączyły Amsterdam i Gdańsk, sprzyjały prowadzonej akcji osadniczej. Kolonistów osadzano na tere­ nach należących do Gdańska, a także w dobrach klasztoru Cystersów w Pelplinie. W roku 1577 w okolicach Malborka istniało już 12 miejsco­ wości zamieszkanych przez Holendrów. Najwięcej osadników przyby­ wało z Fryzji, wśród nich znajdowali się również koloniści dolnoniemieccy (Łęga, 1933, s. 6). Przybysze holenderscy rozprzestrzeniali się bardzo szybko, tak że już w roku 1568 zostali osadzeni na Nizinie Sartawicko-Nowskiej przez Jana Dulskiego, starostę z Rogoźna: „daje on 50 włók Tomaszowi i Piotrowi Jansen, Leonardowi von Pho, Bernardowi von Bayer, Andrzejowi Unruh razem z ich domownikami i krewniakami" (Lutkiewicz, 1934, s. 31). W roku 1624 zostają założone wsie Przechowo i w 1672 — Kosowo (w okolicach Świecia) (Mennonitisch.es Leocikon, 1967, s. 404). Inne osady koło Chełma i Świecia powstają w latach 1600-1650, później zaś mennonici osiedlają się koło Torunia i Włocław­ ka (Ratzlaff, 1971, s. 24). H. Penner i B. H . Unruh datują powstanie wsi meinnonickich w oko­ licach Włocławka i Torunia na koniec X V I i pocz. X V I I w.; Brześć K u ­ jawski — 1563 r. (Ratzlaff, 1971, s. 19); Słońsk — 1629 (Mennonitisches �MENNONICI W POLSCE 133 Lexikon, 1967, s. 515), a powstanie osiedla na Saskiej Kępie koło War­ szawy na 1629 r. Uważają oni ponadto, że wsie te zostały opuszczone przez mennonitów w czasie „potopu szwedzkiego" (Mężyński, 1960/61, s. 242). W końcu X V I w. i na pocz. X V I I w. osadników mennonickich z oko­ lic Gdańska skierowano pod Tylżę, gdzie założyli trzy wsie (Sukiennicki, 1920, s. 243-249). W wyniku epidemii cholery, która panowała na t y m terenie pod koniec X V I I w., wiele wsi mennonickich opustoszało. Około roku 1710 sprowadzono tam prawdopodobnie mennonitów szwajcarskich (Zimmerman, 1917, s. 66). W 14 lat później na osady te napadli werbo­ wnicy królewscy próbując wcielić ich mieszkańców do wojska (Zim­ merman, 1917, s. 66). W t y m czasie państwo pruskie prowadziło liczne wojny i zwiększyło zapotrzebowanie na żołnierzy. Napad na wsie pod Tylżą spotkał się z ostrym protestem mennonitów, którzy wystosowali skargę do Fryderyka Wilhelma. Władca poczuł się urażony, gdyż uwa­ żał, że służba dla ojczyzny jest zaszczytem oraz obowiązkiem podda­ nych (Zimmerman, 1917, s. 67). W roku 1732 wydał edykt, na mocy którego wszyscy mennonici uchylający się od służby wojskowej mieli opuścić granice państwa pruskiego (Zimmerman, 1917, s. 67). Większość mennonitów przeniosła się w dolinę Noteci, gdzie założono wsie Błotni­ ca (Bronkenhofswalde) oraz Głęboczek (Frantztal) (Mennonitisches Le­ xikon, 1967, t. 1, s. 263). W połowie X V I I I w. „kolonie holęderskie tracą swój jednolity cha­ rakter zarówno pod względem gospodarczym, jak i etnicznym. Żywioł holęderski czy też dolnoniemiecki ma jeszcze przewagę, w niektórych jednak koloniach wśród kolonistów widzi się wychodźców z różnych krańców Niemiec, a nawet takich, których nazwiska wskazują na po­ chodzenie polskie" (Baranowski, 1915, s. 65). Nazwa „holędry" nabiera więc innego znaczenia, przestaje charakteryzować narodowość koloni­ stów i zadania gospodarcze kolonii, lecz stosuje się do pewnej organi­ zacji społecznej, której formy wzorowane były na tych, jakie ongiś przy­ brały właściwe kolonie holenderskie. Nazwa „holędry" w wieku pCVIII jest w Polsce raczej terminem prawnym niż etnicznym lub gospodar­ czym (Baranowski, 1915, s. 70). Taka sytuacja wynikła również z poli­ t y k i Fryderyka Wilhelma, który prowadząc wielkie akcje osadnicze prze­ mieszczał grupy ludzi ze środkowych i południowych Niemiec na teren Prus Wschodnich. W latach 60-tych X V I I I w. wraz z powstaniem wsi „olęderskich" 4 4 Kolonizacją terenów bagiennych położonych na Żuławach i w dolinie Wisły nazywano „osadnictwem olęderskim". Jeszcze w X V I I w. osadnicy olęderscy utoż­ samiani byli z mennonitami. List Biskupa Warmińskiego do Andrzeja Olszewskie­ go z roku 1674 brzmi następująco: „Hollandi vulgo Olendri agreste hominum ge­ nus, sed agraorum, eximii cultures, quorum alique ex parte Anabaptistea sund sive Mennonitea — Kunstdenkmaler des Kreises Shtum", (Schmidt, 1898, s. 275). �134 WOJCIECH MARCHLEWSKI nad Wisłą, w okolicach Gąbina zaczynają pojawiać się mennonici (Ratzlaff, 1971, s. 70). Zamieszkują oni pojedynczymi rodzinami wsie Tro­ szyn, Borki, Wiączemin, Świniary, Kępa Karolińska, Kępa Izabela. Przy­ bywali tam osadnicy zamieszkujący wzdłuż całej doliny Wisły oraz z te­ renu środkowych Niemiec. Większość zakładanych wsi zamieszkiwana była przez ewangelików, a tylko w niewielkim procencie przez mennonitów. W 1764 r. powstała pierwsza całkowicie zasiedlona przez mennonitów wieś — Kazuń koło Modlina . Mennonici osiedlili się na terenach nadwiślańskich należących do Konstancji z Platerów Hynzowej Staro­ ściny Kazuńskiej. Koloniści prowadzili karczuinki na obszarze wzdłuż rzeki. Następni przybysze zostali osadzeni w Kazuniu w latach 1773 i 1786. W roku 1795 mieszkało tam 15 rodzin (67 osób). Niewiele zacho­ wało się informacji archiwalnych dotyczących życia społeczności mennonickiej Kazunia. Wiadomo jedynie, że około 1812 r. budynek zboru został zniszczony przez wody wezbranej W i s ł y . W wyniku I rozbioru Polski wiele wsi zasiedlonych przez mennonitów, a położonych nad Wisłą oraz na Żuławach, dostało się pod pano­ wanie państwa pruskiego. Militarystyczna polityka Fryderyka Wilhel­ ma I I doprowadziła do kolejnych ograniczeń praw dla tych, którzy od­ mawiali służby wojskowej. Edykt z 1789 r. definitywnie zadecydował o przyszłości mennonitów. W myśl tego dokumentu ograniczone zostały dla nich wszelkie prawa dzierżawy i posiadania majątków. Mennonici z okolic Sztumu i Malborka uchylający się od służby wojskowej musieli przekazać do opieki wojskowej po 1 r e ń s k i m . Wszystkim mennonitom zwiększono opłaty na kościół ewangelicki, gdyż formalnie zostali do nie­ go przypisani . Wydanie dekretu przez Fryderyka Wilhelma spowodo­ wało, że wielu mennonitów opuściło swoje siedziby przenosząc się do innych wsi położonych w okolicach Torunia, Włocławka i Płocka. W tym samym czasie Katarzyna I I wydała dekret, na mocy którego mennonici osiedlający się na terenie południowej Rosji mieli zagwaran­ towane swobody religijne oraz zwolnienie ze służby wojskowej (Dyck, 1967, s. 126). Część mennonitów mieszkających jeszcze pod zaborem pru­ skim przeniosła się na teren południowej Rosji, gdzie w roku 1798 za­ łożyli kolonie Moloscha i Chortica (Dyck, 1967, s. 128). W t y m samym czasie w okolicach Lwowa powstały wsie mennonickie założone na mo­ cy dekretu cesarskiego zwalniającego mennonitów z obowiązku odbywa­ nia służby wojskowej i przyznawał i m swobodę wyznania. Po wojnach napoleońskich wiele kolonii zamieszkanych przez men­ nonitów znalazło się powtórnie pod panowaniem pruskim. W tej sytua­ cji część mieszkańców wsi Głęboczek i Błotnica, położonych kolo Pozna5 6 7 8 5 8 7 8 Archiwum Główne A k t Dawnych (dalej A G A D ) , G D Siidpreussen 1049, s. 54. A G A D , Zakroczymskie, Grodzkie, Relacje 1786, s. 81. A G A D , G D Siidpreussen 1049, s. 86. Tamże, s. 87. �135 MENNONICI W P O L S C E nia, przeniosła się do Wymyśla i Kazunia, które znajdowały się w gra­ nicach Królestwa Polskiego (Foth, 1968). Wówczas także do Wymyśla przybywali nowi osadnicy z Przechowa, Nieszawki, Słońska, Dorposha. Część z nich osiedlała się na stale, inni wędrowali do wsi położonych w Rosji i G a l i c j i . 9 I I . Ze względu na bogate źródła archiwalne warto przedstawić histo­ rię mennonitów zamieszkujących wieś Wymyśle Nowe — znajdującą się w obecnym woj. płockim. Wymyśle zostało założone przez Kajetana Dębowskiego w roku 1781 i zasiedlone przez osadników: Jakuba Konar­ skiego, Jerzego Drews, Jana Konarskiego, Jana Goln i Dawida Gurskiego. W ramach kontraktu, jaki zawarli z właścicielem, osadnicy zobo­ wiązani byli wykarczować lasy znajdujące się na przydzielonym i m te­ renie (po pół włóki na jednego osadnika). W zamian za wykonanie tych prac zwolnieni byli z płacenia czynszu przez okres 7 lat: „uczciwi Holędrzy kontraktujący i inni ludzie na Rumunkach, rzeczonych latyfundiów Czermińskich, mają mieć wolność lat siedem nierozdzielnie po so­ bie idących od czasu tego rachując, jako który kiedy na Rumunkach zasiadł Holender lub zasiądzie" . Po wykonaniu prac karczunkowych dokonywano pomiaru gruntów, na podstawie którego określony miał być czynsz oraz inne posługi wynikające z kontraktu: 10 „Po wyjściu zaś wolności, mają pomiar uczynić swych R u m u n k ó w przez mier­ nika przysięgłego, ich kosztem sprowadzonego i pomiar czyniącego od Granic, czyli od Płotów, takową miarą, jakiej Holędrzy w sąsiedztwie pomiar mają swych włók, z każdego morga gruntu lepszego płacą corocznie po złotych dwa, a zapiaskowany grunt po cztery szóstki od morgi dwiema ratami [...]"". „Przy tym szarwarku ci ludzie postępują na każdy rok z włóki po dni ośm, który to szarwarku sprzężajem połowę a z kosą, czym będzie do Dworu potrzebna drugą połowę odbywać będą powinni i zaraz nie czekając wyjścia lat wolności po dni jeden z pół włóki odby­ w a ć będą" . 18 Osadnicy mieszkający na Olędrach Czermińskich, bo tak nazywała się wcześniej wieś Wymyśle, mieli dużą swobodę prawną i samorządo­ wą. B y l i podlegli bezpośrednio sądom ziemskim z pominięciem sądów pańskich . 1S „Sołtysa corocznie obierać sobie powinni będą. Dwór zaś aprobować ma też Elekcję i potwierdzenie sołtysa, który ich potoczne sprawy sądzić będzie z wolną apelacją do Dworu Czermińskiego, a nie gdzie indziej [...] Tenże sołtys aprobo­ wany czynić ma prawa swoje, mają obserwować zwyczajem pobliższych holędrów" (wsi Troszyna i Wiączemina — przyp. W. M . ) . 14 9 AGAD, Tamże, Tamże, Tamże, " Tamże, Tamże, 1 0 11 1 2 14 Księgi s. 360. s. 360. s. 361. s. 361. s. 362. Ziemskie Gostynińsko-Gąbińskie, t. 4, 1773-1793, s. 358. �136 WOJCIECH MARCHLEWSKI Z dokumentu tego nie wynika, jakiego wyznania byli osadzeni w Olędrach Czermińskich koloniści. E. Ratzlaff podaje, że koloniści ewange­ liccy założyli wieś Wymyśle w roku 1793. Kontrakt, na mocy którego założono Olędry Czermińskie-Wymyśle, pochodzi z 1781 r., a nazwisk osadników w nim wymienionych nie spotyka się w późniejszych doku­ mentach oraz w księgach Stanu Cywilnego, prowadzonych od roku 1808 . Pierwotnie mennonici mieszkali we wsiach, na terenach zalewowych Wisły położonych poniżej W y m y ś l a . Osadzano ich wraz z ludnością ewangelicką, tak że nie tworzyli jednolitych wspólnot religijnych. W każ­ dej nowo założonej wsi, w większości zamieszkiwanej przez ewangeli­ ków, znajdowało się kilka rodzin mennonickich. Wydaje się, że pierw­ szym osadzonym wówczas tam mennonitą był niejaki Betker, mieszka­ jący wraz z ewangelikami we wsi Sady. 15 18 „Marcinowi Datzlaw Obywatelowi Niemieckiemu Wsi Sady należącej do dóbr moich dziedzicznych Swiniary z przyległościami, w Powiecie Gąbińskim nad Wisłą leżących, z prawa dziedzictwa mego do tych dóbr, a służąc Mnie końcem p o w i ę k s z e ­ nia dochodu Dóbr tychże, dogadzając raz słusznej prośbie i potrzebie tegoż Datzlawa przedłożonej tym konsensem Moim w Grądzie Wielkim tak zwanym, m i ę ­ dzy Holędrami Jakubem Nober i m a n i s t ą [tzn. mennonitą — przyp. W. M.] Betker nazywanym, na Grądzie Wielkim tak zwanym dóbr moich osiedleni [...] Z kontraktu tego wynika, że Marcin Datzlaw odgrywał rolę zasadźcy, który kierował akcją osadniczą w Sadach, należących wtedy do Justy­ na Walentego Szymańskiego. Mennonitą Betker został osadzony na sku­ tek prośby Datzlawa. Inni mennonici osadzeni byli we wsi Łęg Suchodół należącej do Sta­ nisława Zabłockiego. W roku 1789 został zawarty kontrakt między ko­ lonistami Krystianem Marow, Piotrem Rynasem, Krystianem Kleś, Ja­ kubem Gołąbkiem, Piotrem Pankracem, Piotrem Ładyszką a właścicie­ lem dominium Swiniary Stanisławem Z a b ł o c k i m . Mennonici żyjący w zwartych grupach w X V I i X V I I w., w ciągu X V I I I w. na skutek licznych przesiedleń ulegli rozproszeniu. Zawsze jednak dążyli do połączenia się i zamieszkania w jednej wsi. Związane to było z chęcią założenia gminy wyznaniowej. Na terenie Powiśla Gąbińskiego pierwszy zbór powstał w dominium Swiniary (Ratzlaff, 1971, s. 25), gdzie zamieszkiwało najwięcej mennonitów. Jego istnienie po­ twierdzają akty małżeństwa znajdujące się w Księgach Stanu Cywil­ nego: „Stawił się przed nami Beniamin Ratzlaff i okazał się m e t r y k ą 18 1 5 Archiwum Wojewódzkie Płockie (dalej AWPŁ), Księgi Stanu Cywilnego gmi­ ny Czermno, 1808-1829. AWPŁ, Księgi Notariuszy Gostynińsko-Gąbińskich, 1818—1824. A G A D , Księgi Ziemskie Gostynińsko-Gąbińskie, t. 4, 1773-1793, s. 141. Tamże, s. 157. 1 6 1 7 1 8 �137 MENNONICI W P O L S C E 19 kościoła manistów w Sadach" . Dokument ten pochodzi z roku 1809. Taki sam dokument pochodzący również z 1809 r. przedstawili Kornel Unruh oraz Maryanna Buller . Wieś Sady położona na terenie Powiśla była narażona na ciągłe; za­ lewanie spowodowane wiosennymi i jesiennymi powodziami, co nie sprzyjało gospodarowaniu. Mennonici w poszukiwaniu lepszego terenu do osiedlenia wybrać mogli Wymyśle — wieś położoną na skarpie. Erich Ratzlaff uważa, że grunty należące do Olędrów Czermińskich były wykupywane przez mennonitów od ewangelików, a proces ten za­ kończył się całkowicie w roku 1818, kiedy to powstał pierwszy zbór w Wymysłu (Ratzlaff, 1971, s. 10). W czasie, kiedy — zdaniem Ericha Ratzlaff a — następował proces wykupywania gruntów, obszar woj. raw­ skiego, na którego terenie leżało Wymyśle, został zajęty przez Prusy. W roku 1802 właściciel dominium Czernino, Kajetan Dębowski, sprze­ dał je landratowi Fryderykowi Wendesse . Zmiana prawa własności gruntów wprowadzona przez administrację pruską oraz nowy właściciel sprzyjały procesowi wykupywania gruntów przez mennonitów w Wy­ m y s ł u . Dokumenty znajdujące się w Archiwum Notariuszy Gostynińsko-Gąbińskich wskazują, że większość zakupów została dokonana w latach 20 21 2 2 1820-1830 . Spisy ludności sporządzone na podstawie Ksiąg Stanu Cywilnego Czermna dowodzą, że Wymyśle w latach 1808-1829 nie było wsią jedno­ rodną religijnie. Mieszkało w niej ok. 50 rodzin mennonickich, ok. 50 ewangelickich i 60 o nie znanym wyznaniu *. Wydaje się, że w roku 2 w AWPŁ, Księgi Stanu Cywilnego gminy Czermno 1808-1829, rok 1809, s. 15. *° Tamże, s. 17. " AWPŁ, Księgi Notariuszy Gostynińsko-Gąbińskich 1818-1824, rok 1818, ark. nr 18. ** Tamże, rok 1820, ark. nr 20: pierwszy kontrakt dotyczący sprzedaży grun­ t ó w pochodzi z roku 1822, kiedy to Michał Loter mieszkający w Sadach kupuje grunt od Henryka Betkera mieszkającego w Holędrach Czermińskich. Betker k u ­ pił ten grunt w roku 1820; rok 1821, ark. nr 71: następny kontrakt pochodzi z ro­ ku 1823, kiedy to Henryk Cylke mieszkający w kolonii Czermno sprzedaje grunt Michałowi Loter. Cylke kupił ten grunt w roku 1821; rok 1827, ark. nr 72: pierw­ szy większy zakup gruntów należących do wsi Olędry Czermińskie następuje w ro­ ku 1827, kiedy to Baron Fryderyk Vendessen sprzedaje Michałowi Loter, Jerzemu Florkowskiemu, Karolowi Wodzkiemu, Janowi Zielińskiemu, Bernardowi Fott, Pio­ trowi Gertz, Michałowi Haupt, Gotlibowi Schrederowi i Ludwikowi Żuchowskiemu ziemie i łąki należące do tej wsi; rok 1828, ark. nr 73: następny kontrakt po­ chodzi z roku 1828, kiedy to Piotr Gertz, Gotlib Schreder, Marcin Shneider, To­ biasz Buller, Piotr Ratzlaff kupują tereny do karczowania należące do Olędrów Czermińskich; rok 1829, ark. nr 74: W roku 1829 część swoich gruntów w Olędrach Czermińskich sprzedaje Michał Loter B o g u s ł a w o w i i Maryannie z N y t e l s z t o w ó w małżonkom Loter zamieszkałym w Sadach. *» A G A D , Komisja Rządowa Spraw Wewnętrznych, Wykaz cudzoziemców po­ siadających w Królestwie majątki, sygn. 7153, s. 27. �138 WOJCIECH MARCHLEWSKI 1840 nastąpiło wykupienie większości gospodarstw przez mennonitów. W roku 1840 w wykazie cudzoziemców posiadających majątki w Króle­ stwie Polskim zostali wymienieni: Jakub Foth, Piotr Foth, Piotr Frey, Karol Majer, Beniamin Schmidt, Piotr Schmidt, Piotr Buller, Piotr Ratzlaff, Henryk Thol, Piotr Wedel, Henryk Unruh, Gotlib Schreider, Krzysztof Majer, Jan Voloh, Jakub Vergert — wszyscy mieszkający w Wymysłu. Wymienieni byli mennonitami, co potwierdzają Księgi Urzę­ du Stanu Cywilnego z Czermna . Osadnicy ci wcześniej mieszkali w i n ­ nych wsiach: Piotr Wedel — w Holendrach Wiączemińskich (1818), a Piotr Ratzlaff — we wsi Kalinowo, dominium Świniary . Założenie wsi Wymyśle w tym miejscu niektórzy badacze mennonityzmu, np. E. Penner, wiążą z powstaniem w X V I I w. trasy przewozo­ wej towarów, łączącej Warszawę z Gdańskiem, zwanej „Grosse Strase" (Ratzlaff, 1971, s. 104). Mennonici zostali bowiem wyparci przez ewan­ gelików z obsługi transportu rzecznego po Wiśle. Powstanie linii komu­ nikacyjnej „Grosse Strase" wiązało się z wyznaczeniem punktów posto­ jowych dla woźniców i koni (Ratzlaff, 1917, s. 104). W myśl teorii E. Pennera miejsca takie powstawały w dogodnym terenie, w pobliżu „Grosse Strase", a odległość między nimi równa była takiej liczbie k i ­ lometrów, jaką mogłyby przebyć konie zaprzężone do wypełnionego ładunkiem wozu. Punktem wyjściowym miał być Gdańsk — centrum rozwoju sukiennictwa mennonickiego, a końcowym Warszawa — Saska Kępa, gdzie produkty sprzedawano. Punkty postojowe miałyby być położone w Kazuniu, Wymysłu, Słońsku, Nieszawce, Chełmie, Kwidzyniu. Wszystkie leżały w bliskiej odległości od Wisły. Mennonici, w y ­ rzuceni z Prus na skutek prześladowań religijnych, posuwali się — we­ dług E. Pennera — wzdłuż tej trasy zasiedlając tereny położone w po­ bliżu niej. Źródła archiwalne nie potwierdzają istnienia takiego miejsca postojowego w Wymysłu. Poza t y m do połowy X V I I I w. nie było żad­ nych osiedli kolonistów na terenach, na których po 1781 r. powstała wieś Wymyśle, trudno więc jest znaleźć potwierdzenie tej teorii. u 2S I I I . W roku 1813 powstał w Wymysłu pierwszy zbór mennonicki. Został on założony przez grupę tzw. staroflamandczyków (Ratzlaff, 1971, s. 33). We wsi tej mieszkali także wyznawcy kościoła starofryzyjskiego, lecz było ich niewielu. Różnice między t y m i kościołami ujawniały się m.in. w stosunku ich wyznawców do otaczającego świata. Wyznawcy kościoła starofryzyjskiego, tzw. „subtelniejsi", b y l i skrajnymi purytanami, co manifestowało się m.in. w ich zwyczajach, sposobie bycia, nie­ zwykle skromnym stroju. Krytykowali oni grupę staroflamandczyków 8 4 AWPŁ, Księgi Stanu Cywilnego gminy Czermno, 1808-1829. AWPŁ, Księgi Notariuszy Gostynińsko-Gąbińskich 1818-1929, rok akt 104. 2 5 1818, nr �139 MENNONICI W P O L S C E za bogate stroje, zbyt wielki przepych w urządzeniu domów i niemo­ ralne — ich zdaniem — zachowanie. „Subtelniejsi" chełpili się wielką surowością życia; staroflamandczyków oskarżano o odchodzenie od wszel­ kich zasad. Według Moehlera, opisującego wszystkie odłamy protestan­ tyzmu w pracy pt. Symbolika, oba stronnictwa spierały się o przedmiot małej wagi; „gdy głupsi rozkoszne prowadzili życie i gdy przez pociąg do wygód zwiększała się ich liczba, doskonalsi [starofryzyjczycy — przyp. W. M.] zastanawiali się nad tym, czy prawdziwi chrześcijanie, to jest mennonici, mogli kupować domy i nosić płótno cienkie" (Moehler, 1981, s. 312). Różnice między wyznawcami tych dwóch odłamów szybko jed­ nak zatarły się i w 1 połowie X I X w. można stwierdzić istnienie jedne­ go kościoła skupiającego wszystkich wyznawców mennonityzmu w Wy­ mysłu. Dom modlitwy wzniesiony przez staroflamandczyków był podzielo­ ny na dwie części. W jednej odbywały się zebrania religijne, druga zaś spełniała funkcję szkoły dla dzieci. Łączenie w jednym budynku dwóch funkcji: zboru i szkoły, było bardzo typowe dla powstających wsi mennonickich. Podobne obiekty wznoszone były w Rosji na początku X I X w. w koloniach mennonitów w Chorticy i Kotoszówce (Dyck, 1967, s. 127). W czasie pożaru Wymyśla w 1845 r. budynek ten spłonął, a ina jego miejscu w roku 1854 wzniesiono szkołę. Nowy budynek zboru został zbudowany dopiero w roku 1864 na działce należącej do Michaela Łotra (Ratzlaff, 1971, s. 38), który zakupił także większą część niezbędnych materiałów budowlanych. W roku 1840 społeczność mennonitów okrzepła na tyle, że starszy zboru Wymyśla zwrócił się do kcmsystorza ewangelickiego, będącego zwierzchnikiem kościoła mennonitów, z prośbą o prawo prowadzenia własnych ksiąg kościelnych. Starszy zboru motywował prośbę tym, że do parafii należy 40 wyznawców, a istniejący w Wymysłu zbór został założony w 1818 r . Konsystorz odpowiedział pismem z dnia 9 lipca 1840 r., że „mennonitów jest tak mało, że nie muszą prowadzić ksiąg i w dalszym ciągu muszą udawać się do parafii, do których należą" . W roku 1812 starszy zboru mennonitów w W y m y s ł u , Butler, zwrócił się do konsystorza ewangelickiego z prośbą o ustanowienie "własnego nauczyciela, k t ó r y m miał być Peter Ratzlaff. Dostojnik kościoła ewan­ gelickiego odrzucił jednak tę prośbę motywując swą decyzję tym, że „Ratzlaff nie nadaje się na nauczyciela, bo jest zbyt raptowny" . W 2 połowie X I X w. dochodzi do wielkich przemian w życiu reli­ gijnym, spowodowanych coraz większymi rozbieżnościami pomiędzy za­ sadami wiary a warunkami życia grupy. Mennonici bogacili się, czemu sprzyjało m i n . dłuższe zamieszkiwanie na jednym terenie. Fakt ten stał 2 6 27 2S 2 8 A G A D , Centralne Władze Wyznaniowe 1400, s. 5. -• Tamże, s. 5. Tamże, s. 11. 2 8 �140 WOJCIECH MARCHLEWSKI w sprzeczności z podstawową doktryną grupy, uznającej ubóstwo za za­ sadę religijną. Zasoby pieniężne wykorzystywano głównie na zakup przedmiotów zbytku, nie mając możliwości spożytkowania swych oszczęd­ ności w inny sposób. Świadczą o t y m inwentarze przedmiotów, jak np. inwentarz po zmarłej w 1822 ir. Maryannie Betler. W spisie tym, w roz­ dziale V zatytułowanym: „Pościel, odzież i bielizna", czytamy: (Pierzyny dwie — 54 zł. Powłok na nie cztery — 40 zł. Poduszek sztuk piąć — 15 zł. Powłoczek na te sztuk dziesięć — 25 zł. Spudnica sukienna granatowa jedna — 48 zł. Spudnica z flanelki granatowa — 15 zł. Spudnica granatowa ordynarniejsza — 30 zł. Spudnica z flaneli czarna długa — 12 zł. Spudnica z flanelki biała jedna — 10 zł. Spudnica czarna ze stanikiem — 6 zł. Spudnica płucienna niebieska dwie ze stanikiem — 14 zł. Spudnica płucienna ze stanikiem granatowa — 10 zł. Kaftanów granatowych z sukna dobrego dwa — 12 zł. Kaftanów flanelowych granatowych — 3 zł. Gorset sukienny granatowy nowy — 5 zł. Gorset nankinowy niebieski jeden — 12 zł. Gorset płucienny farbowany w kwiateczki — 1 zł. 15 gr. Fartuchów płuciennych granatowych trzy — 12 zł. Fartuchów płuciennych niebiesko farbowanych cztery — 12 zł. Płutna szafirowego farbowanego łokci trzy — 3 zł. Koszul białogłoskich cztery — 12 zł. Ręcznik sztuk pięć — 12 zł. [-.] Czepków czarrnych sukiennych trzy — 1 zł. Czepków płuciennych białych sztuk dziesięć z tasiemkami — 5 zł. Czepków perkalowych białych sztuk trzy — 3 zł." *' (zachowano oryginalną pisownię — przyp. W. M.) Dla porównania należy przedstawić część inwentarza chłopa polskie­ go pochodzącego z tych safhych terenów i dotyczącą tych samych kwe­ stii: „Inwentarz pozostałego Majątku po zmarłym niegdy śp. Augustynie Misiaku we wsi Brwilnie w Obwodzie Gostynińskim w gospodarstwie osiadłym w przyto­ mności opiekunów i Rady Familijnej spisany 9 miesiąca Listopada 1821 r. A naj­ przód oświadczam, że po śp. Mężu moim żadnych pieniędzy nie zostało ani żadnej odzieży, która warta by była umieszczenia w niniejszym inwentarzu" *°. Bogaceniu się mennonitów sprzyjała zmiana prawa własności grun­ tów. Od początku X I X w. gospodarstwa były wykupowane na własność. Wcześniejsze prawo przewidywało dzierżawę na okres 40 lat. Wzrost « AWPŁ, Księgi Notariuszy Gostynińsko-Gąbińskich nr 32. Tamże, rok 1821, ark. nr akt 132. 8 0 1818-1929, rok 1822, ark. �MENNONICI W P O L S C E 141 zamożności mennonitów był główną przyczyną rozluźnienia się więzów religijnych w grupie. Członkowie społeczności nie przestrzegali ściśle zasad wiary. Zjawisko to było typowe dla wszystkich społeczności men­ nonitów zamieszkujących Królestwo Polskie i Rosję. Nie sprzyjał też rozwojowi mennonityzmu brak jakiegokolwiek wiodącego ośrodka re­ ligijnego. O kryzysie w tej społeczności świadczą dokumenty oraz i n ­ formacje zawarte w pracy E. Kupscha pt. Geschichte der Baptisten in Polen. Tak oto charakteryzuje on życie mennonitów w Woli Wodzyńskiej: „W latach dobrobytu [40 lat po osiedleniu — przyp. W. M.] przyszło pijaństwo. Jeszcze w 1858 r. [rozpoczęcie działalności misyjnej przez Pennera i Alfa — przyp, W. M.] znajdować się będzie w Kicinie w każdym domu jeden pijak. Dzień m ę ż ­ czyzny od młodego do starego toczył się w szynku. Niektórzy ludzie dobrze wie­ dzieli o zdemoralizowaniu szkoły w Woli Wodzyńskiej, gdzie w każdą niedzielę po śniadaniu kaznodzieja z nauczycielem leżeli pijani, a biedny lud pozostawał w du­ chowej ciemności" (Kupsch, 1936). Również w Wymysłu w społeczności mennonitów nastąpiło rozluź­ nienie obyczajów, czego wyrazem jest m.in. nie spotykany kontrakt za­ warty między żoną a mężem: „Małżonkowie Lotrowie będący w niesnaskach w pożyciu małżeńskim z przy­ czyny jakoby dla uchybień suponowanych w wierności małżeńskiej, przez komplamującą przez to małżonka Lotrowa tym aktem przysięga i deklaruje nadal życie moralne prowadzić, przysięgę małżeńską wiernie dochować. Gospodarstwa troskli­ wie jak dobra małżonka i matka, familii doglądać i nimi się pilnie zajmować, ze­ znający mąż Michał Loter na takowej deklaruje zobowiązanie się małżonki przy­ staje i w pożyciu z tą że małżonką przyjaźń i szacunek małżonki i zgodę zacho­ w a ć oświadcza" . 11 W roku 1860 rozpoczęła się odnowa religijna w kościele mennoni­ tów w Woli Wodzyńskiej. Jej głównym propagatorem był młody kaz­ nodzieja z Adamowa (okolice Pułtuska) — Gotfrid A l f (Maksin, 1978, s. 107). Przybył on do Woli Wodzyńskiej wraz ze swymi współwyznaw­ cami, którzy rekrutowali się z byłych wyznawców kościoła ewangelic­ kiego. Ruch odnowy religijnej w pierwszej fazie swojego istnienia był całkowicie oddolny i nie związany z żadnym kościołem. Dopiero po spot­ kaniu Gotfrida Alfa z Asmanem — baptystą z Prus Wschodnich, ruch odnowy religijnej związał się z kościołem baptystycznym. W roku 1862 na skutek działań grupy Gotfrida Alfa k i l k u mieszkańców Woli Wo­ dzyńskiej przyłączyło się do kościoła baptystów. Około 1864 r. w W y ­ mysłu pojawił się były mennonita — nowo ochrzczony baptysta Penner, pochodzący z Woli Wodzyńskiej. Próbował on nakłonić mieszkańców Wymyśla do zmiany wiary (Ratzlaff, 1971, s. 55). Próby te skończyły się niepowodzeniem i Penner został zmuszony do opuszczenia Wymyśla. ł l nr 132. AWPŁ, Księgi Notariuszy Gostynińsko-Gąbińskich 1818-1929, rok 1826, akta �142 WOJCIECH MARCHLEWSKI W t y m miejscu należy wyjaśnić sytuację kościoła mennonickiego w Rosji w połowie X I X w., gdyż jest ona bardzo istotna dla pełniejsze­ go zrozumienia przemian, jakie miały miejsce w t y m kościele w Króle­ stwie Polskim. Kryzys religijny i moralny, k t ó r y dotknął zbory mennonickie w Rosji, został spowodowany przyczynami, mającymi rów­ nież miejsce w Królestwie Polskim. Kryzys ten był pogłębiany przez brak spójności wewnątrz kolonii (koloniści pochodzili z różnych części Niemiec oraz byli potomkami Holendrów przybyłych na Żuławy Gdań­ skie w X V I w.), niski poziom edukacji religijnej (dzieci uczono w do­ mach jedynie pobieżnej znajomości katechizmu), brak wykształconych ludzi oraz centralnego ośrodka, który kierowałby życiem religijnym wiernych. Początek odnowy religijnej w Rosji datuje się od roku 1860, kiedy to na tereny zamieszkane przez mennonitów (Ukraina, Wołyń) przybyli baptyści z Petersburga. Działalność misyjna, jaką prowadzili, nie spotkała się z przychylnym przyjęciem mennonitów. Podstawową kwestią dzielącą te dwa wyznania był sposób udzielania chrztu. Bapty­ ści chrzcili swoich wyznawców przez zanurzenie, mennonici zaś przez polewanie. Baptyści, podobnie jak i mennonici, chrzcili jedynie osoby dorosłe. W wyniku wizyt baptystów wśród mennonitów mieszkających na Ukrainie pojawili się ludzie dążący do odnowy kościoła mennonic­ kiego. Prekursorem tego ruchu był Unger — mennonita z Chorticy z Ukrainy. Na jego prośbę przybył na ten teren przywódca ruchu baptystycznego z Hamburga — Onken. W czasie jego półrocznego pobytu wśród mennonitów odbywało się wiele spotkań religijnych, na które mennonici chętnie przychodzili. Onken próbował nakłonić mennonitów do przejścia do kościoła baptystów. Mimo to nikt nie przeszedł na nową wiarę. Onken raził mennonitów swoim zachowaniem, a szczególnie t y m , że palił fajkę (palenie tytoniu uważane było przez ortodoksyjnych men­ nonitów za zabronione). Unger zainspirowany naukami Onkena przestudiował jeszcze raz dzie­ ła Simona Menno, a szczególnie ,,Fundamenten Book". Nie dostrzegł tam jednak specjalnych ograniczeń dotyczących chrztu. W pismach tych powiedziane było tylko, że chrzest ma się odbywać w wodzie bieżącej. Forma chrztu była w t y m czasie szeroko dyskutowana wśród menno­ nitów. Unger uważał, że aby zbawić mennonitów należy ich powtórnie ochrzcić. Wymowa tego powtórnego chrztu była raczej symboliczna, gdyż wszyscy wierni z otoczenia Ungera byli już ochrzczeni. Chrzest miał się odbyć według rytuału baptystów — poprzez zanurzenie w wo­ dzie. Unger w lecie 1862 r. zadecydował o powtórnej baptyzacji wier­ nych ze swojego najbliższego otoczenia. Uważał jednak, że nie może tego dokonać sam, ale musi to stać się za przyczyną Boga. Dlatego też posadził wiernych w wozie, a następnie zepchnął go do rzeki. W mo­ mencie, gdy wóz zatrzymał się w wodzie, Unger rozkazał wszystkim znajdującym się tam zacząć się modlić. A k t ten został uznany za mo- �MENNONICI W P O L S C E 143 ment powtórnego chrztu i odpuszczenia dotychczasowych grzechów (Dyck, 1967, s. 88). Zapoczątkował on istnienie kościoła braterskiego mennonitów (Mennoniten Bruder Gemeinde — MBG) (Dyck, 1967, s. 126). Powtórny przyjazd Onkena do społeczności mennonitów związanych z kościołem braterskim spowodował wyświęcenie k i l k u diakonów i kaz­ nodziei. Doktryna nowo powstałego kościoła braterskiego mennonitów zakła­ dała większą liberalizację życia w gminie oraz zmieniała w sposób za­ sadniczy stosunek wiernych do innych grup religijnych. Wcześniej zbo­ ry mennonickie były zamknięte dla ludzi innych wyznań (Dyck, 1967, s. 128), a od czasu powstania nowego odłamu (MBG) zaczęto prowadzić działalność misyjną i charytatywną. Przemiany, jakie dokonywały się w Rosji, nie pozostawały bez echa w gminach mennonickich w Królestwie Polskim. Spowodowane to było częstymi kontaktami, istniejącymi pomiędzy mennonitami w Królestwie Polskim i w Rosji. Odnowa życia religijnego wśród mennonitów w Rosji zainicjowana była przez baptystów. Tak samo działo się w Królestwie Polskim — w Woli Wodzyńskiej. Przyczyną tego mogło być istnienie jednego ośrodka — centrum życia religijnego baptystów Europy Środ­ kowej i Wschodniej — Hamburga. Z niego właśnie wysyłano misjona­ rzy i książki (Maksin, 1978, s. 107). Potwierdzenia tej hipotezy można szukać w działalności Gotfrida Alfa w Królestwie Polskim. W roku 1862 Gotfrid A l f wyjechał do Hamburga, gdzie uczył się w seminarium du­ chownym baptystów. Prawdopodobnie tam mógł spotkać się z Onkenem. W t y m czasie Gotfrid A l f mógł dowiedzieć się od Onkena o dzia­ łalności, jaką tamten prowadził wśród mennonitów na Ukrainie i o po­ wstaniu kościoła braterskiego w Chorticy. Po powrocie z Hamburga do Woli Wodzyńskiej, Gotfrid A l f wraz z nowo ochrzczonym baptystą Pennerem wysyłają list do Chorticy (Ratzlaff, 1971, s. 229). Niestety, nie znamy treści listu, gdyż się on nie zachował. Możemy jedynie przypusz­ czać, że dotyczył odnowy życia religijnego w społeczności mennonitów oraz zagadnień związanych z kościołem braterskim. Prześledzenie dal­ szej historii życia religijnego w Woli Wodzyńskiej jest niemożliwe ze względu na brak informacji w dokumentach. Jak już wcześniej zaznaczono, ok. 1860 r. istniały próby powtórnego ochrzczenia mennonitów z Wymyśla i związania ich z kościołem bap­ tystów. Penner, k t ó r y próbował to uczynić, został zmuszony do opusz­ czenia wsi. Sądzić należy, że członkowie społeczności mennonitów z W y ­ myśla dopiero później zainteresowali się odnową religijną. Wyrazem tego był fakt zaproszenia przez miejscowych wiernych (ok. 1870 r.) członków kościoła z Friedensfeld (niedaleko Lwowa) (Ratzlaff, 1971, s. 60). O działalności tych ludzi na terenie Wymyśla nie możemy wiele po­ wiedzieć, gdyż nie zachowały się żadne przekazy. Bezpośrednio po ich wyjeździe, ok. 1871 r., do Friedensfeld udaje się dwóch mennonitów �144 WOJCIECH MARCHLEWSKI z Wymyśla — Haindrich Kliwer i Beniamin Schmidt (Ratzlaff, 1971, s. 61). Po krótkim tam pobycie zostali wyświęceni na diakona i kazno­ dzieję, po czym wrócili do Wymyśla, gdzie rozpoczęli działalność m i ­ syjną. W kilka lat później na ich zaproszenie przybył do Wymyśla star­ szy zboru kościoła braterskiego mennonitów z Friedensfeld — Jakob Jantz (Ratzlaff, 1971, s. 57). Przyłączył się on do prowadzonej akcji m i ­ syjnej i w roku 1884 wyświęcił 6 duchownych oraz ufundował stypen­ dium dla filii kościoła braterskiego mennonitów w Wymysłu (Ratzlaff, 1971, s. 61). W roku 1885 większość mieszkańców Wymyśla przeszła do nowo powstałego kościoła MBG, co stworzyło możliwość założenia włas­ nego zboru. Pierwszym starszym zboru został Peter Ratzlaff, pastorem Johan Kliwer, diakonem Haindrich Welgemutch. W 1907 r. starszy zbo­ r u mennonitów (starego) przeszedł również do nowego kościoła brater­ skiego, co definitywnie zakończyło działalność tego odłamu. Pozostali, nieliczni wyznawcy kościoła mennonickiego (starego) przeszli pod admi­ nistrację zboru w Kazuniu (Ratzlaff, 1971, s. 62). W latach 20-tych X X w. wielu mennonitów z Wymyśla i Kazunia wyjechało do Ameryki Północnej i Południowej. Ci, którzy zostali, zaj­ mowali się tradycyjnymi dla nich formami gospodarki — hodowlą krów i owiec oraz sadownictwem. Ustawodawstwo Polski międzywojennej przyznało mennonitom wiele praw, zwalniając ich m.in. ze służby woj­ skowej ,,z bronią w r ę k u " •— służyli jedynie w oddziałach sanitarnych. W czasie I I wojny światowej niektórzy z mennonitów służyli w Wehr­ machcie, ci zaś którzy odmówili służenia w wojsku niemieckim wysy­ łani b y l i do obozów koncentracyjnych. Erich Ratzlaff, nauczyciel języ­ ka polskiego, mieszkaniec Wymyśla, został powołany przez władze oku­ pacyjne na stanowisko burmistrza w pobliskim miasteczku Gąbinie (Szczepański, 1984, s. 274). Szybko został pozbawiony tej funkcji; ,,ze względu na zbyt życzliwą postawę wobec Polaków [...] został wkrótce wysłany na front wschodni" (Szczepański, 1984, s. 274). Inny mieszka­ niec Wymyśla — Rainhold Weigert — kierownik młyna w Sannikach, wraz z proboszczem z pobliskiego Czermna — księdzem Helenowskim, organizował pomoc dla wysiedlonych Polaków, przekazywał listy w y ­ syłanych do Niemiec na roboty, wspierał finansowo oraz materialnie ruch oporu (Szczepański, 1984, s. 284). Po wyzwoleniu Wymyśla przez Armię Radziecką wszyscy mennonici zostali wysiedleni do obozu inter­ nowania pod Łodzią. Ostatni starszy zboru mennonitów Leonard Ratz­ laff przekazał swoje gospodarstwo pracującemu u niego dotychczas Po­ lakowi, w zamian za możliwość pozostania w swoim domu. Władze pol­ skie w roku 1947 wysiedliły jednak 87-letniego Leonarda Ratzlaff a do Szczecina, gdzie po przyjeździe zmarł (Ratzlaff, 1971, s. 133). Wszyscy mennonici z obozu internowania w Łodzi, po interwencji swych współwyznawców, wyjechali do Kanady. �MENNONICI W P O L S C E 145 LITERATURA B a r a n o w s k i , I. 1915 O wsiach Holendrów w Polsce, „Przegląd Historyczny", nr 19. D y c k , C. 1967 An introduction to Mennonite history, Scottdale. Dzieje... 1982 Dzieje Apostolskie oraz Listy i Apokalipsa, Paryż. Encyklopedia... 1907 Encyklopedia kościelna, Warszawa. F o t h , B. 1969 Aufzeichnungen über das leben der Mennoniten und MB-Gemeinde zu Wymyschle. Mennotitische Radschau, Mai, Winipeg. F r i e d m a n , R. 1973 The theology of Anabaptism, Scottdale. K u p s c h, E . 1937 Geschichte der Baptisten in Polen, Łódź. L u d k i e w i c z , Z. 1934 Osadnictwo holęderskie na nizinie sartowickonowskiej, Toruń. Ł ę g a, K . 1933 Ziemia malborska, Toruń. M a k s i n, R. 1978 Dzieje zborów wschodniopruskich ze szczególnym uwzględnieniem zborów mazurskich, Warszawa, maszynopis C H A T . Mennoniten... 1967 Mennoniten Lexikon, Weierhof (1913), Karlsruhe (wyd. 2, 1967). M ę ż y ń s k i , K. 1960/1961 O mennonitach w Polsce, „Rocznik Gdański", nr 20/21. M o e h 1 er, J . 1871 Symbolika, czyli wykład dogmatyczny niezgodności pomiędzy ka­ tolikami a protestantami, w tłumaczeniu M. Nowodworskiego, War­ szawa. R a t z 1 a f f, E . 1971 Im Weischelbogen. Mennoniten Siedlungen in Zentralpolen, Winipeg. S c h m i d t , B. 1898 Kunstdenkmaler das Kreises Shtum, Gdańsk. S u k i e n n i c k i , J. 1936 Polityka kolonizacyjna na ziemiach polskich w latach 1886-1919, Poznań. S z c z e p a ń s k i , J. 1984 Dzieje Gąbina do roku 1945, Warszawa. Z i m m e r m a n , K. 1917 Fryderyk Wielki i jego kolonizacja, Poznań. 10 — Etnografia, t. X X X / 2 �146 WOJCIECH MARCHLEWSKI Wojciech Marchlewski THE MENNONITES I N POLAND (THE ORIGINS OF T H E MENNONITE C O M M U N I T Y I N WYMYŚLE NOWE) Summary The first Mennonite settlers arrived to the area of Żuławy (Northern Poland) and to Gdańsk at the beginning of X V I century. Their migration to the East was the consequence of persecutions that had befell them in Northern Germany and Friesland. They had been driven out from those lands by the decree of the regent Anne, who was influenced by Charles V the king of Spain. In this paper the author presents the history of the Mennonite colonization in Poland, the ways of foundation of their villages (so-called "olender" — Dutch villages according to Polish Village classification). He describes albo the attitudes of the authorities towards the new-settled Mennonites and all the religious conflicts and persecutions from which that group suffered. He studies the case of the Mennonites commune of Wymyśle Nowe (Płock district, central Poland). Basing on numerous historical records (not known very well till now) he presents the foundation of the village, the development of its community and the economic and religious activities of the inhabitants. Much attention he pays to the religious conflicts between the confessors of the old-Fri­ sian and old-Flemish churches. He also shows the succesive changing of the Men­ nonites' ways of life (for example the excessive accumulation of wealth due to so­ me changes in the ownership law). The abandoning of the traditional values of the creed led the Mennonites to a split. The renewal movement which encompassed the considerable part of Western Europe and Russia (with the meaningful participance of Baptists) resulted in the foundation of the Brothers' Mennonite Church (MBG). Of great significance for the renewal of Mennonite religious life in Po­ land were the transformation in their communes in Russia and especially in Ukraina. There was an active Mennonite Unger there, who was influenced by the Baptist Onker coming from Hamburg. The author follows the Polish Mennonites history till the years just after the II World War. In those years all of them, who survived the war migrated to Canada. The study of the Mennonites in Poland is introduced with the chapter i n ­ forming about the origins of that religious movement in general, the movement which originated from West European Anabaptism. The author presented some main principles of the Mennonite doctrine and the rules of social life resulting from them. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bbc433db2b13abf97c45c1f197a3b0a2.pdf b72dcecbff946ff0db5c8f4ccf51c631 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5472 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource pogranicze polsko-czeskie twórczość słowna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5089 Title A name given to the resource Interetniczny charakter twórczości słownej na pograniczu polsko-czeskim / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego, s.331-342 Creator An entity primarily responsible for making the resource Marcol, Katarzyna Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Katarzyna Marcol Uniwersytet Śląski w Katowicach Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Interetniczny charakter twórczości słownej dzieci na pograniczu polsko-czeskim Na obszarze pogranicza, jakim niewątpliwie jest Zaolzie, rozwija się folklor odmienny od twórczości powstającej w otoczeniu jednolitym językowo i kulturowo. Odmienność ta wynika z sytuacji ludności zamieszkującej dany teren: tutaj jedna grupa etniczna posługująca się tym samym językiem, posiadająca własną historię, wspólne losy dziejowe i swój zasób kultury codziennie wchodzi w interakcje z inną grupą etniczną, a dzieje się to najczęściej na poziomie powszednich kontaktów sąsiedzkich1. Dla badacza kultury tradycyjnej i współczesnej interesująca jest obserwacja specyficznych dla pogranicza mechanizmów spójności wewnętrznej, nazywanych „dialogiem kultur”, które polegają na wzajemnej recepcji obcych elementów kulturowych bez zachwiania tożsamości etnicznej. Jakie są reguły przejmowania zapożyczeń i wpływów, jaki jest sposób ich adaptacji, w jakim zakresie wzbogacają własny system kultury i jaki wspólnie tworzą obraz? – oto pytania o istotę systemu etnokultury pogranicza, które stanowią punkt wyjścia dla moich rozważań o twórczości słownej dzieci. Owa „twórczość słowna”, nazywana również folklorem, oznacza teksty rozpowszechniane spontanicznie w środowisku rówieśniczym, w sytuacji nieformalnej, w kontakcie bezpośrednim. Należą tu utwory traktowane przez dzieci za własne, które cechuje powtarzalność, anonimowość, kolektywność i wariantywność, a ich nadrzędną funkcją jest zabawa słowem, brzmieniem i skojarzeniami2. Najpopularniejszymi gatunkami są: rymowanki, wyliczanki, przezywanki, zagadki, skrętacze językowe i dowcipy oraz wiele innych, których funkcjonowanie zapewnia dzieciom dobrą zabawę i poczucie integracji. 1 D. Simonides: Bogactwo kultur na pograniczach. W: Folklor i pogranicza. Red. A. Staniszewski, B. Tarnowska. Olsztyn 1998, s. 19-20. 2 Por. D. Simonides: Współczesny folklor słowny dzieci i nastolatków. Wrocław – Warszawa 1976, s. 7. �332 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Kultura dzieci, której częścią jest ich folklor, powstaje i rozwija się najintensywniej w środowisku rówieśniczym. Nadawcy i odbiorcy należą zazwyczaj do tej samej grupy wiekowej, a teksty krążą w ustnym obiegu, ulegając najrozmaitszym przekształceniom3. Cechy współczesnych grup dzieci są uwarunkowane wieloma czynnikami, m.in. statusem rodziny (wielopokoleniowa czy dwupokoleniowa), miejscem zamieszkania (wieś, miasto, osiedle), czasem spędzanym w szkole, na zajęciach pozaszkolnych czy zabawach na powietrzu. Repertuar zależy więc od tego, czy rodzina jest wielopokoleniowa i czy dochodzi do przepływu tekstów pomiędzy poszczególnymi pokoleniami, jaki jest stosunek do tradycji środowiska, w jakim się wychowują, do jakich kręgów rówieśniczych należą i jakie jest miejsce ich spotkań4. Wraz z pójściem do szkoły dzieci stają się jednocześnie członkami kilku grup: rodzinnej i rówieśniczej („szkolnej” i „pozaszkolnej”), a dorastając określają się „przeciw” temu, co przekazuje rodzina i zbliżają się do grupy rówieśniczej5. Codzienne kontakty z kolegami sprzyjają powstawaniu więzi społecznych, opartych na podobnych emocjach i przeżyciach, ponadto pozwalają dzieciom na zaspokojenie chęci przekazywania zasłyszanych tekstów, tworzenia nowych treści i opowiadania przeżytych sytuacji6. Struktura zasobu twórczości dzieci zaolziańskich pod kątem charakteru etnicznego ma charakter złożony. Większą część repertuaru stanowią teksty gwarowe, w dużej mierze tożsame z tymi po polskiej stronie granicy, pokrywające się treściowo, posługujące się tą samą stylistyką i pełniące te same funkcje7. Równocześnie jednak funkcjonują tu utwory, które zostały przez polskie dzieci zapożyczone od czeskich kolegów. Co dnia spotykają się bowiem na lewym brzegu Olzy dzieci posługujące się gwarą polską i językiem czeskim, o odmiennej kulturze i zróżnicowanym poczuciu tożsamości. Sytuacja ta wpływa znacząco na kształt ich twórczości ustnej, która rozwijając się w środowisku wielokulturowym wchodzi w interakcje z odmiennym etnicznie repertuarem i podlega pod jego wpływem procesom innowacyjnym8. O charakterze współczesnych tekstów polskich dzieci na Zaolziu decydują zarówno kontakty z rówieśnikami narodowości czeskiej, w trakcie których dochodzi do spontanicznego przepływu treści, jak i etnicznie obca kultura, język oraz literatura, stanowiące kontekst życia codziennego. Niebagatelną rolę odgrywają również czeskie środki masowego przekazu, które stanowią istotne źródło inspiracji dziecięcych utworów. Zasób folkloru zaolziańskiego oraz jego charakter nie są zatem tożsame z folklorem dziecięcym w Polsce, nie są też takie same, jak folklor w głębi Czech. O swoistości tutejszej dziecięcej twórczości słownej świadczy „interetniczność”, a więc umiejscowienie „po3 Por. tamże, s. 233. 4 Por. D. Simonides: Wymiary i rozmiary kultury dzieci. „Literatura Ludowa” 1996, nr 4-5, s. 9. 5 Por. D. Bula, D. Krzyżyk, B. Niesporek-Szamburska, H. Synowiec: Dziecko w świecie języka. Kraków 2004, s. 17. 6 Zob. A. Błaszczyk: Podwórko i badanie folkloru dziecięcego. „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Opolskiego, Folklorystyka”, nr 2 (1996), s. 127. 7 Zob. K. Marcol: Słowo i zabawa. Ustna twórczość dzieci na pograniczu polsko-czeskim. Wrocław 2008, s. 101-150. 8 Folklor słowny polskich dzieci na Zaolziu został zbadany pod kątem zapożyczeń i wpływów czeszczyzny przez autorkę niniejszego artykułu. Zob. K. Marcol: Słowo i zabawa…, s. 152-167. Do tej pory brak jednak opracowań na temat wpływu gwary i etnicznie polskich tekstów na twórczość dzieci czeskich zamieszkujących Zaolzie. �Katarzyna Marcol: Interetniczny charakter twórczości słownej dzieci na pograniczu polsko-czeskim 333 między” polskim i czeskim zasobem twórczości słownej, z których mieści się w niej to, co odpowiada regułom poetyki dziecięcych tekstów. Niniejsza rozprawa jest efektem badań terenowych, prowadzonych na Śląsku Cieszyńskim od listopada 2009 do lutego 2010 w środowisku polskich dzieci po dwu stronach granicy oraz wśród ich rówieśników czeskich, zamieszkujących Zaolzie. Celem tych studiów było określenie charakteru etnicznego twórczości słownej najmłodszego polskiego pokolenia na Zaolziu oraz określenie stopnia znajomości czeskiego folkloru słownego. Prace badawcze realizowane były w szkołach podstawowych techniką wywiadu jawnego nieformalnego z użyciem kwestionariusza i objęto nimi dzieci w przedziale wiekowym 6-12 lat. Okoliczności towarzyszące transmisji tekstów podczas prowadzonych badań nie były z oczywistych względów naturalnym kontekstem ich funkcjonowania. Zachowanie dzieci było determinowane zarówno obecnością nieznajomego badacza, jak również otoczeniem, w którym odbywał się proces naukowo-badawczy. Szkoła wymusza na dziecku zachowania oficjalne, tu mówi się poprawnie (nauczyciele na Zaolziu dbają, aby dziecko w szkole z polskim językiem nauczania mówiło polszczyzną literacką, gdyż dla wielu z nich jest to jedyne miejsce, gdzie mogą posługiwać się tą odmianą języka), niewiele tu miejsca na swobodną zabawę z rówieśnikami. Badacza folkloru nie dziwi fakt, że sytuacja komunikacyjna warunkuje wybór kodu językowego oraz repertuar. Od kontekstu wypowiedzi, zarówno tego sytuacyjnego jak i kulturowego, zależy bowiem wiele czynników: sposób wykonania (styl, kompozycja), poruszane tematy oraz, co szczególnie istotne w społeczeństwie wieloetnicznym, wybór odpowiedniej odmiany języka9. Zróżnicowanie języka pod względem funkcjonalnym odgrywa na Zaolziu istotną rolę w kontaktach społecznych. Układ językowy należy tu traktować jako dwujęzyczność, a nawet trójjęzyczność: język polski – gwara – język czeski, a o wyborze odpowiedniej formy decydują czynniki takie jak: sytuacja komunikacyjna, temat wypowiedzi, narodowość. Każdy członek polskiej społeczności na Zaolziu nabywa z czasem tzw. kompetencji socjolingwistycznej, czyli znajomości reguł rządzących sposobem wypowiedzi w odpowiedniej sytuacji10. Już sam fakt, że mieszkańcy Zaolzia posługują się zarówno językiem polskim, gwarą zachodniocieszyńską, jak też językiem czeskim, znacznie ułatwia przenikanie i wymianę zjawisk kultury ludowej. Podobnie jak dzisiejsza mowa młodego pokolenia Zaolzian, ich ustna twórczość artystyczna czerpie bogactwo z czeskiego systemu językowego11. Proces zapożyczeń i transmisji przebiega tu zatem pomiędzy językami ze 9 Por. K.D. Kadłubiec: Metodologiczne aspekty interdyscyplinarności folklorystyki. W: Folklorystyka na przełomie wieków. Red. K.D. Kadłubiec. Cieszyn 1999, s. 14. 10 Zob. B. Madecka: Zakres funkcjonowania języka polskiego. W: Zaolzie. Studia i materiały z dziejów społeczności polskiej w Czechosłowacji. Red. M.G. Gerlich, K.D. Kadłubiec. Warszawa 1992, s. 106. 11 Polsko-czeska komparatystyka językoznawcza obejmuje szereg studiów nad wzajemnymi interferencjami językowymi, wynikającymi z pokrewieństwa systemów językowych. Por. m.in. J. Damborský: Gwara czesko-cieszyńska. W: Z badań porównawczych języków oraz dialektów słowiańskich i niesłowiańskich na ziemiach nadodrzańskich. Red. J. J. Brzeziński. Zielona Góra 1992; E. Lotko: Czesko-polskie pogranicze językowe: sytuacja językowa na Zaolziu. W: Śląsk w badaniach językoznawczych: badanie pogranicza językowo-kulturowego polsko-czeskiego. Red. I. Nowakowska-Kempny. Katowice 1993; T.Z. Orłoś: Polsko-czeskie związki językowe. Wrocław 1980; Tenże: Tysiąc lat czesko-polskich związków językowych. �334 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví sobą spokrewnionymi, a tam, gdzie nie istnieją bariery językowe lub są one niewielkie, dochodzi do wielu zapożyczeń, zwłaszcza w folklorze12. Wpływy języka czeskiego i kultury ujawniają się w słownej twórczości dzieci zaolziańskich na różnych płaszczyznach. Wzbogacają one zarówno zasób folkloru o nowe utwory, zaczerpnięte z repertuaru czeskich rówieśników, jak i kształtują poetykę tekstów. Interferencje interetniczne są cechą charakterystyczną twórczości rozwijającej się w środowisku wielojęzycznym i wielokulturowym, a „możliwość wzajemnych wpływów, inspiracji, a zatem przejawów synkretyzmu, czyni je bogatymi zarówno pod względem ilościowym, jak i gatunkowym oraz poetyckim”13. Interetniczne przenikanie zjawisk kultury ludowej jest jednak procesem złożonym. Zapożyczanie nie jest bowiem automatyczne i bezrefleksyjne, ale towarzyszy mu adaptacja do własnego systemu językowo-kulturowego. Dzieci, przejmując dany tekst folkloru z repertuaru czeskich rówieśników czy też stosując bohemizmy, dostosowują ich obcą formę do używanego w mowie codziennej systemu języka polskiego (gwary). Wpływy czeszczyzny, a zatem i procesy adaptacyjne, obserwujemy na różnych płaszczyznach poetyki dziecięcych zabaw słownych we wszystkich gatunkach folkloru14. Płaszczyzna fonetyczna ustnej twórczości dzieci zaolziańskich jest gwarowa, a zatem zgodna z polskim systemem językowym. Jej podstawowymi wyznacznikami są: akcent paroksytoniczny (przypada na przedostatnią sylabę wyrazu, a nie na pierwszą, jak w języku czeskim) oraz brak iloczasu. Choć badacze zwracają uwagę na silny wpływ czeszczyzny na wymowę Polaków z Zaolzia15, to należy zwrócić uwagę, że utwory zaczerpnięte z czeskiego zasobu folkloru przez najmłodszą generację podlegają procesom dostosowującym warstwę brzmieniową do zasad polskiej gramatyki. Uwidacznia się tu zatem siła „własnego” języka, gwary, którego zasady są narzucane zapożyczonym tekstom. Dzięki takim praktykom przystosowawczym twórczość polskich dzieci na pograniczu wzbogaca się o nowe zabawy słowne, które traktowane są na równi z ich własnymi (dzieci nie są świadome ich obcego etnicznie pochodzenia). Dostosowanie warstwy brzmieniowej czeskiego tekstu do wymowy gwarowej można zaobserwować również na przykładzie zaolziańskich wyliczanek. Polskie dzieci przyswoiły sobie jedną z najbardziej popularnych zabaw słownych w Czechach i chętnie posługują się nią w celu wytypowania osoby inicjującej grę: En ten tyky, dva špendlíky, čert vyletěl z elektriky. Bez klobouku, bos, narazil si nos. (Jabłonków, szkoła czeska) Kraków 1993; Tenże: Studia z frazeologii czeskiej i polskiej. Kraków 2005; M. Basaj, J. Siatkowski: Bohemizmy w języku polskim: słownik. Warszawa 2006; Z. Greń: Semantyka i składania czasowników oznaczających akty mowy w języku polskim i czeskim. Warszawa 1994. 12 Por. J. Krzyżanowski: Folklor krajów pogranicza. W: Tenże: Szkice folklorystyczne. T. 1. Kraków 1980, s. 107. 13 K.D. Kadłubiec, I. Fryda: Raz, dwa, trzy, wychodź ty! Twórczość słowna polskich dzieci z Zaolzia. Czeski Cieszyn 1993, s. 18. 14 K.D. Kadłubiec, I. Fryda: Raz, dwa, trzy…, s. 8-9. 15 Por. I. Bogocz: Współczesny język polski na Zaolziu. W: Polszczyzna Śląska. Historia i współczesność. Red. B. Wyderka. Opole 1997, s. 34. �Katarzyna Marcol: Interetniczny charakter twórczości słownej dzieci na pograniczu polsko-czeskim 335 Ententiki dwa szpyndliki, czert wylecioł z elektryki. Bez kłobuka, bos, naraził se nos. (Oldrzychowice) Zabiegi adaptacyjne, którym poddany został czeski wariant wyliczanki, nie zmieniły rymów ani rytmu wiersza, nie zniekształciły też jego sensu. Czeskie słowa są zastąpione gwarowymi: špendlíky – szpyndliki, čert – czert, vyletěl – wylecioł, elektriky – elektryki, bez klobouku – bez kłobuka, narazil si – naraził se. W zaolziańskim wariancie charakterystyczne jest zachowanie staropolskiego słowa kłobuk, które oznacza kapelusz, a w języku czeskim przybiera formę klobouk. Dzięki zbliżonej wymowie staropolskiego i czeskiego wyrażenia, a również dzięki peryferyjnemu charakterowi gwary zachodniocieszyńskiej, która nie ulegała językowym prądom innowacyjnym w tak dużym stopniu, jak język w centrum kraju, możemy obserwować w zabawach słownych dzieci zaolziańskich funkcjonowanie dawnych form leksykalnych16. Warstwa brzmieniowa jest właściwa systemowi gwarowemu, na co wskazuje zwężenie artykulacji samogłoski „e” do „y” po twardych i miękkich spółgłoskach (szpyndliki) oraz przechodzenie pochylonego „a” w „o” (wylecioł). Na płaszczyźnie leksykalnej dochodzi do najbardziej nasilonych interferencji języka czeskiego na mowę Zaolziaków. Uwidacznia się to najczęściej w zapożyczaniu czeskich wyrazów i związków wyrazowych oraz w powstawaniu neologizmów. Irena Bogocz, która prowadziła badania wśród uczniów szkół z polskim językiem nauczania, zanotowała ekspansję czeskich słów z zakresu nazewnictwa i terminologii fachowej, wyrazów potocznych, slangowych oraz stylistycznie neutralnych17. Zapożyczenia są stosowane powszechnie w sytuacjach nieoficjalnych i obejmują określenia, których tradycyjna gwara nie posiada. Ze względu na kontakty z czeskim środowiskiem większościowym, pod którego wpływem językowym pozostaje młoda generacja, częściej pojawiają się w języku wyrażenia zaczerpnięte z czeszczyzny niż z polszczyzny ogólnej, a zatem warianty lepiej znane i częściej przez dzieci słyszane18. Zapożyczenia leksykalne nie zmieniają jednak samego systemu gwary, który nadal jest dominujący i kształtuje bohemizmy według zasad polskiej gramatyki. W tekstach dziecięcego folkloru obserwujemy procesy przystosowujące obce etnicznie leksemy do gwarowego systemu twórczości zaolziańskiej. Zjawisko to przejawia się dwojako: albo poprzez zamianę czeskich wyrażeń na rdzennie polskie, odpowiadające rymom i rytmicznej kompozycji utworu, albo poprzez dopasowanie zapo16 O archaizmach leksykalnych w gwarach Śląska Cieszyńskiego pisał m.in. J. Basara: „Gwary Śląska Cieszyńskiego, izolowane przez wieki od głównych tendencji rozwojowych polszczyzny, zachowały do dziś wiele archaizmów wyrazowych oraz staropolskich cech fonetycznych. Niektóre archaizmy leksykalne mogły się tak dobrze zachować dzięki zgodności postaci i znaczenia jednobrzmiących wyrazów w języku czeskim, z którym nasze gwary były w stałym kontakcie”. Zob. J. Basara: Gwary Śląska Cieszyńskiego w Czechosłowacji jako część składowa języka polskiego. W: Perspektywy badań śląskoznawczych. Red. D. Simonides, H. Borka. Wrocław 1981, s. 36. 17 I. Bogocz: Współczesny język polski na Zaolziu…, s. 32-33. 18 Por. K. D. Kadłubiec, W. Milerski: Cieszyńska ojczyzna polszczyzna. Czeski Cieszyn – Cieszyn 2001, s. 51-53. �336 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví życzonych, obco brzmiących słów do gramatyki języka polskiego. Adaptacje leksykalne są widoczne we wszystkich gatunkach folkloru polskich dzieci za Olzą i stanowią o charakterze interetnicznym tej twórczości. Czeski folklor bywa zatem podstawą zabiegów stylistycznych, które umożliwiają dzieciom zaolziańskim włączenie zapożyczonych utworów do zasobu własnej twórczości. Przykładem może być inwokacja do ślimaka, należąca do gatunku rymowanek-wołanek, która jest powtarzana zarówno wśród polskich, jak i czeskich rówieśników. W obu grupach etnicznych tekst ten przyjmuje jednak inną postać: dzieci z Polski i z Zaolzia rymują Ślimak, ślimak, pokaż rogi,/ dam ci sera na pierogi, Czesi zaś: Šnečku, šnečku, vystrč růžky, dám ti krejcar na tvarůžky. (Trzyniec, szkoła czeska) Czeski wariant tekstowy został zaadaptowany na Zaolziu i funkcjonuje równocześnie z polskim tekstem, wzbogacając repertuar małych Polaków, którzy wołają: Ślimak, ślimak, pokaż różki, dóm ci chleba i tworuszki. (Karwina) W zaolziańskiej wołance wyraz krejcar, oznaczający dawną monetę pieniężną, został zastąpiony chlebem, co w konsekwencji spowodowało zmiany w semantyce utworu. Choć w gwarze zachodniocieszyńskiej funkcjonuje do dziś słowo grejcar, to jednak mali Zaolziacy wiedzą, że tworuszki kupuje się za korony, które są walutą obowiązującą w Czechach. Niezasadne jest zatem, z punktu widzenia dzieci, stosowanie nieaktualnego słowa, które lepiej jest zastąpić czytelnym wyrażeniem, wpisującym się w rymowaną i rytmiczną kompozycję tekstu. O tego typu innowacjach, które polegają na zamianie słów niezrozumiałych i zastępowaniu ich bardziej „swojskimi”, wspominała D. Simonides, omawiając rymowanki dzieci śląskich19. Dzięki takim zabiegom powstają nowe warianty, które rozpowszechniane spontanicznie w ustnym przekazie urozmaicają i uaktualniają repertuar najmłodszej grupy wiekowej. Różnice na płaszczyźnie morfologicznej pomiędzy polskim i czeskim systemem językowym powodują liczne interferencje czeszczyzny w języku mówionym Zaolziaków. Obserwuje się przejmowanie czeskich afiksów, kontaminacje wyrazów, zmianę rodzaju gramatycznego rzeczowników oraz używanie w polskich tekstach czeskiej rekcji czasowników20. Procesy te są właściwe również dziecięcej twórczości ustnej, zwłaszcza w gatunkach prozy ludowej. Opowieści komiczne i sensacyjne są zbliżone stylem do potocznej odmiany języka, a zatem interferencje czeszczyzny są tu najbardziej widoczne, np.: Były trzi mrówki: jedna była z Poloków, drugo była z Czech a trzecio była z Rusów. Jedna szła do nosa, druga szła do włosów, a trzecio szła do d…. A tak sie piyrszej pytali, jako sie tam mioła. – „No, moc dobrze ni, bo cosi tam kopało”. Drugo mówi, że było kupe lasu. A trzecio mówiła, że łóna sie tam mioła fajnie, tam jeździło tela taksików. (Hawierzów Błędowice) 19 Por. D. Simonides: Współczesny folklor słowny dzieci…, s. 67. 20 Por. J. Labocha: Polsko-czeskie pogranicze na Śląsku Cieszyńskim. Zagadnienia językowe. Kraków 1997, s. 41-49; I. Bogocz: Współczesny język polski na Zaolziu…, s. 33-35. �Katarzyna Marcol: Interetniczny charakter twórczości słownej dzieci na pograniczu polsko-czeskim 337 W dowcipie tym należy zwrócić uwagę na zmianę rodzaju gramatycznego słowa taksówka, która w czeszczyźnie jest rodzaju nijakiego, oraz na zastosowane sformułowanie moc dobrze ni, stanowiące kalkę z języka czeskiego. Z drugiej jednak strony wyraźna jest tendencja do częstszej niż w języku literackim stosowania końcówki –ów w D.l.mn., charakterystycznej dla polszczyzny. System gwarowy narzuca zatem bohemizmom reguły fleksyjne obowiązujące w języku polskim. Pod względem składniowym gwara zachodniocieszyńska zbliżona jest do języka czeskiego, a zatem wpływy czeszczyzny nie są tu liczne, ale za to bardzo znaczące. Do najczęstszych bohemizmów gramatyczno-składniowych można zaliczyć niepoprawne używanie spójników, stosowanie strony zwrotnej w znaczeniu strony biernej, częstą w mowie potocznej konstrukcję z czasownikami musieć i nie śmieć (zamiast trzeba i nie wolno)21. Składniowych zmian w gramatyce języka młodych Polaków na Zaolziu obawiają się K.D. Kadłubiec oraz W. Milerski, którzy konkludują: „najniebezpieczniej dla języka jest wówczas, gdy innowacje wnoszą obce rozwiązania systemowe, czego jesteśmy, choć rzadko, świadkami w mowie najmłodszych Zaolziaków. Dotyczy to po części frazeologizmów, które reprezentują również określony model składniowy (…)”22. Podobnie jak we współczesnej mowie Zaolziaków wpływ czeskiej składni przejawia się w tekstach folkloru najczęściej poprzez niepoprawne używanie spójników, w tym stosowanie spójnika a (zamiast i) w zdaniach współrzędnie złożonych oraz jeśli (zamiast czy) w konstrukcjach podrzędnie złożonych. Zjawisko to występuje również w tekstach folkloru dziecięcego: Mamusia mówiła Pepiczkowi, żeby szeł do sklepu kupować mandarynkym, banan a owoce a żeby na wszystko mówił „tak”. Szeł do sklepu a pan prodawacz sie go pytał: „Chcesz mandarynkym?” „Tak”. „Chcesz banany?” „Tak”. „Chcesz jarziny?” „Tak”. Szeł a spotkoł na ceście bokserzyste. Bokserzysta sie go pyta, jeśli chce jednóm do pyska, a ón powiedzioł „tak”, a ón mu doł. (Trzyniec) Nieliczne obce rozwiązania systemowe nie zmieniają jednak etnicznego charakteru twórczości dzieci zaolziańskich, a wpływy czeszczyzny, jakim podlega, nie zmieniają jej polskiego systemu językowego. Zapożyczenia nie są bowiem przejmowane w czystej formie, ale są najpierw poddane procesom adaptacyjnym, które dostosowują je do znanego i najbliższego dzieciom sposobu konstruowania wypowiedzi, jaki podsuwa gwara. Dopiero po takich zabiegach wchodzą one w obieg ustny. Warunkiem funkcjonowania każdego tekstu folkloru jest bowiem akceptacja przez całą społeczność, musi ona zarówno spełniać oczekiwania najmłodszych nosicieli folkloru w zakresie funkcjonalnym, jak i odpowiadać im pod względem poetyki. Wszelkie zapożyczenia przechodzą więc najpierw przez wstępną selekcję i jeżeli okaże się, że taka forma wypełnia lukę w dziecięcej zabawie i pozwala na pełne wyrażenie myśli i emocji, zostaje szybko rozpowszechniona w zachowaniach słownych i funkcjonuje tak długo, jak spełnia swoją rolę23. Interferencje czeszczyzny wzbogacają prymarny repertuar fonetyczny, leksykalny, fleksyjny i składniowy, nie zmieniając systemu samej gwary cieszyńskiej24, która sta21 22 23 24 Por. I. Bogocz: Współczesny język polski na Zaolziu…, s. 35. K.D. Kadłubiec, W. Milerski: Cieszyńska ojczyzna …, s. 53. Szerzej na ten temat K. Marcol: Słowo i zabawa…, s. 152-167. I. Bogocz: Współczesny język polski na Zaolziu…, s. 32. �338 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví nowi podstawowy kod komunikacji bezpośredniej. Jesteśmy zatem świadkami niezwykle interesującego procesu, w którym zapożyczenia podkreślają etnicznie polski charakter folkloru poprzez procesy przystosowawcze, uwidaczniające mechanizmy rządzące polskim (gwarowym) systemem poetycko-językowym. Podczas analizy materiału zgromadzonego w trakcie studiów terenowych uwagę badacza zwróciły te teksty, które funkcjonują równocześnie w twórczości dzieci polskich i czeskich, a przekazywane są tym samym – czeskim – językiem. Ich forma i treść jest identyczna w obu środowiskach etnicznych, zaś brak zabiegów adaptacyjnych do gwarowego systemu językowego jest wynikiem specyficznej funkcji, jaką pełnią owe utwory w gronie rówieśniczym. Pierwszym gatunkiem są tzw. skrętacze językowe, a więc trudne do wymówienia zdania, rozpoczynające się od słów: „powiydz pryndko…”, które przytaczane są dosłownie, gdyż istotą ich funkcjonowania jest zabawa brzmieniem wyrazów. Ingerencja w płaszczyznę fonetyczno-fonologiczną spowodowałaby tu utratę charakteru ludycznego. Dzieci, nie mając żadnych trudności z wymówieniem głosek obcych polskiemu systemowi artykulacyjnemu, dodały tę grupę tekstów do swoich zabaw słownych. W repertuarze najmłodszej generacji Zaolziaków znajdują się zatem, prócz skrętaczy językowych znanych dzieciom w Polsce, także te zaczerpnięte z repertuaru czeskich rówieśników, np.: Byl jednou jeden Řek, a ten mi řek: kolik je w Řecku řeckých řek? A já mu řek, že nejsem Řek, abych mu řek, kolik je v Řecku řeckých řek25 (Czeski Cieszyn) Mieszkańcy Zaolzia znakomicie radzą sobie z wymową „rz” frykatywnego nie tylko dlatego, że biegle posługują się językiem czeskim i bez kłopotu wymawiają głoski właściwe czeszczyźnie, ale także dlatego, że taki sposób artykulacji spółgłoski „rz” jest właściwy gwarze zachodniocieszyńskiej. W gwarach polskich na terenie Czech utrzymuje się „i” po „sz”, „rz”, „cz”, a koło Jabłonkowa po miękkich dziąsłowych „śi”, „źi”, „ći”26, co obserwujemy w popularnych skrętaczach językowych: Třista třicet tři stříbrných stříkaček stříkalo přes třista třicet tři stříbrných řek27 (Bystrzyca) Třista třiatřicet stříbrných křepeliček přeletĕlo přes třista třiatřicet stříbrných střech28 (Trzyniec) Innym gatunkiem, który przyjął się na gruncie twórczości rówieśniczej, są wszelkiego rodzaju parodie. Jak zauważa Dorota Simonides, „w żadnym innym środowisku społecznym parodia nie występuje w takiej postaci, jak właśnie wśród dzieci, które z reguły przedrzeźniają niemal wszystko i niemal wszystkich”29. W rymach satyrycznych wystawiane 25 Był raz jeden Grek i on mi powiedział/ ile jest w Grecji greckich rzek?/ A ja mu powiedziałem, że nie jestem Grekiem, abym mu umiał powiedzieć, / ile jest w Grecji greckich rzek. 26 Por. K. Dejna: Atlas polskich innowacji dialektalnych. Warszawa 1981, s. 40. 27 Trzysta trzydzieści trzy srebrne strzykawki strzykały przez trzysta trzydzieści trzy srebrne rzeki. 28 Trzysta trzydzieści trzy srebrne przepióreczki przeleciały przez trzysta trzydzieści trzy srebrne dachy. 29 D. Simonides: Współczesny folklor słowny…, s. 97. �Katarzyna Marcol: Interetniczny charakter twórczości słownej dzieci na pograniczu polsko-czeskim 339 są na pośmiewisko najchętniej te zjawiska, postaci i zachowania, które są powszechnie uznawane za wzór lub szczególnie przez dorosłych czczone. Im bardziej wzniosły i patetyczny ton wypowiedzi, tym chętniej staje się on przedmiotem kpin i żartów30. Jednym z najbardziej popularnych utworów satyrycznych rozpowszechnionych w środowisku rówieśniczym jest parodia hymnu narodowego. W Polsce dzieci śpiewają: Jeszcze Polska nie zginęła, ale zginąć musi, bo Gargamel na Klakierze wszystkie Smurfy dusi. Marsz, marsz Klakiera, niech go weźnie cholera, niech go pochowają, tam gdzie Smurfy srają. (Zebrzydowice) Na Zaolziu sytuacja przedstawia się o tyle interesująco, że polskie dzieci znają i powtarzają parodie zarówno hymnu polskiego, jaki i czeskiego. Taki repertuar jest charakterystyczny dla pogranicza, gdzie funkcjonują równolegle dwie pieśni o charakterze patriotycznym, stanowiące symbol państwowy. Polski hymn jest zatem przetworzony przez dzieci w następujący sposób: Jeszcze Polska nie zginęła, ale zginąć musi, bo już Hitler na granicy wszystkie noże brusi. Marsz, marsz Dąbrowski, do piekorza po rożki, za twoim przewodem zjemy rożki z miodem. (Czeski Cieszyn) Marsz, marsz Hitlerze, ty stary frajerze, za twoim przewodem przebodnym cie nożem. (Gnojnik) Trawestacja czeskiego hymnu jest tożsama z wariantami funkcjonującymi wśród czeskich dzieci i brzmi następująco: Kde domov můj, tam roste hnůj, voda hučí do papučí, v sadě skví se černý květ, Husákovi na pohřeb31. (Oldrzychowice) Kde domov můj, voda hučí, chlap na to čučí32. (Czeski Cieszyn) Pierwsze słowa czeskiego hymnu narodowego stały się również inspiracją dla dowcipu, który jest powtarzany w gronie rówieśników polskich i czeskich na Zaolziu, a re30 Tamże, s. 97-112. 31 Gdzie jest mój dom,/ tam rośnie gnój,/ woda spada z hukiem do kapci,/ w sadzie błyszczy czarny kwiat,/ Husakowi na pogrzeb. 32 Gdzie jest mój dom,/woda spada z hukiem,/ chłop się na to gapi. �340 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví alizuje charakterystyczny dla opowieści komicznych schemat rywalizacji bohaterów trzech narodowości: Vsadí se Čech, Rus a Němec kdo vydrží zpívat svojí hymnu pod vodou, němce i rusa sežral žralok, ale když uslyšel zpívat Čecha Kde domov můj tak ho nechal, bezdomovce nežere. (Gnojnik, szkoła polska33) Vsadí se Čech, Američan a Francouz kdo vydrží déle s krokodýlem ve vodě a musí u toho zpívat svoji hymnu. Vleze tam Francouz, krokodýl ho sežere, vleze tam Američan, krokodýl ho sežere, vleze tam Ćech a zpívá „Kde domov můj?”, krokodýl ho vyplivne ven z vody a povídá: fuj, bezdomovce nežeru. (Gnojnik, szkoła czeska) Zrozumienie dowcipu jest warunkowane znajomością tekstu czeskiego hymnu, a jego funkcjonowanie jest możliwe tylko wśród tych osób, które wiedzą, iż owa pieśń narodowa rozpoczyna się od słów „Kde domov můj”. Trafne jest stwierdzenie, że „koniecznym warunkiem powstawania i zrozumienia parodii jest doskonała znajomość utworu parodiowanego”34. Mieszkańcy Zaolzia, z racji swego zamieszkania na terytorium Republiki Czeskiej, znakomicie orientują się w kanonach kulturowych, które dla Polaka z prawej strony Olzy są nieczytelne i już najmłodsze pokolenie potrafi z łatwością korzystać z etnicznie odmiennych zasobów tekstowych. Dzięki temu uzyskujemy barwny i bogaty obraz repertuaru słownego na pograniczu, którego specyfika wynika z funkcjonowania w środowisku wielokulturowym. Folklor dzieci na Zaolziu nosi znamiona interferencji dwóch zasobów kultury i języka. Specyfika interetniczna ma tu charakter dychotomiczny, na który składają się zarówno elementy własne, polskie, jak i obce, wspólne z twórczością czeskich rówieśników. O etnicznie polskim charakterze zabaw słownych świadczą jednak proporcje pomiędzy zapożyczeniami z obcej kultury i języka a elementami macierzystymi: wpływy i zapożyczenia w większości nie są przejmowane biernie i mechanicznie, ale są aktywnie modelowane według własnych praw twórczości anonimowej. Wpływy czeszczyzny są widoczne na wielu płaszczyznach twórczości rówieśniczej: od zapożyczeń tekstowych po leksykalne. Pożyczki interetniczne są konsekwencją kształtowania się twórczości słownej pod wpływem dominującej kultury czeskiej i obcego języka. Kultura ludowa na pograniczu nie rozwija się bowiem w izolacji, ale czerpie swe bogactwo ze źródeł, jakie umożliwia jej położenie geograficzne, pokrewieństwo języków, intensywność kontaktów na płaszczyźnie nieoficjalnej, rodzinnej i rówieśniczej. Naturalnym zjawiskiem jest proces wzajemnego czerpania inspiracji z zasobów tekstowych, które choć pochodzą z różnych kręgów etnicznych, to wyrażane są za pomocą języków należących do tej samej, słowiańskiej rodziny. Pokrewieństwo języków ułatwia w dużym stopniu przenikanie treści z jednego do drugiego kręgu rówieśniczego, dzięki czemu zabawy słowne dzieci zaolziańskich są bogatsze, w stosunku do tekstów funkcjonujących w Polsce, o całą gamę utworów zaczerpniętych z folkloru czeskiego. 33 Badania terenowe, mające na celu określenie stopnia znajomości folkloru czeskiego wśród polskich dzieci na Zaolziu, były prowadzone po czesku, stąd wypowiedź respondenta w języku czeskim. 34 D. Simonides: Współczesny folkor słowny…, s. 98. �Katarzyna Marcol: Interetniczny charakter twórczości słownej dzieci na pograniczu polsko-czeskim 341 Bibliografia: Basaj M.,: Siatkowski J.: Bohemizmy w języku polskim: słownik. Warszawa 2006 Basara J.: Gwary Śląska Cieszyńskiego w Czechosłowacji jako część składowa języka polskiego. W: Perspektywy badań śląskoznawczych. Red. D. Simonides, H. Borka. Wrocław 1981, s. 33-36 Błaszczyk A.: Podwórko i badanie folkloru dziecięcego, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Opolskiego, Folklorystyka” 2, 1996, s. 127-136 Bogocz I.: Współczesny język polski na Zaolziu. W: Polszczyzna Śląska. Historia i współczesność. Red. B. Wyderka. Opole 1997, s. 29-36 Bula D., Krzyżyk D., Niesporek-Szamburska B.: Synowiec H.: Dziecko w świecie języka. Kraków 2004 Damborský J.: Gwara czesko-cieszyńska. W: Z badań porównawczych języków oraz dialektów słowiańskich i niesłowiańskich na ziemiach nadodrzańskich. Red. J. J. Brzeziński. Zielona Góra 1992, s. 71-75 Dejna K.: Atlas polskich innowacji dialektalnych. Warszawa 1981 Greń Z.: Semantyka i składania czasowników oznaczających akty mowy w języku polskim i czeskim. Warszawa 1994 Kadłubiec K.D.: Metodologiczne aspekty interdyscyplinarności folklorystyki. W: Folklorystyka na przełomie wieków. Red. K.D. Kadłubiec. Cieszyn 1999, s. 13-30 Kadłubiec K.D., Fryda I.: Raz, dwa, trzy, wychodź ty! Twórczość słowna polskich dzieci z Zaolzia. Czeski Cieszyn 1993 Kadłubiec K.D., Milerski W.: Cieszyńska ojczyzna polszczyzna. Czeski Cieszyn – Cieszyn 2001 Krzyżanowski J.: Folklor krajów pogranicza. W: Tenże: Szkice folklorystyczne. T. 1. Kraków 1980, s. 107-121 Labocha J.L.: Polsko-czeskie pogranicze na Śląsku Cieszyńskim. Zagadnienia językowe. Kraków 1997 Lotko E.: Czesko-polskie pogranicze językowe: sytuacja językowa na Zaolziu. W: Śląsk w badaniach językoznawczych: badanie pogranicza językowo-kulturowego polsko-czeskiego. Red. I. Nowakowska-Kempny. Katowice 1993, s. 131-138 Madecka B.: Zakres funkcjonowania języka polskiego. W: Zaolzie. Studia i materiały z dziejów społeczności polskiej w Czechosłowacji. Red. M.G. Gerlich, K.D.Kadłubiec. Warszawa 1992, s. 105-113 Marcol K.: Słowo i zabawa. Ustna twórczość dzieci na pograniczu polsko-czeskim. Wrocław 2008 Orłoś T.Z.: Polsko-czeskie związki językowe. Wrocław 1980 Orłoś T.Z.: Studia z frazeologii czeskiej i polskiej. Kraków 2005 Orłoś T.Z.: Tysiąc lat czesko-polskich związków językowych. Kraków 1993 Simonides D.: Bogactwo kultur na pograniczach. W: Folklor i pogranicza. Red. A. Staniszewski, B. Tarnowska. Olsztyn 1998, s. 19-27 Simonides D.: Współczesny folklor słowny dzieci i nastolatków. Wrocław – Warszawa 1976 Simonides D.: Wymiary i rozmiary kultury dzieci. „Literatura Ludowa” 1996, nr 4-5, s. 3-17 �342 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Shrnutí Interetnický charakter verbální tvořivosti dětí polsko-českého pohraničí Slovesný folklor dětí na pomezí, jakým je nesporně část Těšínského Slezska přináležející České republice, je utvářen pod vlivem dvou jazykových a kulturních tradic: polské a české. Herní repertoár je zde tudíž velmi rozmanitý a zahrnuje tři skupiny textů: první z nich tvoří nářeční (polské) texty, do druhé skupiny spadají texty převzaté od česky mluvících dětí takovým způsobem, že tyto texty byly přizpůsobeny polskému jazykovému systému. Do třetí skupiny lze zařadit autentickou českou dětskou slovesnost. Lidová kultura se na tomto pomezí nevyvíjí izolovaně, ale čerpá ze zdrojů, které jsou výslednicí geografické polohy zkoumané oblasti, příbuznosti obou jazyků a intenzity kontaktů mezi dětmi stejného (nebo podobného) věku v neoficiální, případně příbuzenské rovině. Summary Interethnic character of verbal creation of children in the Polish-Czech borderland Verbal folklore of children in the Polish-Czech borderland, which also comprises the part of Cieszyn Silesia which belongs to the Czech Republic, is shaped under the influence of two linguistic and cultural sources – the Polish and the Czech. The repertoire of games is differentiated here and consists of three groups of texts: dialectal (Polish), borrowed from the Czech peers but adapted to the Polish language system, and Czech texts. Folk culture in the borderland does not develop in isolation but draws elements from the sources which are accessible due to geographical location, language similarity, intensified informal contacts, both in families and among the peers. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cb26043f233e16f1ae561bde5d36ceab.pdf 13661df40e190232fa8182fc55c63454 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5816 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne próg - zabiegi magiczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5413 Title A name given to the resource Zakaz wykonywania czynności na progu/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.192 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Marczyk, Mirosław Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 13. Sposób nawiązywania rozmowy przez swatów podczas pierwszych odwiedzin w domu dziewczyny I, Oprac. Anna Mączyńska. Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia „idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa [...] Kiedy we wsi ten zwyczaj zaniki? Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? 19. Dokładnie zbadać czy swat tylko informował rodziców młodej i rodziców chłopca o ich stanowiskach w sprawie małżeństwa — czy też zawierał prawomocną umowę, w której określano sprawy majątkowe, a więc „posagu" czyli „wiana". Co w odczuciu miejscowej ludności oznaczają wyrazy: „posag", „wiano"?, której zerwanie groziło „nawiązką". 20. Zbadać jaką formę posiadały lub posiadają jeszcze swaty? a) zapisać tekst oracji swata lub dialogu z rodzicami, ewentualnie przyśpiewki 26. W niektórych miejscowościach literatura odnotowuje: a) „targi przedślubne. b) lub tak zwane „oględziny" („wyglądy"). Zbadać, czy terminy te (nazwy) są lub były we wsi znane oraz opisać — na czym zwyczaj ten polegał, a więc kto brał w nim udział, w jakich okolicznościach, jaką rolę grał w nich swat? może swatka? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6f637e420c3479a0997509fc3b7bdfaa.pdf d8d281bf914fe3186891f5b6c220d90c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5815 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne próg - zabiegi magiczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5412 Title A name given to the resource Magia szkodząca związana z progiem/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.190 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Marczyk, Mirosław Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 49. Zakaz wykonywania czynności na progu Objaśnienia znaków: Rąbiąc na progu: 1 — ucina się nogi biedzie, 2 — naraża się dom na uderzenie pioruna, 3 — sprowadza się chorobę, śmierć osoby rąbiącej lub członka jego rodziny, 4 — rąbie się dusze przodków. Wymia­ tając śmieci przez próg: 5 — wymiata się szczęście, powodzenie z domu, powoduje choroby w rodzinie, 6 — powoduje się rozmnażanie w domu robactwa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/44959c5c580b73f74805f844a5ed0a42.pdf 025cdee112178bdbe80d0bc37279b6ca Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5814 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne próg - zabiegi magiczne praktyki magiczno-religijne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5411 Title A name given to the resource Próg w sporzących się zabiegach magicznych/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.187 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Marczyk, Mirosław Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 48. Magia szkodząca związana z progiem. Objaśnienia znaków: Zakopywanie względnie umieszczanie pod progiem przedmiotów mających na celu sprowadzenie nieszczęścia: 1 — koł­ tuna, aby nieszczęście dotknęło mieszkańców domu, 2 — kołtuna (pod próg stajni, obory), aby krowy straciły mleko, 3 — kości nieboszczyka, zdechłe zwierzęta (pod dom), 4 — kości niebosz­ czyka, zdechłe zwierzęta (pod oborę), aby krowy straciły mleko, 5 — jajka, aby nieszczęście dotknęło mieszkańców, 6 — ziele zwane „czarcie łajno" (pod oborę), aby krowy straciły mleko, 7 — inne przedmioty (często źródło nie precyzujące co podkładają). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8693f35f275c88b4e6a89f5114f7e7ae.pdf 6d445701c096b5809c37b692b3ff55da Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:508 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:463 Title A name given to the resource Kilka uwag o procesie zanikania nomadzkich migracji pasterskich na terenie Bułgarii / ETNOGRAFIA POLSKA 1962 t.6 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1962, t.6, s.226-239 Creator An entity primarily responsible for making the resource Markowska, Danuta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DANUTA MARKOWSKA K I L K A UWAG O PROCESIE Z A N I K A N I A NOMADZKICH MIGRACJI PASTERSKICH NA TERENIE BUŁGARII Na podstawie badań terenowych i obserwacji grupy Karakaczanów, jących na letnich pastwiskach w Starej Pianinie koło miasta przeprowadzonych w latach 1958—1960 koczu­ Trojan, Historia wielowiekowego istnienia i współcześnie obserwowanego gwał­ townego zaniku nomadzkiego pasterstwa na terenie Bułgarii jest ściśle związana z historią kształtowania się państwowości bułgarskiej i rozwojem życia gospodarczego tego kraju, dokładniej jego dominującej dziedziny: rolnictwa. W niniejszych uwagach abstrahujemy zarówno od sprawy pochodzenia etnicznego Karakaczanów, jak i genezy nomadyzmu i skoncentrujemy całą uwagę na czynnikach powodujących zanik tej formy gospodarki pasterskiej, przebiegu tego procesu i jego efektach końcowych. Nomadyczne pasterstwo poświadczone jest na ziemiach bułgarskich już w X I w. i ponownie potwierdzone w X I I I do X V w . W ciągu wielo­ wiekowego okresu feudalizmu i niewoli tureckiej nomadyczna ludność pasterska wędrowała swobodnie ze swymi stadami z terenów pastwisk letnich w Rodopach, Rile, Osogovej Pianinie, Srednej Górze i Starej Pianinie na zimowiska w ciepłych nizinach nad Morzem Egejskim i po­ łudniowymi wybrzeżami Morza Czarnego. Ogromne imperium tureckie nie było przecięte żadnymi barierami granicznymi. Osadnictwo tureckie na Półwyspie Bałkańskim skupiało się' z reguły na żyznych terenach nizinnych, pozostawiając niedostępne tereny górskie w znacznej mierze poza zasięgiem władzy wojskowej, administracyjnej i gospodarczej. Świad­ czy o t y m dobitnie fakt, iż także bułgarski ruch oporu przeciwko Turkom, 7 1 2 1 Patrz B. U r b a ń s k a . Karakaczani. Nomadzki lud pasterski „Etnografia Polska", t. 6: 1962. K . J i r e č e k , Kniażestwo Bylgaria, Płowdiw 1899, s. 311. 2 na Balkanie, �PROCES ZANIKANIA NOMADZKICH MIGRACJI PASTERSKICH W BUŁGARII 227 3 znany pod nazwą hajductwa , przetrwał przez cały prawie okres panowa­ nia tureckiego w górach i władze tureckie nie zdołały go zlikwidować. Co więcej — tereny górskie przedstawiały dla Turków zawsze poważne niebezpieczeństwo. Także ustalona obyczajem sytuacja prawno-społeczna nomadzkich pasterzy była bardzo dogodna w okresie tureckiego feudali­ zmu. К. Jireček tak o niej pisze na podstawie dokumentów z X I I I — X V w.: „Nomadzcy pasterze, czyli jurukler, byli ludźmi wolnymi, nie poddanymi żadnemu wasalowi ani spahiemu. Za pastwiska letnie dawali poprzez swoich naczelników określoną daninę zwaną resmi-otlak, podobnie za 1. Karakaczańska koliba / pastwiska zimowe świadczyli daninę zwaną resmi-kyszłak" '. Dodajmy do tego, że ówczesna osiadła gospodarka rolno-hodowlana, charakteryzu­ jąca się niskim poziomem technicznym, obejmowała głównie dostępne i łatwe do uprawy tereny nizinne i podgórskie, nie ekspandując jeszcze na tereny wyżej położone. Zespół tych warunków spowodował, iż nomadzkie pasterstwo przetrwało na terenie Bułgarii prawie niezmienione przez całe stulecia, aż do schyłku X I X w. 3 Ruch hajducki to żywiołowy ruch oporu Bułgarów przeciwko bezprawiu turec­ kiemu. Zbiegła do lasów i w góry ludność organizowała napady na władze tureckie i wojsko. J i r e č e k , op. cit., s. 311. �228 DANUTA MARKOWSKA Pierwszym poważnym wstrząsem było dla niego przywrócenie samo­ dzielności państwowej Bułgarii w 1878 r. Wytyczenie granicy politycznej między Księstwem Bułgarskim a Wschodnią Rumelią stworzyło bowiem dla części nomadów pierwsze ograniczenie przestrzenne szlaków wędrow­ nych. Brak jednak przekazów źródłowych, które pozwoliłyby stwierdzić jakieś bardziej masowe osiedlanie się nomadów. Pasterze z terenów Wschodniej Rumelii nadal wędrowali ze swymi stadami na południe, a nomadzi z terenów Księstwa Bułgarskiego — ze Srednej Gory i Starej Płaniny — odcięci od Morza Egejskiego, znajdowali zimowiska nad Mo­ rzem Czarnym koło Sozopolu i Burgas. U tych ostatnich jednak — jak głosi tradycja — spowodowało to ograniczenie liczebności stad. Niemniej jednak już pod koniec X I X w. notowane są przypadki sporadycznego 5 2. Zespól trzech rodzin (ojciec, matka oraz dwaj synowie z rodzinami i rodzeństwo) wspólnie koczujących na Zimowisku osiedlania się nomadów po wsiach i miastach. Byli to na ogół bogatsi spośród pasterzy, którzy kapitał uzyskany ze sprzedaży stada lokowali zazwyczaj w handlu. Jednakże ani rozmiary tego zjawiska, ani sposób osiedlania się nie stanowią jeszcze właściwego procesu zaniku nomadyzmu, jakkolwiek są charakterystycznym przejawem wpływu ogólnych warunków ekonomicznych na życie grup koczujących. Inną przeszkodą dla nomadzkiego pasterstwa było narastanie liczby indywidualnych gospodarstw chłopów bułgarskich kosztem feudalnej wła­ sności tureckiej. Już w 1858 r. na skutek wyraźnego kryzysu obszarniczych majątków tureckich wydano ustawę umożliwiającą chłopom buł5 Patrz U r b a ń s k a , op. cit. �PROCES ZANIKANIA NOMADZKICH MIGRACJI PASTERSKICH W BUŁGARII 6 229 garskim nabywanie ziemi od feudalnych właścicieli , a po wyzwoleniu całkowicie przeszła ona w ręce chłopów bułgarskich. Indywidualne gospo­ darstwa chłopskie prowadziły relatywnie bardziej intensywną i staranniej­ szą gospodarkę i wykazywały większą troskliwość o swe pola uprawne. Nic więc dziwnego, że w relacjach Jirećka, dotyczących schyłku X I X w., spotykamy następujące zdanie: „Wraz z rozszerzeniem się terenów upraw rolnych i kurczeniem się pastwisk nizinnych gospodarka Włachów na­ potyka te same trudności, jakie mają nomadzcy pasterze w Dolnej Italii i Hiszpanii; wciąż jeszcze znajdują się tereny na letnie i zimowe pastwi­ ska, lecz przejście od jednych do drugich staje się coraz trudniejsze. Chłopi bułgarscy coraz częściej uskarżają się na przepędzanie wielkich stad, ponieważ nie mają z nich żadnych korzyści prócz nieznacznego nawożenia" . Dalszemu ograniczeniu przestrzennemu podlega nomadyczne pasterstwo w wyniku ponownego ustalenia granic między Turcją, Grecją i Bułgarią w 1913 r. oraz zaostrzenia przepisów granicznych w 1934 r. Nie tyle samo wytyczenie tych granic, ile konflikty pomiędzy Bułgarią a Turcją oraz Bułgarią a Grecją spowodowały rygorystyczne przestrzeganie granic, w związku z czym tylko nielicznym grupom nomadów udawało się uzyskać paszporty. Ponowne krótkotrwałe rozszerzenie zasięgu wędrówek pasterzy-nomadów nastąpiło w latach 1941—1944, w okresie tzw. Wielkiej Bułgarii, kiedy to faszystowskie państwo bułgarskie uzyskało dostęp do Morza Egejskiego. Częściową, pod naciskiem władzy politycznej dokonaną l i k w i ­ dacją nomadyzmu na terenie ziem bułgarskich było w 1940 r. przesiedlenie mówiących po rumuńsku Włachów z terenów Dobrudży do państwa rumuńskiego. Charakter masowy i planowy przybrał proces osiedlania się nomadzkich pasterzy w Bułgarii dopiero po 1944 r. Nowa polityka państwowa przyjęła jednolitą linię postępowania wobec wszelkich grup mniejszości narodo' wych lub etnicznych. Problem nomadzkich Karakaczanów stanął więc w jednym rzędzie ze sprawą mniejszości tureckiej i wędrownej ludności cygańskiej. Zrównano ich z ludnością bułgarską w prawach i obowiązkach wobec państwa. O ile jednak osiadła ludność turecka włączona już była w system ekonomiczny państwa i problem sprowadzał się do zaspokojenia jej potrzeb wynikających z odrębności kulturowej i religijnej, o tyle w przypadku wędrownych Karakaczanów i Cyganów chodziło w pierw­ szym rzędzie o włączenie w system gospodarczy kraju. 7 8 6 7 8 D. К o s e w, Nowożytna historia Bułgarii, J i r e č e k , op. cit., s. 310. Patrz U r b a ń s k a , op. cit. Warszawa 1954, s. 248. �230 DANUTA MARKOWSKA Wytyczenie nowych granic politycznych Bułgarii ostatecznie odcięło jej dostęp do Morza Egejskiego. Odtąd wszyscy nomadzcy pasterze mogli wędrować na zimowiska jedynie na wybrzeża czarnomorskie i w doliny Tundży i Maricy. Powszechny obowiązek służby wojskowej objął również młodych Kara­ kaczanów. Jest to moment dużej wagi. W grupie rówieśników-Bułgarów Karakaczani nawiązywali trwałe więzi, asymilując się coraz bardziej do kultury bułgarskiej. Oznacza to więc poważne przełamanie izolacji towa­ rzyskiej i poszerzenie styczności z ludnością osiadłą. 3. Zespól trzech rodzin wspólnie koczujących na zimowisku Nie mniejsze, a może nawet bardziej doniosłe znaczenie miało w pro­ cesie zaniku nomadyzmu wprowadzenie powszechnego obowiązku szkol­ nego dzieci. Spowodowało ono nie tylko znaczne zmiany w stylu życia rodziny karakaczańskiej, ale wydatnie podważyło zasadniczy rys ich koczowniczego bytowania. Rodziny karakaczańskie zmuszone były bowiem pozostawiać dzieci w wieku szkolnym w dolinach koło letnich terenów wypasu, powierzając je na okres zimy opiece dwu lub kilku starszych kobiet. Jest to więc poważny wyłom w dotychczasowym nomadyzmie. Najsilniej oddziałał jednak niewątpliwie system przymusu i bodźców ekonomicznych. Spółdzielnie produkcyjne i państwowe gospodarstwa rolne zajmują pod uprawę lub na cele hodowlane coraz wyżej położone tereny, wypierając z nich nomadzkich pasterzy. System podatkowy zmusza wielu Karakaczanów do wydatnego zmniejszenia liczebności stad. Produkty hodowli wolno im sprzedawać jedynie placówkom spółdzielczym i pań- �PROCES ZANIKANIA NOMADZKICH MIGRACJI 4. Karakaczanka PASTERSKICH W BUŁGARII 231 �5. Młoda Karakaczanka w stroju poślubnym noszonym przez cały rok od momentu ślubu �PROCES ZANIKANIA NOMADZKICH MIGRACJI PASTERSKICH W BUŁGARII 233 stwowym. Wreszcie w 1953 r. ustawa stwarza i m dogodne warunki osie­ dlania się. pozwalając nabywać bezpłatnie działki do 0,4 ha, ułatwiając nabywanie materiałów budowlanych i gwarantując otrzymanie pracy. Znamienny jest fakt, że przeciwko wszystkim tym czynnikom zmusza­ jącym ich do osadzania się Karakaczanie bronili się tak długo, jak długo było to możliwe, jakkolwiek zdawali sobie sprawę, iż porzucenie koczowni­ czego trybu życia jest nieuniknione. G R U P A K A R A K A C Z A N Ó W W S T A R E J P Ł A N I N I E KOŁO T R O J A N W ŚWIETLE MATERIAŁÓW T E R E N O W Y C H Z E B R A N Y C H W L A T A C H 1958—1960 Relacje poniższe oparte są na własnych badaniach terenowych i obser­ wacjach grupy dwunastu rodzin Karakaczanów, wspólnie koczujących na letnich terenach wypasu w Trojańskiej Pianinie . Hodowla omawianej grupy nomadzkich pasterzy obejmowała dawniej, tj. na przełomie X I X i X X w., następujące zwierzęta: owce i kozy, do­ starczające mleka, mięsa, wełny i sierści, oraz konie i muły, służące do transportu. Wedle oceny samych Karakaczanów wełna ich owiec była znacznie bardziej szorstka niż wełna owiec hodowanych przez Bułgarów, ale cechował ją długi włos i znacznie większa trwałość, toteż na rynku była zawsze poszukiwanym towarem. Natomiast mlecznością ustępowały one owcom hodowanym przez chłopów osiadłych. Wykorzystując warunki przyrodnicze stworzyli Karakaczani system nomadzkiej gospodarki pasterskiej, polegającej na wyzyskaniu natu­ ralnych pastwisk górskich na wys. 1000 do 1500 m jako terenów wypasu letniego oraz terenów nizinnych nadmorskich jako terenu zimowych pastwisk. Ta organizacja pasterska łączyła się z periodycznymi migracjami całych grup rodzin karakaczańskich z terenów górskich na nizinne i od­ wrotnie — z nizinnych na górskie . Podstawowymi środkami utrzymania były produkty gospodarki hodowlanej, one też dostarczały gotówki ko­ niecznej do opłaty podatków i na zakup niezbędnego pożywienia roślin­ nego. Przeciętna „mała rodzina" posiadała — wedle relacji informatorów — na przełomie X I X i X X w., a także jeszcze w latach trzydziestych obec­ nego stulecia od 400 do 800 owiec, a czasem nawet liczba ich dochodziła do 1000. Już wówczas w grupie badanej zaznaczały się znaczne różnice n 10 ü Badania przeprowadzone zostały w e d ł u g wskazań prof. Kazimierza Dobro­ wolskiego. Jest to w i ę c typowy przypadek wyzyskiwania naturalnych warunków środo­ wiska geograficznego, jakkolwiek w cytowanej pracy J i r e č к a spotykamy następu­ jącą w z m i a n k ę : „Jesienią palą trawę na pastwiskach, aby wiosną wyrosła bujniejsza, a wraz z nią palą i młode lasy", s. 308. 111 �DANUTA 234 MARKOWSKA majątkowe, np. kuzyn jednego z informatorów posiadał stado liczące aż 3000 owiec. Od niepamiętnych czasów lato spędzali zawsze w Wysokim Bałkanie, a na zimę schodzili do Turcji lub Grecji. Jeszcze w latach 1924—1932 udało im się uzyskać paszporty do Turcji, a w latach czter­ dziestych w okresie „Wielkiej Bułgarii" wędrowali do Grecji. Tradycja przechowała pamięć o tym, jak to niegdyś za czasów panowania tureckiego na Półwyspie Bałkańskim przodkowie swobodnie wybierali na zimowiska bądź Grecję, bądź Turcję, w zależności od tego, jakich spodziewali się w danym roku w tych krajach warunków paszowych i klimatycznych. Doskonała znajomość przyrody pozwalała im bezbłędnie je przewidywać. Skupienie rodzin na terenach letniego wypasu w Bałkanie Trojańskim wynosiło jeszcze w roku 1945 od 30 do 40. Tworzyły one skupisko kolib (ryc. 1), z których każda zamieszkana była przez pojedynczą rodzinę. Ko­ liby tworzyły tzw. machlę (arab.), a zamieszkujące ją rodziny uważały się za spokrewnione ze sobą i tworzyły coś w rodzaju rodu. W latach po­ wojennych stale spadała liczba owiec przypadających na przeciętną rodzinę karakaczańska i w roku 1958 wynosiła już tylko 200 do 400 sztuk. Na skutek osiedlenia się ponad połowy ludności karakaczańskiej w okresie prowadzonych badań machia skupiała już tylko 10 do 15 rodzin. Sezon wypasu letniego trwa od Georgewden (tj. 6 maja) do Dymitrowden (tj. 8 listopada). W t y m okresie Karakaczani zawsze przebywają ze swoimi stadami w Wysokim Bałkanie i wypasają wspólnie owce. Wypasem kieruje wybierany co roku przez wszystkich mężczyzn (głowy rodzin) naczelnik zwany czelebi (tur.) lub kmet (bułg.). Zwykle bywał nim dawniej najbogatszy w grupie, t j . posiadający najwięcej owiec. Ostatnio nie prze­ strzegało się tej zasady tak rygorystycznie, zwracając baczniejszą uwagę na cechy osobiste kmeta, takie jak zaradność, energia, umiejętności organi­ zacyjne. Do pomocy przy wypasie dodawano kmetowi kilku mężczyzn, kolejno z każdej rodziny odpracowujących określoną liczbę dni przy strze­ żeniu pasących się owiec i udoju. Liczba tych dni zależna była od ilości posiadanych sztuk owiec. Część udoju przeznaczoną do spożycia przez rodzinę oddawano jej bezpośrednio w postaci mleka, natomiast część prze­ znaczoną na cele handlowe przerabiano wspólnie (pod kierunkiem specjal­ nie obranego członka grupy) i dopiero gotowe produkty (różnego rodzaju sery) rozdzielano między poszczególne rodziny w zależności od liczby posiadanych owiec. Sprzedaż tych produktów, podobnie jak strzyżenie i sprzedaż wełny, była już sprawą poszczególnej rodziny, jakkolwiek częstokroć wyręczano się wzajemnie w tych czynnościach. W roku 1958 omawiana grupa Karakaczan nie produkowała już serów, ale sprzedawała n 1 1 Porównaj opis tych kolib w pracy U r b a ń s k i e j , op. cii. �PROCES ZANIKANIA NOMADZKICH MIGRACJI PASTERSKICH W BUŁGARII 235 mleko w spółdzielniach mleczarskich. Wypasem owiec zajmują się w y ­ łącznie mężczyźni, jagniąt także mali chłopcy. Do tych czynności, podobnie jak do wszelkich zabiegów hodowlanych i przetwórstwa produktów hodowli, kobiety nie bywają dopuszczane. Zajmują się one jedynie przę­ dzeniem wełny i tkactwem na prymitywnych przenośnych warsztatach tkackich. 6. Grupa Karakaczanów Wyruszając na zimowiska Karakaczani rozpraszają się w małe grupki, liczące od 3 do 4 rodzin. Częstokroć grupka taka składa się z rodziny ojca, rodzin jego dwóch lub trzech pożenionych synów oraz nie pożenionego jeszcze potomstwa (ryc. 2—3). Szlaki ich wędrówek, dawniej wyraźnie wytyczone, mają dziś przebieg znacznie mniej ustalony. Sami Karakaczani mówią o sobie, że wędrują „kozimi ścieżkami", po najbardziej niedostęp­ nych terenach, do których nie dotarła jeszcze ludność rolnicza. Droga między zimowiskiem a terenem wypasu letniego wymaga 15—20 dni wędrówki. �236 DANUTA MARKOWSKA Jak już wyżej wspomniano, okres powojenny przyniósł pewne ograni­ czenie nomadyzmu poprzez tworzenie „kolonii" dzieci pod opieką kilku starszych kobiet. Reasumując tę bardzo skrótową charakterystykę grupy badanych no­ madów należy stwierdzić, że do ostatniego momentu swego koczowniczego bytowania wykazywali oni cechy „typowych pasterzy". Egzystencję swą opierali na masowym chowie zwierząt, wypasanych na terenach natural­ nych pastwisk, co tworzyło w konsekwencji koczowniczy tryb życia i szczególne powiązanie zbiorowości pasterzy ze środowiskiem geograficz­ nym Godny uwagi i charakterystyczny jest fakt ścisłego powiązania całej organizacji społecznej (wyrażającej się w postaci organizacji rodowej lub pseudorcdowej) ze sposobem organizacji wypasu. Otóż kmet był nie tylko zwierzchnikiem i bezpośrednim kierownikiem w sprawach gospodar­ czych, ale także autorytetem we wszystkich sprawach społecznych i oby­ czajowych. „Mała rodzina" była w tym systemie podporządkowana „grupie rodowej", jej samodzielność była wyraźnie ograniczona. Znamiennym i typowym prawie dla wszystkich ludów pasterskich rysem jest to, że hodowla zwierząt jest wyłączną domeną mężczyzn, ogólniej — ścisły i sztywny rozdział sfery obowiązków kobiety i mężczyzny. Kobieta zaj­ mowała się w tym układzie bardzo pracochłonnymi i trudnymi czynno­ ściami związanymi z przędzeniem i tkaniem, gospodarstwem domowym, transportem w czasie sezonowych migracji i codzienną troską o wychowa­ nie i opiekę nad dziećmi. Znamienna jest jej znaczna izolacja towarzyska. Według relacji informatorów kobiety schodziły do osad jedynie do cerkwi, na śluby, chrzty i pogrzeby. Wiele z nich, zwłaszcza starszych, do tej pory nie zna języka bułgarskiego, gdy tymczasem wszyscy mężczyźni władają obydwoma językami. Wąskość bazy gospodarczej określa całą kulturę materialną grupy badanych nomadów. Wełna i sierść obok tego, czego dostarczało środowi­ sko przyrodnicze — t j . drzewa, mchu i traw — stanowiły podstawowy materiał do budowy kolib i wyposażenia ich wnętrza. Określały one rów­ nież strój, składający się prawie wyłącznie z wyrobów wełnianych. W t y m związku zauważyć należy, iż tkaniny fabryczne najwcześniej pojawiają się w ubiorze dzieci (ryc. 4—6). Jeśli porównać Karakaczanów z innymi ludami pasterskimi na pod­ stawie ogólnej charakterystyki, jaką daje prof. К. M o s z y ń s k i w swej pracy Ludy pasterskie , przekonamy się, że cechy nie występujące w stylu życia i organizacji społecznej Karakaczanów sprowadzają się wyłącznie 13 1 2 Por. K . D o b r o w o l s k i , Studia nad kulturą pasterską w Karpatach pół­ nocnych, „Wierchy", R. 29: 1960, s. 7—51; także K . M o s z y ń s k i , Ludy pasterskie (skrypt), Kraków 1953, rozdz. I . M o s z y ń s k i , op. ciť. 1 3 �PROCES ZANIKANIA NOMADZKICH MIGRACJI PASTERSKICH W BUŁGARII l*,Vi prawie do tego faktu, iż nie tworzyli oni zbiorowości zwartej, lecz byli roz­ sianymi enklawami wśród ludności rolniczej, oraz do tego, że od dawna pozostawali w kręgu kultury greckiej i bułgarskiej i religii prawosławnej. Nie byli więc Karakaczani nigdy grabieżcami ani ludem wojowniczym, jakkolwiek silne jest wśród nich poczucie niezależności i tradycja wolności osobistej w okresie niewoli tureckiej. Nie tworzyli też Karakaczani nigdy organizacji o charakterze politycznym. Religia prawosławna, którą wy­ znawali, nie doprowadziła nigdy do deifikacji sił przyrody, choć wierzenia i praktyki magiczne były wśród nomadzkich pasterzy powszechne. 7. Kolonia d o m ó w karakaczańskich w Stanke Dymitrowo w poíudniowo-zachodniej Bułgarii Studia nad nomadzkimi Karakaczanami są więc niezmiernie interesu­ jące zarówno z uwagi na to, że ich kultura i gospodarka reprezentuje bardzo archaiczny typ, jak i dlatego, że proces ich przechodzenia do osia­ dłego trybu życia jest instruktywnym przykładem procesu wchłaniania przez nowoczesne systemy ekonomiczno-społeczne małych enklaw relikto­ wych systemów gospodarczych. Kilkoma uwagami na temat asymilacji Karakaczanów w środowisku ludności osiadłej zamkniemy niniejsze rozważania. W przeciągu zaledwie dwu lat (1958—1960) na badanym terenie, t j . w Trojańskiej Płaninie, całkowicie zlikwidowano zjawisko nomadyzmu. Osiedlając się Karakaczani unikali wsi i rolnictwa, dążąc do zawodów pozarolniczych w mieście. �238 DANUTA MARKOWSKA Niewystarczające, jakkolwiek słuszne, wydaje się t u wyjaśnienie, iż ten nomadzki lud żywił przekazywaną z pokolenia na pokolenie niechęć do rolnictwa. Niewątpliwie przemysł reprezentuje bardziej nowoczesny w porówna­ niu z rolnictwem układ ekonomiczny, a miasto środowisko wyższe cywili­ zacyjnie od wsi. I ten czynnik wydaje się być decydujący. Ponadto osiedlenie się nomadów na terenie spółdzielczej wsi bułgarskiej w sposób radykalny burzy ich dotychczasowy układ rodzinny zarówno wewnątrz „małej rodziny", jak i w grupie spokrewnionych rodzin. Przenosząc się do wsi rodzina karakaczańska wchodzi z konieczności w zwartą społeczność wioskową i spółdzielczą, załamuje się tradycyjna izolacja towarzyska kobiet, z których starsze — przypomnijmy — nie władają nawet językiem bułgarskim. Załamaniu ulega też tradycyjny ścisły rozdział między sferą pracy kobiety i mężczyzny. W gospodarstwie spółdzielczym podjąć oni muszą obok siebie te same lub podobne zadania produkcyjne. Dalej — rzadko istnieje możliwość osiedlania się po sąsiedzku całych zespołów rodzin spokrewnionych Karakaczanów. Natomiast na terenie miast Kara­ kaczani osiedlają się zwykle zwartymi koloniami (ryc. 7), mężczyźni po­ dejmują pracę w przemyśle lub rzemiośle, a kobiety trudnią się gospodar­ stwem domowym, zgodnie z tradycyjnym podziałem ról, jakkolwiek w zmienionych warunkach. Także mężczyznom, przywykłym do dużej ilości wolnego czasu, praca w przemyśle lub rzemiośle gwarantuje rozdział między czasem pracy a czasem wolnym, w przeciwieństwie do gospodar­ stwa rolnego, które mimo uspółdzielczenia wciąż jeszcze stanowi identyfi­ kację „sposobu życia z pracą na roli" . Ryzykowne byłoby twierdzenie, że wybór miejsca osiedlenia przez Karakaczanów jest wynikiem tego rodzaju przemyśleń, faktem natomiast jest, że w rozmowach wielokrotnie podkreślali oni właśnie te korzyści płynące z osiedlenia się w mieście w porównaniu z osiedlaniem się na wsi. Zanik nomadyzmu na terenie Bułgarii był w latach powojennych pro­ cesem gwałtownym, ale planowo kierowanym lub co najmniej inspirowa­ nym odgórnie przez czynniki administracyjne. Nie nastąpiło więc przej­ ście od nomadyzmu do innej formy gospodarki pasterskiej, np. trans­ humancji, ale włączenie nomadów bezpośrednio w ogólny panujący w kra­ j u system ekonomiczny. u 1 4 K o e t t e r w swej pracy Landbeodlkerung im sozialen Wandel, Koln 1953, uważa to za bardzo charakterystyczną cechę tradycyjnej gospodarki chłopskiej. �PROCES ZANIKANIA NOMADZKICH MIGRACJI PASTERSKICH W BUŁGARII 1 239 Danuta Markowska QUELQUES REMARQUES SUR L E PROCESSUS DE DISPARITION D E S M I G R A T I O N S NÓMADES D E S B E R G E R S E N T E R R I T O I R E DE L A BUŁGARIE Résumé е L a paissance nómade a été constatée en territoire de la Bułgarie au X I siěcle et confirmee au Х Ш е et au X I V siěcle. L'établissement des pátres nómades n'a cependant pris un caractere general et planifié qu'á partir de 1944. E n mettant á profit les conditions naturelles, les Karakatchans on creé un systéme nómade d'élevage qui consistait á exploiter comme páturages d'été les páturages naturels sitúes dans les montagnes á 1000 jusqu'á 1500 m de hauteur, et comme páturages d'hiver —• les plaines du littoral. E n 1958—1960 on a fait, dans le territoire m é m e parcouru par ees nómades, des recherches englobant un groupe composé de douze families karakatchanes nomadisant ensemble dans les páturages d'été de Stara Planina auprěs de la localité de Trojan. Aux confins du X I X et du X X siécle, ainsi qu'au cours des années trente de notre siěcle, une ,.petite familie" moyenne était propriétaire de 400 á 800 moutons. Aprěs la guerre, le nombre de moutons a commence á décroitre graduellement de sorte qu'en 1958 on n'en comptait plus que 200 á 400 par familie. L a saison de páturages dure depuis le 6 V (Georgewden) jusqu'au 8 X I (Dymitrowden). Elle est dirigée par un tschelebi (nom ture) ou kmet (nom bulgare), élu chaqué année. е е е Dans le terrain exploré, le phénoméne du nomadisme a été complétement liquidé au cours de deux années á peine: 1958—1960. E n s'établissant et passant á une vie sédentaaire, les Karakatchans évitaient la campagne et l'agriculture et cherchaient dans les villes du travail autre qu'agricole. Pour donner une courte caractéristique du groupe de Karakatchans de Trojańska Plonina, il faut constater que leur train de vie et leur organisation sociále aecusent des traits de „bergers typiques". Leur existence avait pour base un élevage de grande envergure et leurs troupeaux paissaient sur des páturages naturels. E n consequence cela créait une vie nómade et une liaisen particuliérement étroite entré l'ensemble des bergers et leur milieu g é o graphique. Leur organisation sociále (en forme de clans ou de pseudo-clans) se reliait de maniere caractéristique á l'organisation de la paissance. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9cd73872eea2f70f0c8177d3426db06a.pdf 04bec37658112be4a65f08a3ebe97440 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:674 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:620 Title A name given to the resource Wspólnota terytorialna a styczności społeczne / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2, s.65-80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Markowska, Danuta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 2 DANUTA MARKOWSKA WSPÓLNOTA TERYTORIALNA A STYCZNOŚCI SPOŁECZNE Jaką rolę o d g r y w a t e r y t o r i u m w s i w życiu j e j mieszkańców? W j a ­ k i c h w a r u n k a c h h i s t o r y c z n y c h d e t e r m i n u j e i ogranicza zakres styczności społecznych, a w j a k i c h j e o t w i e r a , poszerza? Rozważania poniższe poświęcone są historycznej zmienności r o l i t e ­ r y t o r i u m w s i i j e j l o k a l i z a c j i . Podajemy t u w y n i k i badań t e r e n o w y c h przeprowadzanych w l a t a c h 1955—1963 w e w s i Modlnica, pow. Kraków. Były to terenowe studia r e t r o s p e k t y w n e obejmujące Okres od r o k u 1880 do 1963. Skupiały się one na problematyce społeczności lokalnej i r o ­ dziny. Zebrane materiały zostały opracowane w postaci m o n o g r a f i i r o ­ dziny w i e j s k i e j , która nie objęła j e d n a k omawianej t u p r o b l e m a t y k i . . 1 M o d l n i c a położona jest w odległości 8 k m w k i e r u n k u północno-zachodnim od K r a k o w a . Około 1880 r o k u liczyła 70 rodzin, w r o k u 1963 — 146. W ciągu tego 80-lecia przekształciła się ona ze w s i topo­ graficznie podmiejskiej, lecz w sensie społeczno-ekonomicznym izolowa­ nej i t r a d y c y j n i e rolniczej, w wieś-osadę f u n k c j o n a l n i e podmiejską o charakterze robotniczo-chłopskim. W t y m procesie wyróżnić należy t r z y okresy: 1) od około 1880 r. do 1919 г.; 2) od r o k u 1919 do 1945; 3) od r o k u 1945 do 1963. P i e r w s z y z n i c h można b y najogólniej określić j a k o fazę r o z w o j u p o pańszczyźnianego. Pod w i e l o m a względami s t a n o w i ona kontynuację okresu pańszczyźnianego, zwłaszcza w s t r u k t u r z e społecznej ludności, opartej przede w s z y s t k i m na s t r u k t u r z e własnościowej, oraz w t y p i e l o k a l n y c h powiązań. Fazę tę cechuje jednakże p r a w n o - f o r m a l n a samo­ dzielność chłopstwa, działanie k r e d y t u lichwiarskiego, a także swobodny rozwój w i e l u dziedzin k u l t u r y l u d o w e j , zwłaszcza a r t y s t y c z n e j . Okres 1 D. M a r k o w s k a , kowskiej, Rodzina K r a k ó w 1964. 5 — E t n o g r a f i a P o l s k a t. Х1Ш2 w środowisku wiejskim. Studium wsi podkra­ �66 D A N U T A M A R K O W S K A ipouwłaszczeniowy był dla chłopstwa próbą adaptacji do n o w y c h w a ­ runków społeczno-ekonomicznych, p r z y c z y m nie następowało r a d y k a l n e zerwanie z przeszłością. Przeciwnie — społeczność w i e j s k a starała się podporządkować t e n proces t r a d y c y j n y m i n s t y t u c j o m w i e j s k i m l u b p r z y ­ stosować te i n s t y t u c j e do n o w y c h warunków. Ekonomiczno-Społeczny rozwój M o d l n i c y tego okresu przebiegał analogicznie do procesu w całej Galicji Zachodniej . Okres międzywojenny ma c h a r a k t e r przejściowy. S t r u k t u r a własnoś­ ciowa w r o l n i c t w i e t r a c i zwolna swe dominujące znaczenie. Coraz silniej i szerzej p r z e j a w i a się dążność do powiązania z miastem poprzez zajęcia i zawody pozarolnicze. Jednakże miasto nie jest w stanie wchłonąć ca­ łego n a d m i a r u siły roboczej w s i . Równocześnie parcelacja ziem d w o r ­ skich stwarza możliwość n a b y w a n i a działek r o l n i c z y c h i wzmaga zain­ teresowania rolnicze. Z d r u g i e j s t r o n y niepewność i d o r y w c z y c h a r a k t e r z a t r u d n i e n i a pozarolniczego działa hamująco na proces t w o r z e n i a się nowej s t r u k t u r y społeczno-zawodowej ludności w s i . Procesy społeczno-gospodarcze badanej w s i nie dadzą się już w t y m okresie odnieść do t y p o w y c h przeobrażeń w s i małopolskiej o k r e s u międzywojennego. M o d l nica tego okresu nie miała jeszcze w pełni c h a r a k t e r u „strefy p o d m i e j ­ s k i e j " , ale także nie była już typową rolniczą wsią małopolską . Radykalną zmianę w życiu społeczno-gospodarczym w s i przynosi do­ piero okres po r o k u 1945, k i e d y t o doprowadzono do końca parcelację gruntów d w o r s k i c h i nastąpiło trwałe powiązanie rezerw siły roboczej w s i z ośrodkami przemysłowymi i miastem. W następstwie t y c h z m i a n zaczyna się kształtować n o w a s t r u k t u r a społeczno-zawodowa ludności, charakteryzująca się dominantą liczebną chłopów-robotników i p o j a w i e ­ n i e m się robotników, traktujących wieś j e d y n i e j a k o miejsce zamiesz­ kania . Natomiast n i e w i e l k a już dziś g r u p a rolników niezarobkujących w y k a z u j e stałą tendencję spadkową. Jednocześnie w gospodarce r o l n e j — zarówno w samej p r o d u k c j i , j a k i organizacji z b y t u — zachodzą c h a r a k ­ terystyczne dla strefy podmiejskiej procesy: specjalizacja w k i e r u n k u gospodarstw warzywniczo-ogrodniczych. W każdym z wyróżnionych t u okresów t e r y t o r i u m w s i o d g r y w a odmienną rolę w życiu j e j mieszkań­ ców. O g r a n i c z y m y się j e d y n i e do przedstawienia s y t u a c j i wyjściowej, t j . około 1880 r o k u , oraz a k t u a l n e j , t j . 1963 r o k u . 2 3 4 2 Por. F . B u j a k , 3 P o r . M. M i e s z c z a n k o w s k i , G a l i c j a , t. I , W a r s z a w a — L w ó w «1908. Struktura agrarna Polski międzywojennej, W a r s z a w a 1960. 4 P r o c e s y te przebiegają w M o d l n i c y a n a l o g i c z n i e j a k w całej s t r e f i e s k i e j K r a k o w a , p a t r z : J . S u l i m s k i , Procesy Krakowa, K r a k ó w 1967. urbanizacji w strefie podmiej­ podmiejskiej �WSPÓLNOTA T E R Y T O R I A L N A A STYCZNOŚCI WSPÓLNOTA TERYTORIUM A SPOŁECZNE GRANICE 67 WSI H i s t o r y c y datują powstanie M o d l n i c y na przełom X I I i X I I I w . Stanowiła ona wówczas prawdopodobnie jedną całość z obecną wsią Modlniczką, oddaloną 1,5 k m na południe. W późniejszych w i e k a c h znalazły się one w rękach różnych właścicieli f e u d a l n y c h : M o d l n i c a — świeckich, Modlniczką — k l a s z t o r u . W w i e k u X V I — X V I I I te d w a nieco odmiennie zorganizowane f o l w a r k i miały przemieszane przestrzennie g r u n t y chłopów poddanych . Granice w s i nie wyodrębniały więc z w a r ­ tego t e r y t o r i u m , lecz dokumentowały historię kształtowania się f e u d a l ­ nej własności (por. m a p k a 1). T o przemieszanie gruntów o b u w s i p r z e ­ trwało po dzień dzisiejszy. Dodajmy, że w okresie pańszczyźnianym chłopi M o d l n i c y m i e l i wspólne pastwisko i las z d w o r e m i p o d d a n y m i z i n n y c h w s i , należącymi do tego d w o r u . Działki z i e m i u p r a w n e j , użyt­ kowane przez rodzinę chłopską mogły być przez pana zamieniane n a inne, położone w i n n y m miejscu. Ludność bezrolna z a t r u d n i o n a wyłącz­ nie w e d w o r z e miała swoje d o m k i pośród zagród gospodarzy. Chłopskie pola i zabudowania nie wyodrębniały się więc w sposób u t r w a l o n y od d w o r s k i c h . N i e była to jeszcze c h ł o p s k a w s p ó l n o t a teryto­ r i a l n a , lecz f e u d a l n a w s p ó l n o t a p r z e s t r z e n n a całości dwór—poddani, ostro wyodrębniająca się w stosunku do obszarów i n ­ n y c h właścicieli f e u d a l n y c h , nawet jeśli z p u n k t u widzenia topograficz­ nego były one przemieszane z g r u n t a m i danej w s i . 5 6 A k t uwłaszczenia przydziela ściśle zlokalizowany obszer k o n k r e t n e j rodzinie chłopskiej. Ze wspólnot w y d z i e l a się fizycznie część chłopską j a k o wspólnotę g m i n y od części pańskiej. Dwór skupia swe zabudowania gospodarcze w j e d n y m miejscu, t a m też buduje pomieszczenia mieszkal­ ne dla s w y c h najemników. Wówczas dopiero kształtuje się c h ł o p s k a wspólnota t e r y t o r i a l n a , respektująca i n d y w i d u a l n e posiada­ nie każdego z gospodarzy i regulująca korzystanie ze wspólnot — p a ­ s t w i s k i lasów. Dwór pozostał j e d n a k najpoważniejszym właścicielem gruntów na terenie w s i . Łącznie z n i e w i e l k i m f o l w a r k i e m plebańskim g r u n t y d o m i n i a l n e stanowiły ponad połowę ogółu gruntów w s i (por. tab. I ) . Wzrastająca liczba ludności powoduje napór na ziemie dworskie. Jednocześnie modernizacja techniczna gospodarki d w o r s k i e j z końcem X I X w . powoduje zadłużenie d w o r u i wyprzedaż części ziemi chłopom. Stąd już w 1900 r . g r u n t y r u s t y k a l n e przeważają w e w s i . Odtąd n i e ­ p r z e r w a n i e „chłopska przestrzeń" narasta kosztem d w o r s k i e j . 5 Patrz: F . B u j a k , s. 323—324. 6 I b i d e e m , s. 319 Studia nad osadnictwem Małopolski, cz. I , K r a k ó w 1905, �00 Plan w w s i Modlnica Archiwum Miasta Wielka i Modlnica Krakowa. Mała J e s t to p l a n przechowany odręczny w aktach Archiwum S e n a c k i e g o z 1806 г., o b e c n i e „bloss a l a v u e a u f g e n o m m e n " , n a n i m napis jak brzmi umieszczony �W S P Ó L N O T A Tab. I. Udział areale T E R Y T O R I A L N A gruntów użytków A S T Y C Z N O Ś C I dominialnych rolnych we wsi i rustykalnych Modlnicy w w latach ogólnym 1869—1900 Grunta Grunta dominialne rustykalne (w °/o) (w %>) 1869* 55,8 44,2 Słownik geograficzny, W a r s z a w a 1885, s. 568 1880 57,1 42,9 Materiały Rok Źródło i n f o r m a c j i do o b l i c z e n i a rodzin i 39,5 relacje zien, t. 6, historie dawnych dworskich Gemeindelexikon 60,6 służące odsetków terenowe: funkcjonariuszy 1900 69 S P O Ł E C Z N E von Gali- W i e n 1907, s. 306, 3 1 0 — —314i * D a n e d l a 1869 r. dotyczą n i c a i Modlniczką. Grajmy Modlnicy, obejmującej wsie Modl­ U schyłku X I X w . j e d y n i e północno-wschodnia granica w s i przebie­ gała w sposób ostry, była to zarazem granica państwowa między za­ b o r e m a u s t r i a c k i m a r o s y j s k i m . Pozostałe podlegały różnym k o r e k t o m . Utrzymywał się też stan przemieszania gruntów chłopskich ludności w s i M o d l n i c y i M o d l n i c z k i . A j e d n a k w świadomości mieszkańców w s i funkcjonowało silne poczucie wspólnoty t e r y t o r i a l n e j i odrębności w s t o s u n k u do w s i sądziednich. Jak wskazują na to historie rodzin, t y l k o w j e d n y m p r z y p a d k u bliskość pól skłoniła modlnickiego gospodarza do współdziałania z sąsiadem z M o d l n i c z k i , choć z w r o t n a pomoc sąsiedzka była w o w y m Okresie powszechna. K i e d y w Niedzielę Palmową po wyjściu z kościoła obchodzono granice w s i i zatykano święcone p a l m y w ziemię, b y uchronić wieś przed klęskami żywiołowymi i zapewnić dobre p l o n y — omijano w t y m s k o m p l i k o w a n y m pochodzie działki n a ­ leżące do M o d l n i c z k i . Jeszcze dziś przedstawiciele generacji starszej utrzymują, że m i m o przemieszania gruntów od razu można było za­ uważyć, które należą do „naszej" w s i , gdyż były lepiej u p r a w i o n e . Szereg stereotypów co do c h a r a k t e r u sąsiadów (lenistwo, skłonność do kradzieży itp.) akcentował w sferze świadomości społecznej granice własnej w s i , t a k t r u d n e do w y t y c z e n i a w sposób topograficzny. 7 s 7 Materiały terenowe autorki grafii Ogólnej i S o c j o l o g i i U J w 8 Materiały terenowe autorki g r a f i i Ogólnej i S o c j o l o g i i U J w z 1956 г., złożone w Archiwum Zakładu Etno­ z 1955 г., złożone w Archiwum Zakładu Etno­ Krakowie. Krakowie. �70 DANUTA MARKOWSKA STYCZNOŚCI SPOŁECZNE Około 1880 r. M o d l n i c a liczyła 70 rodzin, ludności 537 o s ó b . Z a ­ równo n i e w i e l k i e r o z m i a r y tej społeczności, j a k i t y p zabudowy w s i powodowały, iż wszyscy j e j mieszkańcy znali się wzajemnie i k o n t a k ­ t o w a l i stale.- M o d l n i c a jest wielodrożnicą o z w a r t e j zabudowie z c e n t r a l ­ n y m placem na wzniesieniu, gdzie stoi kościół. J a k k o l w i e k ludność w s i pozostawała ze sobą w stałych stycznościach, to jednak istniał określony rytuał regulujący te styczności i dystansujący niektóre k o n t a k t y . 9 Tab. П. Struktura Nazwa kategorii społeczno-własnościowa Obszar społecznej ludności gospodarstwa Liczba w ha rodzin Kmiecie Zagrodnicy, 8,5—10 Gospodarze Półgospodarze Chałupnicy \ 2 5,5— 8,5 Komornicy > Fornale ' — 5,5 0,5— 2 • b e z r o l n i i do 0,5 Razem Ź r ó d ł o : Materiały t e r e n o w e : wsi Modlnicy — historie około 1880 r. Odsetek ogółu rodzin 6 8,6 11 22 15,7 31,4 13 18,6 18 25,7 70 100,0 rodzin W t o k u codziennej współpracy k o n t a k o w a l i się przede w s z y s t k i m bogaci ze s w y m i n a j e m n i k a m i oraz równorzędni sobie gospodarczo p a r t ­ nerzy powiązani zasadami z w r o t n e j pomocy sąsiedzkiej. Zróżnicowanie społeczno-ekonomiczne ludności w s i było b o w i e m znaczne (por. t a b . I I ) . Ono to określało różne f o r m y powiązań gospodarczych (por. t a b . I I I ) zamykających się w obrębie w s i . Sytuacje odświętne, rekreacyjne, obrzędowe wyznaczały poszcze­ gólnym g r u p o m społecznym i g r u p o m w i e k u odpowiednie miejsca: w kościele, w karczmie, w czasie wieczornych spotkań, na weselach, chrzcinach czy odpustach. Wówczas to k o n t a k t o w a l i się przede wszyst­ k i m równi z równymi — równi społecznie i równi w i e k i e m czy stanem cywilnym. W okresie 1880—1919 znacznie wzrosła liczba rodzin w e w s i , słabszy był stosunkowo p r z y r o s t liczby ludności . Usamodzielnianie się małych 10 D a n e co do l i c z b y r o d z i n pochodzą z badań t e r e n o w y c h a u t o r k i , t j . z e s t a w u h i s t o r i i w s z y s t k i c h r o d z i n zamieszkujących wieś około 1880 r. D a n e o liczbie ludności zaczerpnięto ze Słownika geograficznego, t. 6, W a r s z a w a 1885, s. 568/569. 9 W 1910 r. l i c z b a r o d z i n wynosiła około 100 ( b r a k dokładnych d a n y c h ) , l i c z b a ludności 568 {Allgemeines Verzeichnis der Ortsgemeinden Osterreichs nach den Ergebnissen der Volkszahlung vara 31 December, 1910, W i e n 1915, s. 346/347). 10 �T o b . III. Odrobek, najem i zwrotna pomoc sąsiedzka w rodzinach wsi Modlnicy około 1900 г . * Korzystanie Obszar Kategoria społeczno-ekonomiczna Liczba gospo­ gospo­ darstw rodziny w z odrobków darstw ha stałe do­ ryw­ cze z najmu stałe do­ ryw­ cze (dane absolutne) Świadczenie z pomocy sąsiedzkiej stałe do­ ryw­ cze odrobków pomocy najmu sąsiedzkiej do­ ryw­ cze do­ ryw­ cze stałe — — — — 1 2 — 12 10 11 4 Kmiecie 8,5—10 5 4 1 3 2 Zagrodnicy, 5,5— 8,5 12 2 — 10 2 1 — Gospodarze 2 , 0 - 5,5 31 15 7 — 0 , 5 — 2,0 21 — 14 Półgospodarze — 7 8 — 11 6 2 18 — 18 do 0,5 7 4 1 6 5 6 19 6 23 — — — — Razem 76 6 16 3 26 stałe 1 — Chałupnicy, komornicy. do­ ryw­ cze stałe 28 15 — 24 16 Ź r ó d ł o : Materiały t e r e n o w e : h i s t o r i e r o d z i n * W t a b e l i pominięto rozumiemy świadczenie 14 r o d z i n f o r n a l s k i c h , odrobków we powiązanych stałym nájmem z m i e j s c o w y m d w o r e m . P r z e z „stałe o d r o b k i " w s z y s t k i c h s e z o n a c h r o l n i c z y c h , podobnie rozumieć należy „stałą pomoc P r z e z „stały n a j e m " sytuację, w której z a w a r t o roczną u m o w ę o pracę n a cały r o k gospodarczy. sąsiedzką". �72 DANUTA MARKOWSKA r o d z i n nie prowadziło j e d n a k do p o w s t a w a n i a przysiółków. Wieś p o ­ została nadal skupiona, a styczności społeczne zachowały t r a d y c y j n y charakter. ZASIEDZIAŁOŚĆ A WŁASNOŚĆ Ciągłość osadnictwa w e w s i u t r z y m y w a n a była przede w s z y s t k i m poprzez element zamożniejszy. Małżeństwa zawierane były głównie w obrębie własnej w s i , rzadziej w s i sąsiednich. Dobór t e r y t o r i a l n y mał­ żonków w o m a w i a n y m okresie przedstawia tabelka I V . Łącznie 6 1 , 7 % małżonków pochodziło z t e j samej w s i . Z w r a c a uwagę f a k t , iż ciągłość osadnictwa utrzymywała się m n i e j więcej równomiernie poprzez linię męską (82,7% mężczyzn z tej samej wsi), j a k i kobiecą (72,8% kobiet). W t y c h w a r u n k a c h p o w i n o w a c t w o i pokrewieństwo splatało się n i e ­ rozerwalnie z sąsiedztwem. Szerszych powiązań r o d z i n n y c h pozbawione były w e w s i t y l k o niektóre r o d z i n y bezrolnych, zwłaszcza fornalskie. Tab. terytorialny I V . Dobór małżonków. Małżeństwa 1880—1919 r. (w odsetkach ogółu zawarte w latach między małżeństw) P o c h o d z e n i e t e r y t o r i a l n e męża terytorialne żony Pochodzenie Ogółem małżeństw z b a d a n y c h 121 Inny T a sama T a sama T e n sam wieś gromada powiat powiat T a s a m a wieś 61,7 1,2 6,2 3,7 Ta sama 11,1 gromada T e n sami p o w i a t 4,9 Inny 5,0 powiat R a z e m Tabelka sporządzona 82,7 na podstawie Razem 72,8 ПД 6,1 1,2 j 1,2 materiałów J J 7,4 terenowych 5,0 10,0 8,7 100,0 autorki, tj. historii rodzin. Z t y m i zasadami d o b o r u t e r y t o r i a l n e g o skorelowane były zasady doboru społecznego. Ogółem w zbiorowości małżeństw z a w a r t y c h w t y m okresie w 7 1 , 2 % p a r t n e r z y d o b i e r a l i się z t y c h samych k a t e g o r i i społeczno-własnościowych, a w 5 8 , 7 % stwierdzono dokładną równowagę wyposażenia początkowego młodych (patrz t a b . V ) . Wśród o w y c h 6 1 , 7 % małżeństw, gdzie oboje p a r t n e r z y pochodzili z tej samej w s i , zgodność pozycji społeczno-majątkowej wyrażała się odsetkiem 8 8 , 2 % a równowaga wyposażenia początkowego •— 76,4%. u 1 1 Ogół według dóbr, ówczesnych czątkowego jakie młodzi otrzymywali, c e n i następnie u s t a l a n o młodych. Tak dokonane o p i n i a m i informatorów n a t e n temat, przeliczano na wartości stopień r ó w n o w a g i szacunki skonfrontowano pieniężne wyposażenia z po­ subiektywnymi �WSPÓLNOTA T E R Y T O R I A L N A A STYCZNOŚCI 73 SPOŁECZNE Ciągłość osadnictwa we w s i była więc kontynuacją pokoleń gospo­ darzy rolników, kontynuacją normowaną z w y c z a j o w y m systemem k o ­ jarzenia małżeństw. Tab. V . Dobór tach 1880—1919, społeczny małżonków. 1920—1944, Małżeństwa 1945—1963 (w zawarte odsetkach w ogółu la­ mał­ żeństw) Małżeństwa z a w a r t e w o k r e s i e Małżonkowie z pochodzą gospodarstw O tej s a m e j 1880—1919 1920—1944 1945—1963 N = 121 N = 75 N = 76 71,2 38,2 42,8 20,1 25,7 40,1 8,7 36,1 17,1 100,0 100,0 100,0 grupie* obszarowej O zbliżonej g r u p i e obszarowej O odległej grupie obszarowej R a z e m WSPÓŁCZESNE L O S Y L O K A L N Y C H . POWIĄZAŃ N a przełomie X I X i X X w . M o d l n i c a była p o g r a n i c z n y m bastionem k u l t u r y l u d o w e j r e g i o n u k r a k o w s k i e g o . Jako siedziba d w o r u , p a r a f i i i g m i n y oraz miejsce t a r g o w i s k stanowiła ośrodek ciążenia okolicznych wsi. A k t u a l n y porządek a d m i n i s t r a c y j n y nadal powierza j e j rolę c e n t r u m . M o d l n i c a jest siedzibą zarządu gromady, w skład której poza nią w c h o ­ dzą jeszcze cztery inne wsie. Zachowała się też j e j r o l a j a k o ośrodka parafialnego. W y d a j e się jednak, że n i e j e j f u n k c j e ośrodkowe są n a j ­ istotniejsze. Bliskość miasta powoduje zresztą, że w porównaniu z i n n y ­ m i ośrodkami g r o m a d z k i m i województwa czy k r a j u r o l a M o d l n i c y j a k o c z y n n i k a więzi społeczno-gospodarczej jest s ł a b a . Istotniejsza w y d a j e się topograficzna i społeczna lokalizacja w s i n a szlaku ruchliwości wieś — miasto. Zachodnią swą granicą M o d l n i c a przylega do d a w n e j w s i B r o n o w i c e — dziś już dzielnicy K r a k o w a . Przecina ją w i e l k i t r a k t — szosa, a k o m u n i k a c j a autobusowa wiąże ją w sposób dogodny z miastem (dojazd do c e n t r u m K r a k o w a t r w a 35 m i n u t , a autobusy kursują co 30 m i n u t ) . M o d l n i c a jest w pełni z e l e k t r y f i k o w a n a . Toteż w ostatnich l a t a c h zdarzają się p r z y p a d k i z a k u p u parcel b u d o w l a n y c h na terenie w s i 12 1 2 P o r . M. C h i l c z u k , Sieć ośrodków sce, W a r s z a w a 1963. więzi społeczno-gospodarczej wsi w Pol­ �74 DANUTA MARKOWSKA przez mieszkańców K r a k o w a z intencją osiedlenia się t u t a j . Coraz częściej osoby zdobywające wyższe wykształcenie nadal zamieszkują w e w s i . Bezpośrednie sąsiedztwo miasta i znaczny odsetek z a t r u d n i o n y c h w m i e ­ ście (patrz tab. V I ) powodują, iż w z o r y k u l t u r y m i e j s k i e j są t u szybciej przejmowane niż w e wsiach dalej od t r a k t u położonych . Zbliżenie do 13 pozarolniczego i grup obszarowych zarobkowania poza i ktoś z pozostałych j e j członków Zarobkuje głowa rodziny Głowa rodziny nie zarob­ kuje — zarobkuje jeden lub kilku członków ro­ dziny Zarobkuje darstw tylko liczba gospo­ w ha rodziny Ogółem gospodarstwa głowa L i c z b a rodzin o danym typie pozarolniczego Obszar gospo­ w 1963 r. Renta lub dożywocie jako we wsi Modlnicy j źródło utrzymania zarobkowania darstw gospodarstwem według Nikt nie zarobkuje T a b . V I . Rodziny 10 6 _ 1 1 2 9 3 1 2 1 2 0,5—2 66 28 13 14 2 2 —5 58 15 9 16 16 11 5 —7 2 1 — — — 2 7 —(10 — — — 1 — — Razem: 146 52 2 fi 32 30 6 O d s e t k i ogółu r o d z i n 100,0 35,7 17,8 21,8 20,5 4,1 B e z r o l n i i do 0,1 0,1—0,5 Odsetki rodzin kowaniem z zarob­ pozarolniezym — 75,4 — — M o d l n i c y jest więc dla t y c h w s i zbliżeniem do miasta. W sąsiednich wsiach obserwuje się ostatnio tendencję do lokalizowania n o w y c h zagród nie w środku w s i , lecz na działkach położonych bliżej M o d l n i c y . „Miesz­ kać w M o d l n i c y to już j a k b y w mieście, to już na p r o g u " — mówią mieszkańcy t y c h w s i . Powszechne jest wśród n i c h oczekiwanie, że w p r z y ­ szłości nastąpi połączenie i c h w s i z M o d l n i c a w jedną wielką osadę . Tendencja do zawierania małżeństw z dziewczętami z M o d l n i c y p o ­ wszechna jest wśród młodych mężczyzn o k o l i c z n y c h w s i . Z n a j d u j e to u D o t y c z y to zwłaszcza m o d e r n i z a c j i g o s p o d a r s t w a domowego. ? W e w s i a c h t y c h przeprowadziła a u t o r k a b a d a n i a sondażowe, obejmujące całej zbiorowości. 13 4 jednakże n i e �WSPÓLNOTA T E R Y T O R I A L N A A STYCZNOŚCI 75 SPOŁECZNE w y r a z w zasadach doboru t e r y t o r i a l n e g o małżeństw z a w a r t y c h w okresie 1945—1963. J a k wskazuje na to tab. V I I , ogółem 7 5 , 2 % kobiet pochodzi z M o d l n i c y , a mężczyzn t y l k o 4 6 , 1 % , natomiast przybysze z i n n y c h w s i stanowią łącznie 51,3%. Mężczyźni ci w przeważającej liczbie z a t r u d n i e n i b y l i przed zawarciem małżeństwa w gospodarstwie r o d z i c i e l s k i m l u b też t r u d n i l i się sezonowo t y l k o zajęciami pozarolniczymi. Osiedlenie się w M o d l n i c y łączyło się p r a w i e w e w s z y s t k i c h p r z y p a d k a c h z podjęciem trwałego zajęcia pozarolniczego. T a b . V I I . Dobór terytorialny (w małżonków. Małżeństwa z a w a r t e odsetkach ogółu małżeństw) w l a t a c h 1945—1963 * P o c h o d z e n i e t e r y t o r i a l n e męża Ogółem 76 małżeństw zbadanych CU (U T a s a m a wieś С T a sama д о £ о sí - £ - N Я í Он *• T a sama T a sama T e n s a m gromada powiat wieś Inny Miasto po­ lub wiat osiedle Razem 34,3 2,6 7,9 11,9 18,5 2,6 2,6 — — 5,2 T e n sam powiat 5,3 - — 2,6 2,6 — 10,5 Inny powiat 3,9 1,3 M i a s t o l u b osiedle — — 46,1 11,8 gromada R a z e m 1,3 1,3 17,1 1.3 75,2 7,8 — — 22,4 2,6 1,3 100,0 W w y m i a r z e o b i e k t y w n y m r o l a M o d l n i c y w sieci osiedleńczej polega przede w s z y s t k i m na j e j f u n k c j i pomostu pomiędzy miastem a w s i a m i bardziej r o l n i c z y m i i o d d a l o n y m i od t r a k t u k o m u n i k a c y j n e g o . Jak widzą lokalizację swojej w s i sami Modlniczanie? W y p o w i e d z i na ten temat przedstawia tabelka V I I I . Uderza zdecydowana orientacja na miasto. N a uwagę zasługuje f a k t , iż k o b i e t y częściej wskazują na nega­ t y w n e s k u t k i bliskości miasta dla r o l n i c t w a i widzą w niej przyczynę z a n i k u f o r m współżycia wioskowego. Spowodowane to jest t y m , że są one silniej powiązane z losami r o l n i c t w a i w s i niż mężczyźni, których większość z a t r u d n i o n a jest w mieście. Interesująco przedstawiają się również w i z j e przyszłości w s i . U k a z u j e je tabelka I X . Są one także silnie zorientowane n a miasto. Słabe jest na ogół poczucie wspólnoty losów z i n n y m i w s i a m i gromady, silniej j e d n a k zaznaczone w opiniach kobiet. Można więc powiedzieć, że w świadomości mieszkańców M o d l n i c y , zwłaszcza mężczyzn, o r i e n t a c j a na miasto przesłania rolę tej wsi wobec w s i o k o l i c z n y c h i rzeczywiste z n i m i p o w i ą z a n i a , że lokalizacja w s i oceniana jest przede wszyst­ k i m z p u n k t u widzenia topograficznej i społeczno-gospodarczej bliskości miasta. * Źródło: a n k i e t a p r z e p r o w a d z o n a w 1963 r. �DANUTA 76 T a b . V I I I . Opinie MARKOWSKA mieszkańców wsi Modlnicy Opinie O p i n i e mężczyzn Treść o p i n i i Łącznie kobiet wypowie­ °/o dzi dzi dobre położeniu opinie mężczyzn i k o b i e t Liczba Liczba Liczba wypowie­ Bardzo o jej % wypowie­ % dzi położenie z u w a g i n a bliskość m i a s t a i dogodną komunikację (bez rozważań nad 98 60,9 76 43,7 174 52,0 41 25,5 32 18,4 73 21,8 10 6,2 36 20,7 46 13,7 6 3,7 14 8,0 20 5,9 4 2,5 12 6,9 16 4,8 2 1,2 4 2,3 6 1,8 335 1100,0 przyszłością wsi) B a r d z o dobre położenie ze względu n a bliskość m i a s t a i szansę przyłączenia w s i do m i a s t a Opinie niejednoznaczne: do­ bre położenie połączenie ale bliskość duje z uwagi na komunikacyjne, miasta nadmierny rolnictwa, powo­ odpływ współżycie z wio­ s k o w e z a n i k a itp. Opinie niejednoznaczne: do­ b r e położenie z u w a g i n a połączenia komunikacyjne, ale w e w s i nie m a r o z r y ­ w e k , zaimiera życie k u l t u ­ ralne — młodzi szukają r o z r y w e k w mieście Bardzo dobre zarówno ze położenie względu na połączenie komunikacyjne z miastem j a k i bliskość sąsiednich w s i Brak zdania; nie zastana- w i a ł ( a ) się n a d t y m 161 R a z e m Zródlo: materiały Uwaga: w terenowe autorki, ankiecie postawiono 1 100,0 1 174 ankieta dotycząca to p y t a n i e j a k o otwarte. opinii 1100,0 przeprowadzona w 1963 r. �WSPÓLNOTA KOBIETY, TERYTORIALNA A CIĄGŁOŚĆ STYCZNOŚCI OSADNICTWA 77 SPOŁECZNE I ZMIERZCH „OJCOWIZNY" W p i e r w s z y m z o m a w i a n y c h okresów zasiedziałość łączyła się w y ­ raźnie ze stanem posiadania ziemi, a ciągłość osadnictwa utrzymywała się m n i e j więcej równomiernie poprzez linię męską, j a k i kobiecą. Już procesy ruchliwości okresu międzywojennego wprowadziły n a t e r e n w s i „nowych" rolników, zmieniły zasady d o b o r u t e r y t o r i a l n e g o małżonków. Obecnie ciągłość osadnictwa u t r z y m y w a n a jest zdecydowanie poprzez Tab. IX. Wyobrażenia Odpowiedzi na pytanie: „Jaka z d a n i e m P a n a ( i ) b ę ­ 10—15 l a t " Modlnica Liczba wypo' wiedzi o przyszłości Opinie kobiet wypo­ wsi Łącznie opinie mężczyzn i k o b i e t Liczba Liczba % ich % wiedzi wypo.- °/o wiedzi połączy się z i n ­ wsiami gromady w jedną dużą wieś, część osób będzie pracowała cie, Modlnicy O p i n i e mężczyzn dzie s y t u a c j a M o d l n i c y z a nymi mieszkańców część — w w mieś­ 12 7,5 28 16,1 40 11,9 51 31,7 48 27,6 99 29,5 75 46,6 61 35,1 136 40,6 13 8,0 22 12,6 35 10,5 10 6,2 15 8,6 25 7,5 161 100,0 174 100,0 335 100,0 gospodar­ stwie r o l n y m N i e nastąpią żadne p o w a ż ­ niejsze zmiany będzie dzielnicą miasta K r a k o w a , Modlnica rolnictwo w e w s i będzie zanikało. I n ­ ne w s i e g r o m a d y pozostaną wsiami Zarówno Modlnica j a k i i n ­ ne wsie gromady zostaną przyłączone do m i a s t a K r a ­ k o w a , r o l n i c t w o będzie z a ­ nikało Inne (np. — przyłączona rolnictwo — wieś zostanie do m i a s t a , a l e się utrzyma wieś n i e będzie przyłą­ c z o n a do m i a s t a , a l e zanikać będzie r o l n i c t w o ) oraz brak zdania R a z e m Źródło: Materiały t e r e n o w e a u t o r k i , a n k i e t a Uwaga: Odpowiedzi na postawione pytanie dotycząca o p i n i i p r z e p r o w a d z o n a w 1963 r . zostały w a n k i e c i e skategoryzowane. �78 DANUTA MARKOWSKA linię kobiecą (por. tab. V I I ) . C z y n n i k społeczno-własnościowy nie określa już dziś zasiedziałości. Ludność bezrolna l u b małorolna osadziła się na trwałe na w s i , posiada własne d o m y mieszkalne i zagrody. Wśród bez­ r o l n y c h i właścicieli gospodarstw do 1 ha 7 2 % posiada d o m mieszkalny stosunkowo n o w y , bo w y b u d o w a n y po r o k u 1935. U t r z y m y w a n i e się ciągłości osadnictwa przede w s z y s t k i m poprzez linię kobiecą m a doniosłe konsekwencje nie t y l k o d l a kształtowania się g r u p k r e w n y c h i p o w i n o w a t y c h na terenie w s i , ale także d l a przeobrażeń w sferze wartości. Obserwuje się zmierzch ideologii „ojcowizny", która nakazywała d a w n i e j u p r z y w i l e j o w a n i e synów w p r z e k a z y w a n i u i m za­ g r o d y i podstawowego zrębu gospodarstwa, b y zachować ciągłość l i n i i męskiej, ciągłość nazwiska przypisanego do określonego w y c i n k a p r z e ­ strzeni w i e j s k i e j . W badaniach t e r e n o w y c h usiłowano ustalić znaczenie wiązane dziś z pojęciem „ojcowizna". Okazało się, że zaledwie dla 5 % mężczyzn-gospodarzy jest to nadal ideologia żywa, że skłonni b y l i b y zgodnie z nią rozwiązywać p r o b l e m y przekazywania g o s p o d a r s t w a . 15 TYPY KONTAKTÓW SPOŁECZNYCH M o d l n i c a liczyła w 1963 r o k u 672 mieszkańców. N i e jest to więc z b y t w i e l k i p r z y r o s t w porównaniu z r o k i e m 1880 (537 osób). Zabudowa w s i nie uległa w i e l k i m zmianom, przybyły nowe domy, ale zachowany został stan skupienia zabudowy. A j e d n a k nie wszyscy mieszkańcy w s i znają się dziś wzajemnie. Dotyczy to zwłaszcza młodych mężczyzn, p o ­ chodzących z i n n y c h w s i i z a t r u d n i o n y c h w mieście — o n i nie znają w i e l u mieszkańców w s i i nie są przez w i e l u znani. Częstokroć i n f o r m a ­ torzy s t w i e r d z a l i , że znają w p r a w d z i e w s z y s t k i c h mieszkańców w s i , ale z w i e l o m a spotykają się zaledwie k i l k a razy w r o k u . O wiele pełniejsza jest wiedza kobiet o mieszkańcach w s i , one też kontaktują się częściej między sobą. Ogół styczności społecznych mieszkańców w s i można b y ująć w następujące t y p y : 1. Styczności p r z y p a d k o w e , ograniczające się do w y m i a n y pozdrowień, charakterystyczne d l a młodych mężczyzn z b e z r o l n y c h czy małorolnych rodzin, z a t r u d n i o n y c h w mieście i n i e mających jeszcze dzieci w w i e k u szkolnym. 1. Urzeczowione k o n t a k t y gospodarcze, charakterystyczne zwłaszcza dla rolników i chłopów-robotników z o r i e n t o w a n y c h na gospodarstwo r o l n e oraz dla w i e l k i e j l i c z b y żon chłopów-robotników, kierujących gospodarstwem. W k w e s t i i tej p r z e p r o w a d z o n o b a d a n i a o p i n i i w s z y s t k i c h mężczyzn — g ł ó w g o s p o d a r s t w (materiały A r c h i w u m Zakładu E t n o g r a f i i Ogólnej i S o c j o l o g i i U J w Krakowie). 15 �WSPÓLNOTA T E R Y T O R I A L N A A STYCZNOŚCI SPOŁECZNE 79 3. K o n t a k t y oparte na wspólnocie celów czy zainteresowań pozagospodarczych, n p . pomiędzy r o d z i c a m i posiadającymi dzieci w t e j samej klasie l u b t e j samej szkole w mieście, czy też pomiędzy młodymi mał­ żeństwami (zarówno rolników, j a k i nierolników), dla wspólnego spędza­ nia czasu wolnego i organizowania r o z r y w e k . 4. Rzadkie styczności odświętne, rodzinne — obowiązkowe w i z y t y składane zwłaszcza starszym k r e w n y m , respektujące jeszcze elementy dawnego k o n w e n a n s u rodzinnego. Cechą znamienną styczności społecznych we w s i jest więc tworzenie się różnych kręgów kontaktów na różnych zasadach: od tradycją nakaza­ n y c h c e r e m o n i a l n y c h kontaktów z k r e w n y m i poprzez konieczne z gospo­ darczego p u n k t u widzenia współdziałanie aż po k o n t a k t y oparte wyłącznie na s w o b o d n y m doborze, na wspólnocie zainteresowań i wzorów zachowań. UWAGI KOŃCOWE Granice t r a d y c y j n e j w s i wyznaczały j e j mieszkańcom podstawową przestrzeń aktywności gospodarczej i społecznej, izolowały i c h i w y ­ odrębniały w stosunku do w s i sąsiednich. C z y n n i k wspólnoty t e r y t o r i a l ­ nej był więc aktywną komponentą sieci l o k a l n y c h powiązań. Współczesne procesy ruchliwości społecznej zmieniły g r u n t o w n i e rolę wspólnoty t e r y t o r i a l n e j . Przestrzeń w s i stała się dla j e j mieszkańców określonym w y c i n k i e m szerokiej sieci osadniczej, wyrażającej strukturę powiązań między zapleczem w i e j s k i m a m i a s t e m . Według miejsca w t e j sieci, według dostępności topograficznej i społecznej miasta ocenia się dziś własną wieś. Granice w s i otwarły się zresztą nie t y l k o na pobliskie miasto, ale także na sąsiedzkie wsie r e l a t y w n i e bardziej rolnicze. Można więc powiedzieć, że poprzez różne dziedziny swej aktywności oraz różne g r u p y l u d z k i e M o d l n i c a powiązała się zarówno z miastem, j a k i z r o l ­ n i c z y m zapleczem. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ffcc672ddffdc265c1ff6d57d4f132c8.pdf 403a8a996410fe1f02044ce9287cba6c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:535 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:488 Title A name given to the resource Tradycyjna społeczność wioskowa w procesie zmian / ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8, s.75-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Markowska, Danuta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D DANUTA I A I M A T E R I A Ł Y MARKOWSKA TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN Przedmiotem rozważań są przeobrażenia gospodarczo-społeczne wsi M o d l n i c y pod K r a k o w e m na przestrzeni l a t 1880—1960 . N a t y m p r z y ­ kładzie pragniemy ukazać proces przemian od w s i rolniczej, i w znacznym jeszcze stopniu „zamkniętej", do w s i podmiejskiej ze zróżnicowaną s t r u k ­ turą społeczno-zawodową ludności, której życie gospodarcze, społeczne i k u l t u r a l n e da się dzisiaj wyjaśnić jedynie charakterem j e j powiązań s t r u k t u r a l n y c h i f u n k c j o n a l n y c h z miastem i ośrodkami przemysłowymi. Omówimy s k u t k i , j a k i e dla życia zbiorowego mieszkańców w s i miał p r o ­ ces różnicowania się s t r u k t u r y społeczno-zawodowej , j a k burzył o n l u b przekształcał dawne więzi lokalne, j a k rugował tradycyjne autorytety na rzecz n o w y c h autorytetów oraz j a k i wpływ wywarł na krystalizowanie się cech i modelu zawodu „rolnika". 1 2 Dla ustalenia, w jakiej mierze proces stwierdzony w e w s i badanej jest t y p o w y d l a strefy podmiejskiej K r a k o w a , dokonano porównania p r z e m i a n s t r u k t u r y społeczno-zawodowej ludności z analogicznymi przemianami w k i l k u i n n y c h wsiach t e j strefy . Przed w y t y p o w a n i e m w s i M o d l n i c y do badań monograficznych przeprowadzono badania lustracyjne w w i e l u 3 \ Artykuł t e n s t a n o w i f r a g m e n t tedrze Etnografii Dobrowolskiego. dotyczące 2 cych W Ogólnej W okresu naukach różne będziemy p r a c y m a g i s t e r s k i e j , p i s a n e j w 1955 r. w K a ­ i Socjologii latach 1958 i U. J. pod k i e r u n k i e m prof, 1960 p r z e p r o w a d z o n o społecznych względnie tego spotyka zjawiska. trwałe się wiele D l a celów wykonywanie definicji naszej czynności formalnie), zaspokajaniu 3 towej te czynności Wyzyskano dane źródło potrzeb (najczęściej nazywać usługo­ określonych społecznych, a stanowiących t u p r z e d e w s z y s t k i m materiały G ł ó w n e g o Urzędu Narodowej w lub d l a osób utrzymania. s t a t y s t y c z n e Wydziału R o l n e g o Rady podkreślają­ zawodem wytwórczych określonych społecznie k w a l i f i k a c j i służących zawodu, analizy w y c h , wymagających oraz uzupełniające, 1955—1960. aspekty wykonujących dr K a z i m i e r z a badania Krakowie. Statystycznego i Wydziału E w i d e n c j i Ludności Powia­ �DANUTA 76 MARKOWSKA wsiach strefy podkrakowskiej. Następnie podjęto badania monograficzne w jednej w s i , rekonstruując interesujący nas proces poprzez odtwarzanie historii poszczególnych rodzin aktualnie zamieszkujących wieś (aż do trze­ ciej generacji wstecz). Nadto zebrano w miarę możliwości dane o r o d z i ­ nach, które niegdyś tę wieś zamieszkiwały. Pomocniczo wyzyskano także źródła archiwalne. Badany proces omówiony zostanie w trzech przekrojach lata 1880-1918, 1918-1945, 1945-1960. czasowych: Ten podział chronologiczny, stosowany w w i e l u badaniach w sposób' konwencjonalny, znajduje w przypadku omawianego zagadnienia głębsze uzasadnienie. Każdy z wyróżnionych okresów cechuje się bowiem własną specyfiką s t r u k t u r y społeczno-zawodowej. Najogólniej można b y określić pierwszy z nich jako okres r o z w o j u popańszczyźnianego, wyraźnie jeszcze kontynuujący dziedzictwo pańszczyźniane zarówno w strukturze społecz­ nej ludności (opartej przede w s z y s t k i m na strukturze własnościowej w r o l ­ nictwie), j a k i w charakterze lokalnych powiązań. Okres ten cechuje j e d ­ nak już prawno-formalna samodzielność chłopstwa, a także przypada na niego swobodny i b u j n y r o z k w i t w i e l u dziedzin k u l t u r y ludowej. D r u g i okres m a charakter przejściowy. S t r u k t u r a własnościowa w r o l n i c t w i e traci z wolna na dominującym znaczeniu, coraz szerzej i silniej przeja­ w i a się dążność do powiązania z miastem przez zawody pozarolnicze. Jed­ nakże miasto nie jest w stanie wchłonąć rezerw siły roboczej w s i . N i e ­ pewność i brak stabilizacji zajęć pozarolniczych nie pozwala na wykształ­ cenie się nowej s t r u k t u r y społeczno-zawodowej mieszkańców w s i . Wresz­ cie okres po 1945 r o k u wiąże rezerwy siły roboczej w s i w sposób trwały z ośrodkami przemysłowymi i miastem, przynosząc w efekcie nową po­ stać s t r u k t u r y społeczno-zawodowej ludności, która charakteryzuje się d o ­ minantą liczebną kategorii chłopów-robotników, pojawieniem się r o b o t n i ­ ków przemysłowych, traktujących wieś jedynie jako miejsce zamieszka­ nia, oraz malejącą stale grupą rolników nie zarobkujących poza gospo­ darstwem. I. OKRES L A T 1880-1918 Jest t o zjawisko znamienne, że m i m o bliskości K r a k o w a (12 k m ) wieśzachowuje w t y m okresie charakter prawie „czysto" rolniczy. Około 1880 r o k u na ogólną liczbę 70 r o d z i n zamieszkujących wieś 9% s t a n o 4 B r a k d l a tego o k r e s u d a n y c h s t a t y s t y c z n y c h . P o d a n y o b r a z został z r e ­ k o n s t r u o w a n y n a p o d s t a w i e h i s t o r i i r o d z i n . N a z w y poszczególnych k a t e g o r i i s p o ­ łecznych właścicieli g o s p o d a r s t w podano t u w e d ł u g m i e j s c o w e j t e r m i n o l o g i i . W n i e p u b l i k o w a n y c h materiałach a r c h i w a l n y c h dotyczących tej w s i ( A r c h i w u m Pań­ s t w o w e w K r a k o w i e , A r c h i w u m M o d l n i c k i e Konopków S y g n . A M K n r 1) z n a j 4 �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 77 w i l i kmiecie (8,5 do 14 i więcej ha), 15% zagrodnicy (5,5 do 8,5 ha), 3 1 % t z w . gospodarze (2 do 5,5 ha), 19% t z w . półgospodarze (0,5 do 2 ha), 16% chałupnicy i komornicy, c z y l i ludność bezrolna. B r a k p r a w i e rze­ mieślników. Z usług rzemieślniczych ludność korzysta w e wsiach sąsied­ nich l u b nabywa odpowiednie w y r o b y na l o k a l n y c h jarmarkach. N i e w y ­ stępują podówczas jeszcze znaczniejsze różnice w k i e r u n k a c h p r o d u k c y j ­ nych gospodarstw chłopskich czy poziomie k u l t u r y rolnej. Toteż w t y c h w a r u n k a c h dochód z gospodarstwa, a co za t y m idzie, poziom b y t o w y r o ­ d z i n rolników wyznaczony był przede w s z y s t k i m rozmiarami własności ziemi. Co więcej, sezonowość, dorywczość czy ogólniej — brak stabili­ zacji zajęć pozarolniczych powoduje, że w o m a w i a n y m okresie s t r u k t u r a własnościowa w r o l n i c t w i e jest zasadniczym czynnikiem, określającym pozycję materialną i społeczną rodziny. S t r u k t u r a własnościowa gospodarstw chłopskich charakteryzuje się znacznymi krańcowościami, lecz było to zróżnicowanie w obrębie zawodu r o l n i k a (jeśli dla tego okresu można użyć t e r m i n u „zawód" na określenie pracy rolniczej). Bezrolna i małorolna ludność w s i stanowiła istotny ele­ ment s t r u k t u r y klasowej wsi, ale nie tworzyła jeszcze grup zawodowych. Niemniej ogromna masa rodzin zmuszona była zdobywać czy uzupełniać środki utrzymania pracą najemną w r o l n i c t w i e l u b poza r o l n i c t w e m . Je­ d y n i e b o w i e m kmiecie i zagrodnicy oraz bogatsi spośród gospodarzy mogli przy ówczesnym poziomie gospodarki rolnej i poziomie potrzeb b y t o w y c h zapewnić wszystkim członkom rodziny pracę i utrzymanie w e własnym gospodarstwie. Już w rodzinach gospodarzy, a powszechnie półgospodarzy uzupełniano źródła u t r z y m a n i a różnego rodzaju pracami zarobkowymi, a dla rodzin chałupników i komorników praca najemna stanowiła jedyne l u b główne źródło utrzymania. Nie t y l k o aktualna sytuacja gospodarcza i rodzinna skłaniała do podjęcia pracy najemnej, ale również groźba pauperyzacji wisząca n a d młodym pokoleniem w związku z l i c z n y m i działami r o d z i n n y m i ziemi. Starano się j e j zapobiec przez zdobycie go­ tówki drogą p r a c y najemnej i d o k u p y w a n i e ziemi. Dla analizy znaczenia pracy najemnej w życiu społeczności w s i waż­ ne jest rozróżnienie na pracę najemną w r o l n i c t w i e i pracę najemną poza r o l n i c t w e m . Praca najemna w r o l n i c t w i e była w o m a w i a n y m okresie bar­ dzo rozpowszechniona i w postaci zajęcia stałego l u b sezonowego obej­ mowała około 35% rodzin, natomiast wszelkiego rodzaju prace najemne poza r o l n i c t w e m obejmowały znacznie mniejszy odłam ludności, bo za- d u j e m y d l a końca X V I I I w . t y l k o następujące k a t e g o r i e ludności: k m i e c i e , z a ­ g r o d n i c y , chałupnicy, k o m o r n i c y . W y d a j e się, iż k a t e g o r i e „gospodarzy" i „pół­ g o s p o d a r z y " , wyróżniane p r z e z ludność pod k o n i e c X I X w., są p r o d u k t e m r o z w o j u s t r u k t u r y własnościowej o k r e s u popańszczyżnianego. �78 DANUTA MARKOWSKA ledwie 10% rodzin. Nadto n i e miały one charakteru stałego. Jednakże właśnie one zasługują na baczniejszą uwagę. W nich bowiem, a nie w p r a ­ cach najemnych w rolnictwie, tkwił zalążek przyszłej s t r u k t u r y społeczno­ -zawodowej ludności w s i . U j m i j m y łącznie wszelkiego rodzaju prace poza własnym czy r o d z i ­ cielskim gospodarstwem i spójrzmy na nie o d strony i c h znaczenia dla ludności w s i . Wszelkie prace tego rodzaju mogły być w różnych t y p a c h rodzin i w różnych sytuacjach r o d z i n n y c h : a) głównym źródłem u t r z y m a ­ nia; b) ubocznym, lecz stałym źródłem u t r z y m a n i a ; c) okresowym l u b d o ­ raźnym źródłem utrzymania (sposób uzupełniania budżetu rodziny. G o ­ tówka zdobywana na cele gospodarstwa rolnego. Sposób zdobywania go­ tówki d l a dokonania spłat rodzinnych itp.); d) prace w y k o n y w a n e przez osoby w stanie bezżennym (nawet z zamożniejszych rodzin) miały n a celu gromadzenie gotówki na potrzeby przyszłego gospodarstwa bądź też zdo­ b y w a n i e nawyków pracy i umiejętności p r z y d a t n y c h w e własnym g o ­ spodarstwie (praca młodych dziewcząt w mieście w charakterze służą­ cych, pomocnic k u c h e n n y c h w restauracjach, pomocnic u cukierników, u krawców itp.). Otóż praca najemna w r o l n i c t w i e spełniała w o m a w i a n y m okresie rolę stałego, zarówno głównego, j a k i ubocznego źródła utrzymania. Natomiast prace najemne poza r o l n i c t w e m mogły być t y l k o doraźnym źródłem d o ­ chodu l u b zajęciem przejściowym z p u n k t u widzenia losów życiowych jednostki. D o najważniejszych prac n a j e m n y c h w r o l n i c t w i e należy zaliczyć zatrudnienie w m i e j s c o w y m f o l w a r k u Konopków w charakterze k a r b o ­ w y c h , polowych, stangretów, f o r n a l i , czeladzi, służby kuchennej i p o k o ­ j o w e j . Były t o wszystko zajęcia o charakterze stałym. N a j e m stały opie­ rał się n a u m o w a c h rocznych zawieranych przez dwór z głowami r o ­ dzin („oirdyniaria"). Nadto w sezonie prac p o l n y c h angażowano d o pracy również żony i dzieci fornali, ¡ale ma w a r u n k a c h n a j m u sezonowego^. W y ­ nagrodzenie roczne otrzymywać m i e l i fornale w p r o d u k t a c h r o l n y c h i gotówce. W p r a k t y c e jednak dwór wypłacał częstokroć wszystko w p r o ­ duktach r o l n y c h , stosując przeliczenie według a k t u a l n y c h cen r y n k o w y c h . . P r a k t y k o w a n o również formę opłaty za pracę k w i t k a m i , za które można było w karczmach d w o r s k i c h nabywać różne artykuły (sól, cukier, naftę, zapałki), a przede w s z y s t k i m wódkę. Poza stałymi n a j e m n i k a m i dwór zatrudniał sezonowo pewną liczbę rąk roboczych ze w s i oraz grupę p r z y byszówngórali. T y c h ostatnich opłacano gotówką, natomiast n a j e m sezo­ n o w y opłacano częstokroć również p r o d u k t a m i r o l n y m i i k w i t a m i . ' Ze stałego n a j m u korzystał również miejscowy f o l w a r k plebański i niektórzy spośród bogatszych gospodarzy. Jednakże t e prace najemne mają d l a w s i znaczenie marginalne w porównaniu z rolą d w o r u Konopków. �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 79 Do najczęstszych zajęć pozarolniczych dla robotników n i e w y k w a l i f i k o ­ wanych należała praca w b u d o w n i c t w i e mieszkaniowym w K r a k o w i e , prace przy budowie dróg i l i n i i k o l e j o w y c h oraz prace transportowe. T e ostatnie związane były z położeniem w s i przy szlaku do b. Królestwa Kongresowego, poza t y m granice w s i M o d l n i c y i w s i Szyce t o zarazem granice zaboru austriackiego i rosyjskiego. Miejscowi gospodarze posiada­ jący konia i furmankę n a j m o w a l i się w zimie u kupców żydowskich d o przewozu towarów znad granicy rosyjskiej do K r a k o w a . Z sąsiednich lasów Czajowskich, położonych już n a terenie t z w . Kongresówki, zwożono drzewo do K r a k o w a , skąd spławiano je następnie do Gdańska. Miejscowa ludność najmowała się także do transportu towarów znad granicy p r u ­ skiej, spod Krzeszowic do K r a k o w a . Z możliwości prac transportowych korzystali również bogaci kmiecie, lecz prace te powierzali parobkom l u b najmowali „na dniówkę", gdyż względy prestiżowe nie pozwalały i m zaj­ mować się tego rodzaju pracami osobiście. Należy t u wspomnieć o prze­ mycie, który jednakże nie był zajęciem jakiejś określonej g r u p y społecz­ nej; o jego wyborze decydowały cechy i n d y w i d u a l n e . Interesującym r o ­ dzajem zajęć pozarolniczych, w y k o n y w a n y m wyłącznie przez kobiety, było k r a w i e c t w o i haft. W M o d l n i c y szyto stroje ludowe krakowskie i stąd między i n n y m i przemycano je w bańkach od m l e k a na tereny zaboru rosyjskiego. W początkach omawianego okresu j e d y n y m zajęciem pozarolniczym gwarantującym względną stabilizację była służba domowa w K r a k o w i e . Jednakże właśnie to zajęcie traktowane było przez d z i e w ­ częta jako okresowe. Z początkiem X X w i e k u nasiliły się i zróżnicowały prace murarskie w K r a k o w i e . Przystąpiono między i n n y m i do prac restauracyjnych na Wawelu, budowano nowe dzielnice. W i e l u mieszkańców w s i znalazło w związku z t y m zatrudnienie. Z d o b y w a l i o n i częstokroć bardzo wyso­ kie kwalifikacje, lecz i i c h praca nie rokowała stabilizacji. Wzrost z a t r u d ­ nienia pozarolniczego stanowi pewną konkurencję dla d w o r u i zmusza go do opłaty gotówkowej za pracę najemną. Dysponowanie gotówką rodzi wśród najemnych w r o l n i c t w i e tendencję do oszczędzania na zakup k a ­ wałka g r u n t u . T a k więc nasilenie się zajęć pozarolniczych nie pozostało bez wpływu na stosunki pracy w r o l n i c t w i e . B r a k szans na stabilizację w zawodzie pozarolniczym powoduje, iż powszechnym dążeniem ludności 'bezrolnej i małorolnej było zakupienie kawałka z i e m i i przejście w hierachii społecznej w s i do kategorii gospo­ darzy. Wzwyż awans na tej drodze był prawie niemożliwy. Godny u w a g i jest fakt, iż r o b o t n i c y b u d o w l a n i z a t r u d n i e n i w K r a k o w i e częstokroć zdo­ b y w a l i bardzo wysokie kwalifikacje z pogranicza b u d o w n i c t w a i rzemiosła artystycznego, lecz i c h wysokie kwalifikacje, oceniane pozytywnie j a k o cechy i n d y w i d u a l n e , nie miały praktycznie żadnego prawie znaczenia dla �DANUTA 80 MARKOWSKA rangi społecznej człowieka w obrębie społeczności wioskowej. Ściślej, m i a ­ ły jedynie pośrednio — o t y l e , o ile określały dochód, a co za t y m idzie, szansę zakupu gospodarstwa rolnego. T a k długo bowiem, j a k długo nie zostały spełnione inne w a r u n k i , a przede wszystkim gwarancja stabili­ zacji w zawodzie, nawet wysokie kwalifikacje nie stanowiły tytułu do prestiżu społecznego w zbiorowości, w której „liczyła się" własność, pew­ ność losu, zasiedziałość. Obserwujemy więc zjawisko wyrastania pewnych ważnych elementów modelu zawodowego (w dzisiejszym rozumieniu tego pojęcia), ale w o d e r w a n i u od i n n y c h istotnych elementów. Czy oznacza to, że w w a r u n k a c h takiej okresowości czy sezonowości zajęć pozarolniczych nie działały bodźce w k i e r u n k u podnoszenia k w a l i f i k a c j i zawodowych? Wręcz przeciwnie. Poziom k w a l i f i k a c j i decydował nie t y l k o o wysokości zarobków, ale nawet o możliwości znalezienia pracy w w a r u n k a c h silnej konkurencji na r y n k u pracy. Z kolei nasuwa się pytanie, przy pomocy j a k i c h kryteriów wartościowała wówczas ludność w s i zajęcia pozarolnicze? Obok pożądanej, lecz t r u d n e j l u b wręcz niemożliwej do osiągnięcia sta­ bilizacji w zawodzie d r u g i m ważnym k r y t e r i u m oceny był dochód. L u d ­ ność podejmująca pracę zarobkową na krótki t y l k o okres zwracała — rzecz jasna — uwagę j e d y n i e na dochód. K r y t e r i u m wysiłku fizycznego, uciąż­ liwości pracy przy złych w a r u n k a c h higienicznych w ogóle nie było b r a ­ ne pod uwagę. Słabo zmechanizowane prace w gospodarstwie własnym czy praca najemna w r o l n i c t w i e były bowiem również uciążliwe i w y m a ­ gały znacznego wysiłku fizycznego. Przejdźmy jednak do społeczności wioskowej. Ówczesną wieś l a t osiem­ dziesiątych i dziewięćdziesiątych X I X w i e k u określić możemy jako względ­ nie zamkniętą, tradycyjną społeczność lokalną . Pod t y m pojęciem r o ­ zumiemy zespół następujących cech: 1) wspólne t e r y t o r i u m , stanowiące r a m y przestrzenne życia społecznego danej zbiorowości; 2) małe rozmiary zbiorowości, powodujące, iż wszyscy j e j członkowie pozostają ze sobą w bezpośrednich stycznościach; 3) tego rodzaju skumulowanie powiązań i współzależności ekonomicznych w tej zbiorowości, które t w o r z y swego rodzaju całościowy układ ekonomiczny, stanowiący podstawę s t r u k t u r y społecznej tej zbiorowości; 4) istnienie systemu organizacyjnego, o b e j m u ­ jącego tę i t y l k o tę zbiorowość (choć w typie powtarzalnego), a wyraża­ jącego się i n s t y t u c j a m i społecznymi f o r m a l n y m i bądź n i e f o r m a l n y m i , znajdującego w y r a z w podziale funkcji, układzie miejscowych autoryte­ tów, działaniu opinii społecznej, sankcjach społecznych i t p . ; 5) istnienie 5 5 Por. K . D o b r o w o l s k i , Wrocław, B. t. 1: G a ł ę s к i, O 1958, s. 35—38 niektórych Chłopska (10. kultura Tendencje determinantach tradycyjna, do zmian „Etnografia P o l s k a " , uniformizmu społecznych S o c j o l o g i c z n e " , 1961, n r 2, s. 42—49 ( K o d z i n a chłopska, więzi na kulturowego); wsi, „Studia rodzinno-sąsiedzkie) �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 81 całego zespołu urządzeń społecznych i k u l t u r a l n y c h zaspokajających — w ramach ówczesnych możliwości i wzorów — podstawowe potrzeby spo­ łeczne i k u l t u r a l n e członków tej zbiorowości w obrębie w s i , na j e j g r u n ­ cie; 6) istnienie silnego poczucia przynależności do danej zbiorowości. Samookreślanie się grup, rodzin i jednostek przez przynależność do t e j zbiorowości. Poczucie odrębności w stosunku do i n n y c h społeczności l o ­ k a l n y c h czy szerszych układów społeczne—ekonomicznych. W a r u n k i e m niekoniecznym, ale bardzo ważnym jest ciągłość osad­ nictwa podstawowego trzonu ludności a wraz z nią ciągłość k u l t u r o w a wyrażająca się w i e l o k r o t n i e w e własnej lokalnej historii, bogatej t r a d y c j i miejscowej ' i t p . Ważnym czynnikiem jest również więź etniczna i r e l i ­ gijna. Ten t y p społeczności lokalnej jest bezpośrednim dziedzictwem okresu pańszczyźnianego. Więcej, wyraża niejako jego istotę. Zamknięta całość, samowystarczalna i izolowana, podporządkowana panu feudalnemu — oto najogólniej cechy p a r t y k u l a r y z m u feudalnego. W t y m układzie zarówno struktura własnościowa ludności, j a k i jej f o r m y współdziałania, współ­ pracy, styczności społeczne i t p . służyć miały potrzebom d w o r u l u b kształ­ towały się na marginesie jego potrzeb. W gruncie rzeczy t e n rodzaj spo­ łeczności lokalnej traci swą najistotniejszą, genetyczną podstawę w m o ­ mencie zniesienia pańszczyzny, prawnego „glebae a d s c r i p t i o " . U t r z y m u j e się jednak nadal przez dłuższy jeszcze czas. Za kryzysem starego układu nie nadąża bowiem narastanie elementów nowego. Ludność formalnie, prawnie nie związana już ze społecznością lokalną, nie ma jeszcze r e a l ­ n y c h warunków na wejście w inne i szersze układy społeczno-ekonomiczne. N i e ma t y c h szans na gruncie ekonomicznym, gdyż miasto i przemysł nie są w stanie wchłonąć nadmiaru rąk roboczych w s i , a także w y m i a n a towarowa pomiędzy miastem i wsią nie może się szerzej rozwinąć na s k u ­ tek tradycyjnego, samowystarczalnego charakteru gospodarstwa chłopskie­ go. N i e m a t y c h szans również na gruncie społecznym czy k u l t u r a l n y m na skutek ogromnego historycznie wytworzonego dystansu pomiędzy w a r ­ stwą chłopską a i n n y m i w a r s t w a m i społecznymi i b r a k u odpowiednich i n s t y t u c j i społeczno-kulturalnych, które by działały „adaptująco" wobec chłopstwa. Jest to prawidłowość ogólna r o z w o j u galicyjskich w s i popańszczyźnianych, wzmożona na badanym terenie faktem długotrwałego istnie­ nia d w o r u , wielostronnością jego powiązań ze wsią oraz pogranicznym położeniem w s i w stosunku do sąsiedniej t z w . Kongresówki (w zaborze rosyjskim) i żywotnością k u l t u r y ludowej „krakowskiej". W okresie o d około 1800 r . do początków X X w i e k u zależności go­ spodarcze łączące ludność w s i tworzyły rodzaj „obwodu zamkniętego". M i e j s c o w y p r o l e t a r i a t i półproletariat w i e j s k i znajdował w całości za­ t r u d n i e n i e w f o l w a r k u Konopków, plebańskim czy u bogatszych gospo6 - E t n o g r a f i a P o l s k a , t. V I I I �82 DANUTA MARKOWSKA darzy. Podejmowanie czy poszukiwanie pracy najemnej pozarolniczej nie było w y n i k i e m ograniczonej chłonności l o k a l n y c h miejsc pracy, lecz spowodowane było t y m , że praca w przemyśle i w mieście była lepiej opłacana, a ponadto gotówką. Ludność w s i była zarówno silnie zróżni­ cowana w swej s y t u a c j i ekonomicznej, j a k i zintegrowana ze sobą w sy­ stemie w z a j e m n y c h zależności i powiązań. N a gruncie różnic w s y t u a c j i majątkowej i wyposażeniu gospodarstw wyrosły bogate f o r m y o d r o b k u , pomocy wzajemnej i n a j m u , łączącego poszczególne kategorie społeczno-ekonomiczne ludności w s i . Symptomatyczna dla tego „obwodu zamkniętego" jest funkcja karczem dworskich i młyna. Utrzymały się one na terenie w s i jeszcze od okresu pańszczyźnianego i były c z y n n i k i e m wiążącym wieś ekonomicznie z d w o ­ rem. Stali l u b sezonowi najemnicy, pracujący w f o l w a r k u Konopków, n a ­ b y w a l i za t e k w i t k i różne artykuły w karczmie. Także w młynie d w o r ­ s k i m k w i t y respektowane były jako forma opłaty za przemiał. Ten rodzaj powiązań pomiędzy d w o r e m a ludnością w s i uznać należy za charaktery­ styczny przykład wczesnej fazy rozwoju stosunków kapitalistycznych w r o l n i c t w i e , kontynuującej w i e l e elementów poprzedniego systemu eko­ nomicznego — stosunków feudalnych. K o n t a k t y społeczne ludności skupiały się wokół d w o r u , kościoła, karczmy. Okazję dla nich stanowiły również lokalne j a r m a r k i . Tradycja miejscowa przechowała bardzo wyidealizowany obraz ówczes­ n y c h stosunków pomiędzy d w o r e m a ludnością w s i . Na tej idealizacji zaważyła zapewne osoba ówczesnego dziedzica, Juliana K o n o p k i , znane­ go przyjaciela Oskara Kolberga. „ P a n " na skutek swych zainteresowań ludoznawczych był w bardzo b l i s k i m kontakcie z ludnością w s i . Brał udział w obrzędach l u d o w y c h , chodził po domach i zapisywał pieśni. Był gorącym propagatorem i entuzjastą krakowskiej k u l t u r y ludowej. M o d l n i ca b o w i e m — obok sąsiednich Bronowie — uchodziła za swego rodzaju centrum tej k u l t u r y , a obrzędy i strój l u d o w y k r a k o w s k i promieniowały stąd na sąsiednie wsie zaboru rosyjskiego. W e dworze urządzano przed­ stawienia oparte na tekstach l u d o w y c h opowieści i pieśni. Doroczne dożyn­ k i w y p r a w i a n e w e dworze skupiały ludność całej w s i . Podobnie dzień św. Wojciecha, „patrona" t e j w s i , uroczyście obchodzony był w e dworze przy udziale całej miejscowej ludności. Tak więc pewnego rodzaju wspól­ nota na gruncie k u l t u r y ludowej łagodziła zarówno dystans społeczny, j a k i sprzeczności interesów pomiędzy ludnością w s i a d w o r e m . Podobny aspekt miały stosunki najmu, odrobku i inne tego rodzaju, zachodzące pomiędzy zamożną a ubogą ludnością w s i . Z najmem łączyły się f o r m y poczęstunku, zapraszanie do stołu n i e l e t n i c h dzieci najętej do pracy k o ­ biety. W przypadku trwalszych powiązań między bogatymi a b i e d n y m i rodzinami niejednokrotnie bogaci gospodarze b y w a l i rodzicami chrzestnymi �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 83 dzieci swoich najemników. W bogatszych domach skupiało się życie t o w a ­ rzyskie z okazji p e w n y c h prac sezonowych, j a k darcie pierza czy przędze­ nie l n u . Na zakończenie t y c h prac z reguły w y p r a w i a n o rodzaj uczty, z muzyką i poczęstunkiem. Dalszym czynnikiem integracji społeczności wioskowej był zwyczajowy system zabezpieczeń. F a k t przynależności do w i o s k i narzucał obowiązek udzielenia bezpłatnej i niezwrotnej pomocy zniedołężniałym starcom nie posiadającym k r e w n y c h , rodzinom dotknię­ t y m klęskami żywiołowymi i t p . Istniał na przykład zwyczaj bezpłatnej zwózki drzewa d l a pogorzelców budujących d o m , a nawet świadczenie bez­ płatnej robocizny p r z y budowie, p r z y c z y m poczęstunku u d z i e l a l i p o ­ stronni bogaci gospodarze. Podobnie opinia wioskowa w s i oczekiwała od bogatych gospodarzy, b y dotkniętym klęską gradobicia udzielali bezzwrot­ nie ziarna siewnego. Obok poczucia wspólnoty lokalnej istniało jednak silne poczucie dystansu społecznego, odpowiadające faktycznej s t r u k t u r z e społecznej. A oto fragment relacji - jednego z informatorów, dotyczący lat dziewięćdziesiątych: „Ojciec m n i e d o w n i casem posyłoł do synku, zeby m u co kupić. T o m widzioł, jako t a m beło. T a m kozdy mioł swoje miejsce. Dzień w dzień sie bez zime schodzili i g w a r z y l i o duchach. A Z y d ino po ścianach pisoł, w i e l a m u k t o w i n i e n . Bo p i l i wszyjscy na b o r g . Jeno ci, co m i e l i za robote w e dworze k w i t y , to sie k w i t a m i w y płocali. C i co p i l i na borg, to j a k przysed cos płacić, to nieroz sprzedowoł prosie abo świnie i dopiro płacił. W s y n k u kozdy mioł swoje miejsce. K m i e c i e i zagrodnicy godnie p r z y s a m y m synkwasie, osobno chałupnicy i k o m o r n i c y , j a k kasty. T a m nic o światowych rzecach nie beło. Same b a j k i i tela. Rej w t y m w o d z i e l i k m i e c i e " . 6 K o b i e t y nigdy nie chodziły do karczmy na owe wieczory. N i e w y p a ­ dało. Terenem kontaktów towarzyskich kobiet były zamożniejsze d o m y w czasie skubania pierza czy wieczorne „wysiadki" przed domami. T u spotykali się zarówno biedni, j a k i bogaci, t u przychodzili młodzi parobcy, aby się zalecać do dziewuch. W czasie t y c h „wysiadek" czy „pogwarek" głos należał do starszych. Młodsi b y l i raczej b i e r n y m i i c h uczestnikami.. Bardzo ważną funkcją t y c h zebrań było ugruntowanie a u t o r y t e t u starych oraz p o d t r z y m y w a n i e idealizacji dawnego s t y l u życia. Dobitnie ilustrują to wspomnienia jednej z informátorek, dotyczące mniej więcej r o k u 1900: „Downi, j a k sie ludzie na p o g w a r k i schodzieli, nierozem jako dziewucha siedziała i słuchała, j a k stare k o b i t y gwarzyły. T o m se myślała: » M ó j Boże, kiedyż t y z to jo t a k bede umiała gwarzyć i k i e d y m i będzie w o l ­ no gwarzyć z ludziami«. Bo to t a k beło, że t a m młodzi sie nie łodzywali, jeno słuchali, co starsi gwarzą..., ale troche sie t y z i strachali, bo t o starzy g w a r z y l i , íze świat k u gorsemu i k u zagładzie idzie, i ze w i d n o 6 Informator W. F . , lat 66, w y w i a d nr 4, 1955 r. �DANUTA 84 MARKOWSKA j u z niedługo będzie koniec świata, bez to ze ludzie j u z nie takie, j a k i e beli przody" . 7 K o n t a k t y o charakterze t o w a r z y s k i m miały również miejsce z okazji obrzędów dorocznych czy świąt kościelnych. Częstokroć — j a k wspo­ mniano wyżej — patronował i m dwór. Sk 4piały one ludność w s z y s t k i c h w a r s t w społecznych w s i , lecz ważne czynności obrzędowe spełniali boga­ ci i szanowani kmiecie czy zagrodnicy. Podobnie obrzędy rodzinne, p r z y ówczesnej silnej ingerencji społeczności w i o s k o w e j w życie rodziny, nie •miały wyłącznie prywatno-rodzinnego, lecz ważny g r u p o w y , społeczny aspekt. Społeczne u w a r u n k o w a n i e obrzędów r o d z i n n y c h przejawiało się w t y m , że istniał wyraźny model obrzędowy dla poszczególnych g r u p społecznych w s i . I t a k n p . m i m o zasadniczego podobieństwa schematu obrzędowego wesela kmiece czy zagrodnicze n i e mogły się odbywać w karczmie, natomiast biedota t a m właśnie je urządzała. Społeczny cha­ r a k t e r obrzędów r o d z i n n y c h wyrażał się też w szerokim uczestnictwie mieszkańców w s i w d a n y m obrzędzie (w tańcach weselnych, pogrzebach, n o c n y m c z u w a n i u p r z y zwłokach). P r z y t y m podział f u n k c j i obrzędo­ w y c h i godności był od nowa manifestacją miejscowych a u t o r y ­ tetów. Społeczeństwo sankcjonowało w t e n symboliczny sposób to, co się w zakresie f a k t y c z n y m dokonywało; i t a k n p . a k t oczepin był nie t y l k o w y r a z e m z m i a n y s y t u a c j i życiowej dziewczyny, ale także obrzę­ d o w y m wyłączeniem z g r u p y rówieśniczej dziewcząt i przyjęciem w grupę mężatek-gospodyń . 8 Na uwagę zasługują również szersze k o n t a k t y społeczne związane z handlem i wymianą. Należy przy t y m wyraźnie odróżnić chłopskie j a r ­ m a r k i od kontaktów handlowyeh z ludnością K r a k o w a . Te ostatnie nie t y l k o nie sprzyjały zbliżeniu ludności wiejskiej do miejskiej, lecz wręcz przeciwnie — pogłębiały poczucie odrębności i sprzeczności interesów Zbliżenie do .ludności miejskiej nastąpić miało później i na zupełnie innej drodze. O d m i e n n y charakter miały k o n t a k t y handlowe z ludnością sąsied­ nich w s i w czasie lokalnych jarmarków. Tutaj akt kupna-sprzedaży nie nosił t y l u znamion przeciwieństwa interesów, co w p r z y p a d k u kontaktów handlowych pomiędzy ludnością w s i a miasta. Na chłopskich j a r m a r k a c h częste były w y m i a n y t o w a r u za t o w a r w przeliczeniu na ceny r y n k o w e . A k t kupna-sprzedaży na chłopskim j a r m a r k u miał n i e t y l k o znaczenie ekonomiczne. Miał o n swój sens towarzyski. Ważniejsze transakcje b y ­ wały „zapijane" w karczmie, wymieniano przy t y m informacje, poglądy i opinie, kojarzono małżeństwa. 7 8 grafia Informátorka M. M., l a t 64, w y w i a d O społecznym s e n s i e obrzędów Polski, W a r s z a w a 1947. nr 15, 1955 r. rodzinnych pisze J . S . В y s t r o ń, Etno­ �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 85 Na straży wszystkich t y c h f o r m kontaktów i powiązań ludności w s i stał układ m i e j s c o w y c h autorytetów . W latach osiemdziesiątych i dzie­ więćdziesiątych X I X w . bardzo ważnym autorytetem w s i był „dziedzic". 0 jego powiązaniach ze wsią wspomniano już wyżej. Wysoka ocena spo­ łeczna dziedzica była nie t y l k o kontynuacją dawnego myślenia chłopa pańszczyźnianego, stawiającego szlachcica na najwyższym szczeblu h i e ­ r a r c h i i społecznej, ale także w y n i k i e m osobistych powiązań ówczesnego dziedzica z ludnością w s i , jego patronatu nad wsią. I n n y m ważnym auto­ r y t e t e m był ksiądz. Między d w o r e m a plebanią istniał nawet rodzaj p o ­ rozumienia w zakresie w y t w a r z a n i a opinii. Na przykład wedle miejsco­ w e j t r a d y c j i w latach dziewięćdziesiątych X I X w . i z początkiem X X w., k i e d y na skutek rozpowszechniającej się emigracji zarobkowej groził f o l ­ w a r k o m b r a k rąk roboczych, ksiądz w czasie kazań piętnował tendencje migracyjne, ostrzegał przed demoralizacją młodzieży i t p . Informatorzy t y m między i n n y m i tłumaczą fakt, iż z terenu M o d l n i c y prawie nie było emigracji zagranicznej. W obecności księdza jako autorytetu rozstrzygano sporne prawne i gospodarcze sprawy rodzin, do niego zwracano się z proś­ bą o wyjaśnienia w sprawach politycznych czy ogólnie wiedzy o świecie. 9 Spośród ludności wiejskiej najwyższą oceną społeczną cieszyli się kmiecie. O n i w o d z i l i p r y m w radzie gminnej i parafialnej, decydując w w i e l u istotnych dla w s i kwestiach. O n i reprezentowali w razie potrzeby wieś n a zewnątrz. I c h opinie, wzory zachowania i poglądy respektowane były przez pozostałą część mieszkańców w s i . Poza wspomnianą karczmą 1 radą gminną także w kościele zajmowali uprzywilejowane miejsce. O n i w czasie procesji nosili chorągwie, i c h córki szły „do obrazu". Jest rzeczą charakterystyczną, że na t y m t l e powstawało wiele uzasadnień, u z n a w a ­ n y c h i głoszonych zresztą także przez ludność biedną, w rodzaju takich, j a k ; „Przecie t o kmieć do procesyji m o iść, bo łon mo lepsy m u n d u r , a bez t o i parada jest więkso" . U p r z y w i l e j o w a n i e k m i e c i w życiu t o w a ­ r z y s k i m przejawiało się w powierzaniu i m f u n k c j i obrzędowych. I c h n a j ­ chętniej proszono „ w k u m y " , na mówców weselnych czy pogrzebowych. W czasie uroczystości czy zabaw sadzano i c h z w y k l e razem, uzasadniając to t y m , że „kmieć z k m i e c i e m n o j l e p i pogwarzy. Ło cymze miołby g w a ­ rzyć z t a k i e m , co n i e mo g o s p o d a r k i ? " 10 11 Najniżej w ocenie społecznej ludności stali fornale. Żyli oni też w znacznej izolacji towarzyskiej. Już sam fakt zamieszkania w „chyzie" d w o r s k i m izolował i c h przestrzennie od reszty w s i . Nadto fornale b y l i 9 Polski, W l i t e r a t u r z e p o l s k i e j o a u t o r y t e t a c h w i e j s k i c h pisał В y s t r o ń, s. tradycyjna, 6—8. Z a g a d n i e n i e to o m a w i a s. 31—33 (8. Potęga 1 0 Informator 11 Informátorka też Dobrowolski, autorytetów). J . J . , l a t 89, w y w i a d n r 8, 1955 r. M . M., l a t 64, w y w i a d n r 15, 1955 r. Chłopska Etnografia kultura �DANUTA 86 MARKOWSKA elementem bardziej płynnym, p r z y b y w a l i t u z sąsiednich w s i z zaboru rosyjskiego i nierzadko po k i l k u l a t a c h p r z e n o s i l i się do i n n y c h f o l w a r ­ ków. O żonach f o r n a l s k i c h krążyło we w s i wiele „szydnych" opowiadań. Jedna z informátorek, córka k m i e c i a , mówi: „Zachowanie t a k i e j k o b i e t y f o r n a l s k i e j też inne było niż gospodyni... P o w i a d a l i ludzie, że f o r n a l k a nieraz na weselu coś po k r y j o m u wzięła p o d f a r t u c h i do d o m u zanio­ sła" . 12 Na baczniejszą uwagę zasługuje autorytet l u d z i starych, a zwłaszcza starych z zamożnych rodzin. K i l k a było jego źródeł. Najogólniejszą przy­ czyną był p o w o l n y r y t m ówczesnych przemian społeczno-ekonomicznych, powodujący, iż przygotowanie do życia młodego pokolenia sprowadzało się do a s y m i l o w a n i a i c h do treści k u l t u r o w y c h zastanych, do przekazy­ w a n i a zastanych nawyków p r o d u k c y j n y c h , myślowych i t p . T e n stan rze­ czy szczególnie predestynował s t a r y c h do t e j f u n k c j i . W analizie a u t o r y t a t y w n e j pozycji l u d z i starych we w s i należy odróżnić i c h realną, faktyczną przewagę, przejawiającą się częstokroć w p r z y m u ­ s o w y m egzekwowaniu posłuchu, od a u t o r y t e t u uznawanego, w p e w n y m zakresie aprobowanego przez młodych. E l e m e n t p r e s j i w a u t o r y t a t y w ­ nej pozycji s t a r y c h wynikał stąd, iż bardzo długo nie „odpisywali" o n i młodym z i e m i . Częstokroć p o z w a l a l i ją zresztą użytkować przez k i l ­ kanaście n a w e t l a t przed zapisem n o t a r i a l n y m . Powodowało to, że w skali w s i g r u p a „głów gospodarstw" rekrutowała się ze starszych mężczyzn, mających częstokroć już pożenionych synów. Nieco i n n y charakter m a autorytatywność s t a r y c h w zakresie wiedzy rolniczej, i to zarówno e m p i r y c z n e j , j a k i magicznej. Działał t u cały zespół czynników, jak brak regularnego szkolnictwa, brak szerszych kontaktów ludności wiejskiej z i n n y m i środowiskami. Słowem — b r a k i n n y c h źródeł wiedzy. W tej sytuacji starzy gospodarze b y l i najważniej­ szymi nosicielami wiedzy fachowej rolniczej, strzegli jej jednak zazdrośnie i stopniowo w nią wtajemniczali. Rzecz jasna, że i w t y m momencie autory taty wności starych t k w i jakiś element przymusu — brak i n n y c h źró­ deł wiedzy. N i e m a on już jednak tego ostrego charakteru, co egzekwowa­ nie posłuchu pod groźbą wydziedziczenia. Ważnym źródłem autorytetu starych była także i c h rola w przekazywaniu zasad konwenansu wiejskie­ go. Zachowanie towarzyskie starych stanowiło dla młodych a t r a k c y j n y model ( p r z y p o m n i j m y cytowaną wypowiedź i n f o r m a t o r k i , która wzdycha: » M ó j Boże, k i e d y t y z to jo t a k bede umiała gwarzyć...«). Rozróżnienie t y c h elementów autorytetu wydaje się ważne również dlatego, że w t o k u dalszego rozwoju n a j p i e r w upadają te, które związane były z funkcją prze­ kazywania wiedzy rolniczej. Działalność oświatowa Kółek Rolniczych, d a - Informatorka W. A., l a t 60, w y w i a d n r 5, 1955 r. �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 87 Tująca się w o m a w i a n e j w s i o d końca X I X w., a zwłaszcza p i e r w s z y c h lat X X w., wpływ oświatowy miasta, a nade wszystko zmiany w technice u p r a w y ziemi obniżyły w t y m zakresie autorytet starych. T r w a jednak nadal „przymus" oj ca-właściciela. A oto charakterystyczna wypowiedź jednego z informatorów: „Starzy d o w n i to t a k te n a t u r e przejrzeli, że podług wiatrów, podług gleby wróżyli, j a k i będzie r o k i gdzie co trza siać, coby sie udało. Młody n i e beł jesce t a k i w y p r a k t y k o w a n y , coby t o som wiedzioł, a starzy z niechęcio tego u c y l i , bo k c i e l i , coby młody j a k najdłuzy do n i k chodzieł i radzieł sie. P o t y m j a k nastały te kółka r o l ­ nice i u c y l i n o w y c h sposobów i u p r a w , to młodzi n i e do łojców, a do i n s t r u k t o r a po rade chodzieli. Co z tego, k i e j j e m starzy z i e m i nie do­ wali" . l13 Spoistość tej tradycyjnej społeczności lokalnej ulega zachwianiu w po­ czątkach X X w., kiedy t o znaczna część bezrolnej i małorolnej ludności w s i podejmuje pracę w mieście. M i m o iż prace t e nie dawały jeszcze wówczas szansy stabilizacji, t o jednak tworzyły zalążek przyszłej klasy robotniczej czy w a r s t w y chłopów-robotników. Zaczyna się proces tworze­ nia nowej s t r u k t u r y społeczno-zawodowej, wywodzącej się już nie t y l k o z lokalnego układu i t e m u układowi służącej, lecz wynikłej z powiązań z szerszym układem społeczno-ekonomicznym. Wzrost kontaktów z klasą robotniczą miasta powoduje powolne wprawdzie, lecz stałe przenikanie na wieś n o w y c h wzorów życia. N a pierwsze lata X X w . przypada też a k t y w n a działalność oświatowa rolnicza. Wszystko to zapowiada zmierzch „tradycyjnej społeczności l o k a l n e j " , jej systemu wartości i j e j autorytetów. Uogólniając stwierdzić należy, że a u t o r y t e t y omawianego okresu l a t 1880—1918 j a k k o l w i e k reprezentowały jakieś szersze instytucje l u b g r u p y społeczne, n p . kościół czy stan ziemiański, t o jednak w świadomości m i e ­ szkańców w s i przejawiały się zawsze w formie konkretnej personifikacji, jako autorytety osobowe: k o n k r e t n y pan, k o n k r e t n y ksiądz, konkretna g r u ­ pa starców. Przy t y m autorytatywność t y c h osób dotyczyła zazwyczaj dość szerokiego zakresu spraw, wykraczając poza i c h zasadnicze role spo­ łeczne. Ksiądz był na przykład nie t y l k o autorytetem w sprawach m o r a l ­ ności i ściśle religijnych, lecz także autorytetem wiedzy. Tego rodzaju autorytety osobowe wydają się być charakterystyczne dla t r a d y c y j n y c h społeczności l o k a l n y c h o niezróżnicowanej s t r u k t u r z e zawodowej, r o l n i ­ czych i „zasiedziałych", t j . o słabej ruchliwości oraz drugoplanowych kontaktach z i n n y m i rodzajami środowisk społecznych czy kulturą ogól­ nospołeczną. W zagadnienie rangi czy r o l i różnych postaci pracy wytwórczej czy zajęć zarobkowych doskonale wprowadza nas miejscowe nazewnictwo. 1 3 Informator W. S., lat 50, w y w i a d nr 20, 1955 r. �DANUTA 88 MARKOWSKA Toteż na zakończenie rozważań nad charakterem s t r u k t u r y społecznej w s i tego okresu zestawimy te pojęcia : 1. P o s a d a, „człowiek na posadzie" — określenie nielicznych w e w s i przedstawicieli takich zawodów, j a k pisarz, nauczyciel, szerzej — wszelkie zawody inteligenckie, opłacane przez władze samorządowe i pań­ stwowe, a nie związane z własnością, lecz z wykształceniem. Sporadycz­ nie młodzież w s i zdobywa posady, lecz jest t o droga wyjścia ze środo­ wiska, a nie czynnik różnicowania jego s t r u k t u r y społeczno-zawodowej. 2. I n t e r e s , „mieć interes" l u b „prowadzić interes" — określenie wszelkich pośredników handlowych, dzierżawców karczem dworskich, właścicieli sklepów i t p . Niektórzy spośród ludzi „interesu" pojawiają się t y l k o okresowo w e w s i , i n n i mieszkają w niej, lecz są j a k b y poza j e j strukturą społeczną, gdyż jest to element obcy etnicznie {Żydzi), bez t r a d y c j i zasiedziałości. 3. F а с h , „mieć f a c h " — pojęcie bardziej zróżnicowane wewnętrznie niż d w a wyżej podane. Dotyczy: a) mistrzów m u r a r s k i c h i b u d o w l a n y c h , którzy n i e j e d n o k r o t n i e zdają egzaminy cechowe, ale n i e mogąc znaleźć stałej pracy w mieście, usiłują nabyć ziemię i przejść do g r u p y rolników. Ta. kategoria jest znana n a terenie w s i ; b) t r a d y c y j n y c h zawodów rzemieślniczych w i e j s k i c h , t a k i c h j a k k o w a l , f u n k c j o n a l n i e powiązanych z gospodarką wiejską i w y s o k o cenionych w h i e r a r c h i i społecznej w s i ( j a k k o l w i e k niżej niż k m i e c i e czy zagrodnicy). Z przedstawicielami rze­ miosł w i e j s k i c h styka się ludność w s i stale w czasie l o k a l n y c h j a r ­ marków. 4. S ł u ż b a , „być n a służbie" — określenie stałej pracy najemnej w r o l n i c t w i e : w folwarkach i u bogatych gospodarzy; dotyczy zarówno dzieci, j a k i dorosłych. Także określenie pracy dziewcząt służących w p r y ­ w a t n y c h domach w K r a k o w i e . 5. S p o s ó b d o ż y c i a , „szukać sposobu do życia", „znaleźć sposób do życia" — określenia wszelkiego rodzaju przejściowych zajęć służących uzupełnieniu źródeł utrzymania. Dotyczy szerokiego zakresu czynności, od pracy przy budowie szosy aż po zbieractwo ziół czy przemyt. „Sposób do życia" jest charakterystyczny zwłaszcza d l a najbiedniejszych kategorii ludności, ale nie t y l k o (np. przemyt). W t y m zestawie pojęć nie mieścił się nigdy rolnik. T e r m i n „rolnik" nie był zresztą w t y m okresie w ogóle jeszcze używany. Na określenie właścicieli gospodarstw używano nazw szczegółowych: kmieć, zagrod­ n i k i t p . , które dotyczyły n i e t y l e charakteru czynności wytwórczych, ile 14 Słowniczek sporządzono w następujący sposób: n o t o w a n o dosłownie t e r m i ­ n y używane p r z e z n a j s t a r s z y c h informatorów w e w s i i z k o n t e k s t u w y p o w i e d z i usiłowano określić i c h z n a c z e n i e , następnie zaś w s p e c j a l n y c h r o z m o w a c h pro­ szono, b y n a j s t a r s i mieszkańcy w s i p o d a l i , co rozumieją p r z e z poszczególne pojęcia. 1 4 �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 89 pozycji społecznej, kojarzyły się z tradycją lokalną, -miejscami w e w s i , nazwami pól, „ojcowizną", „dziedzictwem", słowem — dotyczyły pewnego s t y l u życia. II. OKRES LAT 1918—1945 Okres międzywojenny, podobnie j a k okres poprzedni, zawiera w so­ bie k i l k a faz r o z w o j u stosunków ekonomiczno-społecznych w s i . Można by mówić o okresie bezpośrednio p o w o j e n n y m , k i e d y t o — bardzo krótko zresztą — była dobra k o n i u n k t u r a r y n k o w a dla artykułów gospodarstwa rolnego. W t y m czasie (1919—1924) z p o w o d u nieustabilizowanej w a l u t y wszystkie pieniądze uzyskane ze sprzedaży artykułów r o l n o - h o d o w l a n y c h obracali chłopi n a zakup materiałów b u d o w l a n y c h , sprzętów do­ m o w y c h i odzieży. Dobra k o n i u n k t u r a ulegała s t o p n i o w e m u pogorszeniu, a k r y z y s ogólny l a t 1929—1933 dotknął również wieś, w s k u t e k czego poważnemu obniżeniu uległa stopa życiowa w s z y s t k i c h k a t e g o r i i miesz­ kańców w s i . P e w n a poprawa s y t u a c j i społeczno-ekonomicznej miesz­ kańców w s i widoczna jest po r o k u 1934. O d dawna narastający k r y z y s gospodarki dworskiej doprowadził w w y n i k u trudności l a t 1929—1933 do całkowitego p r a w i e j e j u p a d k u . Prób rozwiązania szukano w częścio­ wej parcelacji gruntów d w o r s k i c h , przy czym ziemię n a b y w a l i zarówno chłopi z M o d l n i c y , j a k i w s i sąsiednich. Parcelacja gruntów d w o r s k i c h w latach trzydziestych w sposób i s t o t n y zaważyła na s t r u k t u r z e własno­ ściowej gospodarstw chłopskich w s i . Dzięki pomocy k r e d y t o w e j bardzo w i e l e bezrolnych i małorolnych r o d z i n n a b y w a małe działki ziemi. Następował więc w t e n sposób proces zacierania dużych różnic w stanie posiadania. P o w s t r z y m u j e to częściowo proletaryzację ludności związa­ ną z działami r o d z i n n y m i ziemi. Jako ostatnią fazę tego o k r e s u należy wymienić drugą wojnę światową i okupację niemiecką. N i e zaważyła ona j e d n a k w sposób i s t o t n y n a tendencjach r o z w o j o w y c h s t r u k t u r y społeczno-zawodowej w s i a n i n a j e j życiu gospodarczym. Toteż w n i ­ niejszej analizie zostanie pominięta. W okresie poprzednim społeczność w i o s k o w a reprezentowała p r z e j ­ r z y s t y system powiązań społeczno-ekonomicznych, jasny układ auto­ rytetów, określony system wartości społecznych powszechnie akcepto­ w a n y c h . Okres międzywojenny jest dla badacza słabiej czytelny. W zebranych materiałach t e r e n o w y c h n i e zaznaczył się o n o s t r y m kontrastem a n i w stosunku do okresu poprzedniego, a n i następującego po n i m . Jest t o b o w i e m okres przejściowy, zawierający w sobie w i e l e zjawisk d a w n y c h , tkwiących k o r z e n i a m i jeszcze w okresie sprzed p i e r w ­ szej w o j n y , j a k i n o w y c h , stanowiących zapowiedź okresu następnego. Można b y o t y m etapie r o z w o j o w y m w s i powiedzieć, że jest t o okres �90 DANUTA MARKOWSKA wyraźnej w a l k i sprzecznych tendencji i poszukiwania nowego m o d e l i ; zarówno życia zbiorowego, j a k i jednostkowego. W okresie poprzednim społeczność w i o s k o w a ściśle wyróżniała po­ szczególne kategorie własnościowe gospodarstw i miała d l a n i c h o k r e ­ ślone nazwy. Z j a w i s k o to było kontynuacją okresu pańszczyźnianego, k i e d y to poszczególne kategorie chłopstwa i i c h Obowiązki wobec d w o r u były dokładnie ustalone. W okresie międzywojennym n a s k u t e k przeobra­ żeń w s t r u k t u r z e własnościowej, wywołanych zarówno rozdrobnieniem gospodarstw, j a k i n a b y w a n i e m ziemi d w o r s k i e j , zaczęły się zacierać dawne określenia i w efekcie zachowała się t y l k o nazwa „kmieć" na określenie 'posiadacza gospodarstwa o r o z m i a r a c h od 5,5 do 8,5 ha. I n n e kategorie własnościowe gospodarstw n i e miały odpowiadającego i m n a z e w n i c t w a i Określane były ogólną nazwą „gospodarz". S t r u k t u r a własnościowa gospodarstw chłopskich w s i M o d l n i c y przed­ stawia w połowie l a t t r z y d z i e s t y c h następujący obraz . N a ogólną liczbę 122 rodzin kmiecie, posiadający 5,5 do 8,5 ha, stanowili 8% ogółu rodzin, gospodarstwa o powierzchni 2,5 do 5,5 ha reprezentowane były przez 30% rodzin, gospodarstwa o areale 1 do 2,5 ha przez 38% rodzin, a go­ spodarstwa o p o w i e r z c h n i poniżej 1 h a przez 1 9 % . Ludność całkowicie bezrolna stanowiła 5% ogółu rodzin w e w s i . Gospodarstwo stanowiło w y ­ starczającą podstawę egzystencji rodziny jedynie w p r z y p a d k u k m i e c i i gospodarstw mających 2,5 do 5,5 ha. Tutaj u t r z y m u j e się w dalszym ciągu tendencja do samowystarczalności. 15 Najbardziej znamienną cechą wszelkich zajęć poza własnym l u b r o ­ dzicielskim gospodarstwem jest dla omawianego okresu zmiana proporcji liczebnych pomiędzy z a t r u d n i o n y m i najemnie w r o l n i c t w i e a z a t r u d n i o ­ n y m i poza r o l n i c t w e m . P r z y p o m n i j m y , że w poprzednim okresie 35% r o d z i n powiązanych było z pracą najemną w rolnictwie, a t y l k o 10% z pracą pozarolniczą. N a t o m i a s t w okresie międzywojennym (w d r u g i e j połowie l a t trzydziestych) już 60% r o d z i n wiąże swą egzystencję z pracą najemną poza r o l n i c t w e m , g d y natomiast w r o l n i c t w i e najemnie za­ t r u d n i a się t y l k o około 5%. Upadek gospodarczy d w o r u przejawił się nie t y l k o w sprzedaży części ziemi, a l e także w w y d a t n y m ograniczeniu n a j m u stałego i sezonowego oraz ogólnym rozprzężeniu o r g a n i z a c y j n y m . Z w o l n i o n o w i e l u f o r n a l i , pozostawiając i c h zaledwie t r z e c h . „Pon sie zrujnował, a f o r n a l o m t y z jeno bicyska w garściach łostały" — mówi o t y m jedna z informátorek . Zalegano z wypłatą „ordynarii" i opłatą najmu, toteż mnożyły się kradzieże w e dworze. Zadłużenie d w o r u p o ­ wodowało, iż coraz częściej sprzedawano chłopom zboże i koniczynę „na 16 D a n e te pochodzą z r e k o n s t r u k c j i drogą b a d a n i a h i s t o r i i w s z y s t k i c h r o d z i n . Informátorka P. J . , l a t 52, w y w i a d n r 12, 1955 r. �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 91 p n i u " . N a tego rodzaju transakcjach miało się wzbogacić ' k i l k u chłopów w e w s i . W t y c h w a r u n k a c h do pracy najemnej w e dworze szedł element napływowy, natomiast ludność miejscowa dążyła przede w s z y s t k i m do zajęć 'pozarolniczych. T a k więc w latach trzydziestych i dalszych X X w . dwór n i e odgrywał już żadnej p r a w i e r o l i w stosunkach pracy n a w s i . Zakres prac 'pozarolniczych ulega w o m a w i a n y m okresie poszerzeniu. Z m i e n i a się też i c h charakter. L i k w i d a c j a granic zaborów poszerza t e r e n poszukiwania pracy. Rozpoczynają się m i g r a c j e cotygodniowe do Z a ­ głębia Dąbrowskiego do pracy w kopalniach. W związku z t y m poja­ wiają się n o w e zawody, t a k i e j a k górnik, ślusarze i t p . N a d a l wśród prac zarobkowych w K r a k o w i e przeważają prace m u r a r s k i e (około 70% ogółu z a t r u d n i o n y c h w K r a k o w i e ) , a obok tego praca w zakładach m e ­ t a l u r g i c z n y c h w 'charakterze tokarzy, frezerów i i n n y c h zawodów m e t a l u r g i c z n y c h . Następną grupę stanowią p r a c o w n i c y k o l e i państwo­ w y c h . Ogólnie stwierdzić należy, że wzrosła g r u p a zajęć pozarolniczych wymagających ' k w a l i f i k a c j i zawodowych, natomiast zanikły l u b uległy ograniczeniu zajęcia n i e wymagające k w a l i f i k a c j i , t a k i e j a k t r a n s p o r t f u r m a n k a m i , prace p r z y b u d o w i e dróg i t p . N i e znaczy t o jednak, b y ludność n i e podejmowała tego rodzaju prac. Wobec częstych zwolnień z pracy, k r y z y s u i niepewności co do stałości miejsca pracy n a w e t ci, którzy posiadali w y s o k i e k w a l i f i k a c j e zawodowe, zmuszeni b y l i w czasie bezrobocia do p o d e j m o w a n i a prac nie wymagających k w a l i f i k a c j i l u b do n a j m o w a n i a się w r o l n i c t w i e . M i m o iż okres międzywojenny n i e przyniósł rozwiązania d l a r e z e r w siły roboczej wisi, t o j e d n a k w w i e l u p r z y p a d k a c h nastąpiło względnie trwałe włączenie części p r o l e t a r i a t u i półproletariatu wiejskiego w n o ­ woczesne zakłady przemysłowe i 'powiązanie go z robotnikami m i e j s k i m i . K i l k a r o d z i n ze w s i przenosi się n a stałe do miasta. Wśród kryteriów oceny zawodu n a p l a n p i e r w s z y w y s u w a się wówczas sprawa stabilizacji w d a n y m zawodzie i zakładzie pracy. N a d r u g i m miejscu występował rozmiar dochodu. Szansa stabilizacji wzrastała w miarę w z r o s t u k w a l i ­ f i k a c j i zawodowych, toteż wzrastała w e w s i liczba robotników w y k w a ­ l i f i k o w a n y c h różnych specjalności. Z i e m i a pozostaje j e d n a k n a d a l w a r ­ tością najbardziej pożądaną, gdyż s t a n o w i najpewniejsze źródło egzy­ stencji. Stąd powszechne obracanie dochodów pozarolniczych n a zakup ziemi. Wzrost liczebny z a t r u d n i o n y c h w przemyśle, b u d o w n i c t w i e i kolei, i c h wzrost procentowy w ogólnej liczbie rodzin w e w s i spowodował, że w życiu społecznym w s i zaczynają o n i odgrywać istotną rolę. K r y z y s gospodarki dworskiej i stale postępująca parcelacja eliminują dwór z życia społeczno-gospodarczego w s i i powodują upadek jego a u t o r y t e t u . W ślad za t y m zdeprecjonowana jest także praca w e dworze, toteż w t y m �92 DANUTA MARKOWSKA okresie w h i e r a r c h i i społecznej w s i bezrolny m u r a r z czy ślusarz, nawet n i e mający stałego zatrudnienia, oceniany był wyżej od najemnie p r a ­ cującego w r o l n i c t w i e . Żaden z n i c h n i e miał pewnego i ustabilizowanego miejsca pracy, ale r o b o t n i k przemysłowy górował k w a l i f i k a c j a m i . Z a ­ cierają się też ostre przedziały pomiędzy poziomem życia rodzin k m i e ­ cych a resztą ludności w s i . N i e t y l k o b o w i e m spada przeciętny areał gospodarstw kmiecych, ale także n a s k u t e k zajęć pozarolniczych i n a b y ­ cia działek ziemi podnosi się poziom b y t o w y d a w n y c h 'najbiedniejszych k a t e g o r i i ludności w s i . S t r u k t u r a społeczna w s i okresu sprzed pierwszej w o j n y światowej była spolaryzowana pod względem własnościowym i ta polaryzacja określała dystans społeczny. Okres międzywojenny p r z y ­ nosi „ześredniaczenie" s t r u k t u r y własnościowej. Powstaje jednakże n o ­ wego rodzaju dystans społeczny, wywołany zupełnie o d m i e n n y m i czyn­ n i k a m i . Szukać i c h należy na l i n i i wieś — miasto. Otóż n a przeciwstaw­ n y c h krańcach s t r u k t u r y społeczno-zawodowej w s i znaleźli się z jednej strony t r a d y c y j n i kmiecie, z d r u g i e j w y s o k o w y k w a l i f i k o w a n i robotnicy przemysłowi, w sposób trwały powiązani z nowoczesnymi zakładami przemysłowymi (nie zawsze przy t y m należący do najniższych kategorii właścicieli gospodarstw). Zarówno j e d n i , j a k i d r u d z y stanowią w p r a w ­ dzie z n i k o m y procent ogółu r o d z i n w e w s i , jednakże zasługują n a uwagę j a k o przedstawiciele d w u różnych systemów wartości społecznych. Są też w świadomości mieszkańców w s i w t e n sposób u z n a w a n i . K m i e c i e reprezentują dziedzictwo okresu poprzedniego, system wartości cha­ r a k t e r y s t y c z n y d l a t r a d y c y j n y c h s t r u k t u r agrarnych, w y s o k o w y k w a ­ l i f i k o w a n i robotnicy przemysłowi powiązani z m i a s t e m i klasą r o b o t n i ­ czą miasta stanowią zapowiedź nadejścia społeczeństwa i n d u s t r i a l n e g o z jego- systemu wartości. Pomiędzy t y m i wartościami oscylują aspiracje i dążenia ogromnej masy rodzin w e w s i . Jest sprawą bardzo c h a r a k t e ­ rystyczną, iż w okresie międzywojennym powszechne było dążenie d o n a b y w a n i a ziemi, czy zachowania własności, lecz oceny społeczne i auto­ r y t e t y tego okresu wykraczają już dalej poza uznanie własności w r o l ­ n i c t w i e . Powszechne dążenie d o posiadania gospodarstwa rolnego jest w y r a z e m niepewności zajęć pozarolniczych, a l e jednocześnie działa już w społeczności w i e j s k i e j żywy przykład r o d z i n robotniczych, szerzej zaspokajających potrzeby b y t o w e swych członków, „światłych", obezna­ n y c h z bieżącymi s p r a w a m i p o l i t y c z n y m i , kontaktujących się z i n n y m i środowiskami. Przeobrażenia s t r u k t u r y społeczno-zawodowej w s i pociągają też za sobą z m i a n y w powiązaniach i zależnościach społecznych. Zachowały się w p r a w d z i e t r z y podstawowe f o r m y powiązań gospodarczych: najem, odrobek i pomoc sąsiedzka, ale w o d m i e n n y c h proporcjach i bardzo z m o d y f i k o w a n e . Bogatsze gospodarstwa na ogół nie stosowały już w t y m �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 93 •okresie n a j m u stałego, lecz t y l k o sezonowy, opłacany zawsze gotówką. Z a t r u d n i a n o w t y m okresie w sezonie znaczną liczbę rąk roboczych, ale na przeciąg krótkiego czasu. Wiąże się t o ze zmianami w technice rolnej. N a przykład w okresie międzywojennym w y o r y w u j e się z i e m n i a ­ k i , co skraca czas sprzętu, ale w y m a g a okresowo znacznie większej liczby rąk roboczych niż w w a r u n k a c h dawnej f o r m y sprzętu. Rozpowszechnia się n a j e m stosowany przez mniejsze gospodarstwa, nie posiadające siły pociągowej i zmuszone do korzystania z usług bogatszych gospodarzy. T ę formę n a j m u opłacano gotówką, t a k pożądaną przez gospodarzy n i e mających pozarolniczych źródeł dochodu i słabo z o r i e n t o w a n y c h r y n k o ­ w o w swej gospodarce r o l n e j . Coraz większego znaczenia nabiera okreso­ w e współdziałanie sąsiedzkie pomiędzy gospodarstwami równorzędnymi. Wiąże się t o zarówno z „ześredniaczeniem" s t r u k t u r y własnościowej, j a k i z m i a n a m i w technice rolniczej, ze spadkiem przeciętnej Bczebności rodziny ( w porównaniu z okresem poprzednim), z ograniczeniem pracy dzieci w w i e k u s z k o l n y m oraz z z a t r u d n i e n i e m pozarolniczym mężczyzn, co uszczupliło r o d z i n n y zespół roboczy obsługujący gospodarstwo rolne. Odrobek jest tą formą powiązań gospodarczych, która w okresie mię­ d z y w o j e n n y m znajduje się wyraźnie w regresie. Zanikają też całkowicie niektóre jego postacie, t a k i e j a k odrobek za ziarno czy z i e m n i a k i udzie­ lone n a przednówku. Wszelkie f o r m y powiązań ekonomicznych okresu międzywojennego nacechowane są rzeczowością. F a k t współpracy gospodarczej n i e obligował już do kontaktów t o w a r z y s k i c h , zakończenie c y k l u prac r o l n y c h coraz rzadziej łączyło się z zabawami. Przetrwały w p r a w d z i e f o r m y pomocy „z dobrego serca", jednakże w o m a w i a n y m okresie układały się coraz bardziej n a płaszczyźnie kontaktów i n d y w i ­ d u a l n y c h czy najbliższego sąsiedztwa i n i e angażowały już całej spo­ łeczności w i o s k o w e j . Zmienił się też charakter jarmarków w i e j s k i c h . W p r a w d z i e nadal odbywały się one w t r a d y c y j n y c h miejscach: w Skale, Krzeszowicach, a n a w e t przez pewien jeszcze czas w samej M o d l n i c y , ale straciły swój d a w n y uroczysty charakter. W okresie międzywojennym n i e wymieniało się już p r a w i e zupełnie na j a r m a r k a c h jednego t o w a r u za d r u g i , lecz powszechnie operowano gotówką. L i k w i d a c j a karczem w e w s i spowo­ dowała, iż coraz rzadziej „opijano" a k t kupna—sprzedaży. Okres międzywojenny jest okresem powolnej, lecz stałej dezinte­ g r a c j i społeczności w i o s k o w e j . Zadecydowały o t y m przede w s z y s t k i m następujące c z y n n i k i : 1) coraz silniejsze powiązania znacznej części, l u d ­ ności z p o n a d l o k a l n y m i układami społeczno-ekonomicznymi: miastem i ośrodkami przemysłowymi, Wieś przestaje być „obwodem zamknię­ t y m " . Nastąpił wzrost ruchliwości zarówno przestrzennej (cotygodniowe dojazdy do pracy), j a k i społecznej (przesunięcia w s t r u k t u r z e własno- �DANUTA 94 MARKOWSKA ściowej, z m i a n y zawodów i t p . ) ; 2) objęcie w s i systemem ogólnospołecz­ n y m oświaty szkolnej i pozaszkolnej (oświatą fachową — rolniczą, dzia­ łalnością U n i w e r s y t e t u Ludowego w sąsiednich Szycach, działalnością p a r t i i politycznych); 3) poszerzenie bezpośrednich styczności z ludnością miasta ( k o n t a k t y rodzinne i towarzyskie); 4) poszerzenie w y m i a n y t o ­ w a r o w e j pomiędzy m i a s t e m a wsią. Proces dezintegracji społeczności w i o s k o w e j wyraża się w życiu z b i o r o w y m u p a d k i e m t r a d y c y j n y c h autorytetów, osłabieniem k o n t r o l i społecznej oraz t w o r z e n i e m się różnych, częstokroć przeciwstawnych sobie ugrupowiań o charakterze t o w a r z y s k i m , światopoglądowym. C z y n n i k i e m , który s i l n i e zaważył na przeobrażeniach kontaktów t o ­ w a r z y s k i c h n a terenie w s i , była postępująca emancypacja młodych, wzrost i c h znaczenia w życiu z b i o r o w y m . O n i b y l i ludźmi najbardziej „światłymi", o c z y t a n y m i , o n i „objechali kawał świata" w czasie służby w o j s k o w e j , o n i b r a l i udział w pracach Kółka Rolniczego, organizacji młodzieżowych i politycznych. Młodzi wreszcie uczestniczyli w pracach U n i w e r s y t e t u Ludowego w Szycach. A o t o charakterystyczna wypowiedź, dotycząca początku l a t trzydziestych: „Bardzo dużo zmieniło się po w o j n i e i większa powstała samodzielność młodych. O n i b y l i na wojnie, zetknęli się z różnymi narodami, popatrzyli, j a k l u d z i e gdzie indziej żyją. K u l t u r a r o l n a w t e d y się podniosła, t o młodzi t y m się z a j m o w a l i . Zaczęli uwalniać się od władzy starszych. Rozleciała się w t e d y t a jedna w i e l k a rodzina wiejska. Jeszcze zaraz po w o j n i e z b i e r a l i się ludzie wieczorem, n a p o ­ gawędki, ale już n i e starzy n a n i c h m i e l i głos, ale c i , co z wojska p r z y ­ szli i t y l e świata w i d z i e l i ... starzy p o w o l i przestali chodzić na t e w i e ­ czorne pogadanki, bo i m n i j a k o było, że n i e o n i teraz p r z y głosie ... A p o t e m t o już każdy z t y c h młodych jakiejś się r o b o t y przyczepił i t a k się wszystko skończyło" . N i e była to jednakże j e d y n a przyczyna u p a d k u a u t o r y t e t u starych. I s t o t n y c h p r z y c z y n szukać należy również w zmianach, j a k i m uległa gospodarka chłopska w t y m okresie. Jej modernizacja 'powoduje, że a u t o r y t e t fachowy rolników, opierający się na i c h długoletniej praktyce, okazuje się niewystarczający. I c h miejsce zajmują w h i e r a r c h i i autorytetów l u d z i e z a w o d u : i n s t r u k t o r z y Kółka Rolniczego, agronomowie. Oświata szkolna i pozaszkolna, działalność U n i w e r s y t e t u Ludowego w sąsiednich Szycach i rozpowszechniające się czytelnictwo w znacznej mierze pozbawiają księdza jego a u t o r y t e t u wiedzy. Dodajmy do tego, że n a terenie w s i pojawiają się d w a n u r t y ideologiczne: robotniczy, reprezentowany przez nieliczną w p r a w d z i e , ale świadomą grupę robotników powiązanych z miastem i przemysłem, oraz ideologia chłopska propagowana w U n i w e r s y t e t a c h L u d o w y c h 11 1 7 Informator W. J . , l a t 64, w y w i a d n r 38, 1958 r. �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 95 i Kołach Młodzieży W i e j s k i e j . Jedna i druga przyczyniła się d o powsta­ n i a nowego d l a w s i a u t o r y t e t u , a u t o r y t e t u „człowieka światłego". W o g r o m n y m skrócie powiedzieć można, że z jednej s t r o n y a u t o r y t e t y tego okresu stają się bardziej specjalistyczne, związane z f u n k c j a m i za­ w o d o w y m i , a z d r u g i e j s t r o n y r o d z i się n o w y rodzaj a u t o r y t e t u , ponadpersonalny. Ksiądz n p . pozostaje n a d a l a u t o r y t e t e m w sprawach r e l i g i i i moralności, ale przestaje rám być w sprawach w i e d z y o świecie, nie wpływa już n a życie gospodarcze w s i . Ojciec zachowuje a u t o r y t e t j a k o głowa r o d z i n y , ale t r a c i w i e l e j a k o a u t o r y t e t fachowy r o l n i c z y . I n s t r u k ­ t o r Kółka Rolniczego jest a u t o r y t e t e m z a w o d o w y m , ale n i e i n g e r u j e w i n n e dziedziny życia w s i . Poprzez pojawiające się książki i gazety powstaje n o w y autorytet: oderwany, anonimowy p r a w i e — autorytet w i e d z y czy ideologii. Tworzenie się tego rodzaju autorytetów w y d a j e się być charakte­ r y s t y c z n y m z j a w i s k i e m towarzyszącym procesowi przełamywania r a m społeczności lokalnej i różnicowania się s t r u k t u r y społeczno-zawodowej. Wszystkie wyżej omówione procesy zarysowują się w okresie między­ w o j e n n y m w 'postaci tendencji,. Zarówno w zakresie życia gospodarczego, j a k i stosunków społecznych wieś przeżywa wyraźny przełom. Coraz bardziej traci charakter zamkniętej społeczności, ciążąc silnie k u miastu, lecz miasto jeszcze nie jest w stanie zapewnić pracy n a d m i a r o w i rąk roboczych ze w s i . Rozwiązanie dla t y c h nurtujących wieś procesów n a ­ stąpiło dopiero w okresie następnym. P r z y j r z y j m y się z kolei i dla tego okresu pojęciom i nazwom odno­ szącym się do różnych czynności z a r o b k o w y c h (por. też s. 88—89): 1. Nadal mówi się o p o s a d z i e w t a k i m rozumieniu j a k w okresie poprzednim, t o jest j a k o o zawodzie inteligenckim, w y k o n y w a n y m w i n ­ stytucjach samorządowych l u b państwowych. I nadal posada oznacza drogę wyjścia ze środowiska, a przynajmniej wyobcowanie z niego. 2. Nadal zachowuje się pojęcie i n t e r e s na określenie pośrednictwa handlowego l u b posiadania sklepu, lecz wieś ma teraz m n i e j styczności z tego rodzaju ludźmi (likwidacja karczem dworskich, ograniczenie p o ­ średnictwa kupców żydowskich). 3. Obok pojęcia f a c h pojawia się pojęcie z a w ó d , rozumiane jako posiadanie pewnego określonego stopnia k w a l i f i k a c j i w dziedzinie pracy możliwej do objęcia w zakładach przemysłowych czy przedsiębiorstwach. Następuje też odróżnienie tak rozumianego „fachu" czy „zawodu" od t r a ­ d y c y j n y c h zajęć t y p u rzemieślniczego, wiejskiego. N a określenie t y c h ostatnich stosuje się teraz t e r m i n „fach rzemieślniczy". W pierwszym rozumieniu „fach" staje się zjawiskiem coraz częstszym na w s i , natomiast „fach rzemieślniczy" coraz bardziej zanika l u b też przekształca się �DANUTA -96 MARKOWSKA w „fach", gdyż część samodzielnych rzemieślników z okolicznych w s i przechodzi do zakładów pracy w mieście (np. stolarze do f a b r y k i mebli). 4. Obok pojęcia s p o s o b u d o ż y c i a pojawia się nowe — d o r a ­ b i a n i e n a ż y c i e , służące określeniu wszelkich czynności n i e k w a l i i i k o w a n y c h i przejściowych czy sezonowych. Rola tego rodzaju zajęć i i c h zakres maleje zresztą w y d a t n i e w o m a w i a n y m okresie. 5. Określenie s ł u ż b a zachowało się nadal w p i e r w o t n y m znaczeniu, t j . w odniesieniu do pracy najemnej w r o l n i c t w i e i służby dziewcząt w i e j s k i c h w mieście. A l e — j a k wspomniano wyżej — rola pracy n a j e m ­ nej w r o l n i c t w i e w y b i t n i e maleje. 6. Pojawia się natomiast nowe pojęcie — r o b o t n i k . M i a n e m t y m określa się tę część mieszkańców w s i , która pracuje w nowoczesnych zakładach przemysłowych. T e r m i n ten i pojęcie przejęła ludność w s i ze środowiska miejskiego. W i e l u informatorów podkreślało w trakcie w y ­ powiedzi, iż użycie takiego samookreślenia sprzyjało i c h zbliżeniu z r o ­ b o t n i k a m i m i e j s k i m i . Na terenie w s i natomiast pojęcie „robotnik" stano­ wiło symbol wartości k o n k u r e n c y j n y c h wobec symbolu „kmieć". Posłu­ giwanie się pojęciem i t e r m i n e m „robótnk" wiązało się niewątpliwie z jakąś zalążkową postacią świadomości robotniczej, lecz n i e była t o jeszcze świadomość klasowa, a raczej poczucie przynależności do dużej g r u p y l u d z i pracującej w podobnych w a r u n k a c h i mającej jednakowe p r o b l e m y ekonomiczno-społeczne. 7. Na określenie s y t u a c j i właściciela i n d y w i d u a l n e g o gospodarstwa używa się terminu r o l n i k . Być może szukać t u należy wpływu ideolo­ gii chłopskiej z j e j językiem. D o t e r m i n u „rolnik" dodaje się coraz częściej p r z y m i o t n i k i , n p . „zacofany r o l n i k " , „dobry r o l n i k " . Treść znaczeniowa tego t e r m i n u n i e zawiera więc już m o m e n t u własności, lecz charakterystykę poprzez k w a l i f i k a c j e . III. OKRES LAT 1945-1960 Reforma rolna w sposób istotny przyczyniła się do dalszego „ześredniaczenia" s t r u k t u r y własnościowej. Z r e f o r m y rolnej otrzymało ziemię około 80% rodzin w e w s i . Przyczyniło się t o do podniesienia średniego poziomu bytowego rodziny, lecz nie stworzyło rolników. W 1950 r . na ogólną liczbę 157 r o d z i n 3,2% stanowiły r o d z i n y bezrolnych, 5,7% rodzin posiadało 0,1-0,5 ha; 38,2% 0 , 5 - 2 ha; 4 9 , 1 % 2—5 ha, 3,8% rodziny posiadające 5—10 ha. W 1960 r . na ogólną liczbę 146 r o d z i n 6,9% s t a n o w i l i b e z r o l n i ; 7,5% rodziny posiadające 0,1—0,5 ha; 43,8% rodziny posiadające 0,5—2 ha; 39,7% 2—5 ha; 2 , 1 % rodziny posiadające 5—10 ha ziemi. 1 8 1 9 wej 18 Dane ze s p i s u 19 Dane z Wydziału Rady powszechnego Narodowej w Rolnego z 1950 г., i Wydziału Krakowie oraz dane Główny Urząd S t a t y s t y k i . E w i d e n c j i Ludności z miejscowej księgi Prez. Powiato­ meldunkowej. �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 97 Rozwój przemysłu w K r a k o w i e , Nowej Hucie i w i n n y c h miejsco­ wościach wchłonął nadmiar rąk roboczych ze w s i i nie t y l k o nadmiar; do zawodów pozarolniczych przeszło b o w i e m w i e l u członków rodzin posiadających ziemię w dostatecznych rozmiarach. Część ludności całko­ w i c i e przeniosła się do miasta. Także znaczny odsetek młodzieży zdobywa zawody inteligenckie i przenosi się do miast. W 1960 r . n a ogólną liczbę 146 rodzin t y l k o 16% u t r z y m u j e się wyłącznie z r o l n i c t w a i 6,9% sta­ nowią r o d z i n y robotnicze i inteligenckie całkowicie bezrolne, d l a których wieś jest j e d y n i e miejscem zamieszkania. Ogromna masa pozostałych rodzin t o chłopi-robotnicy, posiadający różnej wielkości gospodarstwa rolne. W rodzinach t y c h różnie kształtuje się procentowy udział dochodu z r o l n i c t w a i dochodu z zajęć pozarolniczych, tworząc szereg podtypów w t e j kategorii. T a s t r u k t u r a społeczno-zawodowa jest z jednej s t r o n y rezultatem dawnej s t r u k t u r y społeczno-zawodowej, s k u t k i e m r e f o r m y rolnej oraz o t w a r c i a się n o w y c h możliwości pracy w przemyśle i usługach. Wraz z poszerzeniem się rynków pracy nastąpił także w z r o s t zakresu w y k o n y w a n y c h zawodów. G d y okres do l a t 1950—1952 charakteryzował się jeszcze znaczną zmiennością miejsc pracy i częstymi z m i a n a m i za­ w o d u przez poszczególne jednostki, t o o d l a t pięćdziesiątych wzwyż o b s e r w u j e m y wyraźną stabilizację zarówno miejsca p r a c y j a k i zawodu. A oto zawody w y b i e r a n e przez ludność w s i : 1) zawody i n t e l i g e n c k i e i półinteligenekie związane z administracją, s z k o l n i c t w e m i działalnością kulturalną. Wyróżnić t u należy zawody w y k o n y w a n e na terenie w s i oraz zawody w y k o n y w a n e w mieście i i n n y c h ośrodkach; 2) zawody techniczne wymagające średniego wykształcenia zawodowego l u b kursów odpowiadających t e m u p o z i o m o w i ; 3) zawody robotników w y k w a l i f i k o ­ w a n y c h ; 4) zawody związane iz usługami, a więc: p u n k t a m i skupu, sklepami, b a r a m i m l e c z n y m i i t p . y P r z y j r z y j m y się, j a k i e ikryteria oceny zdecydowały o w y b o r z e zawodu i miejsca pracy. Otóż podobnie j a k w d w u poprzednich okresach ważkie znaczenie m a sprawa dochodu. T r a c i natomiast n a znaczeniu t a k ważny w poprziednim okresie c z y n n i k stałości pracy. Szerokie możliwości zat r u d m e n i a , związane n a j p i e r w z odbudową, a potem z rozbudową k r a ­ j u , powodują, że pracę znajduje się bardzo łatwo, bez wysiłku. Wystę­ pują natomiast d w a n o w e k r y t e r i a oceny zawodu i miejsca p r a c y : k r y t e r i u m wysiłku fizycznego i czasochłonności w y k o n y w a n e g o zajęcia. Pierwsze z n i c h wiąże się z bardzo różnorodnymi s t a w k a m i płac w róż­ n y c h dziedzinach gospodarki narodowej. S t a w k i t e częstokroć były b a r­ dzo różne n a opłacenie t e j samej l u b podobnej czynności zawodowej, zależnie o d ważności branży d l a gospodarki ogólnonarodowej. D r u g i e k r y t e r i u m wiąże się z f a k t e m , iż r o b o t n i c y — j a k już powiedzieliśmy — 7 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. V I I I �DANUTA 98 MARKOWSKA są zarazem właścicielami gospodarstw r o l n y c h . Przejawiają o n i dążność do zdobycia t a k i c h zawodów, które umożliwiłyby i m jednoczesną obsługę gospodarstwa rolnego. Do t a k i c h prac należały d o l a t pięćdziesiątych wszelkiego rodzaju prace w brygadach r e m o n t o w y c h i transporcie, gdzie czas pracy był j e d y n i e teoretycznie n o r m o w a n y . Po t y m okresie nastąpiła j e d n a k wyraźna stabilizacja zawodów, płac i wymogów zawodowych. W y t w a r z a się też wyraźnie model zawodowy d l a w i e l u czynności, które do t e j pory można było Określić j e d y n i e j a k o zajęcia. Oznacza t o w p r o w a d z e n i e wymogów co do k w a l i f i k a c j i zawodowych i wykształ­ cenia ogólnego robotników, gradację w obrębie zawodu i system płac przypisany do stopni awansu zawodowego. Kurczą się też możliwości znalezienia pracy n i e wymagającej k w a l i f i k a c j i . T a k więc w ocenie zawodu ponownie z siłą pojawiają się następujące k r y t e r i a : dochód oraz stabilizacja w połączeniu z k w a l i f i k a c j a m i z a w o d o w y m i , Po raz pierwszy w h i s t o r i i zajęć pozarolniczych ludności w s i p o j a w i a się p o ­ jęcie awansu zawodowego, rozumianego n i e j a k o rodzaj „szczęścia" czy niezwykłej k a r i e r y , lecz j a k o etap drogi zawodowej. Pojęcie ciągłości w zawodzie n i e jest dziś rozumiane j a k o stałe powtarzanie określonych czynności, „trzymanie się r o b o t y " , lecz stopniowe przechodzenie o d c z y n ­ ności p r o s t y c h do bardziej s k o m p l i k o w a n y c h i hierarchicznie wyższych. Bardzo często n a p y t a n i e o zawód i n f o r m a t o r z y spontanicznie podają również stanowisko w zawodzie i wypowiadają się o perspektywach awansu. Jeśli jeszcze r a z powrócimy d o wyróżnionych przez nas znaczeń zajęć pozarolniczych, t o 'powiedzieć m u s i m y , iż w t o k u r o z w o j u historycznego stają się one coraz bardziej głównym źródłem u t r z y m a n i a l u b źródłem równorzędnym gospodarstwu rolnemu. Praca poizarolnicza n i e jest już dzisiaj środkiem do n a b y c i a ziemi. Obserwuje się natomiast usługową rolę zajęć pozarolniczych wobec gospodarstwa rolnego j a k o sposobu jego doinwestowania. Z j a w i s k o t o wiąże się z całym szeregiem f o r m powią­ zań i przepływów gotówki pomiędzy rolnictwem a i n n y m i dziedzinami gospodarki narodowej. Zagadnienie t o jest j e d n a k bardzo s k o m p l i k o w a n e i wymagałoby p r e c y z y j n y c h pomiarów ekonomicznych, co przekracza kompetencje mniejszej analizy. J a k się wydaje, współczesne przeobrażenia gospodarczo-społeczne badanej w s i są t y p o w e d l a przeobrażeń zachodzących w strefie p o d m i e j ­ skiej pod wpływem i n d u s t r i a l i z a c j i , którym to pojęciem posługujemy 20 20 dla Procesy na zresztą w s z y s t k i c h terenów Probleme w te są o podobnej d e r Entwicklungsplanung I I I Międzynarodowym St. Wolfgang k o w s k a charakterystyczne nie tylko dla terenu Polski, ale we Kongresie wrześniu i A. S u d l i t z we strukturze agrarnej. in Verdichtungszonen Europejskiego 1982 r. Omówienie „Wsi Współczesnej", Por. np. G . — referat Towarzystwa tego K o n g r e s u Isbary, wygłoszony Socjologii dają D. 1963, n r 5, s. 130—142. Wsi Mar­ , �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 99 się w szerokim r o z u m i e n i u . Industrializacja jest w p r a w d z i e zjawiskiem ekonomicznym, ale zespół t y c h zjawisk, określany t y m pojęciem, p o ­ wołuje z k o l e i do życia określone s k u t k i społeczno-kulrurowe. Te zaś z k o l e i oddziaływają n a ekonomikę. W t e n sposób zamyka się krąg współzależności. W rozważaniach o wpływie i n d u s t r i a l i z a c j i n a badaną wieś należy w celach analizy wyodrębnić d w a n u r t y tego procesu: 1) bezpośredni w p ł y w miasta K r a k o w a i Nowej H u t y ; 2) w p ł y w p o ­ średni, związany z ogólnospołecznym procesem i n d u s t r i a l i z a c j i . G d y pierwszy z n i c h przejawiał się bezpośrednio przede w s z y s t k i m w dzie­ dzinie gospodarczej, t j . w przemianach źródeł dochodu ludności, t o d r u g i poprzez środki masowej i n f o r m a c j i rozpowszechniał pewien s y ­ stem wartości, n o w e aspiracje i dążenia. Z k o l e i przyjęcie tego systemu wartości określało w znacznej mierze uczestnictwo miejscowej ludności w n o w y c h szansach ekonomicznych, wpływało na d o k o n y w a n e w sferze gospodarczej w y b o r y . W y d a j e się bowiem, że ogólnospołeczny proces i n d u s t r i a l i z a c j i niesie ze sobą p e w i e n system wartości genetycznie miejskich, i t o charakterystycznych dla nowoczesnego społeczeństwa miejskiego, a więc społeczeństwa miejsko-undustrialnego. Wartości t e akceptowane i przejmowane przez ludność w s i wymagają w t o k u p r a k ­ tycznej realizacji odpowiedniego przystosowania do warunków w i e j s k i c h , co częstokroć łączy się z powstawaniem o s t r y c h sprzeczności pomiędzy o b i e k t y w n y m i w a r u n k a m i życia a modelem, do< którego się aspiruje. Sprzeczności t e są zresztą siłą motoryczną w i e l u ważnych przeobrażeń życia zbiorowego w s i , życia r o d z i n y w i e j s k i e j i j e d n o s t k i . A n a l i z a treści t y c h aspiracji wydaje się ważna, gdyż dopiero w t y m świetle zrozumie­ m y zarówno postawę wobec ziemi, j a k i ocenę zawodów pozarolniczych oraz m o t y w y podejmowania t a k i c h a n i e i n n y c h zajęć pozarolniczych, a więc ważki fragment obszernego zagadnienia czynników sprawczych przeobrażeń s t r u k t u r y społeczno-zawodowej. Jako najważniejsze w świetle zebranego materiału należy uznać: 1) aspiracje związane z gospodarstwem d o m o w y m , t j . d o m e m m i e s z k a l n y m , o d p o w i e d n i m wyposażeniem wnętrza mieszkalnego, i co jest niezmiernie ważne — s t y l e m życia domowego, t j . r y t m i c z n y m gospodarstwem d o m o w y m , niezależnym od c y k l u rocznego w gospodarstwie r o l n y m ; 2) aspiracje emancypacyjne jednostki, t o jest aspiracje w k i e r u n k u posiadania zawodu zgodnego z zamiłowaniem i osob­ n i c z y m i możliwościami, aspiracje w k i e r u n k u p r a w a do własnego s t y l u życia, rozwoju jednostkowych możliwości i t p . , prawo do normowanego czasu pracy i odpoczynku, dążenie do ostrego rozgraniczenia czasu pracy o d czasu r e k r e a c j i („czas w o l n y jako wartość społeczna"); 3) aspiracje związane ze środowiskiem, w którym się mieszka, a więc pewne w y m o g i c y w i l i z a c y j n e : k o m u n i k a c j a , e l e k t r y f i k a c j a , kanalizacja, postać osadnic­ t w a , pewne i n s t y t u c j e społeczne i k u l t u r a l n e ; 4) aspiracje w k i e r u n k u �100 DANUTA MARKOWSKA nowego m o d e l u życia rodzinnego, opartego na p a r t n e r s t w i e pomiędzy małżonkami i z r o z u m i e n i u (a nie subordynacji) pomiędzy r o d z i c a m i a dziećmi, t a k a postać życia rodzinnego, która zaspokajałaby nie t y l k o zbiorowe potrzeby jego członków, ale także była w stanie odpowiedzieć na potrzeby bardzo i n d y w i d u a l n e . T a k i m n i e j więcej m o d e l p r o p a g o w a n y jest współcześnie przez prasę popularną i inne środki masowej i n f o r ­ m a c j i . Jest o n wyraźnie, genetycznie rzecz biorąc, m i e j s k i i także w w i e ­ l u środowiskach m i e j s k i c h nie' jest r e a l i z o w a n y w pełni, lecz s t a n o w i a t r a k c y j n y model, do którego się aspiruje. Spróbujmy z k o l e i odpowiedzieć, w j a k i sposób ludność badanej w s i usiłuje realizować t e n model. Dodamy od razu, iż w sferze obserwowa­ nych zachowań najsilniej i najpowszechniej przejawiają się aspiracje zwią­ zane z poziomem gospodarstwa domowego. Częstokroć zresztą zostają one spłycone i służą nie t y l e wygodzie rodziny, ile są manifestacją p r e s t i ­ żową n a zewnątrz. Realizacja nowoczesnego gospodarstwa domowego wymaga zarówno p e w n y c h podstawowych urządzeń cywilizacyjnych w środowisku, j a k i d y ­ sponowania przez rodzinę określoną gotówką, pozwalającą na m o d e r n i ­ zację wyposażenia d o m u mieszkalnego i odpowiednią jego rytmikę w cią­ gu r o k u . Badana wieś jest w pełni zelektryfikowana, a co za t y m idzie, całkowicie prawie zradiofonizowana. Powszechnie nabywa się też ostat­ nio np. p r a l k i elektryczne i prodiże. Także dogodne połączenia k o m u n i ­ kacyjne wiążą ją w sposób łatwy z m i a s t e m . Około 50 % domów m u r o w a ­ n y c h powstałych po w o j n i e wskazuje na dużą prężność w zakresie b u d o w ­ nictwa mieszkaniowego. A l e realizacja nowoczesnego gospodarstwa domo­ wego — j a k już powiedziano — wymaga dysponowania gotówką. T r a d y ­ cyjne gospodarstwo chłopskie, nietowarowe, słabo zorientowane r y n k o w o nie pozwala na dokonanie pełnej modernizacji gospodarstwa domowego. Toteż model nowoczesnego gospodarstwa domowego działa motorycznie w d w u k i e r u n k a c h : bądź t o skłania do przestawienia gospodarki r o l n e j na t o r y bardziej specjalizacyjne, dochodowe, bądź też do podjęcia pracy poza­ r o l n i c z e j , dostarczającej pożądanej gotówki. W p r z y p a d k u badanej w s i , gdzie rozmiary gospodarstw są małe, d o m i n u j e podejmowanie pracy poza­ rolniczej, niemniej jednak nawet w gospodarstwach chłopów-robotników obserwuje się tendencje do specjalizacji w gospodarstwie r o l n y m . Droga podjęcia zajęć pozarolniczych jest spowodowana nie t y l k o małymi rozmia­ r a m i gospodarstw, ale także bliskością K r a k o w a i Nowej H u t y i łatwością znalezienia w nich pracy. Wśród nielicznej dziś w e w s i g r u p y „czystych rolników", t j . r o d z i n utrzymujących się wyłącznie z u p r a w y z i e m i , prze­ ważają dziś gospodarstwa specjalizacyjne. D w a spośród nich to już n a w e t nie gospodarstwa rolne, lecz czysto ogrodnicze. Przejmując „nowoczesne" �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 101 i m i e j s k i e aspiracje życiowe ludność w s i zaadaptować je m u s i do w a r u n ­ ków swego środowiska. Dodajmy nadto, iż nie przyjmuje ona t y c h wzorów bezkrytycznie, gdyż od dawna obserwuje życie miejskie. I t a k np. — rzecz charakterystyczna — młodzież badanej w s i nie dąży do zdobycia zawodów i n t e l i g e n c k i c h z wyższym czy n a w e t średnim wykształceniem, lecz n a j ­ częściej pragnie podjąć od r a z u jakąś pracę zarobkową i dopiero w za­ kładzie pracy korzystać z możliwości dokształcania się i podnoszenia k w a l i f i k a c j i . Wartość z i e m i przedewaluowała się w p r a w d z i e jako jedyne pewne źródło u t r z y m a n i a r o d z i n y , lecz zachowała i n n y aspekt wartości, a m i a n o w i c i e stała się wartością instrumentalną, mającą zaspokajać zbio­ r o w e i i n d y w i d u a l n e potrzeby członków r o d z i n y . Z ziemi „wygospodaro­ w u j e " się strój, m o t o c y k l , meble i t p . — Ziemia, gospodarstwo oceniane są na t y l e p o z y t y w n i e , na ile sprzyjają realizacji pożądanego m o d e l u ży­ cia. A oto charakterystyczna wypowiedź i n f o r m a t o r k i , która uzyskała ziemię dzięki r e f o r m i e r o l n e j : „Downi ludzie na ziemi siedzieli, t e r o z k i w d o m u , w pokojach chcą mieskać. Jo z i e m i jesce nie dziełem między dzieci. T r z y m o m y sie jesce k u p y , bo d o m z t y z i e m i c h c i e l i m y w y b u d o ­ wać, a teroz jesce co do d o m u trza kupić" . 21 W wypowiedziach informatorów za najbardziej idealną sytuację uważa się, gdy ktoś z rodziny pracuje w mieście i tą drogą dostarcza gotówki, a ziemia jest bądź d o d a t k o w y m źródłem dochodu pieniężnego, bądź speł­ nia rolę żywiciela rodziny, a więc jest rodzajem rozszerzonego gospodar­ stwa domowego. W obu przypadkach chodzi o możliwość dysponowania gotówką dla podniesienia poziomu życiowego r o d z i n y . Jesteśmy t u u źró­ deł czynników stabilizacji w a r s t w y chłopów-robotników. A l e sytuacja chłopa-robotnika pozwala w p r a w d z i e na realizację wyższego poziomu konsumpcyjnego niż n p . w rodzinach robotniczych, nie posiadających ziemi, lecz jednocześnie absorbuje siły zespołu rodzinnego i pozostaje w k o n f l i k c i e z i n n y m ważnym elementem „nowoczesnego" w z o r u ży­ cia — potrzebą czasu wolnego. Znacznie silniej przejawiają się aspiracje co do czasu wolnego u młodzieży obojga płci nie będącej jeszcze w związkach małżeńskich. Jest jednakże sprawą charakterystyczną, że n a w e t ta młodzież, która w okresie poprzedzającym małżeństwo k o r z y ­ stała z czasu wolnego i spędzała go w sposób „miejski" l u b zbliżony do „miejskiego" (kino, operetka, wycieczki), w momencie zawarcia związ­ k u małżeńskiego p r z e j m u j e f o r m y t r a d y c y j n e : odwiedzanie k r e w n y c h 2 2 21 Informátorka P. J . , l a t 57, w y w i a d n r 1, 1960 r. N a t e m a t c z a s u rwolnego mieszkańców w s i przeprowadziła b a d a n i a K r y s t y n a Ł a p i ń s k a , kańców wsi, P o l s k a A k a d e m i a N a u k , Oddział w siedzeń K o m i s j i " , lipiec—grudzień 1962, K r a k ó w 2 2 p o d m i e j s k i e j i młodzieży tej w s i Problem czasu wolnego miesz­ K r a k o w i e , „Sprawozdanie z P o ­ 1963. �102 DANUTA MARKOWSKA i znajomych, w y s i a d y w a n i e przed domem i t p . Łatwe p r z e j m o w a n i e wzorów m i e j s k i c h przez młodzież w zakresie f o r m spędzania czasu wolnego należy więc uznać za element k u l t u r o w y c h a r a k t e r y s t y c z n y dla p e w n y c h g r u p w i e k u i n i e można oczekiwać, iż u t r w a l i się o n w t a k i e j postaci w k u l t u r z e . D o t y c z y to zwłaszcza kobiet, które z m o m e n t e m zawarcia małżeństwa są w w a r u n k a c h d o m i n a n t y r o d z i n chłopów-ro­ botników przywiązane do działki ziemi i d o m u i przeciążone pracą. Charakterystycznemu i szkodliwemu społecznie wypaczeniu uległ wzór emancypacji osobistej jednostki. Załamaniu uległ d a w n y autorytet rodzi­ cielski. K o n t r o l a i sankcja społeczna w s i nie reprezentuje dziś już żadnej prawie siły realnej, zdolnej kierować postępowaniem jednostki. Młodzież męska, dysponująca gotówką i nie uznająca żadnych prawie miejscowych autorytetów, zachowuje się samowolnie. Spożycie alkoholu jest zastrasza­ jące. Częste są również p r z y p a d k i korzystania przez młodzież z dochodów gospodarstwa bez świadczeń z i c h strony na rzecz gospodarstwa czy r o ­ dziny. Jest t o t y p o w y przykład w a d l i w e j adaptacji wzorów miejskich, za które cenę obyczajówo-społeczną płaci wieś. Powróćmy jednak do społeczności lokalnej. Jak w t y c h w a r u n k a c h kształtują się f o r m y współżycia ludności wsi? K o n t a k t y ekonomiczne mają dziś charakter prawie wyłącznie rzeczowy. Wszelkie postacie n a j m u opła­ cane są gotówką, a o d r o b k i przeliczane „na dniówkę". Poza t y m i f o r m a m i współpracy ekonomicznej, jakie występowały we w s i w okresie między­ w o j e n n y m , pojawia się nowa zinstytucjonizowana postać współdziałania, oparta na kółkach rolniczych. Jest t o jakaś forma docelowej integracji spo­ łeczności wioskowej. Jednakże ogólnie rzecz biorąc wieś przedstawia dziś obraz zindywidualizowanych rodzin, kontaktujących się szeroko ze środo­ w i s k i e m m i e j s k i m , i t a k n p . w obrzędach .rodzinnych i różnego rodzaju uroczystościach udział gości z miasta sięga częstokroć 60% ogółu za­ proszonych. Upadek d a w n y c h więzów l o k a l n y c h i dezintegracja społecz­ ności w i o s k o w e j nie łączy się jednak z negatywną ocerią własnego śro­ dowiska. Bliskość K r a k o w a powoduje, że mieszkańcy uważają swą wieś za rodzaj przedmieścia i mówią o t y m jako o p e r s p e k t y w i e najbliższej przyszłości. U t w i e r d z a i c h w t y m p r z e k o n a n i u fakt, iż ostatnio zdarzają się p r z y p a d k i nabywania w e w s i parcel b u d o w l a n y c h przez ludność m i a ­ sta K r a k o w a . Także w ocenie mieszkańców w s i sąsiednich, dalej położo­ n y c h od K r a k o w a , „wżenienie się do M o d l n i c y " czy k u p i e n i e parceli b u d o w l a n e j w M o d l n i c y oceniane jest jako awans społeczny. Przypatrzmy się z kolei, j a k i c h rozróżnień używa się współcześnie na określenie czynności zawodowych. Otóż najbardziej uderzającym z j a w i ­ skiem jest powszechne prawie posługiwanie się oficjalną terminologią. N a �TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 103 p y t a n i e o rodzaj pracy zarobkowej odpowiada się najczęściej wyczerpu­ jąco, z podaniem zawodu, specjalizacji w obrębie zawodu i stanowiska w zawodzie. W użyciu jest również pojęcie ogólne „robotnik", w t a k i m znaczeniu, w j a k i m posługuje się n i m prasa i radio. Natomiast t e r m i n „chłop-robotnik", znany w e w s i , używany jest z l e k k i m zabarwieniem humorystycznym. W bardzo interesujące zagadnienie wprowadza nas analiza pojęciowa t e r m i n u „rolnik". Otóż informatorzy r o l n i c y ostro sprzeciwiali się użyciu na i c h określenie t e r m i n u „chłop", uważając, iż b r z m i on zarówno pejo­ r a t y w n i e , j a k i nie odpowiada rzeczywistości. „Chłop to jakaś ciemna m a ­ sa, a j a jestem r o l n i k , tak samo j a k mój sąsiad ślusarz, bo on przy ślu­ sarce pracuje, a j a p r z y r o l i " — mówi jeden z informatorów . Wszyscy wyspecjalizowani r o l n i c y podają jako swój zawód: „ogrodnik", „hodow­ ca" i t p . Tę próbę znalezienia nowego samookreślenia sytuacji r o l n i k a uznać należy za bardzo symptomatyczną. Niewątpliwie po to, b y czynności r o l n i ­ ka stały się „zawodem" w nowoczesnym r o z u m i e n i u tego pojęcia, potrzeb­ ne jest spełnienie k i l k u o b i e k t y w n y c h warunków, a m i a n o w i c i e p r o d u k t pracy r o l n i k a nie może być przeznaczony w przeważającej swej części na bezpośrednią konsumpcję, lecz m u s i być pracą na rzecz społeczeństwa, a więc m u s i być t o w a r e m p r o d u k o w a n y m na r y n e k , i dalej d o w y k o n y ­ wania tej czynności musi być w y m a g a n y określony społecznie poziom k w a l i f i k a c j i zawodowych. Toteż m u s i m y powiedzieć, że praca r o l n i k a jest o b i e k t y w n i e t y m bliższa pojęciu nowoczesnego zawodu, i m bardziej jego gospodarstwo p r o d u k u j e t o w a r y , i m bardziej jest wyspecjalizowane i i m wyższe k w a l i f i k a c j e f o r m a l n e posiada dany r o l n i k . M o m e n t samookre­ ślenia u j a w n i a t u bardzo charakterystyczne s u b i e k t y w n e tendencje. W w i e l k i m uproszczeniu można b y powiedzieć, że bliskość miasta i szan­ sa r y n k o w a wpływają na wykształcenie się o b i e k t y w n y c h cech zawodu r o l n i k a , a zróżnicowana s t r u k t u r a zawodowa w s i działa jako model na samookreślenie się rolników, działa w k i e r u n k u upodobnienia i c h p r a c y do zawodu w t a k i m r o z u m i e n i u , w j a k i m mówi się o zawodach poza­ rolniczych. 23 24 UWAGI KOŃCOWE Na przestrzeni osiemdziesięciu lat następował w życiu ekonomiczno-społecznym w s i proces przejścia od izolowanej w znacznym stopniu i po­ wiązanej z miejscowym f o l w a r k i e m społeczności lokalnej d o w s i o cha- 2 3 24 Informator К. I., l a t 66, w y w i a d В . G a ł ę s к i , Chłopi i zawód n r 5, 1960 r. rolnika, W a r s z a w a 1963. �104 DANUTA MARKOWSKA rakterze podmiejskim, której życie ekonomiczne i społeczne da się w y j a ­ śnić j e d y n i e c h a r a k t e r e m j e j powiązań z miastem. S t r u k t u r a własnościowa w r o l n i c t w i e przeszła swoistą ewolucję od bardzo spolaryzowanej, będą­ cej jeszcze dziedzictwem o k r e s u pańszczyźnianego, do coraz bardziej w y ­ równanej, o d wyraźnych k a t e g o r i i ekonomiczno-społecznych wyznaczo­ n y c h własnością do wyrównania się dystansu w poziomie życia na s k u t e k stabilizacji zajęć pozarolniczych. I s t o t n y m c z y n n i k i e m dzisiejszego zróżni­ cowania społecznego jest podział na l i n i i wieś — miasto, a więc różny stopień uczestnictwa w pracy pozarolniczej i k u l t u r z e m i e j s k i e j . A l e także w obrębie w s i i pracy rolniczej zaznacza się nowa linia podziału, przebie­ gająca od f o r m t r a d y c y j n y c h do nowoczesnych. Zarówno b o w i e m gospo­ darstwa „czystych" rolników, j a k i chłopów-robotników dadzą się p o klasyfikować z p u n k t u widzenia swego charakteru na tradycyjne, t j . nietowarowe i niewyspecjalizowane, j a k i na „nowoczesne", t j . specjalizu­ jące się w swej produkcji. To rozróżnienie nie jest t y l k o w y n i k i e m a n a l i ­ zy badacza, lecz stanowi w badanej zbiorowości praktycznie stosowany ze­ spół kryteriów d l a oceny r a n g i społecznej rodziny czy jednostki. Wieś stała się środowiskiem wielozawodowym, w którym poszczegól­ ne g r u p y ludności wchodzą w określone układy społeczne zarówno z po­ b l i s k i m miastem, j a k i ośrodkami odległymi. N i e t w o r z y ona już dzisiaj zintegrowanej całości, powiązanej w i e l o s t r o n n y m i więzami gospodarczy­ m i i społecznymi. K o n t a k t y towarzyskie w obrębie w s i kształtują się d o ­ b r o w o l n i e na zasadzie swobodnej selekcji. W t o k u r o z w o j u historycznego wieś przeszła ewolucję od silnie zróżnicowanej społecznie i gospodarczo, lecz jednocześnie zintegrowanej zarówno gospodarczo, j a k i społecznie, do w s i o s t r u k t u r z e znacznie bardziej „wyrównanej", ale jednocześnie zdez­ i n t e g r o w a n e j w s w y m życiu gospodarczym, a zwłaszcza społecznym. Szeroki wachlarz zawodów, występujących w obrębie w s i , wpłynął na kształtowanie się samookreślenia zawodu rolnika. W h i e r a r c h i i społecznej w s i decydujące znaczenie ma poziom gospodarstwa domowego i s t y l życia domowego uznany za „nowoczesny". Na plan dalszy schodzi natomiast kwestia, jakiego rodzaju źródło dochodu — rolnicze czy pozarolnicze — gwarantuje t e n poziom. Nieliczna grupa rolników prowadzi gospodarstwa w znacznej mierze towarowe i stylem życia domowego nie odbiega z b y t n i o od r o d z i n utrzymujących się z zajęć pozarolniczych. T a k więc wieś jest wprawdzie zróżnicowana zawodowo i społecznie, lecz czynnikiem n i w e ­ lującym jest wspólność aspiracji, zwłaszcza w gospodarstwie d o m o w y m i s t y l u życia domowego:. Rzecz jasna, mówimy t u t a j o pewniej general­ nej tendencji, gdyż rzeczywistość a k t u a l n a przedstawia pod t y m w z g l ę ­ d e m obraz znacznego jeszcze zróżnicowania. �TRADYCYJNA Danuta SPOŁECZNOŚĆ WIOSKOWA W PROCESIE ZMIAN 105 Markowska LA COMMUNAUTÉ RURALE TRADITIONNELLE EN COURS DES CHANGEMENTS Résumé Nous présentons Modlnica — i c i l e s résultats district de Cracovie des r e c h e r c h e s (Krakow). faites; dans L e s recherches ont le v i l l a g e de porté la sur periodě a l i a n t de 1880 e n v i r o n jusqu'ä 1960. L e s d o c u m e n t s de base, r e c u e i l l i s s u r l e t e r r a i n p a r l ' a u t e u r , c o n s i s t e n t d a n s l ' h i s t o r i q u e r e m o n t a n t jusqu'ä l a 3 g e n e r a t i o n — des f a m i l i e s q u i h a b i t e n t a c t u e l l e m e n t l e v i l l a g e . L ' a u t e u r a puisé ä t i t r e a u x i l i a i r e d a n s l e s d o c u m e n t s d'archives. ě r a e D u r a n t ces 80 années l a v i e économique et s o c i a l e d u v i l l a g e a évolué un sens bien ä precis. A u l'exploitation agglomeration depart seigneuriale de type l a collectivité voisine, suburbain le dont isolée ä b i e n village la vie est des égards devenu économique dans est liée finalement et sociale une ne peut s ' e x p l i q u e r que p a r l a n a t u r e des r e l a t i o n s a v e c l a v i l l e . L a s t r u c t u r e des r a p p o r t s de proprietě dans tres contrastée, Les categories ä l'origine, l'agriculture heritage économiques se sont a subi de l'époque une evolution d u servage, et s o c i a l e s r e p o s a n t fondues par suite d'une elle caractéristique. s'est nivelée D'abord p e u ä peu. s u r l a proprietě, tres égalisation du niveau marquees de v i e liée ä l a s t a b i l i s a t i o n des o c c u p a t i o n s p r o f e s s i o n n e l l e s h o r s de l ' a g r i c u l t u r e . L e f a c t e u r e s s e n t i e l de différenciation sociale consiste a c t u e l l e m e n t d a n s l a d i s t i n c t i o n e n t r e l e v i l l a g e et l a v i l l e , c'est-ä-dire d a n s l e degré de p a r t i c i p a t i o n ä J a c u l t u r e et a u x activités u r b a i n e s . D e p l u s d a n s l e c a d r e méme d u v i l l a g e et d u t r a v a i l a g r i c o l e nous v o y o n s se d e s s i n e r u n e l i g n e de p a r t a g e séparant l e s f o r m e s des formes modernes. des paysans-ouvriers peuvent c'est-ä-dire moderne, traditionnelles L e s e x p l o i t a t i o n s des p a y s a n s « p u r s » a u s s i b i e n q u e c e l l e étre classées e n e x p l o i t a t i o n s de t y p e t r a d i t i o n n e l , basées s u r u n e économie de s u b s i s t a n c e , et e n e x p l o i t a t i o n s c'est-ä-dire spécialisées dans leur production. Cette de t y p e classification ne r e s u l t e pas s e u l e m e n t de l ' a n a l y s e d u c h e r c h e u r , m a i s e l l e refléte u n e n s e m b l e de criteres familie Le Les utilises dans ou la societě étudiée pour évaluer le rang social d'une d'un individu. village groupes est devenu u n milieu dans lequel s'inserent diverses p a r t i c u l i e r s se t r o u v e n t d e t e r m i n e s p a r des r a p p o r t s professions. sociaux precis q u i l e s r e l i e n t t a n t ä l a v i l l e v o i s i n e qu'ä des c e n t r e s u r b a i n s éloignés. L a c o l l e c ­ tivité v i l l a g e o i s e des liaisons ä l'intérieur ne f o r m e p l u s a u j o u r d ' h u i économiques et s o c i a l e s d u v i l l a g e se c o n s t i t u e n t s e l o n l e s affinités de 1'évolution h i s t o r i q u e l e v i l l a g e aux structures sociales temps d'une g r a n d e sont de l a v i e économique Le nivelées, a subi et économiques mais oů en т ё т е la temps différenciées, a u n stade i l s'est mais profession la vie quand social Ensemble en тёте oů l e s s t r u c t u r e s desintegré d'agriculteur. dans Dans le village la sous a influé hierarchie le rapport i l est qualifié de «moderne». L e probléme sur la notion sociale u n role décisif est joué p a r l a qualité de l ' i n s t a l l a t i o n d o m e s t i q u e de d'ordre électives. D a n s l e c a d r e et s u r t o u t s o c i a l e . l a r g e éventail des m e t i e r s exercés de coherent m a i n t e n u p a r u n e double t r a n s f o r m a t i o n . nettement c o h e s i o n i n t e r n e , i l est passe se тёте u n ensemble multilaterales. L e s relations du village et p a r l e s t y l e de l a source des �DANUTA 106 revenus — agriculture ou autres MARKOWSKA —• a s s u r a n t ce g e n r e p l a n . U n groupe a s s e z r e s t r e i n t de c u l t i v a t e u r s possede port et p a r l e s t y l e revenus non professionnel de agricoles. l a v i e ne s'éloigne Ainsi le village est et s o c i a l , m a i s l e s a s p i r a t i o n s l'aménagement ďuniformisation. genérale, de de l a m a i s o n I I est e v i d e n t p a s trop deja de v i e passe des f a m i l i e s différencié communes, du surtoüt d a n s c a r l a réalité offre e n c o r e présentons ä cet égard ici seulement une grande second de vivant point et d u s t y l e de l a v i e , représentent q u e nous au des e x p l o i t a t i o n s le un de rap­ des vue domaine facteur une tendance diversité. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f98451d0221bb4161be26bfe48b173fb.pdf 5d8747e9c98f94569c6fa19e1896fce8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1759 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1629 Title A name given to the resource Współczesne badania nad rodziną wiejską w Polsce / ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9, s.122-153 Creator An entity primarily responsible for making the resource Markowska, Danuta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DANUTA MARKOWSKA WSPÓŁCZESNE B A D A N I A N A D RODZINĄ W POLSCE I. WIEJSKĄ WSTĘP Tego r o d z a j u omówienia są zawsze t r u d n e i kłopotliwe, a w p r z y ­ p a d k u takiego t e m a t u , j a k r o d z i n a w i e j s k a — w szczególności. Jest to b o w i e m t a komórka życia społecznego, z którą zetknąć się m u s i każdy badacz problemów w i e j s k i c h . I rzeczywiście, we w s z y s t k i c h p r a ­ wie pracach dotyczących w s i , j e j e k o n o m i k i , organizacji życia zbioro­ wego, i n s t y t u c j i społecznych czy różnych dziedzin k u l t u r y znaleźć moż­ na materiał f a k t o g r a f i c z n y czy uogólnienia odnoszące się w p r o s t l u b pośrednio do r o d z i n y . Z reguły p r a w i e w s z y s t k i e monografie w s i — z wyjątkiem wąskotematycznych — zawierają p a r t i e poświęcone r o ­ dzinie. Jeżeli p r z y t y m uświadomimy sobie, j a k wiele d y s c y p l i n z a j ­ mujących się wsią sięga z konieczności do t a k i c h czy i n n y c h aspektów życia rodzinnego, to zadanie tego artykułu wydać się może n i e w y k o ­ nalne. Toteż o d r a z u należy j e zawęzić. Wskażę t u m i a n o w i c i e t y l k o na te pozycje czy k i e r u n k i badawcze, które ujmują rodzinę wiejską jako autonomiczny p r z e d m i o t dociekań, a więc koncentrują się na ce­ chach właściwych rodzinie, na j e j f u n k c j a c h , dynamice przeobrażeń, czy też i s t o t n y c h związkach z i n n y m i i n s t y t u c j a m i czy g r u p a m i spo­ łecznymi, związkach, wyjaśniających ważne zjawiska życia rodzinnego. Natomiast liczne opracowania, w których rodzina nie jest p u n k t e m d o c e l o w y m analizy, lecz o b i e k t e m , ipoprzez który bada się inne zja­ w i s k a czy procesy społeczne (np. strukturę społeczno-zawodową czy poziom b y t o w y ludności), uwzględnię t y l k o o t y l e , o i l e dostarczają one nieodzownych danych dla w i e d z y o rodzinie, bądź też wskazują n a ważne k i e r u n k i badawcze. Szerzej z a t r z y m a m się natomiast na współczesnych koncepcjach ogólnoteoretycznych, dotyczących procesów przeobrażeń społeczno-gospodarczych w s i czy k u l t u r y w i e j s k i e j , Które stanowić mogą zarówno inspirację, j a k i szersze tło dla analizy r o d z i n y w i e j s k i e j . �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ "WIEJSKĄ II. DOROBEK 123 ZASTANY Badacz, podejmujący po I I w o j n i e światowej studia n a d współcze­ sną rodziną wiejską w Polsce, stawał wobec t r u d n e j s y t u a c j i bogactwa i ... niedoborów. Z jednej s t r o n y w nauce światowej miał już do d y s p o ­ z y c j i ogromną literaturą p r z e d m i o t u , zarówno etnologiczną dotyczącą przede w s z y s t k i m społeczeństw p i e r w o t n y c h , j a k i socjologiczną, k o n ­ centrującą uwagą zwłaszcza na rodzinie w skupiskach m i e j s k i c h i prze­ mysłowych, czy też ogólnie analizującą przeobrażenia r o d z i n y w w a ­ r u n k a c h c y w i l i z a c j i przemysłowej. Z d r u g i e j zaś s t r o n y miał przed sobą morze faktów, dotyczących r o d z i n y wiejskiej, a zebranych z p o ­ z y c j i potrzeb badawczych różnych d y s c y p l i n , włączonych w różne n u r ­ t y i n t e r p r e t a c y j n e , rozsianych po różnych p u b l i k a c j a c h . Nieporównanie słabiej zarysowywał się n u r t teoretyczny, wyjaśniający cechy specy­ ficzne r o d z i n y w i e j s k i e j , zasadnicze d e t e r m i n a n t y t y c h cech, czy t r e n ­ d y rozwojowe. T a k wiąc pomiędzy ogólnoteoretycznymi koncepcjami czy w z o r c a m i badań a m o r z e m faktów l u b cząstkowych uogólnień b r a k było jakiegoś o g n i w a pośredniego. C z y m mogła służyć badaczowi etnologia ogólna? J a k i m i stwierdze­ n i a m i ściśle ogólnymi? J a k i m i wskazówkami metodologicznymi? Dociekania n a d rodziną są w n a u k a c h etnologicznych t a k odległe, j a k początki t e j n a u k i . W y n i k a to zapewne stąd, że w s t r u k t u r z e spo­ łecznej ludów p i e r w o t n y c h rodzina i system pokrewieństwa stanowiły podstawę szerszych organizacji społecznych aż po o r g a n i z m y p l e m i e n no-państwowe włącznie. W t y c h w a r u n k a c h organizacja rodzimy w y ­ jaśniała w i e l e 'pozornie odległych dziedzin życia zbiorowego i k u l t u r y . Rodzina stanowić więc musiała p u n k t wyjściowy w i e l u analiz. XlX-wieczne zainteresowania rodziną w n a u k a c h etnologicznych obracały się woikół genezy r o d z i n y i j e j Stadiów r o z w o j o w y c h . W cen­ t r u m u w a g i były p r z y t y m t y p y s t r u k t u r y r o d z i n y i j e j wewnętrznej organizacji. Dziś już t e m a t y k a ta ustąpiła n a rzecz dociekań o g r a n i . czających się do ściśle określonej bazy empirycznej, studiów o s k r o m ­ niejszych zamierzeniach, lecz głąbiej u d o k u m e n t o w a n y c h . Przełom pod t y m względem stanowią niewątpliwie prace Bronisława M a l i n o w ­ skiego i monografie jego szkoły. Spośród prac Malinowskiego wymienić t u należy przede w s z y s t k i m pełną terenową monografię małżeństwa, r o d z i n y i pokrewieństwa wśród tubylców W y s p T r o b r i a n d z k i c h , a m i a ­ nowicie Zycie seksualne dzikich w północno-zachodniej Melanezji . Na przykładzie studiów n a d rodziną daje t u autor wykład zasad szkoły f u n k c j o n a l n e j , ograniczającej się do a k t u a l n e j rzeczywistości, badającej przede w s z y s t k i m f u n k c j e r o d z i n y i analizującej f o r m y s t r u k t u r a l n e 1 1 Warszawa 1938. �DANUTA 124 MARKOWSKA w powiązaniu z zadaniami spełnianymi przez tę instytucję. W w i e l u monografiach t e r e n o w y c h uczniów Malinowskiego znaleźć można k o n ­ tynuację badań t y p u furikcjonalistycznego nad rodziną i pokrewień­ stwem. Z i n n y c h pozycji, a m i a n o w i c i e określanych jako s t r u k t u r a l i s t y c z ne, w i e l e prac poświęcił rodzinie i systemowi pokrewieństwa RadcliffeB r o w n . Za reprezentacyjne dla jego stanowiska uznać należy wstęp do zbiorowej pracy African Systems of Kindship and Marriage czy On Social Structure i The Study of Kindship Systems . Wokół osoby prof. R a d c l i f f e - B r o w n a skupia się w W i e l k i e j B r y t a n i i r u c h n a u k o w y rozwijający s t r u k t u r a l i s t y c z n y p u n k t widzenia n a rodzinę i pokrewień­ stwo. Głównymi przedstawicielami tego k i e r u n k u są E. E. E v a n s - P r i t chard i M . Fortes. Na gruncie f r a n c u s k i m s t r u k t u r a l i s t y c z n e koncepcje badań nad rodziną i pokrewieństwem r o z w i j a C. Lévi-Strauss przede w s z y s t k i m w swojej p u b l i k a c j i Les structures élémentaires de la pa­ rante . Rzecz jasna, w s p o m n i a n o t u t y l k o przykładowo o współczesnych badaniach etnologicznych nad rodziną. Pełnej syntezy studiów etnologicznych n a d rodziną nie m a do t e j p o r y . Próby tego rodzaju dokonał amerykański antropolog k u l t u r o w y G. P. M u r d o c k , w pracy Social Structure . A u t o r przedstawił t a m dane dotyczące s t r u k t u r y i i n n y c h zjawisk życia rodzinnego zebrane w 250 różnych społeczeństwach. S t o ­ suje o n w swej analizie metodę porównawczo-ilościową, tzm. zestawia oddzielne elementy czy cechy życia rodzinnego i w y k a z u j e i c h ilościo­ we nasilenie w badanych przez siebie społeczeństwach. Praca ta może spełniać rolę szeroko zakrojonej i n f o r m a c j i , lecz nie posiada ona w y ­ raźnej koncepcji teoretycznej. 2 3 4 5 fi N i e m n i e j jednak z j a k i e g o k o l w i e k p u n k t u w i d z e n i a podejmowano b y badania etnologiczne n a d rodziną, to stwierdzić trzeba, iż wypracowały one już w i e l e p o d s t a w o w y c h ujęć zarówno metodologicznych, j a k i w a r ­ sztatowych. Dzięki o p e r o w a n i u szerokim materiałem porównawczym etnologia ogólna ustaliła bezspornie podstawowe t y p y s t r u k t u r a l n e r o ­ dziny. Otóż niezależnie o d sposobu definiowania r o d z i n y (jako i n s t y t u ­ cji społecznej czy też g r u p y ) , niezależnie o d t y p u społeczności, w której się rodzinę bada, zawsze p r z y j m u j e się stosunek małżeństwa i p o k r e ­ wieństwa jako podstawę rozważań. Wyjściowym pojęciem do rozważań n a d strukturą r o d z i n y jest pojęcie „małej r o d z i n y " (nuclear family,. 2 3 4 5 6 London 1956, ,s. 1—85. , . J o u r n a l of t h e R o y a l A n t h r o p o l o g i c a l Ibidem, t. 71: 1941, s. 1—18. P a r i s 1949. New Y o r k 1949. I n s t i t u t e " , t. 70: 1940, s. 1—12. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 125 f a m i l i e élémenitaire, K e r n f a m i l i e ) , przez co należy rozumieć grupę skła­ dającą się z p a r y małżeńskiej i j e j niepożenionego potomstwa, tworzącą wspólnotę domową. Następne ważne rozróżnienie to rodzina poligamicz­ na w s w y c h d w u postaciach j a k o poligymia (jeden mąż i k i l k a żom) oraz p o l i a n d r i a (jedna żona i k i l k u mężów). Z innego p u n k t u widzenia w p r o w a d z a się pojęcie r o d z i n y wielopokoleniowej, t j . r o d z i n y składa­ jącej się z d w u l u b k i l k u r o d z i n małych (elementarnych), powstałej przez rozszerzenie stosunków: rodzice — dzieci — w n u k i i t d . (extended f a m i l y , d i e e r w e i t e r t e F a m i l i e ) . Poza rozróżnieniami s t r u k t u r a l n y m i etnologia w p r o w a d z a też rozróżnienia r o d z i n z p u n k t u widzenia i c h organizacji wewnętrznej, t j . według układu władzy i prestiżu w r o d z i ­ nie. Wyróżnia się więc r o d z i n y p a t r i a r c h a l n e , gdzie f u n k c j e 'kierowania rodziną i ośrodka władzy sprawuje ojciec, oraz m a t r i a r c h a l n e , gdzie za­ dania te spełnia m a t k a . W nowocześniejszych społeczeństwach, w r o d z i ­ nach o p a r t y c h na równości władzy małżonków, mówi się o układach e g a l i t a r n y c h . Z t y m wiąże się również sprawa dziedziczenia (majątku, nazwiska, pozycji społecznej). Jeżeli o d b y w a się ono w l i n i i męskiej, mówi się o rodzinach p a t r y l i n e a r n y c h , jeśli w l i n i i kobiecej — m a t r y l i n e a r n y c h . W zależności o d panującego w danej społeczności zwyczaju zamieszkiwania młodego małżeństwa w p r o w a d z a się też podział na r o ­ dziny p a t r y l o k a l n e (zamieszkiwanie z rodzicami męża) oraz m a t r y l o kalne, gdzie miejsce zamieszkania wyznaczone jest pochodzeniem t e r y ­ t o r i a l n y m m a t k i . Wreszcie wprowadza się pojęcie r o d z i n n e o l o k a l n y c h , które zajmują zupełnie n o w e miejsce jako siedzibę. Z u w a g i na zasady d o b o r u małżeńskiego w p r o w a d z a się rozróżnienie na małżeństwa endogamiczne i egzogamiczne w odniesieniu do jakiejś g r u p y społecznej. Endogamia to dobór małżonków wyłącznie w obrębie jakiejś g r u p y (klasy społecznej, k l a n u , kasty, p l e m i e n i a , lineażu k l a n u , 'Społeczności l o k a l n e j itp.), egzogamia — poza obrębem określonej g r u p y . I n n y m ważnym ustaleniem w y p r a c o w a n y m przede w s z y s t k i m w n a u ­ k a c h etnologicznych, a zwłaszcza w szkole fuńkcjonalizmu, jest rejestr f u n k c j i r o d z i n y . Rozumieć przez to należy określone zakresy skutków społecznych, j a k i e życie rodzinne stwarza w szerszych społecznościach. Rzecz jasna, wypełnianie t y c h f u n k c j i n a rzecz społeczeństwa łączy się jednocześnie ze spełnianiem określonych zadań wobec członków rodziny, czy też związane jest z zaspokajaniem różnego r o d z a j u — m n i e j l u b bardziej p o d s t a w o w y c h — potrzeb i popędów. F u n k c j i t y c h w y m i e n i a się w l i t e r a t u r z e etnologicznej m n i e j l u b więcej i różnie się je h i e r a r chizuje. J a k o na bezspornie podstawowe i powszechne wskazuje się n a : 1) społecznie aprobowaną formę trwałego obcowania seksualnego, l e ­ galizację społeczną rozrodczości, u t r z y m y w a n i e ciągłości biologicznej społeczeństwa; �126 DANUTA MARKOWSKA 2) u t r z y m y w a n i e ciągłości k u l t u r o w e j społeczeństwa przez p r z e k a ­ zywanie p o t o m s t w u 'dorobku k u l t u r o w e g o , wprowadzanie młodych osob­ ników do społeczeństwa, pierwszy etap b u d o w y społeczno kulturowej osobowości człowieka; 3) zaspokajanie podstawowych potrzeb emocjonalnych, potrzeb i n ­ tymnego współżycia, stwarzanie poczucia bezpieczeństwa, u t r z y m y w a n i e równowagi psychiczno-emoejonalnej, przeciwdziałanie stanom f r u s t r a ­ c j i i dezintegracji osobowości; 4) spełnianie określonych f u n k c j i ekonomicznych bądź p r o d u k c y j ­ n y c h i k o n s u m p c y j n y c h , bądź też polegających t y l k o na u n o r m o w a n e j społecznie organizacji spożycia w obrębie r o d z i n y ; 5) spełnianie w szerokim r o z u m i e n i u f u n k c j i zabezpieczających przez przekazywanie m i e n i a i pozycji społecznej, czy też poprzez k i e r o w a n i e procesem socjalizacji p o t o m s t w a ; 6i) spełnianie f u n k c j i k o n t r o l i społecznej wobec członków r o d z i n y . W naukach etnologicznych w y p r a c o w a n o też ważne wskazówki w a r ­ sztatowe do badań nad rodziną. W s p o m n i j m y t u t y l k o o zasadzie bada­ nia genealogii r o d z i n , o schemacie w y p r a c o w a n y m początkowo na uży­ tek studiów nad terminologią 'pokrewieństwa, który jednakże rozsze­ rzony do badań n a d r e a l n y m i układami r o d z i n n y m i stał się f u n d a m e n ­ t e m p r a c y terenowej. Zgoła i n n a była geneza 'zainteresowań socjologicznych rodziną. J a k o odrębna gałąź wiedzy p o j a w i a się socjologia r o d z i n y w 2 połowie X I X w . Rodzi się ona i kształtuje pod bardzo określonym naciskiem potrzeb p r a k t y c z n y c h . Gwałtowny proces i n d u s t r i a l i z a c j i krajów zachodnioeuro­ pejskich wywołał wiele r a d y k a l n y c h z m i a n w s t r u k t u r z e , organizacji wewnętrznej i f u n k c j a c h r o d z i n y . W pierwszej fazie gwałtownego u p r z e ­ mysławiania zjawiska te przybierały częstokroć postać dezorganizacji. Uwaga socjologów i praktyków społecznych kierowała się więc k u s t u ­ d i o m nad rodziną. M o m e n t h i s t o r y c z n y zaważył jednak na t y m , iż ana­ l i z y te noszą znamiona „wiedzy o k r y z y s i e " , co znajduje też odbicie w t e r m i n o l o g i i , jaką posługiwała się wówczas socjologia r o d z i n y („dezor­ ganizacja", „dezintegracja", „rozpad", „zmierzch", „rozproszenie" itp.). Proces uprzemysławiania oddziaływał na rodzinę n a d w u drogach. Z j e d ­ nej s t r o n y poprzez bezpośredni w z r o s t zatrudnienia zawodowego, który zaczął obejmować członków r o d z i n y d a w n i e j nie z a t r u d n i o n y c h poza d o m e m r o d z i n n y m ( k o b i e t y - m a t k i , młodociani). Powodowało to daleko idącą emancypację poszczególnych członków rodziny, rozpraszało r o ­ dzinę, następował wzrost rozwodów i przypadków w y m y k a n i a się m ł o ­ dzieży spod k o n t r o l i rodzicielskiej. Z d r u g i e j zaś s t r o n y społeczeństwo i n d u s t r i a l n e rozwinęło system i n s t y t u c j i ogólnospołecznych, które prze­ jęły n a siebie f u n k c j e spełniane uprzednio przez rodzinę (system s z k o l J �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 127 ny, i n s t y t u c j e zabezpieczające, i n s t y t u c j e k u l t u r a l n o - r o z r y w k o w e ) . Ro­ dzina musiała się więc przystosowywać do r a d y k a l n i e z m i e n i o n y c h w a ­ runków ogólnospołecznych. Trudności przystosowawcze były — rzecz jasna — w pierwszej fazie w i e l k i e , a obserwowane zjawiska dezorga­ nizacji nasuwały n a myśl koncepcję z m i e r z c h u r o d z i n y jako i n s t y t u c j i czy g r u p y społecznej. Minęło jednak stulecie, a r o d z i n a u t r z y m u j e się nadal w e w s z y s t k i c h społeczeństwach świata, niezależnie o d i c h stopnia r o z w o j u cywilizacyjnego. Podlega ona też dalszemu procesowi prze­ obrażeń i dalszej adaptacji do zmieniających się warunków d y n a m i c z ­ nego społeczeństwa industrialnego. Toteż późniejsi socjologowie spojrzeli na t e zjawiska jako na p r z e j a w y k r y z y s u określonego historycznie t y p u r o d z i n y — patriarehalnej r o d z i n y fazy p r z e d i n d u s t r i a l n e j , a n i e jako na s y m p t o m y k r y z y s u r o d z i n y w ogóle. T y p o w y m i s t u d i a m i socjologicznymi nowszego rodzaju, omawiający­ m i w p ł y w r e w o l u c j i przemysłowej na przekształcenie dawnej p a t r i a r ­ chalnej r o d z i n y europejskiej w nowoczesną rodzinę egalitarną, są nastę­ pujące prace: R. M . M a c - I v e r , C. H . Page, Society , i obszerne s t u d i u m poświęcone specjalnie r o d z i n i e E. W . Burgess, H . J . Locke, The Family -. Czołową pozycją z tego zakresu jest też W . E. O g b u r n , M . N . N i m k o f f , Technology and Changing Family °, oraz wiele i n n y c h prac tego t y p u . Wymieńmy t u przykładowo: R. N . Anshen, The Family: Its Functions and Destiny ; M . H o r k h e i m e r , Studien über Autorität und Familie ; R. König, Materialen zur Soziologie der Familie ; T . Parsons, R. F. B a les, Family. Socialization and Interaction Process ; H . Schelsky, Wand­ lungen der deutschen Familie in der Gegenwart ; R. F. W i n c h , R. M c . Ginnis, Marriage and the Family . J a k można b y pokrótce streścić podstawowe stwierdzenia t y c h socjo* logów, dotyczące procesu przeobrażeń r o d z i n y pod wpływem kształto­ wania się społeczeństwa industrialnego? Wskazuje się na następujące z m i a n y . Zmniejsza się liczba członków rodziny, następuje b o w i e m r e ­ gulacja urodzin,' a nadto t r a d y c y j n a rodzina w i e l o p o k o l e n i o w a ustępuje miejsca rodzinie małej (elementarnej). Występuje tendencja do wcześ­ niejszego zawierania małżeństw. Potomstwo w rodzinach staje się m n i e j liczne, a co za t y m idzie, maleje dystans w i e k u pomiędzy rodzeństwem. 7 10 11 12 1S I4 15 7 8 9 10 11 1 2 13 1 4 1 5 L o n d o n 1961, s. 250—274. N e w Y o r k 1945. B o s t o n 1955. Y o r k 1049. N e w P a r i s 1936. B e r n 1946. Glenooe 111., 1955. S t u t t g a r t 1955. N e w Y o r k 1953. �128 DANUTA MARKOWSKA D z i e c i wcześnie stosunkowo opuszczają d o m rodzicielski, usamodziel­ niając się ekonomicznie i społecznie. Źródłem u t r z y m a n i a r o d z i n y w sze­ r o k i m zakresie stają się zarobki z pracy najemnej obojga małżonków, zanika r o l a r o d z i n y jako g r u p y p r o d u k c y j n e j ; 'poszczególni członkowie pracują w różnych zakładach i miejscach p r a c y . Zmniejsza się odsetek r o d z i n zamieszkujących we własnym d o m u , lecz rosną aspiracje (i szanse ich zaspokojenia) w zakresie wyposażenia gospodarstwa domowego w n o ­ woczesne środki c y w i l i z a c y j n e . Zwiększa się odsetek r o d z i n , w których kobieta-mężatka p r a c u j e poza d o m e m zarobkowo, w związku z czym zatarciu ulega t r a d y c y j n y podział pracy i ról w rodzinie między mężczyz­ ną a kobietą. Zmieniają się też stosunki pomiędzy r o d z i c a m i a dziećmi. Zasada s u b o r d y n a c j i młodych ustępuje miejsca w z o r o m przyjacielskich stosunków pomiędzy r o d z i c a m i a dziećmi. T r a d y c y j n a odrębność ról społecznych poszczególnych członków r o d z i n y (ojca, m a t k i , córki, sy­ na itdj) ulega złagodzeniu, gdyż zatrudnienie zawodowe i emancypacja osobista w znacznym s t o p n i u n i w e l u j e t e różnice. W ślad za emancy­ pacją gospodarczą poszczególnych członków r o d z i n y idzie też i n d y w i ­ dualizacja i c h interesów. Zmniejsza się ilość zajęć wspólnych w s z y s t k i m członkom r o d z i n y (wspólne inwestycje, posiłki, życie towarzyskie itp.). A u t o r y t e t y rodzinne w s i l n i e j s z y m s t o p n i u wyznaczone są osobistymi cechami, a nie pozycją w s t r u k t u r z e r o d z i n y . Następuje proces znaczne­ go uniezależniania się r o d z i n y od k o n t r o l i i Ingerencji sąsiedztwa czy społeczności l o k a l n y c h , a rodzina współdziałać m u s i z wieloma i n s t y t u ­ c j a m i o charakterze p o z a r o d z i n n y m i p o n a d l o k a l n y m , j a k n p . szkol­ n i c t w o , organizacje młodzieżowe czy i n s t y t u c j e zabezpieczające. Ogólnie rzecz biorąc, zmniejsza się r o l a r o d z i n y w zakresie w i e l u f u n k c j i , które pełniła ona d a w n i e j na rzecz społeczeństwa i s w y c h członków. Dotyczy to zwłaszcza f u n k c j i gospodarczych, a szczególnie p r o d u k c y j n y c h . N o ­ woczesna rodzina ogranicza się coraz bardziej do zaspokajania potrzeb k o n s u m p c y j n y c h s w y c h członków, i to też w niepełnym zakresie. Systemy zabezpieczające ( r e n t y , e m e r y t u r y i t p . ) wyręczają też rodzinę w znacz­ n y m s t o p n i u w j e j zadaniach zabezpieczających, a system szkolny p o ­ zbawia ją r o l i w y c h o w a w c y i k i e r o w n i k a p r z y g o t o w a n i a zawodowego. Utrzymują się natomiast w pełni t a k i e f u n k c j e r o d z i n y , j a k legalizacja procesu o d t w a r z a n i a ludności, r o l a r o d z i n y w p i e r w s z y m zwłaszcza etapie socjalizacji młodych osobników oraz j e j r o l a jako zabezpieczenia emocjonalnego. Te ostatnie f u n k c j e — zdaniem w s z y s t k i c h p r a w i e b a ­ daczy — podlegają współcześnie procesowi i n t e n s y f i k a c j i . Z p u n k t u widzenia całego społeczeństwa mówi się o zacieraniu się różnic pomięazy t y p a m i r o d z i n , o z a n i k u r o d z i n wyraźnie określonych w s w y m charakterze w a r u n k a m i środowiskowymi. Wskazuje się też na procesy laicyzacji życia rodzinnego i wzrost t o l e r a n c j i zarówno w stosunkach �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 129 wewnątrzrodzinnych, j a k i w postawach szerszych zbiorowości wobec rodziny. Badania n a d rodziną są dziś w socjologii bardzo powszechne. W y r a ­ zem tego jest znalezienie międzynarodowej p l a t f o r m y d l a w y m i a n y doświadczeń badawczych w t y m zakresie. W ramach U N E S C O o r g a n i ­ zuje się seminaria poświęcone rodzinie, które Skupiają przedstawicieli różnych d y s c y p l i n , z przewagą socjologów. Pierwsze tego t y p u s e m i n a ­ r i u m odbyło się w 1954 r., a r e f e r a t y o p u b l i k o w a n e zostały w specjal­ n y m w y d a w n i c t w i e : Recherches sur la familie . P u b l i k a c j a ta zasłu­ guje na uwagę, gdyż zawiera próby całościowego spojrzenia na k i e r u n k i przeobrażeń r o d z i n y w w a r u n k a c h industrializacji, p r z y czym r e f e r o ­ wane t a m są prace najnowsze. W zasadzie jednak ustalenia tego semi­ n a r i u m potwierdzają k i e r u n k i przeobrażeń wyżej wskazane. I c h zasługą jest ukazanie wariantów r e g i o n a l n y c h czy środowiskowych tego procesu w realiach h i s t o r y c z n y c h i gospodarczych różnych krajów. D r u g i e tego t y p u s e m i n a r i u m odbywało się w 1958 r . i dotyczyło pozycji dziecka w r o d z i n i e . W całości poświęcony przeobrażeniom r o d z i n y jest też t. 14 n r 3 z 1962 r . czasopisma „International Social Science J o u r n a l " , zawierający poza t y m obfitą bibliografię. Jednakże w e w s z y s t k i c h o m a ­ w i a n y c h t u pracach czy ośrodkach badawczych p r o b l e m a t y k a r o d z i n y chłopskiej l u b w i e j s k i e j zajmuje drugorzędne miejsce. ł S 17 Przejdźmy z k o l e i do dorobku polskiego. K t o k o l w i e k zechce dziś badać rodzinę wiejską w Polsce, sięgnąć m u s i przede w s z y s t k i m do d w u p o z y c j i o k r e s u międzywojennego: p r a c y W . I . Thomasa i F. Znanieckiego, The Polish Peasant in Europę and America , i powszechnie znanego wielotomowego dzieła J . Chałasińskiego, Młode pokolenie chłopów . The Polish Peasant..., dzieło oparte na d o k u m e n t a c h osobistych (pamiętniki, l i s t y itp.i), zawiera analizę r o l i środowiska wiejskiego i r o d z i n y w i e j s k i e j w życiu mieszkańca w s i i m i ­ granta. Jako cechę specyficaną r o d z i n y chłopskiej silnie podkreśla się t a m j e j związek z gospodarstwem. T r a d y c y j n e gospodarstwo chłopskie jest połączeniem przedsiębiorstwa z gospodarstwem d o m o w y m , a zawód r o l n i k a jest t y m szczególnym zawodem, M o r y w y k o n y w a n y jest nie przez jednostkę, lecz rodzinę. W i e l e cech r o d z i n y chłopskiej m a swe źródło w t y m właśnie splocie. W i e l o t o m o w e dzieło J . Chałasińskiego, oparte na materiale pamiętnikarskim, pod w i e l o m a względami nawią­ zuje do obrazu t r a d y c y j n e j r o d z i n y chłopskiej, zawartego w The Polish Peasant..., lecz jest to ujęcie znacznie szersze, dające spojrzenie na 18 ł9 16 17 Tuhimgan 1956. N a n c y 1959. 18 B o s t o n 1918—1920. 19 "Warszawa 1938. 9 - Etnografia Polska, t. r x �DANUTA 130 MARKOWSKA rodzinę i młodzież wiejską zarówno o d s t r o n y j e j związku z gospodar­ s t w e m i społecznością lokalną, j a k i charakteryzujące etapy życia l u d z ­ kiego w w a r u n k a c h w i e j s k i c h , szeroko omawiające aspiracje k u l t u r o w e , społeczne i polityczne młodzieży, r u c h y polityczne i oświatowe, ideologię młodego pokolenia w s i . Rozważania teoretyczne i l u s t r o w a n e są ż y w y m materiałem źródłowym — pamiętnikarskim. Obie w y m i e n i o n e p u b l i ­ kacje stanowią niewątpliwie syntezy, próby całościowego spojrzenia na sylwetkę człowieka w s i , na rodzinę wiejską i społeczność wioskową, p r z y c z y m w i n t e r p r e t a c j i autorzy odwołują się do ogólnospołecznych w a ­ runków, w j a k i c h ta społeczność w i e j s k a się znajduje. Próbą całościowego i syntetycznego spojrzenia na wieś okresu mię­ dzywojennego jest praca W . Bronikowskiego, Drogi postępu chłopa pol­ skiego , zawierająca także rozdział o r o d z i n i e w i e j s k i e j . Jest to j e d n a k praca przesiąknięta elementami n o r m a t y w n y m i i nie wnosząca nic n o ­ wego w zakresie wiedzy o rodzinie w i e j s k i e j . 20 O rodzinie w i e j s k i e j pisze też W . G r a b s k i w s w o i m Systemie so­ cjologii wsi . A u t o r rozważa rodzinę j a k o c z y n n i k kształtujący wieś. W rozważaniach s w y c h r e f e r u j e przede w s z y s t k i m ustalenia F. Z n a ­ nieckiego i powołuje się n a prace i obserwacje .monograficzne. Ujęcia tego nie można uznać a n i za nowatorskie, a n i n a w e t samodzielne. Natomiast etnografia polska okresu międzywojennego dała bądź t o prace rozważające p r o b l e m y ogólne r o d z i n y i systemu pokrewieństwa w świetle w i e l k i c h k o n c e p c j i etnologicznych, bądź też studia terenowe z ziem polskich, przede w s z y s t k i m dotyczące obrzędowości r o d z i n n e j . T y p o w y m i • p r a c a m i pierwszego rodzaju są: T . Szczurkiewicza, Rodzina w świetle etnosocjologii , czy też Rasa, rodzina, środowisko . N a sze­ r o k i m t l e materiału etnologicznego oparta jest praca S. Ciszewskiego, Ród ; zawiera ona też o b f i t y materiał b i b l i o g r a f i c z n y i w y p i s y z l i t e ­ r a t u r y p r z e d m i o t u . Ważniejszy jednakże z naszego p u n k t u widzenia jest d o r o b e k ' ' e t n o g r a f i i t e r e n o w e j polskiej. J a k już powiedziano, k o n ­ centrowały się ówczesne badania przede w s z y s t k i m n a obrzędach r o ­ d z i n n y c h . Spośród studiów omawiających c y k l obrzędowy w ciągu ca­ łego życia ludzkiego wymienić trzeba pracę H . Biegeleisena, U kolebki, przed ołtarzem, nad mogiłą . Jest to praca o p a r t a nie t y l k o n a m a t e ­ r i a l e p o l s k i m , ale także na materiałach współczesnych i h i s t o r y c z n y c h , spoza ziem polskich częstokroć dość p r z y p a d k o w o d o b r a n y c h . A u t o r 21 22 2S 2i 25 20 Warszawa 1934. 2 1 „Roczniki Socjologii 22 Pamiętnik I katolickiego 2 3 2 4 » W s i " , t. 1: 1936, s. 79—96. studium o rodzinie, Poznań 1935, s. 225—291. B i b l i o t e k a S o c j o l o g i c z n a , t. 2, W a r s z a w a 1938. P r a c e E t n o l o g i c z n e , t. 4, W a r s z a w a 1936. L w ó w 1929. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 131 pragnie spod późniejszych nawarstwień chrześcijańskich odnaleźć p i e r w o t n e tło wierzeniowe — pogańskiej obrzędowości r o d z i n n e j . Ten sposób analizy powoduje, iż wartość źródłowa p r a c y dla r e k o n s t r u k c j i obrzędowości r o d z i n n e j na ziemiach p o l s k i c h w cza­ sach nowszych jest n i e w i e l k a . Nieporównanie bardziej przejrzyste i cenne j a k o źródło jest opracowanie obrzędowości pogrzebowej pióra A. Fischera, Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego. Zebrano t a m i usystematyzowano materiał z całej Polski, choć poszczególne r e j o ­ n y nie są w równym s t o p n i u reprezentowane. Podano dokładne n o t a t k i bibliograficzne nie t y l k o z t e r e n u polskiego, ale także l i t e r a ­ turę porównawczą z i n n y c h krajów. Jest t o o g r o m n y zbiór m a t e r i a ­ łów, p r z y c z y m strona i n t e r p r e t a c y j n a jest dość nikła. A u t o r daje w p r a w d z i e tło w i e r z e n i o w e obrzędów, ale również raczej jako relację m o t y w a c j i podawanych przez ludność wsi, a nie jako własną konstrukcję teoretyczną. Obrzędowości r o d z i n n e j poświęcona jest też praca S. D w o ­ rakowskiego, Zwyczaje rodzinne w powiecie wysoko-mazowieckim . Jest to praca opisowa, ograniczona terenowo, lecz obejmująca całokształt obrzędowości r o d z i n n e j . Spośród l i c z n y c h prac poświęconych o d d z i e l n y m obrzędom r o d z i n n y m wymienić w y p a d a pozycję C. B a u d o u i n de C o u r t e n a y - E h r e n k r e u t z o w e j , Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu pol­ skiego . T u należy też praca K . Z a w i s t o w i c z - K i n t o p f o w e j , Zawarcie małżeństwa przez kupno w polskich obrzędach weselnych, ze szczegól­ nym uwzględnieniem roli orszaku pana młodego . 26 27 28 29 Rzecz jasna, wskazałam j e d y n i e przykładowo na rodzaj opracowań pozostawionych dzisiejszemu badaczowi r o d z i n y w i e j s k i e j w s p a d k u po etnografii okresu międzywojennego. Rozdział dotyczący obrzędowości r o d z i n n e j z a w a r t y też jest w pracy podręcznikowej J . S. B y s t r o n i a , Etnografia Polski . Inną kategorią prac zawierających cenne dane czy i n f o r m a c j e o życiu r o d z i n y w i e j s k i e j są monografie w s i . W okresie międzywojennym p o j a ­ wiło się i c h w i e l e . Podejmowane były z pozycji różnych d y s c y p l i n . Wspomnę j e d y n i e t e , które wnoszą szczególny wkład do studiów n a d rodziną wiejską. N i e z w y k l e cenna jest monografia K . D u d y - D z i e w i e r z , Wieś małopolska a emigracja amerykańska. Studium wsi Babica pow. rzeszowskiego ' . Jest to na ówczesne w a r u n k i n o w y t y p m o n o g r a f i i , a m i a n o w i c i e socjologiczna monografia jednoproblemowa, skupiająca 30 3 1 2 8 2 7 2 8 29 30 3 1 L w ó w 1921. W a r s z a w a 1935. W i l n o 1929. K r a k ó w 1929. Warszawa Warszawa 1947, s. 160—169. 1938. �DANUTA 132 MARKOWSKA uwagą na społeczno-gospodarczych u w a r u n k o w a n i a c h i skutkach e m i ­ g r a c j i 'zamorskiej. Spośród i n s t y t u c j i czy g r u p w i e j s k i c h a u t o r k a o m a ­ w i a t y l k o te, które w sposób bezpośredni łączą się z o m a w i a n y m zja­ w i s k i e m , to jest emigracją. Sporo miejsca poświęca więc rodzinie obok t a k i c h g r u p społecznych, j a k sąsiedztwo i społeczność lokalna. W latach 1937—1938 z r a m i e n i a I n s t y t u t u Gospodarstwa Społecznego K . Z a w i stowicz-Adamska przeprowadziła badania monograficzne we w s i Zabo­ rów, pow. brzeski, w o j . k r a k o w s k i e . Praca ta została jednakże o p u b l i ­ k o w a n a dopiero po w o j n i e (Społeczność wiejska. Doświadczenia i rozwa­ żania z badań terenowych w Zaborowie i). Nie jest to klasyczna m o ­ nografia jednoproblemowa, choć niewątpliwie m o t y w e m wiążącym jest spojrzenie na wieś jako społeczność lokalną, powiązaną systemem współpracy i współdziałania zarówno gospodarczego, j a k i społeczno-towarzyskiego. A u t o r k a sporo miejsca poświęca rodzinie, a zwłaszcza podziałowi p r a c y pomiędzy płcie, czynnościom gospodarczym zwyczajo­ wo p r z y p i s a n y m do płci i w i e k u , ipracy l u d z i s t a r y c h i t p . Wymieniłam t u przykładowo t y l k o te dwie monografie. M n i e j l u b bardziej o b f i t e dane dotyczące r o d z i n y w i e j s k i e j znaleźć można w w i e l u monografiach tego okresu, lecz rodzina w żadnej z n i c h nie stanowiła autonomicznego p r z e d m i o t u badań. Z kręgu pedagogów wyszła praca zbiorowa p o d redakcją i ze wstę­ p e m Z. Mysłakowskiego, Rodzina wiejska jako środowisko wycho­ wawcze . Z a w i e r a 5 m o n o g r a f i i napisanych przez nauczycieli w i e j ­ skich. Prace te ustalają podstawowe cechy r o d z i n y w i e j s k i e j na d a n y m terenie, a następnie usiłują odpowiedzieć na pytanie, j a k i wpływ na procesy w y c h o w a n i a młodego pokolenia wywierają określone układy życia rodzinnego, j a k i e następują t a m procesy urabiania oraz świado­ mego kształtowania młodych osobników. Zagadnieniom wpływu szkoły i r o d z i n y oraz społeczności l o k a l n e j poświęcone jest s t u d i u m J . Chałasińskiego, Szkoła w społeczeństwie wiejskim . 32 33 34 Bardzo cenną pozycją dotyczącą systemu spadkobrania są prace p r a w n i k a K . Kowalskiego. Wymienić t u należy zwłaszcza Stosunki ro­ dzinne i zwyczaje spadkowe włościan oraz Prawne zwyczaje w za­ kresie wyposażania dzieci i dziedziczenia , j a k i wiele i n n y c h . W za­ kresie z b i o r u źródeł za najważniejsze z o k r e s u międzywojennego uznać należy Pamiętniki chłopów , uzyskane w k o n k u r s i e ogłoszonym przez I n s t y t u t Gospodarstwa Społecznego. 35 36 37 32 Łódź 1948. 3 3 W a r s z a w a — L w ó w 1931. 3 4 „Przegląd Socjologiczny", 35 Warszawa 1932. 3 8 Warszawa 1928. Warszawa 1935. " t. 4: 1938, z. 1—2. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 133 T a k przedstawia się w pobieżnym rzucie dorobek o k r e s u między­ wojennego. Jego najbardziej 'Charakterystyczną cechą jest chyba b r a k szerszej współpracy pomiędzy 'poszczególnymi d y s c y p l i n a m i w r o z u ­ m i e n i u wspólnego n u r t u teoretycznego w w i d z e n i u rzeczywistości r o ­ dzimy w i e j s k i e j . Inną cechą charakterystyczną jest t o , iż badania polskie nie próbowały na szerszą skalę w e r y f i k o w a n i a k o n c e p c j i w y p r a c o w a ­ n y c h w nauce światowej. III. WSPÓŁCZESNE BADANIA NAD RODZINĄ WIEJSKĄ Bezpośrednio ipo w o j n i e badania nad rodziną wiejską nie były p o ­ dejmowane. Być może zaważyła na t y m sprawa trudności związanych z s a m y m p r z e d m i o t e m badań. Ponadto brak było jakichś ogólnoteoret y c z n y c h prac nad przeobrażeniami społeczności w i e j s k i e j , do których można b y było odnieść obraz p r z e m i a n r o d z i n y . Dopiero w o s t a t n i c h l a t a c h pojawiają się coraz częściej prace o rodzinie i coraz więcej i n ­ s t y t u c j i n a u k o w y c h podejmuje badania nad t y m tematem. J a k p r z e d ­ stawia się dziś po 20 latach dorobek polskiej n a u k i w t y m zakresie? 1. Ogólnoteoretyczne rozważania nad wsią Pragnę t u omówić t y l k o te pozycje, które — m o i m zdaniem — stanowią bezpośrednią inspirację dla analizy r o d z i n y w i e j s k i e j . W y d a j e się, że do t a k i c h prac należą powojenne studia K . Dobrowolskiego, d o ­ tyczące k u l t u r y l u d o w e j i procesów d y s h a r m o n i i k u l t u r o w e j . Już w t . 1 „Etnografii P o l s k i e j " pojawiła się praca tego autora p t . Chłop­ ska kultura tradycyjna. Próba teoretycznego zarysu na podstawie ma­ teriałów źródłowych z XIX i XX wieku z południowej Małopolski . Z a w a r t o t a m definicję t r a d y c y j n e j k u l t u r y chłopskiej, systematykę j e j cech, opis m e c h a n i z m u j e j f u n k c j o n o w a n i a i u t r z y m y w a n i a się oraz omówiono związki z i n n y m i t y p a m i k u l t u r y . W i e l e p a r t i i t e j p r a c y stanowić m u s i p u n k t wyjścia bądź inspirację w badaniach n a d t r a d y ­ cyjną rodziną wiejską; w szczególności dotyczy to następujących „roz­ działów: 8. Potęga autorytetów, 10. Tendencja do u n i f o r m i z m u k u l t u ­ rowego, 13. Społeczność wioskowa w k u l t u r z e t r a d y c y j n e j , 14. Współ­ zależność w k u l t u r z e t r a d y c y j n e j . D r u g i m s t u d i u m teoretycznym K . Dobrowolskiego, inspirującym w szczególności badania n a d proce­ sami przeobrażeń k u l t u r o w y c h , jest praca Trzy studia z teorii kultury ludowej . Jest to teoretyczne s t u d i u m procesów i zjawisk d y s h a r m o ­ n i i k u l t u r o w e j , dotyczące nie t y l k o k u l t u r y m a t e r i a l n e j , ale i społecznej 38 39 3 8 39 „Etnografia P o l s k a " , t. 1: 1958, s. 19—53. ..Etnografia P o l s k a " , t. 8: 1964, s. 11—74. �DANUTA 134 MARKOWSKA oraz sfery świadomości. Hipoteza głosząca, iż w procesie zderzenia się t r a d y c y j n y c h s t r u k t u r a g r a r n y c h z przemysłowym układem c y w i l i z a ­ c y j n y m powstają zjawiska d y s h a r m o n i i k u l t u r o w e j , które muszą być przezwyciężone, b y k u l t u r a osiągnęła nową postać h a r m o n i i , w y d a j e się szczególnie inspirująca dla studiów nad rodziną wiejską w procesie j e j dzisiejszych przeobrażeń. Pełny, systematyczny i empirycznie u d o k u m e n t o w a n y zarys k i e r u n ­ k u przeobrażeń dzisiejszej w s i polskiej zawierają prace B . Gałęskiego. Najważniejsze z n i c h t o : Społeczno struktura wsi , stanowiąca syntezę wyników długoletnich badań p r o w a d z o n y c h przez Pracownię Socjologii W s i I n s t y t u t u E k o n o m i k i Rolnej w Warszawie na sieci r e p r e z e n t a c y j ­ n y c h w s i o łącznej liczbie iponad 10 t y s . r o d z i n . Inną pracą tego autora o charakterze teoretyczno-socjologicznym jest pozycja Chłopi i zawód rolnika . W o b u t y c h pracach autor analizuje proces p o w o j e n n y c h p r z e m i a n s t r u k t u r a l n y c h w s i polskiej i związany z t y m układ sił spo­ łecznych. Dochodzi do w n i o s k u , że w w a r u n k a c h socjalistycznej i n d u ­ strializacji k r a j u w d a w n y m podziale n a biedotę wiejską i bogatych gospodarzy n i e t k w i już dziś podstawowy zrąb konfliktów społeczno-ekonomicznych i nie w t y m podziale szukać należy układu sił spo­ łecznych na w s i . A u t o r wskazuje na średniaczenie s t r u k t u r y własno­ ściowej w r o l n i c t w i e i malejącą rolę g r u p krańcowych — p r o l e t a r i a t u rolnego i b o g a t y c h właścicieli gospodarstw. Za c z y n n i k i o pierwszo­ p l a n o w y m znaczeniu uważa o n z jednej s t r o n y wzrost z a t r u d n i e n i a p o zarolniczego ludności w i e j s k i e j , a więc kształtowanie się na wsi środo­ w i s k wielozawodowych, z d r u g i e j zaś procesy profesjonalizacji pracy r o l n i k a . W rozdziale „Społeczne osobliwości z a w o d u r o l n i k a " wska­ zuje, iż t r a d y c y j n e gospodarstwo chopskie, będące połączeniem p r z e d ­ siębiorstwa z gospodarstwem d o m o w y m , produkujące przede wszyst­ k i m dla siebie, t j . djla r o d z i n y , i słabo włączone w szersze m e c h a n i z m y r y n k o w e , gospodarstwo przejmowane z pokolenia na pokolenie w t r y b i e ważnych wydarzeń r o d z i n n y c h i obsługiwane w zasadzie przez zespół r o d z i n n y , podlega dziś wyraźnym, choć jeszcze nie m a s o w y m przeobra­ żeniom. P r z e m i a n y t e zmierzają do r o z e r w a n i a i d e n t y f i k a c j i przedsię­ b i o r s t w a z gospodarstwem d o m o w y m . W dziedzinę pracy r o l n e j wkracza coraz szerzej społeczna zasada podziału pracy, czy to na skutek n a b y ­ w a n i a przez gospodarstwo maszyn, nasion, l u b zarodników, czy też na s k u t e k w z r o s t u gospodarki t o w a r o w e j . Jest to więc 'proces nasilania się cech przedsiębiorstwa w gospodarstwie chłopskim. Ze z m i a n a m i t y m i łączą się też istotne przeobrażenia r o d z i n y w i e j s k i e j . O m a w i a je 40 41 4 2 W a r s z a w a 1962. W a r s z a w a 1963. * I b i d e m , s. 46—52. 4 0 4 1 2 �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 135 autor w odrębnym rozdziale t e j pracy zatytułowanym „Rodzina chłop­ ska, więzi rodzimno-sąsiedzkie" . Stwierdza, iż procesy przeobrażeń dzisiejszej r o d z i n y w i e j s k i e j , ogólnie rzecz biorąc, zmierzają w perspek­ t y w i e do osłabienia t y c h ceph, którymi różni się ona o d r o d z i n y m i e j ­ skiej. Wskazuje, iż profesjonalizacja pracy r o l n i k a osłabia j e j r o d z i n n y c h a r a k t e r . Aspiracje młodej generacji kształtują się na modłę stereo­ typów k u l t u r o w y c h powszechnych w mieście, jednakże r y g o r y n a r z u ­ cane przez i n d y w i d u a l n e gospodarstwo chłopskie częstokroć łamią te aspiracje, powodując — m i m o dezaprobaty — t r w a n i e p r z y t r a d y c y j ­ n y c h zasadach życia rodzinnego. A n a l i z a przeobrażeń r o d z i n y w i e j s k i e j , jaką proponuje w s w y c h studiach B . Gałęsiki, zmierza k u powiązaniu t y c h poszukiwań z analizą procesu profesjonalizacji p r a c y r o l n i k a i kształtowaniem się zróżnicowanej s t r u k t u r y zawodowej n a w s i . 43 2. Prace ujmujące całokształt przeobrażeń współczesnej r o d z i n y wiejskiej Pierwsza tego t y p u próba wyszła po w o j n i e spod pióra p u b l i c y s t y J . A . Króla i nosiła tytuł Rodzina chłopska . N i e była to, rzecz jasna, praca o p a r t a na k o n k r e t n y c h studiach e m p i r y c z n y c h , lecz próba uogól­ nienia z j a w i s k sygnalizowanych przez prasę czy l i s t y do r e d a k c j i . J e d ­ n y m ze spostrzeżeń, szczególnie g o d n y m u w a g i , które było następnie przez badaczy t e r e n o w y c h w e r y f i k o w a n e , jest hipoteza, iż dzisiejsze modele życia rodzinnego wyprzedzają rozwój warunków l o k a l n y c h i proces m o d e r n i z a c j i r o l n i c t w a . Pozostają więc w d y n a m i c z n y m k o n ­ flikcie z a k t u a l n y m i w a r u n k a m i b y t u / Następną próbą całościowego spojrzenia na proces p r z e m i a n współ­ czesnej r o d z i n y w i e j s k i e j jest artykuł M . Trawińskiej-Kwaśniewskiej, Z badań nad rodziną wiejską' . Napisany o n został n a podstawie badań sondażowych w czterech w s i a c h różniących się pomiędzy sobą strukturą społeczno-zawodową ludności. A u t o r k a omawia przede w s z y s t k i m t e n ­ dencje wspólne, zarysowujące się we w s z y s t k i c h badanych z b i o r o w o ściach. Nawiązując do ogólnoekonomicznego tła przeobrażeń r o d z i n y w i e j s k i e j wskazuje ona przede w s z y s t k i m , iż ziemia' jako najpewniejsze źródło u t r z y m a n i a uległa dziś deprecjacji, a młoda generacja w s i sposo­ b i się częstokroć do odejścia o d r o l n i c t w a . A u t o r k a wskazuje też n a źródła i elementy nowego m o d e l u r o d z i n y stwierdzając, iż jest to k o m ­ p r o m i s pomiędzy tradycyjną kulturą ludową a z dawna oddziaływającymi na wieś w z o r a m i k a r i e r drobnomieszczańskich oraz stereotypo44 15 43 Ibidem, s. 139—147. 44 „Wieś Współczesna", nr 1: 1960. 4 5 ..Wieś Współczesna", nr 6: 1961. �DANUTA 136 MARKOWSKA w y m i m o d e l a m i współczesnej k u l t u r y masowej. Analizę tego nowego m o d e l u przeprowadza a u t o r k a na poszczególnych jego częściach skła­ d o w y c h , a więc o m a w i a aspiracje związane z małżeństwem, d o m e m m i e s z k a l n y m , rolą społeczną dzieci i młodzieży w rodzinie, podziałem pracy i czasem w o l n y m , pracą n a r o l i i zawodem. A n a l i z a t a wskazuje na k i e r u n k i przeobrażeń, lecz nie daje pełniejszego wglądu w mecha­ n i z m z m i a n czy k o n f l i k t y w realizacji nowego m o d e l u życia rodzinnego. Próbą syntetycznego zarysu współczesnych p r z e m i a n r o d z i n y w i e j ­ skiej jest krótki szkic D . M a r k o w s k i e j , Les voies d'évolution d'une fa­ mille rurale contemporaine . Na podstawie badań monograficznych w czterech w y b r a n y c h regionach P o l s k i ( w 10 wsiach o łącznej liczbie 757 zbadanych r o d z i n ) próbuje a u t o r k a dać zarys najważniejszych współczesnych przeobrażeń r o d z i n y w i e j s k i e j . O m a w i a takie kwestie, j a k związek pomiędzy c h a r a k t e r e m społeczności l o k a l n e j a t y p e m r o ­ dziny w i e j s k i e j , f u n k c j e gospodarcze r o d z i n y , f u n k c j e wychowawcze oraz f u n k c j e asekuracyjne. 48 3. Współczesne monograficzne studia terenowe nad rodziną wiejską Już w okresie międzywojennym k r a k o w s k i ośrodek etnograficznosocjologiczny przeprowadzał pod k i e r u n k i e m prof. K . Dobrowolskiego studia historyczno-terenowe nad rodziną wiejską w K r a k o w s k i e m i n a Górnym Śląsku. Zebrane materiały nie doczekały się jednak p r z e d w o j ­ ną p u b l i k a c j i . Dopiero w latach pięćdziesiątych podjęto j e p o n o w n i e w Katedrze E t n o g r a f i i Ogólnej i Socjologii U J . W 1957 r . Ukazała się praca M . Trawińskiej-Kwaśniewskiej, Sytuacja społeczna kobiety wiej­ skiej w ziemi krakowskiej w latach 1880—1914 . Jest to s t u d i u m m o ­ nograficzne oparte na badaniach a u t o r k i w 9 wsiach na terenie K r a ­ kowskiego oraz na m a t e r i a l e a n k i e t o w y m (597 w y p o w i e d z i kobiet w i e j ­ skich). J a k k o l w i e k w t y t u l e pracy m o w a jest nie o rodzinie w i e j s k i e j , a t y l k o o kobiecie, to jednak praca w swej treści jest znacznie szersza i bogatsza, gdyż analizuje sytuację społeczną kobiety w i e j s k i e j na t l e cech t r a d y c y j n e j r o d z i n y chłopskiej i społeczności w i o s k o w e j . Układ tego s t u d i u m jest 'przejrzysty, s k o n s t r u o w a n y w e d l e zasady t o k u życia ludzkiego. A u t o r k a o m a w i a więc sytuację dziecka w rodzinie, okres dojrzewania, okres poprzedzający małżeństwo, samo małżeństwo, sy­ tuację społeczną i pozycję w r o d z i n i e młodej mężatki, rolę społeczną gospodyni-matki, sytuację w d o w y i wreszicie starość k o b i e t y . Jest to przede w s z y s t k i m s t u d i u m społeczno-obyczajowe. Praca i l u s t r o w a n a 47 La Pologne Ethnologiques, 46 et 4 7 au VII Wrocław P r a c e i Materiały e Congrès International 1964, s. 83—89. des Sciences E t n o g r a f i c z n e , t. 10, >z. 2, W r o c ł a w Anthropologiques 1957, s. 129—205. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 137 jest obficie materiałem t e r e n o w y m i opisami ze źródeł zastanych. Skró­ towe i n f o r m a c j e o i n n y c h badaniach monograficznych r o d z i n y w i e j s k i e j już n i e r e j o n u , lecz poszczególnych w s i , przeprowadzanych pod k i e r u n ­ k i e m K . Dobrowolskiego, zawarte są w ,,Sprawozdaniach z Posiedzeń Polskiej A k a d e m i i N a u k . Oddział w K r a k o w i e " . Zamieszczono t a m streszczenia d w u prac magisterskich: D . M a r k o w s k i e j , Gospodarcze funkcje rodziny wiejskiej na przykładzie wsi Modlnicy w pow. krakow­ skim w latach 1880—1960 , oraz K . C h o l e w i a n k i , Przeobrażenia ro­ dziny chłopskiej na Orawie w latach 1880—1957 na przykładzie wsi Piekielnik . Sprawozdania t e poprzedzone są skrótem r e f e r a t u K . D o ­ browolskiego, Badania nad rodziną. Uwagi wstępne , gdzie a u t o r o m a w i a stosowaną w pracach K a t e d r y E t n o g r a f i i Ogólnej i Socjologii U J metodą historyczno-terenowych studiów n a d rodziną, p u b l i k u j e kwestionariusz do badań genealogii r o d z i n oraz daje ważniejsze w s k a ­ zówki metodologiczne. Zaleca w badaniach nad rodziną zwrócenie u w a ­ gi na: a) powiązanie r o d z i n y ze społecznością lokalną, b) z m i a n y w r o ­ d z i n n y m podziale p r a c y związane z wprowadzeniem udoskonalonych narzędzi r o l n i c z y c h , c) z m i a n y wywołane przechodzeniem członków r o d z i n y do pracy pozarolniczej, dl) rolę i n s t y t u c j i zewnętrznych w p r z e ­ obrażeniach f u n k c j i r o d z i n y , e) motoryczną rolę k o n f l i k t u pomiędzy starą a młodą generacją ludności w i e j s k i e j , f) ścieranie się tendencji i n d y w i d u a l i s t y c z n y c h i k o l e k t y w i s t y c z n y c h w życiu z b i o r o w y m społecz­ ności w i e j s k i e j . Spośród prac magisterskich K a t e d r y E t n o g r a f i i Ogól­ nej i Socjologii U J ukazała się p u b l i k a c j a książkowa D . M a r k o w s k i e j , Rodzina w środowisku wiejskim. Studium wsi podkrakowskiej . Jest to poszerzona w e r s j a wspomnianej wyżej m o n o g r a f i i w s i p o d k r a k o w ­ skiej, M o d l n i c y . To s t u d i u m historyczno-terenowe u j m u j e proces p r z e ­ m i a n r o d z i n y w i e j s k i e j na przestrzeni l a t 1880 do 1963 w trzech o k r e ­ sach h i s t o r y c z n y c h : w l a t a c h 1880—1919, w okresie 1919—1945 oraz współcześnie, t j . w latach 1945—1963. Schemat opisu r o d z i n y w i e j s k i e j w każdym z t y c h okresów przedstawia się następująco: I . Pozycja r o ­ dziny w społeczności wioskowej. S t r u k t u r a r o d z i n y ; I I . Typologia r o ­ dziny; I I I . F u n k c j e r o d z i n y : 1. F u n k c j e p r o k r e a t y w n e , 2. F u n k c j e go­ spodarcze, 3. Rodzina a dom mieszkalny, 4. Rodzina jako system w z a j e m n y c h zabezpieczeń, 5. Wychowawcze f u n k c j e r o d z i n y ; I V . Głów­ ne różnice i podobieństwa w t y p a c h r o d z i n . Całość rozważań zamykają 4 8 i9 so 51 52 46 lipiec 49 5 0 5 1 5 2 „Sprawozdania z Posiedzeń P o l s k i e j — grudzień 1960, K r a k ó w 1961. I b i d e m , s. 289—296. Ibidem,, s. 2&6—298. I b i d e m , s. 285—289. Wrocław—(Kraików 1964. A k a d e m i i N a u k . Oddział w Krakowie'', �DANUTA 138 MARKOWSKA u w a g i końcowe. Jest to analiza w s i , która z rolniczej przekształciła się w chłopsko-robotniczą, wielozawodową. A u t o r k a próbuje odpowiedzieć na pytanie, jakie z m i a n y w życiu r o d z i n y wywołał t e n rozwój. Badania nad rodziną wiejską są w Katedrze E t n o g r a f i i Ogólnej i Socjologii U J nadal prowadzone, m . i n . na Podhalu, a ostatnio także w uprzemysła­ w i a n y m r e j o n i e Tarnobrzegu. Wśród dzisiejszych m o n o g r a f i i wsi ważkie miejsce zajmuje niewąt­ p l i w i e książka Z. T. Wierzbickiego, Żmiąca w pół wieku później . A u t o r podjął badania już w 1952 r., pragnąc stwierdzić zmiany, j a k i e na przestrzeni pół w i e k u dokonały się we w s i opisywanej niegdyś przez F. B u j a k a . Zarówno niezwykła staranność t e j pracy, j a k i f a k t , że nawiązuje ona do m o n o g r a f i i t e j samej w s i sprzed pół w i e k u , nadaje j e j pozycję niezwykłą wśród p o w o j e n n y c h m o n o g r a f i i w s i . W p r z e d ­ m o w i e do książki p r o f . J . Szczepański wskazuje n a t r z y zawarte w n i e j zagadnienia. Pierwsze to porównanie z opisem B u j a k a . D r u g i p r o b l e m polega na u c h w y c e n i u przeobrażeń. „Trzecim p r o b l e m e m są zagadnie­ nia r o d z i n y . Występują one p r a w i e w e w s z y s t k i c h rozdziałach" . Cała część trzecia „Przeobrażenia w s t r u k t u r z e klasowo^warstwowej i o b y ­ czajach" jest p r a w i e wyłącznie poświęcona rodzinie. O t e j n i e z w y ­ k l e cennej m o n o g r a f i i można b y powiedzieć, że jest to s t u d i u m prze­ m i a n społeczności wioskowej, p r z e m i a n u c h w y c o n y c h t a k , j a k przeja­ wiają się one w życiu r o d z i n y . Badania nad rodziną wiejską podjął też Zakład E t n o g r a f i i Polski I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j P A N w Warszawie. Pod k i e r u n ­ k i e m doc. A . K u t r z e b a - P o j n a r o w e j przeprowadza się o d 1954 r . bada­ nia monograficzne r e j o n u dawnej Puszczy Zielonej. Wśród różnych dzie­ d z i n k u l t u r y podlegających badaniom uwzględniono również rodzinę i kulturę dnia codziennego. Wstępną informację z t y c h badań p u b l i ­ k u j e L . M . Szwengrub, Kształtowanie się kultury dnia codziennego współczesnej wsi kurpiowskiej . W t. 3 p r a c y zbiorowej Kurpie — Puszcza Zielona znajdują się d w i e r o z p r a w y poświęcone rodzinie, a m i a n o w i c i e L . M . Szwengrub, Kultura dnia codziennego współczes­ nej wsi kurpiowskiej, oraz D . M a r k o w s k i e j , Rodzina wiejska na terenie dawnej Puszczy Zielonej. Prace monograficzne n a d przeobrażeniami r o d z i n y w i e j s k i e j czy nad adaptacją r o d z i n w i e j s k i c h migrujących do m i a s t podejmowane są ostatnio coraz częściej w r a m a c h prac K o m i t e t u Badań Rejonów U p r z e 53 5 4 5S 5 6 51 5 3 W r o c ł a w 1963. 54 F. B u j a k , 55 5 6 • 7 Żmiąca. Z. T. W i e r z b i c k i , I b i d e m , s. 211—369. „Etnografia Wieś powiatu Żmiąca limanowskiego, w pół u-ieku P o l s k a " , t. 2; 1959, s. 268—274. później, K r a k ó w 1903. W r o c ł a w 1963, s. I V . �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 139 mysłaiwianych P A N . W okręgu Nowego K o n i n a badania takie w trzech w y b r a n y c h wsiach przeprowadził B. Ławniczak pod k i e r u n k i e m iprof. T . Szczurkiewicza. W postaci wstępnych doniesień p u b l i k u j e o n w y n i k i w a r t y k u l e p t . Z badań nad przeobrażeniami struktury i funkcji rodzi­ ny wiejskiej w Malińcu i wsiach sąsiednich . A u t o r omawia zmiany wywołane w życiu r o d z i n y w i e j s k i e j w z r o s t e m z a t r u d n i e n i a p o z a r o l n i czego, a m i a n o w i c i e : zanikanie t r a d y c y j n e j chłopskiej r o d z i n y w i e l o p o ­ k o l e n i o w e j , burzenie dawnego rygorystycznego podziału pracy mię­ dzy poszczególnymi członkami rodziny, emancypację ekonomiczną d o ­ rosłej młodzieży, a co za t y m idzie emancypację kulturalną, osłabienie d a w n y c h więzi rodzinno-sąsiedzkich w obrębie w s i i z a n i k t r a d y c y j n y c h f o r m życia towarzysko-obrzędowego zarówno w rodzinie, j a k i w spo­ łeczności wioskowej. Badania nad rodziną podjął też w okręgu koniń­ s k i m Z. Tyszka. Hipotezy badawcze i p r o j e k t badań zostały o p u b l i k o ­ w a n e p t . Przeobrażenia społeczne rodziny pod wpływem industrializacji i urbanizacji . 58 59 Na szczególną uwagę zasługują badania podjęte przez łódzkie śro­ dowisko naukowe w uprzemysławianym okręgu Bełchatowa. T a m bo­ w i e m podjęto prace kompleksowe, w których szczególnie blisko współ­ pracują etnografowie z socjologami, i to w badaniach t y c h samych problemów. J e d n y m z n i c h jest rodzina. P r o j e k t odnośnych badań so­ cjologicznych przedstawia J . Lutyński, Rodzina, więź pokrewieństwa, życie domowe i ich przemiany w związku z procesem industrializacji . A u t o r bierze za p u n k t wyjścia hipotezy socjologów zachodnioeuropejskich i amerykańskich, którzy badali p r z e m i a n y r o d z i n y pod wpływem i n d u ­ strializacji. Te hipotezy pragnie weryfikować na m a t e r i a l e p o l s k i m w t o ­ k u studiów monograficznych w rejonie Bełchatowa. P r o j e k t etnograficz­ n y c h badań n a d rodziną przedstawia J . K u c h a r s k a . P r o b l e m a t y k a etnograficznych badań t e r e n o w y c h w okręgu bełchatowskim dotyczy: 1) w i e l o s t r o n n y c h powiązań i współzależności gospodarczych r o d z i n z szerszą społecznością lokalną, 2) r o d z i n y jako i n s t y t u c j i społecznej d o ­ stosowującej swoją strukturę, n o r m y postępowania, postawy życiowe do obowiązujących na w s i t r a d y c y j n y c h wzorów i a k t u a l n e j s y t u a c j i spo­ łeczno-gospodarczej. Łódzki ośrodek etnograficzny nie d u b l u j e więc p r a c y socjologów, lecz podejmuje w dalszym ciągu z dawna prowadzone pod k i e r u n k i e m prof. K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j n i e z w y k l e cenne s t u ­ d i a nad społecznością wioskową, współdziałaniem i współpracą. S t u d i a te od dawna już dostarczają w i e l e materiału i pomysłów badaw60 6 1 58 59 60 61 Rejonów Uprzemysławianych", n r 4: 1963, s. 229—241. „Zeszyty Badań Rejonów Ibidem, s. 283—287. Ibidem, s. 330—337. „Zeszyty Eadań Uprzemysławianych", nr 5: 1963, s. 239—244. �DANUTA 140 MARKOWSKA czych do dociekań n a d rodziną wiejską, o czym m o w a będzie p o n i ­ żej. Etnograficzne badania n a d rodziną wiejską w okręgu bełchatows k i m ujmują więc procesy p r z e m i a n tej komórki życia społecznego na tle i w p o d s t a w o w y c h u w a r u n k o w a n i a c h , j a k i e stwarza wiejskie środowisko lokalne. Badania nad rodziną wiejską zostały także podjęte w okręgu uprze­ mysławianym Płocka. Poprzedziły je w i e l k i e badania masowe dokonaneprzez Pracownię Socjologii W s i I n s t y t u t u E k o n o m i k i Rolnej w W a r ­ szawie już w 1961 r . Szeroką akcją ankietową objęto łącznie 4038 r o ­ dzin w i e j s k i c h . W postaci tablic statystycznych opatrzonych k o m e n ­ tarzem w y n i k i t y c h badań zostały o p u b l i k o w a n e w zbiorze Społeczno-ekonomiczna struktura wsi w rejonie Płocka . W pracy t e j zawarto m . i n . dane dotyczące s t r u k t u r y r o d z i n y oraz poziomu bytowego. Jako uzupełnienie t y c h badań podjęto w 1962 r. w jednej ze w s i , a m i a n o ­ wicie w B r u d z e n i u Dużym, pow. Płock, badania monograficzne. I n n y m źródłem inspiracji t y c h badań były studia A . Kłoskowskiej nad rodziną w łódzkim środowisku r o b o t n i c z y m . Badania we w s i płockiej nawią­ zywały więc z jednej s t r o n y do obiektywnego obrazu s t r u k t u r y i pozio­ m u bytowego oraz i n n y c h danych o rodzinie, zyskanych w t o k u badań a n k i e t o w y c h , z drugiej zaś podejmowały w p e w n y m sensie analizę po­ równawczą mechanizmu kształtowania się współczesnych m o d e l i k u l t u ­ r o w y c h . W y n i k i t y c h badań zostały już o p u b l i k o w a n e (D. M a r k o w s k a : Rodzina wiejska w rejonie Płocka oraz Family Patterns in a Polish Village ). Wśród współczesnych prac p o p u l a r n o n a u k o w y c h zwraca uwagę p o ­ zycja A . Olszewskiej-Ładykowej Rodzina , omawiająca stan w i e d z y o współczesnej rodzinie w Polsce, gdzie m . i n . zawarte są dane o w y ­ nikach badań nad rodziną wiejską. A u t o r k a o m a w i a t a k i e kwestie, j a k rodzina a gospodarstwo, model r o d z i n y w środowisku w i e j s k i m , k i e r u n ­ k i przemian r o d z i n y w i e j s k i e j . 62 6 3 04 65 66 4. P r o b l e m y szczegółowe r o d z i n y wiejskiej W y b r a n e zagadnienia r o d z i n y chłopskiej czy w i e j s k i e j stanowią bardzo o b f i t y dział powojennej l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u , dział znacznie 62 W a r s z a w a 1963. 6 3 A. K ł o s k o w s k a , „Studia w Socjologiczne", łódzkim środowisku Wzory i modele w socjologicznych nr 2(5): 1962, s. 35—49; t e n ż e , robotniczym, „Przegląd badaniach Badania Socjologiczny", modelu t. „Zeszyty 65 „The P o l i s h S o c i o l o g i c a l B u l l e t i n " , n r 2: 1963, s. 97—110. Badań 66 Warszawa 1964. Rejonów Uprzemysławianych", rodziny 14: 1962, z. 1, s. 117—124. 6 4 rodziny, n r 6: 1963, s. 5—50. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 141 obszerniejszy niż studia całościowe nad t y m t e m a t e m . W omówieniu t y m zastosuję więc ograniczenia zapowiedziane we wstępie. Sporo materiału bezpośrednio przydatnego do dociekań nad r o d z i ­ ną wiejską przynoszą prace ekonomistów i demografów. W t e j grupie na uwagę zasługuje s t u d i u m ekonomisty W. Stysia, Współzależność, rozwoju rodziny chłopskiej i jej gospodarstwa . Na szerokim m a t e r i a l e z e b r a n y m drogą badania h i s t o r i i r o d z i n , z w y k o r z y s t a n i e m materiałów statystycznych i katastrów w 20 wsiach na terenie byłej G a l i c j i W s c h o d ­ n i e j , śledzi autor zmiany obszaru gospodarstwa w powiązaniu z c y k l e m r o z w o j o w y m r o d z i n y : od m o m e n t u j e j powstania aż po wyposażenie dzieci i rozpad gospodarstwa macierzystego na rzecz n o w y c h jednostek rodzinno^gospodarczych. Analiza ta m u s i być brana pod uwagę przez każdego badacza zajmującego się systemem dziedziczenia oraz w e w s z e l k i c h analizach t z w . „małej d y n a m i k i ' r o z w o j o w e j r o d z i n y . Wśród prac demografów wymienić w y p a d a artykuł E. Rosseta, Sta­ rzenie się ludności produkcyjnej w Polsce i w świecie , oraz pozycję książkową tegoż autora, Perspektywy demograficzne Polski . Dalsze prace demograficzne t o : M . L a t u c h , Ludność wiejska w latach 1960—1970 ; A . W y d e r k o , Zmiany w strukturze wieku ludności rolni­ czej w latach 1947—1957 . T u też wymienić w y p a d a opracowanie sta­ tystyczne materiałów a n k i e t o w y c h P r a c o w n i Socjologii W s i I E R w p r a ­ c y zbiorowej pod redakcją B. Gałęskiego, Społeczno-ekonomiczna struk­ tura wsi w Polsce Ludowej , gdzie M . L a t u c h i M . Pohoski o p r a c o w a l i dział V I „Struktura gospodarstw d o m o w y c h " . Na uwagę zasługuje też artykuł M . Pohoskiego, Wychodźstwo ze wsi do, miast a obszar gospodarstwa i rozmiar rodziny . Problemy r o ­ d z i n y w i e j s k i e j porusza t e n sam autor w swej książce Migracje ze wsi do miast , zwłaszcza w rozdz. I I I 1 „Selekcja wychodźców z p u n k t u widzenia w i e k u , płci i pokrewieństwa w s t o s u n k u do głowy r o d z i n y " oraz w rozdz. V I 6 „Próba określenia pozycji z a j m o w a n y c h przez różne kategorie synów chłopskich w h i e r a r c h i i dochodu i poważania społecz­ nego" . 61 68 69 70 71 72 7 3 74 75 7 6 77 67 6 8 63 W r o c ł a w 1959. „Kultura i Społeczeństwo", W a r s z a w a 1962. n r 1: 1961. 7 0 „Wieś Współczesna", n r 5: 1958, s. 71—77. 7 1 „Wieś Współczesna", 7 2 73 7 4 7 5 76 7 7 n r 10: 1961, s. 94—102. W a r s z a w a 1961. Ibidem, s. 198—214. „Wieś Współczesna", n r 9: 1960, s. 75—90. W a r s z a w a 1963. Ibidem, s. 71—80. I b i d e m , s. 177—181. �DANUTA 142 MARKOWSKA Z kręgu ekonomistów wyszła niezmiernie cenna praca M . C z e r n i e w skiej, Budżety domowe rodzin chłopskich , o p a r t a na materiałach u z y ­ skanych o d gospodarstw chłopskich prowadzących rachunkowość. Sam tytuł pozycji mówi o j e j ważności dla studiów n a d rodziną. Budżety domowe są przecież w y m i e r n y m obrazem zadań i f u n k c j i spełnianych przez rodzinę. D o d a j m y , iż a u t o r k a omawia strukturę budżetów w róż­ n y c h t y p a c h r o d z i n i daje dynamikę zjawiska n a przestrzeni o s t a t n i c h 15 l a t , porównanie z okresem międzywojennym i zestawienie z n o r m a ­ m i wyżywienia dostatecznego. Jedyną pozycją w -powojennej l i t e r a ­ t u r z e dotyczącą pracy k o b i e t y w i e j s k i e j jest s t u d i u m e k o n o m i s t k i S. Śliwińskiej, Próba analizy warunków życia i pracy kobiet gospodyń wiejskich w Polsce . Na materiałach spisów powszechnych oraz na ze­ b r a n y c h danych a n k i e t o w y c h z t e r e n u całego k r a j u przeprowadza autorka obliczenia czasu pracy k o b i e t y w i e j s k i e j , daje przegląd j e j obowiązków p r o d u k c y j n y c h , d o m o w y c h i w y c h o w a w c z y c h . Rozważania zamykają p o s t u l a t y pod adresem praktyków. 78 79 W rejestrze ważniejszych prac poświęconych w y b r a n y m zagadnie­ n i o m r o d z i n y w i e j s k i e j wymienić trzeba artykuł A . Olszewskiej-Ład y k o w e j i K. Żygulskiego, Małżeństwa mieszane na Śląsku Opolskim . Jest to omówienie małżeństw z a w i e r a n y c h we w s i opolskiej pomiędzy autochtonami a ludnością napływową. W s p o m n i j m y t u jeszcze pracę M . Trawińskiej-Kwaśniewskiej, Za­ groda wiejska jako środowisko pracy A u t o r k a o m a w i a t a m związek pomiędzy c h a r a k t e r e m r o d z i n y chłopskiej i j e j gospodarstwa a t y p e m zagrody i j e j cechami f u n k c j o n a l n y m i . We w s z y s t k i c h wyżej omówionych czy też w s p o m n i a n y c h t y l k o p o ­ zycjach rodzina wiejska nie była a u t o n o m i c z n y m p r z e d m i o t e m analizy,, bądź też badaniom poddano t y l k o w y b r a n e j e j aspekty. Wiele cennego materiału d l a p r o b l e m a t y k i związku pomiędzy spo­ łecznością lokalną a rodziną wiejską dostarczają prace łódzkiego śro­ dowiska etnograficznego, kierowanego przez prof. K . Z a w i s t o w i c z - A d a m ską. Poza wspomnianą już wyżej monografią Zaborowa wymienić t u trzeba artykuł K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j , Pomoc wzajemna i współ­ działanie w kulturach ludowych . W K a t e d r z e E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e ­ t u Łódzkiego podejmuje się wiele prac magisterskich, dotyczących zajęć k o b i e t y w i e j s k i e j , podziału obowiązków gospodarczych w r o d z i n i e i t p . so 81 92 7 8 Warszawa 1963. 7 9 „Roczniki Nauk 8 0 „Przegląd Socjologiczny", 81 Jak pracuje 8 2 Prace R o l n i c z y c h " , n r 1—3: 1963. człowiek, i Materiały t. 13: 1959, s. 89—105. Warszawa Etnograficzne, 1961, s. 268—294. t. 8 — 9 . Ł ó d ź — L u b l i n 1950/1951. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 143 Ośrodkiem prowadzącym badania nad w y b r a n y m i zagadnieniami r o d z i n y jest też M u z e u m Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi. Z t e ­ go kręgu ukazały się prace dotyczące różnych s t r o n życia społeczności w i e j s k i e j , m . i n . J . P. Dekowskiego, Społeczność wiejska w Jasieniu ,. zawierająca wiele danych o rodzinie na t l e społeczności lokalnej i o obrzędowości r o d z i n n e j . Inną pozycją jest artykuł W . D r o z d o w s k i e j , Grupy rówieśnicze w Załęczu Wielkim . Trzecią pozycją jest praca S. Matczakowej, Dziecko w rodzinie wiejskiej . Praca o p a r t a jest n a materiałach t e r e n o w y c h zebranych w 25 wsiach pow. radomszczańskie­ go. Pierwsza część to omówienie t r a d y c y j n y c h postaw i wierzeń zwią­ zanych z urodzeniem dziecka i r o z u m i e n i e m jego r o l i w rodzinie, część d r u g a o m a w i a p r o b l e m y dotyczące r o z w o j u fizycznego i umysłowego dziecka, trzecia — udział dziecka w pracy p r o d u k c y j n e j i rolę szkoły oraz uczestnictwo dziecka w życiu społecznym w s i . 83 8i 85 Jest natomiast f a k t e m 'uderzającym, iż p r o b l e m a t y k a obrzędowości rodzinnej, która dominowała w studiach nad rodziną jeszcze w okresie międzywojennym, dziś jest coraz rzadziej podejmowana jako specjalny t e m a t prac. Do p o z y c j i p o w o j e n n y c h z tego zakresu zaliczyć trzeba n a ­ stępujące: M . Szubertowa, Obrzędy i zwyczaje związane z narodzinami dziecka , praca referująca w y n i k i badań we w s i Istebnej (Śląsk); J . P. Dekowskiego, Zwyczaje weselne w pow. opoczyńskim ; S. Bąka, Wesele ludowe w Grębowie. Sandomierskie . Na t y m kończą się pozy­ cje poświęcone specjalnie obrzędowości r o d z i n n e j . J a k w i d z i m y , n i e ma w l i t e r a t u r z e powojennej a n i jednej pozycji, która usiłowałaby dać zarys całościowy obrzędowości r o d z i n n e j w procesie j e j współczesnych przeobrażeń. Zainteresowanie młodzieżą wiejską było już w okresie międzywo­ j e n n y m bardzo żywe wśród p r z e d s t a w i c i e l i różnych d y s c y p l i n n a u k o ­ w y c h i publicystów. Także dzisiaj jest to temat szczegółowy w studiach n a d rodziną wiejską, który m a na s w o i m koncie ogromną liczbę pozycji w przeważającej mierze o charakterze p u b l i c y s t y c z n y m . T o ­ też nie sposób i c h w s z y s t k i c h omówić. Poprzestanę więc na w s k a z a n i u najważniejszych. Są to następujące pozycje: J . Grabowicz i B . T r y f a n , Autorytety w oczach młodzieży ze Skrzyńska , oraz t y c h samych 86 87 88 89 P r a c e i Materiały 1, Łódź 1957. 8 3 nr 8 4 Seria 85 86 8 7 8 8 89 Muzeum Archeologicznego P r a c e i Materiały M u z e u m A r c h e o l o g i c z n e g o E t n o g r a f i c z n a , n r 5, Łódź 1961. ii E t n o g r a f i c z n e g o w . Łodzie i w Etnograficznego Łodzi, „Łódzkie S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 5: 1963, s. 131—178. P r a c e ii Materiały E t n o g r a f i a z n e , t. 8—9, Ł ó d ź — L u b l i n 1950/1951, «. 597—616. P r a c e i Materiały E t n o g r a f i c z n e , t. 7, L u b l i n 1948/1949, s. 211—300. „ A r c h i w u m E t n o g r a f i c z n e " , n r 18, W r o c ł a w 1958. „Wieś Współczesna", nr 1: 1962. s. 71—82. �DANUTA 144 MARKOWSKA •autorów „Konflikt pokoleń" czy „konflikt postaw"? ; T . H u n e k , Mło­ dzież techników rolniczych o sobie i o rolnictwie ; Z. I w a n i c k i , Zawód rolnika w opinii młodzieży wsi podłódzkiej . T u należą też liczne prace publicystyczne E. Jagiełło-Łysiowej, Zawód rolnika i nowoczesne środ­ ki oddziaływania kulturalnego w oczach młodzieży oraz O czym ma­ rzy młodzież . Dalsze pozycje z tego zakresu to J . Kraśniewski, Dziewczęta wybierają zawód ; A . Sianko, Młodzież o sobie oraz Mło­ dzi rolnicy o swoim zawodzie . Młodzieży w i e j s k i e j poświęcona jest część pracy zbiorowej pod redakcją T . R y c h l i k a , Wieś, gospodarstwo, młodzież . Sporo materiału dotyczącego młodzieży na t l e społeczności w i o s k o w e j zawiera m o n o g r a f i a M . B i e r n a c k i e j , Potakówka . 90 91 92 93 94 95 9 6 97 98 99 5. P l o n k o n k u r s u n a pamiętniki młodzieży wiejskiej W 1961 r . Związek Młodzieży W i e j s k i e j p r z y udziale L u d o w e j Spół­ dzielni W y d a w n i c z e j i Zakładu Socjologii W s i P A N ogłosił k o n k u r s na pamiętnik młodego pokolenia w s i . W odpowiedzi napłynęło p r a w i e 5 500 pamiętników. I c h n a u k o w y m opracowaniem k i e r u j e prof. J . Chałasiński. T e n bogaty materiał służy w i e l u badaczom za źródło dociekań nad współczesną rodziną wiejską, n a d przeobrażeniami postaw młodzie­ ży, tak przejrzyście u c h w y t n y m i w k o n f r o n t a c j i z pamiętnikami okresu między w o j ennego. Polska h u m a n i s t y k a m a za sobą bogate t r a d y c j e posługiwania się materiałem a u t o b i o g r a f i c z n y m jako źródłem do analizy p r z e m i a n społeczno-kulturalnych. Niewątpliwie ważną pozycją w t y m d o r o b k u będzie opracowanie p l o n u ostatniego k o n k u r s u . L S W zapowiada serię p u b l i ­ k a c j i źródłowych opatrzonych k o m e n t a r z a m i specjalistów. Z okazji X X - l e c i a P R L ukazał się wstępny wybór p t . Awans pokolenia ° . Wstęp napisał prof. J . Ghałasiński pod z n a m i e n n y m tytułem Młode pokolenie wsi Polski Ludowej. K i e d y w 1938 r . w y d a n o ówczesne Młode pokole­ nie, tenże p r o f . J . Chałasiński zaczynał komentarz teoretyczny od ana­ lizy r o d z i n y w i e j s k i e j i społeczności l o k a l n e j . Były to b o w i e m w ó w 1 0 9 0 „Wieś Współczesna", n r 8: 1962, s. 82—93. 9 1 „Wieś Współczesna", 9 2 9 3 n r 6: 1960, s. 42—56., „Przegląd S o c j o l o g i c z n y " , t. 17: 1963 n r 1, s. 119—122. „Wieś Współczesna", n r 9: 1959, s. 48—65. 9 4 „Wieś 95 „Wieś Współczesna", n r 11: 1961, s. 65—72. 96 „Wieś Współczesna", n r 4: 1958, s. 139—142. 97 Współczesna", nr „Wieś Współczesna", n r 4: 1960, s. 3—21. T . 2, W a r s z a w a 1963. W a r s z a w a 1962. mo W a r s z a w a 1964. 9 8 99 12: 1959, s. 89—110. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 145 czas podstawowe d e t e r m i n a n t y życia młodego pokolenia wiejskiego. Dziś cały wstęp poświęcony jest rozważaniom n a d procesem autono­ m i z a c j i osobowości młodzieży w i e j s k i e j , dążnościom do autoekspresji, kształtowaniu się świadomości historycznej. „Dążenie do a u t o n o m i i oso­ by, to jest podstawowy element s t r u k t u r y w s z y s t k i c h pamiętników tego t o m u . I c h treścią są zawsze losy l u d z k i e pokazane o d s t r o n y emancypowania się i f o r m o w a n i a się osoby w j e j autonomiczności" . Z n a ­ m i e n n y jest również układ tego tomu, odpowiadający t e m u , co zawiera tytuł. Pierwsza część, „ W gospodarstwie r o l n y m " , poprzedzona jest rozważaniami E. Jagiełło-Łysiowej, Od chłopa do rolnika . Autorka o m a w i a proces profesjonalizacji p r a c y r o l n i k a , proces p r z e m i a n wiodący od s y l w e t k i tradycyjnego chłopa do nowoczesnego rolnika-przedsiębiorcy, który n i e godzi się na to, b y odrębności jego zawodu miały go skazywać na niższość cywilizacyjną i kulturalną. D r u g a część, „ W n o ­ w y c h zawodach na w s i " , zawiera wstęp B . Gołębiowskiego, Organiza­ torzy urbanizacji wsi , omawiający szanse, jakie daje młodemu p o k o ­ l e n i u rozwój zakładów p r a c y pozarolniczych związanych f u n k c j o n a l n i e ze wsią czy też placówek nowoczesnych usług r o l n i c z y c h . Trzecią część, „ W mieście", o t w i e r a k o m e n t a r z F. Jakubczaka, Awans młodego poko­ lenia wsi w mieście , omawiający procesy m i g r a c j i i adaptacji mło­ dzieży w i e j s k i e j w mieście. Materiał pamiętnikarski został także w y k o r z y s t a n y w i n n y c h p u b l i ­ kacjach. J . Chałasiński napisał artykuł Młode pokolenie wsi w proce­ sach migracji i ruchliwości społeczno-kulturalnej . Z i n n y c h waż­ niejszych pozycji o p a r t y c h n a t y m zbiorze źródeł wymienić trzeba: F. Jakubczak, Perspektywy młodzieży wiejskiej w świetle zbiorów pamiętników ; B. Weber, Ideały życiowe pamiętnikarzy ; M. Trawińska-Kwaśniewska, Zmiany społecznych funkcji szkoły w środowisku wiejskim . Na szczególną uwagę badacza współczesnej r o d z i n y w i e j ­ skiej zasługuje artykuł F. Jakubczaka, Małżeństwo i rodzina w pa­ miętnikach młodego pokolenia wsi , gdzie autor o m a w i a nowe aspi­ racje i modele życia rodzinnego, wskazując na wzrost ekspresyjno-integracyjnej funkcji rodziny. 1M 192 103 104 105 106 107 108 109 101 Ibidem, s. 21. 1 0 2 Ibidem, s. 35—50. 103 Ibidem, s. 261—273. 104 Ibidem, s. 507—523. 1 0 5 „Wieś Współczesna", n r 6: 1963, s. 22—35. 1 0 6 „Wieś Współczesna", n r 3: 1962, s. 47—57. 1 0 7 „Wieś Współczesna", n r 1 0 8 „Wieś Współczesna", n r 10: 1963, s. 17—32. 1 0 9 „Wieś Współczesna", 10 - K t n o g r a f i a Polska, t. IX nr 12: 1963, s. 19—30. 7: 1963, s. 54—64. �DANUTA 146 MARKOWSKA Bogaty zbiór pamiętników jest zaledwie w n i e w i e l k i e j cząstce o p r a ­ cowany. Dalsze jego analizy dostarczą niewątpliwie 'bogatego materiału d l a w y b r a n y c h problemów życia rodziny, jak i dla całościowych ujęć. 6. Ogólnopolska konferencja poświęcona wiejskiej przeobrażeniom rodziny Dopiero w ostatnich latach d y s c y p l i n y zajmujące się życiem spo­ łecznym i kulturą w s i znalazły szeroką płaszczyznę do w y m i a n y myśli i doświadczeń. Z i n i c j a t y w y Zakładu Socjologii W s i I n s t y t u t u F i l o z o f i i i Socjologii P A N w Warszawie organizowane są corocznie ogólnopolskie konferencje poświęcone określonym p r o b l e m o m w i e j s k i m , skupiające przedstawicieli różnych d y s c y p l i n : socjologów, etnografów, e k o n o m i ­ stów, demografów, geografów, planistów, publicystów 1 działaczy spo­ łecznych. W dniach 7—9 maja 1964 r. obradowała trzecia już tego t y p u konferencja, t y m razem poświęcona przeobrażeniom współczesnej r o ­ d z i n y w i e j s k i e j . Materiały t e j k o n f e r e n c j i w całości zamieszczono w „Rocznikach Socjologii W s i " . J a k k o l w i e k artykuły tego t o m u d a ­ łyby się zakwalifikować do różnych wyżej omówionych już typów opracowań, to jednak potraktowałam te prace oddzielnie, a t o z d w u powodów. Stanowią one m n i e j więcej pełny przegląd najnowszych studiów w t y m zakresie. Ponadto konferencja, j a k k o l w i e k skupiła przed­ s t a w i c i e l i różnych n a u k , doprowadziła do w i e l u wspólnych ustaleń. Na t y m o s t a t n i m zagadnieniu pragnę się dłużej zatrzymać. N a j p i e r w j e d n a k k i l k a u w a g o pracach z a w a r t y c h w t y m tomie. O t w i e r a go a r ­ tykuł B . Gałęskiego, Socjologiczna problematyka rodziny chłopskiej , w którym autor próbuje dać definicję t r a d y c y j n e j r o d z i n y chłopskiej, systematykę j e j cech podstawowych, wyróżniających ją o d i n n y c h r o ­ dzin, oraz zarysowuje k i e r u n k i j e j dzisiejszych p r z e m i a n . Wreszcie orzeka, n a c z y m polegać w i n n a socjologiczna p r o b l e m a t y k a badań n a d rodziną chłopską. A u t o r (konkluduje w zakończeniu: „Socjologiczna p r o b l e m a t y k a r o d z i n y chłopskiej sprowadza się zatem do 1) określenia odmienności w z o r u t e j r o d z i n y , odmienności, będącej konsekwencją istnienia gospodarki chłopskiej l u b szerzej — rodzinnego m o d e l u w y ­ twarzania, a znajdującej swoje rozwinięcie w f u n k c j a c h społeczności lokalnej, 2) prześledzenia związku między rodziną a gospodarstwem dla ustalenia systemu f u n k c j o n o w a n i a t e j całości spójnej, 3) prześledzenia z m i a n współcześnie w rodzinach chłopskich zachodzących, o p i s u za­ sadniczej rozbieżności między aspiracjami członków r o d z i n y a w y m o ­ g a m i gospodarstwa, f u n k c j a m i e k o n o m i c z n y m i i pozaekonomicznymi u 0 111 1 1 0 111 „Roczniki Ibidem. Socjologii W s i " , it. 2 : 1964, W a r s z a w a 1965. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 147 r o d z i n y chłopskiej — rozbieżności, która jest 'przyczyną dysharmonicznego w z o r u współczesnej r o d z i n y 'Chłopskiej, 4) określenia czynników wpływających n a z m i a n y współczesnej r o d z i n y chłopskiej oraz f o r m , w których następuje j e j adaptacja do społeczeństwa przemysłowego i zarysowują się d r o g i rozwiązania sprzeczności rodzinę tę dziś n u r ­ tujących". Drugą pozycją jest praca J . Turowskiego, Przemiany rodziny wiej­ skiej w warunkach industrializacji i urbanizacji kraju . Praca t a jest próbą usystematyzowania najważniejszych skutków procesu u p r z e m y ­ sławiania w dziedzinie życia rodzinnego. A u t o r opiera się n a pracach t e r e n o w y c h K a t e d r y Socjologii K U L , w y n i k a c h badań I n s t y t u t u M e ­ d y c y n y P r a c y i H i g i e n y W s i w L u b l i n i e i pamiętnikach nadesłanych na k o n k u r s czasopisma „Zorza", ogłoszony w 1962 r . A u t o r w y c h o d z i od cech t r a d y c y j n e j r o d z i n y chłopskiej i do n i c h odnosi dzisiejsze prze­ obrażenia. O m a w i a zanik czy ograniczenie f u n k c j i p r o d u k c y j n y c h w r o ­ dzinach w i e j s k i c h powiązanych z przemysłem i zawodami p o z a r o l n i c z y m i , pisze o wzroście zadań w y c h o w a w c z y c h r o d z i n y oraz o procesie i n t e n s y f i k a c j i więzi uczuciowych w stosunkach wewnątrzrodzinnych. 112 Trzecia z k o l e i pozycja t o artykuł D . M a r k o w s k i e j , Kierunki prze­ obrażeń współczesnej rodziny wiejskiej . Jest to synteza studiów monograficznych, przeprowadzonych w czterech różnych (regionach k r a j u . A u t o r k a o m a w i a następujące zagadnienia: 1. Pozycja r o d z i n y w społeczności w i o s k o w e j , 2. Modele i w z o r y życia rodzinnego, 3. F u n k ­ cje r o d z i n y . F. Jakubczaka Kształtowanie się integracyjno-ekspresyjnej funkcji rodziny wiejskiej to następne s t u d i u m , oparte n a materiale pamiętni­ k a r s k i m i stanowiące rozwinięcie wyżej c y t o w a n y c h już opracowań autora. I n n y dział w t y m t o m i e o t w i e r a artykuł M . Czerniewsikiej, Budżety domowe rodzin chłopskich . Praca t a oparta jest na w i e l o l e t n i c h m a ­ teriałach u z y s k i w a n y c h o d i n d y w i d u a l n y c h gospodarstw chłopskich prowadzących rachunkowość rolną (1300 gospodarstw). W pierwszej części przedstawiono strukturę budżetów idomowych r o d z i n chłopskich i robotniczych, j a k też dynamikę zarobków n o m i n a l n y c h i r e a l n y c h w gospodarce uspołecznionej oraz w gospodarstwach i n d y w i d u a l n y c h . D r u g a część o m a w i a dynamikę spożycia poszczególnych artykułów j a ­ d a l n y c h w rodzinach chłopskich w latach 1936/1937—1962/1963, j a k też poziom spożycia t y c h artykułów w zależności o d g r u p poziomu życio113 1 1 4 115 112 113 1 1 4 115 Ibidem. Ibidem. Ibidem. Ibidem. �DANUTA MARKOWSKA wego w latach 1961—1962. Nadto porównano spożycie artykułów j a ­ d a l n y c h w 1961/1962 r . w rodzinach chłopskich i r o b o t n i c z y c h na t l e n o r m wyżywienia dostatecznego. Następna pozycja to A . W y d e r k i , Zmiany w strukturze wieku lud­ ności rolniczej . Artykuł omawia te z m i a n y ujęte w t r z y kategorie: 1) głów r o d z i n , 2i) całej ludności zamieszkałej w gospodarstwach r o l ­ n y c h , 3) ludności w w i e k u p r o d u k c y j n y m zamieszkałej w gospodar­ stwach r o l n y c h . A n a l i z a obejmuje lata 1947—1957, a d l a jednego r e ­ j o n u k r a j u doprowadzona jest do 1962 r . „Starzenie się" głów r o d z i n n a j s i l n i e j notowane jest w rejonach uprzemysławianych, najsłabiej w r o l n i c z y c h , t y c h o t r a d y c y j n y m charakterze r o l n i c t w a , j a k i „nowo­ cześnie" r o l n i c z y c h . Rozważania nad strukturą w i e k u całej ludności rolniczej wskazują na wzrost udziału roczników najmłodszych i n a j ­ starszych, a malenie udziału roczników w w i e k u p r o d u k c y j n y m . Z k o l e i następuje praca J . Przychodzeń Dobór terytorialny i spo­ łeczny małżeństw wiejskich '. Jest to omówienie wyników badań P r a ­ c o w n i Socjologii W s i IER z 1957 r . Dane te wskazują, iż we w s z y s t k i c h t r a d y c y j n i e r o l n i c z y c h i zasiedziałych rejonach k r a j u w zasadach do­ b o r u małżonków u t r z y m u j e się bliskość pochodzenia t e r y t o r i a l n e g o oraz wybór p a r t n e r a z t e j samej l u b zbliżonej g r u p y obszarowej gospodar­ stwa. Konflikty małżeńskie na wsi w świetle spraw rozwodowych to p r a ­ ca J . G r a b o w i c z a . A u t o r w o p a r c i u o materiały sądowe stwierdza, iż przyczyną większości rozwodów jest brutalność współmałżonka. Wzrost rozwodów potwierdzałby owo dążenie do autonomiczności i o b r o ­ n y godności własnej, które t a k wyraźnie ujawniły omówione wyżej pamiętniki. W k o n k l u z j i J . Grabowicz stwierdza, iż wzrost rozwodów na w s i jest p r z e j a w e m k r y z y s u t r a d y c y j n e j r o d z i n y p a t r i a r c h a l n e j . n e 117 11S Następna praca jest pióra etnografa, A . K u t r z e b a - P o j n a r o w e j : Rola społeczna dziecka w rodzinie wiejskiej . A u t o r k a słusznie podnosi, iż na przykładzie pozycji dziecka n a j d o b i t n i e j ujawniają się aspiracje ludności w i e j s k i e j i przemiany k u l t u r o w e , jakie się już dokonały. A u t o r ­ ka stawia nowe p r o b l e m y badawcze i propozycje współpracy pomiędzy socjologami a etnografami. Daje też przegląd d o r o b k u e t n o g r a f i i t e r e ­ n o w e j w t y m zakresie. Artykuł D . Czauderny, Studia nad wiązią rodzinną w zapleczu wiej­ skim kombinatu tarnobrzeskiego ° , to omówienie wyników badań m o 119 12 116 Ibidem. 117 Ibidem. 118 Ibidem. 119 Ibidem. 120 Ibidem. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 149 nograficzinych w s i w zapleczu Tarnobrzegu. A u t o r k a o m a w i a t r a d y c y j n e f o r m y powiązań r o d z i n n y c h i sąsiedzkich w e w s i . A n a l i z u j e proces roz­ luźniania się l o k a l n y c h powiązań spowodowany p o d e j m o w a n i e m p r a c y pozarolniczej, a co za t y m idzie znaczną redukcją czasu wolnego, oraz nawiązywaniem n o w y c h kontaktów społecznych w m i e j s c u pracy. Omówieniem wyników badań m o n o g r a f i c z n y c h przysiółka wiejskiego Groohalowy Potok w s i Rzepiska na P o d h a l u jest artykuł R. Siemieńskiej, Tradycyjna rodzina spiska i jej powojenne przemiany . Autorka omawia rodzinę w t a k i c h w a r u n k a c h społeczno-ekonomicznych, które nie uległy r a d y k a l n y m z m i a n o m po w o j n i e . T r a d y c y j n e i n s t y t u c j e wiejskie zachowały t a m żywotność. A jednak społeczność ta ma świa­ domość ogólnospołecznego procesu p r z e m i a n w k r a j u i oczekuje, iż w najbliższej przyszłości także w j e j życiu nastąpią doniosłe z m i a n y . Następna pozycja t o T . Kukołowicz, Przypuszczalne kierunki prze­ mian rodzin chłopów-robotników zatrudnionych przy budowie kombi­ natu azotowego w Puławach . Jest to analiza na przykładzie 389 r o d z i n , powiązanych pracą zarobkową z nowo powstającym k o m b i n a t e m a z o t o w y m w Puławach. N a podstawie 'badań d a n y c h o b i e k t y w n y c h , j a k w i e k z a t r u d n i o n y c h , i c h sytuacja rodzinna, wielkość i charakter gospo­ darstwa rolnego, oraz badań o p i n i i , t j . motywów 'podjęcia pracy poza­ r o l n i c z e j i planów na przyszłość — stara się a u t o r k a przewidzieć p r o ­ cesy odchodzenia o d r o l n i c t w a oraz tendencje t r w a n i a p r z y n i m . Zmiany stosunku rodziny wiejskiej do szkoły związane z procesem uprzemysławiania się rejonu konińskiego , W . Galanta, to k o l e j n y artykuł. A u t o r przeprowadził badania w trzech wsiach tego okręgu, gdzie notował opinie rodziców o przydatności szkoły oraz p l a n y r o d z i ­ ców co do przyszłości zawodowej i c h dzieci. W o p i n i a c h mieszkańców w s i wykształcenie na poziomie szkoły podstawowej uznane jest jako m i n i m u m konieczne dla współczesnego człowieka w każdych w a r u n ­ kach. Jednocześnie uważa się wykształcenie podstawowe za w y s t a r c z a ­ jące d l a t y c h 'dzieci, które prowadzić mają w przyszłości gospodarstwo r o l n e . Kształcenie rolnicze n i e zyskało sobie jeszcze uznania jako n i e ­ odzowne d l a r o l n i k a i n d y w i d u a l n e g o . N a t om ia s t szkoła średnia ogólno­ kształcąca czy zawodowa pozarolniczą uważana jest za odejście o d r o l ­ n i c t w a . Także młodzież objęta ankietą zgłasza powszechnie aspiracje w k i e r u n k u zawodu pozarolniczego. m 1122 I23 Z. Tyszka w- a r t y k u l e Przeobrażenia społeczne rodziny związane z uprzemysławianiem i urbanizacją r e f e r u j e w y n i k i badań sondam Ibidem. '22 i b i d e m . 123 j b i d e m . Ibidem. 121 12i �DANUTA 150 MARKOWSKA żowych nad adaptacją r o d z i n pochodzenia wiejskiego z a t r u d n i o n y c h i zamieszkałych w mowo powstałym ośrodku przemysłowym Nowego K o n i n a . Z m i a n y w życiu t y c h r o d z i n rozważa w trzech płaszczyznach. 1. O m a w i a uczestnictwo poszczególnych członków r o d z i n y w życiu miasta i stwierdza, iż ogranicza się ono do r o l i zawodowej, co wskazuje na to, iż proces adaptacji przebiega p o w o l i . Jednocześnie r o d z i n y t e utrzymują ścisłe związki ze środowiskiem w i e j s k i m , z którego sią w y ­ wodzą. 2. Relacjonuje z m i a n y w standarcie życiowym t y c h r o d z i n . T u ofoserwuje się wyraźny awans w wyposażeniu m a t e r i a l n y m d o m u i k o ­ r z y s t a n i u z dóbr k u l t u r a l n y c h (radio, telewizor, prasaj). 3. A u t o r a n a l i ­ zuje z m i a n y stosunków wewnątrzrodzimmych. Wobec p r a c y zarobkowej mężczyzn poza domem k o b i e t y stają się f a k t y c z n y m i głowami r o d z i n . Ż y w y jest t r a d y c y j n y wzór 'podziału ról: mężczyzna zarabia na u t r z y ­ m a n i e r o d z i n y , kobieta zajmuje się prowadzeniem d o m u . Procesy a k t y ­ w i z a c j i zawodowej k o b i e t są słabo zaawansowane. I n n e zagadnienie porusza M . Trawińska w a r t y k u l e Model rodziny i małżeństwa w opiniach studentów I i IV roku studiów Wyższych Szkół Rolniczych . Jest to porównanie o p i n i i i aspiracji związanych z małżeństwem i rodzimą, zgłaszanych przez studentów I i I V r o k u studiów r o l n i c z y c h . Badana zbiorowość to w przeważającej mierze mło­ dzież pochodzenia chłopskiego, mającego w przyszłości podjąć pracę w środowisku w i e j s k i m . A u t o r k a o m a w i a : poglądy n a w i e k najodpo­ wiedniejszy do zawarcia małżeństwa, opinie co do o p t y m a l n e j liczby dzieci w rodzinie, poglądy na w y c h o w a n i e dziecka, w a r u n k i ułatwiające start młodemu małżeństwu, f u n k c j e społeczne małżeństwa i rodziny w opiniach rozmówców, wzór osobowy p a r t n e r a . Część artykułową z a m y k a L . M . Szwengrub Sytuacją zawodową ko­ biet w spółdzielniach produkcyjnych i Państwowych Gospodarstwach Rolnych^. A u t o r k a wskazuje, iż k o b i e t y w spółdzielniach p r o d u k c y j ­ n y c h i PGR-ach mają znacznie mniejsze niż mężczyźni szanse zdobycia r o l n i c z y c h k w a l i f i k a c j i zawodowych, co stwarza rozbieżność wykształ­ cenia i statusu zawodowego małżonków bądź powoduje 'bierność zawo­ dową kobiet. W s z y s t k i e prace zamieszczone w t y m tomie, j a k k o l w i e k podejmowane na różnym terenie i z pozycji różnych d y s c y p l i n n a u k o w y c h , zgodne są na ogół co do k i e r u n k u i głównych przejawów współczesnych przeobra­ żeń r o d z i n y w i e j s k i e j . Wskazano więc na rozwój pozarolniczych źródeł dochodu oraz powstawanie placówek usługowych na rzecz r o l n i c t w a j a k o na główne c z y n n i k i sprawcze w procesie p o w s t a w a n i a n o w y c h typów społeczno-ekonomiczmych r o d z i n . Jednakże zróżnicowanie zawo125 125 Ibidem. 128 Ibidem. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 151 dowe r o d z i n w i e j s k i c h n i e pociąga za sobą zróżnicowania typów k u l t u r y życia codziennego. Zbieżność s t e r e o t y p o w y c h aspiracji w zakresie go­ spodarstwa domowego, s t y l u życia codziennego, k a r i e r zawodowych dzieci jest uderzająca w e w s z y s t k i c h b a d a n y c h zlbiorowościach. "W ze­ s t a w i e n i u z w y n i k a m i badań A . Kłoskowskiej, w s p o m n i a n y m i wyżej, można mówić o zbieżności t y c h aspiracji z t y p o w y m i dążeniami l u d ­ ności robotniczej miasta. Powszechnie stwierdza się z a nik t r a d y c y j n e j r o d z i n y wielopokoleniowej, a w zakresie wewnętrznej organizacji r o ­ dziny nasilenie się typów e g a l i t a r n y c h małżeństw. Wyraża się to również dążeniem do „romantycznego" d o b o r u małżeńskiego i s t o s u n k a m i p r z y ­ jaźni, a nie s u b o r d y n a c j i w powiązaniach rodziców z dziećmi. Po­ wszechna jest też obserwacja o wzroście znaczenia codziennego s t y l u życia i f u n k c j i emocjonalno-ekspresyjnych w całokształcie więzi r o d z i n ­ n y c h . N a określenie tego zespołu cech czy aspiracji w k i e r u n k u takiego m o d e l u używa się w t y c h pracach określenia „Todzina nowoczesna" czy „rodzina p a r t n e r s k a " . O t w a r t e pozostaje natomiast p y t a n i e , czy prze­ m i a n y zachodzące dziś w rodzinie w i e j s k i e j upodabniają ją do jakiegoś określonego t y p u r o d z i n y m i e j s k i e j i do jakiego t y p u . B r a k 'bowiem dostatecznego rozeznania w s t r u k t u r z e i f u n k c j a c h r o d z i n y m i e j s k i e j czy różnych typów r o d z i n m i e j s k i c h , co nie pozwala na znalezienie układu odniesienia. W o m a w i a n y m tomie zwraca jeszcze uwagę, że większość prezentowanych studiów t e r e n o w y c h pochodzi z obszarów uprzemysławianych i siłą rzeczy o m a w i a rodzinę w procesie p r z e m i a n wywołanych industrializacją. Są to więc analogiczne czy podobne w a ­ r u n k i ekonomiczno-społeczne, j a k i e zrodziły socjologię r o d z i n y w n a u ­ kach zachodnich 2 połowy X I X w . Te relacje z badań t e r e n o w y c h n i e znajdują dostatecznej p r z e c i w w a g i w m a t e r i a l e z terenów nie objętych bezpośrednio procesem uprzemysławiania, gdzie jednak zachodzą ważne przeobrażenia życia rodzinnego zarówno pod wpływem ogólnospołecz­ n y c h procesów p r z e m i a n , j a k i w związku z modernizacją r o l n i c t w a i z m i a n a m i w środowisku c y w i l i z a c y j n y m w s i . IV. UWAGI KOŃCOWE Przedstawiony t u stan badań nasuwa k i l k a r e f l e k s j i ogólnych. P i e r w ­ sza z n i c h d o t y c z y typów studiów n a d rodziną wiejską. N i e chodzi p r z y t y m o t e c h n i k i i r o z m i a r y p r o w a d z o n y c h badań, lecz o sposób u j m o w a ­ n i a badanej rzeczywistości. Otóż można b y wskazać n a k i l k a nurtów t e o r e t y c z n y c h i metodologicznych, j a k i e się t u wyraźnie zarysowują. Pierwszy t y p to analizy k o n k r e t n o h i s t o r y c z n e , ujmujące rodzinę wiejską w procesie p r z e m i a n w ciągu trzech ostatnich generacji. T e n t y p studiów dominuje w e w s z y s t k i c h pracach t e r e n o w y c h etnogra­ ficznych. Podbudową teoretyczną do mich są niewątpliwie koncepcje �152 DANUTA MARKOWSKA szkoły K . Dobrowolskiego. W pracach tego t y p u odtwarza się jakiś o k r e ­ ślony odcinek procesu historycznego w e w s z y s t k i c h jego realiach cza­ sowych i przestrzennych, a współczesną rzeczywistość t r a k t u j e badacz jako ogniwo procesu historycznego. Dopiero porównanie w i e l u t a k i c h studiów małych społeczności l o k a l n y c h prowadzić ma do w y k r y c i a ogól­ niejszych prawidłowości. Wedle założeń tej koncepcji w i n n o się nadto szeroko uwzględnić analizę funkcjonalną, jednakże dotychczasowe m o ­ nografie charakteryzują się raczej przewagą stwierdzeń odnoszących się do d y n a m i k i przemian. Natomiast studia n a d współdziałaniem, p o ­ dejmowane przez łódzkie środowisko etnograficzne, zawierają w szer­ szym zakresie dociekania funkcjonalne i próby ujęć typologicznych. D r u g i m ważnym t y p e m badań są analizy podejmowane pod i n s p i ­ racją koncepcji socjologicznych, operujących p e w n y m m o d e l e m syste­ m u społecznego. Dociekania skierowane są t a m na ustalenie zasad f u n k c j o n o w a n i a tego m o d e l u . T a k i t y p analizy proponuje w s w y m a r t y ­ k u l e B . Gałęski. Rzecz jasna, modele te mają też charakter h i s t o r y c z ­ n y c h rozważań, ale nie są one obwarowane t a k i m i r y g o r a m i , co do r e k o n s t r u k c j i realiów historyczno-terenowych. T r z e c i m t y p e m dociekań są rozważania stawiające sobie za cel u k a ­ zanie z m i a n wywołanych industrializacją na przykładzie r o d z i n y . M o ­ żna b y zaryzykować twierdzenie, iż w y n i k i tego t y p u badań są w równej mierze p r z y c z y n k i e m d o t e o r i i rodziny, co do t e o r i i p r z e m i a n społecz­ n y c h w w a r u n k a c h i n d u s t r i a l i z a c j i . Można 'by t u jeszcze wymienić prace nie mające wyraźnych założeń teoretycznych, lecz służące rejestracji, oraz obserwacje publicystyczne, dostarczające Iwielu interesujących stwierdzeń czy stawiające hipotezy. D r u g a uwaga dotyczy procesu i n t e g r a c j i n a u k , a raczej tendencji, j a k a się w t y m zakresie 'pojawia. W p r a k t y c e oznacza to postulat b a ­ dań k o m p l e k s o w y c h . Rodzi się więc pytanie, na czym badania t a k i e w i n n y polegać. Na wspólnym 'podejmowaniu badań terenowych? N a w y m i a n i e doświadczeń badawczych? N a k o r z y s t a n i u z ustaleń z w e r y ­ f i k o w a n y c h już w i n n y c h dyscyplinach? Odpowiedzi na te p y t a n i a szu­ kano również w t o k u d y s k u s j i , jaką rozwinęła omówiona wyżej k o n ­ ferencja. Kompleksowość ujęcia —'• zdaniem B . Gałęskiego — polega na wspólnym w y p r a c o w a n i u przez przedstawicieli d y s c y p l i n p o k r e w ­ n y c h jednego n u r t u teoretycznego, do którego mogłyby nawiązywać wszystkie prace n a w e t o charakterze d r o b n y c h przyczynków. Trzecia wreszcie k w e s t i a to możliwości i zadania etnografii w b a ­ daniach n a d rodzimą wiejską. W y d a j e się, iż etnografia w i n n a ujmować proces dzisiejszych przeobrażeń w kategoriach pojęciowych t e o r i i k u l ­ t u r y , podczas g d y socjolog ujmować je będzie w kategoriach systemu społecznego. Byłaby to nie różnica p r z e d m i o t u badań, ale sposobu jego �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ W I E J S K . \ 153 widzenia. I n n y jest chyba też dalekosiężny cel t y c h analiz. Poprzez generalizacje historyczne, j a k i e rodzą się w w y n i k u k o n k r e t n y c h s t u ­ diów terenowych, prace etnografów nawiązywać w i n n y do ogólnej t e o r i i r o d z i n y rozwiniętej i nadaj rozwijającej się w n a u k a c h e t n o l o gicznych. D o r o b e k t e j d y s c y p l i n y jest o g r o m n y , a tło porównawcze n i e z m i e r n i e szerokie: od społeczeństw c y w i l i z o w a n y c h aż po t z w . „ludy p i e r w o t n e " . Analogicznie zresztą przedstawiciele i n n y c h d y s c y p l i n , j a k ­ k o l w i e k żywo uczestniczyliby w procesie badań k o m p l e k s o w y c h , w osta­ tecznym r a c h u n k u , na użytek r o z w o j u własnej d y s c y p l i n y nawiązywać będą do podstawowego zrębu stwierdzeń ściśle ogólnych, w y p r a c o w a ­ n y c h w i c h dyscyplinie. Ta w i z j a ogólniejszych nawiązań teoretycznych nie umniejsza p r a w d y , głoszącej, iż twórcze o d k r y c i a dokonywane są zazwyczaj n a s t y k u różnych n a u k . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a6dddab4b0e5a24ec7e70a40c11efa09.pdf b30093edf36dcddc24899e5c7f51b403 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:634 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:582 Title A name given to the resource Niektóre zmiany w tradycyjnym inwentarzu kulturowym pasterzy mongolskich / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.199-252 Creator An entity primarily responsible for making the resource Markowska, Danuta; Olędzki, Jacek; Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część II A R T К Y U Ł Y D A N U T A M A R K O W S K A , J A C E K OLĘDZKI, Z O F I A S O K O L E W I C Z NIEKTÓRE Z M I A N Y W TRADYCYJNYM INWENTARZU K U L T U R O W Y M PASTERZY MONGOLSKICH WSTĘP Informacje o badaniach Szkic ten opiera się na materiałach zebranych przez polską ekspe­ dycję etnograficzną w Mongolii w latach 1965 i 1966. Główny nacisk w badaniach położono na prawidłowości przemian kultury współczesnej, a zwłaszcza na modernizację gospodarki pasterskiej i związanego z nią sposobu bytowania oraz na procesy przechodzenia od koczowniczej gospodarki pasterskiej do osiadłego, rolniczego wytwarzania. Uchwytną wizualnie sferą działań ludzkich, w której można rejestrować te zmiany, jest materialny inwentarz kulturowy. Interesował on autorów szkicu o tyle tylko, o ile poprzez niego zrekonstruować można było tradycyjne formy i uchwycić empirycznie procesy zmian. Źródła Źródła pochodzą z następujących terenów: 1. Somonu Erdene-DaJaj ajmaku środkowogobijskiego stanowiącego terytorium pasterskiej spół­ dzielni o niewielkim, marginalnym, przeznaczonym na własny użytek obszarze upraw rolnych. W spółdzielni tej zachował się koczowniczy tryb życia, lecz podejmuje się próby modernizacji gospodarki pasterskiej poprzez kolektywne formy pracy i racjonalizację zabiegów hodowlanych. Sposób bytowania uległ zmianie na tyle, że zarówno trasy, jak i terminy wędrówek są normowane, a koczownicy znajdują stałe zaplecze w ośrod1 1 Największą jednostką administracyjną kraju odpowiadającą mniej w i ę c e j polskiemu w o j e w ó d z t w u jest ajmak podzielony na odpowiednią ilość somonów. W dawnej strukturze administracyjnej w y s t ę p o w a ł y jeszcze bagi, jednostki pod­ rzędne somonowi. Obecnie jednak somon administracyjnie nie dzieli się. Na­ tomiast spółdzielnia bądź gospodarstwo rolne, którego powierzchnia z reguły pokrywa się z powierzchnią somonu, dzieli się na brygady, a te z kolei na otory (ogniwa). �200 ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH kach somonu i brygad. 2. Somonu Bajan ajmaku centralnego, gdzie mieści się spółdzielnia typu mieszanego: pastersko-rolniczego. Pasterstwo jest tu zorganizowane podobnie jak w Erdene-Dałaj, zaznacza się natomiast większy udział rolnictwa w globalnej produkcji spółdzielni, przy czym są to przede wszystkim uprawy zbożowe przeznaczone na rynek ponadlokalny (dostarczane państwu). W somonie t y m w związku z mieszanym charakterem gospodarki wyższy jest stopień osiadłości. 3. Somonu Man­ chan ajmaku kobdoskiego ze spółdzielnią typu mieszanego: pastersko-rolniczego z dominantą pasterstwa. Jest to somon o ludności względnie homogenicznej ze względu na sposób wytwarzania, ale zróżnicowany etnicznie, o silnie rozwiniętych formach działalności społeczno-kulturalnej. Znajduje ona między innymi wyraz w rozbudowanym, dużym ośrodku somonowym, 4. Somonu Charchorin ajmaku południowochangajskiego, w którym mieści się państwowe gospodarstwo rolne z elementami gospodarki pastersko-hodowianej. Obok klasycznego pasterstwa prowadzi się tu fermy hodowlane (drób, króliki, trzoda chlewna). Zarówno ośrodek somonowy, jak i ośrodki brygad rolniczych dysponują dużą ilością za­ budowań o przeznaczeniu mieszkalnym (domy, hotele dla sezonowych pracowników rolnictwa) oraz gospodarczym (budynki dla przechowania sprzętu, budynki administracji) oraz przeznaczonymi na cele kulturalno-społeczne (świetlice, czerwone kąciki, biblioteki, kluby, lokalne muzea). W podejmowanych próbach odtworzenia modelu tradycyjnej kultury pasterskiej okresu przedrewolucyjnego okazało się, iż w znacznie więk­ szym stopniu, niż oczekiwaliśmy, musimy oprzeć się na zastanej litera­ turze, poddać ją gruntownej reinterpretacji, natomiast w stopniu mniej­ szym możliwe jest postępowanie retrospektywne w badaniach tereno­ wych, do czego przywykliśmy w naszej pracy terenowej w Polsce. W badaniach polskich jesteśmy bowiem w stanie stosunkowo dobrze odtworzyć np. sytuację przełomu X I X i X X w. w jakiejś określonej wsi. Stosujemy postępowanie indukcyjne, odtwarzamy np. drobiazgowo h i ­ storie poszczególnych rodzin, a następnie uogólniamy losy jednostkowe. Na terenie Mongolii takie postępowanie badawcze okazało się mniej efektywne na skutek kilku przyczyn, a mianowicie 1) na większości terenów współczesne spółdzielcze czy zwłaszcza państwowe formy życia gospodarczego i społecznego doprowadziły do radykalnego złamania tradycyjnej struktury pokrewieństwa i powinowactwa, tak iż jest ona dziś nie do odtworzenia; 2) duże rozproszenie przestrzenne ludności, trudność dotarcia do wszystkich członków określonej jednostki administracyjno-gospodarczej, np. somonu czy nawet brygady, powodują, że trzeba się w toku wywiadów zadowalać próbką mającą charakter quasi-reprezentacji; 3) inne właściwości pamięci społecznej, inne możliwości jej weryfikacji niż w przypadku badania wsi polskiej. Odtwarzanie w na- �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 201 szych warunkach np. stanu posiadania chłopów, przebiegu podziałów rodzinnych ziemi jest ułatwione przez zachowane realia przestrzenne: przez istniejące zagrody, pola, miedze, wreszcie przez fakt, że na terenie tej samej wsi lub wsi sąsiednich żyje aktualnie i gospodaruje wiele potomków tej samej rodziny. Niezależnie przeprowadzone wywiady z każdym z nich pozwalają na weryfikację podawanych faktów i uzu­ pełnianie luk w obrazie. Inne są mechanizmy kształtowania się „pamięci społecznej" w warunkach bytowania stepowego. Pamięć ta nie znajduje tu w tak silnym stopniu oparcia w zachowanych z przeszłości realiach środowiska ekologicznego. Kiedy odwołujemy się do pamięci ludzkiej w celu zrekonstruowania jakiejś minionej rzeczywistości społecznej, zawsze grozi nam niebezpieczeństwo, iż zamiast obrazu realnych zacho­ wań i procesów otrzymamy obraz obowiązujących niegdyś unormowań obyczajowo-moralnych. Niebezpieczeństwo to jest t y m większe, i m silniej interesująca nas dziedzina kultury podlega normowaniu moralnemu. W przypadku studiów retrospektywnych nad społecznościami paster­ skimi, gdzie wytwory kultury materialnej są znacznie bardziej ograni­ czone i mniej trwałe niż w osiadłych społecznościach rolniczych (np. czas amortyzacji j u r t y wynosi około 15 lat) i gdzie nie sposób dokonać tak drobiazgowej indukcji faktów jednostkowych — niebezpieczeństwo otrzymania w badaniach nad przeszłością obrazu zniekształconego, w y ­ selekcjonowanego z punktu widzenia lokalnego systemu wartości jest nieporównanie większe. Toteż w naszych próbach rekonstrukcji trady­ cyjnej kultury pasterskiej musieliśmy się oprzeć głównie na materiałach dawnych badaczy — zwłaszcza na bogatej literaturze rosyjskiej, która w zakresie problematyki etnologicznej ma charakter faktograficzny — materiał nie poddawany jest na ogół selekcji z punktu widzenia w y ­ branej konwencji teoretycznej . 2 Innym doniosłym dla nas źródłem są żywotne po dzień dzisiejszy elementy kultury tradycyjnej, zwłaszcza materialnej, czyli tzw. relikty reprodukowane. Termin ten stosowany przez K . Dobrowolskiego oznacza wytwory typologicznie należące do przeszłości, jakkolwiek z punktu widzenia chronologii nowe, powstające nawet aktualnie i żywotne współ­ cześnie. Znacznie dogodniejsza jest sytuacja w studiach nad współczesnymi przeobrażeniami, jakkolwiek i tutaj nie ma. możliwości zastosowania wszystkich doświadczeń terenowych naszego kraju, głównie z powodu rozproszenia przestrzennego ludności. Niemożliwe jest np. stosowanie metody ankietowej. W tych przypadkach tok postępowania badawczego 2 Obszerne omówienie literatury znajduje się w pracy W. Współczesna Mongolia, Wrocław—Warszawa—Kraków 1968. Dynowskiego, �202 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 203 jest następujący. W ośrodku ajmaku przeprowadza się wywiady z przed­ stawicielami władzy lokalnej i zapoznaje się dokładnie z istniejącą do­ kumentacją: materiałami statystycznymi, sprawozdaniami, mapami, kro­ nikami, prasą lokalną, materiałem gazetek ściennych itp. Na podstawie tego wstępnego rozeznania wybiera się następnie do badań szczegółowych jeden z somonów. Tu w centrum somonu postępowanie badawcze jest podobne. Polega na gromadzeniu zastanej dokumentacji, przeprowadza­ niu wywiadów oraz obserwacji i uczestniczeniu w życiu społeczności, np. zabawach, zebraniach produkcyjnych, uroczystościach rodzinnych, lokalnych itp. Z kolei w obrębie somonu wybiera się brygady i mniejsze jednostki organizacji gospodarczej — ogniwa, w których przeprowadza się wywiady z pasterzami-aratami czy rolnikami lub członkami brygad usługowo-remontowych. Materiał terenowy gromadzony przez nas tworzy więc 4 kategorie źródeł: 1) dane statystyczne i odpisy dokumentacji lokalnej, 2) zapisy wywiadów, 3) dzienniki obserwacji badaczy, 4) doku­ mentacja fotograficzna, rysunkowa, filmowa oraz zapisy na taśmie ma­ gnetofonowej. Pojęcia podstawowe W niniejszym szkicu ograniczamy się do rozważań nad charakterem i zmianami inwentarza kultury materialnej pasterza z uwagi na to, że nomadyczne pasterstwo pozostaje nadal dominującym typem gospodaro­ wania w Mongolii, co w znacznym stopniu określa dynamikę przemian kulturowych tego kraju. Pod pojęciem inwentarza kulturowego rozumiemy inwentarz mate­ rialny jako najbardziej dostępny obserwacji i pozwalający na wizualne stwierdzenie zmian. Inwentarz materialny nie zawsze wymaga natych­ miastowego odwoływania się do panującego w danej społeczności systemu wartości. Będzie to więc ogół przedmiotów, jakimi posługuje się pasterz mongolski w życiu codziennym, w związku z zaspokajaniem potrzeb elementarnych, jak sen. pożywienie, okrycie ciała czy potrzeb pochod­ nych. Całość tego inwentarza da się podzielić następująco: 1) jurta i przedmioty umieszczone w jurcie i najbliższym jej otoczeniu, będące własnością osobistą arata lub jego rodziny; 2) inwentarz kulturowy będący również własnością indywidualną arata, jednakże nie użytko­ wany aktualnie a zdeponowany w składach w centrum somonu; 3) rodzaj i zakres uczestniczenia przez arata w użytkowaniu inwentarza kulturo­ wego, będącego zbiorową własnością spółdzielni, związanego bądź z dziaRyc. 1. Tradycyjne formy serów suszonych, okolice Cecerlegu Fot. Ryc. 2. Wypas stada, somon Chołun, ajmak J . Olędzki 1966 gobijskoałtajski Fot. N. Dordż �204 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ łalnością gospodarczą (maszyny), bądź z formami życia społecznotowarzyskiego i rekreacją. Pasterstwo stanowi gospodarkę o jednostronnej, monolitycznej podstawie, nawet w przypadku zróżnicowania struktury stada, charakte­ ryzuje się wysokim stopniem współżycia człowieka z przyrodą, stanowi •jeden z podstawowych wariantów optymalnego przystosowania człowieka do warunków środowiska naturalnego, w czym tkwią źródła zachowaw­ czości i trwałości obowiązujących wzorów kulturowych. Gospodarkę pasterską charakteryzuje — w porównaniu z kulturami agrarnymi — niski stopień samowystarczalności. W odróżnieniu od hodowli w syste­ mach rolniczych nie jest pasterstwo nieodzowną częścią składową szer­ szego systemu, funkcjonującego na zasadzie dopełniania się różnych zajęć ludności. Ryc. 3. Uprząż z powroza splecionego z włosia końskiego, okolice Murenu Fot. J . Olędzki 1967 �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 205 Każda kultura — a więc także kultura pasterska — stanowi sumę zobiektywizowanego doświadczenia społecznego. W przypadku paster­ stwa jest ono wąskie w sferze działań bezpośrednio produkcyjnych na skutek monolitycznego typu gospodarki. Nadto w odróżnieniu od tra­ dycyjnych kultur agrarnych gospodarkę tę cechuje wąskie zakresów o przetwórstwo produktów. Na uwagę zasługuje też w tej kulturze specy­ ficzny sens takich kategorii jak czas i przestrzeń, np. z nomadyzmem łączy się w poszczególnych sezonach inny r y t m kontaktów społecznych: rozproszenie ludności w porze letniej i skupienie w zimowej. Konieczność poruszania się na wielkich obszarach z natury rzeczy prowadzi do opero­ wania wielkimi miarami przestrzeni itp. 3 3 Informacje o środowisku geograficznym. Mongolska Republika Ludowa jest krajem środkowoazjatyckim, graniczącym od północy z Z S R R , a od pozostałych trzech stron z Chińską Republiką Ludową. Obszar jej wynosi 1565 tys. km , a w i ę c równy jest mniej w i ę c e j obszarowi Europy Ś r o d k o w e j ; rozciągłość z za­ chodu na wschód wynosi 2400 km, z północy na południe 1260 km. Na obszarze tym zamieszkuje obecnie 1 120 700 osób, czyli średnia gęstości zaludnienia wynosi 0,72 osób/km . Mongolia jest krajem stepowym i górskim, równiny nie zajmują tu znacz­ niejszych obszarów, najczęściej są to kotliny otoczone ze wszystkich stron górami. Najniższy punkt kraju wynosi 552 m n.p.m., najwyższy — 4653 m (szczyt Tabun-bogdo w Ałtaju Mongolskim). Trzy czwarte terytorium tego kraju znajduje się na poziomie 1000 do 3000 m n.p.m., a średnia wysokość wynosi 1580 m. Główne łańcuchy górskie znajdują się na zachodzie kraju — Ałtaj Mongolski z granicami wiecznego śniegu. Środkową część kraju zajmuje system górski Changaju — niższy, starszy niż Ałtaj, o łagodniejszych stokach i bardzo dogodnych, jak na Mongolię, warunkach przyrodniczych, tj. z dobrymi trawami, siecią wodną. Jest to dziś najważniejszy pod w z g l ę d e m gospodarczym rejon kraju. P o ł u d n i o w ą część terytorium stanowi półpustynia i pustynia Gobi, a teren wschodni zajmuje jednostajna równina słabo zaopatrzona w sieć wodną. Północny zachód zajmuje kotlina wielkich jezior, powierzchnia największego z nich zajmuje 4000 km . Mongolia ma klimat kontynentalny charakteryzujący się niewielkimi zachmu­ rzeniami, słabą wilgotnością powietrza i małą ilością opadów atmosferycznych. Kontynentalizm klimatu w y w o ł a n y jest zarówno znaczną odległością od mórz i oceanów, jak i barierami pasm górskich otaczających kraj niemal ze wszystkich stron. Mongolia charakteryzuje się chłodną i długą zimą oraz znacznymi amplitu­ dami rocznymi i dobowymi temperatury, co stwarza szczególnie niekorzystne warunki dla produkcji roślinnej. Roczne amplitudy temperatur dochodzą do 90° C , a dobowe — do 20°. Średnia temperatura stycznia wynosi od —15 do —35° C, ale są miejscowości, gdzie dochodzi nawet do —50°, a w lecie od 10° do 25° (na południu nawet do 40° С w cieniu). Strefy roślinne Mongolii to lasostep górski Changaju i Chenteju, stepy w y ż y n n e południowego Chenteju oraz środkowa i wschodnia część kraju. Obszary skąpej roślinności półpustynnej —• mające jednak roślinność o silnie skoncentro­ wanych walorach odżywczych. Badania n a u k o w c ó w radzieckich w s k a z u j ą na to, że koncentracja ta jest 5-krotnie większa, niż w przypadku tych samych lub zbliżonych roślin na innych terenach. Wyjaśnia to, dlaczego teren ten jest u ż y 2 2 2 �206 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Przez kulturę dnia codziennego rozumieć tu będziemy ogół urządzeń i przedmiotów kultury materialnej oraz wzory kulturowe regulujące posługiwanie się t y m i przedmiotami. Rozważania nad inwentarzem kulturowym aratów mongolskich po­ przedzimy uwagami na temat genezy kultur pasterskich jako determi­ nanty inwentarza kulturowego, nad ekologią kultur pasterskich oraz zastanowimy się nad możliwością skalowania tego typu kultur . 4 I. T Y P O L O G I A K U L T U R P A S T E R S K I C H Klasyczna hodowla zwierząt jako zajęcie samodzielne, stanowiące podstawę utrzymania określonej grupy ludzkiej, występuje w formie koczowniczego pasterstwa jedynie w Afryce i Eurazji. Wyłączne oparcie źródeł utrzymania na pasterstwie możliwe jest na tych terenach na skutek istniejących warunków geograficznych, a ściślej występowania stepów i terenów półpustynnych, a także obecności gatunków zwierząt nadających się do udomowienia. Mimo niewątpliwie ograniczonego zasięgu występowania koczowni­ czego pasterstwa notuje się pomiędzy poszczególnymi grupami istotne nieraz różnice. Wyrażają się one nie tylko w różnych gatunkach i odmia­ nach hodowanych zwierząt, ale i w sposobach eksploatacji środowiska i organizacji grupy ludzkiej. Od ustalenia charakteru pastwisk i gatunku hodowanych zwierząt oraz ich wzajemnego stosunku rozpoczyna się wszelkie rozważania na temat pasterstwa. One też stanowią kryteria podstawowej klasyfikacji kultur pasterskich. Na tych zasadach oraz przy uwzględnieniu momentu osiadłości i rodzaju migracji wyróżnić można wśród występujących w X I X i X X w. grup pasterskich następujące typy: 1. Pasterze zamieszkujący stepy trawiaste, hodujący przede wszyst­ k i m kozy i owce, w mniejszym stopniu bydło rogate i w nielicznych przypadkach wielbłądy. Z kolei wydzielić można t u dwie podgrupy: a) pasterze zmieniający pastwiska w zależności od stopnia ich wypasu bądź pory roku, mający określone tereny migracji, ale nie posiadający stałych siedzib, np. Fulani zachodniej A f r y k i ; b) półnomadzi, migrujący po niezbyt wielkich obszarach, mający stałe siedziby przynajmniej w jed­ nej porze roku, nierzadko łączący pasterstwo z u p r a w ą roli. Łączenie teczny dla pasterstwa. Na północy ryjskiej. Tak przedstawiają się w w których ukształtowała się przed gospodarczo-społeczny i kulturowy Narodnoje chozjajstwo MNR Bator 1966, dane za rok 1965. 4 lasy iglaste — teren przejściowy tajgi sybe­ najogólniejszym zarysie warunki przyrodnicze, wiekami klasyczna kultura pasterska, system o niezwykłej wprost trwałości w czasie. 1965, „Kratkij statisticzeskij sbornik", Ułan �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 207 Ryc. 4. Krąg do jurty zakupiony na targowisku w Ułan Bator Fot. J . Olędzki 1963 tych dwu zajęć gospodarczych nie zawsze jest wynikiem wpływu nowo­ czesnej cywilizacji industrialnej, jak to ma miejsce w przypadku Somali, ale może być faktem znacznie wcześniejszym, jak np. u pasterzy Tuwy. �208 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ 2. Pasterze pustyń i półpustyń — hodowcy głównie wielbłądów, którzy bądź mają swoje stałe siedziby w oazach, bądź też koczują w permanencji. Do tej grupy zaliczyć można Tuaregów, Beduinów czy Hotentotów. 3. Pasterze gór, hodujący owce i bydło, posiadający częstokroć opar­ cie o stałe wioski w dolinach. Cechą szczególną tej grupy jest powtarza­ jący się cykl wędrówki: góry — doliny, np. Basseri Iranu >. Wskazane wyżej czynniki — charakter pastwisk i rodzaj hodowanych zwierząt — określają (choć nie wyłącznie one) posiadany przez pasterzy inwentarz. Musi on być przystosowany do koczowniczego bądź półkoczowniczego trybu życia, łatwo przenośny, łatwy do ustawienia w no­ w y m miejscu, odpowiedni do potrzeb grupy w różnych porach roku w czasie wędrówek ze stadem. Rodzaj hodowanych zwierząt warunkuje np. sposoby transportu i przedmioty z t y m związane oraz określa pod­ stawowe surowce, które dana grupa może wykorzystać (choć nie zawsze to czyni): mleko, mięso, skóry, wełnę, sierść, rogi, kości itp. Można więc stwierdzić, że nie samo środowisko naturalne, które przez pasterzy jest nader rzadko eksploatowane w inny sposób niż jako pastwisko, a właśnie koczowniczy tryb życia i rodzaj hodowanych zwierząt określają elementy składowe ich inwentarza, i to nie tyle od strony formy wytworów, która może być różnorodna, ile ich funkcji. Jakkolwiek oba wyżej wspomniane czynniki znajďujemy u podstaw każdej kultury pasterskiej, to jednak nie wyznaczają one wprost konkretnych rozwiązań w inwentarzu k u l t u ­ rowym, a określają raczej skalę możliwości człowieka w t y m zakresie. Tłumaczy to istniejące różnice pomiędzy wyposażeniem materialnym poszczególnych grup pasterskich. Pasterze mimo swej ruchliwości — a może właśnie dzięki niej — i pozornego braku stabilizacji przestrzennej nie stanowią nigdzie grup izolowanych w stosunku do innych kultur. Na dużych przestrzeniach A f r y k i i Eurazji stykają się zarówno z grupami opierającymi swą egzy­ stencję na zbieractwie i łowiectwie, jak również przede wszystkim z gru­ pami rolniczymi. Historycznie potwierdzone związki pasterzy z jednymi i drugimi mają zasadnicze znaczenie dla wyjaśnienia zarówno spraw genezy, jak i aktualnego funkcjonowania kultur pasterskich. Zestawianie kultur pasterskich ze zbieracko-łowieckimi i rolniczymi uwypukla te spośród ich cech, które mają pierwszoplanowe znaczenie dla wyjaśnienia ich materialnego inwentarza. Wskazują na to zwłaszcza pewne analogie między pasterzami i zbieraczami, o wiele liczniejsze zresztą niż w przy! Por. Z. S z y f e l b e j n-S o k o l e w i c z , Kultura pasterska a kultura ludowa Słowian, Uwagi teoretyczno-porównawcze, (w druku), tom slawistyczny na K o n ­ gres S l a w i s t ó w w Pradze 1968. 5 �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 209 padku kultur rolniczych. Wchodziłyby tu w grę przede wszystkim takie momenty, jak a) ta sama zależność od pewnego określonego gatunku zwierząt, b) sezonowe migracje, c) zespolenie się ze środowiskiem geogra­ ficznym, maksymalne przystosowanie nie spotykane na taką skalę w k u l ­ turach rolniczych. Te analogie, wskazujące na przystosowanie do zasta­ nych warunków środowiska naturalnego, traktowane nie historycznie (choć mamy na nie historyczne dowody), ale instrumentalnie, są pomocne w zrozumieniu, dlaczego w tak dużej liczbie przypadków gospodarka pasterska występuje obok gospodarki rolniczej (a więc tej, która aktyw­ nie przekształca środowisko) nie tworząc z nią harmonijnej całości. Mimo iż obiektywnie pasterstwo jest w stanie zaspokoić jedynie wąski zakres potrzeb, nie wchodzi ono w obręb szerszego systemu, który ujmowałby w całość i uprawę roli, i pasterstwo. Zespolenie takie możliwe jest do­ piero na bazie gospodarki chłopskiej, kiedy pasterstwo przekształca się w hodowlę. Powstaje wobec tego pytanie, czy grupy pasterskie mogły mieć cha­ rakter samowystarczalny, a jeżeli nie, to w jaki sposób zaspokajano te potrzeby, które nie mogły być zaspokojone w obrębie grupy. Otóż w 1948 r. Alfred L . Kroeber wystąpił z hipotezą, że kultury pasterskie to „półkultury" w t y m sensie, że nie stanowią one systemu zdolnego w pełni zaspokajać potrzeby swoich członków . Pisze on opierając się na przykładzie Beduinów: 6 „Gdyby nie wędrowni handlarze, kultura B e d u i n ó w byłaby tak jednostronna, że nie mogliby przeżyć, byliby pozbawieni ubrania, schronienia, broni, posiadaliby jedynie nieliczne narzędzia i ograniczony wybór pożywienia. W tym sensie ich w ł a s n a kultura nie jest niczym innym, jak półkulturą. Mogą oni stworzyć tylko jej połowę, w pozostałej części zależni są od Hadhar, mieszkańców miast. A przecież Beduíni nie stanowią zawodowej podgrupy ani kasty jak kowale. Są grupą plemion niezależnych, autonomicznych, o w ł a s n y m terytorium plemien­ nym, prowadzącą wojny". 7 Dalsze badania nad Mongolią, w t y m między innymi O. Lattimore'a, zdają się potwierdzać tę tezę . Grupy pasterskie nie są w stanie własną produkcją zaspokajać swoich potrzeb, z wyjątkiem najbardziej elemen­ tarnych. Można by uznać za wyjątek niektóre podgrupy Fulani, które cechuje niezwykle wąski zakres potrzeb . Inne grupy pasterskie bądź żyją w symbiozie z podbitymi przez siebie grupami rolniczymi, bądź 8 9 6 A. L . K r o e b e r , Anthropology, Nowy York 1948, s. 277. K r o e b e r , op. cit., s. 277. O. L a t t i m o r e , Nationalism and revolution in Mongolia, t e n ż e , Nomads and commissars. M. D u p i r e, Peuls Nómades, Paris 1962, s. 54 n. 7 8 s 14 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I Leiden 1955, �210 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Ryc. 5. Wozy: a — z osią r u c h o m ą , okolice somonu — Charchorin; b — z osią n i e r u c h o m ą , somon — B a j a n Fot. J . Olędzki 1963, 1966 �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 211 utrzymują stosunki wymiany z sąsiadami rolnikami czy rzemieślnikami. Na ten temat Kroeber pisze: „Do pewnego stopnia w sytuacji posiadania półkultury znajduje się większość nomadów. Zajmują oni obszar od Arabii na zachód poprzez Afrykę — Saharę i na południe od niej; na wschód przez Iran, radziecki i chiński Turkiestan oraz Tybet, północne Chiny i Mongolię po Mandżurię — wielki transkontynentalny pustynny pas afro-azjatycki. Z nieznacznymi wyjątkami jedynie w tym pasie występują klasyczni pasterze-koczownicy: ludy utrzymujące się całkowicie ze swoich stad, nie osiedlające się dla uprawy roli. Jednakże wzdłuż obszaru przez nich zajmowanego oraz w oazach względnie terenach nawadnianych w ob­ rębie tego pasa zamieszkują rolnicy, spotyka się często osiedla i miasta [...] Pasterze na ogół czują się wolni, dumni, traktują pogardliwie ludy osiadłe, aczkolwiek są od nich mniej liczni, biedniejsi, i zazdroszczą im luksusów i bo­ gactwa. Ruchliwe życie koczowników pustyni w znacznym stopniu zabarwiło wczesno-arabską poezję; ale Mohamed, który doprowadził A r a b ó w i ich kulturę do wielkości, był mieszkańcem miasta i kupcem". 10 Jeśli przyjąć za punkt wyjścia tezę Kroebera, to w odniesieniu do interesującego nas terenu Mongolii powstaje pytanie, z jakimi grapami rolniczymi i rzemieślniczymi i na jakiej zasadzie powiązani byli pasterze mongolscy. Jedną z prób ustalenia kolejnych zmian gospodarczo-kulturowego typu ludów zamieszkujących środkową i północno-wschodnią Azję dał N . N . Czeboksarow . Wyróżnia on na t y m terenie trzy podstawowe — występujące zresztą również na innych obszarach świata —• typy: 1) typ oparty na myślistwie, zbieractwie i rybołówstwie; 2) typ oparty na kopieniactwie i hodowli zwierząt; 3) t y p oparty na płużnym rolnictwie sprzężajnym. Proporcje poszczególnych zajęć gospodarczych i ich wza­ jemne relacje różnicują się w zależności od terenu ich występowania i zmieniają się w czasie. Kolejne następstwo tych typów na terenie północno-wschodniej Azji i ich wewnętrzne stosunki mogą nam wyjaśnić, czy pasterstwo w zakresie produkcji rzemieślniczej i rolniczej mogło oprzeć się na produkcji innych grup. Pierwszy z wyróżnionych typów nie pozostawił śladów na terenie Mongolii, zapewne z tej przyczyny, że w stepach i półpustynnych obsza­ rach Środkowej Azji już od neolitu występuje koczownicze pasterstwo, a w basenie rzeki Huanho mieścił się jeden z najstarszych ośrodków rozwoju rolnictwa. Na obszarach dzisiejszej Mongolii, a zwłaszcza na jej pograniczu mandżursko-chińskim, mamy podówczas do czynienia z sil­ nym rozwojem drugiego, a następnie trzeciego typu kulturowo-gospodarczego w różnych wariantach. W pierwszych wiekach naszej ery wykształ11 1 0 K r o e b e r , op. cit., s. 277. N. N. C z e b o k s a r o w , Chozjajstwienno kultumyje tipy narodów stocznoj Azii, [w:] Narody Wostocznoj Azji, Moskwa 1965, s. 90—112. 11 wo- �212 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ cił się w pasie umiarkowanym typ leśnego kopieniactwa, wywodzący się zapewne spośród osiadłych rybaków basenów wielkich rzek. W większym jednak stopniu był rozpowszechniony typ hodowcy-pasterza, który na t y m terenie ostatecznie ukształtował się w swojej klasycznej postaci. Z pasterstwem środkowoazjatyckim wiązała się hodowla renów, prze­ niesiona z Syberii do Mongolii. Obok pasterzy stepów i równin w y ­ tworzył się typ pasterstwa górskiego. Mimo wyraźnej przewagi zajęć hodowlano-pasterskich część ludności Mongolii dokonała przejścia do trzeciego typu gospodarczo-kulturowego, opartego na rolnictwie płużnym, które jednak aż do dzisiejszych czasów nie stworzyło wyraźnego modelu kulturowego. Mongolia jest więc terenem, na którym rozwijało się kilka typów gospodarczo-kulturowych przy wyraźnej dominacji pasterstwa. Występowały tu także grupy rolnicze drugiego i trzeciego typu lub roz­ wijały się w bezpośrednim sąsiedztwie granic, tak że zawsze istniała teoretyczna — a jak wskazują źródła także faktyczna — możliwość wymiany pomiędzy pasterzami a rolnikami. Jak podaje N . N . Czeboksarow, w okresie między I I I w. p.n.e. a I I I w. n.e. rozwinęły się i usta­ bilizowały te formy gospodarcze, które w postaci reliktowej obserwujemy na przestrzeniach Azji, a w t y m także u części Mongołów, aż po czasy współczesne . 12 Rolnictwo na terenie Mongolii jest poświadczone przez źródła chiń­ skie dla X I I I w. oraz przez dane archeologiczne z terenu zachodniej Mongolii dla drugiego tysiąclecia p.n.e. Kanał irygacyjny w okolicach Kobdo, datowany na rok 1300 p.n.e., świadczy o stosowaniu sztucznego nawadniania. Historycznie poświadczone tradycje wskazują na to, że rolnictwem zajmowali się głównie Chińczycy w basenie Selengi, Chary i Orchonu, a spośród plemion mongolskich — Derbeci . Rolnictwo to oparte było na uprawie prosa, sorga, pszenicy, roślin strączkowych. Równolegle występowało ogrodnictwo. Z narzędzi rolniczych stosowano pług ciągniony przez muły bądź konie, a z narzędzi pomocniczych — motyki i łopaty. Hodowla odgrywała rolę pomocniczą. Z rzemiosł sto­ sunkowo silnie rozwinięte było garncarstwo, obróbka drzewa, plecion­ karstwo (trawa, wiklina, słoma), tkactwo oraz wyrób sprzętów związa­ nych z transportem. Z metalurgią plemiona mongolskie zetknęły się poprzez rzemiosło północnochińskie. Biorąc pod uwagę zarówno udział wytwarzania rolniczego w całokształcie gospodarki tego terytorium, jak i lokalizację terenów rolniczych w stosunku do pastwisk stwierdzić trzeba, że w ciągu wielu wieków rolnictwo na terenie Mongolii miało charakter bądź marginalny, bądź występowało w postaci enklaw. iS 1 2 1 3 С z e b о к s a r o w, op. cit., s. 108. C z e b o k s a r o w , op. cit., s. 110—112. ��214 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Pasterstwo mongolskie polegało na wypasie 5 gatunków zwierząt: koni, owiec, kóz, bydła rogatego i wielbłądów. Wypasało się je na stepach i górskich pastwiskach przenosząc się w zależności od pory roku (główne sezony: letni i zimowy). Sens użytkowy konia był wielostronny. Z jego rolą jako środka transportu łączy się wyrób uprzęży i siodeł. Konia używano również czasem do zaprzęgu kołowego (telega), z czym wiąże się inny rodzaj uprzęży. Z chwytaniem koni, co dziś obserwować można w postaci sportu, łączy się arkan. Mleko kobył przerabiane było na kumys, włosie z ogonów i grzyw służyło do wyrobu różnych przed­ miotów, np. powrozów, a między innymi także strun do instrumentów muzycznych. Natomiast wyjątkowo tylko w niektórych okolicach spo­ żywano mięso końskie. Niezwykle ubogo przedstawiał się inwentarz kulturowy związany z hodowlą owiec. Ograniczał się on do nożyc potrzebnych do strzyżenia wełny oraz merków do znakowania sztuk. Owce służyły głównie za dostarczycieli wełny i skór, użytkowanych na posłanie oraz elementy stroju zimowego (podbicie deli); mleko owiec służyło przede wszystkim do wyrobu serów. Mięso baranie stanowiło potrawę ulubioną i najbardziej rozpowszechnioną. Wysuszone żołądki jagniąt używano na woreczki do tłuszczu, tabaki itp. Z hodowlą kóz nie łączył-się żaden sprzęt. Wykorzystywano je przede wszystkim jako dostarczycielki mleka oraz mięsa, nadto skubano puch kozi. Podobnie z hodowlą bydła rogatego nie wiążą się żadne specjalne przedmioty kultury materialnej. Bydło rogate dostarczało mięsa, mleka i skór. Skóry poddawano tylko nieznacznej obróbce, wysuszone służyły za worki do fermentacji kumysu, nadto sporządzano z nich juki, torby, rzemienie, woreczki itp. Płaty skór bydlęcych służyły w okresie zimowym do uszczelniania wewnętrznych ścian jurty. Na tle tak charakterystycznego minimum przedmiotów związanych z samymi zabiegami hodowlanymi wyróżnia się w tradycyjnej kulturze pasterskiej Mongołów szczególna troska o wielbłąda. Zwierzę to stanowiło znikomy procent w ogólnej strukturze stada. Młode sztuki trzymane były po urodzeniu przez okres około 2 tygodni w jurcie, przy czym jurtę taką znaczono na zewnątrz kawałkiem czerwonego materiału, podobnie jak w przypadku urodzenia dziecka. Wielbłądziątku zawieszano na szyji amulety (jedyny zanoto­ wany, choć na pewno nie jedyny magiczny zabieg hodowlany), a w mo­ mencie wypuszczenia z jurty okrywano derką. Dorosłe sztuki używane były do przenoszenia mienia pasterzy, z czym łączy się szczególny rodzaj zaprzęgu, pozwalający temu zwierzęciu przenosić ciężary do 200 kg. Wiąże się z t y m sposobem transportu również cały zestaw juków, skrzyń i koszy. W związku z użyciem wielbłąda do jazdy wierzchem produko­ wano specjalny rodzaj siodła. Najważniejszy produkt dostarczany przez wielbłąda to sierść, służąca przede wszystkim do wyrobu wojłoku oraz �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 215 przeznaczana na sprzedaż. Nadto spożywano również mleko wielbłądzic, a nawet sporządzano z niego kumys. Spożywano także mięso wielbłądów. Ekskrementy zwierzęce (argał) zbierane były w stepie, do czego służyły plecione kosze i drewniane widły. Argał gromadzono następnie w jurcie w drewnianych skrzyniach wokół paleniska, a jego zapasy w workach lub koszach ustawiano bądź na zewnątrz jurty, bądź w sąsiedniej jurcie zwanej gospodarczą. Z ubojem zwierząt łączył się również osobny zestaw narzędzi (różnego rodzaju noże). Wśród wszystkich grup mongolskich rozpowszechnione było zbie­ ractwo roślin (w niektórych okolicach bulw). Miało to jednakże znaczenie marginalne, np. w doraźnej potrzebie zbierano garść dzikiego szczypiorku używanego na przyprawę do mięsa. Jedynie lamowie-lekarze w ośrod­ kach klasztornych gromadzili wiele gatunków ziół do celów leczniczych czy kultowych. Wśród aratów natomiast nie rozwinęły się żadne formy inwentarza materialnego związanego ze zbieractwem. Polowanie miało poważniejsze znaczenie gospodarcze i było zajęciem wykonywanym powszechnie przez mężczyzn w ciągu prawie całego roku. Polowano głównie na susły stepowe i antylopy, lisy, w i l k i , górskie barany. Zwierzęta te dostarczały mięsa, tłuszczu i skór, wykorzystywa­ nych do sporządzania odzieży czy sprzedawanych, a cennym przedmio­ tem handlu były też na terenach gobijsko-ałtajskich rogi antylopy-suhaka. Do polowania służyły wykonywane przez samych Mongołów łuki i strzały o żelaznych grotach, a w czasach nowszych broń palna pochodząca z importu. Poza grupą Darchatów Mongołowie nie zajmowali się rybołówstwem, podobnie jak (z wyjątkiem grupy Derbetów) nie trudnili się rolnictwem. Jak sądzić można, z faktem uprawiania rolnictwa wiąże się specjalizacja Derbetów w zakresie obróbki kamieni żarnowych. Podstawowymi surowcami dostępnymi dla wszystkich Mongołów były skóry, sierść i wełna, kość, w bardziej ograniczonym zakresie z uwagi na warunki przyrodnicze — glina, pewne gatunki trawy i łyko oraz drzewo i żelazo. Najprostsze formy obróbki skóry polegające na czyszczeniu i suszeniu stosowane były, przez wszystkie rodziny, natomiast nie rozwinęło się tu garbarstwo sensu stricto. Ze skór wykonywano uprząż, rzemienie, j u k i i torby do transportu. Ze skór i niektórych wnętrzności zwierząt — jak żołądki, kiszki — sporządzano też różnego rodzaju i wielkości mieszki i worki do przechowywania wody, mleka i różnych produktów żywno­ ściowych, tabaki itp. Większymi skórami pokrywano podłogi, a na nich układano futra służące za posłanie. Płatami skór uszczelniano jurty na okres zimy. Skórami jagniąt* podbijano zwłaszcza odzież na okres zimo­ wy. Najpowszechniejszym sposobem użytkowania wełny było wytwa- �216 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Ryc. 7. Wiązanie deli pasem, somon Bajan Fot. J . Olędzki 196B rzanie wojłoku z wełny wielbłądziej. Na t y m kończy się właściwie prze­ róbka tego surowca ani bowiem przędzenie, ani tkactwo nie było znane. Tak cenny produkt, jak puch kozi, był sprzedawany, podobnie wełna owiec. Z końskiego włosia — jak już wyżej powiedzieliśmy — splatano powrozy; kości i róg nie były przedmiotem obróbki samych pasterzy. Natomiast rzemieślnicy-specjaliści wykonywań' z kości importowanych (kość słoniowa) wysoko cenione przedmioty sztuki, ozdoby, przedmioty kultu. Wyroby z drzewa obficie występujące w jurtach, nawet na tere­ nach zupełnie pozbawionych lasu, jak gobijskie, wykonywane były przez specjalistów, którzy nawet jeśli rekrutowali* się spośród ludności paster­ skiej, to sami już się pasterstwem nie zajmowali. Dotyczy to zwłaszcza �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 217 wyrobów z drzewa nabijanych srebrem lub innym metalem (sidła), ozdobnych skrzyń na odzież, drewnianych elementów konstrukcyjnych jurty, dwukółek (telegi). Do przedmiotów, które mogły być wykonywane przez samych pasterzy, choć bywały również nabywane, zaliczyć można proste skrzynie na argał, drewniane naczynia różnej wielkości na mleko i wodę, szafliki i miski na mięso, drewniane miseczki, łyżki, drewniane podstawki do suszenia sera. Zajęciem zdecydowanie specjalistycznym była obróbka metali. Trud­ nili się tym wyłącznie prawie rzemieślnicy niemongolskiego pochodzenia. Kowale, którzy rekrutowali się spośród niektórych tylko grup mongol­ skich, wytwarzali przedmioty metalowe, przy czym najpowszechniejsze są urządzenia paleniskowe spotykane w każdej jurcie, krzesiwa, kotły do gotowania umieszczane wprost nad ogniem, noże, groty do strzał, sztylety. Odzież wykonywana była przede wszystkim z materiałów importo­ wanych głównie z Chin, a począwszy od drugiej połowy X I X w. także z Rosji. Na strój codzienny przeznaczano materiał chiński, zwany „terlik", na strój odświętny — jedwab. Rosyjski import to przede wszyst­ k i m materiały bawełniane. Natomiast odzież zimowa w większym stopniu oparta była na surowcach lokalnych, np. szuby z owczych skór, obuwie z wojłoka czy ze skóry z wojłokową podeszwą. W każdej jurcie znajdowały się przedmioty szczególnie cenne, na­ bywane w przyklasztornych ośrodkach rzemieślniczych lub u wędrow­ nych łamów czy handlarzy. Na pierwszym miejscu wymienić można ołtarzyki z posążkami Buddy w jurtach, księgi święte, naczynia sakralne, sprzęty i naczynia używane podczas szczególnych uroczystości, jak obrzędy narodzinowe czy weselne. Są to przedmioty metalowe, porcela­ nowe, fajansowe, ponadto cenne ozdoby stroju, np. przystrój głowy u kobiet wykonany z metalu i zdobiony szlachetnymi i półszlachetnymi kamieniami, tabakierki, pochwy na sztylety, krzesiwa, naczynia srebrne, takie jak miseczki do kumysu, konwie do kumysu, miski itp. Powyższy przegląd inwentarza materialnego pasterzy mongolskich pozwala wydzielić trzy grupy przedmiotów z uwagi na pochodzenie surowca i osobę producenta: 1. Przedmioty wykonywane z surowców lokalnych przez samych pasterzy: pokrycie jurty, posłanie, j u k i i powrozy, skórzane wory i wo­ reczki, elementy uprzęży. 2. Wyroby wytwarzane najczęściej w rzemieślniczych ośrodkach lo­ kalnych bądź przez pasterzy, ale z surowca pozalokalnego: szkielet jurty, naczynia i przybory do gotowania i jedzenia, odzież i buty. 3. Przedmioty produkcji wysoko wyspecjalizowanej: głównie przed­ mioty sztuki i kultu oraz ozdoby. �218 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Przegląd ten wskazuje na to, że pasterz mongolski wykorzystywał wyłącznie prawie surowce lokalne, i to w ograniczonym zakresie i stop­ niu, o czym dobitnie świadczy brak rozwiniętych technik garbarskich czy brak tkactwa. Nasuwa się pytanie, czy jest to cecha charakterystyczna dla kultur pasterskich w ogóle, czy też specyficz­ na dla pasterzy mongolskich. Aby odpowiedzieć na to pytanie, należałoby f , zestawić znane społeczności pasterskie / i ze względu na stosunek zajęć paster­ skich do innego typu zajęć, przyjmu­ jąc założenie, że środowisko geogra­ ficzne i rodzaj hodowanych zwierząt wyznaczają skalę możliwości rozwiązań kulturowych. Jednakże istnienie ta­ kiej samej skali możliwości nie prze­ sądza o konkretnych rozwiązaniach. Znamiennym przykładem tego są czte­ ry grupy pasterskie A f r y k i zachodniej sąsiadujące ze sobą i stykające się na­ wet na trasach wędrówek. Otóż Tuaregowie i B u z u m a j ą namioty ze skó­ ry bydlęcej, Tubu budują obszerne przenośne kwadratowe schronienia ze starannie plecionych mat słomianych, ; N Ryc. a — 8. Wyroby krzesiwo srebrników Bator) pasterza; b — feudała Urgi krzesiwo Fot. i (Ulan rztylet J . Olędzki 1966 natomiast Fulani Bororo na miejscach postoju wykonują niskie szałasy z gałęzi i traw nie chroniące nawet w pełni przed promieniami sło­ necznymi . Przegląd różnych rozwiązań w znanych nam kulturach pasterskich prezentuje załączone zestawienie (tab. 1 ) . Tabela ta wskazuje na fakt 14 1S 14 D u p i r e, op. cit., s. 50, 54. Por. zwłaszcza pozycje: E . E . E v a n s , Pritchard The Neur, Oxford 1940; F . B a r t h , Nomads of South Persia, Oslo—London 1961; I. M. L e w i s , A Pastoral Democracy, Oxford 1961; D u p i r e , op. cit., G. G j e s s i n g , Changing Lapps: a study in culture relations in Northernmost Norway, Oslo—Londyn 1954; E . M a n k e r , The nomadism of the Swedish Mountain Lapps, Stockholm 1953; 1 5 �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 219 wielkiej różnorodności społeczności pasterskich świata ze względu na stosunek zajęć pasterskich do pozapasterskich, a w związku z t y m roli wymiany. Można by te społeczności porządkować wedle skali, której bieguny stanowiłyby z jednej strony sytuacje, gdzie pasterstwo jest zajęjęciem wyłącznym i zachodzi stała potrzeba uzupełniania inwentarza kulturowego wytworami innych grup (Fulani Bororo), z drugiej — gdzie zajęcia* pasterskie są uzupełniane i równoważone elementami rolnictwa i rzemiosła (Nuerowie). Przedstawiona przez nas próba klasyfikacyjna ma charakter opisowy i jest ograniczona rodzajem zastanych publikacji. Wydaje się jednak, że gdyby studia nad kulturami pasterskimi doprowa­ dziły do odpowiednio precyzyjnego ustalenia zjawisk wskaźnikowych mierzalnych, można by w przyszłości podjąć próbę ich skalowania. Jednakże nawet w obecnym stanie wiedzy można tradycyjną kulturę pasterską Mongołów lokować mniej więcej pośrodku takiej skali. J . M a c i e j e w s k a , Akulturacja Polska", t. 7: 1963, s. 397—424. w gospodarce i życiu Lapończyków, „Etnografia �220 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA II. S Y S T E M P O T R Z E B A INWENTARZ K U L T U R Y SOKOLEWICZ MATERIALNEJ Stwierdzenia, że inwentarz kulturowy jest odpowiedzią na istniejący system potrzeb danej społeczności, nie można traktować zbyt dosłownie. Jeśli bowiem system potrzeb rozumieć szeroko, t j . jako uświadomione aspiracje: bezpośrednio konsumpcyjne, społeczno-gospodarcze, towarzy­ skie czy wreszcie duchowe, to w różnych okresach historycznych i środo­ wiskach społecznych stwierdzić możemy rozbieżność pomiędzy systemem potrzeb a inwentarzem kulturowym. Ma to miejsce zwłaszcza w przy­ padku społeczności podlegających radykalnym przemianom. Najczęściej wówczas aspiracje przerastają środki ich zaspokajania. W przypadkach szczególnych notujemy jednak zjawiska odwrotne, gdzie stojące do dyspozycji środki materialne przerastają istniejący system potrzeb. Natomiast społeczności stabilne charakteryzują się na ogół względną równowagą pomiędzy potrzebami a środkami ich zaspokajania . Takim stabilnym społeczeństwem była niewątpliwie Mongolia jeszcze w połowie X I X w. Zachwianie równowagi pomiędzy potrzebami a środ­ kami ich zaspokajania nastąpiło najpierw w warstwie książąt i dworzan na skutek rozbudzenia aspiracji konsumpcyjnych wyższego rzędu. Nato­ miast wśród ludności arackiej utrzymywała się ona znacznie dłużej. Jak przedstawiał się system potrzeb społeczności pasterskiej końca X I X w.? Próbując odpowiedzieć na to pytanie posłużymy się ujęciem mode­ lowym. W oparciu o materiał historyczny spróbujemy odtworzyć w kategoriach ogólnych — typologicznych podstawowe cechy tradycyj­ nej kultury pasterskiej Mongołów i wynikające stąd implikacje inwen­ tarza materialnego. Procesy współczesnych przemian potraktujemy r ó w ­ nież w kategoriach ogólnych: jako kierunki przeobrażeń, jako tendencje rozwojowe. Obserwowana w badaniach terenowych współczesna rzeczy­ wistość mongolska stanowi splot elementów tradycyjnych z takimi, które skłonni jesteśmy kwalifikować jako „nowoczesne", oraz elementów 0 wyraźnie przejściowym charakterze. W tradycyjnym systemie potrzeb społeczności mongolskiej uderza przede wszystkim minimalizm potrzeb alimentacyjnych. Ukształtowały się one na miarę możliwości, jakie stwarzała jednostronna z natury rzeczy gospodarka pasterska. Spożywano więc przede wszystkim mleko 1 przetwory mleczne w postaci kilkunastu wyróżnianych przez pasterzy gatunków sera, nadto mięso i tłuszcz. W zakresie środków spożywczych import zajmował pozycję znikomą, obejmował jedynie ryż, proso i her16 1 0 Nie znaczy to, by wszystkie potrzeby takiej społeczności b y ł y z punktu widzenia racjonalnych n o r m a t y w ó w w pełni zaspokojone, wręcz przeciwnie — oznaczać to może minimalizm potrzeb. �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 221 17 batę . Z ograniczeniem pożywienia do produktów dostarczanych przez własną gospodarkę wiąże się też specyficzna rytmika zaspokajania tych potrzeb . Sezon wiosenno-letni był okresem wyłącznego prawie po­ żywienia nabiałowego, zamykał go 6-tygodniowy „podokres" kumysu, kiedy to spożycie tego napoju przez dorosłą osobę sięgało 8 1 na dobę. Mimo monotonii pożywienia okres ten nie był uważany za gorszy w cyklu rocznym — wręcz przeciwnie: odczuwany jako odświętny. Tłumaczy się to tym, że kumys zyskał rangę napoju obrzędowego, wiązał się z sytuacjami społeczno-towarzyskimi, rytuałem, grami towa­ rzyskimi i sportowymi . Sezon jesienno-zimowy natomiast cechowała przewaga pożywienia mięsnego. Tej cykliczności pożywienia towarzy­ szyły interpretacje racjonalizujące w rodzaju takich, jak: jest to źródło siły, długiej młodości, sprawności fizycznej Mongołów itp. Dla ilustracji omawianych tu kwestii podajemy za I . M . Majskim roczne spożycie przeciętnej rodziny mongolskiej w 1918 r. Rodzina składająca się z 5 osób i posiadająca 15 koni, 15 sztuk bydła rogatego oraz około 100 baranów spożywała: 18 l0 około 300 wiader mleka (autor nie przelicza ich na litry) sery (ilość nieoszacowana) 10 baranów 1—2 sztuk bydła rogatego 1 konia Spożycie produktów pochodzenia pozapasterskiego następująco: 54 1,5 80 24 200 przedstawiało się kostki herbaty kg cukru kg mąki kg ryżu kg prosa Dodać tu jeszcze trzeba 7,5 kg tytoniu do palenia oraz 1 kg tabaki do wąchania . Znamiennie ukształtował się tradycyjny system potrzeb w zakresie mieszkania. Z j u r t ą łączyło się kilka podstawowych funkcji życia rodzi­ ny. A oto jak były one zaspokajane: 20 1 7 Por. I . M. M a j s k i , Sowriemiennaja Mongolija, Irkuck 1921, s. 182. W tradycyjnej kulturze pasterskiej Mongołów sposoby konserwowania były prawie nie znane. Dla przykładu koń-zwycięzca w w y ś c i g u oblewany jest kumysem w uznania; w trakcie gier towarzyskich kumys jest nagrodą dla zwycięzcy, grywający zaś wypić musi za karę wielkie jego ilości. M a j s к i, op. cit., aneks pt. Itogi pieriepisa nasielenija i skota..., 1 3 mięsa 1 9 dowód prze­ 2 0 s. 102. �222 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Ryc. 9. Wytwórczość kowalska z X I X w,: a — p o d s t a w a pod k o c i o ł n a p a l e n i s k u w j u r c i e p a s t e r s k i e j , s o m o n B a j a n ; b — s z c z y p c e do ekskrementów zwierzęcych (używanych j a k o opat), s o m o n E r d e n e - D a t a j ; с — podstawa i kocioł użytkowane w klasztorach oraz siedliskach m o ż n o w ł a d c ó w , Muzeum Narodowe w Ułan Bator Fot. J . Olędzki 1966 ��224 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ 1. Najelementarniejsza funkcja, t j . ochrona człowieka przed warun­ kami środowiska geograficznego, znalazła tutaj wyraz zarówno w roz­ wiązaniach konstrukcyjnych jurty, jak i wewnętrznym jej urządzeniu. Z cech konstrukcyjnych jurty, wskazujących na optymalizację tego wytworu, podkreślić należy rozwiązanie w postaci ruchomych ścian po­ krywanych płatami wojłoku, które można w zależności od pory roku podnosić dla dostępu powietrza bądź też opuszczać i uszczelniać w okre­ sie chłodów. Dodać należy, że każda rodzina posiadała przynajmniej dwa komplety takich płatów wojłokowych i w zależności od pory roku jurta kryta była jedną lub kilkoma warstwami, co nie zmieniało jej wyglądu. 2. Słabiej natomiast — lub wręcz zupełnie — nie występowała funkcja j u r t y jako izolacji od otoczenia społecznego. 3. Interesująco przedstawia się funkcja j u r t y jako miejsca do prze­ chowywania żywności, przygotowywania i spożywania posiłków, a więc tych czynności, które określa się ogólnie zajęciami gospodarstwa domo­ wego. Prawie wszystkie wstępne zabiegi związane ze zdobywaniem środ­ ków żywności odbywały się poza obrębem jurty, na wolnej przestrzeni: udój, ubój zwierząt i oprawianie. W jurcie natomiast przygotowywano kumys, sporządzano sery, ćwiartowano mięso. W tradycyjnej kulturze pasterskiej zestaw środków żywnościowych, przechowywanych na dłuż­ sze okresy, był bardzo ubogi. Ograniczał się do kilku kostek herbaty, niewielkiej ilości ryżu i prosa, a spośród produktów własnej hodowli — do serów suszonych na dachu j u r t y oraz do topionego tłuszczu. W ciągu dnia spożywano zazwyczaj tylko jeden ciepły posiłek, przy czym okres gotowania był bardzo krótki — około 20 minut — z uwagi na koniecz­ ność oszczędzania paliwa (argalu). Charakterystycznym przykładem ta­ kiego posiłku jest sutu-caj, którego podstawę stanowiła herbata, do której wrzucano kawałki tłustej baraniny i zabielano mlekiem. Inną popularną potrawą była drobno posiekana baranina przyprawiana dzikim szczypiorkiem i zasypywana ryżem. 4. Z jurtą wiąże się również pewien zakres funkcji rekreacyjnych. Chodzi tu przede wszystkim o sen oraz odpoczynek typu czynnego, społecznego. Otóż mimo swej niewielkiej powierzchni (średnica jurty wynosiła 5—8 m) była ona zdolna pomieścić do snu 11 do 15 osób. W sytuacjach towarzysko-obrzędowych gromadziło się w niej nawet do 30 osób. Było to możliwe dzięki obowiązującym wzorom zachowania się w sytuacjach towarzyskich, a mianowicie zajmowaniu pozycji nierucho­ mych siedzących lub w półprzyklęku wprost na podłodze. Za formę rekompensaty tego rodzaju odpoczynku uznać można jazdę konną w ste­ pie, wyścigi konne, chwytanie koni na urgę. 5. W tradycyjnym inwentarzu kulturowym jurty funkcje higieniczne �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 225 były bardzo słabo zaznaczone. Dobitnym tego przykładem był brak odrębnego naczynia do mycia oraz naczyń do prania. Można by się istnienia tej funkcji dopatrzyć jedynie w rozbudowanym sprzęcie schowkowym na odzież, naczynia i nakrycia. 6. Jurta była również miejscem służącym do wykonywania szeroko rozumianych prac wytwórczych, przy czym — rzecz charakterystyczna — nie związanych z podstawowym zajęciem gospodarczym, czyli pa­ sterstwem, lub związanych z nim tylko pośrednio. Poza krótkim okre­ sem przechowywania młodych wielbłądów w jurcie oraz sporadycznymi przypadkami udzielania schronienia jagniętom, żadne zabiegi hodowlane nie odbywały się w jurcie. Wykonywano tu natomiast juki, powrozy, szyto wory na kumys czy wodę. W jurcie mieściły się również urządze­ nia i sprzęty rzemieślnicze. Tu szyto odzież, sporządzano obuwie. Na­ tomiast tak ważne i powszechne zajęcie, jak wytwarzanie wojłoku, odbywało się na otwartej przestrzeni. 7. Z jurtą wiążą się też bardzo istotne w tej kulturze funkcje społeczno-towarzyskie. Powiedzieliśmy już, że sytuacje społeczno-obrzędowe gromadziły w jednej jurcie większą liczbę osób, przy czym po­ sługiwano się szczególnymi sprzętami nie używanymi na co dzień, jak wielkie wazy na kumys, ozdobne naczynia do picia kumysu lub archi. Jest rzeczą charakterystyczną, że przedmioty te, cechujące się częstokroć wysokimi walorami artystycznymi, nie były na co dzień w jurcie eksponowane, lecz wręcz przeciwnie — kryte w sprzętach schowkowych. Na tle minimalizmu potrzeb alimentacyjnych uderza silnie rozbudo­ wana sfera potrzeb społeczno-towarzyskich, co tłumaczy się warunkami rozproszenia przestrzennego i potrzebą akcentowania więzi społecznej. W celu odwiedzenia krewnego pokonywano nieraz przestrzenie wymaga­ jące dwu lub trzech dni jazdy konnej przynosząc do jurty podarki w postaci obowiązującego symbolicznego chadaka, t j . szarfy niebieskiego jedwabiu, a nadto cenne naczynia, figurki kultowe, księgi, obrazy. Potrzeby społeczno-towarzyskie zaspokajane były również poza ob­ rębem jurty, czego przykładem lokalne nadaamy, t j . gry sportowe, na które składały się zapasy, wyścigi konne i strzelanie z łuku. Z takimi sytuacjami łączył się też szczególny inwentarz kulturowy, jak np. wielkich rozmiarów szafirowe namioty rozbijane w stepie, mające i n ­ formować i zapraszać przejeżdżających aratów do udziału w uroczy­ stościach. Wewnątrz takiego namiotu ustawiano ogromne wazy fajan­ sowe czy metalowe pełne kumysu, instrumenty muzyczne, kości do gry. 8. Jurta — podobnie jak każde mieszkanie — pełniła też funkcje kultowo-estetyczne. Na wprost wejścia na skrzyniach umieszczano ołtarz. Główne jego elementy to kapliczka z figurami i obrazkami, 15 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I �226 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Ryc. 10. Objazdowy zespół teatralny z Cecerlegu Fot. J . Olędzki 1966 księgi święte, naczynia do hauryspicji z wnętrznościami zwierząt oraz' naczynia do palenia ognia. W tradycyjnym wystroju wnętrza jurty brak zupełnie przedmiotów służących wyłącznie za ozdoby. Szeroko rozwinęło się natomiast zdobnictwo przedmiotów użytkowych. Należały do nich chodniki wojłokowe, tkaniny z aplikacjami do pokrycia ścian, malatury na meblach. Odzież (deli) niezróżnicowaną w kroju na męską i kobiecą cechowała uderzająca wielofunkcyjność. Chroniła ona skutecznie człowieka przed zmianami temperatury. Przedłużone r ę k a w y zastępowały zarękawki i rękawiczki. Szeroki jedwabny pas okręcany kilkakrotnie dzieli odzież na część dolną i górną i pozwala tę ostatnią wykorzystywać jako ob­ szerny schowek na drobne przedmioty, dokumenty, jedzenie. W stroju męskim do pasa umocowywano sztylet i woreczek z tabaką. W czasie jazdy konnej szeroki pas podtrzymywał partie brzucha chroniąc przed wstrząsami. Zawinięcie pół deli wokół pasa umożliwiało swobodne po­ ruszanie się. W czasie upałów zrzucano jeden z rękawów. Rozpięte �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 227 deli służyło również za okrycie w czasie snu. Na osobną uwagę za­ sługują wielokrotnie opisywane w literaturze buty. Sięgają one kolan i charakteryzują się wysoko do góry podwiniętą podeszwą, co nie­ słusznie wiązane jest z lamaistycznym zakazem naruszania ziemi. W y ­ daje się bowiem, że tego rodzaju kształt buta tłumaczy się przystoso­ waniem do jazdy konnej. W razie upadku z konia but o takim kształcie łatwiej było oswobodzić ze strzemienia. Funkcje prestiżowe odzieży przejawiały się w noszeniu odświętnego deli, u kobiet w takich ozdobach, jak nakrycie głowy, składające się z wyszukanego zespołu przedmiotów usztywniających fryzurę, a u m ę ż ­ czyzn w takich, jak sztylet, krzesiwo, fajka, tabakierka. Tradycyjny inwentarz kultury materialnej charakteryzowało więc tak doskonale do w a r u n k ó w klimatycznych przystosowane urządzenie jak jurta, co jest jeszcze jednym przykładem szczególnej symbiozy pasterzy ze środowiskiem przyrodniczym. W zakresie urządzenia j u r t y i odzieży stwierdzamy ograniczony zasób wytworów przy jednoczesnym optymalnym ich wykorzystaniu. Na uwagę wreszcie zasługuje specy­ ficzny inwentarz związany z potrzebami społeczno-towarzyskimi. W rozważaniach nad tradycyjnym inwentarzem kultury materialnej ograniczyliśmy się do analizy środowiska arata-pasterza pomijając takie skupiska, jak ośrodki klasztorne czy miasta, które zasiedlone były głównie przez cudzoziemców. Natomiast w analizie współczesnych prze­ obrażeń inwentarza kulturowego arata nie sposób ograniczyć się do jurty czy jej otoczenia. W nowych warunkach ustrojowych bowiem powstały takie formy organizacji społecznej i odpowiadające im kształ­ ty skupień przestrzennych, które wiążą się bezpośrednio z działalnością gospodarczą i życiem arata wyznaczając w znacznym stopniu zakres i charakter inwentarza kulturowego jurty i jej otoczenia. Dzisiejszy układ wzajemny pomiędzy systemem potrzeb a inwen­ tarzem kultury materialnej arata jest rezultatem długiego, 40-letniego procesu przeobrażeń porewolucyjnych. Zmiany te nie dokonywały się synchronicznie we wszystkich dziedzinach kultury. Najwcześniej, bo już przed 1924 г., przeprowadzono zasadnicze zmiany ustrojowe w skali kraju, a jednocześnie kształtowano nowe władze lokalne i nowy podział administracyjny likwidując pozostałości dawnego podziału, opartego na systemie feudalnym . Znacznie wolniej przebiegały procesy kolekty­ wizacji i modernizacji gospodarki pasterskiej, a ostateczne rozwiązanie w postaci masowego uspółdzielczenia przypada dopiero na koniec lat 50-tych. Natomiast już wcześniej, bo począwszy od lat 40-tych, roz­ wijano formy państwowej gospodarki rolnej oraz zalążki przemysłu. 21 21 Kwestie te omawia obszernie D y n o w s к i, op. cit., �228 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Charakterystyczną cechą aktualnego systemu społeczno-ekonomicznego Mongolii jest znaczny stopień funkcjonalnego powiązania pomiędzy s t r u k t u r ą administracyjną a gospodarczą kraju. Mongolia podzielona jest na 18 ajmaków, a w obrębie każdego z nich mieści się mniej więcej 18 somonów. Ajmak pełni w tej strukturze administracyjnej rolę odpowiadającą naszemu województwu, natomiast na szczeblu somonu następuje pełna identyfikacja organizacji administracyjnej z gos­ podarczą. Wyraża się to zarówno w tym, że terytorium somonu jest zarazem obszarem spółdzielni produkcyjnej lub gospodarstwa państwo­ wego, jak i w tym, że przewodniczący somonu jest zarazem kierownikiem gospodarstwa. Natomiast w zakresie takich funkcji, które nazwać by można ogólnie zabezpieczeniami socjalnymi, wyodrębnić można w somonie dwa kanały inwestycyjne. Pierwszy z nich centralnie normo­ wany i realizowany z budżetu państwowego określa niezbędne minimum dla każdego somonu, działa więc w kierunku wyrównania szans w wa­ runkach bytowych ludności, drugi — zależny od stanu majątkowego konkretnego gospodarstwa — stanowi czynnik zróżnicowania w w y ­ posażeniu materialnym poszczególnych somonów. Na ośrodek somonowy spojrzeć można z jednej strony jako na najniższego rzędu jednostkę w systemie zarządzania państwowego, a z drugiej jako na czynnik ogniskujący i kanalizujący inicjatywę aratów. Ten dwoisty charakter ośrodka somonowego powoduje, że właśnie na jego przykładzie naj­ pełniej dadzą się prześledzić procesy współczesnych przemian kulturo­ wych. Tu bowiem następuje konfrontacja założonego modelu ustrojo­ wego z siłą tradycji, tu kształtują się formy kompromisu pomiędzy starym i nowym w kulturze współczesnego arata. Na przykładzie so­ monu i jego centrum najlepiej prześledzić też można tendencje prze­ mian w inwentarzu m a t e r i a l n y m . 22 Rejestr zadań pełnionych przez ośrodki somonowe jest rozległy. Wśród wiodących funkcji podkreślić należy przede wszystkim: 1) kierowanie życiem gospodarczym somonu; 2) skupienie placówek usługowych zaspokajających różnego typu podstawowe potrzeby lud­ ności; 3) rolę punktu nadawczego w systemie komunikacji i informacji; 4) skupianie okresowe znacznego odsetka rodzin koczowniczych, a w związku z t y m kumulowanie mienia indywidualnego aratów. Nie jest to rejestr kompletny, lecz obejmujący funkcje najistotniej­ sze z uwagi na interesujący nas problem inwentarza kulturowego. Z rolą ośrodka somonowego jako centrum dyspozycyjnego życia gospodarczego wiążą się takie formy materialne, jak budynki zarządu 2 2 Funkcje ośrodków somonowych stanowią dawczych ekspedycji polskiej. jeden z g ł ó w n y c h tematów ba­ �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 229 Ryc. 11. Przedszkole w somonie Charchorin Fot. J . Olędzki 196S gospodarstwa i magazyny mieszczące sprzęt gospodarski, budynki i ma­ gazyny związane z działalnością tzw. brygad produkcyjno-usługowych, budynki-hotele dla sezonowych pracowników gospodarstwa (zwłaszcza w państwowych gospodarstwach rolnych). Z istnieniem brygad produk­ cyjno-usługowych wiąże się nowy element zabudowy somonu — domki jedno- lub kilkurodzinne, w których na stałe zamieszkują rodziny pra­ cowników tych brygad. W ośrodku somonowym mieszczą się też war­ sztaty naprawcze, cegielnie, elektrownie, piece do wypału węgla drzew­ nego, kuźnia, a w bardziej rozwiniętych ośrodkach — warsztaty ślusarsko-mechaniczne. W ośrodkach rolniczo-pasterskich, np. somon Char­ chorin, lokalizuje się czasem takie zakłady, jak m ł y n y czy fabryki utylizacyjne . Z rolą ośrodka usługowego w zakresie potrzeb bytowych i społecz23 " Zakłady utylizacyjne w Charchorinie przerabiają odpady hodowli na takie produkty, jak np. mączka kostna, tłuszcze przemysłowe itp. �230 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ nych łączą się żłobki, przedszkola, szkoły, internaty, łaźnie, kluby, sale kinowe, wreszcie bardzo charakterystyczne parki w centrum ośrodka somonowego z placami boiskowymi i figurami pięciu gatunków zwie­ rząt hodowanych przez Mongołów, czasem także z pomnikiem lokalnego czy ogólnonarodowego bohatera. T u mieści się również ośrodek zdrowia, izba porodowa, apteka, punkt szpitalny. Tu mają swoje stałe pomiesz­ czenia sklepy, z których w okresie letniego rozproszenia ludności roz­ wozi się po stepie towary samochodami. Rozległy jest zakres urządzeń związanych, z funkcjami komunikacji i przekazywania informacji przez ośrodek somonowy. Najelementarniejszą postacią komunikacji, obejmującą zarówno sferę działań produk­ cyjnych, jak i usługi w rozległym zakresie, jest organizacja transportu samochodowego. Tabor samochodowy danego somonu wyznaczony jest zarówno typem jego działalności gospodarczej (silniejsze zapotrzebowa­ nie na samochody ciężarowe przy przewadze rolnictwa), jak i liczbą ludności i stanem jej rozproszenia w okresie letnim. Minimum w t y m zakresie to 3—4 wozy terenowe oraz tyleż samo samochodów ciężaro­ wych. W okresie letnim samochody z centrum somonu wyruszają na objazd poszczególnych brygad i otarów, zabierają produkty hodowli, a rozwożą towary, przesyłki pocztowe, gazety, przywożą weterynarza czy felczera. Z ośrodka somonowego przekazywane są też treści oświa­ towe i ideologiczne oraz niezbędna informacja w kwestiach organizacyjno-porządkowych. T u funkcjonuje radiowęzeł, kino, tu redaguje się broszurki czy niektóre teksty do gazetek ściennych dla tzw. czerwonych kącików (rodzaj świetlic) w brygadach. Tu mieszczą się czytelnie i k l u ­ by, w których odbywa się szkolenie, np. kursy gospodarstwa domowego czy szycia, prelekcje w sprawie pielęgnacji niemowląt itp. W ośrodku somonowym odbywają się też wszystkie większe uroczystości, jak mały nadąam, czy zakończenie roku gospodarczego lub święta o lokalnym znaczeniu, jak rocznica założenia spółdzielni. Z omówionymi wyżej zadaniami ośrodka somonowego łączy się za­ budowa stała na potrzeby zinstytucjonalizowanych form działalności gospodarczej i społecznej oraz sprzęt i urządzenia materialne typu nowoczesnego. Są to urządzenia nowe w tej kulturze, nie wyrosłe z lokalnych tradycji. Wprowadzenie ich do ośrodka somonowego było jednocześnie dla ludności arackiej pokazem nowych i „nowoczesnych" urządzeń materialnych, częstokroć przekraczających lokalny system po­ trzeb, jakkolwiek niewątpliwie stanowiących odpowiedź na system po­ trzeb społeczeństwa mongolskiego jako makrostruktury. Te nowe urzą­ dzenia materialne na równi z działalnością oświatową stanowiły czyn­ nik przełamywania izolacji kultury mongolskiej, włączania jej w nurt cywilizacji przemysłowo-technicznej. �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 231 Zgoła odmiennie przedstawia się natomiast inwentarz kulturowy zwią­ zany z rolą ośrodka somonowego jako okresowego, zimowego skupiska ludności arackiej. W zabudowie somonowej zaznacza się to odrębnymi dzielnicami, mieszczącymi małe drewniane budynki schowkowe, a na niektórych terenach budynki z gliny. Są one prywatną własnością po­ szczególnych rodzin arackich i służą do przechowywania inwentarza kulturowego aktualnie nie używanego, przede wszystkim elementów jurty, płatów wojłokowych, sprzętów, takich jak łóżka, różnych surow­ ców. Rodziny zatrudnione w centrum somonu zamieszkują w swych jurtach w ciągu całego roku obok składów, natomiast koczujący araci ustawiają je tutaj tylko na okres zimowy. W zimie w centrum skupia się około 70°/о ludności somonu, podczas gdy w okresie letnim tylko 25—35% . Z omawianą rolą ośrodka somonowego łączy się wyraźna kontynuacja tradycyjnego inwentarza kulturowego. Budynki drewniane w swojej konstrukcji i detalach nawiązują bądź do drewnianej za­ budowy klasztornej, bądź do wzorów majmaczanów c h i ń s k i c h . Dostęp przeciętnego arata do inwentarza kulturowego zgromadzo­ nego w ośrodku somonowym kształtuje się dziś bardzo różnie w za­ leżności od zróżnicowania zawodowego i pełnionych funkcji w orga­ nizacji gospodarczej. Inne jest doświadczenie produkcyjne członka bry­ gady remontowej, inne arata-koczownika, który w centrum somonu przebywa jedynie w okresie zimowym, a wówczas również nie ma możliwości ani nie czuje potrzeby zaznajomienia się ze wszystkimi ośrodkami wytwórczymi i urządzeniami materialnymi ośrodka. Jest to zjawisko zasadniczo odmienne niż w kulturze tradycyjnej, kiedy to szerokie warstwy aratów miały w zasadzie dostęp do takiego samego inwentarza materialnego, a ich doświadczenie produkcyjne było po­ dobne na wielkich obszarach całego kraju. Jeszcze na szczeblu brygady wyróżnić można tę dwoistość inwen­ tarza kulturowego i rolę czynnika zawodowego w kształtowaniu do­ stępu do niego. Natomiast już na szczeblu otoru analizę inwentarza kulturowego i jego przemian sprowadzić można do rozważań nad j u r t ą i jej najbliższym otoczeniem. W otorach pasterskich uspołecznienie procesów produkcyjnych słabo zaznacza, się w nowym inwentarzu kulturowym. Spotykamy się tu Vl 25 2 4 Dane z somonu Erdene Dałaj ajmaku środkowogobijskiego za rok 1964/1965 oraz z somonu Bajan ajmaku centralnego za rok 1965/1966. Materiały terenowe ekspedycji etnograficznej Zakładu Etnografii Powszechnej I H K M P A N w Warszawie, Archiwum Zakładu Etnografii Powszechnej I H K M P A N . Majmaczan (chiń) — miasto; tak nazywano dzielnice chińskie w miastach mongolskich, charakteryzujące się niskim budownictwem glinianym lub z niewypalonej cegły i grodzone murami z tego samego materiału. 2 5 �232 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Ryc. 12. Szkoła w somonie Bajan Fot. J . Olędzki 1963 natomiast ze zjawiskiem poszerzania tradycyjnego inwentarza kulturo­ wego. Tworzy się np. w jednej z j u r t kumysownię, przy czym proces fermentacji odbywa się w tradycyjnych workach skórzanych. Z racjo­ nalizacją hodowli łączą się natomiast takie nowe urządzenia, jak zimo­ we schronienia dla zwierząt . Okresowo zespół otoru posługuje się też nowoczesnym sprzętem związanym z sianokosami. W zasadzie jednak inwentarz kulturowy otoru pasterskiego pozostaje tradycyjny. Jakie zmiany obserwować można współcześnie w jurcie i jej otoczeniu? Przede wszystkim stwierdzić trzeba, że w nowym układzie społecz­ no-gospodarczym jurta stała się pomieszczeniem niezdolnym w sposób skuteczny jednoczyć szerokiego zakresu funkcji. Nadto następują istotne zmiany w jej urządzeniu przy zachowaniu jej właściwości konstruk26 2 6 Schronienia zimowe są bardzo różne pod wzglądem użytego materiału i formy w zależności od regionu kraju. Np. na północy buduje się je z drzewa w postaci grodzeń z daszkami, natomiast na Gobi wykorzystuje się warunki naturalne i buduje w postaci półokręgów murki kamienne nie kryte z wierzchu. �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 233 Ér • SI- ÍÍ-. i* •'l •f't Ryc. 13. Konie pasterzy przed domem towarowym w Ułan Bator Fot. J . Olędzki 1963 cyjnych. Przypatrzmy się z kolei tendencjom zmian w poszczególnych — dawniej tak istotnych — funkcjach j u r t y . 1. Niezmieniona pozostaje funkcja j u r t y jako ochrony w warunkach klimatycznych. 2. Podczas gdy w tradycyjnej kulturze słabo lub wcale nie w y ­ stępowała funkcja j u r t y jako izolacji od otoczenia społecznego, to współ­ cześnie w większych skupiskach centrów somonowych ludność zamiesz­ kująca na stałe wprowadza takie elementy, jak grodzenie płotem drew­ nianym j u r t y i jej otoczenia, podobnie jak to ma miejsce w jurtach np. w mieście Ułan Bator . 3. Istotnym przeobrażeniom uległy funkcje j u r t y jako miejsca przechowywania, przygotowywania i spożywania posiłków. Trzeba tu stwierdzić, że zasadniczo odmiennie przedstawia się pod t y m wzglę2 7 2 7 Dzielnice jurt w Ułan Bator, w których rodziny zamieszkują stale w ciągu roku, wskazuje na tendencję do izolacji gospodarstwa domowego. Rodzina otacza jurtę wysokim gęstym płotem z drzewa, jurta jest zamykana itp. �234 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ dem jurta w centrum somonu, a inaczej jurta w stepie. W centrum somonu w rodzinach członków brygad produkcyjno-usługowych często­ kroć rezygnuje się już dziś z przygotowywania ciepłego posiłku — dzieci spożywają go bowiem w przedszkolu czy szkole, rodzice — w stołówce. W przeważającej jednak masie aratów, zwłaszcza w rodzi­ nach koczujących w stepie, mamy do czynienia nie z ograniczeniem czynności gospodarstwa domowego, lecz wręcz przeciwnie — ich roz­ budowaniem. Niemniej i tu następują pewne charakterystyczne prze­ miany. Niektóre formy przetwórstwa nabiałowego zostają przeniesione z j u r t y do pomieszczeń spółdzielczych, a członkowie spółdzielni otrzy­ mują odpowiednie produkty gotowe. Tak dzieje się np. w przypadku wyrobu kumysu czy niektórych gatunków sera. Podobnie rodziny spół­ dzielców otrzymują przydziały mięsa już oprawionego i poćwiartowa­ nego. Natomiast samo przygotowanie posiłku i sposób jego spożywania zostały rozwinięte, z czym łączy się wprowadzenie wielu nowych na­ czyń, jak np. widelce, noże, łyżeczki, talerze, talerzyki, szklanki itp. wyroby fabryczne. 4. Bardzo charakterystyczne są przemiany funkcji rekreacyjnych jurty. Z jednej strony pewne sytuacje społeczno-obrzędowe zostały przeniesione z jurty do pomieszczeń tego typu, jak klub, świetlica czy czerwony kącik, z drugiej jednak można mówić o ich rozwoju, zwłaszcza jeśli rozpatrywać kwestię snu. Otóż powszechnie pojawiły się w jurtach łóżka metalowe produkcji czeskiej, a liczba ich coraz bardziej wzrasta. Pojawiają się też oddzielne łóżeczka dla dzieci. 5. Jako akcent zdecydowanie nowoczesny uznać należy pojawienie się w jurcie urządzeń związanych z myciem i praniem, powszechnych już dzisiaj. 6. Mimo wprowadzenia wielu nowych instytucji i form organizo­ wania życia społeczno-towarzyskiego jurta nadal pozostaje miejscem tego rodzaju akcji, zwłaszcza gdy chodzi o święta rodzinne, takie jak obrzędy narodzinowe czy weselne. Rytuał np. obrzędów rodzinnych pozostał w zasadzie tradycyjny, wprowadza się natomiast pewne nowe akcenty, i to zarówno w treści narracji, jak i w składanych darach, używanych naczyniach itp. W czasie uroczystości narodzinowych w Charchorinie, które mieliśmy możność obserwować, składano nowo­ rodkowi obok tradycyjnych darów, jak chadak z monetami, także zabawki mechaniczne i przedmioty plastikowe . 7. Jurta pozostaje nadal miejscem pracy członków rodziny, jednakże zasadnicze procesy pracy coraz częściej odbywają się poza nią. I m 28 2 8 Materiały z 1966 r. pochodzące z Charchorina ajmaku p o ł u d n i o w o - c h a n gajskiego, Archiwum Zakładu Etnografii Powszechnej I H K M P A N w Warszawie. �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 235 bardziej zmodernizowany jest dział produkcji, w którym zatrudniona jest głowa rodziny, t y m mniej procesów wytwórczych odbywa się w samej jurcie. Jednakże nawet w jurtach aratów-koczowników trud­ niących się wyłącznie pasterstwem nie wykonuje się już dziś takich prac, jak np. skręcanie powrozów czy szycie butów. W urządzeniu j u r t y pojawiają się natomiast sprzęty związane z nauką szkolną dzieci — stoliki, a nawet biblioteczki czy etażerki. 8. Radykalnym przemianom uległy te miejsca w jurcie, które wią­ zały się z kultem. Na miejsce kultowe wprowadza się dzisiaj w j u r ­ tach obok odbiorników radiowych i przyborów toaletowych zestawy fotografii rodzinnych, eksponuje się cenne dokumenty, fotografie kosmonautów i wycinki z prasy ilustrowanej. W kształtującym się obecnie nowym modelu potrzeb i sposobów ich zaspokajania wskazać trzeba następujące ogólne tendencje. Nastę­ puje silne rozbudzenie potrzeb alimentacyjnych zarówno na skutek akcji oświatowo-propagandowej w t y m zakresie, jak i wzorów lanso­ wanych przez miejscowe stołówki oraz podaż w sklepach somonowych. Poszerzenie zestawu środków alimentacyjnych polega przede wszyst­ k i m na wprowadzaniu pożywienia roślinnego, głównie roślin okopo­ wych i jarzyn. Środki te uzyskiwane są zarówno drogą uprawy roli i uprawy ogrodowej danego gospodarstwa (każda rodzina spółdzielcy otrzymuje określony przydział roczny jarzyn), jak i drogą importu z krajów rolniczych. Z przekroczeniem barier własnego systemu gos­ podarczego w zdobywaniu środków spożywczych łączy się też zjawisko pewnego wyrównania pożywienia w ciągu całego roku, stałego krzyżo­ wania pożywienia nabiałowego, mięsnego i roślinnego. Postulat racjo­ nalnego żywienia realizowany jest względnie poprawnie w formach zinstytucjonalizowanych, takich jak żłobki, przedszkola, internaty, sto­ łówki. Natomiast w jadłospisach przeciętnych rodzin koczowników na­ dal dominują jeszcze wzory tradycyjne. Dla przykładu podajemy po­ niżej roczne spożycie rodziny uchodzącej za nowoczesną w swym gospodarstwie d o m o w y m . Rodzina 5-osobowa zamieszkująca centrum somonu Erdene-Dałaj, posiadająca w indywidualnym użytkowaniu około 60 sztuk zwierząt, spożywała rocznie (rok 1964/1965): 29 mleko łącznie z przetworami mlecznymi 4000—5000 1 15 baranów około 120 kg mięsa w o ł o w e g o 50 kostek herbaty 40 kg cukru 2 9 Materiały terenowe z somonu Erdene Dałaj za rok 1964/1965, zebrane w roku 1965, Archiwum Zakładu Etnografii Powszechnej I H K M P A N w War­ szawie. �236 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Ryc. 14. Przemiany funkcji jurty: A — u r z ą d z e n i e Jurty montowane] na terenie w y p a s u z w i e r z ą t ( w z ó r t r a d y c y j n y w y s t ę p u j ą c y d z i ś sporadycznie), somon B a j a n : a — piec, b — s k r z y n k a na o p a ł , с — ł ó ż k o ż e ń s k i e j c z ę ś c i rodziny, d — łóżko m ę s k i e j części rodziny, e — skrzynie z mieniem rodziny, / — wolna część jurty u ż y t k o w a n a g ł ó w n i e przy sporządzaniu posiłków, g — wolna część jurty — miejsce okresowego przetrzymywania m ł o d y c h zwierząt, s p r z ę t ó w u ż y t k o w a n y c h g ł ó w n i e przez m ę ż c z y z n (siodła); В — u r z ą d z e n i e jurty montowanej n a terenie w y p a s u z w i e r z ą t (wzór t r a ­ dycyjny występujący dziś stosunkowo często), somony Charchorin, Bajan, Erdene-Dałaj, Daszinczilen, Ł u n : a — piec, b — s k r z y n k a na opał, с — ł ó ż k o ż e ń s k i e j c z ę ś c i rodziny, d — ł ó ż k o m ę s k i e j c z ę ś c i r o d z i n y , e — s k r z y n i a - s t ó ł , / — s k r z y n i e do p r z e c h o w y w a n i a mienia, g — wolna część jurty u ż y t k o w a n a g ł ó w n i e przy sporządzaniu p o s i ł k ó w , h — wolna c z ę ś ć — m i e j s c e s k ł a d o w a n a s p r z ę t u p a s t e r s k i e g o ; С — u r z ą d z e n i e J u r t y m o n t o w a n e j n a te­ renie w y p a s u z w i e r z ą t i w centrum somonu ( w z ó r t r a d y c y j n y w y s t ę p u j ą c y dziś powszech­ nie), somon B a j a n , somon C h a r c h o r i n i i n . : a — piec, b — s k r z y n k a na opał, с — ł ó ż k a z z a s ł o n a m i , d — s k r z y n i a n a n a c z y n i a , e — s k r z y n i a - s t ó ł , / — s k r z y n i e do p r z e c h o w y w a n i a mienia rodziny, g — część służąca pracom k u c h e n n y m , h — c z ę ś ć służąca składowaniu s p r z ę t u pasterskiego i zabiegom higienicznym; D — u r z ą d z e n i e j u r t y montowanej na terenie w y p a s u z w i e r z ą t i w centrum somonu (wzór w s p ó ł c z e s n y ) , somon B a j a n , somon Charchorin: �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 237 a — piec, b — s k r z y n k a na opał, с — s k r z y n i a - stół, d — ł ó ż k a metalowe z z a s ł o n a m i , e — s k r z y n i e z m i e n i e m r o d z i n y , f — w a l i z k i , e t a ż e r k i z m a s z y n a m i do s z y c i a , z g ł o ś n i k i e m radiowym, h — c z ę ś ć wolna s ł u ż ą c a g ł ó w n i e zabiegom higienicznym, g — p ó ł k a lub szafa kuchenna; E — urządzenie jurty montowanej w zmiennych warunkach (wzór współczesny), somon B a j a n , Ł u n , okolice Cecerlegu, C h a r c h o r i n : a — piec, b — s k r z y n k a na o p a ł , с — s k r z y n i a - s t ó ł , łóżka z z a s ł o n a m i , e — s k r z y n i e z mieniem rodziny, f — walizki, e t a ż e r k i lub stoliki, g — p ó ł k a lub szafa kuchenna, h — stolik u ż y t k o w a n y g ł ó w n i e przy zabiegach higie­ nicznych (mycie, pranie, prasowanie); F — u r z ą d z e n i e jurty montowanej g ł ó w n i e w centrum somonu na s t a ł e (wzór w s p ó ł c z e s n y ) , S o m o n - B a j a n , C h a r c h o r i n i in.: a — piec, b — skrzynia na w ę g i e l , с — s k r z y n k a na t r a d y c y j n y rodzaj o p a ł u , d — łóżka z z a s ł o n a m i , e — skrzynie z m i e n i e m rodziny, f — w a l i z k i , stoliki itd., g — s k r z y n i a z o d z i e ż ą ż e ń s k ą , h — szafka k u ­ chenna, i — szafka z przyborami toaletowymi, przedmiotami osobistymi u ż y t k o w a n y m i przez m ę ż c z y z n ; G — u r z ą d z e n i e jurty montowanej na stałe w centrum somonu, somon Charcho­ rin, B a j a n i in.: a — piec, b — skrzynia na opał, с — skrzynia - stół, d — stołki, e — łóżka z z a s ł o n a m i , f — w a l i z k i , r a d i o , m a s z y n a do s z y c i a , g — s k r z y n i a - t o a l e t a , h — p u l p i t do o d r a b i a n i a l e k c j i , i — s i o d ł a , j — s z a f k a n a u b r a n i e i p r z e d m i o t y o s o b i s t e k o b i e t y , Jc — szafa kuchenna, I — u m y w a l n i a , m — k o c i o ł z w o d ą , n — szafa; H — u r z ą d z e n i e Jurty m i e j s k i e j rodziny stolarza, U ł a n B a t o r : o — piec, b — s k r z y n i a na o p a ł , с — s k r z y n i a - s t ó ł , d — s t o ł k i , e — ł ó ż k a z z a s ł o n a m i , f — łó.żko d z i e c k a , g — w a l i z k i i e t a ż e r k a , h — s k r z y n i a z o g ó l n y m m i e n i e m r o d z i n y , i — w a l i z k i i r a d i o , ) — s z a f k a k u c h e n n a , Jc — s t ó ł k u c h e n n y , �238 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ -> l — szafka z n a r z ę d z i a m i stolarskimi, m — stolik-umywalnia; I — t r a d y c y j n a forma budy m o n t o w a n e j na d w u k o ł o w y c h w o z a c h , w y k o r z y s t y w a n a w s p ó ł c z e ś n i e j a k o dodatkowe po­ mieszczenie w p o b l i ż u j u r t y , somon B a j a n , D a s z y n c z i l e n ; J — d o d a t k o w e pomieszczenia na z e w n ą t r z jurty, somon B a j a n , U ł a n Bator: a — jurta, b — pomieszczenie przejmujące s p r z ę t y i role z w i ą z a n e z h i g i e n i c z n ą f u n k c j ą mieszkania; К — dodatkowe pomieszczenie na z e w n ą t r z jurty, somon B a j a n , U ł a n Bator: a — jurta, b — pomieszczenie p r z e j m u j ą c e s p r z ę t y i role z w i ą z a n e z f u n k c j a m i s p i ż a r n i a n y m i mieszkania Rys. J . Olędzki �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 239 wyroby cukiernicze mniej więcej w ilości 30 kg mąka 70 kg makaron 35 kg ryż 40 kg kapusta 45 kg cebula 20 kg ziemniaki 35 kg brukiew 40 kg konserwy (mięsno-jarzynowe i rybno-jarzynowe) 10—15 puszek. Jak wskazuje na to powyższy jadłospis, występuje tendencja do zachowania potraw tradycyjnych i uzupełnienie ich nowymi potrawa­ mi, nie stwierdza się natomiast wypierania potraw dawnych przez nowe. Znamienne przemiany następują w dziedzinie odzieży. Tradycyjne deli utrzymuje się nadal w pełni żywotności, ale obok niego zamiennie te same osoby noszą strój europejski. Samo deli podlega też różnym modernizacjom, np. deli kobiece zostaje skrócone, podobnie jak r ę k a ­ wy, a zamiast szerokiego pasa jedwabnego pojawia się wąski pasek nylonowy. Zupełnemu zanikowi uległ usztywniający przystrój głowy kobiecej, a przy męskim deli na miejsce sztyletu czy krzesiwa po­ jawiają się takie przedmioty o znaczeniu prestiżowym, jak wieczne pióro zatykane pod szyją czy zegarek na ręce i europejski kapelusz na głowie. Sprzęt j u r t y zostaje pomnożony i zmieniony. Wywołane to jest nowymi aspiracjami w zakresie w a r u n k ó w bytowych, a realizo­ wane dzięki stałym dochodom pieniężnym w spółdzielniach, łatwości nabywania sprzętów w miejscowych sklepach. Nie bez znaczenia jest też fakt, że w wielu somonach koczownicy przy przenoszeniu się z miejsca na miejsce korzystają już nie z wielbłąda, lecz spółdziel­ czej ciężarówki. Ogólnie rzecz biorąc następuje poszerzenie zasobu w y ­ tworów kultury materialnej, jakim dysponuje rodzina przy jedno­ czesnym obniżeniu stopnia wielofunkcyjności niektórych wytworów (np. zmodernizowane deli kobiece). Jeszcze raz podkreślić tu należy, że doświadczenie arata kształtuje się już dziś nie tylko w ramach po­ siadanych przez niego wytworów kultury materialnej w jurcie i jej obejściu, lecz także w stałym uczestniczeniu w urządzeniach material­ nych będących własnością spółdzielczą czy gospodarstwa państwowego. Ten drugi nurt doświadczenia różnicuje się w zależności od wykony­ wanych funkcji produkcyjnych czy zawodowych. W miarę postępu procesów profesjonalizacji, społecznego podziału pracy — różnice te będą się potęgowały. Innym czynnikiem różnicującym inwentarz k u l ­ turowy jest osiadłość i zachowanie koczownictwa. Rodziny aratów stale zamieszkujących ośrodki somonowe mają z natury rzeczy możność operowania szerszym inwentarzem kultury materialnej na co dzień �240 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Ryc. 15. Nowe sprzęty w jurcie: a — m a k a t k a z kieszeniami na p r z y b o r y toaletowe, zawieszana na ś c i a n i e w p o b l i ż u w e j ś c i a z l e w e j s t r o n y , . s o m o n C h a r c h o r i n , b — p u l p i t do o d r a b i a n i a l e k c j i , s o m o n B a j a n Fot. J . Olędzki 1966 i częstszego wymieniania sprzętów. Obok jurty mają bowiem swoje składy. Koczownicy natomiast, nawet jeśli zdeponują wcale pokaźny dorobek w składach ośrodka na co dzień w sezonach letnich mają w jurtach sprzęty najpotrzebniejsze. Organizacja somonu jako jedności struktury administracyjnej z gos­ podarczą stwarza czynnik nowego typu zróżnicowania regionalnego w zakresie wyposażenia w wytwory kultury materialnej. Zarówno stan ekonomiczny danego gospodarstwa, jak i stopień „zurbanizowania" ośrodka somonowego przedstawia się różnie w poszczególnych somo- �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH U41 nach, stwarzając odmienne możliwości poszczególnym rodzinom i całe­ mu kolektywowi somonu. Nadal żywotne są dawne potrzeby społeczno-towarzyskie. Są one dzisiaj zaspokajane w oparciu o organizację spółdzielczą i finansowane ze środków spółdzielni czy gospodarstwa państwowego. Natomiast treściom tych kontaktów nadaje się nowy sens ideologiczny, wskazu­ jąc na rolę kolektywu socjalistycznego czy próbując kształtować ideo­ logię pracy. I I I . U W A G I NA T E M A T C Z Y N N I K A C Z A S U , P R Z E S T R Z E N I I ZRÓŻNICOWANIA SPOŁECZNEGO W I N W E N T A R Z U K U L T U R Y M A T E R I A L N E J Analiza inwentarza kultury materialnej pasterzy mongolskich, opi­ sanego uprzednio, pomijając zmiany wywołane rewolucją, wskazuje na jego trwałość i niezmienność w ciągu długich okresów. Trwałość ta 16 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I �242 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, .ZOFIA SOKOLEWICZ jest t y m bardziej uderzająca, że w inwentarzu pasterskim przeważają przedmioty szybko ulegające zniszczeniu. Brak jest np. (jeżeli w y ­ łączyć użytkowane zbiorowo mosty i wodopoje) wytworów wmonto­ wanych na stałe, przystosowanych do użytkowania w jednym miejscu. Tę swoistość kulturową, ściśle związaną z właściwościami nomadyzmu, wyrażają w sposób mniej lub bardziej wyraźny wszystkie zasadnicze działy inwentarza pasterskiego, t j . mieszkanie (jurta), przedmioty z jej otoczenia oraz uprząż i urządzenia transportowe. Jurta z terenów Mnngolii w typologii mieszkań portatywno-szkieletowych jest przykładem rozwiązania najdoskonalszego z m o ż l i w y c h . W jakim okresie zostało ono wykształcone — nie wiadomo. Nie ulega jednak najmniejszej wątpliwości, że poprzedzały go na t y m terenie odmiany typologicznie wcześniejsze, prostsze. Część elementów — woj­ łok, powrozy — wykonywana była w ramach wytwórczości paster­ skiej. Główne elementy szkieletu oraz drzwi sporządzane były przez rzemieślników. Ich sposoby i umiejętności obróbki drewna uznać na­ leży jako wysoko rozwinięte. W X I X w. pojawia się brezent po­ chodzenia fabrycznego. Użytkowany on jest do nakrywania j u r t y z wierzchu, aby uchronić ściany wojłokowe przed wilgocią. Nie nastą­ piły jednak przeobrażenia funkcjonalne wnętrza, które zaznaczyłyby się wyraźniej w ogólnym, architektonicznym wyglądzie j u r t y . W całości gospodarczych sprzętów pasterskich wyróżnić można obiekty wykonane dzięki własnej zaradności pasterzy obok wytworów znacznie większego kunsztu — rzemieślniczych. Pierwsze z nich znaj­ dują analogie z wytworami wczesnych kultur. W stosunku do nie­ których naczyń ceramicznych można mówić o analogiach z wytworami z epoki brązu. Wiele naczyń drewnianych (np. wykonanych z wydrążo­ nego pnia, płatów kory brzozowej) reprezentuje ten typ wyrobów, jaki zachował się w kulturach społeczeństw plemiennych albo w naj­ bardziej archaicznych warstwach inwentarza kultur chłopskich. Znane są drewniane i rogowe czerpaki. Obiekty te o wyjątkowo funkcjonal­ nych formach, przystrojone na uchwytach głowami koni czy baranów, należą do wytwórczości nierzemieśmiczej. Przypominają one niektóre formy znane z bardzo wczesnych kultur na terenach Azji Środkowej i południowej S y b e r i i . 30 31 3 0 N. С h аг u z i n, Istorija razwitija żiliszcza u koczewych połukoczewych narodnostiej Rossii, „Etnograficzeskoje Obozrjenije", t. 28: 1891 nr 1, s. 1—53; t. 29—30: 1896 nr 2—3, s. 1—71; M. I . K o n d r a t i e w a , O jurtoobraznych zdanijach Wnieszniej Mongolii, „Sowietskaja Etnografija", 1935, nr 3, s. 23—29. S. W. K i s i e l e w , Driewniaja istorija jużnoj Sibiři, Moskwa 1951, s. 117, 230, 238. 3 1 �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 243 Ryc. 16. Stałe skupiska jurt: a — siedlisko ogrodzone, somon Charchorin; b — jurty na p r z e d m i e ś c i u Fot. Ułan Bator J . O l ę d z k i 1966 �244 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, IZOFIA SOKOLEWICZ Pod względem skromności, ubóstwa środków, sposoby zagospodaro­ wywania otoczenia j u r t y nawiązują do najpierwotniejszych doświad­ czeń kulturowych. Do nich też należy odnosić podstawowe rodzaje transportu jucznego i kołowego. Na obszarach Mongolii zachował się dziś wóz z osią ruchomą. Koła w t y m wozie nie są jednolite, ale również nie szprychowe. Dodać jednak trzeba, że obok tego typu wozu występował sporadycznie inny, z nieruchomą osią i rozwiniętą kon­ strukcją wiązadeł obręczy z piastą. Wóz ten reprezentuje wytwórczość rzemieślniczą. Rzemieślniczy i nierzemieślniczy sposób wytwórczości dzieli trady­ cyjny inwentarz gospodarki pasterskiej na dwie odrębne kategorie wytworów. Do pierwszej z nich można zaliczyć: drewniane części jurty, naczynia — klepkowe i metalowe, urządzenia ogniowe — kuta pod­ stawa pod naczynia względnie od końca X I X w. piec blaszany, szczy­ pce, siodła oraz wóz z nieruchomą osią, szprychowy. Do drugiej na­ leżą: pokrycia wojłokowe jurty, większość sprzętów i urządzeń gos­ podarczych, zagospodarowanie obejścia, elementy uprzęży, wóz z rucho­ mą osią. Różnice między wytwórczością rzemieślniczą i nierzemieślniczą przyjmowały często charakter zasadniczy, jakościowy. Podkreślają one jeszcze silniej trwałość archaizmów kulturowych. One też naj­ częściej wpływają na sądy o przystosowalności tradycyjnego modelu kultury aratów do zmian, jakie łączymy z pojęciem współczesności. Stabilność w rozległym interwale dziejowym pewnych wartości kultury materialnej, nikła dynamika zmian tłumaczyć może zarówno obiek­ t y w n ą niegotowość do pełnego włączenia w obręb dotychczasowego wzoru współczesnych propozycji kulturowych, jak również w sferze opinii i ocen generalną akceptację tego co nowe, szczególne uwrażli­ wienie na nowoczesność.. Na stosunek do współczesnych wzorów k u l ­ turowych ponadto wpływ ma doświadczenie historyczne społeczeństwa Mongolii, ukształtowane w wyniku kontaktów z ośrodkami wysoko rozwiniętej wytwórczości r z e m i e ś l n i c z e j . W świetle licznych danych zgromadzonych bezpośrednio w terenie obraz tradycyjnej kultury pa­ sterzy Chalcha rysuje się jako zróżnicowany przestrzennie w sposób nieznaczny i niezasadniczy. Do czasów rewolucji tereny Mongolii po­ dzielone były między 5 chanatów. W feudalnej strukturze kraju mogły one być podstawą kształtowania się procesów zróżnicowania teryto­ rialnego kultury, jakie znamy chociażby z kręgu feudalizmu europej­ skiego. Jednakowoż analiza tak ważnych składników różnicujących daną kulturę, jak odzież, następnie meble i sposoby urządzania miesz32 3 2 B. R i n с z e n, Mongoł ardyn gar urłał, ardyn goeł czingijn chee ugałz, b.m.r., s. 1—8. b.m.r., s. 1—15; tenże, Mongoł �Tablica 1 Nazwa grupy pasterskiej Typ środowiska naturalnego Basseri konfede­ racja Khamseh pd. Iran (badani? 1953) Fulani Bororo podgrupa Wodaabe z Nigeru (ba­ dania 1961) Sriorsr- ssg-r* Lapończycy (ba­ dania 1953) Mongołowie (ba­ dania 1963—1966) step tundra l 6 1 Nuerowie Suda­ nu (badania 1925—1936) " Somali pn. So- wysychająW cnej naTedzany powodziami w P d esTczoweT Rodzaj nych hodowla zwierząt Liczba ludności Zajmowany szar bydło ffi ob­ 6 ty S n m 4 w ydSon e! bydło owce, kozy, wiel­ błądy, bydło 1 250 000 200 000 2 mil. rozproszenie na dużym tery- 1,72 ludn. na k m rozproszeni na dużym tery- sezonowe sezonowe (gł. l a ­ to — zima) sezonowe, 2 2000 r U m |rK up 2 migracji owce, kozy, konie bydło, wielbłądy 247 143, t j . 10% 40 000 całej ludności te- 16 000 w obrębie mil Typ reny wieVag' sezonowe w ob¬ rębie il-rah, t j . rol- sezonowy kieru­ nek północ —po­ łudnie, suchy step — pustynia, g nie- dłem, ale wraca­ ją do osad U | rezygnują z mi¬ gracji zimowych pasterskie Zajęcia grupy jak obok rolnictwo marginal- proso, kukury- Š e l e s t odrębne 2 rody — p ó ł miliona kale między nimi) myślistwo rzadkie, okreso­ we choć mają łodzie, harpuny, dzidy grupa z nad Oceanu Lodowa­ tego rybołówstwo bardzo czone ograni­ nie, z w y j ą t k i e m tak ważne rzadko sTakTle?obronnie, T S L S T Charakter dlisk sie­ starają s i ę w r ó ­ cić na stare sie­ dliska 1 ł u k rzadko w ciągu roku wracają na to samo miejsce sezonowe jurty, stałe wioski, do­ X X w. stałe wioski, do k t ó -tendencja do po¬ my z m u ł u i ple- S . T a w & j S e e tak specjaliści; wśród pasterzy rzadka rozwinięta specjaliści nie ma reguły powrotu na stare w otoř nie było tej r e ­ bie^terytorium guły Obróba drzewa rzadka: drewnia­ ne części namio­ tów, siodła trans d rSw Obróbka i kości rogu Wytop i obróbka tylko laski i kije do poganiania stad haki — — —1 — — dywany z koziej i owczej sierści — — — tykwy, groty z drzewa heba­ nowego dzwonki dla krów a rP — U skrobacze , t Ł ki, groty strzał odrębni rzemieśl- żelaza Tkactwo Wyrób — — wojłoku Powroźnictwo sznury Obróbka suszenie skór na ściany szałasów, skóry z łyka, rzadkie tak tak tak tak suszenie suszenie rzadkie — liny do uprzęży suszenie na wor- suszenie Гей' w S k i n Z ł ądko5°fmo szny) Importy — Kupno szkielet —• — misy i naczynia drewniane, ema- Skrypt' namiotu, z Chin — szkło porcelana, tkani­ ny — dzwonki krów, kamień kTÍr, h í ř t a , z a ! а ГкГво?п ?ск?ubiór w ó r y na wodę,' p Z o i in. Uwagi sprzedają owce i bydło na mięso ry rze, £ l a z o g da a P a t e ra wy ksz t ¿ najazdy S - w S Ł ó w XV— S c łodzie, E t n o g r a f i a p o l s k a , t. X I I rabun- r eona w X V I w. broń S o w T w S 1 1 �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 245 kania, wreszcie rozmaite przedmioty użytku osobistego (sztylet, krze­ siwo, fajka, tabakierka, biżuteria, ozdoby uprzęży) oraz podstawowe instrumenty muzyczne, wskazuje dowodnie na powtarzalność i daleko posuniętą jednolitość wytworów kultury materialnej na ogromnych przestrzeniach feudalnego państwa mongolskiego . Można zatem przyjąć, że stosunkowo nikłej dynamice przemian tradycyjnej kultury aratów odpowiada zarazem daleko posunięta uni­ fikacja terytorialna. Mobilność przestrzenna ludów stepowych była nie­ wątpliwie jednym z ważniejszych czynników wpływających na ten charakter kultury. Istotne również znaczenie miały silne ograniczenia możliwości wytwórczych w ramach gospodarki pasterskiej i wynika­ jące z niej uzależnienia nabywcze, dodajmy — z tych samych ośrodków produkcji towarowej. Jeśli jednak przyjmiemy, że oprócz osiadłości i samowystarczalności wytwórczej ważnym czynnikiem wpływającym na zróżnicowanie terytorialne w kulturze są więzi lokalne i ponadlokalne, wówczas można sugerować, że dopiero dzisiaj, przy istnieją­ cym stabilnym systemie terytorialnej organizacji somonów, ich względ­ nej samodzielności w inicjatywie gospodarczej i społecznej, mogą kształtować się podstawy owych różnic terytorialnych. Specjalizacja w określonej dziedzinie wytwórczości, doświadczenia w działalności kulturalno-oświatowej i artystycznej mogą stanowić okazję wyrażania właściwych aspiracji społecznych i zarazem utrwalić się w sferze fak­ tów kultury materialnej . Wiadomo, że ludność Mongolii do czasów rewolucji socjalistycznej podlegała procesom różnicowania społecznego. Między warstwami ów­ czesnego społeczeństwa występowały różnice znaczenia w systemie władzy, przywilejów prawno-politycznych, nie mówiąc o pozycji ma­ terialnej wyrażającej się w ilości posiadanych stad. Niemniej jednak wszystkie te różnice osłabione były przez wyjątkowo niski poziom sił wytwórczych oraz ogromną labilność stanu posiadania. Ostra zima spowodować mogła znaczny ubytek stada i gwałtowne zubożenie jego właściciela. Nadto w ostatnim okresie panowania mandżurskiego ogromnie wzrosła liczebnie warstwa książąt choszuńskich i dworzan, a jednocześnie osłabiona została ich siła ekonomiczna. Było to w y n i ­ kiem świadomej polityki zaborcy, który nadawał nowe tytuły, kory­ gował granice księstw, powodując waśnie i zatargi pomiędzy książęta33 34 3 3 К. W. W j a t к i n a, Mongoly Mongolsko] Narodnoj Respubliki, „Trudy Instytuta Etnografii im. N. Ch. Mikłucho-Makłaja", t. 60: 1960, s. 159—232; A . R. T a s , Mongolia śladami nomadów, Warszawa 1965. Liczne przejawy procesu terytorialnego różnicowania się kultury można obserwować już dzisiaj. Przykładem może być somon w Charchorinie i blisko położony w Daszinczilen. 3 4 �DANUTA 246 MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Ryc. 17. Składy pasterzy w centrum somonu Bajan Fot. J . Olędzki 1966 mi mongolskimi. Pod koniec panowania mandżurskiego niektórzy ksią­ żęta byli ubożsi niż zwykli a r a c i . Jest rzeczą niezwykle charaktery­ styczną, że w ówczesnym społeczeństwie mongolskim nie nastąpił — tak jak w innych układach feudalnych — rozwój dwu odrębnych nur­ tów kulturowych: ludowego i elitarnego. Występowały oczywiście różnice w stanie posiadania dóbr materialnych. Nie miały one jednak charakteru różnic jakościowych. W tradycyjnej kulturze nie wykształ­ cił się ani typ mieszkania, sprzętów, ani ubioru, zaprzęgu czy nawet drobnych przedmiotów użytku osobistego, które byłyby przywilejem warstw najwyższego szczebla hierarchii społecznej. I możnowładca, i arat mieszkali w jurcie. Ich mieszkania różniły się wielkością, stop35 3 5 D y n o w s к i, op. cit. �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 247 niem zadbania, bogactwem sprzętów. Stosunkowo najlepszym wskaź­ nikiem charakteru tych różnic są wytwory artystyczne, nie wyłącza­ jąc sztuki użytkowej. Wyroby artystyczne, takie jak sztylety, krzesiwa, tabakierki, naczynia stołowe, meble oraz elementy stroju, nie różniły się stylem. W wielu przypadkach trudno nawet mówić o różnicy w tworzywie. Właściwie tylko stopień pracochłonności w wykonaniu odpowiednich wytworów może być świadectwem ich odmiennych war­ tości. Fakty te wskazują na stosunkowo wysoki poziom możliwości na­ bywczych szerokich rzesz aratów. Wskazują one również na szczególny układ zależności, jaki występował między gospodarką feudalizmu ste­ powego Mongolii a sąsiednimi krajami o zróżnicowanych, rozwiniętych strukturach gospodarczych. Wymiana towarowa z Chinami, Tybetem czy nawet Indiami, Iranem miała tradycje wybiegające głęboko w przeszłość Mongolii. W X I X w. nastąpił ponadto rozwój stosunków handlowych ' i przemysłowych z Imperium Rosyjskim . Nie ulega też wątpliwości, że ważną rolę w wymianie towarowej pełniły rodzime ośrodki wytwórczości rzemieślni­ czej. Wszelako jednak nie miały one do X I X w. oparcia w miejskich skupiskach ludności. Brak ukształtowanych organizmów miejskich nie sprzyjał rozwojowi rzemiosła, nie sprzyjał kształtowaniu się w y t w ó r ­ czości odpowiadającej szerokiej skali potrzeb i możliwości nabywczych. Demokratyzm tradycyjnej kultury społeczeństwa Mongolii, niezna­ jomość pojęć nierówności kulturowych, jakie towarzyszyły rozwojowi wielu formacji klasowych na świecie, ukształtował nawyki wysokich wymagań w zakresie przydatności dóbr materialnych. Fakt ten może mieć konsekwencje dla rozwoju współczesnego modelu kultury. Wydaje się, że dopiero w najnowszych czasach wystąpiły zarówno społeczne, jak i gospodarcze podstawy, które wpłynąć mogą na zmianę monolitycznego charakteru kultury Mongolii. Być może jesteśmy świadkami kształtowania się właśnie teraz procesów polaryzacyjnych w kulturze tego kraju. Przy egalitarnych założeniach socjalizmu wydawać się może paradoksalny fakt występowania dopiero w tym postępowym modelu ustrojowym mniej lub bardziej elitarnej kultury, a tym samym również kultury, którą łączyć możemy z pojęciem ludowej. Proces ten dokonuje się prawdopodobnie w kulturze wielu nowych państw, w szcze­ gólności wyzwolonych krajów Azji, A f r y k i czy Ameryki Południowej. Niemniej szczególna zupełnie struktura demograficzna Mongolii, ukształ­ towana w ostatnich kilkudziesięciu latach, jest wyjątkowo sprzyjającym momentem dla wystąpienia wspomnianych różnic w kulturze. Na nieco większą aniżeli milion ludność Mongolii blisko 300 tys. zamieszkuje Ułan 36 3 6 D y n o w s к i, op. cit. �248 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Ryc. 18. Plakat z fotografią radzieckich kosmonautów obok naczynia z kadzidłem w mieszkaniu lamy. Klasztor Gandan w Ułan Bator Fot. J . Olędzki 1966 Bator. Nawet przy tak nowoczesnych środkach przekazu, jak radio, szkoła, prasa — społeczność miejską Ułan Bator izolują od pozostałej ludności ogromne obszary tego kraju. Najważniejsze jednak, że w ułanbatorskim zespole osiedleńczym zaistniały szerokie możliwości wykształ­ cenia się znacznej grupy ludności o odrębnym poziomie i stylu życia �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 249 aniżeli szerokie rzesze społeczeństwa. Do grupy tej zaliczyć trzeba przede wszystkim środowisko pisarzy, artystów, ludzi nauki, dziennikarzy i być może również część pracowników instancji centralnych. Środowisko to znajduje znacznie szersze i ściślejsze powiązania z ogólnoludzkim dorobkiem kulturowym. Zarazem jest ono predysponowane do głębszego rozumienia i przyswojenia rodzimej tradycji kulturowej. Jednocześnie zwraca uwagę fakt, że instytucje zajmujące się reaktywowaniem daw­ nych umiejętności rękodzielniczych (artele rękodzieła artystycznego — odpowiednik naszej CPLiA) znajdują się w sytuacji nadal aktualnych potrzeb i zainteresowań ze strony mas pasterskich „ludowymi wytwo­ rami". Mongolskie spółdzielnie rękodzieła artystycznego wytwarzają ozdobne nabijane srebrem siodła, malowane elementy jurt, wielkich roz­ miarów naczynia fajansowe na kumys, specjalne srebrne czarki i wresz­ cie makatki-aplikacje . Jeśli z tradycji muzycznych, dzięki specjalnie układanym programom radiowym, działalności teatru i innych instytucji korzysta w jednakowej mniej więcej mierze całość społeczeństwa mon­ golskiego, to wymienione wyżej wytwory skierowane są prawie wyłącznie do odbiorcy ze stepu, do ludności pasterskiej. W środowisku miejskim wytwory te nie znajdują uzasadnienia utylitarnego. Ich znaczna wartość materialna nie pozwala też, by mogły pełnić jedynie funkcje dekoracyjne. 37 ZAKOŃCZENIE W rozważaniach nad inwentarzem kultury materialnej pasterzy mon­ golskich skoncentrowaliśmy naszą uwagę nie tyle na formach wytworów, ile na czynnikach określających jego charakter i zakres. Najpierwotniejszą determinantą tego inwentarza jest samo środowisko przyrodnicze. Z nim bowiem wiąże się występowanie gatunków zwierząt nadających się do udomowienia, dostępność lub niedostępność pewnych surowców, ono określa trasy wędrówek i częstość przemieszczeń. Fakt nomadyzmu decyduje o konieczności zakresowego ograniczenia dóbr materialnych i narzuca wytworom pewne formy. Muszą one mia­ nowicie składać się z elementów łatwych do dekomponowania i po­ nownego składania w całości (czego klasycznym przykładem jest jurta), muszą być łatwe do transportowania. Zastanawialiśmy się nad czynnikami, które ujednolicały inwentarz kulturowy pasterzy mongolskich, a jednocześnie różniły ich wyraźnie od sąsiadów. Wskazywaliśmy na szczególny charakter zróżnicowania spo­ łecznego, polegającego raczej na zajmowaniu odmiennych pozycji w sy3 7 Na podstawie wytwórczości spółdzielni rękodzieła artystycznego w Bator, w y s t ę p u j ą c e j pod nazwą Ułaazangmin Artel Czgijłdber Chortołoł. Ułan- �250 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ stemie władzy i prestiżu społecznego niż na wyraźnie ustabilizowanych statusach ekonomicznych, co tłumaczy się labilnością bazy gospodarczej. Niwelująco na inwentarz kultury materialnej wpływał też szeroko roz­ winięty system informacji na ogromnych obszarach tego kraju oraz po­ wszechność religii lamaistycznej. W procesie współczesnych przeobrażeń akcentowaliśmy przede wszyst­ kim załamanie się tradycyjnego biernego przystosowania do środowiska naturalnego i wiążącej się z t y m swoistej symbiozy człowieka z przyrodą. Ta programowa zmiana stała się możliwa dzięki włączeniu Mongolii w system wymiany z innymi państwami socjalistycznymi o odmiennych strukturach ekonomicznych: z ZSRR, Chinami, Wietnamem. Nadto w obrębie własnego systemu ekonomicznego rozwijano planowo rolnictwo, rzemiosło, elementy przemysłu, tworzono usługi techniczne dla gospodarki pasterskiej. Pasterstwo pozostaje dziś nadal dominującym sposobem gospodarowania, określającym w znacznym stopniu charakter kultury tego kraju, jednakże system ekonomiczny Mongolii można teraz lokować już znacznie wyżej na proponowanej przez nas linii continuum samowy­ starczalności. Względne uniezależnienie się od lokalnych surowców, jakie stwierdzamy na terenie współczesnej Mongolii, nie zawsze łączy się z radykalną zmianą form wytworów. Formy muszą bowiem nadal pozo­ stawać przystosowane do warunków środowiska geograficznego i bytowa­ nia koczowniczego. Aktywizacja stosunku człowieka do środowiska naturalnego wpro­ wadza pewne charakterystyczne zmiany, łączące się z pojęciem kraj­ obrazu kulturowego. Chodzi t u o takie akcenty przestrzenne, jakie stwa­ rza rolnictwo, gospodarka łąkowa połączona z sianokosami czy budowanie ogrodzeń zimowych. Z problematyką charakteru zróżnicowania społecznego łączy się kwe­ stia dostępu do inwentarza kulturowego. Otóż tradycyjne społeczeństwo mongolskie zróżnicowane było pod względem pozycji społecznych, a także stanu posiadania, lecz system ekonomiczny był homogeniczny, co w re­ zultacie przyczyniło się do tego, że w inwentarzu materialnym występo­ wały raczej różnice typu ilościowego niż jakościowego. Dzisiejsze de­ mokratyczne społeczeństwo mongolskie zlikwidowało hierarchiczny układ społeczny, ukształtowało się natomiast zróżnicowanie zawodowe jako wynik powstawania heterogenicznego systemu ekonomicznego. W związku z t y m dziś dopiero obserwujemy różnice w inwentarzu materialnym ludności, jakkolwiek nie łączą się one na ogół z istotnymi różnicami w zamożności. W związku z wykonywanym zawodem czy tylko podzia­ łem pracy w obrębie zawodu inaczej kształtuje się też dostępność aratów do tego zasobu wytworów kultury materialnej, który jest własnością kolektywną. �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 251 Danuta Markowska, Jacek Olędzki, Zofia Sokolewicz SOME CHANGES IN T H E TRADITIONAL CULTURE INVENTORY OF MONGOLIAN SHEPHERDS Summary This outline is grounded on the results of research work carried on in Mon­ golia by Polish ethnographic expeditions in 1965—1966. The analysis of the Mongolian cultural inventory was limited to that of the material culture, only because of its belonging to the sphere of human activities which are the easiest to be visually caught. The Authors write about the sources they used and the methods of collecting materials. They also specify the definitions appearing in their work. Part I of the paper presents an attempt at the typology of the known shepherd cultures in consideration of the character of their material inventory. After remarks about the most important typologies in the existing literature of the subject, the Authors show their own efforts in this respect and they consider the possibility of establishing a scale of shepherd cultures. On this background they speak about the general typological features of the shepherd material culture inventory and its place among the various shepherd cultures. Part I I concentrates on the relation between the needs of the Mongolian society and the inventory of their material culture. The paper presents a model of the traditional material culture and the trends of its modern changes. Part I I I comprises considerations about the factors of time, space and social differentiation in the inventory of the material culture of Mongolian shepherds. In reflections on the material culture inventory attention was paid rather to factors defining the character and the scope of objects under consideration than to their shape. The most primordial determinant of this inventory is its natural medium, with which is connected either the presence or the absence of kinds of animals fit to domestication, of accessible or inaccessible raw materials; it is the natural medium which in the traditional culture determines the routes and the frequency of migrations. The nomadism results in a compulsory limitation of the range of material goods and imposes certain shapes and features of the produced articles, which must consist of elements easily dismantled and as easily assembled — the classical example is the yourta — and must be fit for transport. Much attention is paid to factors which gave uniformity to the material culture inventory of Mongolian shepherds and at the same time differentiated them from their neighbours. The Authors lay stress on the special character of the social differentiation consisting rather in different positions in the authority system and in social prestige than in a strictly stabilized economic status, which is explained by the precariousness of the economic base. The information system, widely developed on the enormous areas of that country and the universal prevalence of lamaism exerted a levelling influence on the inventory of the material culture. In the process of modern changes stress is laid first of all on the collapse of the traditional passive adaptation to the natural surroundings and the rele­ vant special symbiosis of man and nature. Change in this respect was possible �252 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ owing to adhesion of Mongolia to the interchange system embracing other socialist countries of different economic structure — the USSR, China, Viet-Nam and some European countries. Moreover, within the compass of the Mongolian economic system, planned endeavours were made aiming at the development of agriculture, handicraft, industry elements, technical services for the shepherd economy. Shepherding is still the main economic means which determines the character of the Mongolian culture. However, nowadays the Mongolian economic system can be much higher located on the line of autarchy continuum we pro­ pose. The relative independence from local raw materials to be observed in modern Mongolia is not always connected with a radical change of the shape of products, which must as in the past be adapted to the geographical environment and the conditions of nomad life. The more active relation of man to his natural surroundings causes some characteristic alterations in the cultural image of Mongolia — new aspects created by agriculture, culture of meadows and haymaking, building of winter shelters for domestic animals. The problems of social differentiation are connected with the question of the access to the cultural inventory. The Mongolian society was traditionally differentiated according to social position and property; however, the economic system was homogeneous. In consequence, differences in the inventory of the material culture were rather quantitative and not qualitative ones. The modern democratic Mongolian society has liquidated the hierarchic social system and has formed a differentiation on the base of profession, as a result of the appearance of a heterogenic economic system. In consequence, now only we note differences in the material inventory of the population, generally indepen­ dent of differences in wealth. The access to the products of material culture, constituting a collective property of the society, is also changed, as it depends now on the profession of the individual or on work he performs within the range of his profession. Translated by Halina Gołębiowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d2573cd3f4e9a97650dfea217d2e8eea.pdf a5b549fd66a7a961042131c525b8f646 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5367 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4987 Title A name given to the resource 'Warsaw' w kapsułkach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2; s.72-76 Creator An entity primarily responsible for making the resource Martyn, Peter Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W związku z „wejściem Polski do Europy", na­ leży przypuszczać, że, mimo narastającego kryzysu inwestycyjnego, międzynarodowe zainteresowanie stolicą i głównym miastem najwięk­ szego i najludniejszego z 11 nowych członków UE ro­ śnie. Potwierdza ten fakt ukazanie się monografii po­ święconej Warszawie, wydanej w serii książek londyń­ skiego wydawnictwa Reaktion Books, dotyczącej gwałtownie zmieniającego się w ostatnich czasach pej¬ zażu miejskiego takich m. i n . metropolii, jak Berlin, Paryż, Londyn i Tokio. Autor powinien być już znany czytelnikom, dzięki jego wywiadowi z Normanem Forsterem oraz tekstowi podsumowującemu wstrząsające wpływy działania te¬ go architekta na obecny wygląd niektórych bardzo wy­ eksponowanych miejsc brytyjskie stolicy (zob. „Architektury-Murator" 9 i 10/2003). Skoro prowadził wła­ sne badania w Polsce - m.in. w ramach współpracy między instytucjami naukowymi British Academy a Instytutem Sztuki PAN, umiejąc czytać oraz porozu¬ miewać się w podstawowym zakresie po polsku, kom¬ petencje tego historyka sztuki projektowania (history of design), wykładowcy w londyńskim Royal College of A r t do napisania książki o Warszawie są raczej nie do zakwestionowania. Jest autorem studium nowocze­ snego projektowania pt. National Style and the Nation¬ -State (1992) oraz jednym z redaktorów zbiorowej książki o kulturze materialnej w Europie za żelazną kurtyną pt. Socialism and Style (2000). Jak autor pisze we wstępie, Warsaw „choć ma zaj­ mować się ulicami, pomnikami [historii i kultury, czy­ li zabytkami], placami i zaułkami miasta, kościołami oraz synagogami, nie koncentruje się na sprawach ar¬ tystycznych lub architektonicznych." Crowley pragnie zgłębić „sposób, w którym nowe i stare obszary prze¬ strzenne zostały przedstawione i wykorzystane przez osoby sprawujące władzę nad miastem po 1944 roku, oraz mieszkających i pracujących w nim ludzi" (s. 15). Trzy rozdziały, z których składa się książka (nie licząc krótkiego podsumowania) zostały skomponowane wo¬ kół trzech ogólnych, choć zasadniczych dla autora, py¬ tań: „Gdzie i jak zapamiętano przeszłość?" (rozdz. I , „Monuments in Ruins"); „Gdzie, po co i jak chodzili lu­ dzie na zakupy?" (rozdz. I I , „Shops and Markets") i „Gdzie i jak oni mieszkali?" (rozdz. I I I , „At Home in the City"). Bezpośredni sposób, w jaki autor podchodzi do po¬ wojennej tożsamości miasta, jego kultury materialnej oraz warunków mieszkaniowych, świadczy o jego luź¬ nym, a zarazem śmiałym, stosunku do całej kwestii miejskiej w czasach współczesnych. Wobec owej swo¬ body oraz faktu, że książka nosi w tytule tylko nazwę miasta, warto zadać trzy zasadnicze pytania, dotyczące treści oraz metodologii stosowanej w przygotowaniu publikacji: 1. Czy można spodziewać po niej ogólnego przed¬ stawienia powojennej odbudowy i przebudowywania PETER MARTYN Warsaw w kapsułkach David Crowley, Warsaw, /wyd. Reaktion Books,/ London 2003. 208 stron, 60 ilustracji, Warszawy oraz jej dalszego rozwoju i przeobrażeń aż po dzień dzisiejszy? 2. Czy autor spełnia swoją obietnicę (zresztą regu¬ larnie powtarzaną wyrazami typu As I'll show i As I'll explain lub nawet As I have shown) przeprowadzenia czytelnika (przede wszystkim spoza Polski, słabo znają¬ cego miasto lub w ogóle nie zorientowanego) przez wieloznaczne realia polityczne, procesy społeczno-go¬ spodarcze i cały tok wydarzeń przyczyniających się do obecnego wyglądu oraz stanu stolicy? 3. Czy w świadomości autora, który sam podziela i przekonanie Kundery, że „walka człowieka przeciw przemocy jest walką pamięci przeciw zapominaniu" (s. 18), miasto powojenne jest dostatecznie mocno za¬ korzenione w swojej przeszłości? Olbrzymia część książki (164 z 200 stron tekstu) składa się z szeregu krótszych lub dłuższych podroz¬ działów omawiających różne aspekty odbudowy i prze¬ budowy miasta, zmieniających się obyczajów, kon¬ sumpcji, życia intelektualnego, publicznego i prywat¬ nego jego mieszkańców. Podział trzech głównych roz¬ działów na luźnie związane ze sobą noszące własne ty¬ tuły fragmenty - nie wymienione w spisie treści - przy¬ pomina tzw. Kapsułki zawarte w monumentalnym stu¬ dium Europe. A History (polskie tłumaczenie: Euro­ pa. Historia/Dzieje), autorstwa drugiego Brytyjczyka zajmującego się polskimi zagadnieniami, Normana Davies'a. Tytuły w studium Crowleya mają raz opiso¬ we znaczenie, raz poetyckie, nieraz wywołują nieco sensacyjne skojarzenia. Pierwsze cztery z tych kapsu¬ łek, noszące hasłowe tytuły: „A Poet Recalls", „From Ruins to City", „The Making of a Socialist City" i „Tro­ jan Horse", mają stanowić opis traktowania złożonej sprawy podnoszenia miasta z ruin i zgliszczy drugiej wojny światowej. Podczas gdy cała trauma przeżywa¬ nia niemal totalnego zniszczenia Śródmieścia, ilustro­ wana fragmentami Pamiętnika z Powstania Warszaw¬ skiego Mirona Białoszewskiego oraz proces nadawania nowemu organizmowi miejskiemu szaty socjalistycz¬ nego miasta w ramach sześcioletniego planu Bieruta, zostały przedstawione w miarę rzetelnie, można by się zastanawiać, czy autor, porównując Pałac Kultury do konia trojańskiego, nie pozwala sobie na własną, zbyt �Peter Martyn • W A R S A W W KAPSUŁKACH swobodną licencję poetycką. Pałac, niczym Orwellow­ skie Ministerstwo Sprawiedliwości, ukazujące się w okrutnie słonecznym dniu nowomilenijnym, służy jako główna ikona zarówno książki, jak i miasta - bo, jak się zdaje, według autora „Warszawa mało ma nut [obiektów] wyróżniających się architektonicznie" - s. 15). Można przecież utrzymywać, że PKiN, pod wzglę­ dem treści i formy, jest absolutnie pustym tworem ar¬ chitektonicznym. Jeszcze gorzej wygląda sprawa następnej kapsułki pod tytułem „Civic Memory", który można przetłuma¬ czyć, mimo dwuznaczności tego określenia na język polski, jako pamięć obywatelska. To, co autor wyraźnie określa jako Old Town bliskie jest raczej pojęciu Starej Warszawy, stosowanemu przez niektórych wybitnych varsavianistów (prawie zupełnie pominiętych w przy­ pisach), czyli obszarowi, który obejmowały pochodzą­ ce z lat 1621-1622 tzw. Wały Zygmuntowskie. Stąd więc powstaje błędne twierdzenie autora, że tzw. Sta¬ re Miasto zostało odbudowane na podstawie „obrazów [Bernarda Bellotta] Canaletta" (s. 47). Przekonanie Crowleya, że Old Town (szczególnie ma tu na myśli te¬ reny otoczone murami staromiejskimi) „pojawiło się ponownie jako rodzaj zatrzymanego w czasie, spetryfikowanego miejsca, w którym wydawało się, że historia zakończyła się" nie zgadza się z istotnym faktem, że dzielnica ta została odtworzona jako osiedle mieszka¬ niowe. Siły i cierpliwość czytelnika poddane są dość ostrej próbie zanim dobrnie do dalszych kapsułek po¬ święconych ważnemu, choć niezbyt klarownie przed¬ stawionemu, wątkowi poczucia pustki i lęku wśród bardziej wrażliwych mieszkańców, że miasto po zagła¬ dzie jest innym organizmem, niż ten, który jeszcze pa¬ miętają („At Home and Not at Home", „Silver City"). O ile czytelnik wytrzyma jeszcze wstrząsającą wiado¬ mość, że Zamek Królewski jest przykładem „kontra-ikonoklazmu" - (czyli jednym z „tej dziwnej kategorii rzeczy [obiektów]", które odbudowywane są, „aby za¬ pomnieć co oznaczyła kiedyś ich nieobecność" - s. 60), pozostają jeszcze kapsułki zatytułowane „Heroes and Enemies" (konfrontacja między oficjalną ideologią a potoczną pamięcią, sprowadzona zaledwie do przed¬ stawienia kilku pomników) oraz „Ephemera" (podsu¬ mowanie etosu narodowego, romantyzmu i etosu po¬ wstańczego, kultywowanego przez Solidarność). I tak przed nim jeszcze pozostały pakunki tekstowe pt. „Ri¬ tual Memory" (wejście we „wspaniałe nowe czasy kapi­ talizmu") oraz „Yesterday" (krótka choć wartościowa apologia na rzecz niektórych obiektów okresu zwane¬ go „soc", które z punktu widzenia autora należą do najciekawszych w Warszawie). Konwencja ta została zachowana także w dwóch dalszych, głównych częściach; (np. „Consumption under Attack", „Shopping with Stalin", „Culture versus Com­ merce" w rozdz. I I oraz „Private Homes in Public Squ­ ares", „Private Homes in Private", „Public Life in Private Homes" w rozdz. III). Jeśli da się znaleźć główny wątek 56 lub pointę w tym rozdrobnionym przeglądzie powojen­ nej i najnowszej historii, kultury i antropologii miej­ skiej, to chyba należy go szukać w coraz silniejszym ze­ stawianiu tematów o przeciwstawnych znaczeniach. Nie przypadkowo zarówno drugi rozdział, jak i sama książka kończą się bardzo modnymi od jakiegoś czasu w anglo-amerykańskim świecie naukowym oksymoronami. * Por.: „Napić się piwa z butelki, podanego przez kelnera w białym fartuchu w nowej kawiarence na re­ staurowanym placu Konstytucji w zasięgu wzroku bo­ haterów pracy i robotników Stachanowów, to wznieść toast zwycięstwa nad tym gatunkiem socjalizmu, który dawniej panował w Warszawie i równocześnie za triumf [wolnego] rynku (s. 142), oraz: „W mieście, któ­ re już dawno temu miało dosyć Marksa, [nowy gmach] Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego wydaje się 'wulgarnym' wykładem (lecture) jednej z najbardziej elementarnych propozycji teoretycznych: zmiana i in¬ nowacja w sferach ponad/pozastrukturalnych (super¬ structural) kultury są zawsze zdeterminowane ostatecz­ nie zmianami w bazie ekonomicznej. Z drugiej strony mało kto, rzecz jasna, czyta Marksa w Bibliotece na gó¬ rze" [czyli nad zbudowanym w podziemiach mallem, parkingiem oraz, uczęszczaną przez wielu amerykań¬ skich biznesmenów, kręgielnią], (s. 191). Czy książkę Davida Crowleya można uznawać za innowacyjną? Z całą pewnością tak - ale z jednym podstawowym zastrzeżeniem, że nowe nie musi ko¬ niecznie znaczyć lepsze. Warsaw przedstawia obraz miasta przez nieco inny pryzmat, z dystansem osoby znającej tematykę i niewątpliwie zaangażowanej, która niemniej żyje poza codziennymi realiami opi¬ sywanego miejsca. W zrozumieniu wielowarstwo¬ wych aspektów wielkiego miasta współczesnego taki punkt widzenia także ma swoją wartość (nawet du¬ żo znaczącą). Można odnieść wrażenie, że sam autor, mimo wzniesienia ww. toastu zwycięstwa nad po¬ przednio panującym ustrojem, cierpi z powodu wła¬ snej tęsknoty dla czasów, kiedy sam był młodszy, i za¬ równo Warszawa, jak i cała Polska były niewątpliwie bardziej osobliwymi miejscami do zwiedzania i prze¬ bywania niż w obecnych czasach ujednolicenia kul¬ turowego przy równoczesnej polaryzacji, i kryzysie społecznym. Pod tym względem wydaje się, że sam autor pada momentami ofiarą bełkotliwie określo¬ nego syndromu zacytowanego przez Crowleya Ame¬ rykanki S. Stewart jako „Nostalgiczne marzenia chwili sprzed wiedzy i samoświadomości, która sama przetrwa tylko w samoświadomości nostalgicznej narracji" (s. 55). * Skrajnym przykładem tej jawnej tendencji może być książka autorstwa M . Page'a pt. The Creative Destruction of Manhattan, Chi­ cago 1999. Autor niniejszej recenzji pragnie przeprosić wydawnic­ two Chicago University Press, że nie był w stanie recenzować tej monografii. �Peter Martyn • W A R S A W W KAPSUŁKACH Szczególnie intrygującą a zarazem kontrowersyjną stroną Warsaw jest zestawienie okresu powojennej od¬ budowy miasta (zwłaszcza w krótkim epizodzie zw. so¬ crealistycznym) z erą „postkomunistyczną" ostatnich mniej więcej piętnastu lat. Mimo braku bibliografii, indeksu, jednego chociażby planu Śródmieścia oraz numeracji ilustracji (z których kilka zostało opubliko¬ wanych w lustrzanym odbiciu - m. i n . zdjęcie na stro¬ nie 78, przedstawiające Pomnik Poległym i Pomordo­ wanym na Wschodzie, gdzie odwrócona data 1<7. IX. 3 > 9 , przypomina nieco słowo EXIT, wagon zaś jedzie nie na Syberię lecz Zachód), Warsaw wcale nie jest książką popularnonaukową. Raczej jest ona przezna¬ czona dla stosunkowo małej garstki ludzi lepiej lub go¬ rzej poinformowanych, którzy umieją, i co ważniejsze, lubią posługiwać się sofistyką. W trzech rozdziałach podzielonych na 27 zatytułowanych podrozdziałów znajdują się cenne wśród mniej trafnych, a czasem wręcz mylnych, spostrzeżeń, rażących uproszczeń oraz niekończących się, wieloznacznych, sprzecznych wza¬ jemnie uwag. Skoro Warszawa została zniszczona w stopniu tak ekstremalnym, fakt ten zresztą autor podkreśla - nale¬ ży zastanawiać się, dlaczego także i do niej ma się sto¬ sować teza: „Miasta tworzą się poprzez zawijanie no¬ wego w stare" (s. 12). Wiadomo tylko, że, niezależnie 57 od ustroju politycznego, rodzaj rekonstrukcji zniszczo­ nej substancji historycznej mniej lub bardziej sponta­ nicznej był niezbędny dla miasta i jego mieszkańców. W Niemieckiej Republice Federalnej odbudowę wielu równie zniszczonych miast zainicjowały i prowadziły same władze miejskie - w Warszawie, niestety, głów­ nym inicjatorem rekonstrukcji było Państwo. Skoro David Crowley nie posługuje takimi określeniami, jak genius locii lub „tożsamość" w kontekście miejskim, to należy przypuszczać, że to są pojęcia mu obce. Choć wspomina o próbach zaangażowania mieszkańców w życie miasta i wykazuje zainteresowanie sprawą ochrony przestrzeni publicznej w mieście przed prywa¬ tyzacją i narastającą izolacją społeczną, nie ma tu miejsca na pojęcie „miejskość" (urbanity). Należy przy¬ puszczać, że jest to dla niego albo określenie anachro¬ niczne albo zbyt abstrakcyjne. Znamiennym jest, że w samym tytule zakończenia autor zadaje pytanie: „Co dalej z przestrzenią publiczną?" Aluzyjna i dwuznacz­ na odpowiedź autora, który jest daleki od dokonania syntezy, z prostej przyczyny, że nie łączy w całość róż¬ nych aspektów opisywanego przedmiotu, nie pozosta¬ wia wiele miejsca na optymizm. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9e7178a54b5a53eafe4b90d6b285e9e1.pdf 5e0e24b902b43f5c0c321a181a570cc1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5331 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource Indie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4952 Title A name given to the resource Powrót do Indii / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.133-141 Creator An entity primarily responsible for making the resource Martyn, Peter Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text odróż potrwa zaledwie cztery tygodnie. W tak krótkim czasie uda mi się zrealizować tylko część pierwotnych zamierzeń. Nie będzie innego wyj­ ścia, niż skorzystać z mądrej rady, że lepiej ograniczyć się do kilku miejscowości i zrezygnować z ambitnego planu podróży, która - by go zrealizować - musiałaby potrwać przynajmniej trzy miesiące. Pociągami (spędzę w nich aż jedną czwartą część pobytu) około siedmiu tysięcy kilometrów, zatrzymując się zaledwie w kilku miastach. Wyruszam w drogę w marcu 2001 roku, w sześć miesięcy przed tzw. atakiem na Amerykę, któ­ ry otworzy nową epokę w stosunkach międzynarodo­ wych, pogrążając w kryzysie przemysł turystyczny. M o­ imi najważniejszymi przewodnikami po Subkontynencie będzie kolorowy film dokumentalny francuskiego reżysera Louis M alle’a, nakręcony w 1969 roku dla BBC, wyklęte przez znaczną część m ahometan Szatań­ skie wersety, które w opinii ich autora stanowią książkę jego życia, oraz przeróżne, bliżej nieokreślone motywy i wątki, łączące m ałą krainę mego pochodzenia ze światem hindusów i żyjących na Subkontynencie m u­ zułmanów. W obliczu tego, co zastanę na miejscu, zre­ zygnuję z zamierzeń „naukowych” - rozstanę się z nimi bez większego żalu, tak jak przy poważnej awarii wyrzu­ ca się zbędny bagaż. Ograniczę się do roli obserwatora i osoby opisującej. Jak Malle - który poddawszy się bez­ miarowi Indii, postanowił rejestrować kamerą jedynie to, co widział z samochodu, gdy przemierzał kraj z pół­ nocy na południe, posługując się jedynie papierem, piórem oraz mapami i planami miast, które kupiłem po przylocie, będę w pełni świadom, że wobec ogromu świata Subkontynentu, w jego wymiarze przestrzen­ nym i czasowym, mój własny mikrokosmos ma zniko­ me znaczenie. Przyjmę więc, że wszystko to, co mi się przytrafi po drodze, dopomoże mi wczuć się w realia codziennej egzystencji rdzennych mieszkańców tego obszaru świata. Moje intuicyjne reakcje na ludzi i wa­ runki, w jakich żyją, wywrą istotny wpływ na kształt i przebieg tej podróży. Poddając się „normom” i zasa­ dom miejscowych duchów opiekuńczych, owoce, jakie będę zbierać, często okażą się gorzkie, ale na tyle życio­ dajne, że wystarczą mi do końca życia. P P E T E R J. M A R T Y N Powrót do Indii że dziś, mimo że jestem prawie dziesięć razy starszy, mam zaledwie mętne wyobrażenia o tym, co mnie cze­ ka na Subkontynencie, więc jako dziecko nie byłem w stanie pogodzić się z tym, że może istnieć coś, co jest wyższe niż stumetrowa iglica największego kościoła w moim mieście rodzinnym. Człowiek powinien uczyć się przez całe życie. W pasażu handlowym w drodze do podziemnego dworca kolejowego (skąd można poje­ chać do jeziora Thun, z którego kiedyś wyruszyłem z rodzicami do góralskiej mieściny) kupiłem scyzoryk firmy Victorinox-Wengera - być może ostatnia ikona Szwajcarii. W samolocie do Delhi większość pasażerów stano­ wią Hindusi, powracający, w szerokim sensie tego sło­ wa, do siebie; pozostali to najczęściej „dzieci Zacho­ du”, które wierzą, że odnajdą w Indiach coś, czego nie ma w Europie. D ostałem miejsce w środkowym rzędzie w klasie ekonomicznej. Pytam, czy nie ma przypad­ kiem wolnego miejsca przy oknie. Siedzący obok mnie Widok z samolotu Wyprawa zaczyna się około 6 rano na Okęciu. Ki­ lometry będę więc liczyć z wysokości 4 tysięcy metrów, wyobrażając sobie mijane w dole krajobrazy, granice, miejsca, resztki dawnych kultur. W czasie trzygodzin­ nej przesiadki w Zurychu, mimo niesmaku, że naj­ większa podróż, jakiej dokonam w tym wcieleniu, wie­ dzie przez pozbawione jakiegokolwiek charakteru lot­ nisko, cały czas pamiętam, że poza niekończącymi się polami północno-wschodniej Francji właśnie Szwajca­ ria była pierwszym krajem zagranicznym, który zoba­ czyłem na własne oczy. W Zurychu zdam sobie sprawę, 1. (New) Delhi nr VIII, Uroczystości w dniu niepodległości. Tan ce­ rze ze stanu Pendżab przed łukiem żałobnym zw. All India Memo­ riał ku czci żołnierzy Imperium Brytyjskiego, poległych w czasie obu wojen światowych 133 �Peter J. Martyn ♦ POW RÓT DO INDII 2. U lica M ain Bazaar w dzielnicy Paharganj widziana z drugiego piętra hotelu Hindus, który leci z uroczą, ubraną tradycyjnie żoną, małym chłopcem i niemowlęciem - przemawia do mnie z przejęciem, że jeśli mam zamiar zwiedzać tyle miast, koniecznie muszę kupić miesięczny bilet linii Jet Airways. Za chwilę, ku mojemu zdziwieniu, stewarde­ sa wraca z wiadomością, że znalazła dla mnie miejsce przy oknie. Siedząca obok kobieta pochodzi z Augsburga, ale mieszka w Monachium, gdzie pracuje w opiece spo­ łecznej. Sens życia odnalazła w buddyzmie. Rozstanę się z nią dopiero w Delhi. Neofitka - sympatyczna, ale potwornie skąpa, kupi od razu bilet autokarowy „za je­ dyne 94 rupie” do leżącej około 370 kilometrów na północ dawnej wioski góralskiej Dharamsala, mekki nawróconych na buddyzm, gdzie zajęcia z religii oferu­ je się wraz z noclegami i wyżywieniem. Niemka, zafa­ scynowana jest Indiami w sposób powierzchowny i nie­ co fanatyczny. Choć wciąż spotyka się ludzi, którzy twierdzą, że w Indiach nie tyle poszukują, ile doświad­ czyli duchowego wtajemniczenia czy oświecenia, w dzi­ siejszych, materialistycznych czasach nie zdarza się to już zbyt często - znacznej większości przybyszy z Zacho­ du wystarczą inne doznania. Zwykle przyjeżdżają, by przede wszystkim korzystać z niskich cen, rozrywek, narkotyków i seksu. Kiedyś podróż była niecodzienną przygodą i intensywnym przeżyciem. Dziś ludzie podró­ żują, by zaspokoić konkretne, zwykle przyziemne po­ trzeby, a wszystko to, co przydarza się poza tym, jest dla nich sprawą drugorzędną. Każdy może osiągnąć swój cel bez większego wysiłku. Ze wszystkich nietubylców, których poznam w Delhi, Bombaju i innych miastach, jedynie ta, już nie pierwszej młodości, pracownica m o­ nachijskiego magistratu twierdzi, że poszukuje wyłącz­ nie przeżyć duchowo-religijnych. W miejskich molo­ chach Indii nie m a już powodu, żeby były złudzenia co do świata dawnych kolonialistów, tym bardziej że naro­ dziła się tutaj nowa kasta, która więcej ma wspólnego z międzynarodową warstwą profesjonalistów - ludzi, którym w gruncie rzeczy jest obojętne, czy mieszkają w Bombaju, Baltimore, Chicago, Chennai, Dallas czy Delhi - niż z miejscowym społeczeństwem. Wśród pasażerów sam olotu nr SR 194, który odla­ tuje ze Szwajcarii o godzinie 12.10 i lądować będzie na lotnisku im. M ahatm y Gandhiego ok. 02.00 czasu lo­ kalnego następnego dnia, przeważająca większość uważa siebie za synów i córki indyjsko-hinduskiej re­ publiki Bharat. Po wylądowaniu m oja współtowarzyszka podróży wykaże się kompletnym brakiem taktu i zrozumienia dla dram atu tożsamości kulturowej, jaki toczy się we współczesnych Indiach. M łodego człowie­ ka, wyraźnie zdenerwowanego długim staniem w ko­ lejce do kontroli paszportów, zapyta: Is this your first ti­ me in India?. Biedak, który mówi z akcentem typowym dla Birmingham i środkowej Anglii, jest kompletnie zaskoczony tym absurdalnym i niezręcznym pytaniem, bo jego wygląd jednoznacznie świadczy przecież, że jest Hindusem z diaspory (którą tworzą hindusi i m u­ zułmanie wywodzący się z Subkontynentu, tzw. non-re­ sident Indians), zamieszkującej m.in., a może nawet przede wszystkim, Wyspy Brytyjskie. 134 �Peter J. Martyn ♦ POW RÓT D O INDII Nieustające konfrontacje, czyli Delhi wyskakuje chłopak i z figlarnym błyskiem w oku wyrzu­ ca na środek ulicy, niemal nam pod nogi, cały karton zepsutych jajek. Niem ka buddystka wygląda nieswojo. Niezgrabni przybysze z innej planety, którzy wylądowa­ li dosłownie przed chwilą, przytłoczeni ogromnymi, groteskowymi plecakami - wyglądamy jeszcze bardziej niesamowicie niż postaci z Boscha. Docieramy szczęśli­ wie do hotelu, który po drodze polecili nam pracowni­ cy przepełnionego pensjonatu. Kompetentni, młodzi recepcjoniści wyjaśniają, że nie mogą nas zaprowadzić od razu do wolnych pokoi, ale zapraszają do środka. Zostawiamy bagaż na dole i idziemy na taras nad trze­ cim piętrem. Tam, pod okiem tandetnie wyrzeźbionego bóstwa szczęścia Ganesza m oja współtowarzyszka, za­ chwycona faktem, że zdobyła lokum za symboliczną ce­ nę, zaprasza na limkę, hinduski odpowiednik coca-co­ li czy fanty, - blady napój o chemicznym smaku, serwo­ wany w firmowej butelce ze słomką. Jest to jedna z ostatnich chłodnych nocy przed tzw. ciepłym, to zna­ czy gorącym, sezonem. Poddając się nastrojowi cichej euforii, patrzymy na budzące się powoli miasto i wsłu­ chujemy się w jego odgłosy. Ktoś kaszle, z odbiorników radiowych słychać charakterystyczne melodie bardzo mi jakoś bliskiej hinduskiej muzyki rozrywkowej. Wszyscy studenci antropologii i etnografii powinni mieć okazję spędzić co najmniej miesiąc w którymś z molochów tzw. rozwijającego się świata, żeby pozbyć Ze zniżającego się powoli do lądowania samolotu widzę najpierw słabe światła wyraźnie oddzielonych dzielnic Delhi, z których jedne wytyczone zostały zgod­ nie z planem, inne zaś powstały w absolutnym bezła­ dzie, a po wylądowaniu makabryczne, opuszczone, mroczne, jakby zaciemnione przed nalotem ulice pery­ ferii. Ponaddwudziestokilometrowa jazda do centrum ciągnie się w nieskończoność, ale nagle rozpoznaję gi­ gantyczną aleję otaczającą łukiem ogrody pałacu daw­ nego gubernatora brytyjskiego, obecnie oficjalnej rezy­ dencji prezydenta republiki. W śródmiejskie obszary nowej stolicy wjeżdżamy, mijając gmach Poczty Głów­ nej. Proszę kierowcę, żeby nas podrzucił pod dworzec New Delhi Railway Station. Ulica M ain Bazaar w zna­ nej dzielnicy Paharganj, gdzie zatrzymują się niezamoż­ ni przybysze z całego świata potrzebujący taniego, ale bezpiecznego noclegu w Delhi, nocą przypomina głów­ ną drogę dawnej podmiejskiej osady. Wiejska zabudo­ wa i biologiczne zapachy nie m ają nic wspólnego z wszechobecną na lotnisku wonią środków dezynfeku­ jących, mydła toaletowego i kadzidełek. Scen odgrywa­ jących się w tych zaułkach nie można określić jako dantejskich - przywodzą raczej na myśl letnią noc w średniowiecznym mieście północnej Europy; typki i sceny jak z Breughla czy Boscha. Zza jakichś drzwi 3. W idoki z założonego po 1911 roku C onnaught Place 135 �Peter J. Martyn ♦ POW RÓT DO INDII się złudzeń co do przyszłości gatunku ludzkiego. Dzisiej­ sze Delhi jest jednym z tych molochów, które nie two­ rzą całości miejskiej. Składa się z luźno połączonych centrów biznesowo-handlowych i usługowych, kolonii mieszkaniowych oraz slumsowatych klitek zw. jhuggies. Trudno uzasadnić twierdzenie, że ten rozrastający się patchwork, gdzie odnaleźć można wszelkie wymyślone przez człowieka formy budownictwa, posiada centrum. Obok ruin siedziby hinduskich maharadżów, pięciu ko­ lejnych stolic założonych przez muzułmańskich despo­ tów, sułtanów i mogołów, oraz zaniedbanych osad (roz­ wijających się organicznie podobnie jak miasta średnio­ wiecznej Europy), funkcjonuje na rzecz świata nieusta­ jącego postępu zupełnie inny rodzaj organizmu zurbani­ zowanego. Za sprawą imperialnych władz brytyjskich sprzed I wojny światowej i po przeniesieniu tu w 1931 roku stolicy z Kalkuty powstało racjonalnie zaplanowa­ ne, rządowe miasto-ogród New Delhi, zabudowane monumentalnymi gmachami oraz przypominające daw­ ne cantonments angielskiego Raju - zamknięte, chronio­ ne osiedla przeznaczone dla międzynarodowego korpu­ su dyplomatycznego. Wokół rozbudowały się dzielnice ekskluzywnych willi, kolonie skromniejszych domków jednorodzinnych, bloki mieszkalne. Znany z licznych relacji i powieści żar, do którego Europejczycy nigdy nie mogli się przyzwyczaić, przenika wszędzie, omijając tylko klimatyzowane pomieszczenia. Z każdym dniem jest coraz goręcej, noce już nie przyno­ szą ulgi. Miejscowi twierdzą, że pora upałów do niedaw- 4. Przejście graniczne między A m ritsarem a Lahore na rozpoczynała się dopiero w kwietniu. W Indiach ist­ nieje odmienne podejście do klimatu niż w Europie pół­ nocno-zachodniej oraz wschodniej, gdzie ludzie traktu­ ją lato jako zbawienie od mrozów i miesięcy niedostat­ ku światła dziennego. W Delhi, Lahore oraz Kalkucie, która ze wszystkich większych miast ma najstraszliwszy klimat, czeka się z niecierpliwością na monsun i krótki - od listopada do marca - sezon umiarkowanych tem­ peratur. W Madrasie (współczesna nazwa: Chennai) i Bombaju (Mumbai) temperatury w dzień rzadko scho­ dzą poniżej 20°C jedynie w styczniu i lutym. Przed każ­ dym wyjściem na zewnątrz trzeba pokonać lęk przed zmęczeniem i trudami upału, trzeba też przyzwyczaić się do tłumów i ogromnego ruchu ulicznego, nieustającego hałasu i duszącego smrodu spalin. Wszyscy, jeśli mogą, jeżdżą samochodami lub rykszami, dziś już zwykle zmo­ toryzowanymi. Poza zatłoczonymi w dzień bazarami i bocznymi ulicami lub zaułkami niektórych dzielnic właściwie nie sposób poruszać się pieszo. Delhi, choć fascynujące, jest najstraszliwszą wizy­ tówką Indii. W okolicach ogromnego ronda Connaught Place, gdzie zamożni, ustabilizowani społecznie miesz­ kańcy robią zakupy i wraz z urzędnikami państwowymi, pracownikami pobliskich biurowców oraz przyjezdnymi ze świata spotykają się w klimatyzowanych kawiarniach, restauracjach i lokalach szybkiej obsługi - czekają całe stada pucybutów, oszustów i nachalnych żebraczek z dziećmi. Wrażliwemu, niezahartowanemu przybyszowi byłoby chyba najlepiej i najbezpieczniej, gdyby po prostu umiał się wyłączyć z tego, co dzieje się wokół - innymi słowy, gdyby nie przyjmował do wiadomości, że on sam może mieć coś wspólnego z otaczającym go światem kontrastów pomiędzy tymi, którzy uczestniczą w kosmo­ politycznym życiu współczesnego molocha, a tymi, któ­ rzy znaleźli się na samym dnie. Ale taka postawa spowo­ duje, że będzie on kompletnie oderwany od otaczają­ cych go realiów. Turyści-wycieczkowicze nadal traktują świat jako spektakl, który ma ich rozbawić i zadowolić; nie chcą odczuwać żadnych przykrości, bo przecież są na urlopie. To ich odróżnia od podróżników, którzy biorąc udział w swoistej wyprawie umysłowej, powinni zastana­ wiać się nad tym, co spotykają na swej drodze. Zanim dotrę do ronda o monstrualnych proporcjach, którego klasycyzująca architektura naśladuje prowincjonalną elegancję angielskich kurortów Cheltenham, Leaming­ ton Spa, Tunbridge Wells czy Brighton, zostanę namie­ rzony przez kierowcę rykszy, który zawiezie mnie do biu­ ra turystycznego „z koncesją rządową”. W Parku Cen­ tralnym pucybut z szajki małych oszustów zrobi mi awanturę, że chodzę w zaniedbanym obuwiu, i pokaże, że mam na nich krowie gówno. Kiedy mocno zdegusto­ wany i przygodami, i samym molochem będę wracał po kilku godzinach główną ulicą Paharganju, jak rybę z wo­ dy wyłowi mnie z tłumu młody, grubawy Kaszmirczyk, który poluje tu na oszołomionych, osłabionych cudzo­ ziemców. Zrobiłby wszystko, żeby mnie zabrać do rajskie­ go Śrinagaru, gdzie mieszka jego rodzina. Mówi, że przyj­ 136 �Peter J. Martyn ♦ POW RÓT D O INDII mują gości na łodzi mieszkalnej, a od kilku lat żyją w roz­ paczliwej nędzy - po ogłoszeniu stanu wojennego w Kaszmirze zamarła turystyka. Idąc spokojnymi w miarę zaułkami, aby ominąć straszliwie zatłoczoną „bazarową” arterię Paharganju, gdzie zaczepiają, jak tylko się da - zamiast do przezna­ czonej wyłącznie dla turystów sali rezerwacji na dwor­ cu New Delhi, trafiam do biura dla miejscowych, któ­ rzy stoją godzinami, żeby kupić bilety kolejowe. Skwar wyczerpuje siły i łamie opór. Jest już po czwartej, nie­ długo będą zamykać biura, więc ulegam komuś (żeby było śmieszniej - jest to sikh), kto zauważył moje na­ pięcie i dezorientację. Po krótkiej jeździe rykszą do prywatnego biura, gdzie, po rozmowie z „szefem” tra­ fiam na aroganckiego podwładnego, który sprzedaje mi - być może za podwójną cenę, lecz za to bez kolej­ ki i wypełniania standardowego formularza - bilet do Am ritsaru „ze śniadaniem” (które, naturalnie, nigdy się nie zmaterializuje). Za fachowe wyczyszczenie i na­ prawę butów przepłaciłem chyba dziesięciokrotnie, ulegając groźnie wyglądającym gorylom z szajki za­ trudniającej pucybuta i małego chłopca, który chowa się w krzakach z urządzeniem do strzelania rozcieńczo­ nymi wodą odchodam i krowimi. Przyjmuję, wbrew własnej woli, zaproszenie Kaszmirczyka, by odwiedzić sławny grób sufickiego świętego w dzielnicy Nizam ud(d)-in oddalony o 7 kilometrów od Paharganju, która kiedyś była osobną miejscowością zamieszkiwaną przez tradycyjną muzułmańską wspólno­ tę mahalla. Dziś już niewielu niemuzułmanów bywa w tej dzielnicy pożeranej przez bezkształtnego potwora współczesnego Delhi, zwłaszcza jak teraz - w momencie najbardziej mistycznym, o zachodzie słońca. Po ciężkim dniu pracy wierni siedzą przy galeriach, pachną kwiaty składane ku czci ucznia Hazrata Nizamuddin’a, Amira Khusrana, kronikarza i poety języka urdu, uznawanego za ojca khyal, klasycznej muzyki północnych Indii. Prze­ wodnik pokaże mi potem, jak się mieszka w wynajętej stosunkowo tanio jednoizbowej klitce, pięć minut spa­ cerkiem od mauzoleów. Z Kaszmirczykiem, który pra­ gnie w moich oczach uchodzić za dumnego i wiernego syna islamu, jadamy tanie posiłki (płacę za nie, bo sta­ nowczo odmawiam korzystania ze stołówki przy mecze­ cie) i zwiedzamy różne miejsca. Za opłaty niższe niż te, które zwykle muszą ponosić nie tylko cudzoziemcy, ale również zamożni Hindusi, jeździmy zmotoryzowanymi rykszami i zwiedzamy najstarszą, założoną w XVII wie­ ku dzielnicę Delhi Shahjahanabad. Siedzę przed wej­ ściem największego meczetu w Indiach Jami Masjid, ob­ serwując mężczyzn śpieszących się na zbiorową modli­ twę na ogromnym dziedzińcu, mogącym pomieścić 70 tysięcy wiernych. Cała dzielnica, w której mieszkam nie licząc niewielkiej wspólnoty sikhów, należy do mu­ zułmanów. Do muzułmanów należą też niemal wszyst­ kie znajdujące się w niej hotele, mój także. Sto lat temu stanowili oni prawie połowę mieszkańców miasta, dziś tak jak w całym kraju - zaledwie około 11%. 137 5. Lahore. Jeden z kolejnych wewnętrznych dziedzińców w forcie mogołów. Przewodnik R ashid robi zdjęcie sam otnej podróżniczki z Japonii Kazumi Hindusów poznam później, już po wyjeździe ze sto­ licy Indii. W Delhi, tak się składa, że jedyni ludzie, ja ­ kich spotykam, co do których nie pozostaje najmniej­ szej wątpliwości, że nie m ają nic wspólnego z islamem, pracują w państwowych biurach turystycznych, które m.in. organizują wycieczki po mieście. Jednodniowe wyprawy autokarowe z angielskojęzycznym przewodni­ kiem, choć często fatalnie zorganizowane, umożliwiają zapoznanie się z rozprzestrzenionymi na ogromną, nie dla pieszych, skalę aglomeracjami Subkontynentu. Wycieczka Delhi Delights —local sightseeing organizowa­ na przez biuro Delhi Tourism and Transportation D e­ velopment Corporation Ltd, zatrzymuje się obowiązko­ wo przy niezaliczającej się do zabytkowych świątyni hinduskiej Lakshmi Narayan, by zapoznać uczestników z podstawami hinduizmu. Będzie to błyskawiczny kurs historii, kultury i religii „narodu hinduskiego” - który nie może zadowolić ani cudzoziemców, ani przybyszy z prowincji, stanowiących zdecydowaną większość gru­ py. Z zagranicznych uczestników, nikt, oprócz mnie, nie decyduje się, by skorzystać z popołudniowych atrakcji. Przewodnik, któremu raczej było obojętnie, że „ten mędrek z Anglii” nie rezygnuje z dalszego wspól­ nego zwiedzania, nie krył jednak zdenerwowania, kie­ dy zauważył, że z wyraźnym zapałem wybieram się do ogrodzonych terenów muzeum po resztkach meczetu Quwwat-ul-Islam. - Po co zwiedzać te nędzne ruiny? pyta mnie. Ostrzegając wprost, że jesteśmy spóźnieni i że musimy zdążyć na zakupy w wielkim kompleksie handlowym, który, jak się okaże, znajduje się zaledwie pół kilometra dalej, daje nam pół godziny, żeby sam o­ dzielnie odkrywać pozostałości po pierwszym (tak wszyscy przynajmniej twierdzą) meczecie w Indiach, wzniesionym z budulca pozyskanego po rozebraniu 27 hinduskich i dżinijskich świątyń, i pobliskiego najwyż­ szego na Subkontynencie minaretu Qutb Minar, czyli Wieży Zwycięstwa. W Delhi już od 2000 roku za wstęp do niemal wszystkich znanych obiektów zabytkowych żąda się od cudzoziemców waluty zachodniej przeliczanej po kur­ sie jeden dolar - jedna rupia. W marcu 2001 roku na prowincję zarządzenie to dotarło tylko do Tadż Mahal - obleganego przez turystów od dziesiątków lat, gdzie cudzoziemców dyskryminowano już od dawna. �Peter J. Martyn ♦ POW RÓT DO INDII 6. W alące się fragmenty miejskiego dziedzictwa starego Lahore. N aw et jeśli uda się uratow ać część tej drewnianej architektury, to już nie m a mowy o przetrwaniu tradycji, która ją stworzyła Miasto przygraniczne Amritsar, największe dziś miasto po hinduskiej stronie podzielonego w 1947 roku Pendżabu, stracił status siedziby władz regionalnych. M iasto znalazło się w ogniu najkrwawszych starć pomiędzy walczącymi 0 swoje prawa muzułmanami a hindusami i sikhami uciekającymi z terytoriów pozostałych po pakistań­ skiej stronie granicy. Nie dojadę do nowej stolicy po­ łączonych ze sobą stanów H arijana i (hinduskiego) Pendżabu, założonej w 1951 roku według planu Le Corbusiera, Ćandigarh (Chandigarh). Pociąg Amritsar Express pokonuje około 460-kilometrową trasę w sie­ dem i pół godziny, pozwalając mieszkającym na emi­ gracji sikhom dojechać po wylądowaniu w Delhi do ich świętego miasta. Złotą Świątynię, zniszczoną nie­ mal kompletnie przez wojsko indyjskie szturmujące za­ barykadowanych w jej murach separatystów, odbudo­ wano głównie z funduszy podarowanych przez liczną 1 dobrze prosperującą mniejszość sikhijską zamieszkałą w Środkowej Anglii. Po wszystkich rzeziach ludności cywilnej - m.in. masakrze 1919 roku dokonanej przez oddziały brytyjskie pod dowództwem generała R.E.H. Dyera w ogrodzie Jallianwalla Bagh w dniu świątecz­ nym Bhaisakki, nadal jakby coś wisi w powietrzu nad miastem. N ie jest to miejsce szczególnie przyjazne dla obcych, ale miejscowi za to dają przybyłemu święty spokój, w pełnym znaczeniu tego słowa. Miejscowi muzułmanie nie rzucają się w oczy, choć przed podzia­ łem Subkontynentu stanowili oni niemal prawie poło­ wę mieszkańców miasta. Prawie nie słyszy się muezinów. Czterdzieści pięć kilometrów stąd, w historycznej stolicy Pendżabu (i drugim co do wielkości mieście dzisiejszego Pakistanu), w którym w pierwszej połowie X X wieku społeczność hinduska stanowiła jeszcze 30% ludności, dziś liczy ona zaledwie tysiąc osób, a świątynia sikhijska pozostaje zamknięta. Am ritsar pozwala mi otrząsnąć się po podwójnym wstrząsie - tożsamościowym oraz pojęciowo-światopoglądowym, który przeżyłem w Delhi. Muszę też nabrać sił przed następnym szokiem kulturowym, którego spodziewam się w Lahore (ang. nazwa dla m iasta Lahaur). Zycie, poza głównymi arteriami i bazarami, jest o niebo spokojniejsze, próby oszustwa znikome przede wszystkim zaś nie widać rażącej nędzy. Mimo coraz wyższych temperatur i suszy bez stresu można 138 �Peter J. Martyn ♦ POW RÓT D O INDII dniem, poza urzędnikami i stojącymi na warcie nieska­ zitelnie ubranymi żołnierzami-strażnikami granicy, nie ma prawie nikogo. Cały rytuał stemplowania wiz, wy­ pełnienia formularzy i odpowiadania na pytania celni­ ków trwa około 60 minut, czyli nadspodziewanie krót­ ko. Po drugiej stronie czeka następny przewoźnik, któ­ ry, za przyzwoitą cenę i bez żadnego targowania, do­ wiezie nas pod same drzwi hotelu w położonym około 25 km od granicy centrum miasta. W Wagah taksów­ karz omija ogromną kałużę, na brzegu której handlują ludzie, i skręca w lewo. Jedziemy wzdłuż granicy jakieś 100 kilometrów na godzinę. Zatrzymujemy się przed opuszczonym, wpół zrujnowanym domem wśród siel­ skich łąk. Spoglądam na moją współtowarzyszkę, któ­ ra sennie patrzy przed siebie. Twarz kierowcy, widzia­ na w lustrze, wydaje się zupełnie pozbawiona wyrazu. Myślę o kolejnych dwóch naiwniakach z Zachodu, po­ rwanych w nieznane: last seen at the border Crossing be­ tween India and Pakistan, heading in the direction of L a ­ hore. Po chwili sam ochód rusza dalej, przejeżdża jakiś niski most i skręca w prawo. Już widać pierwsze domy na peryferiach metropolii. poruszać się po zabudowanym organizmie, który nadal wygląda, funkcjonuje i jest postrzegany jako miasto. Oficjalnie założył go czwarty guru sikhijski Ram Das w 1577 roku, niemniej, poza kilkoma prostymi jak strzały traktami w pobliżu kompleksu zbudowanego dookoła świątyni i Amrit Savovar („stawu nektaru za­ pewniającego nieśmiertelność”) Stare M iasto jest ty­ powym przykładem skupiska domów, które rozwijało się organicznie, bez wyraźnego układu. Planu Amritsaru nie mogę dostać ani tutaj, nie było go także w Delhi, ani nawet w sławnej londyńskiej firmie Stam ­ fords, która sprowadza materiały kartograficzne ze wszystkich zakątków świata. Dzielnica Cantonment, zbudowana po drugiej stronie torów kolejowych wedle planu dla europejskich kolonialistów, założona w dys­ kretnym oddaleniu od części zamieszkanej przez lud­ ność miejscową, jest wciąż m odna i określana jako „elegancka” lub nawet „ekskluzywna”. N oclegi są tań­ sze niż w Delhi. Wybieram „luksusowy” pokój z telewi­ zorem blisko dworca, w hotelu, gdzie nie zobaczę ani jednego gościa z Zachodu. Pierwszą osobą, z którą nawiązuję bliższy kontakt, jest Japonka spokojnie czekająca na pociąg osobowy do Lahore. Kuriozalny pojazd, załadowany na peronie różnymi towarami, z jednym wagonem mieszczącym kilkudziesięciu pasażerów, wyrusza z godzinnym opóź­ nieniem . W iększość towarzystwa, zdecydowanie „wsiowego” z wyglądu, wysiada na przedostatnim przy­ stanku, a nas grzecznie informują na następnym, że odprawy paszportowa i celna odbędą się za kilka go­ dzin i że, skoro pociąg po tamtej stronie granicy odjedzie późnym popołudniem, może wolelibyśmy poje­ chać do odległego o trzy kilometry przejścia drogowe­ go. Mężczyzna z rykszą rowerową, do której przymoco­ w ana jest skrzynia na bagaż, czeka jakby specjalnie na nas. Myślę, że są takie momenty w życiu, kiedy czło­ wiek powinien zapamiętać każdy szczegół; należy do nich właśnie jazda w towarzystwie zaprzyjaźnionej Ja ­ ponki przez wyjątkowo sielskie, intensywnie zielone łąki Pendżabu do jedynego otwartego przejścia gra­ nicznego między Indiami a Pakistanem. Mijamy małą wioskę, w pobliżu której zbudowano jedną z tych czę­ sto widywanych instytucji, sprowadzonych wprost ze świata brytyjskiego, zwanych young girls lub young boys’ school. Uczennice, które m ają właśnie przerwę na lunch, stoją i gapią się na poruszających się rykszą z prędkością pięciu kilometrów na godzinę nieco za­ niedbanego pana z legendarnego niegdyś kraju Wilajet i drobne dziewczę z krainy skośnookich dżinów, którzy, gdyby dotarli tu z Birmy w 1942 czy 1943 roku, zrobiliby z ich pradziadków niewolników, a może wręcz mydło. Rzeczywistość zawsze wykracza poza wszelkie formy fikcji. Rzeczywistość jest niezastąpiona. Przejście graniczne między wioskami A tari i Wagah to kolejny wątek bajkowej podróży z Am ritsaru do L a­ hore. Przy niewielkim ruchu samochodowym służy ono przede wszystkim pieszym. Wczesnym popołu­ Cudowne miasto W jazd do Lahore wywoła lawinę niesamowitych skojarzeń i nadziei związanych z miastem. Widzę sce­ ny jak ze snu. To olśnienie, wyjście z wieloletnich ciemności - spełnienie marzeń. Droga biegnie równo­ legle do kanału bujnie porośniętego drzewami i traw­ nikami. W kilku miejscach kąpią się dzieci, gdzie in­ dziej, mimo coraz większego ruchu samochodowego, który należy do całkiem innego wymiaru niż wszech­ obecna sielskość, na kocach przy brzegu opalają się lu­ dzie. W idać ogromne, brudne ciężarówki, nad naszymi głowami wiszą kable elektryczne, rozpostarte między olbrzymimi słupami, które niczym się nie różnią od tych na Żeraniu lub w Nowej Hucie. Przez chwilę wy­ daje mi się, że jestem pod Warszawą. Zwalniamy, aby przejechać tory kolejowe, które w pobliżu tutejszego Cantonment przecinają drogę wzdłuż kanału. Widać zardzewiałe wagony, wielkie plamy ropy naftowej, fa­ bryki, kominy drapieżnie sterczą w niebo. Przez otwar­ te okno słychać potworną kakofonię współczesnego świata, czuć smród spalin, zabijających wonne zapa­ chy idyllicznego Pendżabu. A le tu nic mi nie przeszka­ dza, bo chodzi o potencjał, który tkwi w tym miejscu, a nie o jego obecną postać. W siedmiomilionowym molochu oczekiwanie wszechobecnego Edenu byłoby totalną obłudą. Trzeba przyznać, że widok z siódmego piętra na współczesne śródmieście, ciągnące się między Starym M iastem a prowadzącym do Cantonment, bulwarem The Mall - nie jest zbyt rajski. W tym morzu zabudowy najczęściej z szarego żelbetonu, już mniej chaotycznej niż w bezkształtnych aglomeracjach po tamtej stronie 139 �Peter J. Martyn ♦ POW RÓT DO INDII granicy, hotel położony jest świetnie. W burzliwych dziejach tego wielokrotnie obleganego, dewastowane­ go i odnawianego miasta, które przetrwało wszystkich panujących tu feudałów, despotów i cesarzy, tkwi coś niewątpliwie genialnego. Skoro stałym widocznym tu motywem jest budowanie, kultywowanie i zachowanie cywilizacji miejskiej, dżinn miejsca - genius loci, czyli duch opiekujący się tym miejscem - musi być nieznisz­ czalny. Stoi nieopodal drugi już, identyczny z wyglądu, mały i zgrabny meczet. Nie mam ochoty zastanawiać się nad kwestią związków między religią a państwem, bo zamierzam jedynie zwiedzać Lahore; mnie interesu­ je przede wszystkim kwestia miejska. 23 m arca 1940 roku w tym właśnie mieście podpi­ sano rezolucję, która będzie kamieniem węgielnym w procesie zakładania państwa Pakistan (Pakistan w języku urdu znaczy Ziemia Czystych). Mówi się, że jednocześnie wybrano tę nazwę jako akronim czterech głównych regionów, z których miało się ono składać: Pendżabu, terenów zamieszkanych przez Afganów, czyli Pasztunów, Kaszmiru i Sindhu. Stolicą państwa miało być miasto, które skupiało i przyciągało środo­ wiska intelektualistów muzułmańskich, wykształco­ nych w najlepszych szkołach i najbardziej prestiżo­ wych uniwersytetach Anglii. W rocznicę dwudziesto­ lecia podpisania rezolucji w sąsiedztwie fortu (takiego jak w Delhi) i kolosalnego meczetu Badshahi Jami, zbudowano 60-metrowy pomnik betonowy o sylwecie przypominającej nieco górną część wieży Eiffla, który nazywa się Minar-i-Pakistan. Symbol pakistańskiej nie­ podległości stoi w mieście, którego rola w życiu poli­ tycznym państwa znacznie zmalała po przeniesieniu stolicy - najpierw do Karaczi, a potem do budowane­ go od podstaw po 1961 roku Islamabadu. W Pakista­ nie nie ma m iasta o tak bogatych i starych tradycjach jak Lahore - stolica sztuki, kultury i najważniejsze centrum intelektualne muzułmańskich Indii. Nie brak dowodów potwierdzających hipotezę, że w ponadtysiącletnich, udokumentowanych dziejach m iasta n aj­ ważniejszą rolę odegrali nie tyle cesarze i duchowni, ile po prostu jego mieszkańcy. M iejskość Lahore nadal jest żywa i namacalna. Miejsce to skłania do namysłu nad kwestią „ducha opiekuńczego” w odniesieniu do historii, formy i mieszkańców. Kiedy porównuję Lah o­ re i Delhi, przychodzą na myśl zestawienia Marsylii lub Tuluzy i Paryża czy Kolonii (zniszczonej w latach 1944­ 45) lub M agdeburga (zdewastowanego w 1630 roku) i Berlina. Lahore wiele łączy z Florencją i Bolonią, Hamburgiem i Lipskiem, Wrocławiem, Lwowem, Jassami, Płowdiwem, Smyrną czy Aleppo, które zdążyłem odwiedzić, a także, jak przypuszczam, M osulem i Basrą, Saną, Muskatem, Isfahanem i Szirażem, do któ­ rych jeszcze nie dotarłem. Odczuwam jakąś magiczną harmonię z otoczeniem. Podobnie czułem się w in­ nych miejscach i miastach. Jednocześnie staję się wy­ jątkowo operatywny, mam mnóstwo energii, zała­ twiam mnóstwo spraw, jestem życzliwie traktowany przez niemal wszystkich miejscowych. Nawiązuję kon­ takty z wykładowcami na Akadem ii Sztuk Pięknych, która ma siedzibę w bogato zdobionym gmachu obok sławnego Ajayabghar („Domu W spaniałości”), najstar­ szego czynnego muzeum na Subkontynencie, gdzie kuratorem był ojciec Rudyarda Kiplinga. Choć czas się tu nie zatrzymał, m iasto nie wkro­ czyło jeszcze w X X I wiek. W łaściwie wszystko zmienia się tutaj z pewnym opóźnieniem i w zwolnionym, m i­ mo wszystko, tempie. „Billboardy” przymocowane do niezbyt eleganckich latarni na bulwarze The Mall, zwanym oficjalnie Shahrah-i-Quaid-i-Azam, przywo­ łują na myśl początek lat 90. w Polsce. Księgarnia do­ mu wydawniczego Ferozson’s przypomina dawny ORPA N w Pałacu Kultury. Jest tu szeroki wybór książek firmowych i innych wydawnictw krajowych oraz po­ twornie drogie jak na tutejsze kieszenie albumy im­ portowane z Indii i mnóstwo przedruków książek za­ chodnich, zwłaszcza brytyjskich. Dominuje angielski i miejscowy urdu. Książki traktuje się tutaj jako m ate­ riał badawczy czy literacki - a nie jako towar, który m a przynieść zysk. Starom odna szata graficzna okła­ dek należy do świata mojego dzieciństwa. Wychodzę stam tąd z ciężką paczką zawiniętą w szorstki papier pakowy i przewiązaną sznurkiem. Przed księgarnią młody człowiek naprawia stary motocykl - takimi m odelam i jeżdżono w latach m łodości mojego ojca. Przejeżdża czarna taksówka, jak z filmu z lat 50., n a­ kręconego w wytwórni Ealing Studios. Skończywszy ostatniego papierosa Gold Flake, z paczki kupionej jeszcze w Indiach, palę pakistańskie Gold Leaf. N a ich opakowaniu widnieje logo z charakterystycznym wi­ zerunkiem marynarza, którego już się nie używa w Anglii. W Pakistanie zachowało się więcej moty­ wów z kraju mego urodzenia niż w Indiach, pragną­ cych jak najszybciej upodobnić się do zglobalizowanego świata współczesnego. Zastanawiam się, do jakiego stopnia można by jeszcze spotkać się z podobnie gęstą atmosferą minionej i straconej epoki w starych, nie odwiedzonych tym razem przeze mnie, ośrodkach m iejskich innych regionów Subkontynentu, m.in. w Allahabadzie, Lakhnau lub Ahmadabadzie. W hotelu spotykam na korytarzu dwóch wesołych non-resident Pakistanis —okazuje się, że to kolejni roda­ cy z Birmingham. Jeden z nich nosi pocieszny, zapew­ ne tutaj kupiony kapelusz zwany trilby, tylko wyrobio­ ny nie z filcu ,ale gładkiej, czarnej skóry. Zapraszają do siebie, ale późnym wieczorem, bo teraz po raz ostatni idą na miasto - jutro m ają lecieć do domu (home). M ożna sobie wyobrazić, że na tej płynącej mlekiem i miodem ziemi przodków, która na ich kieszeń wciąż jest bardzo tania, musieli sobie nakupić mnóstwo rze­ czy. Więcej ich nie widziałem - z pewnością wrócili bardzo późno do hotelu, przecież w Lahore szkoda cza­ su na sen. Mój pokój wyposażony jest we wszystko, czego potrzebuje najbardziej wybredny podróżnik: te­ lewizor, sprawne radio, łazienka z gorącą wodą, lodów­ 140 �Peter J. Martyn ♦ POW RÓT D O INDII ka, biurko, krzesła i pufy (można by tu świetnie podjąć kilka osób). Lahore zawsze było, i w znacznym stopniu wciąż jest, miastem handlowców i kupców. W koryta­ rzach widać kelnerów, którzy pchają wózki pełne na­ pojów i jedzenia. Ten hotel to współczesny karawanseraj, ale obawiam się, że skoro transakcje, które zawie­ ra się w jego murach, należą do minionej epoki - jego dni są już policzone. Ledwie zdążyłem wejść do poko­ ju, słyszę telefon - oddzwaniają z agencji organizującej wycieczki po mieście, z którą skontaktowałem się wcześniej. Rashid jest wspaniałym przewodnikiem, warunki do zwiedzania wyśmienite, bo prawie nie ma turystów. W Lahore przybyszy z innych stron nie traktuje się ja ­ ko wycieczkowiczów na urlopie, lecz jako podróżników-gości. W oczach naszego przewodnika-gospodarza szczególny szacunek budzi to, że do Lahore przyjecha­ łem z Hindustanu. Kazumi - samotnie podróżująca urocza Japonka - oczarowała go w pełni. Mimo że R a­ shid nie mówi tego wprost, mam wrażenie, że bardziej czuje się on synem swojego miasta niż kraju. Jego przodkowie od niepam iętnych czasów m ieszkają w Lahore na średniowiecznej starówce. Przedpołudnie spędzamy na terenie dawnej twierdzy (odpowiednik delhijskiego Czerwonego Fortu). Rashid m a w nas wdzięcznych gości, więc z zapałem i dumą pokazuje nam wszystko, co uważa za warte obejrzenia. Opowia­ da o mogołach (kojarzonych zwykle nie tyle z Lahore, ile z A grą i Delhi), którzy nie tylko tutaj panowali ale, co najważniejsze, zrealizowali swoje ogromnie wpływo­ we założenia urbanistyczne. Zwiedzamy miejsca tak piękne, jak samo brzmienie ich nazw w języku urdu lub w perskim: Shish Mahal („pałac luster”) i Naulakha (pawilon z 1631 roku, którego nazwa - „dziewięć lakhów, czyli 900 tysięcy - może odnosić się do liczby cennych kamieni użytych do inkrustacji jego murów lub do wartości całego arcydzieła), które znajdują się w Forcie, a także ogrody Śalimar („domu rozkoszy”) i baradari („pawilon rozkoszy”) na wyspie na rzece Rawi, gdzie dopływa się łodzią. Choć tym razem nie zwie­ dziłem Tadż Mahalu, oglądam mniej znane, ale równie wielkie mauzoleum, zbudowane przez „Władcę Świata” Shahdżahana dla ojca, N urud D in M uham m ed Dyahangir Bashah. Zastanawiam się, czy faktycznie ten monumentalny grobowiec jest taki, jaki jest, dlate­ go że jeden z czterech najpotężniejszych władców mogolskich, którego pochowano w tym mieście, życzył so­ bie wiecznego spoczynku „pod otwartym niebem”, czy też po prostu budowy tej nigdy nie dokończono? Gdy­ by zrealizowano ją zgodnie z życzeniami syna lub wdo­ wy, najsłynniejszy zabytek Subkontynentu nie znajdo­ wałby się w Agrze, lecz w dzisiejszym Lahore. Prawdziwą, lecz mocno podupadłą perłą Lahore jest Stare Miasto, otoczone niegdyś murami obronny­ mi, dziś zaś szerokimi plantami. Ulice - zatłoczone, kolorowe, pełne przeróżnych zapachów - sprawiają wrażenie swoistego pastiszu. Choć w Delhi i Agrze za141 7. M uzeum miejskie w Lahore, nazywane przez mieszkańców D o­ m em W spaniałości (Ajayabghar). Rzeźba z III wieku przed naszą erą, chrześcijańską, Buddysty zachow ującego długo trwający post, jest najbardziej znanym eksponatem . Po odzyskaniu niepod­ ległości pomnik W iktorii trafił do środka muzeum, włącznie z in­ nymi nowymi eksponatam i, które zajęły m iejsca tej części zbio­ rów przeniesionych do Republiki H induskiej chowało się więcej śladów po dawnych zdobywcach i imperatorach, N iccolo M anucci, który odwiedził L a­ hore w początku siedemnastego wieku, zanotował, że domy na tutejszym Starym Mieście sięgają ośmiu kon­ dygnacji. Czy czeka Lahore kolejna katastrofa? Czy śladów po drewnianej architekturze m iasta pozostanie tak niewiele jak po wielopiętrowych budowlach śre­ dniowiecznego Lahore? Tak jak Louis Malle, który po­ dróżował po Indiach ponad trzydzieści lat temu, na­ bieram straszliwego przekonania, że wszystko to, co najcenniejsze, lub po prostu bezcenne, nie ma szans na przetrwanie. Fotografując drewniane loggie, balko­ ny, wykusze, portale i inne walące się dzieła dawnej sztuki snycerskiej, jak Malle zdaję sobie sprawę, że czas skazany na zapomnienie został zatrzymany tylko na chwilę. Niezależnie od przyszłych losów wszech­ obecnej walącej się architektury drewnianej wiadomo, że nie przetrwa tradycja, która stworzyła to wspaniałe dziedzictwo, bo w Lahore używa się dziś tych samych materiałów co na całym świecie. Nadszedł czas przekroczenia nieprzyjaznej granicy między Pakistanem i Hindustanem . D o przejścia wie­ zie mnie ten sam taksówkarz, który mnie stam tąd za­ brał i z którym się wtedy umówiłem, że będzie na mnie czekał pod hotelem w południe, piątego dnia po m o­ im przyjeździe. W drodze, aż do Am ritsaru - pozosta­ nę pod urokiem Lahore, ale kiedy nazajutrz zbudzę się w pociągu dążącym powoli do Bom baju i w porannym półmroku zobaczę perony dworca New Delhi, z które­ go wyjechałem niemal dokładnie przed tygodniem, to, żeby czar ten nie prysnął, próbować będę zapomnieć o otaczających mnie realiach. I myślę intensywnie o cudownym mieście, które powstało nad wodami jed­ nej z pięciu rzek Pendżabu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7e51d2b2aae805ff9ab1a88d0c1e8189.pdf f419eb85eb14e16c60d555437508e97b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2864 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2669 Title A name given to the resource Troja brytyjska w centrum kraju? 0 kwestii świetności zaniku cywilizacji miejskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.104-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Martyn, Peter J. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Peter]. Martyn * TROJA BRYTYJSKA W C E N T R U M KRAJU? dzie wewnętrznej, złożonej przeważnie z trzech pasm P E T E R J. r u c h u , w której skład wchodzą estakady, przejazdy MARTYN podziemne, wjazdy i zjazdy, kolosalne r o n d a oraz skrzyżowania nadziemne, ustąpiły obszerne tereny dawnego układu zabudowy. W imię niemiłosiernego postępu, stworzenia nowego, rzekomo wspaniałego Troja brytjska w centrum kraju? 0 kwestii świetności 1 zaniku cywilizacji miejskiej porządku urbanistycznego rozebrano nie t y l k o ceglaną architekturę okresów wiktoriańskiego oraz edwar- diańskiego wraz ze standardową miernotą lat między­ w o j e n n y c h . Pod k i l o f poszły także mieszczańskie d o m y 0 drewnianej k o n s t r u k c j i charakterystyczne dla an­ gielskich miast sprzed e p o k i uprzemysłowienia. Trasa tak zwanej Wewnętrznej O b w o d n i c y odbiega o d l i n i i dziś prawie nieistniejących murów o b r o n n y c h , nie­ mniej stanowi ona obecnie i c h analogię, stwarzając bardzo wyraźną granicę, która dzieli współczesne city biznesu, rozrywki i k o n s u m p c j i o d rozległych dzielnic podmiejskich. W i d z i a n o w niej p o m n i k równości spo­ łecznej i dobrej k o n i u n k t u r y gospodarczej spowodo­ wanej nieustającym postępem t e c h n i c z n y m . R ó w n o ­ cześnie ta potężna manifestacja zbliżającej się masowej epoki t r a n s p o r t u indywidualnego ujęła jądro dawnego W miasta w m o n u m e n t a l n y m uścisku śmierci. artykule p o d tytułem Urban in the Sama nazwa Coventry powszechnie nie budzi dziś British Heartłand starano się przybliżyć re­ Drama w świadomości Brytyjczyków wielkiego entuzjazmu. alia historyczne Coventry, miasta central­ O d b u d o w a n o je po zniszczeniach z lat 1940-1941 i cen­ nego na ziemiach środkowych (the Midlands) Wysp t r u m przebudowano według śmiałych planów urbani­ Brytyjskich poprzez analizę sprzeczności oraz złożono­ stycznych, stworzonych dla nowego miasta prosperity ści jego dziejów. Wydaje się, że przedstawiając proce­ związanego z społecznym równouprawnieniem, wznie­ sy historyczne przez pryzmat dziejów całego sionego na bazie 1 kraju dwudziestowieczni badacze często nie tylko nie doce­ masowej produkcji samochodów 1 urządzeń mechanicznych. W kontekście dziejów nie­ n i a l i i p o m i j a l i , lecz wręcz zapomnieli zwrócić uwagę co dawniejszych wyrażenie sent to Coventry wzbudzi ne­ na szczególne w a r u n k i , w j a k i c h w odległych czasach gatywne skojarzenie miasta-więzienia, do którego wysy­ o n o powstało i rozkwitało. Zagadnienie przeszłości łano jeńców wojsk Jego Królewskiej Mości podczas C o v e n t r y p o d e j m o w a l i do bardzo niedawna jedynie W o j n y Cywilnej (1642-1652), natomiast powiedzenie l o k a l n i historycy i specjaliści, przy czym nie powstała o w o wywodzi się z czasów znacznie starszych. Aluzje do praca, która przedstawia pełną syntezę, zestawiającą sprawowania władzy w czasach feudalnych, jakie zawie­ jego dzieje w okresach średniowiecza (czas świetności ra w sobie pojęcie wymierzania sprawiedliwości zesłań­ miasta), nowożytnym (kiedy nastąpiło powolne znie­ c o m z różnych krańców środkowego regionu kraju zwa­ kształcenie i ostateczny zanik specyficznej tożsamości nego Mercia, należy przeciwstawiać i n n e m u wyrażeniu, miasta), i przede wszystkim nowoczesnym (zagłada także dawniejszego pochodzenia as true as u n i k a l n e j dla tej miejscowości rodzimej k u l t u r y i życia blue, które odnosi się do barwnika o wyjątkowo i n t e n ­ społecznego). Coventry sywnym błękicie używanego w farbowaniu sławnego wówczas sukna najlepszej jakości - broaddoth. Umiejęt­ ność wytworzenia tego naturalnego barwnika z liści I, Echa przeszłości w mieście współczesnym urzetu (isatis tinctoria, pop. cruciferae), stosowanego przez Brytów do farbowania skóry, stanowi przykład przetrwania w czasach średniowiecza odziedziczonych D l a przyjeżdżających po raz pierwszy do C o v e n t r y koleją, a u t o k a r e m l u b wszechobecnym samochodem po cywilizacji celtyckiej obyczajów i obrzędów nawiązu­ jest mało prawdopodobne, że c o k o l w i e k może w y ­ jących do pradziejów miasta i jego okolic. C h o ć wiele wrzeć tak głębokie pierwsze wrażenie jak gigantyczna osób kojarzy dzisiejsze miasto z „kolejnym środkowo- obwodnica otaczająca całe c e n t r u m miasta. Z b u d o w a ­ -angielskim straszydłem" urbanistycznym, można o d ­ n o ją w tętniących życiem - przynajmniej dla niektó­ czuć w n i m nadal echa przeszłości, kiedy to - pomijając r y c h - l a t a c h 60., kojarzących się z bezprecedensowym wymiar architektoniczny - mentalność i sposób życia d o b r o b y t e m m a t e r i a l n y m . Bypassem t y m , zbudowa­ samych mieszkańców C o v e n t r y (zwanych the n y m z b e t o n u i asfaltu, większość r u c h u samochodo­ trians) wego o m i j a serce miasta. M o n u m e n t a l n e j autostra­ molocha i nowożytnej stolicy regionu, B i r m i n g h a m . 104 Coven- bardzo wyraźnie odróżniały się o d sąsiedniego �Peter]. Martyn • TROJA BRYTYJSKA W C E N T R U M KRAJU? Zważywszy na fakt, że C o v e n t r y przeżyło złotą epo­ A l f r e d Tennyson przewidział już prawie 100 lat wcze­ kę p o n a d 500 lat t e m u , będąc samodzielnym ośrod­ ś n i e j . Rozciągały się one poza strefą fabryk i zakładów k i e m z własną unikalną kulturą i tożsamością, to prze­ maszyn oraz urządzeń e l e k t r o n i c z n y c h - miany, jaka dokonała się w ciągu około stu lat nie n y c h n i e j e d n o k r o t n i e w t y c h samych m o n t o w n i a c h , 4 wytwarza­ można traktować wyłącznie w kategoriach „rozwoju". które dostarczały broń i sprzęt w o j e n n y w czasie oby­ Metamorfoza, której miasto uległo o d przełomu okre­ d w u w o j e n światowych X X stulecia. 5 su wiktoriańskiego do początku lat 70. X X w i e k u , kie­ T r u d n o zaprzeczyć d o w o d o m istnienia rodzimej dy m . i n . ogólna liczba mieszkańców powiększyła się k u l t u r y miejskiej, w której zabytki architektoniczne prawie dziesięciokrotnie, wiązała się z zanikiem istnie­ stanowią najtrwalsze i wywierające najmocniejsze wra­ jącej i funkcjonującej o d wieków miejskiej cywilizacji żenia ślady dawnej wspaniałości Coventry. W czasach przedindustrialnej. Taką interpretację specyficznego obecnych są one na ogół wyrwane z k o n t e k s t u zgła­ d r a m a t u C o v e n t r y podkreślają w n i k l i w e opisy przeby­ dzonego pejzażu średniowiecznego c e n t r u m miasta, wającego t a m w 1933 r o k u literata Johna Boyntona a wśród istniejącego dziś otoczenia „utopijnej" m e t r o ­ Priestleya, dla którego było t o : „miasto zagubione p o l i i automobilistów w czasie i rozwijające się w t a k i m tempie, jakby rewo­ miejscu. Z bliżej niewyjaśnionych powodów pierwsza lucja przemysłowa odbywała się na pełnych o b r o t a c h " ; katedra zniknęła prawie bez śladów i nie zostały po miasto ze śtedniowiecznym c e n t r u m „ze strzelistego niej żadne przekazy ikonograficzne, natomiast prze­ (Motopia) wyglądają wręcz na kamienia i rzeźbionego drewna", które zostało „oblę­ trwała „druga", której nadano w 1918 r o k u status n o ­ żone atmią nakrętek, śrub, młotów, kluczy, przyrządów wej katedry. D o resztek z r u j n o w a n y c h po nalocie listo­ p o m i a r o w y c h , świdrów i tokarek maszynowych". p a d o w y m 1940 r o k u murów tego późnośtedniowiecz- 2 Postrzegane w t y m kontekście zniszczenia wojenne, nego arcydzieła p o d wezwaniem św. Michała, przybu­ gdy w trakcie m . i n . masowego n a l o t u niemieckiego d o w a n o trzecią, ostatnią katedrę w Coventry, n o w o ­ n o c ą 14-15 listopada zburzono gotycką świątynię zwa­ czesną, wzniesioną na planie g o t y c k i m . B ę d ą c zwróco­ ną Coventry Cathedral, na w k i e r u n k u północnym, świątynia ta jest niezorien­ tracą swoje „przełomowe" zna­ czenie. Zamiast symbolicznych obrazów nagłego u n i ­ towana, w związku z czym w i e r n i modlą się nie w stro­ cestwienia statego miasta należałoby wprowadzić po­ nę Jerozolimy, lecz k u pobliskiej miejscowości N u n ­ jęcie stopniowego upadku, czyli powolnego zaniku, eaton, znanej głównie jako węzeł kolejowy. Igrające w czasach nowożytnych zakończonych w X X w i e k u wizualnie iglice średniowiecznej świątyni Św. M i c h a ł a zagładą nie t y l k o wyglądu architektonicznego wraz ze i stojącego opodal kościoła św. Trójcy oddają mocne, wcześniejszym układem zabudowy, ale także trybu ży­ a jednak tylko szczątkowe włażenie istniejącej do po­ cia i miejskiej koegzystencji jego mieszkańców-obywa- łowy X V I w i e k u estetyki dawnego miasta. teli (citizens), i c h współistnienia zarówno w obrębie O d przełomu lat 60. i 70. zeszłego, X X w i e k u pró­ miejskiej s t r u k t u r y społecznej, jak i ze światem daw­ bowano odtworzyć fragment miejskiego krajobrazu niej o wiele bliższej ptzyrody. M i a s t o już wcześniej, dawnego Coventry, które znajduje się pół k i l o m e t r a a właściwie o d drugiej połowy X I X w i e k u , stanęło na zachód o d centralnego placu Broadgate, po drugiej w obliczu przemiany, która uderzyła w średniowieczne stronie przeznaczonego wyłącznie dla r u c h u pieszego c e n t t u m zaledwie trzy lata po pobycie Priestleya. K i e ­ i zorientowanego na dzwonnicę św. M i c h a ł a c e n t t u m dy przystąpiono do rozbiórki całych obszarów starego handlowego the Precinct, Coventry, nie brano p o d uwagę dziedzictwa k u l t u r y połowie lat 50. według p r o j e k t u mianowanego w 1938 miejskiej, ale raczej t y l k o wizję zrealizowanego w pierwszej ultranowoczesnego r o k u pietwszego w kraju architekta municypalnego c e n t r u m , wspaniałego, lśniącego, pełniącego funkcje D o n a l d a Gibsona. U l i c a Spon Stteet składa się z d w u ­ handlowo-usługowe i biznesowo-komercyjne. Miało dziestu k i l k u domów mieszczańskich zbudowanych na o n o obsługiwać przede wszystkim bogacących się ro­ szkielecie d r e w n i a n y m , z których ogromna większość botników, z których wielu „awansowało", przeprowa­ została t u przeniesiona z i n n y c h miejsc w c e n t r u m dzając się do bardziej ekskluzywnych przedmieść, zało­ miasta po z d e m o n t o w a n i u i częściowej rozbiórce. M i ­ żonych jeszcze przed w y b u c h e m drugiej w o j n y świato­ m o że z konserwatorskiego p u n k t u widzenia było t o wej. Stosunek George'a O r w e l l a do Coventry, zainte- przedsięwzięcie bez precedensu, nie zyskało o n o więk­ resowanego właśnie t y m , co nazwał „cywilacją w i l l o ­ szego powodzenia. Ogólny efekt o d b u d o w a n y c h za­ wą", był zdecydowanie antypoetycki, a jego w y r o k na bytków mieszczańskiej a r c h i t e k t u r y średniowiecznego miasto, które zastał w drodze do północno-zachodnie­ C o v e n t r y wzdłuż krótkiego o d c i n k a niegdyś ważnego, go ośrodka górniczego W i g a n w 1936 r o k u bezlitosny: a dziś właściwie martwego szlaku komunikacyjnego, „W C o v e n t r y człowiek może właściwie się czuć tak, przeciętego z jednej strony Wewnęttzną Obwodnicą, jakby znalazł się na Finsbury Park". Dzielnice peryfe­ a z drugiej pięttzącymi się stromo ścianami c e n t r u m ryjne bliźniaczymi d o m a m i , handlowego, bardziej przypomina skansen niż przy­ określane z podobną pogardą jako semi-detached sub­ kład tzw. żywej t k a n k i miejskiej. Już w 1964 r o k u , za­ urbia, przeznaczono dla następnych pokoleń „nowych n i m przystąpiono do rekonstruowania profilu „auten­ ludzi lekceważących przeszłość", których istnienie tycznie historycznej u l i c y " , sławny historyk architek- 3 zabudowane głównie 105 �Peter]. Martyn • TROJA BRYTYJSKA W C E N T R U M KRAJU? tury, pochodzący z N i e m i e c N i k o l a u s Pevsner, podsu­ sowując się do aparatu pojęciowego odrodzonego, a ra­ mowując wyraził szczerą, c h o ć ponurą w istocie opinię czej stworzonego w czasach nowożytnych), lecz w epoce na temat charakteru śródmieścia: „centrum C o v e n t r y wcześniejszej, zwanej średniowieczem. można traktować wyłącznie w kategoriach X X w i e k u . C o v e n t r y odegrało niegdyś kluczową rolę w trakcie C a ł a reszta jest bardzo n i e w i e l k a : m i m o wyjątkowo długotrwałych walk o władzę w królestwie - o d w o j e n ważnego powiązania z przeszłością to, co zostało na baronów (1263-1265), przez wojnę stuletnią (1337- powierzchni ze średniowiecznych b u d o w l i , jest o b c y m -1453) i wojnę [dwóch] róż (1455-1485) - aż do prze­ ciałem". jęcia t r o n u przez dynastię Tudorów. Ostateczny kres W 6 świetności C o v e n t r y położyły władze Rex Fidei odniesieniu do dwóch strzelistych d z w o n n i c , Defen­ wraz z trzecią, pozostałą po rozebranym w związku sor (sic!) H e n r y k a V I I I . W związku z rozwiązaniem z rozwiązaniem klasztorów kościele Franciszkanów klasztorów i kasatą zakonów w r a m a c h „reformy" K o ­ o d szarych habitów noszonych przez ścioła (1536-1547) jedyna tego rodzaju w kraju kate­ mnichów tego zakonu), z dumą nazwano C o v e n t r y dra klasztorna obsługiwana przez benedyktynów, gdzie miastem trzech iglic: the City of Three Spires. Zastąpie­ odbywały się posiedzenia angielskiego p a r l a m e n t u , nie samej nazwy miasta wskazuje zarówno jego sława który wszedł do h i s t o r i i p o d nazwą „Niewprawny" (tzw. Greyfriars, j a k i utożsamienie mieszczan-obywateli (burgess l u b (z 1404 r o k u ) oraz „Diaboliczny" (z 1459 r o k u ) , zosta­ citizens) z miejscem swego pochodzenia (por. ze znacz­ ła doszczętnie rozebrana. nie większym rozpowszechnieniem zwyczaju we W ł o ­ szech: citta delia Cinąue Giomate 9 C o v e n t r y słynęło ongiś nie z trzech pozostałych do - M e d i o l a n ; citta del­ dziś, ale z przynajmniej siedmiu iglic, dynamicznie ia Due Torre - Bolonia i t p . ) . Skoro jednak C o v e n t r y unoszących się w niebiosa n a d siecią krętych ulic, gę­ kiedyś słynęło nie z trzech, lecz ze znacznie większej sto zabudowanych o d f r o n t u d o m a m i o drewnianej liczby g o t y c k i c h iglic, m i a n o t o musiało k o n s t r u k c j i szkieletowej, wychodzącymi o d tyłu na 7 powstać w czasach nowożytnych. Zamiast uwieczniać dawną często obszerne podwórka l u b wprost na pole r o l n e . świetność miasta, te trzy potężne a zarazem dynamicz­ Cały zespół miejski otaczały m u r y obronne z d w u n a ­ nie eleganckie świadectwa zdolności w y b i t n y c h m u r a ­ stoma b r a m a m i , które zostały rozebrane 22 lipca 1662 rzy średniowiecznych są smutną pozostałością straco­ r o k u na rozkaz Karola I I jako o d w e t za opór stawiany nego grodu z innej e p o k i . Toczą z n i m i nierówną w a l ­ przez miasto w o j s k o m straconego w 1649 r o k u ojca Je­ kę chaotycznie postawione „niebotyki" k o m e r c j i oraz go Królewskiej Mości, i po których pozostał do dziś wielopiętrowe pudła mieszkalne o banalnej architek­ skromny odcinek łączący dwie mniejsze bramy, zwane turze Swanswell i C o o k Street G a t e s . i mało d y n a m i c z n y c h , kanciastych bryłach, wzniesione w czasach współczesnych. Echa bogatej Dzięki k u p c o m oraz działalności przeszłości śródmieścia widzianego z o b w o d n i c y szyb­ kiego r u c h u są już prawie niesłyszalne. 10 benedyktynów, słynących z n o n k o n f o r m i s t y c z n y c h sposobów zajmo­ 8 wania się n a u k a m i , oraz i n n y c h zakonów C o v e n t r y cieszyło się z żywych kontaktów zarówno h a n d l o w y c h , jak i k u l t u r a l n y c h z miastami k o n t y n e n t a l n y m i . Być II. W poszukiwaniu straconych wątków, składanie fragmentów dramatu zgubionego miasta może z Francji lub F l a n d r i i napłynęły także wzory w o l ­ nego miasta - a nawet w o l n e j r e p u b l i k i , cieszącej się własnym samorządem i p r a w a m i o b y w a t e l s k i m i (citi­ zenship), o co zabiegało m u n i c y p i u m (Corporation), oficjalnie powołane w r a m a c h trójstronnej Istotę zagadki Coventry należy powiązać z ideą ducha umowy opiekuńczego. N i e chodzi t u ani o państwo, ani o narzu­ terminatorskiej coną z góry zinstytucjonalizowaną organizację kościelną, uznane zarówno przez dwór królewski, jak i hierarchię lecz ośrodek miejski, kształtujący się w określonym re­ kościelną. Ówczesne miasto, któremu w 1451 gionie (the Midlands; dawniej Mercia) podczas długiego przyznano własne hrabstwo (city in county), (Tripartite Indenture) z roku 1355, roku można okresu zwanego medium aevum, czyli między upadkiem uznać za enklawę m i e j s k i c h wolności w zdominowa­ (w Europie Zachodniej) cywilizacji antycznej a tzw. o d ­ n y m przez ziemiaństwo kraju poddaństwa chłopów rodzeniem, które według uczonych dziewiętnastowiecz­ i ciągle jeszcze feudalnych stosunków własności. n y c h oznaczyło początek, czy też narodziny, epoki nowo­ Podstawowym d o w o d e m zaistnienia bogatej i ewo­ żytnej. Ponieważ w dość szczególnym przypadku Wysp luującej k u l t u r y miejskiej w Coventry, poza zabytkową Brytyjskich zmiany związane z przejściem do czasów no­ architekturą oraz źródłami d r u k o w a n y m i lub rękopi­ wożytnych bardziej kojarzą się z usystematyzowaną dzia­ śmiennymi, są procesje, pochody, obchody religijne łalnością gospodarczą, mającą na celu zysk, a więc nie i dramaty zwane m i s t e r i a m i (the Coventry z odrodzeniem kultury starożytnej, lecz ze wzrostem Cycles). 11 Mystery Próby „odtworzenia" misteriów z C o v e n t r y ustroju gospodarczego, zwanego kapitalizmem, to jed­ w postaci widowisk, spektakli t e a t r a l n y c h oraz czysto nak wydaje się, że klucza do rozwiązania zagadki genius religijnych, miały miejsce w r a m a c h trzech p o w o j e n ­ loci miasta Coventry trzeba szukać nie w procesach n y c h festiwali: ogólnokrajowego (Festival „społeczno-ekonomicznych" lub „politycznych" (dosto­ w czerwcu 1951 r o k u , p o d koniec maja 1962 r o k u (po 106 of Britain) �Peter]. Martyn * TROJA BRYTYJSKA W C E N T R U M KRAJU? „ceremonialnym" o t w a r c i u przez królową Elżbietę n o ­ o d ministerium), wej k a t e d r y ) , oraz w czterechsetną rocznicę urodzin od pracy) oraz pochód (od łaciny pagina, czyli scena W i l l i a m a Shakespeare'a w 1964 wyrwana z całości; procesja l u b k o r o w ó d ) . r o k u . Podczas gdy święta (święto religijne; dzień w o l n y Misteria 14 w nowej świątyni zorganizowano specjalnie zamówio­ stanowiły tylko jeden element, czysto religijny oraz ze­ ne na tę okazję przedstawienie nabożeństwa żałobne­ świecczony, wśród tutejszych wyjątkowo bogatych zwy­ go Benjamina B r i t t e n a War Requiem, czajów i związanych z n i m i obchodów ceremonial­ a w uroczysto­ ściach wzięły udział najwybitniejsze zespoły teatralne nych. oraz operowe Shakespeare Company, Sadler's Wells ze statusem głównej siedziby (Camera Principis) w kró­ 1 5 Uroczystość „przywitania księcia" związana i C o v e n t G a r d e n Opera, lokalnie działające zespoły lestwie, który nadano miastu w okresie przedłużonego teatralne, zarówno profesjonalne, jak i amatorskie, pobytu ojca Ryszarda I I , Czarnego Księcia, podkreśla wystawiły własne interpretacje średniowiecznych m i ­ jego znaczącą rolę w walce o władzę w okresie dynastii steriów. Tzw. misteria przedstawione przez cech te­ Plantagenetów. Z istniejących d o dziś w transkrypcji atralny the Theatre Guild of Coventry w wyjątkowo na­ opisów uroczystości zorganizowanych dla k o l e j n y c h strojowym otoczeniu r u i n przedwojennej katedry cie­ przedstawicieli m o n a r c h i i , szczególnie interesujące wy­ szyły się ogromną popularnością. N i e m n i e j , zważywszy dają się wjazdy symbolicznie witanego przez mieszczan na treść i samą formę, spektakle te wykazywały nie­ księcia-dzieciątka Edwarda, syna H e n r y k a V I we wrze­ wiele wspólnego ze scenami grywanymi pięćset lat śniu 1456 oraz trzyletniego syna Edwarda I V w k w i e t ­ wcześniej przez cechy rzemieślnicze na u l i c a c h miasta. n i u 1474, zamordowanego w w i e k u 13 lat razem z bra­ Zespoły amatorskie przedstawiły dwa cykle na podsta­ t e m w tzw. Wieży L o n d y n u . W obydwu wypadkach wie autentycznych tekstów pochodzących z pierwszej księciu towarzyszyła m a t k a bez ojca. O s t a t n i m księ­ połowy X V I w i e k u , wykorzystując w o z y , ciem, którego formalnie przywitano w Coventry, głów­ którymi 12 przewożono aktorów wraz z niezbędnym sprzętem o d nej siedzibie następcy t r o n u A n g l i i i W a l i i wraz z Fran­ jednej „stacji" do drugiej, co zbliżało je, przynajmniej cją oraz Szkocją i Irlandią był przyszły H e n r y k V I I I , po w i c h zewnęttznym kształcie, do śtedniowiecznych te- śmierci statszego btata, A r t u r a . aliów. N a t o m i a s t z uwagi na fakt, że nowożytni akto­ Kluczem do rozszyfrowania miejskiej rzy związani byli z kongregacjami kościelnymi, treścio­ cywilizacji, która rozkwitła w średniowiecznym Coventry, jest b u ­ w o przedstawienia te były raczej o wiele bardziej po­ dynek powszechnie dziś kojarzony na świecie ze znisz­ prawne p o d względem obrzędowo-rytualnym w po­ czoną w 1940 r o k u katedtą. Zachowana dzwonnica równaniu z i c h pierwowzorami, które łączyły w sobie oraz szczątkowe mury tego arcydzieła późnogotyckiej rodzajowo-realistyczne treści biblijne z l o k a l n y m i wąt­ architektury sakralnej pochodzą z okresu największej k a m i obyczajowymi, k o m i c z n y m i , satyrycznymi oraz groteskowo-fantas t y c z n y m i . 1 6 świetności dawnego miasta. Z perspektywy czasów dzi­ 13 siejszych niełatwo jest zrozumieć fakt, że były kościół parafialny św. Michała został zbudowany nie dla po­ Brak jednolitego sposobu określania widowisk, zna­ n y c h jako misteria (masteries), pochody trzeb biskupa i duchowieństwa lub przez władającego (pageants), (Ludus fundatora, lecz powstał dzięki wspólnej inicjatywie i do świadczy o i c h różnorodnych f o r m a c h oraz użytku samych mieszkańców. Świątynia ta była dziełem pochodzeniu. C h o ć początki t y c h spektakli wiążą się nie tylko pobożności, ale wyrazem d u m y mieszczan. sztuki (plays) Coventnae), l u b przedstawienia ludyczne tradycyjnie z działalnością zakonów, które zorganizo­ Notatkę zamieszczoną przy kosztorysie i wyjaśniającą wały przedstawienia scen wywodzących się z Biblii, źró­ cel wyjątkowo uroczystego widowiska, wchodzącego dłami inspiracji były nie tylko obrzędy liturgiczne lecz, w skład cyklu misteriów przygotowanego przez cech także miejscowe obyczaje, sukienników zarówno „na chwałę Boga", jak i „ku czci których korzenie sięgają w nieokreśloną przeszłość przedchrześcijańską. Proces tego miasta" (to [...Jtpe worschypp of thys Cytte), zeświecczenia misteriów dramatycznych o treści w y ­ zrozumieć jednoznacznie. łącznie liturgicznej, „cudownej" lub moralnej przez ce­ mieszczanie-obywatele utożsamiali się ze swoim mia­ chy zawodowe należy powiązać ze skomplikowanymi, stem. Jeśli samo miasto uwielbiano do tego stopnia, że 17 można Jest to dowód na to, jak a sporadycznie k o n f l i k t o w y m i , stosunkami i między składano m u hołd, to rodzi się pytanie, czy zwyczaj t e n klasztorami dowodzonymi przez najważniejszy i naj- mógłby być wyrazem przetworzonego w średniowieczu dawniej założony t u zakon benedyktynów a mieszcza­ obrzędu związanego nie tylko z miastem, lecz przede n a m i . Podczas gdy zjednoczone wszystkim z miejscem, w którym powstało, sięgając do duchowieństwo b i ­ czasów poprzedzających jego istnienie, jako obszaru za­ skupstw C o v e n t r y i L i c h f i e l d posiadało część miasta (the Prior's Half), of Coventry) to jego „gospodarzom" (the budowanego i skupiska ludności. Goodmen udało się uwłaszczyć tereny należące nie­ Wydaje się wielce prawdopodobne, że pagórek, na gdyś do regionalnych lordów feudalnych, zwanych hra­ biami (the Earl's Half). Podobne zestawienie którym wzniesiono zespół klasztorny, któremu nadano życia status katedry już w 1102 r o k u , oraz dwa wspaniałe i charakteru miasta średniowiecznego odzwierciedla podwójne znaczenie słów m i s t e r i u m (greka kościoły parafialne, już w czasach przedchrześcijań­ musterion: skich był miejscem obrzędów religijnych. Być może obrządek tajemniczy; łacina misterium: zawód, rzekomo k u l t t e n nawiązywał do celtyckiej b o g i n i znanej o d 107 �Peter ) . Martyn • T R O J A B R Y T i czasów okupacji rzymskiej jako C o v e n t i n a . Była ona Posiadacze ziemscy, prowadzący interesy również opiekunką źródeł w o d n y c h , których niegdyś było spo­ w mieście, przyczynili się do powstania „szlachty miej­ ro na terenie obecnego miasta, a więc przede wszyst­ skiej" (urban gentry), k i m sił życiodajnych. C o v e n t i n a może nie tylko wyja­ sowo przenosić się do L o n d y n u . Stolica kraju i przyszłe śnić źródłosłów samej nazwy Coventry, jako miasta serce I m p e r i u m Brytyjskiego „rozwijało się" nie tylko która o d X V I w i e k u zaczęła ma­ lub osady bogini, ale równocześnie nasuwa wiarogod- jako ustabilizowana siedziba królewska, ale ny sposób i n t e r p r e t a c j i źródeł legendy wiążącej się wszystkim jako c e n t r u m wszelkiego rodzaju kapitału - z „hrabiną" G o d a i v a (Lady Godiva). obrotowego, pożyczkowego, stałego, zmiennego i t d . Corocznie obcho­ przede dzone uroczystości na jej cześć nie nawiązują bezpo­ (jakby capital city znaczyło to samo co city of średnio do średniowiecznych świąt religijnych, lecz zo­ Proces t e n miał miejsce właśnie w okresie wielkiego stały zainaugurowane dopiero na początku X V I I wie­ kryzysu miast angielskiej p r o w i n c j i , kiedy dla C o v e n t r y k u . N a j p r a w d o p o d o b n i e j obnażona kobieta o rzadkiej skończyła się tzw. złota e p o k a . urodzie nie jeździła k o n n o po ulicach miasta, aby ura­ uzmysłowienia sobie, w j a k i sposób miasto pojmowane tować mieszkańców o d niemożliwych do udźwignięcia było przez jego mieszkańców-obywateli i przybyszów capital). Ważna wskazówka dla 19 podatków. Legenda ta została opisana już w X I I w i e k u , w t o k u gwałtownych wydarzeń i zmian w okresie pano­ kiedy „dostojni współobywatele" usiłowali odzyskać wania Tudorów, zachowała się w treści jednego z ostat­ przywileje zamieszkałego n i c h - przed i c h ostatecznym zniesieniem w końcu w zamku C o v e n t r y Castle, który zapewne rozebrano od feudalnego władcy X V I w i e k u - dramatów związanych z tradycjami cy­ już w X I V w i e k u . Była ona raczej personifikacją m i e j ­ klów misteriów z Coventry. Nosił o n tytuł scowych sil w i t a l n y c h oraz płodności ziemi macierzy­ Jerozolimy. Pojawienie się elementów zainspirowanych stej, która zawsze zwycięża ujemne Zniszczenie oddziaływanie przez m i t y starogreckie świadczy o znajomości tradycji i sztucznie wprowadzoną przez samego człowieka prze­ antycznej i powstaniu widowiska o bogatej symbolice. moc - m . i n . t a k i c h autokratów i despotów, jak mąż W spektaklach i uroczystościach rozgrywających się na Godaivy, hrabia Leofric, pierwszy biskup Roberta de ulicach C o v e n t r y w X V w i e k u wyraźnie widać wątki Limeseya, H e n r y k V I I I , K a r o l I I lub sparodiowana oraz postacie pochodzące nie tylko ze Starego i N o w e ­ w misteriach z C o v e n t r y postać biblijnego dzieciobój- go Testamentu, lecz takie z dzieł H o m e r a , wraz z czę­ cy królewskiego, H e r o d a . ściowo zmitologizowaną przeszłością samych Wysp Brytyjskich. Treść skomponowanej w 1570 przez cech P o w i n n o być powszechnie wiadome, że świątynie gotyckie były b u d o w l a m i silnie tętniącymi kowali, a przedstawionego dopiero w 1584 r o k u dra­ życiem. m a t u p t . Zniszczenie Jerozolimy Zgodnie z zasadą wywodzącą się wprost z b i b l i j n y c h opisów pierwszej Świątyni w Jerozolimie istniała hie­ pięciu próbach") odnosiła się do t o k u wydarzeń opisa­ rarchia przestrzenna z k l a r o w n y m podziałem na prze­ n y c h przez Józefa Fławiusza w Wojnie Żydowskiej. 10 strzeń przeznaczoną dla ludzi i tę, którą zajmowali Pod­ kreślono wyjątkowe okrucieństwo walk między skłóco­ przedstawiciele duchowieństwa. W kościele św. M i ­ n y m i ze sobą p l e m i o n a m i oraz frakcjami czynnymi chała w C o v e n t r y chór i prezbiterium zajmowały ma­ w Palestynie podczas insurekcji przeciw władzom rzym­ ło miejsca w stosunku do całości wnętrza. Z nawy k o ­ skim. W scenie kulminacyjnej przedstawiono destruk­ rzystali wszyscy mieszkańcy, służyła ona do przeróż­ cję miasta niebiańskiego symbolicznym a k t e m rozebra­ n y c h działań niewyobrażalnych w czasach obecnych, nia Świątyni przez zniszczenie jednego rekwizytu te­ m . i n . do tańca, k o n s u m p c j i , gier i t p . Znaczną część atralnego (podobnie jak dawniej w przedstawieniu ce­ bocznych naw zajmowały kaplice c e c h ó w : sukiennicy c h u sukienników spalono makietę symbolizującą wej­ za tęczą, bławatnicy za organami. Dalsze kaplice, po­ ście do piekła, zwane hellsmouth). 21 łożone poza przestrzenią ogólnie dostępną, przezna­ Niewykluczone, że sztukę tę odgrywano nie na wozach, lecz w j e d n y m czone dla k o w a l i , wytwórców gorsetów, czapników określonym miejscu - być może w r u m o w i s k u po roze­ i farbiarzy, znalazły się w d o d a t k o w y c h n a w a c h bocz­ branej około ćwierci wieku wcześniej katedrze przy n y c h . Część z n i c h miała własne wejścia o d ulicy oraz klasztorze Benedyktynów. Byłaby t o rzecz niesamowita, pomieszczenia na piętrze, gdzie członkowie spotykali się i nawet prowadzili interesy. (przy współpracy czap­ ników oraz postrzygaczy owiec razem z k r a w c a m i „po gdyby sztukę tę, stanowiącą w pełni już zsekularyzowa- 18 ne misterium wystawiono faktycznie w miejscu pierw­ W przeciwieństwie do drugiego głównego kościoła szej, zlikwidowanej w związku z rozwiązaniem klaszto­ parafialnego Św. Trójcy, kościół św. M i c h a ł a posiadał rów k a t e d r y zjednoczonego plan zaskakująco nieregularny. Określenie go przez i L i c h f i e l d . W i a d o m o , że w mieście przeżywającym kry­ Pevsnera jako „wielkiej i niezaprzeczalnie biskupstwa C o v e n t r y bolesnej zys, w którym różne ugrupowania skłonne były rywali­ a n o m a l i i " , słuszne w sensie ściśle s t r u k t u r a l n y m , wca­ zować ze sobą, stosunki mogły tylko pogorszyć się, i do le nie odnosiło się do realiów, w j a k i c h kościół po­ takiego stopnia, że spowodowały wewnętrzny rozpad wstał. Interpretację wybitnego historyka sztuki uwa­ społeczny. runkował nowożytny sposób patrzenia na budowlę, zolimy w odniesieniu do losu C o v e n t r y i jego mieszkań­ której układ i funkcje należały do pięćset lat wcześniej ców podczas w o j e n cywilnych, reformacji, krwawego m i n i o n e j epoki. 108 22 Moralizatorska wymowa Zniszczenia Jero­ �Peter}. Martyn • T R O J A BRYTYJSKA W C E N T R U M KRAJU? panowania M a r i i Tudorskiej, powszechnego po jej (zwanymi top shops). Napędzały je maszyny parowe bę­ śmierci ikonoklazmu i ponurego przejęcia władz miasta dące wspólną własnością, zainstalowane w b u d y n k a c h przez Purytanów wydaje się niewątpliwa; odnosiła się siłowni wzniesionych w ogrodach z tyłu. W t e n sposób ona do upadku kolejnej Jerozolimy - gotyckiej. unowocześniony cech tkaczy był w stanie konkurować Pierwotny układ wnętrza kościoła św. Michała, z f a b r y k a n t a m i i skutecznie walczyć z u j e m n y m i wpły­ wraz z jego średniowiecznymi f u n k c j a m i , zniknął już w a m i tzw. r e w o l u c j i przemysłowej, która często pozba­ setki lat wcześniej, zanim bomby niemieckie zniszczy­ wiała rzemieślników środków do życia i zmuszała i c h ły samą bryłę. Oprócz wystroju i r e l i k w i i Purytanie zli­ do zatrudnienia się w charakterze zdanej na łaskę fa­ k w i d o w a l i większość kaplic należących do cechów, brykantów taniej siły roboczej, czyli degradowała nie­ tworząc jedną wielką halę m o d l i t w . Jeśli przestrzeganie zależnych pracowników do stanu robotników najem­ przez następne w i e k i zasad odprawiania nabożeństw n y c h . Wszystko wskazuje na to, że C o v e n t r y było jedy­ przez jednego pastora widzianego przez wszystkich n y m miastem na świecie, w którym zorganizowano w i e r n y c h przemieniło charakter wnętrza kościoła, to „fabryki chałupnicze"; d u c h opiekuńczy dalej istniał... g r u n t o w n y r e m o n t samej substancji w drugiej połowie Losy miejscowego t k a c t w a , uzależnionego o d i m ­ X I X w i e k u można traktować jako główną przyczynę portowanego z W ł o c h , I n d i i i C h i n j e d w a b i u , z które­ zawalenia się całej wewnętrznej k o n s t r u k c j i podczas go powstawały głównie ozdoby d o eleganckich stro­ n a l o t u w 1940 r o k u . Kolejny r e m o n t w drugiej poło­ jów kobiecych, były już z góry przesądzone. Spowodo­ wie lat 30. już doprowadził do n i e m a l k o m p l e t n e g o wany umową handlową podpisaną w 1860 r o k u mię­ ścierania detali wnętrz. dzy rządami W i e l k i e j B r y t a n i i a Francji k r a c h t k a c t w a 2 3 chałupniczego, które zapewniało utrzymywanie około Wydaje się właściwie niemożliwe, żeby treść i f o r m a urodzonego 25 tys. ludzi w czterdziestotysięcznym mieście, zmusi­ w p o b l i s k i m S t r a t f o r d - u p o n - A v o n W i l l i a m a Shake- ło C o v e n t r y do opóźnionego przystąpienia do „postę­ speare'a. Nawiązania do znaczącej roli, jaką miasto powej" rewolucji industrialnej. odegrało w walce o władzę, znajdują się w serii sztuk w o w y m w stworzeniu miasta nowoczesnego była fa­ misteriów nie wpłynęła na twórczość 25 C z y n n i k i e m podsta­ tworzących rodzaj k r o n i k i dziejów późnośredniowiecz­ talna sytuacja, w której jego mieszkańcy się znaleźli nej A n g l i i o d Ryszarda II d o Ryszarda III. Szczególnie po 1860 r o k u . Podczas gdy blisko jedna dziesiąta l u d ­ ciekawie scharakteryzowano w trzech częściach H e n ­ ności sprzed k r a c h u wyemigrowała, głównie do N o ­ ryka VI tragiczną postać Małgorzaty z A n j o u , która wej Z e l a n d i i - skąd po nalocie l i s t o p a d o w y m w 1940 syna, r o k u i c h p o t o m k o w i e wysłali telegramy i listy wyraża­ Edwarda zrobiła z C o v e n t r y własną siedzibę. Ten sam j ą c e żal i współczucie - zgodnie z d u c h e m t a m t e j epo­ Edward, którego mieszkańcy miasta w i t a l i uroczyście k i i n t e l i g e n t n i , pomysłowi, a przede wszystkim przed­ jako księcia, gdy miał zaledwie 2 lata, zginął w bitwie siębiorczy ludzie, wśród których byli także przedstawi­ starając się o zapewnienie t r o n u dla swego pod Tewkesbury w 1471 r o k u . „Świętobliwy" mąż w o ­ ciele „nowego świata", zaczęli szukać sposobów aby jującej w jego i m i e n i u królowej, który nadal Coventry- wyzyskać status miasta z własnym hrabstwem, zamordowany zo­ Oprócz ogromnej rezerwy taniej siły roboczej po bez­ stał w tzw. Wieży Londyńskiej. Tragizm królowej osią­ robotnych kryzys w środkowoangielskim rzemieślnikach, mieście. koszty w y n a j m o w a n i a ga swą apoteozę w trzeciej scenie pierwszego a k t u Ry­ warsztatów l u b założenia zakładów były o wiele niższe szarda III, w której przeklina n i e m a l wszystkie postaci t u niż w przeżywającym równocześnie b o o m gospo­ sztuki. darczy B i r m i n g h a m . 24 Spełnienie się po k o l e i każdej klątwy i groźne­ 2 6 Poza. t y m C o v e n t r y , którego go ostrzeżenia kształtuje t o k wydarzeń do samego c e n t r u m zajmuje dolinę po małym jeziorze i w które­ p u n k t u kulminacyjnego, gdy zgodnie ze wściekłymi go o k o l i c a c h już o d wieków mieszkańcy w y d o b y w a l i sentymentami starej kobiety - k r w a w y despota ulega węgiel na potrzeby własne, w a r u n k i do rozwoju pro­ na polu bitwy „na samym szczycie" swoich o h y d n y c h d u k c j i przemysłowej były idealne. U c h w a ł a parla­ działań. m e n t u z 1848 r o k u , dotycząca sprawowania rządów l o k a l n y c h , zlikwidowała już status miasta we własnym hrabstwie. Kolejne zarządzenia z W e s t m i n s t e r u znio­ Epilog Zorganizowana przez miejscowych tkaczy sły prawa ziemskie, które zapewniały próba m u r a m i o b r o n n y m i . Ten średniowieczny obrony i c h tradycyjnie niezależnej pracy chałupniczej (outworking) mieszczanom dostęp do pastwisk i łąk położonych poza d a w n y m i n i z m dotyczący tzw. ziemi Łamas przed zakładami przemysłowymi w latach anachro­ i Michaelmas, gdzie obowiązywał zakaz b u d o w y nieruchomości właśnie do 50. X I X w i e k u wydaje się i s t o t n y m znakiem w o l i prze­ lat 60. X I X w i e k u , stanowił jedyną pozostałą po klę­ trwania rodzimej tożsamości miejskiej i związanego sce z nią stylu życia oraz obyczajów. A b y korzystać z n o w o ­ gospodarczo-społecznej barierę przed opóźnio­ n y m przewrotem technicznym. czesnych rozwiązań technicznych w swojej branży, 27 tkacze założyli spółdzielnie, które wybudowały osiedla W dziejach C o v e n t r y c e c h ą charakterystyczną jest połączonych ze sobą domów z charakterystycznie ulo­ powtarzający się m o t y w wahania między pomyślną k o ­ k o w a n y m i na górnych piętrach warsztatami t k a c k i m i niunkturą gospodarczą a zastojem, s p o w o d o w a n y m 109 �Peter J. Martyn • TROJA BRYTYJSKA W C E N T R U M KRAJU? zmniejszeniem się p o p y t u n a wyroby, w których p r o ­ znych, która łączy Londyn z Birmingham, w związku z czym d u k c j i specjalizowali się jego mieszkańcy. Lista p r o ­ umieścił wydrukowane kursywą wyjaśnienie przed wierszem: duktów przyczyniających się d o gospodarczego b o o m u miasta, j a k ą można wymienić, począwszy o d sztućców I waited for the train at Coventry, 1 hung with grooms and porters on the bridge, To watch the three tall spires; and there 1 shaped w X I I I i sukna w X I V w i e k u , a skończywszy n a samo­ The city's ancient legend into this: c h o d a c h , e l e k t r o n i c e , narzędziach maszynowych oraz N o t only we, the latest seed of time, r a d i a c h w ubiegłym s t u l e c i u , jest długa, i są tacy jesz­ New men, that i n the flying of a wheel cze, którzy twierdzą, że dalej ciągnie się ad Cry down the past, not only we, that prate finitum. 28 O f rights and wrongs, have loved the people well, A n d loathed to see them ovettaxed; but she • •• Did mote and undetwent, and overcame, The woman of a thousand summers hack, Mały Faeton z C o v e n t r y n a j p i e r w udoskonalił swój Godiva, wife to that grim Eatl, who tuled r o w e r d o p e r f e k c j i , a p o t e m dzielnie przyczepił d o n i e ­ In Coventry: or when he laid a tax go silnik benzynowy, żeby m ó c szybciej jeździć „moto­ Upon his town, and all the mothets brought c y k l e m " po k r ę t y c h u l i c a c h miasta oraz ciągle jeszcze Their children bewailing 'If we pay, we starve!'(...) sielskich o k o l i c a c h . Był to j e d n a k d o p i e r o początek. Warto porównywać motyw płaczących matek z dziećmi w ujęciu Faeton Tennysona, znajdującego się wśtód „nowych ludzi, którzy lekce­ szybko rozrósł się, aby „ j a ś n i e ć " przez cały ważą przeszłość w toku wirowania jednego (zmechanizowanego) dwudziesty w i e k lśniącymi a u t a m i , czołgami, samolo­ kola", z tteścią ttanskrybowanej w 1825 roku pieśni misterium t a m i , zarówno pasażerskimi, jak i b o m b o w c a m i , m e ­ cechu posttzygaczy owiec i krawców, która stała się powszechnie c h a n i c z n y m i urządzeniami gospodarstwa d o m o w e g o , znana na Wyspach Brytyjskich jako „Kolęda z Coventry" a r m a t a m i oraz p o c i s k a m i , umożliwiającymi wysadze­ (The Coventry Carol): nie w powietrze d o m u sąsiadów bądź całej dzielnicy, Lully lulla, thou little tiny child, h e l i k o p t e r a m i i myśliwcami rozwijającymi coraz więk­ By by, lully lullay, thou little tiny child, sze prędkości i t d . Jego najnowszy r y d w a n (...) nie może That wo is me, pore child, fot thee, więc pochodzić z rodzimego miasta, które i t a k ledwie A n d never mourn and say jest w stanie dziś rozpoznać, ponieważ bardziej przypo­ For this patting nethet say not sing, m i n a o n o k o l e j n e , p r o w i n c j o n a l n e anglo-amerykań­ By by, lully lullay. skie „ M o t o r v i l l e " niż żywy staroangielski gród, zapa­ (Zobacz przyp. nt 13) miętany jeszcze z wycieczek r o w e r o w y c h swego dzie­ Otwell określił pojęcie narastającej grozy wynikającej z biernej ciństwa. I tak szaleje dalej.... postawy tzw. cywilizowanego człowieka wobec ogólnych zmian w skali światowej od X V I I I wieku, a ptzede wszystkim w X X wieku jako „katastroficzną stopniowość". Zobacz Catastrophic Gradualism P. J. Martyn (w.) Атх Felicitatis. Księga ku czci profesora Andrze­ ja Rottermunda w sześćdziesiątą rocznicę urodzin..., (w:) The Collected Essays, dz. cyt., vol. I V (Under your Nose). s. 527-540. '(...) the centte of Coventry i n 1964 can only be treated i n Warszawa 2001 r. Czytelników należy osttzec, że autot utodzil 20th-century terms. A l l else is very minor, and the mediaeval się właśnie w Coventry. buildings above ground ate an alien body, though of coutse the '(...) the city has got lost i n time and imagines that the Indu­ eminently impottant link with the past'. N . Pevsner, The Build­ strial Revolution is i n full fotce. (...) I knew it was an old place (...) but I was sutprised to find so much of the past, i n soaring stone and carved wood, still remained. (...) ings of England, Warwickshire, London 1966, wydanie z 1996 г. (przy współpracy R. Wedgewood), s. 270-271. Por. M . Singlehutst, G. Demidowicz, A Brief History of Spon Street and the These picturesque remains of the old Coventry arc besieged by an army of nuts, bolts, hammets, spanners, gauges, drills and machine lathes, for in a thick ting round this ancient centte are Townscape Scheme, Coventry 1993 P. J. Martyn, „Miejskośc" a urbanistyka - mit kontra rzeczywistość. Kilka uwag dotyczących terminologii, przeszłości i tożsamości, the motor-cars and cycle factoties, the machine tool makers, prób planowania oraz kwestii dalszych losów miasta (w.) „Kwartalnik the magneto manuiactuters and the electrical companies.' Filmowy" nr 28, zima 1999, s. 8-11 J. B. Priestley, A n English Journey, (...) a (...) truthful account of O dalszej ttansmutacji tej długiej co do liczby mieszkańców what one man saw and heard and felt, London 1934, Penguin miasta brytyjskiego zobacz powieść Davida Lodge'a pt. Changing 1977, s. 69-71. 'In Coventry you might just as well be in Finsbury Park'. G. Orwell, The Road to Wigan Pier, London 1937 and 'The Road to Wigan Places, (London 1975): 'Driving back to the Univetsity, Morris took the newly opened section of the Innet Ring, an exhilatating complex of tunnels and Pier Diary' (w:) The Collected Essays, Journalism and Letters: Vol. 1. Orwell przyjechał po południu pod koniec stycznia 1936. Po­ dobnie jak Priestley natzekat zarówno na standard pokoju ho­ flyovets that was part of the proposed Grand Prix circuit. He leaned back in the bucket seat and drove with straight, extended arms in the style of a professional racing driver. I n the longest tunnel, telowego, jak i na jakość jedzenia. Następnego dnia poszedł pie­ safe from police observation, he put his foot down and heatd with chotą około 20 kilometrów do dalszych peryferii Birmingham. satisfaction the din of the Lotus's exhaust tevetheiating from the Finsbury Park jest wybitnym przykładem anonimowości przed­ walls. He came out of the tunnel like a bullet, into a long canted mieść wewnętrznej strefy podmiejskiej Londynu. A. Tennyson, Godiva (w:) cykl wierszy wydany w 1842 r. pod ty­ tułem English Idylls and other poems. Znamienne, że autot przy­ cutve elevated above roof level. From here you got a panotama of the whole city and the sun came out at that moment, shining l i ­ ke floodlighting on the pale concrete facades of the recent con­ jechał do Coventry jedną z pierwszych na świecie dróg żela­ struction wotk, towet blocks and freeways, throwing them into 110 �Peter}. Martyn • TROJA BRYTYJSKA W C E N T R U M KRAJU? relief against the sombre mass of nineteenth-century slums and Here Erode ragis in (pe pagond and in the strete also. decayed factories. Seen from this perspective, it looked as though 9 1 0 u the seeds of a whole twentieth-century city had been planted un­ Fakt, że Herod wścieka się (ragis) nie tylko па scenie (the pa­ der the ground a long time ago and were now beginning to shoot gond), ale także na ulicy (in the strete), dowodzi, że widowiska up into the light, bursting through the caked, exhausted topsoil of nie były ograniczone do rodzaju formalnego teatru o treści Victotian architecture. Morris found it an oddly stirring sight, for głównie religijnej, lecz zawierały również wiele improwizacji the city that was springing up was unmistakably American in style oraz intetakcji z publicznością. Zobacz ptzede wszystkim T. - indeed that was what the local blimps were always beefing Sharp, A Dissertation on the Pageants or Dramatic Mysteries an­ about - and he had the strange feeling of having stumbled upon ciently performed at Coventry by the Trading Companies of that Ci­ a new American frontier i n the most unexpected place.' ty; Chiefly with Reference to the Vehicles, Characters and Dresses Coventry's First Cathedral The Cathedral and Priory of St. Mary. of the Actors, Covenrry 1825, wydane jako faksymile w Wake­ Papers from the 1993 Atmiversary Symposium, ed. G. Demido- field w 1973 roku. wicz, Stamford 1994 Zobacz także P. M . King, Coventry Mystery Plays, Coventry 1997 E. Gooder, Coventry's Town Wall, Coventry 1971. oraz The Coventry Corpus Christi Plays as edited by P. M. King P. J. Martyn, 'Dramatic Mysteries'. Urban pageantry in the rise and and C. Davidson, Mediaeval Institute Publications, Westetn fall of mediaeval Coventry (w:) Religion, Ritual and Art, readings Michigan University, 2000, s. 93-96, 105-106 ( T h e Pageant of the Company of Shearmen and Taylors i n Coventry'). of the conference of British and Polish art historians organised by the Institute of A r t (IS P A N ) , 6th-8th June 2000, tekst ptzy- 1 4 gotowany do druku w roku 2002 12 kim dwie monografie A . Nicoll, The Development of Theatre, R. Ingram, The Coventry Pageant Wagon (w:) 'Medieval English Theatre', 2: 1/1980, s. 3-14 и London 1946 oraz British Drama, London 1948 15 M . Dormer Harris, Li/e in an Old English Town. A History of Coventry from Earliest Times compiled from the office records, N a przykład w przedstawieniu narodzenia Chrystusa skompo­ nowanym około 1534 W. Dugdale, Warwickshire, London 1656. Zobacz przede wszyst­ London 1898, s. 337-349. roku dla cechu postrzygaczy owiec i krawców - jednej z dwóch sztuk należących do cyklu odbywa­ 1 6 Sharp, A Dissertation, dz. cyt. 146-157 ([Reception of) 'Dame jącego się w Boże Ciało, szczęśliwie zachowanych w transkryp­ M'garete d'Anjou & childe Edwardę', 'Receavynge Prynce cji Thomasa Sharpa, badacza z I połowy X I X wieku - da się od­ Edwardę'). czytać wyraźną satyrę w charakterystyce nie tylko maniakalne­ 17 Tenże ['Drapers' Pageant']. Wzmianka ta, 'gathered owt off oulld go despotyzmu Heroda, lecz także reprezentanta władz du­ & Aussyeut boukes' z 1534 roku, dotyczy polecenia skierowane­ chownych, podlizucha zwanego „nuncjuszem", który przedsta­ go do mistrzów cechu sukienników, którzy mieli: 'se (e) the page- wia publiczności króla-dzieciobójcę łamaną francuszczyzną po­ ond and play well broughte fforth' (tak jak) 'usyd i n old tyme to mieszaną z wyrazami łacińskimi: the lawde & prays of god & (pe worschypp of thys Cytte'. N O N C E O S E . Faytes pais, dennyis, baronys de grandę reynowme, 1 6 Payis, seneoris, schevelaris de nooble posance. J. Thomas, Coventry Cathedral, The New Bell's Cathedral Guides, London 1987, s. 57-67 Pays, gentis homos, companeonys petis egrance. 1 9 C. Phythian Adams, Desolation of a City: Coventry and the 2 0 Józef Flawiusz, Wojna Żydowska, przeł. J. Radożycki, Warszawa 21 Sharp, Dissertation dz. cyt., The Destruction of Jerusalem, trans­ Je vos command dugard treytus sylance, Urban Crisis of the Late Middle Ages, Cambridge 1979. Payis, tanque vottur nooble Roie syre ese presance. Que nollis personę ese non fawis perwynt dedfferance, 1995 Nese harde de frappas; mayis gardus to to paceance: Mayis gardus voter seneor to cor reyuerance, krypcja z księgi dramatu, autorstwa niejakiego „Pana Kowala" Car elat vottur Roie to to puysance. ('Mr. Smythe' - sic!), cena 5 szylingów. A n o n n de leo pase tos; je vose cummande; 2 2 E lay Roie Erott la grandeaboly vos vmport. Opis z końca X V I I wieku Daniela Defoe, który był świadkiem zorganizowanych walk ulicznych między ugrupowaniami popie­ ERODE. Qui statis i n Jude et Rex Iseraell rających przeciwstawnych kandydatów w wyborach do parla­ mentu. Brali udział w tym wyjątkowo widowiskowym spektaklu A n d the myghttyst conquerowre oat eyuer walkid on grownd: For I am evyn he thatt made bothe hevin and hell, „radni miejscy, sędziowie municypalni itp.", którzy nosili swoje And of my myghte powar holdith vp ois world rownd. stroje i emblematy stanowisk. W uzgodnionej godzinie zwolen­ Magog and Madroke bothe oe did I confownde, nicy dwóch przeciwnych obozów spotkały się pod krzyżem droż­ A n d with this bryght bronde there bonis I brak onsundr nym zwanym Coventry Cross przy zbiegu Broadgate i Cross (...) Cheaping. Zaciekłą walkę zaczęto dopiero po odpowiednim sy­ gnale. D. Defoe, A Tour Through the Whole Island of Great Bri­ N U N C I O S , (sic!) Hayle, kynge, most worthiest i n wede. tain (Letter V I I ) , m . i n . red. Furbank et al, New Haven (US) Hayle, manteinar of curtese throgh all (pis world wide. 1991 Hayle, the most myghtyst that eyuer bestrode a stede. Hall, most monfullist monn in armor man to abyde. 2 3 W trakcie późniejszego etapu remontu stosowano do związania Hayle, in thyne hoonowre: ścian galerii żelazne belki, których rozszerzanie w pożarze drew­ Theses iij kyngis (pat forthe were sent nianej konstrukcji dachu po tym, jak bomby ogniowe trafiły A n d shuld haue cum ageyne before (pe here present, w kościół, spowodowało całkowite runięcie głównych filarów Another wey, lordee, whom the went, między nawami. Zdjęcia wykonane przed sprzątnięciem ruin po Contrare to thyn honowre. nalocie pokazują leżące w rumowisku belki wraz z metalowymi gwoździami wbitymi w drewniane stropy belkowe kościoła. J. ERODE. Anothur wey - owt! O w t ! O w t ! ! Thomas, Coventry Cathedral, op. cyt. s. 70-73, D. McGrory, The Hath those fawls traytvrs done me (pis ded? City of Coventry. Images from the Past, Upton (Wirral) 1999 I stampe! 1 stare! I loke all abowtt! Myght I them take, I schild them bren at a glede! 2 4 I rent, I rawe, and now run I wode! Czy me przekleństwa mogą przelecieć chmury I w niebo wzlecieć? Rozstąpcie się, ciężkie A , thatt these velen trayturs hath mard (pis my mode! Chmury, przed mymi szybkimi klątwami! The schal be hangid yf I ma cum them to! Niech król wasz ginie nie na polu bitwy, 111 �Peter]. Mart>n • T R O J A B R Y T Y J S K A W C E N T R U M KRAJU? Ale z przesytu! O dobrze pamiętam, przez założoną w Coventry w 1979 roku firmę zwaną Two Tone Ze go na króla morderstwo wyniosło! Records. Choć firma ta lansowała zespoły muzyczne pochodzące Niech syn wasz* Edwatd, książę Walii zginie nie tylko z miasta rodzimego, ale także z sąsiedniego Bitming- Tą samą naglą śmietcią, jaką zginą! ham (The Beat) i nawet Londynu (Madness, The Bodysnat- Nasz* Edwatd, ongi również książę Walii! chets), wydają się, że najbatdziej typowe dla tego krótkotrwałe­ go wybuchu twórczego są kompozycje dwóch głównych zespo­ W oryginale nastąpiły przymiotniki your i our, czyli Małgotzata przemawiała nie tylko do żony Edwarda IV, królowej Elżbiety, łów pochodzących z Coventry, The Specials i The Selecter. lecz do całego zgromadzenia; ewentualnie do wszystkich po W gorszącym humorze, ironicznej goryczy wobec nieznośnych stronie obozu rodu Yorków. realiów świata oraz absolutnym braku zaufania do tych, którzy Król Ryszard I I I , akt 1, scena 3, przeł. R. Brandstaetter, Warsza­ usiłują nami rządzić, wyrażonym w tekstach piosenek The Spe­ wa 1999 (por. w przekładzie L. Ulricha, Kraków 1941). cials dają się odczuć pewne echa satyry mieszanej z tragikome­ Zobacz m.in. K. Kujawińska-Courtney, A n Aspect of Renaissan­ dią w treściach misteriów przedstawionych przez cechy późno­ ce Dramaturgical Intertextualicy: Shakespeare overagainst (sic!) die średniowiecznego Coventry: Medieval Tradition (w:) Actes du Congres International. Theatre, Musique & Arts dans les Cours Europe'ennes de la Renaissance & Enjoy yourself! It's later than you think. du Baroque, Warszawa 1997 Enjoy yourself, while you're still in the pink. E Searby, Coventry in Crisis 1858-1863, Coventry 1977, ideb. The years go by, as quickly as you wink, Weavers and Outweavers in Victorian Times, London 1980, J. Enjoy yourself, enjoy yourself, it's later than you think. Gutteridge, Lights and Shadows in the Life of an Artisan, Coven­ (1981) try 1890. Dla porównania z metodą ustalenia pracy indywidu­ The man in black he told me the latest Moscow news alnej stosowaną w X X wieku przez odwiecznych pracowników About the storm across the Red Sea montowni samochodów itp. zobacz S. Tolliday, High Tide and (But) I'm the man in grey, After: Coventry Engineering Workers and Shopfloor Bargaining, I'm just the man at C & A , 1945-80 (w:) Life and Labour in a 20th century City. The Expe­ A n d I don't have a say rience of Coventry, Coventry 1985, s. 204-243 In the war games that they play. Znamienne, że — w porównaniu z gotyckim dziedzictwem archi­ (1981) tektonicznym Coventry - Birmingham posiada klasycyzującą Masturbation, masturbation katedrę oraz ratusz wzorowany na starożytnej świątyni Kastora Causes the National Front sensation! (...) i Poluksa. (1979) M . D. Lobel, The Atlas of Historie Towns: Coventry, London I keep wondering where (WHERE?!) 1975 did you get that ( B L A N K ! ) blank expression o n your face?! Malejący udział przemysłu maszynowego oraz konkurencja (1979) w masowej produkcji samochodów, przy równoczesnym braku He's just a stereotype. rozwinięcia po drugiej wojnie światowej tzw. sektora usługowe­ He drinks his eighteen pints. go, przyczyniły się bezpośrednio do kryzysu gospodarczego na He drives home pissed at night. przełomie lat 70. i 80., kiedy miasto znalazło się w sytuacji ana­ A n d he listens to his stereo. logicznej jak po krachu tkactwa chałupniczego około 120 lat (He doesn't really exist.) wcześniej. Z upływem czasu stało się wiadome, że lata 80. XX (1981) wieku stanowiły rodzaj przełomu — nie tylko dla Coventry, lecz You've done too much much too young, dla całego społeczeństwa w kraju — przemieniającego się od naj­ You're married with a son when you should be having fun starszego uprzemysławianego do pierwszego postindustrialnego with me w ramach globalizującego się systemu gospodarczego. D. W. (1981) Thorns, T. Donnelly, Coventry's Industrial Economy, 1880-1980 I sec a clinic full of cynics (w:) Life and Labour, dz. cyt. s. 11-56. O produkcji broni w Co­ W h o want to twist the people's wrists. ventry zobacz R. Croucher, Engineers at War 1939-1945, Lon­ They're watching every move we make, don 1982. We're all included on their list. Rzecz znamienna, że w trakcie tej najnowszej przemiany nastą­ (The lunatics have taken over the asylum.) pił protest zwykłych mieszkańców miasta w postaci satyrycz­ (Fun Boy Three - po The Specials, 1983) nych tekstów i zbuntowanej muzyki młodzieżowej nagranej 112 �Peter], Martyn • T R O J A B R Y T Y J S K A W C E N T R U M KRAJU? Coventry w 2. polowie X V wieku: herb i plan miasta (w obrębie murów), mapa istniejącego od 1451 do 1848 roku municypalnego hrabstwa, rekonstruowana sylweta i w i d o k i dawnej topografii oraz architektury średniowiecznej „stolicy" środkowego regionu kraju zwanego the Midlands Główne świątynia A kościół parafialny św. Michała В kościół parafialny św. Trójcy Inne budowle i punkty MISTERIA 1 krzyż miejski (Coventry Cross) 2 hala cech N M P trasa rocznej procesji w Bożym Ciele С katedra klasztorna benedyktynów 3 pałac biskupi N M P i św. Osburgii D kościół św. Jana Chrzciciela E kościół i klasztor franciszkanów 4 szpital św. Jana 5 przewód przy Smithford Street tzw. „ustawowo ustalone" stacje uroczystych pochodów X V i X V I w. uroczysta trasa związana z przywitaniem Małgorzaty z księciem Edwardem (wrzesień 1456) F kościół i klasztor karmelitów G kartuzja H kościół św. Mikołaja 6 Broadgate 7 dwór zw. Cheylesmore 8 d o m Richard'a Wooda 9 „Mickelparke street ende" 10 brama karmelitów 113 uroczysta trasa związana z przywitaniem Elżbiety z księciem Edwardem (kwiecień 1472) �Peter). Martyn • T R O J A B R Y T Y J S K A W C E N T R U M K R A J U Z A N I K C o v e n t r y między w i e k a m i X V I a X I X : p a n o r a m a „z p ó ł n o c n e j s t r o n y " W . H o l l a r a ( o k . 1655r), p l a n z 185 Ir., w i d o k i miasta o d k o ń c a średniowiecza do doby przemysłowej. D o l n a lewa strona: p o m n i k „hrabiny" G o d a i v y dłuta W . D i c k a ( 1 9 4 9 ) ; d o l n a prawa strona: płaskorzeźba Richieego przedstawiająca walkę człowieka z s i l a m i n a t u r y (I p o l . lat 50.) 114 i �Peter ]. Martyn • T R O J A B R Y T Y J S K A W C E N T R U M KRAJU.' A G Ł A D A K u N o w e m u M i l l e n i u m : C o v e n t r y w X X w i e k u . S t a n układu zabudowy c e n t r u m miasta w 1971 r.; u dołu: w i d o k c e n t r u m h a n d l o w e g o zw. the P r e c i n c t z d z w o n n i c y r u i n dawnego kościoła parafialnego św. M i c h a ł a - w p r o s t na zachód. Przezrocza - oprócz l e w y c h i p r a w y c h d o l n y c h - przedstawiają w i d o k i z o b w o d n i c y zw. I n n e r R i n g Road 115 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5efb25008104e0092e9837501454cd69.pdf f646bb6c495b61d8e5c3801bf0b06525 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5688 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5288 Title A name given to the resource La frontera, czyli opowieści o" końcu świata"/ Barbarzyńca 2013 nr (1) 19 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr 1 (19), s.22-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Masłowska, Dagmara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text La Frontera, czyli opowieści o „końcu świata" �Dagmara Masłowska Studentka etnologii i antropologii kulturowej na Uniwersytecie Jagiellońskim. Większość czasu poświęca na podróżowanie, pasjonuje się teatrem, rysunkiem oraz fotografią. D: wa sąsiadujące ze sobą stany - amery­ ( kańska California oraz meksykańska Baja California - są obszarem, gdzie o żela­ zne słupy muru granicznego rozbijają się marzenia o lepszym życiu. To przestrzeń wielokulturowa, wieloetniczna. Przestrzeń zagrożona i niestabilna, niepozwalająca na sen. W świadomości Meksykanów mieszkających w północnej części kraju, los norteńos - „ludzi północy", jak są określani w Meksyku - uchodzą­ cych za nieustępliwych i wulgarnych, granica jest największym ograniczeniem. W większości przy­ padków nie do pokonania. Są to tereny niezwykle wymagające, bowiem poddają nieustannej próbie tak siłę charakteru jak wytrzymałość fizyczną. Wszystko za sprawą pustynnego klimatu. Latem temperatury sięgają 50°C, a życie w mieście staje się nie do wytrzymania. Stąd wieczne nigdy niezaspokajalne pragnienie, które ledwie na chwilę gasi niskoprocentowe piwo Tecate. Stąd pozorne lenistwo i apatia. Stąd zniszczona słońcem skóra. Stąd zawziętość i duma, tak ważne dla talności miejscowych Można bv pokusić sie o wskazanie podobieństwa miedzy powyższymi cechami a Jeżykiem natury trzęsienia ziemi iako porywczość wulgarność ekspresywność- palące słońce-wytrwałość pulsująca enemia ńiezmo ż o n a siła- pustynia czyli stanowczość nieustępli w o ś ć b e ź k o m n r o m i s o w o ś ć Ostatnia'- i a ł o w o ś ć ziemi - zdaje się odzwierciedlać stosunkowo małą 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA produktywność tutejszej kultury nastawionej na import. Trudno rozsądzić, czy to wada, czy zaleta. Najważniejsze, że potrafili i nadal potra­ fią się przystosować do panujących warunków. Tak po prostu jest, czy raczej: tak jawi się to oku podróżnika. Obserwowane w stanie Baja California zja­ wiska kulturowe, a także działania społeczne, świadczą wręcz, że tej części Meksyku daleko do reszty kraju, że kulturowo bliżej jej do Sta­ nów Zjednoczonych. Engringado - mówią, nieco pogardliwie określając białego cudzoziemca, przybysza zza płotu. Wystarczy przespacerować się którąkolwiek z głównych ulic, by zauważyć fastfoodowe kolosy w rodzaju Burger King czy Carls Jr., które w pasie przygranicznym zastąpiły charakterystyczne dla reszty kraju budki z ręcznie robionymi lodami albo tradycyjnymi wyrobami rękodzielniczymi. Właśnie w tych niemal nie­ zauważalnych, bo oczywistych, przekształceniach krajobrazu kulturowego, potwierdza się ot war¬ tość ludzi z północy na wszelkie inicjatywy eko­ nomiczne prowadzące do modernizacji i rozwoju technologicznego. Świadomość istnienia granicy konkretyzuje przestrzeń, nadaje jej określoną formę, oddzielając „nasze" od „obcego", „innego". Problem zaczyna się, gdy granica, owo subtelne rozróżnienie funk­ cjonujące dotąd jedynie w umyśle, ujawni się �24 nagle w materialnej i dotkliwej formie ciągnącego się kilometrami, niemal w nieskończoność, wyso­ kiego, żelaznego płotu. Potrzeba wtedy redefini­ cji. To jedyna możliwa rzecz, jaką da się zrobić, niemal naturalna reakcja na nowy stan rzeczy. Jak w takim razie opisać granicę Mex-U.S.A.? Carlos, 24, Tijuana Dla mnie granica to geograficzny podział mię­ dzy narodami. Jednocześnie reprezentuje ona Dagmara Masłowska podział bogactw. Bogactw, którymi (w wypadku tej granity) Stany Zjednoczone nie maja za­ miaru dzielić się w sposób niekontrolowany co prowokuje niezadowolenie wśród społeczeństwa zarówno na wsi, jak i w miastach. Co więcej, odbija się to na stylu życia niższej klasy (ludzie migrują do Stanów Zjednoczonych, jadą szukać pracy). Myślę, żejest wielepowodów, dla których chce się monitorować przepływ ludności. Jednak granica, o której mowa, to nie tylko to. Mówi się, BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �La Frontera, c z y l i o p o w i e ś c i o „ k o ń c u ś w i a t a 25 że istnieje bardzo silna kontrola Stanów Zjedno­ „koniec świata". Już nie zamykam się na strze­ czonych nad krajami Ameryki Łacińskiej. Tak żonym osiedlu ani nie jeżdżę klimatyzowanymi dopewnego stopniajest to prawĄ. camionetas. Już w tej wypowiedzi pojawia się wątek prze­ kraczania granicy - migracja do Stanów Zjed­ noczonych. Ujawinia się perspektywa, z której jest ona obserwowana. Ktoś się oddzielił murem, ktoś został po jego drugiej stronie. Trzymam się z tymi, od których się odgrodzono, pozostawiając dla nich miejsce w tej narracji. Jeszcze kilka lat temu żyłam w świecie meksykańskim. Potrzebo­ wałam wtedy przewodnika, ale nie było nikogo, kto na bieżąco tłumaczyłby mi ów niezwykły, zło­ żony a zarazem intrygujący świat. Już od pierwdnia nałożono na mnie klosz - wzniesiono wokół mnie mur sztucznych zabezpieczeń. Byłam obwarowana dokumentami i chroniona przez liczących sie w mieście bogatych ludzi którzy roztaczali przede mna wizie cudownego Meksyku należącego tak naprawdę zaledwie do kilku 'pro cent Lo mieszkańców. Bez wątpliwości byłam wtedy w Pozycii uprzywilejowanej- europejski paszport wiza amerykańska wiza meksykańska (na wjazd) i brak znajomych zaangażowanych w wojny gangów dawały niewyobrażalną prze­ wagę. A jednak la frontera kazała mi być nie­ ustannie czujną. Tłumaczę więc także sama przed sobą pewien fenomen. Miałam przecież swobodę w przemieszczaniu się pomiędzy Stanami Zjed­ noczonymi a Meksykiem, a mimo to towarzy­ szyło mi przeczucie, że nie przedostanę się na drugą stronę granicy, że nawet jeżeli spędzę tam dzień lub kilka, będzie to sztuczny świat, który prędzej czy później, z puszką coli w ręce wypluje mnie z powrotem. Określiłabym tę granicę jako Postaram się zatem zagłębić w głos większości stłoczonej w centralnej części miast przygranicz­ nych. Z ponad trzech tysięcy kilometrów wydzie­ lam odcinek niewielki od Tijuany do Mexicali. Bardziej na północ nie można, nie da się - jest żelazna bariera. Nie ma co robić. Ta cała masa gorącego powietrza tkwi pomiędzy ludźmi i czeka na powiew wiatru, który przesunie ją nieznacznie, aby mogła przykleić się do innych ciał. 1 1 I 1 Nie jest wymagane posiadanie wizy meksykańskiej w momencie przekraczania granicy amerykańsko-meksykańskiej (można kupić ja z łatwością, gdy przebywa się już na terenie Meksyku), bramka n e jest zamykana, droga wolna! Natomiast nie jest możliwe przejście do Stanów Zjednoczonych bez ważnej wizy Lerykańskiej i kontroli osobistej. FOT. DAGMARA MASŁOWSKA 1 (19) P019 BARBARZYŃCA �26 Dagmara Masłowska W Mexicali można sprzedawać gumy do żucia, napoje, gazety, raczej się nie kradnie, przynajmniej nie w ciągu dnia - to przez upał. I tak siedzi się godzinami w cieniu budynków albo pod blaszanym dachem trasy do garita vieja, czyli starszego przejścia granicznego w mieście. Tam zawsze widać tłumy, czasami kolejka wykracza poza przejście podziemne i ciągnie się aż do drugiej przecznicy, zakręcając przy aptece. Siedząc pośród staruszków, bez­ domnych, deportowanych emigrantów, czeka się na okazję. Może znowu w granicę wbije się rozpędzony autobus porwany przez kogoś wyjątkowo zdesperowanego i w chaosie zdarze­ nia albo gdzieś między pociskami, uda się uciec za domy po drugiej stronie. I tak trwają latami, marząc i łudząc się. Uśpieni snem czujnym, gotowi do skoku, bo być może to już dzisiaj, może jutro. A jeśli nic się nie wydarzy, to też dobrze, bo do kieszeni wpadnie chociaż kilka pesos. Stare centrum Mexicali jest jak oaza, poza tym miejscem rzadko spotyka się kogo­ kolwiek spacerującego ulicami miasta. Pustka i upał. Lepiej pozostać blisko źródła. fiispl Tijuana es la esąuina donde rebotan lossueńos deun paisnecesitado de paz. HI i f $i. Req liVi A w i,* j 1 t • Ul ' ' i i i l i i i iuariQ g Ti • BARBARZYŃCA I" i 1 (19) PD13 I y �27 La Frontera, c z y l i o p o w i e ś c i o „ k o ń c u ś w i a t a FOT. DAGMARA MASŁOWSKA Aqui en la esąuina De un mundo tierra Penultima calle de Latinoamerica. La linea nos marca Desde afuera El limite entre Pueblo y piedra. 2 Tutaj w kącie Na gruncie Ziemi Przedostatnia ulica Ameryki Łacińskiej Linia wyznacza nam Z zewnątrz Granicę między Ludźmi a kamieniem. Kiedy w 2006 roku doszło do realizacji prze­ głosowanego w Kongresie projektu budowy muru wyposażonego w kamery i czujniki elektroniczne mającego oddzielać Stany Zjednoczone od Mek­ syku, życie na granicy uległo reorganizacji. Trzeba było błyskawicznie przystosować się do nowych warunków, nauczyć się funkcjonować w obli­ czu żelazno-betonowej klatki, która podzieliła świat na zbiór „moje-tutaj" oraz „twoje-tam". Przestrzeń przygraniczna stała się miejscem spo­ rów, a wszelkie działania z nią związane zaczęto postrzegać jako zagrożenie. Takie stanowcze roz­ wiązanie, odcięcie większości Meksykanów od dostępu do świata amerykańskiego, obudziło falę przemocy. Wystrzeliły pociski. sie znajdujesz, w twoim odczuciu może być twoją opiekunką lub wrogiem. Sin cicatrizar Heridas en la tierra Venas abiertas De Latinoamerica Ivan, 24, Mexicali Granica jest dla mnie barierą, która oddziela dwa identyczne światy i przekształca je w totalną nierówność, jest korupcją, strachem, pieniędzmi i, w zależności od tego, po której stronie granicy ' Ten i kolejne fragmenty pochodzą z piosenki zespołu Tijuana No! La esquina del Mundo (1994), tłumaczenie własne. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA Bez zabliźniania Ran w ziemi Otwarte żyły Ameryki Łacińskiej ^ > problematykę transgraniczności, opisuje pięć typów pogranicza. Autor M G o l k a �28 Dagmara Masłowska podkreśla, że jego charakter zależny jest od rodzaju granicy, jaka dzieli strony W modelowym ujęciu wyróżnione zostały: granica jako „linia okopów", granica jako „rzeka", granica jako „ściana", granica jako „parkan" oraz granica jako „ulica". O pogra­ niczu amerykańsko-meksykańskim można po­ wiedzieć, że wytworzyła się „linia okopów", gdzie podział jest najbardziej jednoznaczny, a pogranicze funkcjonuje jak „pole minowe". Na tym pograniczu strony spotykają sie jedynie jako przeciwnicy widząc siebie w nieustannym antagonizmie. Wspólne na tym pograniczu są zazwyczaj trupy (bo już nie ranni), jako że ten ro­ dzaj pogranicza jest obszarem dążności do pełnego zniszczenia stron . 5 Nie można zapomnieć o granicy, nie można od niej uciec, bo wyznacza ona niejako sposób, w jaki na co dzień funkcjonujemy. Należy unikać przygranicznych barów, o pewnych godzinach nie powinno się przebywać w okolicy muru i najlepiej nie otwierać drzwi ani okien w samochodzie na­ wet w trakcie postoju - czy wszystko to tylko ze względów bezpieczeństwa? Taki mały instruktaż zachowywania się w obliczu jrontery napędzany jest przez lęk i niepokój wynikających z rozlicznych hi­ storii ludzkich tragedii, które się zdarzyły lub mogły zdarzyć. W prowadzonych przeze mnie rozmowach ze znajomymi, czy też osobami napotkanymi w ko­ lejce al otro lado, czyli drugą stronę", trudno było pomiąć wątek konfliktu amerykańsko mek sykańskiego. Obok słowa granica" pojawiały się natychmiastkoleine- podział" koniec" niespra wiedliwość" Niewątpliwie wraz z budowa muru dyskusje o wzajemnych sposobach traktowania sie sąsiadujących ze soba państw przybrały na sile To właśnie fizyczna separacja spotęgowała wrażenie 3 M . Gołka, Pogranicza - transgraniczność- nierówności i wrogości. Meksyk w oczach własnych obywateli jawił się jako kraj pozostawiony sam so­ bie, niejako wyjęty spod prawa, gdzie fiesty mieszają się z wojnami karteli narkotykowych. A wszystko przepija się złotą teąuilą. Ahora ya estuvo Seacabalaera Puertas abiertas Esa es la mera. 38 especial Bala certera Barrasy estrellas Estdn en guewd. To wszystko już było Kończy się wiek Otwarte drzwi To cała prawda. transkulturo- ŚjjS wość, [w:] L. Gołdyka (red.), Transgraniczność w per­ spektywie socjologicznej - kontynuacje, Lubuskie To­ warzystwo Naukowe, Zielona Góra 1999, s. 14. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �La Frontera, c z y l i o p o w i e ś c i o „ k o ń c u ś w i a t a „38 especial" Celna kula Pręty i gwiazdy Są w stanie wojny. Gdy zbierałam wypowiedzi Meksykanów doty­ czące ich rozumienia „granicy" i „końca świata" wracały do mnie obrazy ludzi i ich zachowania, obserwowane zza szyby klimatyzowanego samo­ chodu przemieszczającego się leniwie w stronę przejścia granicznego będącego bramą do świata, do którego wielu z nich nigdy nie będzie miało dostępu. Można było spokojnie wysiąść i przespa­ cerować po kilka tłustych tacos, a nawet poczytać gazetę w kiosku, zanim samochód przesunął się w sznurze zakurzonych maszyn. Nikt tego raczej nie robił. Za Tylko na kilka sekund otwierało się okno, wyciągało rękę z drobnymi po schłodzony napój i włączało zostawione do odsłu- 29 chania płyty CD, dopóki nie pojawiło się zielone światło oznaczające polecenie podjechania na miejsce kontroli. Pas transmisyjny dla uprzywi­ lejowanych, dla tych, którzy mogą przejechać. Meksyk albo Stany Zjednoczone. Podział mieszkańców Baja California na dwie przeciw­ stawne kategorie - tych „z papierami" i „bez papie­ rów" - ma fundamentalne znaczenie. To podział stanowczy, brutalny i w samej swej istocie nie­ sprawiedliwy. Jednak to właśnie takimi prawami rządzi się la frontera. W wypowiedziach posiada­ jących zezwolenia na legalne przekraczanie granicy uderzająca i wyczuwalna jest odpowiedzialność za tych, którzy takiego przywileju nie otrzymali. Mówiąc o „końcu świata", większość umieszczała go dokładnie tam, na styku państw. Nie miało znaczenia, że za tym końcem jeszcze coś się znajdo­ wało -widmowy nomen o men - american dreaml FOT. DAGMARA MASŁOWSKA 1 (19) P019 BARBARZYŃCA �30 Ograniczenia i niemal klaustrofobiczne poczucie zamknięcia były na tyle przemoże, że dopiero po przekroczeniu granicy wracała świadomość realności świata amerykańskiego, tego, że granicę można i da się przekroczyć. Ludzie „bez papierów" (nieposiadający wizy, bez pozwolenia na pracę, niejednokrotnie bez dokumentów pozwalających na ich identyfikację prawną) nie mają wyboru. Dagmara Masłowska Aby legalnie przedostać się na drugą stronę, spę­ dzają całe dnie w kolejce do biura imigracyjnego, zrezygnowani, z naręczem kartek, czekają na swoją kolej, wypatrują chwili, gdy jakiś urzędnik wresz­ cie rozpatrzy ich sprawę. Niektórzy już dawno się poddali, nie chcąc strawić życia na staniu w kolej­ kach, oddają się zamerykanizowanym rozrywkom w mieście, udając, że płacą dolarami. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �La Frontera, c z y l i o p o w i e ś c i o „ k o ń c u ś w i a t a 31 Tijuana i Mexicali zdają się znajdować na Brutalność to, oprócz przemocy, jałowość. dwóch przeciwległych, a przecież tak do siebie Mexicali jest położonym w strategicznym punk­ podobnych, biegunach „linii okopów". Intensyfi­ cie miastem przemysłowym, pozbawionym atrak­ kują jej cechy. O Tijuanie mówi się, że jest „naroż­ cji turystycznych, dla których warto byłoby je nikiem Ameryki Łacińskiej" - la esąuina de Lati­ odwiedzić. Nie ma zbyt wielu podróżników, nie noamerica. Trafiają tam wszystkie brudy, kumuluje ma wycieczek autokarowych. Miasto ożywia się się kurz, to miejsce rzadko sprzątane. Dokąd prze­ w nocy, wybudzone z letargu powodowanego rzucani są nielegalni imigranci wyłapani na terenie duchotą, gdy nie ma już słońca i młodzi chęt­ Stanów Zjednoczonych? Gdzie czekają na okazję nie wychodzą na ulicę, urządzając „domowe" ci, którzy planują nielegalnie przedostać się do - imprezy pod gołym niebem. Z głośników huczą w ich mniemaniu - lepszego świata? amerykańskie piosenki z list przebojów, a grupki znajomych - tu jedna, tam druga - tańczą nie­ Okazją do wylania żali i pretensji skierowanych strudzenie w rytm popowej muzyki Zadymione bary w starym centrum miasta tuż przy L n i c y w stronę rządu, który rozpoczął budowę muru, jest stanowią terytorium starych'i wykluczonych spotkanie się z bliskimi mieszkającymi po stronie Czasem zdarzy sie strzelanina częściej jednak amerykańskiej. Tam, gdzie nie przejdzie człowiek, przecisną się słowa. Widać więc opartych o mur ktoś przeskoczy przez mur. Nie ma deszczu, który Meksykanów rozmawiających z kimś stojącym mógłby zmyć brud oczyścić sumienie po drugiej stronie. Jeżeli w pobliżu nie ma wozu patrolującego, można nawet podać sobie dłoń albo pocałować się, wciskając usta między pręty. La fron­ tera jest przyczyną licznych dramatów rodzin mek­ sykańskich, które wyemigrowały „na drugą stronę". Ich krewni często nie otrzymali wizy pozwalającej na odwiedziny. Prowadzi to czasem nie tylko do roz­ bratu z prawem, lecz także działalności przestępczej. kradzionych pieniędzy, czy kosztowności pozy­ skanych za okupy ci najbardziej zdeterminowani lub zdesperowani opłacają fałszywe dokumenty Inni jeszcze kopia tunele by tym sposobem prze dostać się do Stanów Zjednoczonych. Tak jak w Tijuanie kolorem pamięci o tych, których zgubiło pragnienie, jest biel, w Mexicali panuje wszelka dowolność, ponieważ historie tego rodzaju trzymają się raczej pamięci tych, którzy pozostali wśród żywych. Jose, 33, Mexicali Miasto, które nazywa się Mexicali, najbardziej wysunięte na północ w Meksyku i całej Ameryce Łacińskiej... Mexicali: epicentrum brutalności. l (19) P019 BARBARZYŃCA lvan, 25, Ciudad de Mexico, Distrito Federal Dla mnie granica jest czymś, co nie powinno ist­ nieć. Świat jest dla wszystkich i nie powinno być ludzi, którzy kontrolują dostęp innych do jakiegoś terytorium. Meksyk wydaje się żyć marzeniami. Im bar­ dziej marzenie jawi się nam jako nierealne, tym częściej do niego powracamy, zupełnie jakby­ śmy chcieli dodać siły losowi. Widzę i próbuję dotknąć, ale jest to poza moim zasięgiem. Po stronie meksykańskiej zostaje ciężka materia życia. „Koniec świata" przybliżył się niebezpiecz­ nie i zamiast myśleć o rubieżach świata - kole podbiegunowym, gdzie Meksykanie je umiej­ scawiają, wystarczy wyjrzeć przez okno. Lokalne media codziennie dają świadectwo tego, że mek­ sykański koniec świata" jest do pokonania nie spada liczba nielegalnych emigrantów z Mek­ syku. Nikomu nie jest jednak zn 3.ri3. długość życia w świecie firmowanym flagą amerykańską Może więc lepiej pozostać po stronie Mex i tylko �32 obserwować to, co dzieje się za murem? Brakuje jednoznacznej odpowiedzi. La frontera postrze­ gana w kategorii „końca świata" stanowi efekt ogromnych ograniczeń, jakie można tam zaob­ serwować. Otwarcie granicy dla Meksykanów nie jest możliwe, bowiem oznaczałoby to roszczenia innych grup narodowych koczujących na terenach przygranicznych. Meksykanie nie są jedynymi, którzy wypatrują okazji do przekroczenia muru. Pozostaje walka o dobre życie i próba leczenia ran. Z bronią w dłoni, czy bez, to już kwestia indywi­ dualnego wyboru. Dagmara Masłowska Sin cicatrizar Heridas en la tierra Venas abiertas De Latinoamerica Bez zabliźniania Ran w ziemi Otwarte żyły Ameryki Łacińskiej La Frontera, or a story about "the end of the world" The author of the essay explores the implications of Mexican - American border on the life of local communities, especially Mexican ones. Thoughts about the changes of the culture and social behavior caused by the raising of the border wali are based on authors personal experiences, participations, observations and conversations with the citizens of Mexicala and Tijuana. Author shows how the efforts made to cross the border are becoming the tool of social stratification and how they preserve the social ineąualities. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �1 (19) PD13 BARBARZYŃCA �BARBARZYŃCA 1 (19) PD13 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bdde5fb338ad076f8ebf2480f74b0099.pdf a95acd2c42c682e9e8f69905ca335ff4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5553 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5163 Title A name given to the resource Naukowa apokalipsa Francisa Bacona/ Barbarzyńca 2005 (10) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.2-7 Creator An entity primarily responsible for making the resource Matthews, Steven Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Steven Matthews NAUKOWA APOKALIPSA FRANCISA BACONA Wydarzenia z roku 1621 przyniosły w życiu Francisa Ba­ cona wielkie zmiany. W tym bowiem roku jego błyskawiczna kariera polityczna, która doprowadziła go d o urzędu lorda kanclerza, raptownie się zakończyła. Oskarżony i uznany win­ nym przyjmowania łapówek, wyrokiem sądu został usunięty ze stanowiska i zmuszony do opuszczenia królewskiego dworu i okolic Londynu. Wydarzenia te miały również głęboki wpływ na sposób, w jaki Bacon postrzegał dzieło swego życia - na program restytucji [restoration] wiedzy i nauk, który nazwał Instauratio magna. Owo „Wielkie Ustanowienie" miało stać się początkiem nowej apokaliptycznej epoki, zrządzonej przez Bo­ ską Opatrzność i zapowiedzianej w Piśmie. W epoce tej pier­ wotna władza człowieka nad przyrodą zostanie mu zwrócona dzięki odpowiedniej, naukowej metodzie. Ustanowienie to miało być również zainicjowane przez samego Francisa Ba­ cona, gdyż Bóg, jak sądził filozof, dał mu polityczną władzę, jako dodatek do jego szczególnej wnikliwości badawczej, aby doprowadził do końca to zadanie. Utrata przez Bacona wła­ dzy politycznej oznaczała, że mylił się on do pewnego stop­ nia, co do działań Boga w tym świecie. Apokaliptyczne ocze­ kiwania filozofa uległy załamaniu i musiał ponownie przemy­ śleć to, co nazywał „dziejami opatrzności". Ponieważ Bacon wciąż jest uważany za jednego z „twórców" nowożytnej me­ tody naukowej, owo załamanie w jego myśleniu, jak też spo­ sób, w jaki z niego się podźwignął, pozostawiły swój ślad na naszym dzisiejszym kulturowym wizerunku „nauki". Badacze niewiele uwagi poświęcili apokaliptycyzmowi czy millenaryzmowi Bacona, a dotąd nie powstało ani jedno się­ gające sedna krytyczne studium na temat tego aspektu jego pisarstwa. Przyczyna tego zaniedbania jest dwojaka. Po pierwsze, Bacon w świadomości kulturowej, którą odziedzi­ czyliśmy po jego oświeceniowych czytelnikach, uznawany jest za ojca chłodnej, racjonalnej metody badania przyrody, w której teologia i wiara nie odgrywają istotnej roli. Po dru­ gie, apokaliptyczne i millenarystyczne poglądy Bacona były jedyne w swoim rodzaju; był to system w znacznej mierze jego własnego pomysłu, niemający ściślejszego związku z typowymi poglądami apokaliptycznych lub millenarystycz­ nych ruchów początków europejskiej nowożytności. Stąd też, jeśli Bacon w ogóle pojawia się w pracach przekrojowych na temat apokaliptycyzmu w Anglii, to występuje w nich jako przeciwieństwo myśli apokaliptycznej. 1 2 Jak zauważył John Channing Briggs, z bliżej nieznanych powodów utarło się wśród badaczy zajmujących się Franci­ sem Baconem i jego pismami przyjmować jako niewzruszo­ ną prawdę to, iż Bacon zarysował ostrą linię podziału mię­ dzy kwestiami wiary a kwestiami nauki i że jego program zreformowania wiedzy dotyczył wyłącznie tych ostatnich. Jest zrozumiałe, że taki punkt widzenia stanowi przeszkodę dla tych, którzy dostrzegli, jak się wydaje oczywiste, apokalip­ tyczne czy millenarystyczne wątki w pismach Bacona z filo­ zofii naturalnej. Jednakże, jak zasugerował Briggs, to wspól­ ne wielu badaczom przekonanie wymaga gruntownego prze­ myślenia. Tak zdecydowanemu rozróżnieniu między wiarą a nauką sprzeciwia się Baconowska praktyka omawiania kwe­ stii naukowych pełnym wzniosłości językiem religii, jak rów­ nież jego zwyczaj, by na poparcie swojego projektu zrefor­ mowania wiedzy dostarczać d o w o d ó w w postaci tekstów z Biblii. Przekonanie, iż u Bacona mamy do czynienia z o d ­ 3 4 dzieleniem nauki o d religii, staje się tym trudniejsze d o wyja­ śnienia, jeśli weźmiemy pod uwagę, że krąg ludzi pióra, wśród których żył Bacon, składał się głównie z duchownych i teolo­ gów i że to ich porady i wsparcia szukał, kiedy pisał i publi­ kował swoje książki z filozofii naturalnej. Kwestia ta stanie się dla nas nieco jaśniejsza, jeśli zgo­ dzimy się, że badacze postoświeceniowi, którzy zakreślili pole badań nad filozofią Bacona, czytali jego dzieła wyposażeni w pochodzącą od Immanuela Kanta hermeneutyczną zasa­ dę podziału na sferę noumenalną i fenomenalną, która leży u podstaw nowożytnego poglądu o zasadniczej niewspółmierności nauki i wiary. Lektura pism Bacona z perspektywy postoświeceniowej ukazuje wiele miejsc, w których wydaje się, iż autor dokonuje takiego kantowskiego rozróżnienia. Choć anachroniczna, interpretacja ta nie jest całkowicie nie­ uzasadniona, gdyż Kant sam otwarcie przyznał się d o inte­ lektualnego długu wobec Bacona i jest prawdopodobne, że Kantowski podział na kwestie, które mogą podlegać bada­ niu naukowemu, i kwestie, które takiemu badaniu nie podle­ gają, ukształtował się w niemałym stopniu pod wpływem wła­ śnie tych passusów dzieła Bacona. 5 6 7 Podział Kanta mógł mieć swoje źródło w p o d o b n y m roz­ różnieniu, które można odnaleźć w pismach Bacona, lecz u tego ostatniego podział na religię i filozofię pojawia się jako szczególne następstwo pewnej klasycznej chrześcijańskiej idei, a mianowicie doktryny o podwójnym Boskim objawie­ niu: w księdze Natury (czyli „Księdze Stworzenia") i w księ­ dze Pisma. Co więcej, to właśnie ta rozpowszechniona chrze­ ścijańska idea d w ó c h „ksiąg Boga" nabiera szczególnego charakteru u Bacona i dostarcza apokaliptycznego kontek­ stu dla jego reformy filozofii naturalnej. Bacon odszedł o d powszechnie a k c e p t o w a n e g o chrześcijańskiego p o g l ą d u przez dodanie do niego idei, iż zrządzeniem Boskiej Opatrz­ ności nadejdzie wiek apokaliptyczny, kiedy to Księga Stwo­ rzenia stanie się zrozumiała dla tych, którzy z pobożnością poświęcą się jej studiowaniu, a ludzkie cierpienie będzie odtąd stopniowo łagodnieć aż rajskie panowanie nad przy­ rodą zostanie odzyskane. Przed rokiem 1621 było dlań bo­ wiem jasne, że świat zupełnie niedawno przestąpił próg ta­ kiej właśnie apokaliptycznej epoki. 8 Bacon zaczerpnął tę myśl głównie z lektury Księgi Danie­ la 12, 4, gdzie powiada się: multi pertransibunt et augebiłur scientia w Wulgacie lub jak on to przełożył na angielski: „many shall pass to and fro, and science shall be increased" [wielu będzie przebiegać i nastanie obfitość prawdziwej wiedzy] . Jest to ów znany cytat z Pisma św. znajdujący się na okład­ ce Instauratio Magna wydanej w 1620 r., lecz można g o o d ­ naleźć w wielu miejscach dzieł Bacona jako teologiczne wsparcie jego programu reformy filozofii naturalnej. Najwyrazistszy wyraz rozumienia tego fragmentu przez Bacona znajduje się we wczesnej, nieopublikowanej za jego życia pracy, Valerius Terminus. 9 Jest to rzecz, co do której nie umiem powiedzieć, czy potrafię ją wyrazić równie jasno, jak głęboko ją rozumiem, mianowicie, skoro cała wiedza okazuje się rośliną zasa­ dzoną przez Boga, tak też wzrastanie lub rozkwit lub też przynajmniej przetrwanie i owocowanie tejże rośliny wolą opatrzności Bożej - nie tylko wolą opatrzności powszech- Numer 10/2005 �nej, lecz w specjalnym proroctwie - zostało wyznaczone na okres jesieni tego świata. Gdyż według mojego rozu­ mienia, nie zadając gwałtu literze Pisma, teraz, po owym wydarzeniu, można bezpiecznie wyłożyć to miejsce u Da­ niela - gdzie mówiąc o czasie końca, powiada się: „wielu będzie przebiegać i nastanie obfitość prawdziwej wiedzy" - w ten sposób, iż otwarcie się świata przez rozwój żeglu­ gi i handlu oraz dalsze odkrycie wiedzy [further discovery of knowledge] miały nastąpić w jednym czasie czy wie­ ku. 10 W późniejszych dziełach Bacon wykłada to miejsce może mniej wyraziście, lecz nigdzie nie zdarza mu się sugerować, iż kiedykolwiek znacząco zmienił swoje rozumienie apoka­ liptycznych implikacji tam zawartych. Co więcej, kiedy w póź­ niejszym okresie omawia ten werset Pisma w Novum Orga­ num, opublikowanym w 1620 r., jest mniej ostrożny w swej interpretacji. Początek jest u Boga: gdyż sprawa, która jest w naszym ręku, mając tak mocno odciśnięty na sobie charakter do­ bra, pochodzi w oczywisty sposób od Boga, który jest twórcą dobra i Ojcem Światłości. W boskich działaniach nawet najdrobniejszy z początków prowadzi z koniecz­ ności do swego celu. I tak jak było to powiedziane o rze­ czach duchowych: "Królestwo Boże nie przyjdzie dostrzegalnie« , tak też jest we wszystkich większych dziełach Bożej Opatrzności; wszystko przebiega łagodnie i bez ha­ łasu i dzieło z powodzeniem posuwa się naprzód, zanim ludzie uprzytomnia sobie, że już się zaczęło. Nie powinna być zapomniana przepowiednia Daniela, odnosząca się do 11 ostatnich wieków świata... »Wielu będzie przebiegać i nastanie obfitość prawdziwej wiedzy«, jasno sugerują­ ca, że całkowite poznanie świata (które obecnie dzięki tak wielu odległym wyprawom zdaje się być zakończone lub bliskie zakończenia) i rozwój nauki, z wyroku prze­ znaczenia, to znaczy Boskiej Opatrzności, mają spotkać się w tym samym okresie. 12 Warto zaznaczyć, że interpretacja tego wersetu z Księgi Daniela staje się bardziej zdecydowana po dojściu Bacona do władzy. Bezpośrednio przed jego upadkiem przekonanie Bacona, iż żyje w epoce apokalipsy, było najsilniejsze lub, mówiąc inaczej, był on tak pewny swej interpretacji wersetu z Daniela, że chciał go opublikować bez złagodzenia [quali­ fication]. Wiedział, że żyje w owej epoce rozkwitu wiedzy. Uważał, iż nie jest to tylko jego osobisty pogląd, lecz można tego dowieść empirycznie takimi osiągnięciami, jak odkry­ cie Ameryki i powstawanie niezliczonych szlaków handlo­ wych. „Postęp wiedzy" miał także jeszcze nadejść, i to dzię­ ki samemu Baconowi i publikacji książki, w której przedsta­ wił teorię p o s t ę p u . Ręka Opatrzności nie m o g ł a działać z większą wyrazistością. 13 Istotą „dalszego odkrycia wiedzy", o którym wspomina Bacon, ma być nauczenie się właściwego odczytywania Boskiego Objawienia zawartego w Księdze Natury. Dla Ba­ cona ta umiejętność była cechą charakterystyczną epoki apokaliptycznej. Tak pisze Bacon do nowego króla, Jakuba, w swym Postępie nauki z 1605 r.: Gdyż tak powiedział nasz Zbawiciel, »Błądzicie, nie zna­ jąc Pisma ani potęgi Boga«, kładąc przed nami dwie księ­ gi czy też tomy, abyśmy je zgłębiali, jeśli chcemy być wolni od błędu; pierwszą z nich jest Pismo objawiające wolę Boga, drugą są stworzenia wyrażające Jego potę­ gę. Owa druga księga zaś jest kluczem do pierwszej; nie tylko otwiera ona nasz umysł, abyśmy mogli zrozu­ mieć prawdziwy sens Pisma, dzięki znajomości ogólnych pojęć rozumu i zasad mowy [speech], lecz przede wszystkim pogłębia naszą wiarę, skłaniając nas ku skupionemu.rozważaniu wszechmocy Bożej, widocznej i od­ ciśniętej głównie w jego dziełach. 14 Ta właśnie szczególna teoria dwóch ksiąg przewija się przez wszystkie pisma Bacona. Pierwsza księga (pierwsza w porządku ważności, nie w porządku chronologicznym), Pismo, objawiła wolę Boga, podczas gdy druga księga, Stwo­ rzenie, objawiła Jego potęgę tym, którzy znali Jego ścieżki i potrafili je poprawnie odczytać. Obie księgi spełniają u Ba­ cona funkcję jednego wewnętrznie zharmonizowanego sys­ temu teologicznego. Zauważając w powyższym fragmencie, iż księga Stworzenia pomaga i pozwala odnaleźć właściwy sposób rozumienia Pisma, musimy jednocześnie zauważyć, że Pismo, jako przechowalnia woli Boga, zarówno wyzna­ cza granice, jak i zaleca właściwą motywację dla badania Stworzenia: Nil m < ;•' 1 1 0 pil Dlatego też rozumiemy, że wiedza zalicza się do tych rze­ czy, które należy przyjąć z uwagą i godnie; skoro jest ona niczym tryskające źródło, którego ujście i kierunek nurtu niełatwo dostrzec, uznałem za dobre i konieczne w pierw­ szej kolejności stworzyć mocne i zdrowe koryto czy brzeg, by panować nad nurtem wód i kierować nim; przyjąłem bowiem takie stanowisko czy uznałem za nadrzędną zasa­ dę, że mianowicie Cała wiedza powinna być ograniczona przez religię i mieć związek z użytkiem i działaniem^ . 0 . \ T < :• » L • r, l.whf 5 Okładka wydania Instauratio Magna z 1620 r. W innych miejscach Bacon często wyjaśnia, że grzech pierworodny człowieka, który sprowadził Upadek, był niczym PISMO ANTROPOLOGICZKE �Steven Matthews innym, jak tylko odrzuceniem normatywnej roli przysługują­ cej objawionej woli Bożej (po Upadku zapisanej w Piśmie). Aby właściwie odczytać księgę Stworzenia, granice rozumu wyznaczone przez Pismo muszą być ściśle ustalone. W ten sposób teologia ma charakter normatywny dla filozofii natu­ ralnej, a filozofia naturalna potrzebna jest, aby istniała światła teologia. Najważniejsze jednak dla Bacona jest to, aby nie mieszać z sobą znaczeń, jakie płyną z obu tych ksiąg, gdyż właściwe granice nauki i motywy jej uprawiania zostaną wów­ czas zatarte, może także nie przynieść ona dobroczynnych skutków, jakich się po niej spodziewamy. Gdy szuka się zro­ zumienia potęgi Boga w Piśmie, rezultatem tego jest zmie­ szanie, gdyż Bóg nie wyjaśnia w Piśmie ustalonych przez sie­ bie praw fizycznych, chociaż mogą je odczytać ci, którzy są w tym biegli - w Księdze Natury. Z drugiej strony ci, którzy usiłowali zrozumieć istotę Boga i Jego wolę, a także ścieżki zbawienia, dzięki studiowaniu przyrody, także znajdowali złe odpowiedzi, ponieważ Bóg odkrywa je tylko w Piśmie, na tyle, na ile one w ogóle mogą być odkryte. I tak w aforyzmie 65. Novum Organum Bacon jasno wyraża się o niebezpieczeń­ stwie pomylenia dwóch ksiąg, przed czym ostrzegał już 15 lat wcześniej w Postępie nauki. Ostrzega z jednej strony przed tymi, którzy skłonni są dostrzegać jednoznaczne wyjaśnienia kosmologiczne w księgach Rodzaju i Hioba, z drugiej strony przed tymi, którzy chcieliby zbudować system religijny, bazu­ jąc na świecie natury - szczególnie taki, jaki kiedyś stworzył Pitagoras. Oba podejścia są naruszeniem granic teologii, skła­ dającymi się na to, co Bacon nazywa „apoteozą błędu". 16 17 Tak silny nacisk, jaki Bacon kładzie na to, by nie mylić prze­ kazu obu ksiąg, jest następstwem jego szczególnej interpre­ tacji przypowieści o Upadku człowieka z Księgi Rodzaju. Upa­ dek człowieka, według Bacona, był dwojakiej natury: „Gdyż człowiek, upadając, utracił jednocześnie stan niewinności i swoją władzę nad stworzeniem". Podwójna natura Upadku wymaga, zdaniem Bacona, podwójnego rozwiązania: skoro upadek człowieka był dwojaki - utrata „niewinności" i „władzy nad stworzeniem" - to również sposób odkupienia jest dwo­ jaki. Dlatego odzyskanie rajskiej doskonałości przebiega we­ dług dwóch oddzielnych, choć przeplatających się dróg, któ­ re zmierzają ku dwojakiemu rozwiązaniu, duchowemu odro­ dzeniu [recovery] dzięki działaniu Boskiego Wcielenia i mate­ rialnemu odrodzeniu, jeszcze w tym życiu, poprzez wspólny wysiłek Boga i człowieka w dziele Ustanowienia. 18 Bezpośrednim następstwem podwójnego upadku są prze­ kleństwa i obietnice. Adam i Ewa byli jednakowo ukarani bó­ lem i śmiercią, jako ich życiowym przeznaczeniem, lecz oboje otrzymali również obietnice ostatecznego wybawienia. Kobieta dostała obietnicę pośrednio, przez węża. Obietnicę tę chrze­ ścijańscy duchowni traktowali przez wieki jako proroctwo na­ dejścia Chrystusa (stąd nazwa protoewangelia): „Wprowadzam nieprzyjaźń między ciebie a niewiastę, pomiędzy potomstwo twoje a potomstwo jej: ono zmiażdży ci głowę, a ty zmiażdżysz mu piętę". Lecz także mężczyzna otrzymał obietnicę dotyczącą przyszłego Ustanowienia, i tutaj Bacon zreinterpretował prze­ kleństwo jako błogosławieństwo, kiedy słowa Księgi Rodzaju 3, 19: „w pocie czoła będziesz jadł chleb", wyłożył jako zapo­ wiedź apokaliptycznego czasu z Daniela 12, 4. Chleb oczywi­ ście w pojęciu większości chrześcijańskich teologów tej epoki oznaczał „wszystko, co konieczne do życia". I Bacon rozumiał go w ten sposób. Lecz dokonał tutaj rzeczy szczególnej, cze­ goś znacznie istotniejszego niż tylko zamiana przekleństwa na obietnicę: „pot czoła" zinterpretował nie jako wysiłek fizyczny, lecz duchowy wysiłek obserwacji, eksperymentu, działalności naukowej. Jak wyjaśnił w Valeriusie Terminusie: 19 [...] ponieważ posłuszeństwo stworzenia zmieniło się w opór, owa władza nie może być używana i sprawowana inaczej niż przez wysiłek, zarówno w wymyślaniu, jak 4 Francis Bacon i wykonaniu; chodzi jednak przede wszystkim o pracę i podróże, które określa się jako »pot z czoła« bardziej niż pot ciała; taka podróż, której towarzyszy praca i duchowe rozważanie umysłu . 20 Spełnienie obietnicy udzielonej kobiecie nadchodzi w peł­ ni czasu, kiedy sam Bóg staje się człowiekiem, w osobie Jezusa Chrystusa, który przywraca utracony duchowy zwią­ zek z Rajem poprzez swoje życie, nauczanie, śmierć i zmar­ twychwstanie. Tak przedstawia się d u c h o w e rozwiązanie duchowego problemu. Spełnienie obietnicy danej mężczyź­ nie następuje później w wydarzeniu Ustanowienia, kiedy Bóg „odnowi oblicze ziemi", jak Bacon rozumiał Psalm 104, 30. Warto odnotować, że Bacon uważał, iż owa epoka mate­ rialnego odnowienia nadejdzie dopiero po odnowieniu praw­ dziwej religii. „Prawdziwa religia" obejmowała znacznie wię­ cej niż tylko Wcielenie, przywracające właściwy związek mię­ dzy Bogiem a wierzącymi. Aby ostatecznie osiągnąć czystą i prawdziwą religię, pełny sens wcielenia musiałby zostać odsłonięty przez stopniowy proces dochodzenia do popraw­ nej lektury Pisma. Temu zadaniu, powiada Bacon w Novum Organum, w pierwszych wiekach chrześcijaństwa poświęci­ ły sie najlepsze umysły epoki, gdyż nie ma ważniejszej pra­ cy niż uważne czytanie tekstu, który mówi o z b a w i e n i u . W ten sposób Biblia znów zyskuje pierwszeństwo nad księ­ gą natury, tak samo jak to, co duchowe, przewyższa rangą to, co materialne. Zatem projekt czytania księgi natury ze zrozumiałych względów został odłożony na półkę, do chwili aż zostaną rozwiązane kwestie większej w a g i . Jednakże w epoce scholastycznej interpretacja Pisma przez pewien czas była wykolejona, co więcej scholastycy powtórzyli grec­ ko-rzymski błąd polegający na pomieszaniu przekazów obu ksiąg. Wiek, w którym nastanie prawdziwa Religia, to wiek Reformacji, zwłaszcza Reformacji w Anglii. 21 22 23 W Postępie nauki Bacon pisze: I oto widzimy na własne oczy, że w epoce naszej i na­ szych ojców, kiedy spodobało się Bogu wezwać Kościół rzymski, aby wyjaśnił zwyrodniałe zwyczaje i obrzędy, i rozmaite wstrętne doktryny, utworzone, by podtrzymywać owe nadużycia, że wtedy też Boska Opatrzność zarządziła jednocześnie, że za wyjaśnieniem tym powinno iść odno­ wienie i ponowny rozkwit wszystkich innych nauk . 24 Marcin Luter rozpoczął proces, który umożliwi właściwą lekturę Biblii, uwalniając ją od scholastyki i przywracając jej należny autorytet tekstu d u c h o w e g o oraz dzięki właściwej interpretacji położy kres zwyczajowi mieszania obu ksiąg. Następny etap pracy należał do Francisa Bacona. Numer 10/2005 �NAUKOWA APOKALIPSA FRANCISA BACONA Możemy zauważyć interesujący system odpowiedniości między Wcieleniem i Ustanowieniem: i jedno, i drugie miało właściwy sobie upadek i każde miało swoją obietnicę. Jak Wcielenie było rozwiązaniem duchowego upadku, tak Usta­ nowienie było rozwiązaniem upadku materialnego. Każde z nich miało swoją księgę; księgi te, gdy spełni się czas, będą odczytane właściwie, a skutkiem tego będzie właściwe zrozu­ mienie woli i potęgi Boga. Trzeba wreszcie wspomnieć o kul­ minacji obu: ostatecznym rezultatem Wcielenia będzie ponow­ ne połączenie się z Bogiem w „Królestwie Bożym" Nowego Nieba i Nowej Ziemi po tym, jak stare Niebo i Ziemia przemi­ ną. Kulminacją Ustanowienia będzie nastanie „Królestwa Czło­ wieka", gdy w pełni zostanie mu przywrócone panowanie nad przyrodą, a ludzkie cierpienie, inne niż codzienny znój samej pracy, zostanie przezwyciężone. Otworzy to drogę, na końcu wszystkich rzeczy, do Nowego Nieba i Nowej Ziemi. Valerius Terminus pozwala nam dostrzec raz jeszcze, iż Bacon, kiedy był najbardziej szczery, uważał, że materialne odrodzenie będzie oznaczać całkowite panowanie nad wszechświatem. Gdyż Bóg obdarzył tym potencjałem umysł człowieka, a czło­ wiek, dzięki pracy, może go zrealizować: Niech żaden człowiek nie przypuszcza, że może ograni­ czać dowolność darów, udzielonych nam przez Boga, który jak jest powiedziane, »złożył świat w ludzkim sercu«. Zatem wszystko, co jest nie Bogiem, lecz cząstką świata, On tak ukształtował, aby było dostępne zdolności pojmowania rozumu człowieka, jeśii tylko on otworzy i rozszerzy siły swego rozumu, tak dalece jak potrafi. 25 Nawet jeśli panowanie nad przyrodą nie dojdzie do skut­ ku za jego życia, gdyż w roku 1620, w czcigodnym wieku 59 lat, mógł on widzieć kres swoich dni, wciąż pozostawałoby to kwestią zaledwie kilku lat zanim zostanie osiągnięte, i za­ cznie się epoka owego złotego wieku. Z powyższego cytatu z Valeriusa Terminusa wynika, iż Księ­ ga Natury, poprawnie czytana i kierowana przez właściwą re­ ligię, doprowadzi do całkowitego odzyskania władzy nad przy­ rodą, która była udziałem człowieka w Edenie. Jednakże w niektórych fragmentach późniejszych i mniej szczerych dzieł Bacona, zwłaszcza w zakończeniu drugiej księgi Novum Or­ ganum, wydaje się, iż rajskie panowanie, podobnie jak du­ chowa niewinność, w tym grzesznym życiu mogą być odzy­ skane jedynie „częściowo" czy „do pewnego stopnia" . O ile te ostrożne sformułowania można przypisać dobrze znane­ mu politycznemu rozsądkowi Bacona, po tym jak zapropono­ wał bez wątpienia radykalne nowe odczytanie tekstu Pisma, znacznie prostsza interpretacja tego passusu wyłania się, je­ śli przyjrzymy się kolejnemu fragmentowi Valeriusa Terminu­ sa, który już częściowo przytaczaliśmy w innym miejscu, przy okazji omawiania potępienia z Księgi Rodzaju: danym człowiekowi, a własna metoda Bacona jest zatem klu­ czem do „rozszerzenia mocy i władzy ludzkiego rodu nad wszechświatem" . Kiedy nastanie koniec ziemskiego wieku panowania człowieka nad przyrodą, nawet dobre dzieła ludz­ kości będą próżne, a Nowe Niebo i Nowa Ziemia staną się rze­ czywistością, w której wiedza człowieka o Bogu nie będzie ogra­ niczona Pismem i panowanie człowieka nad Nową Ziemią jak niegdyś nie będzie wymagać znoju pracy. Na razie zbliżał się okres ludzkiej pracy, a Bacon ustalał metodologiczny początek dla tego zarządzonego przez Boga przedsięwzięcia. 28 29 Taki był optymistyczny stan Baconowskiego rozumienia roli opatrzności w historii w 1620 r. Wtedy, z zamieszania źle kierowanej sesji parlamentarnej, w czasie której oponenci Bacona zaatakowali go wspólnymi siłami, wyłonił się jako człowiek rozczarowany. Coś nie poszło tak jak trzeba. Lecz które ze swych poglądów uznał wtedy za iluzoryczne? Ba­ con optymistycznie wybrał ścieżkę najmniejszego epistemologicznego oporu. Słowo Boże było ponad wszelkim zarzu­ tem, tak jak sam Bóg, w ten sposób nadal obowiązywała wyraźna przepowiednia apokaliptycznego, technologiczne­ go wieku. Nie uważał też Bacon za uzasadnione poddawać w wątpliwość własnej metody lub swojej własnej tożsamości jako wybranego przez Boga narzędzia prowadzącego innych ku właściwemu odczytywaniu Księgi Natury. Nie, jeśli w czymś się pomylił, to pomylił się najbardziej co do ludzi swojego pokolenia. Choć nie zmieniło się wiele, poza jego własnym osobistym losem, Bacon zaczął patrzeć na swoją epokę jako na wciąż pogrążoną w ciemności, epokę, której daleko jesz­ cze do jutrzenki. Ton Prekursora zastąpiony został w jego późniejszych filozoficznych pismach przez ton starotestamentowego proroka. Po roku 1621 Bacon zarzuca swojej epoce, iż powtarza grzech pierworodny, odmawiając przyjęcia praw­ dziwej wiedzy, a pożądając władzy i fałszywej wiedzy. W jed­ nym z najobszerniejszych teologicznych fragmentów z okresu po 1621 Bacon rozwodzi się nad trwającym wciąż błędem swej epoki: I ostatnio przez zarządzenie niektórych uczonych (gdyż taki jest teraz porządek) i wybitnych mężów (wcześniej­ sza rozmaitość i dowolność stały się, jak sądzę, nużące), uprawianie nauki jest zarezerwowane dla pewnych, wy­ branych uprzednio autorów, i w ten sposób nakłada się ograniczenia na starych i wpaja je młodym... i autorytet brany jest za prawdę, a nie prawda za autorytet. Który to rodzaj instytucji i dyscypliny świetnie się nadaje do obec­ nego użytku, lecz zamyka wszelkie widoki na poprawę sytuacji. Gdyż powielamy grzech naszych pierwszych ro­ dziców, i cierpimy z tego powodu. Tamci chcieli być jak Bóg, lecz ich potomkowie chcą być jeszcze czymś wię­ cej. Gdyż my tworzymy światy, kierujemy i panujemy nad przyrodą, my sprawimy, że wszystkie rzeczy będą takie, jakie powinny być, jak sądzimy w naszym szaleństwie, a nie takie, jakie wydają się najodpowiedniejsze dla Bo­ skiej mądrości, lub takie, jakie są naprawdę; i nie wiem, czy bardziej zniekształcamy fakty przyrody, czy nasz umysł, lecz bez wątpienia odciskamy piętno naszego wi­ zerunku na stworzeniach i dziełach Boga, zamiast uważ­ nie badać je i rozpoznawać w nich piętno samego Stwór­ cy. Dlatego to po raz drugi utraciliśmy panowanie nad stworzeniami, nie bez naszej zasługi; i podczas gdy po Upadku pozostała człowiekowi pewna władza nad opo­ rem stworzeń... jednak i tę władzę, przez naszą zuchwa­ łość i pragnienie bycia jako Bóg i podążania za rozkazami naszego własnego rozumu, w znacznej mierze tracimy. 26 Prawdą jest, że w dwóch punktach potępienie jest osta­ teczne i nieodwołalne; po pierwsze, w tym, iż marność musi być zwieńczeniem wszystkich ludzkich osiągnięć, a wieczność zostanie odzyskana, choć zmiany i czasy mogą się opóźnić; po drugie, w tym, że ponieważ posłuszeń­ stwo stworzenia zmieniło się w opór, owa władza nie może być używana i sprawowana inaczej niż przez wysiłek, za­ równo w wymyślaniu, jak i wykonaniu . 27 Praca w „pocie czoła" skończy się odzyskaniem pełnego rajskiego panowania, lecz z tą istotną różnicą, iż panowania tego nie można będzie osiągnąć, po tej stronie nieba, bez nie­ ustannej pracy. W ten sposób określenie Bacona z drugiej księgi Novum Organum jest w zgodzie z końcowymi ideami pierwszej księgi tegoż dzieła, w której Bacon powiada, iż rajskie panowa­ nie pozostaje, nawet w upadłym świecie, „boskim dziedzictwem" 30 Baconowska wizja jutrzenki złotego wieku, która była jego nadzieją na czas obecny, stała się nadzieją przyszłych po­ koleń. Dlatego też, choć Bacon był w dobrych osobistych, PISMO ANTROPOLOGICZNE �Steven Matthews choć nie politycznych, relacjach z królem Jakubem, zadedy­ kował Historia Naturalis et Experimentalis, w której znajduje się powyższy fragment, przyszłemu królowi, wtedy księciu Karolowi: „Pierwsze owoce mojej Historii naturalnej pokor­ nie składam Waszej Wysokości, rzecz jak ziarno gorczycy, bardzo małą w istocie, ale będąca przyrzeczeniem tych rze­ czy, które dzięki łasce Boga nadejdą później" . Podczas g d y przyrzeczenie odnosi się pierwotnie d o obietnicy, którą przede wszystkim składa sam Bacon, list de­ dykacyjny powiada też o innych, którzy „będą pobudzeni moim przykładem d o p o d o b n e g o zatrudnienia; zwłaszcza gdy w pełni zrozumieją, d o czego zmierzamy" . Odnotujmy na marginesie metaforę zasiania ziarna, a szczególne ziarna gorczycy. Język żniw z Valeriusa Terminusa ustąpił w znacz­ nym stopniu metaforze posiania czegoś, co, jak powiedział Jezus o samym Królestwie Boga, będzie wzrastać, aby stać się wielkie i płodne, ale nie w obecnym pokoleniu. W obli­ czu rozczarowania nadzieja została przeniesiona przez Ba­ cona z teraźniejszości na nieokreślony przyszły wiek. Prze­ szłość, która była tak naznaczona błędami, teraz obejmo­ wała epokę współczesną Baconowi; gdyż on narodził się, by „zdać sprawę" z tego, iż jego pokolenie zdominowane jest przez te same powracające błędy. 31 32 33 Za kulturowy frazes utarło się w rozwiniętych krajach Zacho­ du uznawać twierdzenie, zgodnie z którym to, co nazywa się „postępem nauki", jest nieuniknione, nawet jeśli po drodze napotyka się przeszkody lub dochodzi d o technologicznych katastrof. Jest tak mimo tego, iż „postępu" jako wartościują­ cego określenia pozytywnej zmiany nie d a się dowieść i mimo tego, że jest on z istoty swej „nienaukowy". Kiedy zbiorni­ kowce z ropą rozlewają swoja zawartość lub kiedy rozpo­ wszechnia się broń, kiedy uświadamiamy sobie, że choroby są odporne na nasze szczepionki lub kiedy stoimy wobec konieczności użycia alternatywnych źródeł energii, bez wa­ hania zwracamy się d o nauki i zaawansowanych rozwiązań przyszłości, g d z i e , jak wierzymy, m u s z ą z n a j d o w a ć się wszystkie rozwiązania. Nie przestajemy w to wierzyć, gdyż „postęp naukowy" i „rozwój techniczny" przejęły status epistemologicznego i moralnego autorytetu w krajach Zacho­ du, nawet jeśli oddzielone są o d kontekstu Biblii i proroctw, które w pierwszym rzędzie stanowiły ich uzasadnienie dla Bacona i innych umysłów wczesnej nowożytności. Zacho­ wujemy wiarę Bacona w postęp, lecz zachowujemy także jego wiarę, że rozwój nauki jest efektem pracy. Dlatego sło­ wa zwykłej telewizyjnej reklamy na niekomercyjnym publicz­ nym kanale namawiają nas d o tego by: Wyobrazić sobie świat, w którym żadne dziecko nie że­ brze o jedzenie. Być może niektórzy będą patrzeć na to jak na sen, inni będą patrzeć długo i uważnie i zabiorą się do pracy. ADM - natura tego, co ma nadejść. Istotę naszych millenarystycznych przekonań wyraża rów­ nież wstęp d o najnowszych odcinków popularnego serialu Star Trek, „Enterprise". Kiedy obrazy postępu naukowego migają przed naszymi oczami, przedstawiając wizualny marsz od epoki naukowej rewolucji d o wygenerowanej kompute­ rowo utopijnej przyszłości podróży kosmicznych i naukowych podbojów, słowa piosenki-tematu powtarzają epistemologiczny punkt zwrotny, dzięki któremu taka przyszłość stanie się możliwa: „Trzeba mieć wiarę, wiarę w sercu". Przełożył Robert Mitoraj 1 Znaczek pocztowy z Nowej Fundlandii Dzisiaj znaczenie Bacona w etyce kultury naukowej po­ lega nie na tym, iż dokonał rozdziału kwestii nauki o d kwestii wiary, który to podział należy przypisać bardziej zasadnie Immanuelowi Kantowi (choć nie całkowicie jemu), lecz w za­ szczepieniu dążeniom n a u k o w y m d u c h a pozwalającego wytrwać w eschatologicznej nadziei oraz mechanizmu prze­ zwyciężania teraźniejszych rozczarowań, kiedy te w końcu n a d c h o d z ą , przez przeniesienie nadziei na odleglejszą w czasie i wspanialszą technologiczną utopię. Omówienie procesu, dzięki któremu filozofia Bacona stała się częścią głównego prądu myśli oświecenia i nowożytnej nauki z oczy­ wistych względów wykracza poza ramy tego eseju; lecz, jak już zauważyliśmy w odniesieniu d o Kanta, wpływ Bacona wzrósł znacznie na przestrzeni osiemnastego i dziewiętna­ stego wieku, tak jak to s a m przewidział. Jednakże w t y m samym czasie B ó g , za sprawą La Place'a i jego uczniów, został odsunięty z k o s m o s u jako nieprzydatna hipoteza, a autorytet pierwszego pisma został podważony, podczas gdy drugie pismo (Natura), rozwijało się coraz bardziej jako samowystarczalna przestrzeń prawdy, co później stało się znamieniem naukowego punktu widzenia nowożytnej kultu­ ry zachodniej. Jednakże sama praktyka naukowego przed­ sięwzięcia pozostaje związana z ze strukturą wiary Bacona. Choć definicje apokaliptycyzmu i millenaryzmu w dziedzinie histo­ rii początków nowożytności wciąż są płynne, w tym eseju będę trzymał się terminologii Paula Christiansona, z tej prostej przyczyny, iż dostar­ cza nam ona dwóch poręcznych pojęć odnoszących się odpowiednio do wczesnych przekonań Bacona (apokaliptycyzm) i jego przemiany po odsunięciu od władzy (millenaryzm). I tak powiada Christianson: „W jego pracy »apokaliptyczny« to termin ogólny, odnoszący się do apo­ kaliptycznych źródeł, w przypadku Bacona do Księgi Daniela, a "mille­ narystyczny" to termin o węższym znaczeniu, oznaczający ustanowie­ nie przyszłej, zbiorowej, rychłej przemiany życia na ziemi za pośrednic­ twem nadprzyrodzonej siły" {Reformers and Babylon, University of To­ ronto Press, 1978). W późniejszej myśli Bacona nacisk powinien być położony na aspekt „przyszłości". Rzecz jasna przyjęliśmy tę terminolo­ gię tylko ze względu na jej użyteczność, gdyż Baconowska interpretacja Pisma św. i czasu w Biblii była niespójna i nie może być bez nadużycia dopasowana do szerszych kategorii. 2 Katharine Firth, określająca Bacona jako „ostrożnego i umiarko­ wanego" w odniesieniu do apokaliptycznych tendencji, idzie dalej niż większość autorów, lecz stara się nie przypisywać poglądów apokalip­ tycznych późniejszych baconistów samemu Baconowi (The Apocaliptic Tradition in Reformation Britain: 1530-1645, Oxford University Press, 1979, s. 204-206). Z pracy tej wyłania się obraz Bacona jako myśliciela, dla które­ go kwestia apokalipsy leży daleko poza zasięgiem głównych zaintereso­ wań. Warto zauważyć, że Bacon funkcjonuje jako głos chłodnego rozumu w skądinąd gruntownej rozprawie Alexandry Walsham na temat idei Opatrz­ ności we wczesnonowożytnej Anglii (Providence in Early Modern England, Oxford [Anglia], New York, Oxford University Press, 1999). Numer 10/2005 �NAUKOWA A P O K A L I P S A F R A N C I S A B A C O N A 3 Jedynym badaczem, który jednoznacznie umieszcza metodę Ba­ cona w szerszym kontekście millenaryzmu ówczesnej epoki jest Char­ les Whitney {Francis Bacon and Modernity, New Haven, Yale University Press, 1986, s. 40 i nast.). Nie jest to głównym tematem pracy Whitneya, a millenaryzm Bacona jest raczej zarysowany niż poddany badaniu. W swoich znakomitych podręcznikach (czy popularnych omówieniach) Anthony Grafton i John Hedley Brooke przyjrzeli się uważnie bezsprzecz­ nie apokaliptycznym podstawom nauki Bacona, lecz jako podręczni­ kom brak im krytycznego rygoru (Zob. A. Grafton, New Worlds, Ancient Texts, Harvard University Press, 1992, i J. H. Brooke, Religion and Scien­ ce, Cambridge University Press, 1991). 4 J.C. Briggs, Bacon's Science and Religion, [w:] The Cambridge Companion to Bacon, red. M. Peltonen, Cambridge University Press 1996, s. 172-199. 5 Weź pod uwagę biskupa Lancelota Andrewesa, (ojca) Tobie Matthewa, George'a Herberta, kapelana Bacona, Williama Rawleya, który był sekretarzem pism filozoficznych, a nawet Johna Seldana, który słynął z doskonałej znajomości początków chrześcijaństwa. Osoby te można uważać za należące do głównych postaci literackiego kręgu Bacona, lecz nawet jeśli rozszerzyć tę listę, teologiczny i klerykalny charakter tego koła nie ulegnie zmianie. Por. z listą G. Waltera Steevesa w: Francis Bacon: His Life, Works, and Literary Friends (London, Methuen & Co. Ltd., 1910). Bacona, by swą naukę ugruntować teologicznie, po tym jak (rzekomo) zrozumiał, że jest to zamiar nie do zrealizowania (Zob. B. Milner, Francis Bacon: The Theological Foundations of„Valerius Terminus", [w:] „Journal of the History of Ideas", 58.2 (1997), s. 245-264). 14 Podkreślenie moje. Valerius Terminus w tym miejscu formułuje zwięzłą zasadę, która zostanie szczegółowo rozwinięta w Postępie na­ uki (zob. odpowiednio WFB, t. 3, s. 218 oraz WFB, t. 3, s. 265-268). 16 Zob. wczesny przykład jego interpretacji Upadku w Valeriusie Terminusie (WFB, t. 2, s. 217-218), późniejszy przykład znajdujący się w przed­ mowie do Instauratio Magna (WFB, t.1) i ostatni przykład z przedmowy Ba­ cona do Natural and Experimental History z 1623 r. (WFB, t. 5, s. 131-133). 17 Zob. aforyzm 65. (WFB, t. 1, s. 175); w tym miejscu tekst łaciński należy czytać z uwagą, by rozpoznać, iż zwrot potępienia z errores Apothe­ osis w centrum stosuje się zarówno do tego, co omawia się wcześniej (błąd Pitagorasa), jak i do tego, co nastąpiło później (błąd tych chrześcijan, któ­ rzy szukali odpowiedzi o fizycznej naturze w księgach Biblii). Warto zwrócić szczególną uwagę na starannie wypowiedziane paralelne struktury zwro­ tów zaczynających się od Huic w każdym z przypadków. 18 Wniosek drugiej księgi Novum Organum; przekład Speddinga, WFB, t. 4, s. 247-48. 19 6 Najczęściej cytowanym miejscem potwierdzającym ideę zasadni­ czej rozłączności wiary i nauki jest aforyzm 65. z I ks. Novum Organum, który Bacon rozpoczyna następująco: At corruptio philosophiae ex superstitione, & theologia admixta, latius omnino patet, & plurimum mali infert, aut in philosophias integras, aut in earum partus. I konkluduje po­ zornie jasnym stwierdzeniem: Itaque salutare admodum est, si mente sobria, fidei tantum dentur, quae fidei sunt. Użyty tutaj język, a szczegól­ nie idea przekładania wyłącznie w terminach wiary tego, co jest sprawą wiary, zazębia się z nowożytnym podziałem na wiarę i naukę, i aforyzm ten czytany z kilkoma innymi wybranymi aforyzmami (np. 62., 63.) zdaje się sugerować, iż podział ten był dla Bacona nadrzędną zasadą (The Works of Francis Bacon [dalej WFB], Londyn 1857-1874, t. 1, s. 175). Jednakże taka interpretacja Bacona traci swoją spójność z powodów wskazanych przez Briggsa, jeśli fragment ten umieścić w szerszym kon­ tekście pozostałych fragmentów Novum Organum, nie wspominając o innych pismach Bacona. 20 8 Dominację tej doktryny i jej rozwój, począwszy od epoki patry­ stycznej, wiernie ukazał Peter Harrison w swojej książce The Bible, Pro­ testantism and the Rise of Natural Science (Cambridge University Press, 1998, zob. zwł. s. 1-63). 9 Polskie tłumaczenie wg Biblii Nowego Świata. W całości fragment ten brzmi: „Ty zaś Danielu okryj te słowa tajemnicą i zapieczętuj księgę aż do czasu końca. Wielu będzie przebiegać i nastanie obfitość praw­ dziwej wiedzy (w przekładzie Biblii Tysiąclecia: „Wielu będzie dociekało, by pomnożyła się wiedza") (przyp. tłum.). Dla porównania tłumaczenia Bacona zob. Valerius Terminus, WFB, t. 3, s. 221. W innych miejscach, także na stronie tytułowej Instauratio Magna, Bacon zwykle cytuje prze­ kład Wulgaty dosłownie. Zob. Valerius Terminus, WFB, T. 3, s. 221, by porównać z tłumaczeniem Bacona. W innych miejscach także na stro­ nie tytułowej Instauratio Magna, Bacon zwykle cytuje Wulgatę w orygi­ nale (przyp. aut.) 10 WFB, t. 3, s. 220-221. 11 Przekład polski wg Biblii Tysiąclecia; Łk 17, 12 (przyp. tłum.). 21 22 Zob. Novum Organum, ks. 1, Aforyzm 79.: ..At manifestum est, postquam Christiana fides recepta fuisset et adolevisset, longe maximam ingeniorum praestantissimorum partum ad Theologiam se contulisse; atque huic rei et amplissima praema proposita, et omnis generis adjumenta copliosissime subministrata fuisse... (WFB, t. 1, s. 187). 23 Najdobitniejszy wyraz błędów, jakie popełnili scholastycy, można odnaleźć w rozszerzonym wyjaśnieniu zawartym w Advancement of Le­ arning z 1605 r., ks. I. (WFB, t. 1, s. 282-83). Zob. również Novum orga­ num, ks. I, aforyzm 82., w którym scholastycy są potępieni za niewłaści­ we stosowanie logiki (WFB, t. 1, s. 189-90). 12 13 24 25 Stwierdzenie to może posłużyć także do złagodzenia opublikowa­ nych niedawno twierdzeń Beniamina Milnera, że pomiędzy Valeriusem Terminusem a publikacją Wielkiego Ustanowienia osłabło pragnienie WFB, t. 3, s. 300. WFB, t. 3, s. 221. 26 Por. ex parte reparar! potest oraz ex parte w ostatnim paragrafie drugiej księgi (WFB, t. 1, s. 365). 2 7 WFB, t. 3, s. 223. 28 Por. ostatni paragraf ks. 1, aforyzm 129.: Recuperet modo genus humanum jus suum in naturam quod el ex dotatione divina competit, et detur ei copia; usum vero recta ratio et religio gubernabit. WFB t. 1, s. 223 (Ostatnie słowa nabierają szczególnego znaczenia w świetle ni­ niejszej rozprawy). 29 W ten sposób odczytany Valerius Terminus każe umieścić Baconowskie określenie odrodzenia w kontekście biblijnym w zwykłej dok­ trynie chrześcijańskiej eschatologii/apokalipsy, ponieważ na końcu wszystkich rzeczy umrze stary porządek, a zastąpi go nowe niebo i nowa ziemia. Choć dla nas jest to dość niejasne, współczesny Baconowi czy­ telnik bez trudu rozpoznawał aluzję zawartą w słowach „próżność musi być zwieńczeniem wszystkich ludzkich osiągnięć, wieczność zostanie odzyskana..." Zob. Ap 2 1 , Mt 24, 33-36 etc. 30 przekład 31 Przekład Speddinga, WFB, t. 5, s. 127; łaciński oryginał: WFB, t. 2, s. 9. Tamże. Bacona „Wstęp" do Historia Naturalis et Experimentalis, Speddinga z 1622 (WFB, t. 5, s. 132). 32 33 WFB, t. 4, s. 91 -92. Jest to tłumaczenie Speddinga, o wiele bliższe łacinie w tym fragmencie niż kilka innych, a szczególnie to znajdujące się w zbiorze dzieł Bacona sporządzonym przez Basila Montagu. Przekład polski wg Biblii Tysiąclecia (przyp. tłum.). WFB, t. 3, s. 223. Należy zwrócić uwagę na użycie słowa instaurabis w łacinie. Charles Whitney proponuje, by uznać je za możliwe źródło dla Baconowskiego ro­ zumienia Instauratio (zob. Ch. Whitney, Francis Bacon's Instauratio: Do­ minion of and over Humanity, „Journal of the History of Ideas", VI-VIII 1989, t. 50, n r 3 , s. 371). 7 W Krytyce czystego rozumu Kant cytuje Bacona jako punkt wyjścia swojej filozofii, i we wstępie do 2. wydania bardzo wyraźnie określa miej­ sce Bacona jako ojca właściwej (empirycznej) metody naukowej (zob. The Everyman edition, red. V. Politis, London, J.M. Dent, 1993, ss. 1 i 13). Podobieństwo językowego ujęcia tego podziału u Bacona (wspomnia­ nego w przypisie 6. powyżej) i u Kanta jest uderzające, ilekroć Kant omawia ten problem. WFB, t. 3, s. 301. 15 Wskazówką dla zrozumienia tego, co Bacon powiada o Ustano­ wieniu, jest rozpatrzenie rozmaitych wyjaśnień przypowieści o ziarnie gorczycy w Ewangelii Św. Mateusza 13,31-32; Marka 4,31-32, i Łukasza 13,19. Szczególnie zasługuje na uwagę to, iż w wykładni Łukasza ziarn­ ko posiane jest przez konkretnego człowieka w jego ogrodzie. Ponie­ waż było to zachętą dla uczniów Jezusa, by wcielić naukę Ewangelii, Bacon również zachęca Karola, by był pożywieniem dla nasienia Usta­ nowienia, które było zasiane w jego „ogrodzie". PISMO ANTROPOLOGICZNE � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/12da870f6c562703ad39fe87ea4ff3d5.pdf 7c5282bbb06da68457ef91961a6d109f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3079 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2883 Title A name given to the resource Wino z potłuczonej wazy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.450-451 Creator An entity primarily responsible for making the resource Matusiak, Błażej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Błażej Matusiak OP • WINO Z POTŁUCZONEJ WAZY BŁAŻEJ MATUSIAK Jeden z aktorów, Tomasz Rodowicz, przypomina, ze z teattu antycznego ocalały jedynie słowa, btak nato­ miast muzyki i ruchu. Pracę nad odkrywaniem czy twotzeniem na nowo starożytnego tańca i śpiewu Rodo­ wicz porównuje do przywracania antycznym posągom j ich dawno startych jaskrawych barw. OP Wino z potłuczonej wazy* Zobaczmy, jakich to farb używają „Gardzienice". Jaskrawych, to już zostało powiedziane. Żywioł, dzi-1 kość, wyrazisty rytm - to właśnie jaskrawe barwy. Tak pisze Rychły: „Antyk skandował, bębnił, dzwonił ryt¬ micznie. Prowadzący chóry mieli specjalnie skonstruowane trzaskające sandały. Tak zachowywali się muzy­ cy. Nie siedzieli zgarbieni nad nutami. Widzimy ich w tanecznych gestach. Ich ciało żyje." 1 M etamorfozy to płyta ze wszech miar niezwykła. Wspólne dzieło Teatru „Gardzienice" i Ma­ cieja Rychłego, lidera „Kwartetu Jorgi", ze­ społu inspirowanego muzyką ludową i wirtuoza rozma­ itych ludowych instrumentów dętych. Płyta jest owo­ cem pracy nad spektaklem pod tym samym tytułem, jest jednak czymś innym niż zapis składających się na teatralne Metamorfozy antycznych pieśni. Utwory wy­ jęte ze spektaklu, ograniczone do samej warstwy dźwię­ kowej, musiały zostać ułożone w nową całość i ulec drobnym zmianom. Muzyki starożytnej Grecji - głosi podtytuł tej nieco­ dziennej płyty. Podtytuł zwiódł niektórych recenzen­ tów. Wysłuchali płyty i zawód ich nie miał granic - ja­ każ to muzyka starożytnej Grecji, skoro w instrumen­ tarium pojawia się wiolonczela i cymbały huculskie? Sami twórcy płyty po części są sobie winni. Nie trzeba było w jednym miejscu dzielić utwory na rekonstrukcje i kompozycje, a w innym pisać, że rekonstrukcja muzy­ k i starożytnej jest niemożliwa. Jednak zamiast stawiać zarzuty, lepiej postawić pytania, a przynajmniej wsłu­ chać się uważnie w to, co twótcy mają do powiedzenia. Wtedy okaże się, że nieporozumienie wokół słowa „re­ konstrukcja" jest pozorne a wynika z podwójnego zna~ czenia, jakie się temu słowu nadaje. Wspomniany po­ dział utworów na rekonstrukcje i kompozycje służy wskazaniu które z nich oparto na zachowanym mate­ riale muzycznym któte zaś napisano od nowa Kiedy zaś Rychły mówi że tekonsttukcja jest niemożliwa Drzvnomina że ze szczunłvch źródeł i nielicznych nrzesłanek nie da się w sposób pewny odtworzyć muzyki starożytnej (3recji A jednak nawet po tych wyjaśnieniach problem po­ zostaje. Dlaczego Rychły i aktorzy Teatru „Gardzieni­ ce" włożyli tak wiele wysiłku w naukową stronę przed­ sięwzięcia? T o proste: bo spektakl wymagał dotarcia do muzyki starogreckiej, bo właśnie ona miała być tym, co porusza aktorów, co wyznacza rytm akcji scenicznej. * Metamorfozy. Musie of Ancient Greece, Ośrodek Praktyk T e ­ atralnych Gardzienice, Altmaster i Przyjaciele 2 0 0 0 . Tekst ukaże się w piśmie „Canor". Śpiew gardzienickich artystów zachwyca, to znów i budzi trwogę, przywodząc na myśl określenie tragedii | pióra Edwarda Zwolskiego: „zabawa w lęk i mękę". Magdalena Łoś, która płytę prezentowała w tadiowej Dwójce, zwróciła uwagę na element, którego nie zauważyłem: podobieństwo zachodzące między niektóry- j m i pieśniami w opracowaniu „Gardzienic" a zabawami! dziecięcymi. Tak jak w wyliczankach uporczywie po­ wtarza się wciąż to samo słowo. Dodajmy, że upiorna to wyliczanka, w której wciąż powtarzają się słowa „krewi; na..." (właśnie tak, bo dopełniające „ziemi" dośpiewuje inny głos). T o nie wszystko: dziecięca jest również swo­ boda, z jaką śpiewacy-aktorzy traktują głos, bawią się n i m , sprawdzają jego możliwości. Śpiew - liryczny i hie­ ratyczny, krzyk i szept, a do tego głośny oddech, który też jest środkiem muzycznym wszystko to zbliża „Gar­ dzienice" do eksperymentów Meredith Monk. 1 T y m , co tchnęło życie w zapis antycznych melodii, jest także inspitacja ludowa. Może najbardziej charak­ terystyczny przykład to fragment peanu (nr 5 na pły-jj cie) przywodzący na myśl polifonię bułgarską. „Z trzech kawałków skorup trzeba było zrobić całą i wazę" - pisze Tomasz Rodowicz. I zrobiono to bardzo ciekawie i przekonująco. Ze słabości uczyniono siłę, z przypadkowego faktu styl. Skoro bowiem zachowało się niewiele słów i muzyki, te, które ocalały, można po­ wtarzać obsesyjnie, jak w wyliczance, jak w transie. Takie powtótzenia sprawiają, że fragment Eurypidesowego Orestesa robi piorunujące wrażenie. Bezpośrednio i przed tym utworem słyszymy najbardziej śmiałą kom- 'i pozycję Rychłego, nawiązującą do Ifigenii Eurypidesa.! Rychły sięgnął t u po technikę hoketu, którą można!: najkrócej określić jako dzielenie melodii pomiędzy po¬ szczególnych śpiewaków, którzy w szybkim tempie bio- [ ! ; od siebie krótkie czasem wręcz jednodźwiękowe, odcinki. A l e największe wrażenie, tak na płycie, jaki i na spektaklu, robi to, co najprostsze: taniec bachantek Euoi Bakchai. Taką nazwę przybrało to coś na co I składa się wirowanie tancerek monotonna melodia i natchniony śpiew Mariany Sadowskiej 450 �Bkiej Matusidk OP • WINO Z POTŁUCZONEJ WAZY Satyr grający na kitharze, krążek gliniany Płytę wydano niezwykle starannie. Książeczka, cie­ kawie pomyślana od strony graficznej, obfitująca w zdjęcia ze spektaklu, zawiera teksty znakomicie wprowadzające w wykonywaną muzykę. Znawca i tłu­ macz starożytnej gteckiej poezji, Jerzy Danielewicz, opracował informacje o utworach i i c h przekład. 0 pracy nad muzyką w sposób zajmujący opowiadają Maciej Rychły i Tomasz Rodowicz. Dopełnieniem książeczki są refleksje reżysera Włodzimierza Staniew­ skiego i prezentacja teatru pióra Dariusza Kosińskiego. Płyta „Gardzienic" ma wartość nieocenioną, jak każda tzecz, która powstaje z pasji. Pasji tworzenia, poznawania siebie i świata. Metamorfozom nie dorów­ nuje żadna znana m i rekonstrukcja muzyki starogreckiej. Pod względem rzetelności naukowej przewyższa je nagranie Carapezzy, ale on stawiał sobie skromniej­ szy cel niż „Gardzienice" i nie podejmował się kompo­ nowania nowej antycznej muzyki. Cóż, „Gardzienic o m " nie wystarczą białe posągi i nieruchome figury tancerzy. „Z trzech kawałków skorup trzeba było zrobić całą wazę i to taką, żeby można było pić z niej wino." Pod­ czas gdy krytycy przypatrują się skorupom, słuchacze i widzowie dają się upoić. 451 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/711aeb0b27f8b5b130c6a2460403af79.pdf a3730a48614f32d42f7adb8e3986ee3e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3090 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2894 Title A name given to the resource Apologia zdegradowanej kontemplacji / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.526-535 Creator An entity primarily responsible for making the resource Melbechowska-Luty, Aleksandra Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksandra Udbechowsht-huty • APOLOGIA ZDEGRAPOWANEl nych, literackich, biblijnych, historycznych i współcze­ snych. Wielokrotnie przywoływał Norwid - bardzo dlań ważny - znak krzyża i postać Chrystusa Ukrzyżowanego, wątki opowieści ewangelicznych oraz obrazy ruin i ka­ mieni, a w ich zakresie porównawczym i znaczeniowym, również architekturę, rzeźbę, posągi, płyty nagrobne, mogiły, kurhany i krypty. W repertuarze jego przedsta­ wień pojawiały się też zwierzęta (psy, koty, owce, świnie, lwy, wielbłądy, konie i różne ptaki), a także instrumenty muzyczne, kule, księgi, laury, wieńce, skrzydła, kwiaty, istoty fantastyczne, Lucyfer i Szatan, personifikacje śmierci, anioły, postacie mitologiczne, wyobrażenia sa­ motności, melancholii, skupienia, milczenia, wiecznej wędrówki i drogi, niewoli, więzienia, i - szczególnie przejmująco wyrażone - wątki odrzucenia i opuszczenia. Przenikliwa ironia kierowała go ku satyr ze i karykaturze, bowiem trzeźwo oceniał życie współczesne „ku­ pieckiego i przemysłowego wieku" i jego ludzi. ALEKSANDRA MELBECHO WSK A - L U T Y Apologia zdegradowanej kontemplacji 0 dwóch Melancholiach Cypriana Norwida T 1 T T całej twórczości Cypriana Norwida, słowo \ Y / i obraz - w ich wymiarze intelektualnym W i duchowym - splatają się w jedność, spójną całość, której nie można rozdzielić. T o co kreśliła ręka poety było projekcją jego przeżyć, plastycznym zapisem wiedzy, odczuć i doświadczeń, hieroglifem myśli i słowa. Norwidowa poezja, dramat, proza,a także przesłanie wy­ rażane w listach, organicznie zespalały się z malarstwem, rysunkiem, grafiką, rzeźbą, wyrastały z jednego pnia, miały wspólne źródła, analogie, refleksy - a zatem two­ rzyły osobliwą symbiozę sztuk. „Ja całe życie moje j e d ­ ną r ę k ą p i s a ł e m , d r u g ą zaś k r e ś l i ł e m r z e c z y s z t u k i - i u mnie to żadna koncesja"' {to jest, żadne ustępstwo na korzyść którejś ze sztuk). T u od razu trzeba powiedzieć, że Norwid rzadko zaj­ mował się zwykłą ilustracją, prostym i wiernym przeło­ żeniem obrazów literackich na język plastyki, bowiem był przekonany, że „ilustrator n i c n i g d y sam n i e w y r a ż a " . Dlatego przeważnie tworzył takie prace, które były jego własnymi „wariacjami" na wy­ brany temat. Zazwyczaj malował i rysował wieloznacz­ ne „typy" i „figury", kompozycje symboliczne, znaki 2 1 przedmioty wyrażające jakieś ważne i nierzadko ukry­ te treści, często nawiązujące do tradycyjnych toposów kultury śródziemnomorskiej. W dziele literackim naszego poety zawarte jest nie­ przeliczone bogactwo obrazów i znaczeń; przewijają się w n i m rozliczne wątki, motywy i słowa-klucze, które sil¬ nie, a czasem nawet obsesyjnie zaprzątały jego uwagę, poruszały wyobraźnię i w naturalny sposób przenikały do plastyki. Były to między innymi figury starców, mędr­ ców, kapłanów, proroków, wędrowców, wojowników, wieśniaków, kobiet i dzieci - wiele postaci legendar* Artykuł ten jest fragmentem pracy p.t. Sztukmistrzartystyczna i myśl o sztuce Cypruina Norwida, Twórczość która zostanie opubli­ kowana przez wydawnictwo N e r i t o n w I V kwartale 2001 roku. KONTEMPLACJI Norwid nie opowiadał się nigdy za modnym naówczas hasłem „sztuki dla sztuki" (gorąco propagowanym przez Teofila Gautier), nie zabiegał o bezwarunkowe piękno samo w sobie, nie szukał wrażeń czysto wizualnych i przyjemności wyłącznie zmysłowej (choć często zmagał się z formą poszukując także jej piękna). Tworzenie sztu­ ki było dlań przede wszystkim aktem etycznym, nie este­ tycznym i manifestem jednoznacznej, moralnej postawy wobec świata. Ważne było to, o czym chciał mówić, dla­ czego, po co? Był artystą prawdziwie niezależnym, a to co najbardziej fascynuje w krwioobiegu jego twórczości, to nieustanny przepływ, krążenie idei. W sztuce pla­ stycznej nie osiągał mistrzostwa formy, ale jego prace by­ ły zawsze podszyte poważną (a nieraz nawet obsesyjną) myślą i własną prawdą, jako głównym punktem odnie­ sienia w świecie wartości. Wyłamywał się z zastanych mód i kierunków, bardziej czerpał z własnego mistyczne­ go przeżycia, niż z realiów rzeczywistości, dlatego nie ma potrzeby lokować go w ramach wyraźnie określonych prądów, tendencji czy stylów XIX wieku. Był miłośni­ kiem klasycyzmu, czasem przyswajał sobie wątki roman­ tyczne (zwłaszcza literackie), bliskie mu było obrazowa­ nie symboliczne, i tak twórczość jego, w czasie historycz­ nym, rozpinała się niczym parabola między romanty­ zmem a pozytywizmem, ale zawsze pozostawała „osob­ na". Jeśli Norwid naprawdę pragnął jakiejś inspiracji, to tylko od dawnych, uwielbianych mistrzów; usiłował iść za nimi i chociaż po części im sprostać. Wśród swoich duchowych nauczycieli Norwid wy­ mieniał Leonarda da V i n c i , Rembrandta i Dürera, któ­ rych „dość studiował". W jego twórczości wyraziście odcisnął się wpływ dzieł niemieckiego mistrza, zwłasz­ cza Melancholii I . Miedzioryt ten musiał wywrzeć na poecie wielkie wrażenie, skoro nawiązał doń w litogra­ fii Solo (Melancholia) i poświęcił jej kilka strof w wier­ szu o posągu Lorenza de Medici U Pensieroso. 526 �Aleksandra Mclbectmuska-Luty • APOLOGIA ZDEGRADOWANEJ KONTEMPLACJI Cyprian N o r w i d , Solo (Melancholia I ) , litografia, 1861 i zadumanego geniusza twórczości" . Znieruchomiała w posępnej bezczynności, pozostaje w rozterce, w zamy­ śleniu nad kwestiami, których nie można rozstrzygnąć, ale na głowie ma wieniec z roślin wodnych, które powin­ ny ustrzec ją od melancholicznego „wysychania" i czar¬ nego „humoru". Wokćił niej rozrzucone są bezładnie różne przedmioty, cały Typus Geometrioe - symbole geo­ metrii czystej i stosowanej: księga, kałamarz, cyrkiel, k u ­ la, perspektywicznie wykreślony rombościan, nadto kwadrat magiczny, klepsydra, dzwon i waga, jako wy­ znaczniki czasu i przestrzeni. U góry, w półkolistym wy­ cinku niebios, błyszczy gwiazda i kometa, niżej jest też „gryzmolące putto" jako uosobienie pospolitego działa­ nia, pies (alegoria przygnębienia lub szaleństwa) i nieto­ perz. I wreszcie otwarta sakiewka (bogactwo) i klucze (władza) przypięte do paska sukni Melancholii osuwają się niedbale na ziemię i są potwierdzeniem całkowitego i „niepomnego zaniedbania". W wyniku zestawienia ty­ lu różnych znaków, melancholia „obdarzona została ro­ zumem, a geometria - ludzkim czuciem [...]. Wyobraź­ nia Diirera tworzy istotę obdarzoną władzami umysło­ wymi i technicznymi środkami pr^należnymi Sztuce, a jednak pogrążoną w rozpaczy" 5 A l b r e c h t Dürer, Melancholia, miedzioryt, Brodę na dłoni oparłszy kielichu, By oko suche błyszczało spod wianka, A łzy ukradkiem spływały po cichu: Diirera myśl to... stokroć, nad mogiłą!... Ale to jeszcze germańska kochanka, Jeszcze nie smutek ów, co gada z siłą, Sam na sam, rymem gardzący i prozą, Marmurem wyższy od nich: Pensieroso! 1514 3 Rycina Diirera powstała w 1514 roku, w czasie gdy artysta przeżywał ciężką chwilę odejścia matki. Jakie tre­ ści niosła? Była wyobrażeniem ścisłego związku geome­ trii z melancholią, symbolicznym obrazem jednego z czterech temperamentów, świadectwem antynomii po­ znania teoretycznego i umiejętności ptaktycznych, a także kondycji i nastroju samego artysty. Durer przed­ stawił „Melancholię wyposażoną we wszystko, co impli­ kuje słowo -geometria.. - krótko mówiąc: melancholia artificiciUs, melancholię artysty", który w tej nauce i jej narzędziach widzi zagrożenie dla sztuki i piękna, smutną przewagę działania nad myślą . Sam Durer był współcze­ śnie uważany za melancholika. Stworzył dzieło genialne i oryginalne, chociaż z pewnością korzystał z dawniej­ szych, popularnych wzorów ikonograficznych utrwalo­ nych w grafice. Na jego rycinie, w imaginacyjnym, nie­ określonym wnętrzu siedzi, z głową wspartą na zaciśnię­ tej dłoni, uskrzydlona kobieta, uosobienie „bezsilnego 4 6 Norwid w późnym okresie życia zwrócił się ku nowo­ żytnym pojęciom geometrii w obrazie Saturna z cyr­ klem, ale naprzód, w 1861 roku, poszedł za Dinerem i narysował swoją Melancholię (Solo), inspirowaną wprawdzie dziełem mistrza z Norymbergi, ale zupełnie już inną, wyrosłą z myśli o wymogach czasu, potrzebach kraju i środowiska, będącą dziewiętnastowieczną trans­ formacją dawnego, smutnego „temperamentu". Poeta wywołał wizję kobiety siedzącej samotnie na tle posęp­ nego krajobrazu zwalisk przyrody - osuwających się drzew, wykrotów leśnych, wodnego rozlewiska i wid­ mowej tarczy słońca . Obok niej leżą porzucone w bez­ ładzie krzesła, pulpity, zwitki nut i instrumenty m u ­ zyczne. Po lewej stronie znajdują się: talerz, bęben, 527 7 �A H s i i m l ™ Metbechowska.Luty * A P O L O U A Z P E l i R A U 'W ANEI KONTEMPLACJI biety, okrytej fałdami długiej, zgrzebnej szaty, trzymają­ cej w ręku instrument zbliżony do fletu lub fujarki? Wydaje się być znękana, zamyślona, senna, zatopiona w kontemplacji, ale nie jesteśmy pewni - czy jednak nie czuwa? A o czym rozmyśla? Zarówno ona, jak i nie­ obecna orkiestra mogą odnosić się do żalu nad upad­ kiem twórczych sił narodu, wyrugowanych i zdegrado­ wanych przez rosyjskiego zaborcę, do lamentu nad zniewoloną Polską, niezdolną do podjęcia żadnego istotnego czynu. Cyprian N o r w i d , Saturn z cyrklem (Mełmcholia U), olej, miedzy 1873-1883, wt. Wojciecha Borzobohatego, Paryż smyczek, kontrabas i trójkąt (triangel), po stronie pra­ wej widnieją zatysy kontrabasu (szyjka i ślimak), smyczka, tamburynu oraz jarzmo harfy z umownie za­ znaczonymi strunami. W tej gęstej, precyzyjnie wyko­ nanej litografii, wypełnionej tak licznymi szczegółami, Norwid stworzył symboliczny obraz bezradności, nie­ mocy, opuszczenia i wyraził te stany przez zaprzeczenie, przez zaakceptowanie tego, czego n i e m a , czego za­ brakło, bowiem muzycy odeszli od swego instrumenta­ rium, porzucili je, opuścili, zniknęli. Pozostała tylko pusta rekwizytornia Muzyki, wysypisko, ruina Orkie­ stry. Cała ta kompozycja jest wypełniona ciszą, niedomówiona, „zakryta". Poeta opowiedział w niej o wielu nurtujących go kwestiach, ale uczynił to we właściwy sobie sposób - niedopowiedzeniem, pitagorejskim przemilczeniem, bo „częścią mowy jest przemilczanie [...], które daleko więcej od mówienia wyrazić może i wyraża [...]. Nie należy być o wiele jaśniejszym od przedmiotu, każdy albowiem ma sobie odpowiedni światła stopień, pod którego wpływem się najsłuszniej przedstawuje". Dlatego słuszne jest „mówienie częścią" tylko' . D o muzycznego wątku Solo przylegają wersety, które Norwid zapisał w Weselu s Muzyka duch papieru kilka kart poplami, Nie mogąc zdążyć z g ó r y lecącym natchnieniom Wraz się zbiegają skrzypki, basetle, trombony, Testament martwy gwałtem wykradają cieniom, I spada akord... listki m i r t o w e j k o r o n y Drżeć poczynają niby oazis zwodnicza, Niby płynąca wyspa na stubarwnej fali Trytonów, nimf półszepty - radość tajemnicza Wyspa płynie... i morze dokoła się pali!... 9 W litografii Norwida, której symbolika ułożyła się przez „myśl i przez życie", równie tajemnicza jest postać Melancholii, zastygłej w odrętwieniu, „starganej" ko­ Takie rozumienie Melancholii zdaje się być zasadne, ponieważ Norwid sam przybliżył nam ideę tej sceny dobitnie wyrażoną myślą, która stała się jego charak­ terystyczną, dydaktyczną inwokacją, wzywającą do podniesienia się „bezwładnego" społeczeństwa i do podwyższenia sprawczej mocy narodu w obliczu zagro­ żeń. Wiemy, że dla poety naród to był „człowiek w dziejach", a społeczeństwo to „człowiek zbiorowy", którego powinnością jest twórcza praca, skuteczne działanie, rozważne czyny, bez niepotrzebnej „ofiary k r w i " . O takiej intencji, wyrażonej w Solo, możemy się dowiedzieć z listów Norwida pisanych w 1864 i 1865 roku, kilka lat po wykonaniu owej ryciny. Wcześniej jeszcze, w 1860 roku, poeta donosił Magdalenie Łusz­ czewskiej, że prześle jej „ o b r a z pęzla me­ g o M e l a n c h o l i ę p r z e d s t a w u j ą c y"; praw* dopodobnie chodziło tu o jakieś studium przygotowa wcze do l i t o g r a f i i ' l W korespondencji skierowanej do Augusta Cieszkowskiego i Mariana Sokołowskiego upominał się o przewartościowanie społecznej roli i znaczenia inteligencji Przeżywał wówczas nieszczę­ ście powstania styczniowego i starał się coś naprawić dla przyszłości Skarżył się, że ,energia wyprzedza za­ wsze Inteligencję" i że „Druga jest w tejże Samarii pol­ skiej przepowiednia iż K t o przeżyje 1863 i 64 będzie szczęśliwy — czy dlatego że przeżył' — pytanie [ ] Że­ by przynajmniej mogli ci ludzie żyć albo żeby takowa patriotyczna inteligencja (na kilka­ dziesiąt milionów narodu broniące­ g o s w e g o J ę z y k a i s w o j e j R e l i g i i ) była socjalnie czymś uprawniona! - gdzie tam [ ] Jeżeli przeto Energii jest 100 a Inteligencji 3 i to jeszcze n i czy no fi i e u pr a w 11. it3 ne j spt^ł ec z n. le t etly z a wsze IE ii o r s i a wyskoczy i uniemożliwi wszelki plan, a co lat kilkana­ ście poda pokolenie jedno na r z e z w j a t k a c h , gdzie p r z y p a d k i e m z a b i j a n i będą bez­ i m i e n n i bohaterowie jak horru>L2uidam . Dla zrozumienia treści Sob najważniejsze jest oświad­ czenie Norwida . jego własna interpretacja tej kompozy­ cji wyłożona w liście do Mariana Sokołowskiego. Potrze­ by kraju i emigracji, muszą wspomóc niezbędne srodb i powołane do tego instytucje. „Trzeba 80 drukarni - 20 dzienników rożnej treści - 15 towarzystw uczonych i ptacy w p o c i e c z o ł a natężonej stale i uważnie. Na 528 �Aleksandra Melbeckowska-Lucy * APOLOGIA ZDEGRADOWANEJ KONTEMPLACJI to teraz odpowiedź Melancholii, ale nie tej, którą Albert [sic!] Diirer silną zarysował ręką, jeno Melancholii z fle­ tem w ręku i włosem plugawie nie uczesanym, która C i rzecze (na nutę piosnki Kalinowej l u b A l d o n y ) Gdzież rozwinąć te prace - gdzie? Kiedy my nie mamy piędzi ziemi? etc... etc... Naprzód: w s z ę d z i e ; po wtóre - mój Boże! w A u ­ strii jest większa wolność druku niż we Francji, a w Prusach równa paryskiej [...]. O t o odpowiedź" . 12 Wynędzniała samotnica Norwida tkwiąca w świe­ cie, w którym wszystko jest ruiną i zaprzepaszczeniem, wyraża więc tragiczne „załamanie rąk", depresję, apa­ tię, nostalgię, beznadziejne oczekiwanie „umarłego społeczeństwa" na coś, co może nigdy nie nadejdzie. W porównaniu z nią, renesansowa Melancholia Durera, mimo „własnej rozpaczy" ma jednak w sobie coś kon­ struktywnego, wynikającego choćby z przełamywania się idei, z podniecającego dyskursu toczącego się mię­ dzy racjami myśli i czynu. Jedno przesianie jest wspól­ ne dla tych obu, tak odległych od siebie dzieł; zagubio­ na, pogrążona w bezradnej kontemplacji postać Solo, jest podobnie jak figura Durera personifikacją „melan­ cholii artysty", wykładnią nastrojów i doznań poety. Zagadkowym atrybutem Melancholii Norwida jest ów wspomniany przezeń, a niezbyt wyraźnie narysowa­ ny flet w ręku kobiety, instrument, który w świecie symboli przypisywany bywa cierpieniu i żałobie, wyka­ zuje związek z najgłębszą ekspresją żeńską oraz z trzci­ ną i wodą, co jest zgodne z pejzażowym fragmentem Sob . A l e Norwid porównywał też ów flet z innym, l u ­ dowym instrumentem - aerofonem, będącym znakiem żałoby, żalu i płaczu - z wiejską fujarką, piszczałką uży­ waną przez pasterzy od najdawniejszych czasów. Takie jej znaczenie, jako głosu daremnej rozpaczy, wywiódł z Balladyny, ze sceny opłakiwania przez Filona zmarłej A l i n y (z aluzjami do „antyku" Słowackiego). „To wiem tylko na pewno, że F i 1 o n , pasterz, po zabiciu l u d o ­ w e j A l i n y cały liryzm swój do Greków liryki od­ nieść musi - nie ma on już od kogo się wywiedzieć, co w rodzimej poezji w gajach i polach szumi. Straszny to jest człowiek, który płakać po pęknięciu drogiego sobie serca n a s w ó j sposób nie potrafiłby. Z fletem wierzbowym w ręku jednym, a z mitologicz­ nym słownikiem łacińskim w drugim ręku, zdaje się przechadzać po Sofiówki parku - a to cmentarz!" T y m artystą, który prawdziwie „czarodziejski flet dal w ręce myśli polskiej" - był C h o p i n . u 14 W litografii Norwida, postać niewieścia, cienie nie­ obecnych muzyków - istniejących tylko w wyobraźni i zjawiskowy pejzaż tworzą nierozłączną całość, gdyż „po wszystkie czasy d w i e p i e ś n i na świecie się tym roz­ 529 legały - i ttwają. Jedna jest Natury głosem, druga dziejów człowieka, [a] pojedynczych fletni organy [...] śpiewać muszą" . N a Melancholii odcisnęły się wyraźnie wypadki 1861 roku, rozruchy przedpowstaniowe i pa­ triotyczne manifestacje, które poeta głęboko przeżywał, a także przeczucie nieszczęścia, które dopiero nadejść miało. Dlatego w tym czasie przyjął już „welon żałoby narodowej". W autobiografii określił swoją rycinę jako „zatrzymującą się na granicy poważnej karykatury". Być może do niej odnosi się też wyjątek z listu do Joanny Kuczyńskiej z grudnia 1861 roku. „Jeżeli jakowe posta­ cie sylfidyczne pozostawują po sobie wrażenie snu i nie­ rzeczywistego pobytu, [to] inaczej jest z tym wszystkim, co dyjadem ciężki wyraźnej-rzeczywistości n o s i " . Nor­ widowi bardzo zależało na spopularyzowaniu tej ryciny w kraju, dlatego w listopadzie tegoż roku przesłał eg­ zemplarze Melancholii do Warszawy, na. ręce swe^o bra­ ta Ksawerego Norwida Ale podejrzliwie dopa­ trywała się w niej ukrytego nieprawomyślnego i kategorycznie zakazała jej rozpowszechniania i publi­ kowania. Po otrzymaniu przesyłki, Ksawery napisał do Cypriana- Sztych Twej roboty z napisem Solo nie chcą mi wydać z Cenzury jak chyba za złożeniem deklaracji pod najsurowszą osobistą odpowiedzialnością że dla siebie go zatrzymam i rysunku 1 * ' rozdawać ani sprze­ dawać nie będę [ ] Zostawiam jednak rycinę w Cen­ zurze do dalszego rozpatrzenia, bo nią w ten sposób roz­ porządzać nie mogę, żebym dla siebie wyłącznie zatrzymai, kiedy wola 1 woja nie była taka . Norwid byt roz­ czarowany, ale na swój sposób dumny ze społecznych i patriotycznych treści Sob, czytelnych i dla rosyjskich władz. Na jednym egzemplarzu umieścił notatkę: „Esąuisse réputée comme dangereuse par la Censure de Varsovie lors des manifestations nationale en 1862" Kownoczesnie wspominał o tym zajściu w kilku Ustach do przyjaciół, a później w autobiografii. Znieruchomiała w przygnębieniu Norwidowa Me­ lancholia jest postacią alegoryczną, ale cała ta kompo­ zycja ma wymiar symboliczny, wielce dla poety znaczą­ cy, bo najważniejsze problemy historii i sztuki objawia­ ją się „w s y m b o l u jako p o m n i k u - w s z e c h - p o m n i k ó w , a duch w myśli narodu i epoki, a isto­ ta w natchnieniu jest sztukmistrza" . Również w 1861 roku Norwid napisał wiersz dedy­ kowany Ludwice Kuczyńskiej, którego wymowa splata się z plastyczną wizją Melanclwhi; ale w utworze tym jakby z wahaniem - odstąpił na koniec od filozofii roz­ paczy i odczucia beznadziejności, zachowując cząstkę wian' i nutkę nadziei, że może coś się jednak odmieni? 15 16 18 O Pani!... pieśń jest j e d n a , nieustanna, Co każdą wiosnę lutnię swą strojąca; Ta cicho pada tam i tam... jak manna, Naturę śpiącą w długie rzęsy trąca, �ALksamlra Melh-chauska-Lury Jakub I de Gheyn, Melancholia, * APOLOOIA ZDEGRADOWANE) KONTEMPLACJI W wiek XIX wielką filozofię rozpaczy wniósł Soren Kierkegaard, ale zupełnie już inną, bardziej „nowocze­ sną". Jego teoria o wyjątkowości indywidualnego bytu, jednostkowego doświadczenia, własnego odczuwania rzeczywistości i dominacji osobniczego przeżycia nad wolą zbiorowości i prawami tłumu, silnie wpłynęła na myślenie romantyków. W pojęciu duńskiego filozofa poczucie nieskończoności zawsze towarzyszące prostej egzystencji człowieka budziło grozę i prowadziło do melancholicznych nastrojów, tak więc wieczny, meta­ fizyczny lęk był nieodłącznym elementem autentyczne­ go życia. Kirkegaard uważał melancholię za „histerię ducha", pochodzącą ze „stanu rozproszenia", z którego duch usiłuje się wydostać „aby wyjaśnić samego siebie [...]. W melancholii tkwi coś niewytłumaczalnego. K t o cierpi albo ma zmattwienie, wie, jaka jest tego przyczy­ na. Jeśli się melancholika zapyta, co leży u podstaw je­ go melancholii, co go gnębi, to odpowie, ze nie wie, że nie potrafi tego wyjaśnić. Odpowiedź ta jest ze wszech miar prawdziwa, albowiem z chwilą rozpoznania me­ lancholia mija [...]. Jednakże melancholia jest grze­ chem [...]. Ta choroba, a ściśle ten właśnie grzech jest współcześnie dość powszechny, [ale] chętnie przy­ znam, że w pewnym sensie melancholia wcale nie świadczy źle o danym człowieku; na ogól bowiem ogar­ nia najbardziej uzdolnionych ludzi [...]. Jedynie duch może znieść melancholię bo jej źródła tkwią w życiu duchowym człowieka" . miedzioryt Zielonych włosów jej podejmą sploty 21 Iszepce: „Powstań, P a n i w s z e c h - i t a i ą c a Podnieś się, W i e k Ó w - M a r t o**, do roboty. Ogarnij kibić darnią szmargdową! Dyjadem z ptasząt lata c. nad głową, Lipy wzdychają - i wierzbowe fletnie, Rozmiłowane w rosach, grają z dała - Woty, jak bogi egipskie, szlachetnie Idą - za nimi ziemia się przewala... [,..] Brązy się stopią i bronie się zleją Na instrumenta muzyckie bez miary: - A ludzie rzekną: że n i e b a s z a l e j ą , A nieba rzekną: ż e p r z y s z e d ł d z i e ń Wiary! 1 9 * * Wieków - M a r t o - albowiem M a r t a w Ewangelii jest sym­ bolem realności. Niemal przez całe życie Norwida dręczyły napady obniżnego nastroju, depresji i rozpaczy powodowane dolegliwymi przeciwnościami życia i tym, że poeta, nie­ jako z natury, był melancholikiem. Dołączały się do te­ go desperacje związane z przeświadczeniem o moral­ nym załamaniu polskiego społeczeństwa, o czym lata­ m i , z obsesyjnym uporem, przypomina! rodakom. Jak pisał Józef Tischner, dla Norwida „istotą klęski nie jest rozbicie państwa, lecz rozbicie człowieka [...]. Myślenie Norwida wyrasta z bólu i świadczy o bólu [...], wyrasta z dramatu dziejowego Polaków i pragnie skierować na ten dramat światło ewangelicznej wiary. Nie ucieka od historii, od cierpienia, od męczeństwa, od narodu i je­ go pracy". A l e przyszłość pokazała, że i później, przez długie lata, „figurą" duchowej kondycji Polaków „po­ został chochoł sarmackiej melancholii" . Zjawa przy­ wołana przez Norwida w Solo, a potem przez StanisłaWyspiańskiego w Weselu. 22 W dawnej ikonografii i teorii sztuki Melanc/iolia była pojmowana jako temperament, w którym dominowały „najgorzej wymieszane" cechy, bliskie obłąkaniu. Czło­ wiek o takim charakterze sam jest nieszczęśliwy i niemi­ ły dla otoczenia, „chudy i sczerniały, «nieukładny, ską­ py, złośliwy, zachłanny, podstępny, tchórzliwy, nieufny, hardy i gnuśny, [a także] grubiański, smutny, nie­ wdzięczny, leniwy i ospały... Unika towarzystwa innych i gardzi płcią odmienną. Jedynym jego rysem dodatnim [...] jest pewna skłonność do samotnych studiów" . 20 Zupełnie inną niż Solo była druga Melancholia Nor­ wida, powstała zapewne w ostatnim dziesiątku lat ży­ cia poety, między 1873 a 1883 rokiem. T e n mały, olej­ ny obrazek, sygnowany wiązanym monogramem „CN" (wl. Wojciecha Borzobohatego w Paryżu), przedsta­ wia olbrzyma-demiurga siedzącego w kosmicznej prze­ strzeni nad globem ziemskim, na tle firmamentu, z gwiazdą wbitą w niebiosa „jak gwóźdź błyszczący" 530 �AJeUmJru M c f c f i o u s k j - L u t y * APOLOGIA ZDEGRADOWANEJ KONTEMPLACJI (Cywilizacja). Ta potężna istota, okryta rozwianą, faldzistą szatą, pochyla się w zamyśleniu nad kosmicz­ nym „globusem", podpierając zwieszoną głowę lewą ręką; prawą dłonią mierzy rozwartym cyrklem wyci­ nek globu. Okrąg planety i postać Mierniczego utrzy­ mana w lekkiej gamie zmieszanych brązów, ugrów, żółci i różów, odcina się jasną plamą od spłowiałych i czarnych błękitów nieba. Taka wizja wszechświata przystaje do literackich wątków dzieła Norwida. W je­ go wierszach (a także i prozie) bardzo często pojawia­ ją się gwiazdy, które milionami świecą, „obłęd dróg mlecznych" (Idee i prawda), „szafirowe stropy" (Wtedy Ty, Matko), księżyc, słońce promienie płynące z nie­ bieskich przestworzy i nasza planeta ziemia, która „jest krągła, jest kulista" (Ogólniki). - Jako więc, w świata tego którejkolwiek stronie, Na mchu jeśli w odludnym przylegniesz parowie, Planeta Ci się zaraz pod Twe małe skronie Zbiega, i czujesz globu kulę za wezgłowie 21 Do tego dochodzi znaczenie instrumentu jakim jest cyrkiel, którym demiurg odmierza przestrzeń i czas. K i m jest ta tajemnicza postać? Otóż wszystko przema­ wia za tym, że jest to wyobrażenie Saturna z cyrklem, znane z tradycji ikonograficznej jako personifikacja Cyprian N o r w i d , W i n i e t a na pierwodruku Pn-munhuhtma, pióro, 1851 Melancholii. W kategoriach symbolicznych cyrkiel jest związany z architekturą, matematyką, geometrią i astronomią, a także z żeglarstwem. Wyraża wszech­ świat, siłę sprawczą, ducha i materię, życie i kształt, perspektywę, koło, cykliczność, granicę, i - jako atry­ but Saturna - melancholię. Jest emblematycznym przedstawieniem aktu stwórczego; swoim kształtem przypomina literę A - znak początku wszystkich rze­ czy . Wiemy, że Norwid interesował się tym instru­ mentem wszech-miar i oczywiście po swojemu go i n ­ terpretował i oznaczał. W rozprawie O sztuce (dla Pola­ ków) pisał, że tam gdzie „matematyka astronomii się oddaje i usługi jej pełni, po wielokroć opiera się ona na prawach profetyzmem natchnienia otrzymanych, [...] tak iż nie skłamię, jeśli powiem, że s k r z y d ł e m ow­ dzie c y r k i e l zdąża". W innym miejscu porównywał symboliczne pararele liter, cyfr i figur geometrycznych: „A znaczy trójkąt, czyli 3; E - dwa kwadraty na sobie (to jest elipsę) czyli 2 - U znaczy kwadrat czyli 4;); 24 h czyli Ic o 1 o " t i a c y 5 t)la której co przyczyny rzyni" skie pięć jest jak cyrkiel ku skreśleniu koła rozemknięty ( V ) " ' W 1850 lub 1851 roku poeta zaprojektował winietę na tylną okładkę pierwodruku Prumethidiona obejmującą cały zestaw jego ulubionych symbolicznych znaków Znajdują się na niej różne przedmioty księga zarys kształtu dawnej łodri (statku wikingów?) przy ryczne lemiesz (?) oraz cyrkiel globus i rozb lyskującanad nim gwiazdaciź ni o 2 rywów późniejszej kompozycji olejnej W^obrazie Satur­ na występuje spójność wątków zaczerpniętych z dobrze znanej tradycji ikonograficznej, plasujących się w cią­ gu: Saturn - cyrkiel - geometria - melancholia (co po części było już widoczne w rycinie Diirera). Norwid był doświadczonym szperaczem i z pewnością zetknął się z takimi przedstawieniami upowszechnionymi między innymi przez grafikę. W i l l i a m Blake. Unter», akwaforta, 1827 Saturn był bóstwem staroitalskim, władcą Złotego Wieku, wcześniej utożsamianym z greckim Kronosem 531 �Aleksandra Metbechmuka-Luiy * APOLOGÍA ZPEGRAŁKWANE[ KONTEMPLACJI kiel / i zaczął n i m badać otchłań", między innymi w akwaforcie zamieszczonej jako frontispis do poema­ tu Europa - Proroctwo (1794) i ostatniej wersji wykoń­ czonej akwarelą, czarnym tuszem i złotą farbą, wyko­ nanej dla Fredericka Tathama na krótko przed śmier­ cią w 1827 r o k u . 27 Zawieszony w przestrzeni Saturn Norwida przenosi ziemskie smutki do nieba, pochyla się w posępnej za­ dumie czy kontemplacji, mierząc obszary przynależne człowiekowi, terytorium życia i śmierci, rozpaczy i nadziei. A l e biorąc pod uwagę znaną wieloznacz­ ność myśli Norwida i jego paraboliczne „przeniesie­ nia", w obrazie tym można dopatrzyć się też innego przesłania, a mianowicie alegorii podróży, metafi­ zycznej wędrówki, przemierzania globu, morskiej wy­ prawy, żeglugi, nawigacji (co mogło być śladem pa­ mięci o podróży amerykańskiej). W czasie morskich peregrynacji dobrze jest oddać się obserwacji roz­ gwieżdżonego nieba, bo C y p r i a n N o r w i d , Zadumany, pióro, ok. 1880. Biblioteka Narodowa Cyprian N o r w i d , Studia zamyślonych, kredka, pióro, 1869, Biblioteka Narodowa pożerającym swe dzieci; jego imieniem nazwano szóstą planetę Układu Słonecznego, którą kojarzono ze złymi wpływami i „humorem" melancholicznym. Już w iko­ nografii sztuki średniowiecznej obdarzono go cyrklem, bowiem miał „sprawować nadzór 'miar i liczby rzeczy', szczególnie zaś podziału ziemi", i uważano, że „Saturn planeta śle nam duchy, które nas uczą geometrii", to zaś było pewnym ograniczeniem życia przez „formę", poddaniem go rygorom czasu i przestrzeni. Geometria wchodziła w subtelny związek z melancholią, którą, według zasady Arystotelesa, przypisywano z reguły wielkim ludziom obdarzonym geniuszem, ale łatwo podlegającym szaleństwu (Juror melancholicus) wzniecancmu przci fatalną planetę . 26 W sztuce nowożytnej najbardziej znanym, progra­ mowym wizerunkiem Saturna z cyrklem, była rycina Ja­ kuba I de Gheyna, przedstawiająca go jako Filozofa ze „zmąconą twarzą", siedzącego na ogromnej planecie i mierzącego cyrklem trzymany na kolanach globus. Owa „figura" posępnego boga miała kojarzyć się ze wszystkimi problemami duszy doświadczającej melan­ cholii i szukającej „formy" świata. W i e k X V I I I przy­ niósł jeszcze jedno, zupełnie inne wyobrażenie boskie­ go geometry. Cyrkiel pojawia się w ręku Urizena, po­ staci pochodzącej z mitologicznego Panteonu wielkie­ go wizjonera Williama Blake'a. Urizen Stwórca (iden­ tyfikowany niekiedy z Jahwe) jest uosobieniem funkcji czystego intelektu, racjonalności, rozumu (Reason), oderwanego od uczuć, emocji, wyobraźni i natural­ nych instynktów, a tworzony przez niego świat podle­ ga bezwzględnym nakazom okrutnej tyranii i symboli­ zuje nieubłagane prawa rządzące naturą. Jego cyrkiel nie może objąć nieskończoności, ale narzuca racjonal­ ny porządek w świecie materii. Blake parokrotnie przedstawiał Urizena w chwili gdy „uczynił złoty cyr­ [...] Spokój ducha, tudzież kontemplacja Firmamentu - niejedną leczyły gorączkę . 28 O kontemplacji niebieskich przestworzy mówił Pla­ ton w Timajoste. Jego zdaniem, człowiek patrząc w gwiazdy z pokładu rozkołysanego okrętu doświadcza Absolutu, czerpie wzór z doskonałości Wszechświata, naśladuje wieczny ruch nieba i ziemi i sam uczestniczy w obrotach Kosmosu . Wszelako, wiodącą myślą Norwidowego Saturna wydaje się być wątek „widzenia z gó­ ry" wyobrażonej lub realnej rzeczywistości. Takie obra­ zowanie występuje w autoportrecie Ipse ipsum, gdzie wsparty na ogromnym piórze poeta stoi na rozwiniętej mapie; natomiast Saturn ogląda z wysoka całą, obraca­ jącą się Ziemię, na której widoczne sí| zarysy lądów i mórz. W tym kontekście szczególnie osobiste, a i wy¬ mowne są słowa Norwida zapisane w Vade mecum: 29 [...] M a p ę ż y c i a gdyby kto z wysoka Kreślił jak m a p ę g I o b u?... góry i pustynie Przeniosłyby się w krótkie jedno mgnienie oka, Ocean by zaś przepadł, gdzie łza drobna płynie! 30 Może więc pod maską milczącego Saturna-Geometry kryje się melancholiczna twarz artysty? Norwid kilkakrotnie wymieniał Saturna w swoich tekstach. Pisał o tym, jak „korybantowie starożytni w miedziane uderzają tarcze, aby Saturn, płacz dziecka usłyszawszy całej przyszłości w n i m nie pożarł", że „Noe [to] Saturn, którego symbolem jest okręt, [a znaczył on] Uranię i Niebiosa w ogóle"; wspominał też „Wergi­ lego proroctwo o W i e k u Saturna" oraz „influencje gwiazd" i Saturna s n y . Z malarskim ujęciem zwieszo­ nej głowy bóstwa wiążą się szkice Norwida rysowane M 532 i �Aleksandra Melbeehiwska-Luty * APOLOCilA ZDEGRADOWANE] KONTEMPLACJI W tym kontekście podstawową kwestią dociekań Norwida były powiązania i antynomie idei i realizacji oraz utrzymanie ich właściwych proporcji. Dobrze jest „czytać postęp idei porozstawianych jako równania al­ gebraiczne jedna po drugiej, ale czy kto pomyśli, ile boleści, ile rozdarć każde narodzenie się myśłi potrze­ bowało?'" W kwestii tej odwoływał się też do staro­ żytnych: „Zacny Diogenes przeczuwał zbliżanie się tej epoki wtótej, skoro w księgozbiorze Akademii widząc zapracowanych starców, pytał, kto by to byli? C i co prawdy szukają - odrzeczono. - A c h ! a k i e d y ż oni będą mieli czas ją praktyko­ w a ć ? ! " Poeta łączył narodziny i rozwój wszelkich kunsztów z geometrią, wywodził z niej „pierwokształty" sztuki, które miały mieć podstawowe znaczenie symboliczne odciskające swoje piętno w działach ma­ larstwa, rzeźby, architektury ' . T e n „monolog wiecz­ ny", który tak zajmował Norwida, prowadzi nas do je­ go wiersza Plato i Archita poświęconego wartościom idei i działania, kontemplacji i geometrii jako sztuki stosowanej. 2 1 1 4 ARCHITA Cyprian N o r w i d , Autoportret Ipse ipsum, kredka, pióro, 1857, w l . prywatna w różnych latach - studia zamyślonego mężczyzny z 1869 roku, i dwa inne, przedstawiające ludzi pogrążo­ nych w głębokiej zadumie z około 1880 roku; jeden z nich, rysowany energiczną, skrótową kreską, mógł być nawet przygotowawczym szkicem do olejnej wersji Saturna. I , co charakterystyczne, we wszystkich tych ujęciach, człowiek podpiera ręką głowę w odwiecznym frasobliwym geście. Pod stany bliskie melancholii można po części pod­ łożyć takie pokrewne przeżycia jak desperacja, znuże­ nie, samotność, namysł, medytacja, milczenie, reflek­ sja i kontemplacja. Zwłaszcza to ostatnie - szeroko ro­ zumiane pojęcie - przewijało się często w literackiej i artystycznej biografii Norwida. W trudnym 1852 ro­ ku, kiedy to myślał o wstąpieniu do zgromadzenia Zmartwychwstańców (co nie doszło do skutku), pisał do Augusta Cieszkowskiego, że nawet poza Kościołem w „kontemplacji trwam i jestem". W rozważaniach Norwida o historii i życiu społecznym stale przewijała się myśl o znaczeniu dwóch pierwiastków kietujących życiem, rozróżnianych jako duch i materia, teoria i praktyka, kontemplacja i czynność. Wiadomo, że tóżne dyscypliny powszechnie rozumiane jako nauki, poeta uważał za rzeczy sztuki, między innymi matema­ tykę, astronomię, historię, prawi i wojskowość, inży­ nierię, medycynę (o czy ITI pisał w rozprawie O sztuce). 533 Geometrycznej nieświadom nauki, Widziałem prosty lud, kładący bruki, I, jako kamień jedna się z kamieniem, Baczyłem, stojąc pod filarów cieniem Aż żal mi było b e z w i e d n o ś c i gminu, Mimo że wieczną on jest w a g ą c z y n u ! . . . Więc - geometrii myślane promienie (Rzeknę) gdy z głazem złączę i ożenię, Sferyczność w drzewie wykłuwszy toporem, Silami ramion pchnę brązowe walce, Promienne jeśli kołom natknę palce... To - któż wie... PLATO Boskie zmysłowiąc obrysy, Archito! - koturn rzucisz za kulisy Języka lotność niebieskiego zgrubisz,* Więc filozofię, Grecję może, zgubisz... ARCHITA O! Plato... padam przed p r a w d y b e z - k o ń c e m, I nieraz, myśli z drzewa ciosząc, plączę, Tak wielce wszystko przesiękłe jest s ł o ń c e m , K t ó r e m u n i e ty, n i ja b i e g ó w z n a c z ę ; Dlatego świętych nie zniżę arkanów, A n i ojczyzny krągłą tarcz wyszczerbię, Owszem: z tych, które rażą cię dziś, planów, Z kres tych na Grecji idealnym herbie, Z liczebnych równań w sil zmienionych dźwignie (Lubo promienność uroku w nich stygnie), Któż wie? - powtarzam - czy lud w sobie drobny, �Aleksandra Melbechowska-luty • APOLOGIA ZDEGRADOWANE] KONTEMPLACJI Bezsilny ciałem - jak wyspa osobny, S y k u l ó w , m ó w i ę , na p r z y k ł a d , s i e d z i b ą , * * Tą siły ramion zmnożywszy n a u k ą , Nie zdoła bronić się jak morska ryba?... kresów i mechanicznych konstrukcji. Platon „obutzył się na to i wystąpił przeciw n i m jako gubiącym i psu­ jącym doskonałość matematyki, która w ten sposób odchodzi od abstrakcji rozumowej do konkretności zmysłowej i raz po raz korzysta z pomocy material­ nych, w dużej części nie obywających się bez pospoli­ tego rzemiosła" . W Notatkach z mitologii Norwid sam. odnotował uwagę o zdobyczach starożytnych w zakresie mechaniki, pisząc: „287 przed Chrystu­ sem], Archimedes: środek ciężkości - dźwignia, plan pochyły - śruba bez końca. Dotąd zaś Archity, czyli Architasa - vis et la poulie" czyli śruba i koło pasowe (notatka 227). A l e poeta żył przede wzystkim w świe­ cie idei i jej pryncypiów, często nawiązując do Plato­ na. Znał jego Państwo gdzie mógł wyczytać np., że lu­ dzie różne rzeczy ,rękami wykonują i kreślą, i one po­ trafią rzucać cienie i dawać odbicie w wodach ale oni się n i m i posługują znowu tylko tak jak obtazami a starają się dojrzeć tamte rzeczy same których nikt nie potrafi dojrzeć inaczej jak tylko myślą [ ] Z praktycznego p u n k t u widzenia mówią o kwadratu­ rach i orzedłużeniach i o dokładaniu i wszvstko tak PLATO Przyjdzie - i tobie dzień zwycięstwa - s z t u" k o!... 36 * Idealność Platona była przeciwną rodzącej się właśnie mecha­ nice, uważając ją (w p i e r w o t n y m jej ekstremie) jako z d e g r a ­ dowanie kontemplacji. * * T o się odnosi do przyszłości już wyraźniejszej m e c h a n i k i , której A r c h i m e d na rzecz o j c z y z n y zażył . 35 A r c h i t a czyli Archytas z Tarentu jest dziś mniej znaną osobistością świata greckiego niż Platon. Żył w 1. połowie I V wieku p.n.e., zasłynął współcześnie jako znakomity mąż stanu, strateg, filozof, matema­ tyk, muzyk, twórca naukowej mechaniki; był uważa­ ny za najwybitniejszego matematyka szkoły pitagorejskiej. Stosował swoje odkrycia między innymi do b u ­ dowy machin wojennych. Znał dobrze Platona i jako­ by korespondował z n i m (listy te uważane są dziś za nieautentyczne). N o r w i d dowiedział się o n i m z pism Diogenesa Laertiosa, Plutarcha i neoplatończyka Jamblicha. Laertios przytoczył i c h apokryficzne listy, Jamblich opowiedział o życiu prywatnym i miłych ce­ chach charakteru Archytasa, a Plutarch, w Żywocie Marcellusa podał, że „wysoko cenioną i sławną me­ chaniką" zajęli się Eudoksos i Archytas, „urozmaica­ jąc tę przyjemnością matematykę" j^rzy ^^omc^cy wy* 1 • 7 • . ii y ji .1 - i i .. , w s z kon il- . ' 1e w id'zia • nym, 1 1 1 da e1 ko i m • do wszys ne w ma r ena [ał ej Kicn prawdziwym postaci ruenu L...J. l e rzeczy mozna tylko mysią ując, a wzrokiem nie '. Swój wiersz N o t w i d ujął w formie dialogu dwóch przyjaciół, filozofów o odmiennych poglądach na isto­ tę sztuki i rzeczywistości . W t y m „dwuznacznym" utworze Archita jest rzecznikiem praktycznej, użytecz­ nej wiedzy wyprowadzonej z matematyki, oraz realiza­ cji myśli i sensu działania, zaś Platon nosicielem nadzmysłowych, uniwersalnych idei, wyrazicielem praw „czystej" nauki, wieczystej prawdy i doskonałości, wyż­ szych od realnego „dotknięcia" bytu. T u nasuwa się więc pytanie, do której z tych opcji przychylał się Nor­ wid pisząc wiersz Plato / Archita . Sądzimy, że był dzie z jednym i drugim filozofem, i na równi przemówił ich słowami. Jeśli weźmiemy pod uwagę Norwidową teorię sztuki-pracy zawartą w Promethidionie i innych tekstach, możemy ją skojarzyć z pochwałą postawy Ar­ chytasa, wychwalającego „Geometrii myślane promie­ nie" i ,wagę czynu" prostego ludu kładącego bruki. Z dtugiej zaś strony poeta identyfikował się z filozoficz­ ną doktryną Platona i bronił wysokich idei myśli re­ fleksji kontemplacji poniżanych i odtrącanych przez Dosoolitv materializm i orzvziemna użyteczność" (któ¬ ra w pojęciu Norwida wcale nie była równoznaczna z twórczym wysiłkiem ludzkiej p r a c y ) ri£?iiracie n a m e n i e n o r o sa n r z e c i e z o n r a z k i wvKoiia* 38 1 Dialog Platona i A r c h i t y przenosi także swoje zna­ czenia w inną sferę, bowiem dotyka w pewien sposób treści plastycznego dzieła poety, np. zagadnień związa- Cyprian N o r w i d , ostatni Autoportret, pióro, ok. 1882, M u z e u m Narodowe w Warszawie 534 �* A P O L O G I A Z D E G R A D O W A N E J KONTEMPLACJI Aleksandra Melbechowska-Luty Inych z dwiema omawianymi wyżej pracami: Sob (Me\kncholia I) i Saturnem (Melancholia I I ) . Niezależnie od lich artystycznego kształtu, realnych bądź duchowych I uwarunkowań, bolesnego czy posępnego wyrazu, były one w pierwszym rzędzie alegorycznymi obrazami my­ ślących istot pogrążonych w melancholicznej zadumie li w ten sposób objawiły się jako norwidowa apologia ^„zdegradowanej k o n t e m p l a c j i " , bliska platońskiej myśli o „prawdzie bez-końca", „boskich ob¬ ' rysach" i prymacie idei nad światem zmysłów, o warto­ ści poznania i „lotności niebieskiego języka", który przyniesie dzień zwycięstwa sztuce. ną rocznicę śmierci i twórczości Cypriana poety. Materiały Norwida (27-29. z sesji poświęconej ukowy i wstęp St. Burkot, Kraków 1991, s. 5 1 , 53, 57 2 3 D o Walentego Pomiana Z„ Pwsz., t. 2, s. 157 2 4 W . Kopaliński, Słownik symboli, Warszawa 1991, s. 51-52; Cir­ 2 5 O sztuce (dla Polaków), lot, op. cit., s. 100 Pwsz., t. 6, s. 338; Sztuka w obliczu dzie­ jów, op. cit., s. 279. O znaczeniu figur geometrycznych w twórczośco N o r w i d a pisał M . Inglot w artykule Duch i litera (reflek­ syjny kształt poezji Cypriana Norwida), dę wyrabiający", Górze, [w: j „Dramat życia praw­ Materiały norwidowskiej sesji naukowej w Jeleniej 6-7. V . 1983, pod redakcją M . Inglota, Wrocław 1985, s. 7-25 2 6 Panofsky, op. cit., s. 286, 288; M . Mertens Stienon, bansky, E. Panofsky, F. Saxl, Saturn and Melancholy. 1 List Cypriana N o r w i d a do Teofila Lenartowicza z 16. X. 1868, 2 7 G . W . Digby, Symbol and Image in William Blake, O x f o r d 1957; zebrał, tekst ustalił, M . Davis, William Blake. A new Kind of Man, Berkeley 1977; A . wstępem i uwagami krytycznymi opatrzył Juliusz W . G o m u l i c - Konopacki, William Blake, Warszawa 1987, s. 18; E. Kozubska, ki, t. 9, Warszawa 1971, s. 371-372. Dalej cytuję w skrócie J. T o m k o w s k i , Mistyczny świat Williama Pwsz., t o m , strona. 1993, s. 142 Pwsz., t. 6, s. 538 I Sztuka okolicznościowa, ! II Pensieroso, Pwsz., t. 6, s. 538 ł E. Panofsky, Trzy ryciny Albrechta Milanówek Kleopatra i Cezar. Tragedia historyczna, Pwsz., t. 5, s. 93 2 9 Platon, Timajos, [ w : ] tenże, Timajos. Kritias albo Atlantyk, prze­ [ w : ] tenże, Studia łożył P. Siwek, Warszawa 1986, s. 123. O znaczeniu morskiej Z historii sztuki, wybrał, opracował i opatrzył posłowiem J. Bia­ podróży w twórczości N o r w i d a zob. M . Śliwiński, Szkice o Nor­ łostocki, tłum. P. Ratkowska, Warszawa 1971, s. 282 widzie, Warszawa 1998, Rozdz. I V : Perygrynacja J. Białostocki, O teorii sztuki Albrechta 95 Durera..., Durera, [ w : ] tenże, Pięć wieków myśli o sztuce, Warszawa 1959, s. 6 1 , 77 3 0 Vöde mecum. Kółko, Pwsz, t. 2, s. 84 Panofsky, op. cit., s. 280-284, cytat s. 281, 282 3 1 O Juliuszu Słowackim. ! O litografii Sok pisali: J. W . G o m u l i c k i , Prace artystyczne Nor­ wida, Pwsz., t. 11, s. 363; H . W i d a c k a , Grafika Cypriana " M i e n i e I , Pwsz., t. 6, s. 231-233 ' Wesele. Powieść, Lekcja V I , op. cit., s. 459; Notatki z mito­ ka 134, Pwsz., t. 11, s. 415 Nor­ 169 morska, s. 71¬ logii, Pwsz., t. 7, s. 262, 314, 324; Album Orbis w szkicu, notat­ wida, „Studia N o r w i d i a n a " , t. 3-4, L u b l i n 1985-1986, s. 168¬ 3 2 O Juliuszu Słowackim. 3 3 Milczenie 3 4 Pwsz., t. 3, s. 12 Lekcja V, op. cit., s. 447 I , op. cit., s. 223 Sztuka w obliczu dziejów. Symbol. Pierwoks tałty. Z Sztuki, op. cit., s. 278-281 List do Magdaleny Łuszczewskiej z 18. X . 1860, Pwsz., t. 8, 3 5 s. 433 II Blake'a, 2 8 6 10 Studies of Natural Philosophy Religion and Art, L o n d o n 1964 [w:] Cyprian N o r w i d , Pisma wszystkie, 5 L'Occulti­ sme du Zodiaque, Paris 1939. O ikonografii Saturna zob. R. K l i - Przypisy j życiu X. 1983), redaktor na­ Plato i Archita, wiersz dołączony jako epilog do poematu Nie­ wola w 1863 r o k u , Pwsz., t. 3, s. 393-394 i 757-758 (komentarz J. W . Gomulickiego). Listy do Augusta Cieszkowskiego z końca grudnia 1864 r. i 8. 1.1865, Pwsz., t. 9, s. 150, 152, 153 3 6 Diogenes Laertios, Żywoty i poglądy prze­ słynnych filozofów, 12 List do Mariana Sokołowskiego ze stycznia 1865 r., Pwsz., t. 9, kłady: różni, opracowanie, przypisy, skorowidz I . Krońska, s. 154, 155 wstęp K . Leśniak, Warszawa 1968, 13 J. E. C i r l o t , Słownik symboli, przekład I . Kania, Kraków 2000, O życiu pitagorejskim, s. 131 woty Pitagorasa, przełożyła, wstępem i przypisami opatrzyła J. 14 O Juliuszu Słowackim 0 „Balladynie" w sześciu (Dodatek), wacki, Balladyna, publicznych G a j d a - K r y n i c k a , W r o c ł a w 1993, s. 96 (rozdział X X X I ) ; Plu­ posiedzeniach..., t a r c h z C h e r o n e i , Marek Klaudiusz Pwsz., t. 6, s. 467, 471-472; J. Sło­ [ w : ] tenże, Dzieła, t. 4: Dramaty, Objaśnienia Marcellus, [ w : ] Żywoty sławnych mężów, przełoży! i opracował M . Brożek, w y d . V , Wrocław W r o c ł a w 1979, s. 413 1949, s. 63-66, 100-101 15 s. 506-508; Jamblich, [ w : ] Porflriusz, Jamblich, A n o n i m , Ży­ zadane (Z powodu wiersza „Do L. K."}, Pwsz., t. 6, 3 7 Platona Państwo z dodaniem siedmiu ksiąg „Praw", przełożył oraz wstępem, objaśnieniami i ilustracjami opatrzył W . W i t w i c k i , t. s. 473 16 List do Joanny Kuczyńskiej z 2. X I I . 1861, Pwsz., t. 8, s. 455 1, Warszawa 1958, s. 355 (ustęp 510 E), 281 (ustęp 527 B), " Cyt. za: J. W . G o m u l i c k i , komentarz do listu N o r w i d a do M a ­ 387 (ustęp 529 D ) . 18 Sztuka w obliczu dziejów jako syntetyki księga pierwsza. riana Sokołowskiego z 7. X I I . 1861, Pwsz., t. 8, s. 575-576 3 8 Szczegółowa analiza wiersza N o r w i d a została przeprowadzona przez uczestników X X X Czwartku Naukowego, dnia 20 kwiet- 1850, n i a l 9 6 7 r o k u i opublikowana w : E. Marczewski, J. Łanowski, Pwsz., t. 6, s. 271 " Do L K , Pwsz., t. 1, s. 357, 358 O zdegradowaniu kontemplacji. Wokół wiersza Cypriana !0 Panofsky, op. cit., s. 278 Plato i Archita. | 22 Norwida Głosy w dyskusji: M . Wyszyński, M . Chamców- S. Kierkegaard, Alfeo-Albo, z oryginału duńskiego przełożył na, W . Czapliński, H . Steinhaus, M . Cena, I . Kisiel, M . Inglot, 1 przypisami opatrzył K . Toeplitz, wiersze w tłumaczeniu M . Suski, J. Trzynadlowski, J. Łanowski, E. Marczewski, J. K u - J. Iwaszkiewicza, t. 2, Warszawa 1976, s. 253-255 glin. Francuskie tłumaczenie wiersza F. Longchamps, W r o ­ J. Tischner, Ptakom na wędrówce, [ w : ] Cyprian Norwid. W set­ 535 cławskie Towarzystwo N a u k o w e , Wrocław 1969, s. 5-68 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05aa0ce95e97f26949a2027b85b9e4a6.pdf c7edf1964ea90165f87c9847a1b6e34f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3089 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2893 Title A name given to the resource Sąd Ostateczny artystów polskich / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.512-525 Creator An entity primarily responsible for making the resource Melbechowska-Luty, Aleksandra Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksandra h&mhm*ka-Luty * SĄD OSTATECZNY ARTYSTÓW POLSKICH ciwu wobec wszelkich nakazów i norm społecznych (co ma się jakoby tłumaczyć wszechogarniającym d u ­ chem tolerancji). W popularnym obiegu tzw. kultury masowej, w tym co przekazuje prasa, radio i telewizja, narasta fala róż­ nych informacji i opinii dotyczących końca pewnej epoki i Wielkiego Sądu - wiadomości, często sensa­ cyjnych, grających na emocjach szerokiej publiczno­ ści. Jedne z nich są rodem z brukowej prasy, inne, bar­ dziej rozumne, dotykają istotnych problemów. W su­ permarketach sprzedaje się nachalnie reklamowaną Wielką księgę przepowiedni, ale w księgarniach można też znaleźć poważne Rozmowy na koniec wieku ze współczesnymi mędrcami. Przywołuje się pamięć o ekscytujących wizjach Nostradamusa i zapowiedziąnadejściu antychrysta Mabusa, ale pisze się też ALEKSANDRA MELBECHOWSKA-LUTY Sąd Ostateczny artystów polskich Dedykuję Ince Bal - wiernej przyjaciółce O statnie lata XX wieku skłaniają ludzi do spójrżenia wstecz i w przyszłość, niekiedy do filo­ zoficznych refleksji i metafizycznych odczuć; budzą lęki związane z nieuchronnością przemijania i trudnym do wyobrażenia nadejściem Dks irae, kiedy to nie zostanie kamień na kamieniu. Bo, jak mówi Ewangelista, wtedy „powstanie naród przeciw narodo­ wi i królestwo przeciw królestwu, i będą mory i głody, i trzęsienia ziemi po miejscach [...]. I wielu fałszywych proroków powstanie i wielu zwiodą. A iż się rozmnoży nieprawość, oziębnie miłość wielu. A kto wytrwa aż do końca, ten będzie zbawiony" (Mat., 24, 7-12). Katastroficzne nastroje związane z końcem wieku i przeczuwanym końcem świata powtarzają się cyklicz­ nie. Pojawiały się w średniowieczu i w czasach nowo­ żytnych. Znamy dobrze scenariusz podobnych zjawisk występujących u schyłku X I X wieku. Nadawali im ton ówcześni dekadenci, pisarze, artyści, zarażeni epidemią pesymizmu, neurotyczni apologeci cierpienia przeko­ nani o kryzysie wszelkich wartości. Postawą życiową tych zdesperowanych nerwowców była melancholia, ciemne przeczucia, poczucie beznadziejności, ale i wy­ bujały hedonizm. Niepewność celów, udręki tworzenia i egzystencji, kierowały ich k u pragnieniu nicości w postaci nirwany lub śmierci . Dziś świat pędzi jak szalony, nie ma miejsca dla „nerwowców". 1 Koniec drugiego tysiąclecia przynosi nowe utrapie­ nia - lęk przed bronią masowego rażenia i epidemia­ mi ( A I D S ) , przed globalną katastrofą i chaosem jaki wyzwala pogoń za władzą, pieniądzem, konsumpcją, chęcią użycia za wszelką cenę. Człowiek żyje bardziej faktami niż pryncypiami, szamocze się w niewoli do­ czesności i materii, a równocześnie ciągle poszukuje swojego miejsca w świecie i często kontrowersyjnych wartości rozpiętych na dwóch biegunach - nie wie czy zbliżyć się do Boga czy do szatana. Niektórzy sądzą, że dzisiejsza postmodernistyczna postawa, pojmowana jako sposób na życie i twórczość, skłania do relatywi­ zmu moralnego, zaprzeczania pojęciu absolutu i sprze­ 0 niekontrolowanym rozwoju sekt, o praniu mózgów przez wszechwładnych guru i praktykach satanistycz­ nych, o zwrocie do religii Wschodu (buddyzmu, Hare Kriszna, medytacyjnej filozofii Zen). Są tacy, którzy upatrują jakiejś nadziei w nadchodzącej epoce. Ta nowa, promieniująca pozytywną energią Era W o d n i ­ ka, wywodząca się z kontrkultury hippisów, wedle przekonania jej wyznawców ma wyzwolić i ziścić upragnioną harmonię między człowiekiem a ziemią 1 kosmosem. W ostatnich dziesięcioleciach modna stała się też idea neopoganizmu, powrotu do źródeł, do archetypicznych wątków dawnych bóstw, mitów, wierzeń, ma­ gicznych obrzędów. W Szwecji obchodzi się prastare Święto Światła, w Niemczech obserwowany jest na­ wrót do mitologii germańskiej, do Wotana, W a l k i r i i , legendy Nibelungów (co ma już w tym kraju swoją kul­ turową i polityczną tradycję). W krajach Europy Środ­ kowej i Wschodniej odprawia się święto Kupały (zwłaszcza na Ukrainie) i inne ceremonie kultowe ku czci pogańskich bóstw, m.in. Światowida i Perkuna. W Anglii szczególną fascynację budzi położony na Równinie Salisburskiej megalityczny kromlech, potęż­ na, kolista budowla, której przeznaczenia dotąd nie wyjaśniono. Ów kamienny okrąg w Stonehenge daje pole szczególnemu działaniu wyobraźni - czy była to świątynia słońca, czy miejsce kultu innej religii? Czy snują się tam jeszcze cienie nieznanych kapłanów, Cel­ tów, druidów? Tak objawia się m.in. mitologizacja fanomenów współczesnego życia, które są dziedzictwem XX wieku i jego „historii spuszczonej z łańcucha" (Gustaw Herling-Grudziński). Mity są wyobrażeniem zbiorowym, ale przecież każdy z nas nosi je w sobie. Być może to właśnie stanowi odreagowanie i ucieczkę od wspo­ mnienia koszmarów naszego wieku, jego dwóch wojen światowych (i setek pomniejszych trwających do dziś), dwóch totalitaryzmów, łagrów i obozów, ludobójstwa, 512 �513 �Akksandra M&eduwika.Luts * SĄD OSTATECZNY.... Ahkscmfa Jackowski * APOKALIPSA.. A p o k a l i p s a S w . J a n a , rozdz. 2 1. D o anioła zboru w Efezie napisz: T o mówi T e n , który trzyma siedem gwiazd w prawicy swojej, który się przechadza pośród siedmiu złotych świeczników: 2. Z n a m uczynki twoje i t r u d , i wytrwałość twoja, i w i e m , że nie możesz ścierpieć złych, i że doświadczyłeś t y c h , którzy podają się za apostołów, a n i m i nie są, i stwierdziłeś, że są kłamcami. 3. Masz też wytrwałość i cierpiałeś dla imienia mego, a nie 4. Lecz mam ci za złe, że porzuciłeś pierwszą twoją miłość. 5. W s p o m n i j więc, z jakiej wyżyny spadłeś i upamiętaj się, i ustałeś. spełniaj uczynki takie, jak pierwej; a jeżeli nie, to przyjdę do ciebie i ruszę świecznik twój z jego miejsca, jeśli się nie upamiętasz. 6. Na swoją obronę ma,z t o , że nienawidzisz uczynków nikolaitów, których i ja nienawidzę. 7. K t o ma uszy, niechaj otucha, co D u c h mówi do zborów. Zwycięzcy d a m spożywać z drzewa żywota, które jest w raju Bożym. 8. A do anioła zboru w Smyrnie napisz: T o mówi pierwszy i ostatni, któr> hyf umarły, a ożył; 9. znam ucisk twój i ubóstwo, lecz tyś bogaty, i wiem, że bluźnią tobie c i , którzy podają się za. Żydów, a nimi me są, ale są synagogą szatana. 10. N i e lękaj się cierpień, które mają przyjść na cię. O t o diabeł wtrąci niektórych z was do więzienia, abyście byli poddani A p o k a l i p s a S w . J a n a , rozdz. 20 próbie, i hędziecie w udręce ptzez dziesięć d n i . Bądź wierny aż 1. do śmierci, a dam ci koronę żywota. 11. I widziałem anioła zstępującego z nieba, który miał klucz o d otchłani i wielki łańcuch w swojej ręce. K t o ma uszy, niechaj słucha, co D u c h mówi do zborów. Zwycięzca nie dozna szkody o d dtugiej śmierci. 2. I pochwycił smoka, węża statodawnego, którym jest diabeł i szatan, i związał go na tysiąc lat. (Biblia Warszawska) 514 (Biblia Warszawska) �mm %,1l-1? A i - 'i a ]ĘĘĘ f 2, ii -23 af A p o k a l i p s a S w . J a n a , rozdz. 2 A p o k a l i p s a S w . J a n a , rozdz. 2 12. A d o anioła zboru w Pergamie napisz: T o mówi T e n , który ma ostry miecz obosieczny. W i e m , gdzie mieszkasz, tam, gdzie jest t r o n szatana; a jednak trzymasz się mocno mego imienia i nie zaparłeś się wiary we mnie, nawet w dniach, kiedy Antypas, świadek mój wiemy, został zabity u was, gdzie szatan ma swoje mieszkanie. 18. A do anioła zboru w Tiatyrze napisz: T o mówi Syn Boży, który 14. Lecz mam c i nieco za złe, mianowicie, że są tam tacy, którzy trzymają się n a u k i Balaama, który naucza! Balaka, jak uwodzić synów izraelskich, by spożywali rzeczy bałwanom ofiarowane i uprawiali nierząd. 20. Lecz m a m c i za zle, że pozwalasz niewieście Izebel, która się podaje za prorokinię, i naucza, i zwodzi moje sługi, uprawiać wszeteczeństwo i spożywać rzeczy ofiarowane bałwanom. 21. 15. T a k i ty masz u siebie takich, którzy również trzymają się I dałem jej czas, aby się upamiętała, ale nie chce się upamiętać we wszeteczeństwie swoim. nauki nikolaitów. 22. Toteż rzucę j ą na loże, a tych, którzy z nią cudzołożą, wtrącę Upamiętaj się więc; a jeżeli nie, przyjdę do ciebie wkrótce i będę z n i m i walczył mieczem ust m o i c h . 23. w ucisk wielki, jeśli się nie upamiętają w uczynkach swoich. A dzieci jej zabiję; i poznają wszystkie zbory, że Ja jestem T e n , który bada nerki i serca, i oddam każdemu z was według 13. 16. 17. ma oczy jak płomień ognia, a nogi jego podobne są d o mosiądzu. 19. Znam uczynki twoje i miłość, i wiarę, i służbę, i wytrwałość twoją, i wiem, że ostatnich uczynków t w o i c h jest więcej niż pierwszych. K t o m a uszy, niechaj słucha, c o D u c h mówi d o zborów. Zwycięzcy dam nieco z manny ukrytej i kamyk dam m u biały, a n a kamyku rym wypisane nowe imię, którego n i k t nie zna, jak tylko ten, który je otrzymuje. uczynków waszych. 24. szatańskich głębin, powiadani: N i e nakładam na was innego ciężaru; (Biblia Warszawska) J. Chełmowski, J. Chełmowski, A p o k a l i p s a . Ilustracja rozdz. 2,1-29 A p o k a l i p s a . Ilustracja rozdz. 20,1-2 515 W a m zaś, pozostałym, którzyście w Tiatyrze, wszystkim, którzy nie macie tej nauki, którzyście nie poznali, jak mówią, 25. trzymajcie się t y l k o mocno tego, co posiadacie, aż przyjdę. 26. Zwycięzcy i temu, k t o pełni aż do końca uczynki moje, d a m władzę nad poganami, 27. i będzie rządził n i m i laską żelazną, i będą jak skruszone naczynia gliniane; 28. taką władzę i Ja otrzymałem o d Ojca mojego; d a m m u też gwiazdę poranną. 29. K t o ma uszy, niechaj słucha, co D u c h mówi do zborów. (Biblia Warszawska) �AWtwmíra MtUxchowska-Luty • SĄD OSTATECZNY ARTYSTÓW PQLSKKH �Edward D w u r n i k , 138 polskich artystów malarzy, 517 1999 �518 �Au,!>;->•( P i n i f e * • W U L K A N * |. C h . D a h l , Wezuwiusz w i d z i a n y z b r z e g ó w C a p r i , J. P h . H a c k e r r , W e z u w i u s z w r o k u 1774, 519 Kassel 1822 1774 �Andrzej Piiiifeos • WULKANICZNE SPEKTAKLE NATURY W SZTUCE NOWOCZESNEJ �Mámdm mBmimtimJMti * S Ą D bomby atomowej. Wszystko to niby jest wiadome, ra­ cjonalnie badane i poddane ocenie; człowiek mniema, iż jest panem wszelkiego stworzenia, ale jednak nad na­ szym czasem unosi się atmosfera niepokoju, coś, co przyprawia o dreszczyk atawistycznego lęku. W 1999 roku bywalcy warszawskich muzeów i gale­ rii mogli obejrzeć dwa Sądy Ostateczne: ten zrodzony ze średniowiecznej imaginacji, namalowany przez Hansa Memlinga i drugi, wyobrażony w różny sposób przez współczesnych artystów polskich. Dzieło M e m ­ linga - pokazane wiosną w Muzeum Narodowym jest wspaniałą inscenizacją eschatologii chrześcijań­ skiej, zgodną z ikonografią późnego gotyku. Jego pięk­ ne opisanie zawdzięczamy polskiemu jezuicie Marci­ nowi Hinczowi. „[Miasto Gdańsk] ma jeden kleynot kosztowny w kościele Farskim [...]. N a tym obrazie jest Michał Święty trzymający tarczę, w której wyrazi­ ło się z grobu ludzi powstanie, jednych w piekielny ogień wpadanie, drugich k u niebu drogę odprawujące, a zaś od tej tarczy na jabłku, które Bóg Oyciec trzyma w Niebie, refleksem toż się wszystko wyraziło. Piękny zaiste kunszt tego obrazu że tarcza Michała Świętego pokazuje y wyraża jak w zwierciadle, co się na ziemi dzieje y zaś do świata w ręce Boga Oyca będącego, też dzieła odbiciem puszcza" . 2 Dla ludzi średniowiecza wyczulonych na kontempla­ cję rzeczy ostatecznych, dzieło to było wstrząsającym przeżyciem. Wrażenie potężnej wizji ziemskiego i ko­ smicznego dramatu nasilała jeszcze jego rozbudowana narracja i mistrzostwo pędzla Memlinga. Okazały tryp­ tyk przyciągał wzrok precyzją szczegółów, wyważoną kompozycją i świetnością barwnej powierzchni: feerią wyrazistych kolorów stapiających się w lśniącą, jakby emalierską powłokę. W Memlingowym opowiadaniu wszystko odbywa się, jak należy. Bezgrzeszni spokojnie powstają z mogił w swojej czystej nagości i dostąpiwszy zbawienia wchodzą po kryształowych schodach do gmachu Cimas Dei, gdzie witają ich święci, królowie i prorocy Starego Zakonu wraz z tłumem muzykują­ cych aniołów, trzepoczących skrzydłami jak ptaki\ Po lewicy sędziego, osaczeni przez diabły, rozpaczliwie walczący grzesznicy, spadają w ziejące wyziewami pie­ kielne czeluście. Biblijna i tradycyjna wykładnia Sądu Ostatecznego budziła przerażenie przez wiele stuleci. Wszelako l u ­ dzie grzeszyli i grzeszą, bowiem różne paskudne cechy, a zwłaszcza imperatyw agresji, są wpisane w naszą na­ turę. H o m o sapiens szuka jednak usprawiedliwienia. Jak powiada Carl Gustaw Jung, człowiek, kierując się instynktem samozachowawczym, wypiera z siebie świadomość i pamięć występków i złych intencji za­ truwających mu spokój sumienia. Lecz szata archa­ nioła czeka. Zostaje mała furtka nadziei: bądźcie cho­ ciaż dobrzy dla zwierząt - prosi święta Katarzyna Sie­ 521 OSTATECZNY ARTYSTÓW POLSKICH neńska - wtedy one upomną się za wami na Sądzie Ostatecznym. Dziś żyje się w oderwaniu od wielu sprawdzonych za­ sad, przykazań i symboli, którym niegdyś prawdziwie dawano wiarę i które w istotny sposób wpływały na za­ chowanie człowieka. Narastająca laicyzacja, polaryza­ cja postaw, zawrotny rozwój techniki, wyobraźnia zdo­ minowana przez media, wojny, zamęty polityczne, nie­ szczęścia narodów rządzonych przez szaleńców, presja egzystencjalnych potrzeb i konieczności, szum infor­ macyjny, kryzys rodziny i więzi międzyludzkich wszystko to doprowadza do rozpaczy, niszczy ducha, za­ ciera tradycyjne wartości. Paroksyzmy współczesnego życia przekładają się na paroksyzmy sztuki. A jeżeli przedsmak sądnego dnia wisi w powietrzu, to jak go wi­ dzą artyści polscy? Wystawa pod nazwą Sąd Ostateczny miała się odbyć w Zachęcie, ale zabrakło na nią środków. Została zor­ ganizowana w mniejszej skali, w czterech warszawskich galeriach. Prezentowane są na niej prace Magdaleny Abakanowicz (w Kordegardzie), Eugeniusza Geta Stankiewicza (w galerii Pokaz), Edwarda Dwurnika, Izabelli Gustowskiej i Gabtieli Morawetz (w galerii Studio), Zuzanny Janin, Jerzego Kaliny i Jacka Sempolińskiego (w galerii Teatr Akademia) . Eksponowane tam dzieła nie są oczywiście w najmniejszym stopniu ilustracją owego „zdarzenia z przyszłości" i zadanego te­ matu, lecz jego obrazową metaforą, wyrazem doznań eschatologicznych. 4 Magdalena Abakanowicz powołuje do życia figury ludzi, drzew, kamieni i nadaje im duchową, ponadcza­ sową egzystencję. Ustawia je w rytmicznych grupach na ogromnych plenerowych przestrzeniach lub w zam­ kniętych pomieszczeniach sal wystawowych. Te rzeźby poświęcone są kondycji ludzkiej i temu, co człowieka otacza. Powstają w wyobraźni artystki, a urzeczywist­ niają się wytrwałą pracą rąk zmagających się z opor­ nym materiałem. Widzieliśmy wielokrotnie rzędy jej hieratycznych, bezgłowych postaci: stały w bezruchu, były jej „stadami", układami zbiorowymi organizujący­ mi przestrzeń - jak architektura lub wytwory natury, jak silva W Kordegardzie Abakanowicz poszła „o krok" dalej; przyprowadziła tam dwadzieścia podob­ nych istot stworzonych z płótna workowego utwardzo­ nego żywicą, bezrękich i bezgłowych - bo wystarcza i m mowa ciała, a twarze nie muszą kłamać - ale t y m ra­ zem Kroczących, obdarzonych ruchem (ich przeciwwa­ gą była drobna, „bolesna" postać, siedząca w bocznej sali). C i ludzie postępują naprzód z wysuniętą prawą lub lewą nogą; widziani wprost zdają się napierać na widza jak anonimowy tłum na przypadkowego prze­ chodnia. Ich pólplastyczne, puste w środku ciała są na­ gie i nie nagie, bo ubrane we własną, ciasno nawleczo­ ną skórę: zmiętą, pofałdowaną, spękaną. Ta powłoka �Aleksandra Mdbecluwska-Lun * SĄH OSTATECZNY ARTYSTÓW POLSKICH wyraźnie wystrzępia się przy kostkach nóg. Poniżej w i ­ dać już tylko foremne, anatomicznie ukształtowane, a więc „prawdziwe" stopy. T o one kumulują w sobie energię pozwalającą poruszyć się i kroczyć owym nie­ pełnym, niedopowiedzianym figurom, które idą przed siebie, lecz nie wiadomo dokąd - na Sąd Ostateczny, czy ku nam, a może wychodzą naprzeciw swemu prze­ znaczeniu.' Pytania się mnożą, ale nie trzeba na nie da­ wać odpowiedzi. Magdalena Abakanowicz jest artystką od lat dobrze znaną na świecie, uznawaną i podziwianą. Wiele napi­ sano o jej sztuce, co nie znaczy, że wszystko jest wiado­ me. Ona sama broni się przed nadinterpretacją i docie­ kaniem znaczeń swoich dzieł. Mówi więc, że „trzeba zostawić jako tajemnicę pewne sprawy, również w twórczości. Wyjaśniając kaleczymy je albo unice­ stwiamy. Nałóg objaśniania wszystkiego jest katastrofą naszego czasu. Nie należy utożsamiać tajemnicy z pro­ blemem. Problem można podzielić na strefy poddające się analizie, tłumaczeniu, a tajemnica jest całością, która nas ogarnia, choć niechętnie się do tego przyzna­ jemy" . 5 Ściany kameralnej galerii Pokaz wypełnia podłużny szereg drobnych rysunków, rycin, kolaży, obrazów i plakatów Eugeniusza Geta Stankiewicza, zestawia­ nych w najrozmaitszych konfiguracjach - prawdziwy fryz rebusów, groteski, ostrego dowcipu, czarnego h u ­ moru i przewrotnej satyry. Znamy ten repertuar: misty­ fikowane i wietne autoportrety, różne „mordy na łbie", zdefonnowane cielska, ucięte głowy, maski, nosy-marchewki, penisy wyrastające komuś pod pachą, wymiot­ ne odruchy, siusiające krasnale, istoty fantastyczne, myszy i ludzie, śmieszne stworzenia rysowane jak dzie­ cięce obrazki, aluzyjne, metaforyczne plakaty. T ę wstęgę osobliwości - jak zawsze zadziwiającą m i ­ strzostwem warsztatowym - Get Stankiewicz nazwał Korowodami. Przewijają się w nich „szablony" rzeczywi­ stości, obrazoburcze pomysły i prowokacje, choć może nie tak szokujące jak przed laty. Artysta nie oszczędza nikogo i niczego, zaprzecza stereotypom, dogmatom i banałom, narusza tabu i świętości; pamiętamy jego dawne kontrowersyjne przedstawienie krzyża: figury Chrystusa, młotka i trzech gwoździ, z napisem „zrób to sam". Ale te pastisze, paradoksy, „głupstwa", ironia i Rabelais'owski gruby dowcip często bywają podszyte podskórnym smutkiem, goryczą i bólem. Get dotyka sutrealistycznych wątków, ale unika czystej abstrakcji, posługuje się zasobem znanych symboli i znaków przy­ należnych kulturze europejskiej - toposami czytelny­ m i , ale zwykle widzianymi na opak. Ceni nade wszyst­ ko konkret, fachową wiedzę, materiał, dzieło ręki. Pra­ cuje jak mistrz cechowy, na zamówienie, i obraca się głównie w kręgu sztuki użytkowej, łatwo dostępnej (gtafika, plakat). W swoim wnikliwym studium o tym świetnym artyście Mirosław Ratajczak podkreślił, że ignoruje on zupełnie podziały na sztukę wysoką i niską, elitarną i masową, a duch jego nie błąka się na wyży­ nach, szukając sposobu na zbawienie świata. I przywo­ łał słowa artysty o twórcach grafiki użytkowej, którzy żyją ze zleceń: „Mówię o solidnym wykonywaniu zawo­ du. A jeśli w tej profesji pojawi się moment sztuki, to cieszmy się i chwalmy, bo to jest wartość dodatkowa [...] Jesteśmy nauczeni, że nad przedmiotem ma duch ulatać, z góry nastawiamy się na odbiór takich momen­ tów, i ducha sprzedają artyści, a kupują ludzie. Nie można tym handlować, można sprzedać robotę" . 6 W wywiadzie przeprowadzonym z okazji wystawy, autor powiedział, że nie chciałby nadużywać pojęcia Sądu Ostatecznego do swego pokazu, bo znajdą się tam rzeczy dawne, nie wykonane na to zamówienie , ale że Korowody to jednak jego grzechy, a te najcięższe wiszą na metalowych łupkach. Jakie tam grzechy? Należy się spodziewać, że tak pięknie pracujący, przekorny, rze­ telny, uczciwy i prawdomówny Get będzie kiedyś zba­ wiony w pierwszej kolejności. 7 Prace drugiego refleksyjnego prześmiewcy Edwarda Dwurnika można było obejrzeć w galerii Studio. Znala­ zło się tam 14 płócien malowanych przez kronikarza współczesnego życia. Jego sala zaludniła się tłumem postaci, typami i charakterami, była też miejscem róż­ nych dziwnych zdarzeń (kar dla faszystów i komuni­ stów, Prawdziwej histońi z Otwocka). Malowidło zamy­ kające wystawę zawiera rejestr grzechów artysty, m . i n . mniemanie, że wojsko jest najważniejsze, że bijem, bo musiem, pisma kobiece są cudowne (ma je na biurku), a Polska jest krajem ochroniarzy. Wszystkie obrazy po­ dzielił Dwurnik na nieregularne szachownice, nadał im ruchliwe rytmy przesuwających się kwadratów i prosto­ kątów, w które wrysował pędzlem dobroduszne lub zja­ dliwe karykatury osób z różnych środowisk. Bo środo­ wiska i rytmy to dwa ważne elementy sztuki Dwurnika. Rytmy organizują przestrzeń jego płócien: panoramicz­ nych widoków miast, ze skłamaną, poplątaną zabudo­ wą (czasem przypominającą jakiś ornament), portre­ tów zbiorowych i „płaskich" błękitnych obrazów IIU H 1 bez horyzontu, łamanego tylko grzbietami fal. Dwurnik śmieje się z siebie i z nas. N a wystawionych płótnach według własnego klucza, serki fi­ gurek igrających w swoich „klateczkach". Są tam: ko­ biety jego życia, funkcjonariusze mundurowi, malarze, rzeźbiarze, plastyczki polskie, politycy sztuki, 154 mę­ czenników i 22 czarownice oraz 450 kamieni szlachet­ nych, m.in. Jan Kott i Kora, Wiłkomirska i kontestator Liroy, Ficowski, Bryll, Kapuściński i piosenkarka Kay­ ah. Cała ta gromada kręci się, wygina, gra, śpiewa, ma­ luje lub pisze, biega nago i wdzięczy się do widza. Pe­ wien artysta zakrywa sobie newralgiczne miejsce świę­ tym obrazkiem, a inny wygraża mu palcem; znane pi- 522 zgrupował, �Aleksandra imtchewska-Luty * SĄD OSTATECZNY ARTYSTÓW POLSKICH sarki, plastyczki, skrzypaczki paradują nago jak święty turecki. I wreszcie, rozlokowane na osobnym płótnie, mruczą i miauczą wielce urodziwe i sprytne Koty, m.in. Pipka, Ksipek, Boniek, Pieróg, Leon, Kojak, Kiler, Teoś i Wycior. Być może to one łatwiej niz my dosta­ ną się do Raju. Tylko co począć z Behemotem? W drugiej sali galerii Studio znalazło się tylko jedno dzieło - ogromna, podłużna instalacja, sprawiająca oszałamiające wtażenie. T o praca Izabelli Gustowskiej, opatrzona metaforycznym tytułem W podróżyJej kształt i konstrukcja przypomina ramię dźwigu, a zara­ zem szalę Michała Archanioła, chwiejącą się na boki wahadłowym ruchem, ważącą złe i dobre uczynki. Na szczycie owej wagi zainstalowane są tajemnicze Świetli­ k i , błyszczące fioletowo małe ekrany (jakby wideo?), a w ich wnęttzu miarowo poruszają się cienie ludzkich stóp. Idą przed siebie czy drepczą w miejscu? Z boku, przy ścianie można obejrzeć osobliwe urządzenie: ekra­ nik z podłączoną żarówką i zwojem drutów. Jego efekt optyczny i sposób działania jest sekretem artystki. Or­ ganicznymi elementami potężnej, a zarazem powścią­ gliwie czystej kompozycji Izabelli Gustowskiej są świa­ tło i dźwięk. Można ją oglądać w ostrym blasku lamp lub w ciemności, a towarzyszy jej szmer niezrozumia­ łych rozmów, nierozpoznawalnych głosów i słów. T o piękne, tajemnicze, niedopowiedziane dzieło nie pod­ daje się łatwo interpretacji I nie ma potrzeby gruntow­ nie dociekać jego znaczeń, bowiem tłumaczyć „na siłę" cudzą wizję to tak jakby wyrywać sztuce jej język Widz może się tylko poddać własnemu przeżyciu, chwytając tę iskrę, którą nadaje mu artysta, pisarz, po­ eta, muzyk. Bo - jak mowi Janusz Tazbir - nuędzy twórcą a odbiorcą odbywa się nieuchwytny przepływ energii, wznosi się swoiste p r z ę s ł o , które istnieje, czy się to komuś podoba czy nie. Nie trzeba więc upy­ chać wierszy, nut i obrazów po szufladach i schowkach, bo ukryte przestają zyć. W ostatniej sali Studia zawisło siedem wielkich pio¬ nowych płócien Gabrieli Morawetz, na których wid­ nieje zwielokrotniony czlowiek-zjawa. Jego ciało odry­ wa się od ziemi i ulatuje z grobu na Sąd Ostateczny. Podstawowa figura tych kompozycji podlega metamor­ fozie - dzieli się na wiele postaci, z których spadają, osuwają się całuny i pasy płótna, podobne do tych, ja­ kimi owijano mumie. Bezwładni ludzie wymykają się nam, pociągają za sobą, może nawet chcą, by ich ści­ gać? D o tej, jak się zdaje, czytelnej alegorii dołączony jest jeszcze jeden akcent kompozycyjny: rząd czterech postumentów - symbolicznych kamieni nagrobnych. Spod ich szklanej powierzchni prześwitują sylwetki drobnych, delikatnie zarysowanych drzew - znak odra­ dzającego się „życia po życiu". Gabriela Morawetz czerpie inspirację z tradycyjnego repertuaru ikonograficznego, ale w pewnym stopniu 523 przetworzonego przez smak X I X wieku, przez jego za­ miłowanie do czarujących idylli i przez gust salonowy. O d dawna maluje pejzaże do których wprowadza pobu­ dzonych erotycznie ludzi lub postacie mitologiczne i fantastyczne, całe zastępy nagich nimf, boginek, efebów, elfów, duchów. Modeluje ich eteryczne ciała światłocieniowo, na poły realistycznie, na poły umow­ nie, zjawiskowo. Obecnie pokazane obrazy korespondują z hasłem wystawy, są dobrze rozpoznawalne, i owszem, robią wrażenie. Ich efekt jest uderzający. Wszelako ich kształt plastyczny pozostaje kalką XIX-wiecznej figuracji i nośnikiem szczególnego nastroju budzącego nieco staroświeckie sentymenta, jakim poddawali się nasi pradziadowie w salonach paryskich i salonach Zachęty. Gdyby wystawę Gabrieli Morawetz mógł na przykład obejrzeć, przywołany z zaświatów, świetny malatz fan­ tazji i niesamowitych zjawisk W i l h e l m Kotarbiński, byłby na pewno zadowolony. Galeria Teatr Akademia mieści się w starej praskiej kamienicy przy ulicy Targowej. Tam, na podwórzu zniszczonej oficyny, Jerzy Kalina stworzył imponujące rozmachem widowisko. Rzeźbiarz ten jest autorem nie­ konwencjonalnych, często szokujących pomysłów, przystających do nurtu poszukiwań Kantora, Hasiora i Szajny, instalacji wzbogaconych ruchem. T y m razem przy ceglanym m urse oficyny ustawił setki płonących zniczy na przeciwpożarowych schodach, i na tym tle zainscenizował spektakl dtogi na Sąd Ostateczny, w któ­ rym połączył elementy happeningu, performance art i ulicznego teatru jednego aktora. Główną rolę odegrał sam, jako jedyny bohater widowiska, bezimienny Czło­ wiek, Ktoś, Quidam. Posypywał głowę popiołem, po­ tem wspinał się po ognistych schodach do trzech bram (okien): pieklą, czyśćca i nieba. Nigdzie go nie wpusz­ czono, więc zawrócił. Znicze spadły z hukiem, w górę wznosiły się kłęby czerwonego dymu, strzelały race iskier. Na ziemi Człowiek zrzucił nędzne odzienie (jak­ by jego dusza chciała pozbyć się ciała) i spalił je na l u ^ t r " a i Ti y 111 ołtarzu Do tej fantasmagorii Jerzy Kalina dołączył jeszcze efekty dźwiękowe: głuche rytmy muzyki, odgłosy prze­ mówień politycznych z czasów PRL-u i stukot kroków maszerującego wojska. Ten piekielny teatr zapierał dech w piersiach i przykuwał uwagę wizualnym przepy­ chem; można go było nawet odczuć jako parafrazę Mamlingowej wizji. Ale chyba za dużo w n i m było „ilu­ stracyjnych" wątków i zbyt wiele dopowiedzeń, które zakłóciły spoistość i osłabiły symboliczną wymowę dzie­ ła. Kiedy zaproszeni goście zwiedzili już wystawę i opuszczali budynek, na podwórzu unosił się jeszcze za­ wiesisty zapach siarki. Zuzanna Janin tworzy rzeźby i obrazy, które zaciera­ ją granicę między odbiorcą a dziełem, pozwala widzowi �OSTATECZNY ARTYSTÓW POLSKICH Altkwuha Mtłbechowika-Utt) * SĄD wejść w środek kompozycji. Stosuje „nierealne", ulot­ ne materiały, rozpylone mgły, puder, watę cukrową i korzysta z biegu czasu zapisanego w kadrach filmo­ wych. W Teatrze Akademia ustawiła namiot z lekkiej, wiotkiej, ruchliwej materii, na której odbijał się falują­ cy obraz wysyłany z kamery wideo - zwyczajne scenki z mieszkania jakiejś kobiety zajętej błahymi czynno­ ściami, obracającej się w kręgu swojej byle jakiej co­ dzienności. Pokaz ten nazwała Głupią sprawą, ale do­ bry byłby jeszcze inny tytuł: Memento mori, bowiem w środku przezroczystego namiotu wirował cień ledwie rozpoznawalnej czaszki (sterowanej impulsem elektro­ nicznym), który zagarniał i zamykał kolistą obręczą tę iluzję rzeczywistości. Naprzeciw tej instalacji Zuzanna Janin zawiesiła wielki okrąg kwiatów (sporządzony z mieszanych materiałów: fotografii, papieru, folii), wy­ soko spiętrzonych na czyimś grobie, a dołem osuwają­ cych się z owej mogiły. W galerii na Pradze mogliśmy zobaczyć, jak Jacek Sempoliński powraca do czasów młodości - w każdym sensie i w najrozmaitszy sposób. Niedawno odnalazł glinianą rzeźbę swego popiersia z 1953 roku, piękną głowę zamyślonego efeba. I znowu chce mieć 26 lat. Fotografia tego portretu zawisła na wystawie uwiązana na sznurku; kołysała się w powietrzu, i stała się parabo­ licznym punktem odniesienia do autoportretów, aktów i studiów intymnego ciała. Wizerunki Jacka wyznacza­ ją jakąś ważną drogę, bieg jego życia i nowy etap arty­ stycznej biografii. Teraz, po latach melancholicznych nastrojów, zaczerpnął oddechu i nabrał niezwykłej, prawie euforycznej energii. Studia własnej twarzy - wi­ dzianej „po drugiej stronie lustra" - rozwijają się na ścianach galerii w logiczny ciąg, w szereg przedstawień, punktowanych stanami napięcia psychicznego, zawie­ szonych między młodością a dojrzałością, między na­ dzieją a rezygnacją, a także wyrażających wewnętrzne dramaty, skryte pragnienia, „walkę w człowieku". Bli­ sko autoportretów - tych widziadeł duszy - wiszą po­ dobizny innej głowy nie tak ascetycznej ale batdziej okrągłej - krótkim ściętym nosem i dużymi oczami upodobnionej do kulistego kształtu czaszki I jeszcze jedno czy dwa tajemnicze oblicza bez rysów namalo­ wane tylko plamą i konturem Może są to kryptoautoportrety lub wizerunki kogoś innego — zasłoniętego ukrytego nieobecnego? Studia nagiego ciała, fallusa, genitaliów (zestawione z autoportretami), są silnie umotywowane erotycznie. Przypominają o tym źródle życia, radości, rozkoszy, o archetypicznym symbolu płodności, ale wyzwalają też poczucie grzechu. Charakterystyczne środki artystycz­ nego wyrazu znamy z dawniejszej twórczości Sempolińskiego, jego pejzaży, Czaszek, Ukrzyżowań. Ostatnie ry­ sunki są tak samo energiczne, budowane silnie doci­ śniętą kreską i intensywnym kolorem. Ale wnoszą jesz­ cze coś nowego: na realne, uchwycone z dużym podo­ bieństwem autoportrety - które zatrzymują na mo­ ment jedną chwilę życia - nakładają się czasem jakieś maski, o których nic nie wiemy. Są typowym dla Sempolińskiego znakiem niedopowiedzenia, milczenia, ci­ szy. Niektóre twarze stają się pustą przestrzenią, płasz­ czyzną, pod którą drzemią utajone emocje. Plastyczną urodę tych wszystkich studiów podnoszą jeszcze inne niż zwykle środki techniczne - nowa materia i faktura służącej za tło półprzezroczystej, groszkowej folii, lekko wypukłej i migotliwej (czasem naklejanej na papier). Wystawa Jacka Sempolińskiego gromadzi zespół znakomitych prac i jest jedną z najpoważniejszych pre­ zentacji dorobku tego malarza. Szczególne znaczenie dla zrozumienia jej przesłania ma wiodące motto wstrząsający wiersz Janusza Pasierba Przez ogień: nie zbliża mnie do człowieka jego moja krew i ciało tylko ogień Ten, kto przyjrzy się uważnie tym rysunkom, odkry­ je dla siebie ich głęboki wewnętrzny sens - artystyczne objawienie współczesnego mitu Erosa i Psyche zbrata­ nych w jednym ciele, jednorodnych imperatywów ro­ zumu i instynktów, splatanych doświadczeń ducho­ wych i zmysłowych, pozornych sprzeczności, których w ludzkiej naturze nie da się rozdzielić. Sempoliński równocześnie dotyka absolutu i przestrzeni fizjologicz­ nych. Dlatego w ikonosferze jego dzieł widzi się i prze­ czuwa to, co jest istotą rzeczy - prawdziwą pełnię człowieczeństwa. Na koniec tego przeglądu kilka słów o nieobecnym. Należy żałować, że na wystawie zabrakło dziel Leona Tarasewicza. Chciał wziąć w niej udział, ale planował tak ogromną kompozycję związaną z architekturą, że żadna niewielka galeria by temu nie sprostała. Lubię i podziwiam jego sztukę, monumentalną a wyrafinowa­ ną i delikatną zarazem. Cenię ją za wysokie walory ma­ larskie i szczególny stosunek do natury, za wrażliwą wi­ zję rodzimej przyrody która sprawia że Tarasewicz jest - w najlepszym tego słowa znaczeniu — późnym wnu­ kiem Józefa Chełmońskiego spadkobiercą jego twór­ czości z późnego mistycznego okresu Tarasewicz jak mało kto potrafi w naturalnym odruchu powiązać i scalić w swoim malarstwie pierwiastki abstrakcyjne z przenikliwym oglądem rzeczywistego świata Szkoda że go nie było na naszym Sądzie O n mógłby nam po­ kazać jak wielki widnokrąg nieba szybuje ku ziemi i Sta­ n i a cif* 7 nią w dniu ostatecznym. każe myśleć o sensie ziemskieeo bytowania i bieeu żv cia Wybiia sie na niei watek oielerwmek i D li rysowany w Kroczących Koro\od2h P d ńrs wJdri.' 524 �OSTATECZNY ARTYSTÓW POLSKICH Aleksandra Melbeckm-ska-Luty • SĄD jących czaszkach i szeregach przesuwających się posta­ ci i portretów. Tak powstał zbiór eschatologicznych drogowskazów vanitas. T o przesłanie kojarzy się z k i l ­ koma strofami cudownego wiersza Cypriana Norwida Bema pamięci żałobny - rapsod. Tam, w orszaku pogrze­ bowym generała: pokusom pieniądza, mody, kariery, władzy, łatwego sukcesu; że nie czynią tego, przed czym przestrzegał ich Norwid: Nie trzeba kłaniać się Okolicznościom, A Prawdom kazać, by za drzwiami stały; Przedawać laury starym znajomościom, Myśląc, że dziejów-ryrm zgłuszą tymbały! Idą panny żałobne: jedne, podnosząc ramiona Ze snopami wonnymi, które wiatr w górze rozrywa; Drugie, w konchy zbierając Izę, co się z rwarzy odrywa, Inne, drogi szukając, choć p r z e d w i e k a m i zrobiona... Te panny to płaczki, narzekalnice, których rzeźbiar­ ską personifikacją są figury stojące przy pomnikach grobowych, w świątyniach i na cmentarzach. A to, cze­ go szukają, to trakt konduktu, ścieżka cmentarna, szlak żałobny, droga dobrze znana ludzkości od zarania dziejów, najdawniejsza z dawnych. August Strindberg mówił: „malować należy to, co się widzi w sobie". Dziś bardzo trudno wyrazić własne ego, tak by się nie powtarzać. Wydaje się, że wszystko już było. A l e to nieprawda. Artyści uporczywie szuka­ ją nowych rozwiązań. Jedni czerpią z zasobów daw­ nych wyobrażeń, przekształcając je po swojemu, i n n i stosują nowoczesne środki techniczne dla uzyskania przejmujących efektów wizualnych i tworzą własną ikonografię, która czasem wchodzi do trwałych kano­ nów, ale najczęściej trwa moment, chwilę. Obiektem dtastycznej penetracji staje się ludzkie ciało, jego i n ­ tymność, a także choroba, patologia, cierpienie i śmierć. I kult brzydoty. Pewna artystka zagraniczna nagrała na taśmie wideo etapy własnej operacji, nada­ jąc temu zdarzeniu rangę dzieła sztuki; inna (Katarzy­ na Kozyra), podejrzała ukrytą kamerą Łaźnię kobiecą i męską. Na wystawy przynosi się gnijące truchła zwie­ rząt, odchody, śmiecie. T o szokuje, wywołuje skanda­ le (niekiedy na skalę międzynarodową). Nowe, ekscy­ tujące zjawiska rodzą się w zawrotnym tempie, a awangarda goni awangardę. Nie wdając się tu w żad¬ ne oceny i etykietki, warto powiedzieć, że to dobrze, iż ten płomień nie gaśnie Nie trzeba s t y l u nastrajać ulicznie Ni Ewangelii brać przez rękawiczkę; Być zacnym ckliwo, być podłym praktycznie, Zapełniać p r ó ż n i ę - s e n s u przez p o t y c z k ę , ] rejterować... lubo - heroicznie!... Przypisy 1 525 (niski, Kraków 1987, s. 91 1 M . H i n c z , Glos Pański : Ewangelyi Adwentowych /.../, W i l n o 1643, cyt. za: M . W a l i c k i , Hans Mending, Sąd Ostateczny. Nie¬ dokończony rękopis opracował i uzupełnił J. Białostocki, W a r ­ szawa 1981, s. 8-9 1 4 W a l i c k i , j . w . , s. 16, 27 C y k l wystaw p.t. Sąd Ostateczny w galeriach: Kordegarda, Po¬ kaz, Studio i Teatr A k a d e m i a , według koncepcji Elżbiety Dzi­ kowskiej i Wiesławy Wierzchowskiej, Warszawa X I I 1999 - I 2000 Przygotowanie wielkiej wystawy pod hasłem Sąd Ostateczny było pomysłem Pań Elżbiety Dzikowskiej i Wiesławy Wierz­ chowskiej, powziętym już w 1995 r o k u . Miała być ona zorgani­ zowana na przełomie stuleci, w terminie o d 17 grudnia 1999 do 17 lutego 2000 r o k u , w salach Galerii Sztuki Współczesnej „Zachęta". Zaproszono 22 artystów polskich i obcych, którzy wkrótce rozpoczęli pracę inspirowaną zadanym tematem. Za­ mierzenie to nie doszło do skutku : powodu braku funduszy. Poprzestano więc na pokazie prac ośmiu polskich twórców w czterech mniejszych galeriach. Materiały wystawy opublikowane są w piśmie krytyki „Po­ kaz", numer specjalny, I I I kwattal 1999. ' Wypowiedź Magdaleny Abakanowicz z 1983 t o k u [ w: | Magda­ lena Abakanowicz, Kroczący, katalog wystawy, galeria Korde­ garda, z serii wystaw Sad Ósu,tecviy, Warszawa X I I 1999 - I 2000, s. 16 " M . Ratajczak. O mordzie na ibie. Eugeniusz Get Stankiewicz, Ga­ leria Sztuki Współczesnej „Zachęta", Warszawa 1996, s. 5-26; cyt. s. 6 7 Dobrze jest też wierzyć w to, że nasi artyści kierują się czystymi intencjami i nie poddają się nadmiernie K . W y k a , Młodu Polska, t. I : Modernizm Rozmowa W . Wierzchowskie, z E. Getem Stankiewiczem [ w : ] Eugeniusz Get Stankiewicz, Korowody, Galeria Krytyków „Po­ kaz", S B W A , Warszawa, grudzień 1999 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/34c051dc616bd159ae8be6f32f4b58ee.pdf a6ea34a6d3e6cf1e0aed88acfe6779b3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5364 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4984 Title A name given to the resource "Oprzeć głowę o mury klasztorne".Kronika bezdomności Cypriana Norwida / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2; s.54-66 Creator An entity primarily responsible for making the resource Melbechowska-Luty, Aleksandra Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ALEKSANDRA MELBECHOWSKA^LUTY riach ontologicznych i transcendentalnych, bo stara budowla była dlań kształtem przemijania". Jej rzeczy¬ wisty lub imaginacyjny, przetworzony obraz stał się po¬ żywką dla jego poezji i sztuki. 2 I było cicho pośród ruiny ogromnej, Oprzeć głowę o mury klasztorne Wkładającej na niebo profil wiekopomny, Cały szczerby swoimi, jakby się o ramię Boga oparło czołem miasto, gdy się złamie. Kronika bezdomności Cypriana Norwida 3 Gdy duch nad czasów gruzem smętnie rozrzuconym Jest, jak ten oto księżyc, w górze zawieszonym Nad bez-harmonią ruin - i włóknem promieni Nastraja ład i cierpi, że nie może siłą, Dedykuję Uli Makowskiej i Jarkowi Lustychowi Jak za życia, oburącz chwycić tych kamieni, By złożyć je w świątynię — 4 Równocześnie, obok architektury zniszczonej przez czas, poeta myślał i o takich mitycznych ruinach, któ¬ re powstały niejako mimowolnie, na skutek zaniecha¬ nia, jak np. Wieża Babel, porzucona w trakcie budo¬ wy, nieukończona przez „Pomięszanie wewnętrzne, znaczeń słów przemianę". Norwid często rysował i malował, m.in. w Albu¬ mach Orbis I i II, szczątki antycznych budowli, zetlałe mury, portyki, kolumny Grecji, Karnaku i Rzymu. Do Pompei, pokazanej już po wulkanicznym kataklizmie, wprowadził postać z sennego „żywota cieniów" - zadu¬ manego starca opartego o stellę grobową, który mógł¬ by przemówić słowami norwidowego wiersza: „W pompejańskim aż teatrze, /Z wysokości dziejów pa­ trzę/ Na rzecz ludzką.../ Jakie zlepki!!!... Niektóre pla¬ styczne kompozycje miały wyraźne podteksty symbo¬ liczne bądź alegoryczne. Na rysunku inspirowanym Królem-Duchem Słowackiego, czytającą z głazów ko¬ bietę otaczają monumentalne „mury historii", w akwaforcie Na cmentarzu (Alleluja) w pobliżu pot꿬 nej świątyni poruszonej wstrząsami ziemi powstaje z grobu dziewczyna, która doczekała chwili Zmar¬ twychwstania. Samotna, znękana niewiasta z litografii Solo-Melancholia, siedząca wśród instrumentów porzu¬ conych przez muzyków, jest alegorią rozpaczy nad upadkiem, ruiną twórczych sił narodu, a Zrujnowany kościółek na Litwie, symbolicznym obrazem terroru, ja­ ki dotknął ziemię wileńską w latach 1863-1865 za rzą­ dów Michaiła Murawjowa. Jednym z ważniejszych dzieł Norwida, w którym występują symboliczne wątki „ducha dziejów" (ale i tego, co nadejdzie), jest litogra­ fia Echo ruin — NEMESIS, wnosząca jakąś nutę nadziei dla następnych pokoleń. W taki sposób poeta obrazo¬ wał swoją ideę wiecznej ciągłości. Bo mimo głębokie¬ go odczucia melancholii związanej z przemijaniem, wszelkie „zwaliska" mogą też służyć „zmartwych-powstaniu", życiu i podtrzymaniu ducha, gdyż „Zapraw¬ dę - Ruina/Jest całością!.../I nową twórczość odpoczyna". Tak więc w myśli Norwida ruiny obrastały bogac¬ twem znaczeń i parabolicznych przekładni: bywały N orwid nigdy nie miał prawdziwego domu, nie zaznał na dłużej spokoju i szczęścia gniazda ro­ dzinnego. Urodzony w 1821 roku, pierwsze cztery lata życia spędził w dworku we wsi Laskowo-Głuchy, potem, osierocony przez matkę, wychowywał się u krewnych, opiekunów, bywał oddawany na stan¬ cje, a na emigracji nieustannie zmieniał mieszkania, pracownie, hotele, pensjonaty. Wiele podróżował, cią­ gle szukał nowych miejsc zdatnych do życia. W auto­ biograficznym poemacie napisał, że jest Wędrownym Sztukmistrzem, dlatego można sądzić, że dom jawił mu się jako miejsce mityczne, trwały „punkt" świata, upragniony i nigdy nie doczekany, który u schyłku ży¬ cia został mu zamieniony na przytułek. Odczucie tego braku wyraźnie zaznaczyło się w jego poezji i pracach artystycznych. Czasem rysował osadzone w krajobrazie ubogie chatki i domki, pozornie „malownicze", w rze¬ czywistości opuszczone i zaniedbane, z osuwającymi się dachami i krzywiznami odrapanych ścian. W ta¬ kich wyobrażeniach miejsc przynależnych człowiekowi prześwieca jakby poczucie nieszczęścia, wyrzucenia poza nawias normalnego bytowania i w zamaskowany sposób ujawnia to, co było dlań wyjątkowo dotkliwe, co wykrzywiało i kaleczyło życie. Było to doświadcze­ nie ruiny życia, domu (ale także świątyni, cmentarzy, antycznych budowli). Ów stale towarzyszący mu „głos ruin", który przybierał różnorodne intelektualne i emocjonalne konteksty, stał się jednym z kluczowych pojęć w myśli Norwida i odcisnął się jak stygmat na całej jego twórczości. Poeta pragnął rozwikłać tajem¬ nicę „złamków" i „zwalisk", jednak nie traktował ich jako dekoracyjnego, sentymentalnego rekwizytu zdo¬ biącego przestrzeń natury czy miast i budzącego dresz¬ czyk emocji (co było tak częste w literaturze i malar­ stwie XIX wieku), nie ulegał romantycznemu urokowi ani nastrojowi decorum ruiny, ale plasował ją w kręgu filozofii historii i metafizycznych doznań, w katego- 5 1 6 7 42 �Aleksandra Uelbechowska-Luty • OPRZEĆ G Ł O W Ę O M U R Y K L A S Z T O R N E krajobrazem czasu, pomnikiem przeszłości, przestrogą, eschatologiczną refleksją, alegorią spraw ostatecz­ nych, świadectwem zagłady dawnych cywilizacji i schyłku wielkich epok, a także „figurami" ludzkich losów i własnej sytuacji życiowej, której sam nadawał cechy autokreacji - mitu „poety wyklętego" i jego nie¬ docenionej, niespełnionej twórczości, zaprzepaszczo¬ nej przez nieszczęsne a niezawinione okoliczności i trudne obroty życia. Tak osobista projekcja obrazu ruin sprawiła, że Norwid w przejmujący sposób mógł przemówić do swoich współczesnych: A Wy? o! moi wy nieprzyjaciele, Którzy, począwszy od pełności serca, Aż do ziarn piasku pod stopami mymi... Wszystko m i wzięliście, mówiąc: „Nie słyszy Nie wie - nie widzi - nie zna..." Wam ja, z góry Samego siebie ruin, mówię tylko, Ze z głębi serca błogosławić chciałbym Chciałbym... to tyle mogę... resztę nie ja, Bo ja tam kończę się, gdzie możność moja. 8 * Matka Norwida, Ludwika ze Zdzieborskich, zmarła 11 kwietnia 1825 roku. Pozostawiła czworo małych dzieci: Ludwika, Paulinę, Cypriana i Ksawerego, który­ mi ojciec nie mógł lub nie chciał się zająć; mieszkał i pracował w Warszawie, pod dwóch latach ponownie się ożenił. Dzieci zostały oddane pod opiekę macierzy­ stej prababki Hilarii Sobieskiej (zmarłej w 1830 roku) i wychowywały się w jej majątku Strachówka koło Sulejowa. Cały okres powstania listopadowego rodzina Norwidów spędziła w Warszawie. Po śmierci ojca w 1835 roku rodzeństwem zajęła się rada familijna, której przewodniczył były stolnik bełski Ksawery Dy¬ bowski. Norwid już wcześniej parokrotnie spędzał wa¬ kacje w jego majątku Dembinki nad Bugiem; swoje ówczesne przeżycia utrwalił w opowiadaniu Łaskawy opiekun (1840), nie oszczędzając ani Michała Sobie¬ skiego (jednego z członków rady familijnej) ani suro¬ wego i chciwego Dybowskiego, który położył areszt na jego spadkowym funduszu. Cyprian kształcił się w War¬ szawie między 1831 a 1842 rokiem. Początkowo uczył się w gimnazjum przy ulicy Leszno 661, później studio­ wał rysunek i malarstwo u Aleksandra Kokulara i Jana Klemensa Minasowicza. W latach szkolnych wraz z bratem Ludwikiem przebywał „na pensji" prowadzo¬ nej przez Ferdynanda Sahlinga przy ulicy Orlej. We¬ dług relacji Aleksandra Niewiarowskiego obaj chłopcy „nie wyglądali zbyt pokaźnie w ubogim mieszkaniu, ja¬ kie wraz z korepetytorem swoim zajmowali". Studia artystyczne połączył z „honorowym" zajęciem - w 1840 roku podjął bezpłatną pracę aplikanta w Heroldii Kró¬ lestwa Polskiego. W tym czasie Norwid objawił się w środowisku warszawskim jako obiecujący poeta (pierwszy wiersz Samotność wydrukowała mu „Gazeta Poranna" 9 43 w kwietniu 1840 roku, wkrótce ukazało się jeszcze 21 innych utworów). Jego „gorąca" młodzieńcza twór¬ czość, znajomość języków, ujmujące zachowanie, ele¬ gancja i to, że do wszystkiego miał „niepomierną zdol¬ ność", sprawiły, że stał się ulubieńcem elit intelektual¬ nych i towarzyskich, uzyskał wstęp do salonów literacko-artystycznych i najlepszych domów. Wszelako, ten pomyślny okres wczesnych sukcesów i satysfakcji przy¬ ćmiły dramatyczne wydarzenia związane z represyjną polityką caratu - aresztowania kolegów, egzekucje, wywózki na Sybir, męczeńska śmierć Karola Levittoux w Cytadeli warszawskiej (o czym opowiadał później Zygmuntowi Krasińskiemu). W sierpniu 1841 roku wyruszył z Władysławem Wężykiem na trzymiesięczną wyprawę krajoznawczą szlakiem ziemi lubelskiej, san¬ domierskiej, sieradzkiej i wieluńskiej, a w 1842 wystą¬ pił o zezwolenie na wyjazd za granicę dla „wydoskona¬ lenia się w sztuce rzeźbiarskiej" i paszport otrzymał (z ważnością na trzy lata). Opuścił Warszawę 9 maja, zatrzymał się jeszcze w Krakowie, a następnie udał się dalej „drogą żelazną" przez Wrocław do Drezna. Nie zamierzał wyjeżdżać na zawsze, ale fata nie pozwoliły mu już powrócić do kraju. Pozostał emigrantem z wy¬ boru i konieczności, a jego moralny dramat, podsyca¬ ny wieloletnim buntem, został przypieczętowany uka¬ zem władz carskich z 1855 roku, nieodwołalnie uzna¬ jącym go za wygnańca. Poeta uważał emigrację za dzie¬ jowy fenomen dotykający „narodu, który umiera" i za wielkie ludzkie nieszczęście, ale nigdy nie pozwolił so¬ bie ani innym na duchowe wyparcie z ojczyzny. Przez wiele lat Norwid powracał do wspomnień z wczesnego dzieciństwa. Kierowały nim jakby skrywa¬ ne uczucia, kiedy malował kobiety z dziećmi i gdy o nich pisał. Wchodził do imaginacyjnych wnętrz do¬ mu, w którym żyje niewiasta i jej potomstwo, ale - co charakterystyczne - nigdy nie pojawia się tam mężczy¬ zna, ów „nieobecny ojciec". W kilku akwarelach ujaw¬ nił swoje intuicyjne, działające „wstecz" odczucia, któ¬ re ukształtowały ledwo zapamiętane (lub znane z rela¬ cji) wyobrażenie o miejscach i zdarzeniach z dawnych lat. W 1858 roku namalował Śpiące dziecko, leżące z odrzuconymi do tyłu rączkami pod obrazem Matki Boskiej; za kotarą rysuje się postać czuwającej matki. Ludwika Norwidowa do ostatnich chwil życia trosz¬ czyła się o dzieci. W 1879 roku Norwid przywołał to wspomnienie w wierszu dedykowanym Bronisławowi Zaleskiemu: „tak, pomnę, że się bawiłem/Z wolą mat­ ki, przedzgonną obok złożonej chorobą!..." . W jej ciemnej sypialni wisiał „stary obraz Boga Rodzicę przedstawujący - wartości bardzo wątpliwej, a zupeł¬ nie to wrażenie zrobił był na mnie, dziecku, [jak] arcy¬ dzieła Mistrzów i freski florenckie we 20 lat później". Przy małym Cyprianie znajdują się nadto dwa pamiąt¬ kowe przedmioty-zabawki: drewniany konik i szabelka; te wywołane z przeszłości rekwizyty powracają w późniejszej akwareli Chłopiec z drewnianym koniem, malowanej w latach sześćdziesiątych. Tam również, 10 11 �Aleksandra Melbechowska-Luty • OPRZEĆ G Ł O W Ę O M U R Y K L A S Z T O R N E svogtei w Berlinie. Tam doświadczył wielu „agitują­ cych nerwy indagacji" i został zamknięty w pojedyn­ czej celi „na słomie i we wilgoci." Zachorował wów­ czas na zapalenie uszu, co spowodowało lub pogłębiło narastającą z latami głuchotę. Po interwencji przyja­ ciół przeniesiono go do kliniki więziennej i w końcu uwolniono 26 lipca 1846 roku. Wkrótce udał się do Brukseli i Ostendy dla poratowania zdrowia; mieszkał „w jednym domu z generałem Skrzyneckim, podziwia­ jąc gościnność i dobroć tej familii" i tam tłumaczył fragmenty Boskiej Komedii. Lata 1845-1849 były okresem największego uwiel­ bienia i miłości poety do Marii Kalergis. Gdy dowie­ dział się, że rezyduje w Rzymie, podążył za nią do Wiecznego Miasta. W czasie drugiego pobytu w Italii poznał m. in. Adama Mickiewicza i Zygmunta Krasiń­ skiego, studiował teksty źródłowe, zwiedzał świątynie, katakumby i Koloseum. Roma - to było miejsce nie­ zwykłe w życiu Norwida - spędził tam swoje szczęśliwe „dni-laurowe" (chociaż w 1848 roku dotkliwie przeżył rewolucyjne rozruchy Wiosny Ludów). Sam się okre­ ślał jako „Polonus natus, civis Romanus", i pisał: „Sie¬ roce życie moje podpierałem przynajmniej fundamen¬ tami historii i gruzy Rzymu często m i familijne zastę¬ powały uczucia". W tym mieście zdobył główny zrąb wiedzy o starożytności i doznał inspiracji, które okre¬ śliły jego późniejszą twórczość, napełnioną niemal do¬ tykalną antyczną „rzeczywistością" (tak dobrze wyczu­ walną w poemacie Quidam). O rzymskim locum Norwida możemy dowiedzieć się z relacji Krasińskiego, który odwiedził go w miesz¬ kaniu przy Via San Felice 123, w styczniu 1848 roku, i naszkicował jego psychologiczny „portret we wnę¬ trzu" w listach do Delfiny Potockiej, pisząc z podzi¬ wem o wrażliwości, talencie, wdzięku i charyzmie mło¬ dego poety-malarza. „Na Sistina przez korytarze i schody labiryntowe dostałem się do Norwida. Zapu¬ kałem. Drzwi się otwarły. Szeroka jakby pracownia. Lampa zasłonięta, jakby iskra konająca jedna wśród ciemności. Kilka ram. Płótno jedno wielkie [obraz Wi­ zja Nakolizejska, którego Norwid nie ukończył i znisz­ czył]. Dwie gipsowe głowy, a w tym zmierzchu czło­ wiek młody, pół Słowackiego, pół Jerzego [Lubomir¬ skiego]. Skarb ma wielki dan od Boga, byle go umiał użyć. Co najtrudniejsze; kolory i światło to nic, ale tę¬ cza uwita, rozpostarta na niebie z nich, rytmiczna, ist¬ na przepaska niebios [...]. Fantazji ogrom - i tkliwości. Nerwowa natura, zagmatwana, sama siebie niedo¬ kładnie pojmująca, ale prześliczna, nie tytańska, ale prześliczna. Ogień w alabastrowym naczyniu [...]. Choroba, nędza, a wszystko to w tęczy! Uprzejmość, grzeczność, wdzięczność i wdzięk [...]. Miły i uprzejmy duch ten Norwidowy, ale zdaje m i się, że jeszcze sam siebie nie stworzył! Nie wyrzekł w głębiach swych wła¬ snych fiat lux! ale przyjdzie ta chwila i stanie się on po­ tęgą!" W owej pracowni Norwid organizował na przełomie 1847 i 1848 roku sobotnie dyskusje filozo- obok śpiącego lub rozmarzonego chłopczyka, majaczą w zjawiskowym wnętrzu takie same przedmioty. Oso­ bliwą wymowę ma fakt, że około 1868 roku ten zapa­ miętany konik przeobraził się na rysunku Norwida w jego zdegradowanego Pegaza. Około 1870 roku po­ wstały dwie akwarele: Opowiadanie, przedstawiające małą dziewczynkę i młodą kobietę (siostrę Paulinę z matką?) oraz Dziewczynka podająca bukiet babce. Jan Cybis napisał o tych pracach, że zrodziły się z niespeł­ nionych pragnień starszego, zawiedzionego człowieka, z jego tęsknoty za dzieciństwem, rodziną, kobietą. Wiosną 1842 roku, na kilka tygodni przed wyjaz­ dem z kraju, Norwid napisał wiersz, którym żegnał się z dzieciństwem, domem, ziemią ojczystą. 14 15 12 Zegnam was, o lube ściany, Skąd, dziecinne strzegąc łoże, Chrystus Pan ukrzyżowany Promieniami witał zorze. A i dzisiaj, choć dokoła Pasożytne pną się zioła, Z ziół i pustek krzyż brązowy Błogosławi m i na drogę. Ostatni to sprzęt domowy, Który jeszcze żegnać mogę Sprzęt domowy - i grobowy. 16 13 Za granicą Norwid zatrzymywał się kolejno w Dreźnie i Marienbadzie (skąd wyprawił się do Pra­ gi), następnie zwiedził Norymbergę. Zimę 1842/1843 spędził w Monachium. Lata 1843-1845 upłynęły mu pod znakiem podróży włoskich. Dłużej mieszkał we Florencji (gdzie kontynuował studia na Akademii Sztuk Pięknych), Wenecji i Rzymie, wyjeżdżał do Fer­ rary, Amalfi, Neapolu; wraz z Marią Kalergis i Marią Trębicką odbył wycieczki do Sorrento, Herculanum, Pompei i na Wezuwiusz (tę sentymentalną wyprawę utrwalił w szkicu na bordiurze rysunku Ruiny świątyni w Paestum). W 1844 roku przepłynął przez Adriatyk do Dalmacji, rok później przebywał w Mikołowie na Śląsku (u Władysława Wężyka). Na początku 1846 ro¬ ku wybierał się z odnowionym paszportem do Warsza¬ wy, ale te zamiary spełzły na niczym. Zatrzymał się na terenie Wielkiego Księstwa Poznańskiego (w Pudliszkach?), do Kongresówki nie dotarł i przed 1 marca przyjechał do Berlina (gdzie był już pięć miesięcy wcześniej). W czerwcu nastąpiły dramatyczne wyda¬ rzenia: ambasada rosyjska oskarżyła Norwida o działal¬ ność konspiracyjną, udział w przygotowaniu powsta¬ nia w Polsce i nielegalne przekazanie starego paszpor¬ tu Maksymilianowi Jatowttowi. Sekretarz ambasady Feliks Fonton bezskutecznie proponował mu współ¬ pracę z władzami carskimi, namawiał na wyjazd do Pe¬ tersburga i kusił błyskotliwą karierą. Poeta usiłował schronić się w Wielkopolsce. Aresztowany przez Pru¬ saków, został odstawiony do więzienia śledczego Hau- 17 44 �Aleksandra Melbechowska-Luty • OPRZEĆ G Ł O W Ę O M U R Y K L A S Z T O R N E sał poemat o 2 000 wierszy, z którego ani wiersza ani on, ani nikt inny nie zrozumiał. Oczywiście drukowa­ ny nie będzie". Najwięcej zastrzeżeń wzbudził Promethidion, proroczy poemat, który po upływie pół wieku tak zachwycił modernistów i wniósł tyle pożytków i in­ spiracji dla myśli o sztuce XX wieku. W latach 1850. Norwid przeżywał frontalny atak koterii i prasy. Pisa¬ no, że Promethidion jest płodem poronionego, zwich¬ niętego geniuszu, szałem i głupstwem „oderwanym od wszelkiej skończonej formy", ciemnym, zawiłym tek¬ stem „zacienionym gmatwaniną szumnych wyrazów i tkanką ciemnych myśli". O Norwidowej teorii sztuki-pracy oraz o Czarnych i Białych kwiatach główny ad­ wersarz poety Julian Klaczko mówił, że te purchawki i potworności „są wzorem wydymanej nicości, w któ¬ rej dziwolągom myśli odpowiadają dziwolągi języka, a niesłychana zarozumiałość walczy o prym z jaskra­ wym nieuctwem" . Norwid nie doczekał się publika­ cji wielu swoich utworów; w szufladach pozostały lub rozproszyły się setki wierszy, liczne dramaty, poematy, pisma teoretyczne, filozoficzne i polityczne. Promethidion wydał własnym nakładem dzięki pomocy finanso­ wej Marii Dziekońskiej. W 1863 roku pewną pociechą było dlań zbiorowe wydanie poezji z lat 1847-1862 przez lipską oficynę Brockhausa. Po trzech latach pobytu w Paryżu, Norwid (mający wówczas 31 lat) nie wytrzymywał już ciśnienia życia, zapadł na depresję, zapragnął więc schronić się w klasztorze. 11 kwietnia 1852 roku zgłosił chęć wstą¬ pienia do zgromadzenia zmartwychwstańców, ale nie został przyjęty. „Zrażony światem, iż świat go nie po¬ znał, jest w stanie godnym politowania. Obok czegoś niepospolitego, jak wiadomo, ma coś dziwacznego, choć zawsze bardzo słodkiego. Zdrowie dość nędzne i już dosyć głuchy" - pisał wówczas ksiądz Aleksander Jełowicki do przełożonego zmartwychwstańców Józefa Hubego, a ten rychło uzasadnił swoją odmowę: „Szko­ da go, ale wyraźnie zepsuł sobie głowę i nie myślę, że¬ by ją naprawił kiedyś, a przy tym zdrowia nie ma do pracy". Po tym incydencie poeta zapragnął wyrwać się z Paryża i przenieść do innego kraju. Władysław Zamoyski obiecał ułatwić mu wyjazd do Stanów Zjed¬ noczonych i ta propozycja została chętnie przyjęta; Norwida pociągał zapewne demokratyczny ustrój Ameryki Północnej, wizja wolnego państwa, które da¬ wało każdemu równe szanse pracy i awansu. 3 grudnia 1852 roku wypłynął z Anglii w „burzliwą" podróż przez Atlantyk na pokładzie żaglowca „Margaret Evans", który na dwa miesiące stał się jego pływającym do¬ mem. Po przybyciu do Nowego Jorku zrazu zatrzymał się w zajeździe, a potem w kwaterze poznanych na statku ubogich imigrantów i , jak pisał, „ażeby być w udziale ich prostoty szanownej, myłem posadzkę i chodziłem boso, bawiąc się z ich dziećmi". Później miał już własne skromne „atelier z widokiem na cmen¬ tarz - także mały ogródek w domu", a następnie prze¬ niósł się do „izdebki" na Manhattanie (przy N i n t h ficzno-artystyczne z przyjaciółmi i te rozmowy powró­ ciły potem jako ideowa kanwa dla obu dialogów Promethidiona. Jednak w młodości nie potrafił na dłużej osiąść w jednym miejscu i stale „był w drodze". Z Rzy­ mu wyjeżdżał do Tivoli, Albano, Gaetta Ferrata, Bagni d i Lucca. Raz jeszcze wyprawił się do zaboru pru­ skiego, gdzie gościł u Włodzimierza Łubieńskiego w Pudliszkach i wkrótce potem odbył dłuższą podróż morską z Neapolu do Palermo, a następnie przez Mo­ rze Śródziemne i Egejskie aż do Krety i w pobliże po­ łudniowych wybrzeży Grecji; do samej Grecji jednak nie dotarł i nie zobaczył tej ukochanej i fascynującej go ziemi. Na początku 1849 roku Norwid niespodziewanie opuścił Rzym i wyjechał do Paryża, gdzie obiecano mu zamówienie na jakąś pracę artystyczną i gdzie przeby¬ wała Maria Kalergis (uczyła się u Chopina gry na for­ tepianie). Po stosunkowo pomyślnych latach wło¬ skich, już ten pierwszy okres paryski trwający od lute¬ go 1849 do końca listopada 1852 roku zapisał się w je¬ go życiu narastającą falą nieszczęść, ubóstwa, zgryzot i konfliktów, które z biegiem lat kumulowały się, za¬ ostrzały i towarzyszyły mu do końca życia. We Francji obracał się głównie w polskim środowisku emigracyj¬ nym - niespójnym, rozpolitykowanym, niszczącym ta¬ lenty, w którym nigdy nie zaistniał tak, jak np. Mickie¬ wicz czy Chopin. Miewał oddanych przyjaciół, ale w zasadzie żył w duchowym odosobnieniu. Był czło¬ wiekiem prawym i niepodległym, nieustępliwym w po¬ szukiwaniu swojej Veritas; jego kategoryczne poglądy, subiektywne racje, perswazyjne wskazania etyczne, skłonność do profetycznych i dydaktycznych wystą¬ pień oraz niewzruszone pojęcia o ideale (przejawiają¬ cym się w życiu i sztuce), budziły opór i niechęć oto¬ czenia. Literackie dzieło Norwida, naznaczone moral¬ nym i filozoficznym przesłaniem, uważano za herme¬ tyczne, niezrozumiałe, dziwaczne bądź pretensjonalne, (podobnie jak prace plastyczne o często zaszyfrowa¬ nych znaczeniach lub niedopowiedzianej formie), a je¬ go samego za człowieka o zachwianej równowadze psychicznej. Bywał źle traktowany i odrzucany nie tyl¬ ko ze względu na trudną do przeniknięcia głębię myśli, idei, nowatorskich koncepcji programowych. Ignoro¬ wano go i dyskredytowano także dlatego, że mówił swoim współczesnym rzeczy niewygodne, że demasko¬ wał świat ich pozorów i złudzeń. Klęski życiowe spra¬ wiły, że rychło stał się nieszczęśliwym, zgorzkniałym neurotykiem. Przez długie lata walczył o utrzymanie się na powierzchni życia, rozpaczliwie zabiegał o środ¬ ki na utrzymanie, szukał wydawców i nabywców na swoje obrazy, rysunki, ryciny, których nie chciano ku¬ pować. Wiele pisał i z reguły miał trudności z publika¬ cją tekstów. Korzystał z zasiłków przyjaciół - Zygmun¬ ta Krasińskiego i Augusta Cieszkowskiego, ale i oni nie wierzyli do końca w sens tego, co tworzył. Po prze¬ czytaniu Quidam, autor Irydiona powiedział Andrzejo­ wi E. Koźmianowi: „Norwid zupełnie zwariował; napi­ 18 19 20 21 45 �Aleksandra Melbechowska-Luty • OPRZEĆ G Ł O W Ę O M U R Y K L A S Z T O R N E Street 367), którą ozdobił malowanym basreliefem. Pracował i nieźle zarabiał przy wykonywaniu rysunków do Almanachu Wystawy Światowej w Nowym Jorku 1853-1854. To zajęcie trwało od wiosny do jesieni 1853 roku. Kiedy Almanach został ukończony sytu­ acja materialna Norwida znacznie się pogorszyła. Zno­ wu dopadła go depresja; pisał do przyjaciół, że jest chory, opuszczony i „zupełnie stargany". „Co mam czy­ nić - gdzie umrzeć?" W maju 1854 roku przeniósł się do Brooklynu i zamieszkał tam wraz z księciem Marce­ lim Lubomirskim i jego rodziną (w zachowanym do dziś domu przy Pacific Street 384). Z nimi to odpłynął 24 czerwca do Europy na nowoczesnym parowcu „Pa¬ cific". W lipcu zatrzymał się w Londynie, a w grudniu dotarł do Paryża, gdzie mieszkał do śmierci. Ze Stanów Zjednoczonych Norwid „wrócił pogru¬ chotany na resztę życia" (Folkierski). Zył w nędzy, wyprzedawał pamiątki, ratował się zapomogami od życz¬ liwych osób. W 1867 roku jego zamożny kuzyn Michał Kleczkowski (sinolog, dyplomata w służbie francu¬ skiej, przez wiele lat pracujący w Chinach), odebrał poecie skromną „prywatną" rentę (50 franków) wy¬ płacaną co miesiąc od 1865 roku, i wkrótce po raz pierwszy zaproponował mu przeniesienie się do opie¬ kuńczego Zakładu św. Kazimierza. W tym okresie Norwid często zmieniał mieszkania - według ustaleń Juliusza W. Gomulickiego od 1855 roku można doli­ czyć się trzynastu jego adresów. O codziennym byto¬ waniu poety kilka uwag odnotowali znajomi. W 1858 roku Józef I . Kraszewski oglądał jego „skromną a jed¬ ną z najoryginalniejszych pracowni" przy rue Belle¬ fond 38. „W maleńkiej ubogiej izdebce znalazłem biednego Cypriana, otoczonego przeróżnymi pamiąt¬ kami, studiami, rysunkami, obrazkami. Wszystko tu odbijało charakter człowieka. Nad łóżkiem wisiał bia¬ ły krzyż z drzewa, bez Chrystusowego wizerunku, ale z bardzo starannie odmalowanymi [...] znakami krwi, kędy były przybite ręce, nogi i zraniona leżała głowa. Nigdy podobnego nie widziałem krucyfiksu, a ten zro¬ bił dla mnie może większe wrażenie niż najpiękniejsza figura [...]. Oprócz tego, ze swego Albumu rysunków, artysta wkłada w ramy wiszące naprzeciw łóżka obra¬ zek, wspomnienie jakieś, którym się chce karmić, i zo¬ stawia go kilka tygodni, czasami dłużej, dopóki fanta¬ zja nie przyjdzie odmienić. W innych ramkach zeschłe liście, szczątki jakieś życia". Na początku lat 1860. Norwid sam uznał, że trzeba coś zmienić w swoim lo­ cum, zaprowadzić tam jakiś ład, mimo, że nigdy nie zwracał zbytniej uwagi na zwykłe, „pospolite" rzeczy rekwizyty mieszczańskiego smaku. Tym razem był jed¬ nak zadowolony z nowych mebli i pochwalił się tą od¬ mianą Joannie Kuczyńskiej, której zamierzał nawet przesłać rysunek „mieszkania mego wnętrze przedstawujący, [... ] z obrazem częstochowskim na korynckiej konsoli bardzo poprawnego dłuta, tudzież fraszkami mymi z podróży odległych, całość bardzo miłą czynią¬ cymi - że nie pominę krzeseł i fotelu zupełnie wygod- nego". Wszelako, później wszystko wyglądało już zu¬ pełnie inaczej. Lata siedemdziesiąte były okresem po¬ głębiającego się upadku życiowej kondycji Norwida, zaniedbania, utraty nadziei. W 1875 roku odwiedził poetę Jan Rosen w jego ostatnim mieszkaniu przy rue de Chaillot 49. W swych wspomnieniach zanotował nieżyczliwe uwagi: „Niechętnie chodziłem do Cypria¬ na Norwida, którego poznałem tej zimy, a którego od¬ wiedzaliśmy z Henrykiem Piątkowskim. Mieszkanie je¬ go przedstawiało obraz nędzy i rozpaczy: brud i złe po¬ wietrze panowały tam niepodzielnie. Sam Norwid, sta¬ ry już wówczas i bezzębny, równie niechlujny na sobie, jak wokoło siebie, gwizdał przeraźliwie mówiąc i ział napojami wyskokowymi [...]. Mówił chętnie i obficie, ale mglisto". Norwid przyjaźnił się z wieloma kobietami. Szano¬ wał prawdziwe damy, oddane matki, ofiarne patriotki; szczególnie lubił i cenił te, u których wyczuwał myśl poważną, zdolność do przeżywania autentycznych uczuć i powinowactwo duchowe - Marię Trębicką, Marcelinę Czartoryską, Joannę Kuczyńską, Michalinę Dziekońską-Zaleską, Jadwigę Łuszczewską (Deotymę). Poza niespełnioną miłością do Marii Kalergis sil¬ niejsze związki uczuciowe łączyły go w Paryżu z dwie¬ ma kobietami: Zofią Węgierską i Marią Sadowską. Nie były to jednak stałe, rodzinne „związki domowe", lecz krótkie, trwające niewiele ponad rok miłosne przyjaźnie. Przez wiele lat Norwida prześladowały natrętne myśli o fizycznych i psychicznych cierpieniach ludzi wyrzuconych poza nawias życia, odrzuconych, opusz¬ czonych, niewinnie skazanych i uwięzionych. Te swo¬ je obsesje - wywodzące się ze stałego poczucia zagro¬ żenia i doświadczenia więzienia berlińskiego - wyrażał często w listach, poezji i pracach artystycznych. O wielkich, poniżanych i krzywdzonych ludziach, ta¬ kich jak np. Sokrates, Dante Alighieri, Kolumb, Camoens, Kościuszko czy Mickiewicz (którzy byli dlań prototypami „człowieka wiecznego") pisał w wierszach Coś ty Atenom zrobił, Sokratesie i Marmur-biały. 24 22 25 26 Wdzięczna Grecjo! - a co się i z Fidiasem stało, Który cię uczył kibić wyginać dostojnie I stąpać jako bogi, duchem czując ciało? Czy on w więzieniu przepadł? Milcjad czy na wojnie? Temistokles, Tucydyd, Cymon... czyż skazani?! Grecjo! - a co się z słodkim Arystydem stało, 23 Który-ć przebaczać uczył, cierpiąc jak wygnani? A stary Focjon, bitwę co wygrywa z chwałą, N i m mu podawasz trucizn?... a Sokrat??... 27 Malował, rysował i rytował też kompozycje przepo¬ jone takimi treściami: Niewinność otoczona potwarzami, Parabola o perłach przed trzodą wieprzów, Niewolni­ cy żydowscy przy budowie, Muzyk niepotrzebny (metafo­ ryczny autoportret), Sforza w więzieniu, Chłopiec w lo­ chu, Więzień w celi, Strażnik, Cela, Sen więźnia, Więzień przykuty do ściany, Kolumb patrzący na kajdany. 46 �Aleksandra Melbechowska-Luty • OPR :: G Ł O W Ę O M U R Y K L A S Z T O R N E W latach 1875-1876 chory na gruźlicę i pozbawio­ ny środków do życia poeta zwracał się parokrotnie o pomoc do Michała Kleczkowskiego. Ten wykorzystał nadarzającą się sposobność i w styczniu 1877 roku wy­ musił na nim zgodę na przeniesienie się do Zakładu św. Kazimierza. Kleczkowski mieszkał wówczas w Pary¬ żu i zapewne przeszkadzały mu kontakty z ubogim krewnym, który w znoszonym odzieniu pojawiał się w jego eleganckim domu. Norwid, który sam uważał, że jest już „radykalnie zrujnowany", a jego życie jest „zupełną ruiną", sprzedał cały dobytek na pokrycie długów, opuścił ostatnie mieszkanie przy rue de Chaillot i zatrzymał się przelotnie w pracowni Pantaleona Szyndlera przy rue Fontaine St. Georges 42. 9 lutego 1877 roku przeprowadził się do przytułku dla wetera¬ nów prowadzonego przez Siostry Miłosierdzia św. Wincentego ä Paulo w Ivry na peryferiach Paryża, przy rue du Chevaleret 119 (dziś w granicach miasta). Idąc „długim jak nicość korytarzem", dotarł do maleńkiego pokoiku, celki na pierwszym piętrze położonego w ogrodzie pawilonu. Przełożona, matka Teofila Miku¬ łowska, pisała wówczas do Kleczkowskiego, że Norwid przyszedł do nich z miną „bardzo smutną i był trochę zmartwiony, gdy jednak zobaczył swój schludnie urzą¬ dzony pokoik [...] wydał się zadowolony i nawet wie­ lokrotnie podziękował m i " . Ale w rzeczywistości wy­ glądało to nieco inaczej. „Ja po prostu coraz jaśniej wi­ dzę, że się gubię tu. Jestem z ciemnością dni, wilgocią, bólem organu serca i bólem moralnym serca, [ale przecież] oparłem głowę o mury klasztorne dla tanio¬ ści i ciszy [...]. Dom o ósmej wieczór zamknięty, ile¬ kroć obiaduję w mieście, tamże nocować muszę." „Mam nawał ciężarów i kłopotów, które zaczynają mnie spychać do dołu... Gdybym Ci wszystko odkrył, zapłakał byś" - pisał do Bronisława Zaleskiego. W 1882 roku przywykł już do tego miejsca i uznał, że warunki Zakładu nie są tak fatalne jak na początku. „Teraz jest tu lepiej - ale gdy przybyłem była tu Bota¬ ny-Bay" (to jest karna kolonia dla przestępców w A u stralii). Szczególnie boleśnie odczuwał odcięcie od świata i bliskich osób. Został zmuszony do ogranicze¬ nia lub nawet zerwania dawnych „stosunków literac¬ kich, artystycznych i socjalnych". Wypady do miasta z odległego Ivry nastręczały wielu kłopotów, choć za zezwoleniem sióstr, odwiedzał znajomych i obejrzał na przykład ekspozycję Salonu Paryskiego w 1881 roku. Zakłady opieki, przytułki, schroniska - przeznaczo¬ ne dla ludzi niechcianych lub niesamodzielnych - są egzystencjalnym i duchowym terytorium ubezwłasno¬ wolnienia, poddania się narzuconym normom, dyscy¬ plinie, totalnej organizacji życia ograniczającej wol¬ ność jednostki. Owe „społecznie dobroczynne" zastęp¬ cze domy, a w istocie instytucje mieszczące w sobie fa¬ talny syndrom „zamknięcia", są w pewnym stopniu porównywalne z reżimem wojskowym, więzieniem, szpitalem, a nawet sanatorium, a więc z miejscami, w których funkcjonuje podobny system nakazów i ze- spół objawów wymuszonych przez okoliczności czy ko­ nieczności, obywatelski obowiązek, winę i karę, nie­ szczęście czy chorobę. Tu na marginesie warto przypo­ mnieć, jak traumatycznym i wyjątkowym przeżyciem bywały dla suchotników pobyty w szpitalach i sanato­ riach. Mówią o tym koleje życia wielu twórców, a tak­ że literatura i sztuka (na szczęście Chopinowi i Sło­ wackiemu zostały oszczędzone „zbiorowe" kuracje, od­ chodzili we własnych domach). Ludzie skazani na przymus leczenia, np. Franz Kafka, Ludwik de Laveaux, Karol Szymanowski, przeżywali swój los w rozma­ ity sposób - walczyli lub poddawali się rezygnacji. Jed¬ ni czuli się jak w matni, inni akceptowali swój status, oswajali cierpienie, spoufalali się ze śmiercią, a nawet doznawali swoistej fascynacji poczuciem przemijania. W takim wymiarze znalazł się w Davos Hans Castrop. Tomasz Mann przywiódł go na Czarodziejską Górę, która odmieniła jego tożsamość, odebrała dawną „normalną" egzystencję, spowolniła czas i naznaczyła tuberkulozą (którą bohater powieści przyjął niejako z własnej woli i kontemplował przez siedem lat), ale ofiarowała mu dar Epifanii - metafizycznego objawie¬ nia innego, nadzmysłowego świata, ludzi, siły przezna¬ czenia, radości i cierpienia, sensu życia i śmierci. W realnym bytowaniu chory często dramatycznie do¬ świadczał „samego siebie" zarówno w sferze psychiki, jak i własnego ciała, jego bólu i bezsilności. Pisał o tym znakomity rzeźbiarz Henryk Wiciński, który w latach 1930. długo leczył się w zakopiańskim sanatorium. „Beznadziejność do szczytu doprowadzona. Wszystko rozłożone na element bezsiły. Czas posiekany na leżak, jedzenie. Nie można myśleć, to ogólne ramy mego po¬ bytu". Lecz jednak myślał o życiu i sztuce. Pragnął da¬ lej tworzyć i w ostatnich dniach mówił z rozpaczą: „w każdym załamaniu kołdry widzę formę. Przecież ja dopiero zacząłem realizować". Sytuacja Norwida, chorego na gruźlicę, spędzają¬ cego ostatnie lata życia w klasztornym przytułku, przy¬ pomina o ponadczasowej prawdzie, której zasadę wie¬ le lat później sformułował Jean-Paul Sartre, mówiąc, że „piekło to inni". Jak w każdym zbiorowisku, w Za¬ kładzie św. Kazimierza przebywali różni ludzie. Miesz¬ kały tam osierocone dzieci, weterani powstań pol¬ skich, wojskowi i cywile. Wśród starych żołnierzy zna¬ lazło się wielu awanturników, krzykaczy, pieniaczy i ordynusów. Norwid nazywał ich „Scytami", czuł wstręt i lęk wobec ich prostactwa. Tych, którzy byli spokojni, taktowni i uczciwi, a także dobre siostry, miał za „Świętych". Awantury wszczynane przez „Scytów" by¬ ły dlań szczególną udręką. Prosił, by pozwolono mu za¬ czynać posiłki później, kiedy wszyscy już zjedzą, a służ¬ ba zacznie sprzątać ze stołów. Pisała o tym matka M i ­ kułowska: „mamy [tu] niektórych ludzi złośliwych, hałaburdników, napastujących drugich bez przyczyny [...]. Z tymi panami trzeba obchodzić się jak z dziećmi, a raczej wariatami [...]; piszę ten list na tym samym papierze, na którym Norwid prosi, by mógł jeść osob- 2 8 30 29 31 47 �Aleksandra Melbechowska-Luty • OPRZEĆ G Ł O W Ę O M U R Y K L A S Z T O R N E no z powodu tych niepokojów, bo choć nie słyszy, ale widzi szamotania, że mało do bijatyki nie dochodzi". Norwid był „genetycznie zakodowany" do działa¬ nia twórczego, musiał więc pisać i malować mimo naj¬ większych trudności. Nie miał pieniędzy, a kiedy bra¬ kowało mu materiałów, rysował zapałkami maczanymi w herbacie. Tworzył sporo akwarel i obrazki olejne, wykonał portret przyjaciela Tomasza Augusta Olizarowskiego (zmarłego w 1879 roku) i wiele rysunków satyrycznych. Nieraz „po dziesięć godzin pracował ciężko". Wśród różnych studiów z tego czasu znalazł się też „reportażowy" rysunek przedstawiający smutne karykatury dwóch „gości" Zakładu św. Kazimierza: Stanisława Czyżkowskiego (emigranta z 1863 roku) w rozmowie czy sprzeczce z jednym ze swoich sąsia¬ dów. I nie był to wcale szkic humorystyczny, ale bole¬ sne i pełne goryczy przedstawienie dwóch starych mężczyzn - być może zapiekłych w złości - ale głębo¬ ko nieszczęśliwych pensjonariuszy przytułku, odartych i wyzutych z godności i prywatności, odzianych w ja¬ kieś domowe czy nocne łachy, rozdeptane kapcie i nie¬ omal błazeńskie czapki. Między 1877 a 1882 rokiem poeta narysował też trzy autoportrety: jeden zwany „biblijnym", a drugi „sygnetowym", z głową ujętą w le¬ wym profilu i brodatym obliczem, przypominającym twarze uduchowionych starców, mędrców, mistrzów, proroków. Najwcześniejszy, pochodzący z 1877 roku powstał w czasie, gdy przenosił się lub był już w zakła¬ dzie; wtedy narysował się en face, z „mojżeszową" gło¬ wą i niewidzącymi oczami zapatrzonymi „w głąb sie¬ bie". Wizerunek ten jest obrazem jakby przyspieszonej starości steranego życiem pięćdziesięciosześcioletniego człowieka, odbiciem jego wewnętrznych rozterek, świadectwem odchodzenia od świata. N a takie rozu¬ mienie owego autoportretu wskazuje też pewien zna¬ mienny szczegół: Norwid trzyma w zdeformowanej dłoni wiotką gałązkę bluszczu. Bluszcz jest rośliną mo¬ gił, lecz jego symboliczne konotacje wiążą się z różny¬ mi pojęciami - z antycznym kultem Dionizosa, z ży¬ ciem i śmiercią, tęsknotą, wegetacją, bezradnością, potrzebą opieki, smutkiem, zapomnieniem, ale też ze zmartwychwstaniem i nieśmiertelnością. W potocz¬ nym odczuciu bluszcz uważany był za zły omen, za ro¬ ślinę pasożytniczą, zabijającą to, co żywe. Dla Norwi¬ da był to przede wszystkim „kwiat grobowy". Czy owa gałązka, którą poeta w oczywisty sposób pokazuje oczom widza, jest znakiem odejścia do przytułku - te¬ go miejsca, które może się stać grobem za życia, ale także - później - przejściem do nieśmiertelności? Pantaleon Szyndler, który był duchowym uczniem, wielbicielem i powiernikiem Norwida, dwukrotnie go malował w tych latach - raz ukradkiem, w czasie gdy ten spał w jego pracowni (w roku 1879) i później, w pierwszej połowie 1882 roku; stworzył wówczas oka­ zały, posągowo upozowany konterfekt autora Stygmatu, o spokojnym „klasycznym" wyrazie, z pewnością wykonany według wskazówek poety, który miał wła32 48 sną wizję idealnego współczesnego portretu. W mnie¬ maniu Norwida, wizerunek wielkiego człowieka - po¬ winien mieć „zupełną grecką spokojność" i przedsta¬ wiać taką osobę w patetycznym geście, ponadczaso¬ wych szatach, z poważną twarzą i oczami „zapuszczo¬ nymi w czczość przestrzeni". I tak właśnie Szyndler zadośćuczynił pragnieniu swego mistrza - który chciał po raz ostatni okazać się współczesnym i potomnym przedstawiając go w „idealnej" postaci natchnionego poety, artysty, myśliciela, proroka. W ostatnich miesiącach życia Norwid jakby „zapa¬ dał się" w sobie. Ostatnim wysiłkiem woli malował jeszcze i pisał. N a początku 1883 roku stworzył trylo¬ gię włoską: Stygmat, „Ad leones!" i Tajemnicę lorda Sin­ gelworth oraz ciepłą, pełną zrozumienia dla zwierząt le­ gendę Ostatnia z bajek. Twórczość poetycką zamknął wierszem Epizod, dedykowanym Juliuszowi Kossakowi. Na parę dni przed śmiercią nie chciał już z nikim roz¬ mawiać, prosił tylko: „zostawcie mnie w spokoju". Zmarł 23 maja 1883 roku o siódmej rano; miał nie¬ spełna 62 lata. Matka Mikułowska opisała ostatnie ty¬ godnie i dni poety: „opuszczony był i biedny Norwid, który więcej ze smutku, tęsknoty i zapomnienia o N i m wielu osób, które on w sercu nosił, przyprawiły go o melancholię, która na koniec śmierć sprowadziła, do czego przyczyniła się jeszcze wielce zupełna głuchota, ta odosobniła Go jeszcze więcej od całego świata. Ostatnie momenta jego były bardzo spokojne: raczej zasnął niż umarł; często płakał, ale nigdy nie wynurzał się przed nikim z uczuciami serca swego, i zdaje m i się, że Go to dobiło". Pogrzeb odbył się 25 maja, po mszy w Zakładzie św. Kazimierza. Na pochówek zebrano składki do Michała Kleczkowskiego, marszałka Teo¬ dora Jełowickiego (który poetę uwielbiał) i rodziny Dybowskich. Norwida pochowano na małym cmenta¬ rzu w Ivry, w osobnej mogile wykupionej na lat pięć do 25 maja 1888 roku. Po wygaśnięciu koncesji prze¬ niesiono jego szczątki do wspólnego grobu polskiego w Montmorency (dywizja I I I , rząd 9), z opłatą opiewa­ jącą na lat piętnaście, do 26 listopada 1903 roku. W roku 1904 ponownie zakłócono mu spokój: prochy poety złożono w małej trumience, a według innej rela¬ cji w „zwykłym pudle", we wspólnym grobie domowni¬ ków Hôtel Lambert na tymże cmentarzu. Ostatni grobowiec na powązkowskim cmentarzu komunalnym w Warszawie, to już tylko puste miejsce, które w 1966 roku symbolicznie przypisano pamięci autora Vade¬ -mecum. W roku 2001, kiedy to obchodzono w kraju 180 rocznicę urodzin Norwida, złożono w krypcie na Wawelu urnę z ziemią zebraną z jego trzeciej, zbioro¬ wej mogiły w Montmorency. 3 3 34 35 Więc mniejsza o to, w jakiej spoczniesz urnie, Gdzie? kiedy? w jakim sensie i obliczu? Bo grób Twój jeszcze odemkną powtórnie, Inaczej będą głosić Twe zasługi I łez wylanych dziś będą się wstydzić, �Aleksandra Melbechowska-Luty • OPRZEĆ G Ł O W Ę O M U R Y K L A S Z T O R N E A lać ci będą łzy potęgi drugiej 18 Ci, co człowiekiem nie mogli Cię widzieć... O propozycji wydania Quidam, zob. List Norwida do Zygmunta Krasińskiego z 3 I I I 1858, Pwsz., t. 8, 1971, s. 334-335; wypo­ 36 wiedź Krasińskiego cytuję według komentarza J. W. Gomulickiego, tamże, s. 545. W ostatnich dniach życia Norwida troskliwie czu¬ wał przy jego łożu, weteran powstania listopadowego, Michał Zaleski. W piątek, 22 maja, chory musiał do¬ tkliwie odczuwać chłód, gdyż zwrócił się do Zaleskie¬ go słowami: „przykryjcie mnie lepiej". W tej prośbie objawiła się jakaś niewytłumaczalna cząstka tajemne¬ go, metafizycznego przeczucia, że jego życie i twór¬ czość zostaną także „przykryte" lub, jeśli wolimy, „za¬ kryte" na długie lata. 19 Norwid. Z dziejów recepcji twórczości, op. cit., s. 44, 49, 53, 95, 2 0 Rozmowy [O Norwidzie], Pwsz., t. 11, 1976, s. 473-474 i 573 2 1 List do Józefa Bohdana Zaleskiego z sierpnia-września 99, 100, 103-105. (komentarz J. W. Gomulickiego). 1854, Pwsz., t. 8, 1971, s. 225. 2 2 O pobycie poety w Ameryce zob.: W. Folkierski, Norwidowe in¬ ferno amerykańskie, [w:] Norwid żywy. Książka zbiorowa, Londyn 1962, s. 40-70; J. W. Gomulicki, Kalendarz biograficzny C. Nor­ wida, op. cit., s. 73-77; A . Melbechowska-Luty, Sztukmistrz..., op. cit., s. 107-113. 2 3 J. I . Kraszewski, Kartki z podróży 1858-1864, t. 2., Warszawa 2 4 List do Joanny Kuczyńskiej z lutego-marca 1862, Pwsz., t. 9, 2 5 J. Rosen, Wspomnienia 1860-1925, spisała A n n a Leo, Warszawa 2 6 J. W. Gomulicki, Kalendarz biograficzny C. Norwida, op. cit., s. 1874, s. 316. Przypisy: 1971, s. 17-18. 1 [Wędrowny Sztukmistrz], [w:] Cyprian Norwid, Pisma wszystkie, zebrał tekst ustalił, wstępem i uwagami krytycznymi opatrzył Ju­ 1933, s. 66-67. liusz W. Gomulicki, t. 3, Warszawa 1971, s. 71-76. Dalej cytu­ 2 ję: Pwsz, tom, rok. 111-116, 130-135; Tenże, Ostatni romans Norwida, O pojęciu ruiny w twórczości Norwida zob.: T. Makowiecki, 1967, nr 17, s. 6. Stygmat ruin w twórczości Norwida, „Droga", 1933, s. 1146¬ 2 7 1147; K. Wyka, Cyprian Norwid. Poeta i sztukmistrz, Kraków 1948, s. 102-106; S. Brzozowski, Próba, [w:] S. Brzozowski, Kul­ chowska-Luty, Sztukmistrz... , op. cit., s. 258-261. 2 8 wstępem opatrzył A . Walicki, Warszawa 1973, s. 149-165; J. Cyt. za: J. W. Gomulicki, Między „Scytami" a „Świętymi". Na marginesie nieznanego listu Norwida, „Poezja", 1970 nr 1, s. 12. Trznadel, Czytanie Norwida, Próby, Warszawa 1978, s. 89-107; 2 9 Norwid. Listy do Bronisława Zaleskiego, Mieczysława Geniusza, Augu¬ sta Cieszkowskiego i Leonarda Niedźwieckiego z lat W setną rocznicę śmierci poety, materiały sesji, 27-29 X 1983, re­ 1877, 1878, 1879 i 1882, Pwsz., t. 10, 1971, s. 109, 113, 118, 119, dakcja naukowa i wstęp S. Burkot, Kraków 1991, s. 59-75; Taż 129, 180. sama, Terytorium ruin. Ruina jako obraz i temat romantyczny, Kra­ 3 0 ków 1993, s. 128-131; A . Melbechowska-Luty, Sztukmistrz. Cyt. wg Wystawa rzeźby i rysunku Henryka Wicińskiego (1908¬ 1945), „Zachęta", Warszawa 1962, wstęp i opracowanie katalo¬ Twórczość artystyczna i myśl o sztuce Cypriana Norwida, Warsza¬ gu M . Kosińska, s. nlb.; M . Jarema, Henryk Wiciński, „Głos Pla¬ wa 2001, s. 247-254. 3 Pwsz., t. 1, 1971, s. 100. O wątkach opuszczenia, odrzucenia i uwięzienia w twórczości Norwida, zob. A . Melbe- tura i życie. Zagadnienia sztuki i twórczości w walce o światopogląd, G. Królikiewicz, Spojrzeć okiem artysty, [w:] Cyprian Marmur-biały, „Stolica", styków", 1947, grudzień, s. 41-43. Rzecz o wolności słowa, Pwsz., t. 3, 1971, s. 616. 3 1 List do siostry Bronisławy Studniarskiej z 1880 lub 1881 roku, 4 Pięć zarysów, Ruiny, Pwsz., t. 3, 1971, s. 489. 5 Rzecz o wolności słowa, op. cit., s. 602. 6 To rzecz ludzka!..., Pwsz., t. 1, 1971, s. 63. 7 Rzecz o wolności słowa, op. cit., s. 617. 8 [Pierwszy list, co mnie doszedł z Europy], Pwsz., t. 1, 1971, s. 219. artysty, który miałby portretować niedawno zmarłego generała 9 Wszystkie dane życiorysowe i informacje o adresach Norwida Władysława Zamoyskiego; zob. O portrecie i przeznaczeniu je¬ opieram na ustaleniach J. W. Gomulickiego zestawionych w: go..., Pwsz., t. 6, 1971, s. 479-480 i t. 7, 1973, s. 593 (komen¬ Kalendarz biograficzny Cypriana Norwida i Itinerarium Pwsz., t. 10, 1971, s. 152. 3 2 Cyt. za: J. W. Gomulicki, Między „Scytami" a „Świętymi", op. cit., s. 14. 3 3 W 1868 roku Norwid sformułował oryginalną „instrukcję" dla tarz J. W. Gomulickiego). Norwida, Pwsz., t. 11, 1976, s. 7-197. Zob. też: J. W. Gomulicki, Norwid 3 4 List Teofili Mikułowskiej do Michaliny Zaleskiej z 7 V I 1883, w Warszawie. Wybrane partie biograficzne, „Rocznik Warszaw­ cyt. za: Pwsz., t., 10, 1971, s. 284 (komentarz J. W. Gomulickie- ski", 1990, s. 131-204. go). 1 0 Do Bronisława Z., Pwsz., t. 2, 1971, s. 239. 11 Notatka Norwida na akwarelowej kopii obrazu M a t k i Boskiej 3 5 J. W. Gomulicki, Cztery groby Norwida, „Odra", 1983, nr 7-8, s. 47-56. wklejonej do „Książki pamiątek" poety, wł. Biblioteka Narodo­ 3 6 [Coś ty Atenom zrobił, Sokratesie], Pwsz., t. 1, 1971, s. 236 i t. 2, wa, sygn. I 6296. 1971, s. 357 (komentarz J. W. Gomulickiego). Cytowany tu 12 J. Cybis, Norwid jako plastyk, mpis w Bibliotece Narodowej, fragment wiersza poświęcony jest pamięci Adama Mickiewicza, sygn. I V 6336, s. 6. którego ciało przewieziono z Marsylii do Paryża 9 I 1856 roku 13 Pożegnanie, Pwsz., t. 1, 1971, s. 51. na nabożeństwo żałobne do kościoła św. Magdaleny. Równocze¬ 14 List do Adama Potockiego z 16 V I I 1870, Pwsz., t. 9, 1971, s. śnie, w naszym dzisiejszym odczuciu, strofy te jawią się jako pro¬ 459. rocza wizja Norwida odnosząca się do jego własnych, pośmiert¬ 15 List do Cezarego Platera z 1 IX 1846, Pwsz., t. 8, 1971, s. 41. nych losów. 1 6 List do Marii Trębickiej z 21-23 lutego 1854, Pwsz., t. 8, 1971, 17 Listy Zygmunta Krasińskiego do Delfiny Potockiej z 8 i 25 stycz¬ s. 207. nia 1848. Cyt. za: Norwid. Z dziejów recepcji twórczości, wybór tekstów, opracowanie i wstęp M . Inglot, Warszawa 1983, s. 40¬ 42. 49 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5562cbdda654193d775fa37a155e882a.pdf 401e246389f7e4f94378681250db1650 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6334 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Sempoliński, Jacek Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5909 Title A name given to the resource Elegia i dramat / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 ; s.65-70 Creator An entity primarily responsible for making the resource Melbechowska-Luty, Aleksandra Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 05_M E L B E C H O W SK A -L U T Y .ps - 4/25/2007 2:02 PM ALEKSANDRA MELBECHOWSKA-LUTY mpulsem do napisania tego tekstu była wystawa dzieł Jacka Sempolińskiego otwarta wiosną 2006 roku w galerii Studio w Warszawie* oraz to, że znalazły się tam prace zupełnie odmienne od tych, które pamiętamy, a więc - używając modnego dziś ter­ minu - nowe artefakty. W tytule przywołane są dwa bliskie, choć nie tożsame, pojęcia dotyczące ludzkich przeżyć i ducha miejsca. Smutek, żal, refleksja, melan­ cholia, nostalgia, tęsknota to uczucia przynależne ele­ gii, której, niby kontrapunkt, często towarzyszy obec­ ność dramatu. Można sądzić, że dla takiego twórcy jak Jacek Sempoliński, elegijne doznanie świata w szcze­ gólny sposób wiąże się z Kazimierzem, niezwykłym, magicznym „punktem” na mapie Polski ewokującym cały ciąg skojarzeń zakotwiczonych w losach ludzi, którzy tu żyli, oraz w trudnym do uchwycenia i zdefi­ niowania klimacie genius loci. To najpiękniejsze nad­ wiślańskie miasteczko odkryli dla siebie intelektualiści epoki Oświecenia, a jego symbolika, mit, legenda suk­ cesywnie narastały w ciągu XIX i XX wieku. Do tego zjawiska przyczyniły się: konteksty historyczne i kultu­ rowa tradycja Kazimierza, jego unikalne walory krajo­ brazowe - pagórkowata rzeźba terenu, żyzna lessowa gleba, bujna roślinność, uprawy tytoniu i chmielu, słynne sady, fauna (czarne bociany), drążone przez wody wąwozy, szeroki nurt nieuregulowanej, „dzikiej” rzeki raz po raz odsłaniającej lub zatapiającej wysepki, i wreszcie plan przestrzenny wypełniony kadrami ar­ chitektonicznej zabudowy „wędrującej” od rynku po okoliczne wzgórza, punktowanej drewnianymi doma­ mi, kamienicami, kościołami, spichlerzami i ruinami zamków. To wszystko tworzy „eter duchowy” tego miejsca, które jawi się jako rezerwat rodzimości, cze­ goś własnego, a zarazem uniwersalnego. Pielgrzymowały tu rzesze ludzi: zrazu dwór Czarto­ ryskich z Puław i malarze wedutyści (m.in. Zygmunt Vogel), później pisarze, artyści, architekci, lekarze, dziennikarze, luminarze kultury - głównie opiniotwór­ cza inteligencja warszawska, która wykreowała Kazi­ mierz przed pierwszą wojną światową. W dwudziesto­ leciu międzywojennym rozsiadła się tu kolonia malarska, której przewodził Tadeusz Pruszkowski ze swego antyzamku zbudowanego dlań przez Lecha Niemojewskiego.1 Malarze nie opuszczają tego miasteczka do dziś i tak trwa nieprzerwanie kazimierska „gorącz­ ka artystyczna”, której - miejmy nadzieję - nie znisz­ czą zaniedbania, niefortunne pomysły konserwator­ skie, ekspansja popkultury, turystycznego biznesu, knajp, reklam, „pamiątek” i tłumnie ciągnących wy­ cieczek. Do przypomnienia tych, na ogół dobrze zna­ nych, faktów czuję się uprawniona ze względów osobi­ stych, ponieważ Kazimierz także dla mnie był szczególnym, magicznym miejscem, które odcisnęło w mojej pamięci niezatarty ślad. Jacek Sempoliński wielokrotnie przyjeżdżał do K a­ zimierza w dzieciństwie, latach młodzieńczych i doj- I Elegia i dramat. Nisze, przejścia, progi Jacka Sempolińskiego rzałych, i doznał tam wielu przeżyć; od 1979 roku mieszka wiosną i latem w swojej „niszy” - stuletniej, krytej strzechą chałupie w pobliskim Męćmierzu, któ­ ra jest jego azylem odgradzającym go od zgiełku życia, szumu informacyjnego, nadmiaru słów, dźwięków, ob­ razów. Okolice Kazimierza opiewano niegdyś jako „cuda malowniczości” z ich wielką spławną rzeką, wzgórzami i polami (po których snują się jeszcze zjawy powstańców listopadowych, podkomendnych młode­ go pułkownika - poety Juliusza Małachowskiego, któ­ ry zginął na kazimierzowskim rynku 18 kwietnia 1831 roku).2 Artysta odnajdywał tu swoją elegię, sycił się urodą łagodnego, melancholijnego pejzażu, wchłaniał jego „ton” i promieniowanie; malował krajobrazy i piękne nokturny znad Wisły - głęboką, czarną toń Jacek Sempoliński, Ruiny zamku w Janowcu, 2005 65 �05_M E L B E C H O W SK A -L U T Y .ps - 4/25/2007 2:02 PM Aleksandra Melbechowska-Luty • ELEGIA I DRAMAT. NISZE, PRZEJŚCIA, PROGI JACKA SEMPOLIŃSKIEGO Jacek Sempoliński, Ukrzyżowany u św. Anny, 2004 Jacek Sempoliński, Ukrzyżowany u św. Anny, 2004 Jacek Sempoliński, Głowa Ukrzyżowanego u św. Anny, 2005 Jacek Sempoliński, Janowiec, 2005 66 �05_M E L B E C H O W SK A -L U T Y .ps - 4/25/2007 2:02 PM Aleksandra Melbechowska-Luty • ELEGIA I DRAMAT. NISZE, PRZEJŚCIA, PROGI JACKA SEMPOLIŃSKIEGO Jacek Sempoliński, Kamieniołom, 2006 Jacek Sempoliński, Czaszka w kamieniołomie, 2006 wody czasem rozjaśnianą delikatnym błyskiem światła. Jego elegijne nastroje podsycała też stale powracająca fala wspomnień o ludziach, rzeczach, sprawach i zda­ rzeniach, a także zachowane gdzieniegdzie znamię szlachetnej prowincjonalności zniewalającej swoją au­ tentycznością (a warto przypomnieć, że Sempoliński jest apologetą zgodnego z naturą „prawdziwego” życia, dlatego tak wysoko ceni nieskażoną sztukę ludową). Kilka lat temu przeżył poruszające doświadczenie niespodziewanie odnalazł w opuszczonym domu swój gliniany portret wykonany w Kazimierzu przez znajo­ mą rzeźbiarkę w 1953 roku i ów młodzieńczy wizeru­ nek stał się dlań osobliwym znakiem - parabolą życia rozpiętą między dawnymi a nowymi laty. Wszelako tak się zdarza, że z najbardziej nawet wy­ ciszonych elegijnych doznań wyłania się eschatolo­ giczny dramat, naznaczony stygmatem niepewności, poczucia przemijania i świadomości wiecznego cier­ pienia. W kazimierskich kościołach Jezus codziennie umiera na krzyżu, a pamięć przechowuje i uobecnia postacie ludzi w jarmułkach i chałatach, którzy żyli tu niegdyś w swoim „sztetł” - wyodrębnionej wyspie „jidyszlandu” - i wpisali się znacząco w kulturę polską, a dziś są już tylko cieniami zamordowanego narodu, zatrzymanymi w czasie na obrazach i starych fotogra­ fiach. Przypominam te okoliczności, ponieważ war­ szawska ekspozycja Sempolińskiego była w swoim głównym zrębie - jak może żadna inna - wystawą „ka­ zimierską” . Zgromadzone tam rysunki i obrazy, niektó­ re emanujące subtelnym, wyciszonym tonem, a inne uderzające energetyczną siłą, wskazują na impulsy, ja­ kie określiły ich ikonosferę, a niemal wszystkie wywo­ dzą się z przeżywania realnej i duchowej egzystencji w tym właśnie miejscu. Oczywiście, te same wątki ar­ tysta podejmował również gdzie indziej i kiedy indziej, w jeszcze innych swoich „niszach”: warszawskim mieszkaniu i pracowni czy podczas pobytów w Niebo­ rowie. W ten sposób na ścianach galerii Studio szcze­ gólnie wyraziście ożyło ingenium Kazimierza. Przez wiele lat Sempoliński rysował i malował figu­ rę św. Jana Chrzciciela z fary i krucyfiks z kościoła św. Anny. Tworzył więc „obrazy zapośredniczone” z trady­ cji i sprawił, że tamte barokowe rzeźby wciąż żyją w dziełach innych, nowszych, które jednak nie są żad­ nymi kopiami ani powtórzeniami, lecz „wariacjami na temat” postaci proroka „wołającego na puszczy” i Ukrzyżowanego, obrazami niejako „dwoistymi”, wy­ wiedzionymi z obecności przyjętego wzorca, lecz za­ chowującymi swój integralny, suwerenny byt (kilka tych dawniejszych prac z kościoła św. Anny pokazano na wystawie). W 2005 roku artysta odmienił plastycz­ ne motywy Pasji, zobaczył je zupełnie inaczej, od no­ wa. Rezygnując z wyobrażenia pełnego krucyfiksu, z konwulsyjnie skręconym ciałem Jezusa, zredukował 67 �05_M E L B E C H O W SK A -L U T Y .ps - 4/25/2007 2:02 PM Aleksandra Melbechowska-Luty • ELEGIA I DRAMAT. NISZE, PRZEJŚCIA, PROGI JACKA SEMPOLIŃSKIEGO kresek, którymi artysta zaznacza odłamki kamieni, skalne szczeliny i dukt biegnącej tu drogi. Tym przed­ stawieniom towarzyszy czasem czaszka (Cranio), mo­ tyw często przez artystę podejmowany, którego obec­ ność sprawia, że ów kamieniołom przeistacza się w obraz Golgoty, „Miejsca zwanego Czaszką”. Nawią­ zując do poetyckiej frazy Paula Celana, można powie­ dzieć, że Sempoliński czerpie „Z Pisma wzór/nieprześcigniony”; rysuje Księgę Dobrej Nowiny i wiele innych kompozycji opatrzonych inicjałami ewangeli­ stów, np. MM (Marek, Mateusz), MŁ (Marek, Łu­ kasz), a także ŁP (Łukasz, Paweł), bo św. Paweł jest mu szczególnie bliski, jako Apostoł łączący Stary i N o­ wy Testament. Osobliwym emblematem malarstwa Sempoliń­ skiego jest ruina, ale nie ta romantyczna, „malowni­ cza”, lecz pojmowana jako wykładnia ludzkiego cier­ pienia, a także jako obraz miejsc utraconych i przeszłości, o której trudno zapomnieć. Artysta wie, że modelu, czyli natury i rzeczy, nie można wiarygod­ nie powtórzyć (odtworzyć), można je co najwyżej le­ piej lub gorzej imitować. Dlatego tworzy następną malarską metaforę - rysuje zwaliska zamku w Janow­ cu, który jest kamiennym rekwizytem jego młodości, z wyprowadzonym jedną kreską zetlałym murem, pu­ stymi prześwitami okien i półkolistą bramą - owym przejściem, przy którym energia ruin eksploduje jak ognista chmura czerwieni, żółcieni, oranżów lub jak nawałnica ciemnych błękitów, szarości, fioletów i czerni. Ten nagły „wybuch” niegdysiejszych emocji przywodzi na myśl teorię Roberta P. Harrisona, który stworzył pojęcie „humicznych fundamentów” posia­ dających moc odzyskiwania przeszłości, jako że „humiczność w swym konserwującym elemencie zawiera niedokończoną historię tego, co odeszło” .3 Niedo­ kończoną, bo stale powracającą w sztuce. Być może wtedy, w Janowcu, młody malarz rozmyślał o tym, co przyniesie mu przyszłość, i zadawał sobie pytanie: co dalej? Gdyby wehikuł czasu zmienił bieg, mógłby wówczas odpowiedzieć na nie słowami starego poety, który wiele lat później, u schyłku życia, zapisał w wierszu własne, paradoksalne „wspomnienie z przy­ szłości”. ostatni moment Pasji do wykadrowania samej głowy Chrystusa, i ta powiększona, ociekająca krwią i potem męczeńska głowa, ze spazmatycznie ściągniętymi rysa­ mi twarzy, być może mieści w sobie więcej dramaty­ zmu niż cała rozpięta na krzyżu postać (do której przy­ zwyczaił nas powielany od setek lat kanon krucyfiksu przyjęty w sztuce sakralnej) i pozwala widzowi stanąć „twarzą w twarz” z obrazem Męki Pańskiej. Z owym „ostatecznym portretem” Jezusa (podda­ nym czasem tak silnej, że niemal abstrakcyjnej defor­ macji) wiążą się też inne res novae, jakie pojawiły się niedawno w malarstwie Sempolińskiego, a mianowicie transformacje „figury” krzyża, najświętszego znaku świata chrześcijańskiego, który wiernym odkrywa rze­ czywistość nadprzyrodzoną. Obecnie jego tradycyjne wyobrażenie sprowadza artysta do skrótowej, krysta­ licznie czystej, ascetycznej, a zarazem fundamentalnej formy wykreślanej ołówkiem przy linijce - jak rysunek architektoniczny. W tej prostocie leży siła owego przedstawienia, którego struktura zasadza się na prze­ cięciu podwójnych linii (bez żadnych dodatkowych elementów), sprawiających wrażenie lekkości, prze­ zroczystości i zawieszenia w nieokreślonej (mistycz­ nej?) przestrzeni. Ten podstawowy zarys podlega jed­ nak różnym metamorfozom: czasem wykreślany jest, drżącą od ruchu ręki, barwną kreską „falującą” na ziarnistej fakturze papieru, niekiedy zyskuje kolorowe lub ciemne tło bądź obrasta innymi kształtami, np. ukośnymi smugami cienia padającego od belki. Jaka była geneza tych przedstawień sprowadzo­ nych do najprostszego modułu? Sempoliński sam o tym opowiedział. W 1935 roku poszedł ze szkołą na film Juliena Duviviera Golgota; w ostatnim kadrze fil­ mu reżyser pokazał prosty, ciemny krzyż na pochmur­ nym niebie. Ośmioletni chłopiec tak przeżył tę wizję, iż zaczął rysować go „przy linijce” i ten obraz pozostał w nim na całe życie, latami tkwił w jego podświado­ mości, a teraz nagle powrócił i doczekał się dojrzałej realizacji. Nadto, na owym wyobrażeniu mogło - jak sądzę - zaważyć jeszcze inne, mimowolne „zapatrze­ nie”. Otóż na lesistym wzniesieniu koło kazimierskiej fary znajdują się trzy smukłe krzyże (z maksymalnie wyciągniętą w górę pionową belką i podwyższoną bel­ ką poprzeczną), ustawione tam podczas epidemii cho­ lery w 1708 roku, później odnawiane i wymieniane. Nie sposób nie zauważyć, jak pięknie ich sylwety rysu­ ją się na tle nieba, a w końcu lat 40. były lepiej niż dziś widoczne, gdyż wzgórze nie było jeszcze tak gęsto zale­ sione. Prosty krzyż Sempolińskiego jest wędrującym „symbolem” jego obrazowania; pojawia się w różnych miejscach, np. w nieczynnym kamieniołomie (Cava di pietre), wśród rozpadliny wapiennych skał, i staje się fi­ gurą rumowiska, pojmowanego jako metafora człowie­ czego losu. Z jego klarownym, „absolutnym” kształtem zderzają się formy zgoła odmienne - pełne ekspresji, pulsujące wibracje krętych, nerwowych, splątanych [•••] mapa mojej podróży dopiero powstanie wydeptywana błądzeniem staną po moim przejściu drogowskazy dezorientacji z pomyłek wyrosną szlaki to przed nimi tak się broniłem zagadywaniem otchłani 68 �05_M E L B E C H O W SK A -L U T Y .ps - 4/25/2007 2:02 PM Aleksandra Melbechowska-Luty • ELEGIA I DRAMAT. NISZE, PRZEJŚCIA, PROGI JACKA SEMPOLIŃSKIEGO błędne koła będą wymierzalne uzyskają średnicę i nieomylny punkt środka tak potrzebny w nagłych wypadkach Dla Hegla zaś Absolut jest otchłanią, a „jednocześnie podstawą, bez której straciłoby sens wszelkie istnie­ nie”.9 A Friedrich Hölderlin głęboko wierzył, że artysta, tworząc sztukę, buduje swoją drugą istność i odzyskuje siebie. Jacek Sempoliński zmienia przedmioty, „rzeczy sztuki” w fenomeny, zmaga się z żywiołami metafizyki, egzystencji i własnym neurotycznym ego, przetwarza ob­ razy rzeczywistości w zjawiska, szuka też fenomenu sa­ crum. Nieustannie wystawia się na próbę, przekracza progi i prześwietla własne bycie, stawiając fundamental­ ne pytanie: kim jestem? N a to pytanie musi sam sobie odpowiedzieć, ale też może kierować je do dzieła sztuki, ponieważ „nie tylko my patrzymy na obrazy, ale one też patrzą na nas [...]. To, co malowane, ma patrzeć, a więc «spojrzenie» obrazu jest najważniejsze. Obraz pa­ trzy na nas i pyta, jacy jesteśmy”.10 I tak nawiązuje się milczący dialog między dziełem a twórcą. Malarstwo Sempolińskiego jest przede wszystkim sztuką znaczeń; w ich rozpoznaniu pomagają nam jego wypowiedzi publikowane w licznych tekstach i książce Władztwo i służba (Lublin 2001). Obcowanie na równi ze słowem i dziełem malarza pozwala nam uchylić zasło­ nę jego twórczości, zrozumieć osobowość i „wewnętrz­ ną” biografię, od której nie można uciec. Sempoliński pisał: „Człowiek, biorąc do ręki ołówek, nie robi tego ja­ ko artysta, ale właśnie jako człowiek”, który dąży „do uchwycenia niezbędnych i elementarnych sił, które rzą­ dzą życiem”. „Forma to jest coś takiego, co stoi na gra­ nicy świata fizycznego i świata już nie fizycznego, a sztu­ ka ze swojej natury zawsze chce tę granicę przekroczyć, lub co najmniej się do niej zbliżyć [...]”. Być może „do jądra tajemnicy bytu wiedzie mnie [moja droga] ciem­ na, uczuciowa”. „Człowiek zawsze niepokoił się sobą, bał się siebie, swej napiętnowanej grzechem egzystencji. Tego, że zabija ludzi i zwierzęta, że idzie za popędami, że nie dość wierzy, nie dość kocha. Niepokoił się też, że impuls twórczy jest anachroniczny, że za mało w nim dobra i jasności, za dużo ciemności”. Potrzebował „uczuć czystych i świeżych, których nie wyzbył się mimo życia. Zwraca się więc ku sztuce, bo ona, jakby sama w sobie, jest królestwem nie z tego świata”. Ponieważ sztuka nie jest żadną „normatywnością”, dlatego „pragnę pomyłek, a nie ustaleń”, bo „czyż po­ wodem twórczości nie powinno być coś, co jest poza malarstwem? Coś niesfornego w głębi człowieka i co wyziera z niego niejako szparami?” „Wiele z tego, na co narzekamy, to rzeczy «obłaskawione», naznaczone morderczym stygmatem standardu. W całości jednak rysuje się coś ostrego: pierwotny niepokój. Według mnie jest on zbawczy, jak wszystko, co pierwotne i nie­ pokojące. Przyznać się: kimś jestem, czegoś żądam, cze­ goś nie mogę. Jestem gdzieś w głębi, moje czyny są śle­ pe”. „Akt twórczy zakotwiczony jest w pamięci czasów przedustawnych, a w niej tkwią wszystkie tęsknoty we­ wnętrzne człowieka”. I jeszcze pytanie: po co tworzymy sztukę? „Każdy artysta, czy chce, czy nie, przed tym py- [•••] Jerzy Ficowski4 Prawie wszystkie omawiane wyżej prace Sempoliń­ skiego (także pojedyncze Czaszki „wcierane” węglem w przezroczyste kalki) wskazują na nowe koncepty wizu­ alne, np. nie są już, jak dawniej, obramiane grubymi li­ niami pasteli czy farby, lecz pozostają celowo niedo­ mknięte na czystym polu otwartym na przestrzeń i niejako dopowiadają „ciąg dalszy” istniejący poza ka­ drem papieru czy płótna, zgodnie z myśleniem Ernesta Gombricha, który uważał, że „niepełny, niedokończony obraz może pobudzić wyobraźnię widza do rzutowania czegoś, czego na obrazie — nie ma”.5 W potocznej recep­ cji dzieła sztuki uwagę przykuwają przede wszystkim jego walory plastyczne oraz ikonografia, bowiem według jej klucza rozpoznaje się treść przedstawienia - a zatem waż­ ne są tu motywy, wątki i wędrujące przez stulecia „tema­ ty ramowe”, których twórca świadomie poszukuje (lub je powtarza). Jednak czasem „odwracano” tę zasadę. Nie­ miecki poeta, dramaturg, filozof i teoretyk sztuki, Frie­ drich Christian Hebbel (1813-63), który traktował rzecz metafizycznie, uważał, że to „nie artysta wybiera sobie te­ mat, lecz temat artystę. Pomysł nie zależy od woli artysty. Dlatego też i wybór tematu nie jest od niego zależny: przychodzi on nagle jak piorun, a ten pada i trafia niespodziewanie”.6 Hebbel pisał też, że „Nikt nie ogarnia żywio­ łu, w którym żyje, lecz żywioł ogarnia jego, [a artysta] kontynuuje akt tworzenia w jego najwyższym znaczeniu, chociaż go pojąć nie może”. I dodawał: „Pierwszą i ostat­ nią zasadą sztuki [jest to], że ma ona uzmysławiać nie­ skończoność w pojedynczych zjawiskach”.7 Rozpoznanie takiej kategorii jak „temat” wymaga uzmysłowienia sobie relacji przedmiotu do podmiotu, sfery ontologicznej do fenomenologicznej. Realny, a więc możliwy, przedmiot wyobrażony w dziele sztuki, w procesie aktu twórczego, odmienia czasem swą przy­ rodzoną naturę i staje się swoistym fenomenem, a więc jakby kontr-przedmiotem, zupełnie nową jakością, czymś, co - jak sądzę - zaczyna funkcjonować w stop­ niu wyższym, żyć własnym życiem i jest zdolne do obja­ wienia metafizyki obecności. W ten sposób wypełnia się sens ukryty w przedmiocie.8 To dzięki owym fenome­ nom, w kontakcie z uduchowionym dziełem sztuki, do­ świadczamy obcowania z tajemnicą zawieszoną między tym, co rzeczywiste, konkretne, zmysłowe, a tym, co za­ kryte, niewidzialne, niedotykalne, bo - jak głosił Hegel - to duch znosi obcość między sobą a przedmiotem. Józef Tischner mówił, że człowiek potrzebuje idei Absolutu i według tej idei mierzy potem resztę świata. 69 �05_M E L B E C H O W SK A -L U T Y .ps - 4/25/2007 2:02 PM Aleksandra Melbechowska-Luty • ELEGIA I DRAMAT. NISZE, PRZEJŚCIA, PROGI JACKA SEMPOLIŃSKIEGO ru Kazimierza Brodzińskiego Nagrobek Juliuszowi Małachowskie­ mu oraz zapewne pierwowzorem postaci Jana w Fantazym Sło­ wackiego. Jego imieniem nazwano jeden z najpiękniejszych wą­ wozów Kazimierza. 3 R. P. Harrison, The Dominion of the Dead, Chicago-London 2003, s. X. Zob. też E. Domańska, Nekrokracja, „Konteksty”, 2004 nr 1-2, s. 102-107 4 J. Ficowski, Autobiografia przypadku [fragment], w zbiorze Pantareja, Kraków 2006, s. 13 5 E. Gombrich, Sztuka i złudzenie. O psychologii przedstawienia ob­ razowego, Warszawa 1981, s. 202 6 Tę wypowiedź Hebbla podaję za: M. Treter, Ksawery Dunikow­ ski. Próba estetycznej charakterystyki jego rzeźb, Lwów 1924, s. 28 7 F. Ch. Hebbel, Dzienniki, wyboru dokonał i przełożył K. Irzy­ kowski, wyd. 2, Warszawa 1958, s. 15, 37, 51 8 Przy pisaniu tego fragmentu korzystałam z publikacji: B. Skarga, Tożsamość i różnica. Eseje metafizyczne, Kraków 1997, s. 92-107; J. Derrida, Głos i fenomen. Wprowadzenie do problematyki znaku wfenomenologii Husserla, przełożył i posłowiem opatrzył B. Banasiak, Warszawa 1997; H. Maldinay, Zarys fenomenologii sztuki [przełożył J. Jakubowski], [w:] Fenomenologia francuska. Rozpo­ znania —interpretacje —rozwinięcia. Wybór, pod red. J. Migasińskiego i I. Lorenc, Warszawa 2006, s. 477-498. Za nieborowskie rozmowy o „fenomenach” oraz o malarstwie Jacka Sempoliń­ skiego serdecznie dziękuję Pani Profesor Barbarze Skardze. 9 B. Skarga, op. cit., s. 80 10 J. Sempoliński, [Z dziennika], [w:] Twarzą w twarz z obrazem, Materiały Seminarium Metodologicznego Stowarzyszenia Hi­ storyków Sztuki pod red. M. Poprzęckiej, Nieborów 24-26 paź­ dziernika 2002, Warszawa 2003, s. 19 11 Wywiad Ewy Korulskiej z Jackiem Sempolińskim, Ankieta „Artyści plastycy ’84-8 5 ”, spis w Muzeum ASP, przedruk w: Jacek Sem­ poliński, A me stesso [pamiętnik wystawy], Państwowa Galeria Sztuki Zachęta, Warszawa 2002, s. 111, 112; J. Sempoliński, Tak i tak, „Biuletyn informacyjny Zarządu Głównego ZPAP”, 2000 nr 2, s. 35; Jacek Sempoliński, katalog wystawy, Związek Polskich Artystów Plastyków, Gdańsk 2004 [rozmowa Janusza Janowskiego z artystą] s. 9, 11, 34; J. Sempoliński, O sztuce do­ brej, „Aspiracje”, 2004 nr 2, s. 36-37; Idem, Po co i jak, „Aspi­ racje”, 2005 nr, s. 8-9 taniem stoi. O d urodzenia umieramy - zażegnać śmierć, albo przynajmniej ją opisać. Po to być może malujemy, to jest, być może, sedno aktu twórczego. Po­ za tym jest cala reszta, wszystkie nasze sposoby i środ­ ki, cały montaż i demontaż”. Obecnie [zapis z 2003 ro­ ku] „moje nastawienie wobec malarstwa zmieniło się. Od miłości do malarstwa czystego przeszedłem do ta­ kiego, które służyć ma wyrażaniu przeżyć osobistych. Jest więc malarstwem «użytkowym» - używam je do szybkiego notowania biegu życia”.11 Kilka lat temu Adam Miłobędzki powiedział, że postrzega twórczość Sempolińskiego nie jak prostą, ciągłą drogę rozwijającą się linearnie, lecz jak drogę wstępującą ku górze (której „poziomy” nakładają się na siebie jak warstwy geologiczne Ziemi odsłaniane później w kamieniołomach). Była to figura retoryczna, która dobrze objaśnia rozwój samoświadomości mala­ rza, jego doświadczeń życiowych i dokonań. Bo do stworzenia obrazu potrzebny jest jeden dzień i całe po­ przednie życie. Przypisy: * Cava di pietre, Cranio, wystawa prac Jacka Sempolińskiego, ko­ misarze: Grzegorz Pabel i Danuta Wróblewska, Warszawa, G a­ leria Studio, 20 marca - 26 kwietnia 2006. 1 Kazimierz odnowiony. Jego zabytki i krajobraz kulturowy, praca zbiorowa pod red. J. Krawczyka, teksty: J. Krawczyk, A. Miło­ będzki, K. Chmielewski, W. Husarski [oraz aneks], Warszawa 2003, Oficyna Wydawnicza „Mówią Wieki”. Małachowski (ur. w 1801 r.), otoczony garstką swych strzelców i kosynierów, poległ z kosą w ręku w czasie odwrotu oddziałów polskich. Rychło stał się postacią legendarną, bohaterem utwo­ 2 Rodzina Jarnuszkiewiczów 70 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c6db4e5d269bc05d4ffaac3f034e989b.pdf 07cd53b0c6b8ebe8355217c838503fd8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6254 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource wizualność Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5831 Title A name given to the resource Harmonia mundi / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.1 kilka reflesji o obrazowaniu Stanisława Fijałkowskiego Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.1, s.100-109 Creator An entity primarily responsible for making the resource Melbechowska-Luty, Aleksandra Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 100-109 Melbechowska.ps - 5/30/2006 10:48 AM ALEKSANDRA MELBECHOWSKA-LUTY Harmonia mundi Kilka refleksji o obrazowaniu Stanisława Fijałkowskiego 2003 roku odbyła się w Muzeum Narodo­ wym w Poznaniu wielka retrospektywna wystawa dzieł Stanisława Fijałkowskiego, na której zgromadzono 367 obrazów, kilkadziesiąt ry­ sunków i 45 grafik komputerowych.1 Ten imponujący pokaz obejmujący 55 lat pracy twórczej, stał się świa­ dectwem dochodzenia artysty do własnych wyborów, uobecnił i unaocznił summę dokonań współczesnego malarza, samoistność jego sztuki podlegającej ciągłym metamorfozom, stale zaskakującej, zmiennej, zawsze poszukującej, „prostej” i wyrafinowanej zarazem. Eks­ pozycję otwierały prace najwcześniejsze: martwe natu­ ry, obrazy aranżowane kubistycznie, imaginacyjne wi­ zerunki poetów, Macierzyństwo, inspirowana sztuką Picassa Kobieta z pająkiem, kompozycje z chmurą; na­ stępnie przewijały się ciągi płócien z kulami, skrzydła­ mi, „figurami” abstrakcyjnymi oraz dzieła naznaczone szczególną poetyką i metaforą: Autostrady, studia talmudyczne, epitafia dla zmarłych osób, prace z lat sta­ nu wojennego i wreszcie przedstawienia „żywej geo­ metrii” i krystalicznie czyste Obrazy dla Walerii, a tak­ że liczne akwarele, akryle, oleje malowane na przeło­ mie XX i XXI wieku. Stanisława Fijałkowskiego ukształtowało środowi­ sko łódzkie i jego wywodząca się z dwudziestolecia międzywojennego awangardowa tradycja. Uważamy to określenie za w pełni zasadne, ponieważ to, co w ja­ kiejś epoce zaistniało jako nowe, kontrowersyjne, re­ wolucyjne, po pewnym czasie wchodzi do kanonu sztuki i zaczyna funkcjonować jako kolejne ogniwo tradycji. Twórcy będący animatorami nurtów awan­ gardowych, a zwłaszcza ich następcy, którzy stawiali sobie nowe pytania, podlegali stale konieczności od­ nowy; w ten sposób innowacja stawała się warunkiem egzystencji sztuki, artysta zaś - synonimem innowato­ ra. Fijałkowski studiował w Państwowej Wyższej Szko­ le Sztuk Plastycznych w Łodzi w latach 1946-1951. Był uczniem Stefana Wegnera, Ludwika Tyrowicza (w jego pracowni uzyskał dyplom z grafiki) i przede wszystkim Władysława Strzemińskiego, artysty wiel­ kiego talentu, rzetelności i bezkompromisowości, ani­ matora życia artystycznego, twórcy teorii unizmu, au­ tora fundamentalnych książek: Teoria widzenia i Kom­ W pozycja przestrzeni. Obliczenia rytmu czasoprzestrzennego (napisanej wspólnie z Katarzyną Kobro). Jego nieprze­ ciętna umysłowość i osobowość odcisnęły piętno na środowiskach Wilna, Krakowa, Warszawy i Łodzi i wy­ warły istotny wpływ na układ sił w plastyce dwudzie­ stolecia międzywojennego. Strzemiński był mistrzem, koryfeuszem, promotorem wielu młodych artystów, także Stanisława Fijałkowskiego, który zawsze wyrażał się o nim z szacunkiem, podziwem i wdzięcznością. Tu na marginesie warto przypomnieć, że licznych twórców, którzy mieli wielkich poprzedników, doty­ ka pewien syndrom - charakterystyczny zespół obja­ wów nazwanych przez Harolda Blooma „lękiem przed wpływem” przejawiającym się w stosunku ucznia do mistrza (a słowo „wpływ” już u św. Tom a­ sza z Akwinu znaczyło „posiadanie władzy nad kimś innym”). Młody artysta, pisarz, muzyk, u progu życia wchodzi zwykle w obszar już ukształtowany przez in­ nych; taki twórca (u Blooma: poeta) jest często „ska­ zany na to, by poznać swoje najgorętsze tęsknoty po­ przez świadomość istnienia innych jaźni" i sam odnaj­ duje siebie w cudzym ingenium. Dla niego nawet ci mistrzowie, którzy dawno umarli, na inny sposób cią­ gle jeszcze żyją, budząc zachwyt, ale i lęk, poczucie zagrożenia własnej autonomii.2 Niektórzy artyści nie potrafią wyzwolić się z tego „uwięzienia”, inni zaś po okresie terminowania wybijają się na niepodległość, tym bardziej że zasób i stan środków artystycznych nieustannie się zmienia. Fijałkowski uniknął pułapki „lęku przed wpływem”. W latach młodzieńczych świadomie przyswoił sobie lekcję łamanej perspektywy kubizmu oraz konceptów polskiej awangardy poszukującej nowych wartości „czystej formy” opartej na wyrafinowanej grze układów plastycznych, wszelako z biegiem lat skutecznie spraw­ dzał swoją siłę w coraz to innych mutacjach indywidu­ alnego obrazowania wywiedzionych z poszukiwania własnej prawdy, z wiedzy, intuicji, przeżycia intelektu­ alnego i duchowego, a także wewnętrznego nakazu moralnego i poczucia spraw ostatecznych. Lata 1951­ 1956, kiedy to sztukę usiłowano zdominować politycz­ nie i wpasować ją w doktrynę ideologiczną, uważał właściwie za stracone. Samookreślił się około 1960 ro­ ku. Strzemiński, który prowadził na łódzkiej uczelni za­ jęcia z historii sztuki, zasad formy i kompozycji, grafiki funkcjonalnej i projektowania przestrzennego, był dlań niekwestionowanym autorytetem. Do czasu. W 1948 roku Fijałkowski namalował Pejzaż morski będący wy­ raźnym śladem, a nadto wierną pamiątką unistycznej koncepcji swego nauczyciela, natomiast dużo później, bo w 1980 roku, poświęcił jego pamięci zupełnie inne płótno: Hommage d Władysław Strzemiński, w którym podjął osobisty dialog z dawnym mistrzem. Po latach przypomniał czas studiów i powiedział o nowych fascy­ nacjach i impulsach, które odmieniły jego malarstwo. Strzemiński podkreślał rolę świadomości, ale wykluczał 100 �100-109 Melbechowska.ps - 5/30/2006 10:48 AM Aleksandra Melbechowska-Luty intuicję i odcinał się od metafizyki. To on „nauczył mnie precyzji budowania obrazu, odpowiedzialności za formę i szacunku wobec racjonalnych motywów dzia­ łalności twórczej. Tym zasadom pozostałem wierny do dziś. Zdałem sobie jednak sprawę, że w sztuce ważne są nie tylko przesłanki racjonalne. Wytłumaczalne. Iść dalej w kierunku, który wskazywał Strzemiński, za nie­ wątpliwie szczytowymi osiągnięciami unizmu, było niepodobna, bo dalej mogło być tylko dalsze lub bliż­ sze powtarzanie. W tym miejscu szczególnie dla mnie inspirujące okazały się prace Carla Gustava Junga na temat symboli, mitów, nieświadomości indywidualnej i kolektywnej. Psychoanaliza, której wpływ jest tak bardzo widoczny w twórczości surrealistów, otworzyła przede mną możliwości spotęgowania procesów twór­ czej wyobraźni. Od Strzemińskiego nauczyłem się więc logiki konstruowania obrazu, od Junga - zrozumienia, czym może być symbol w malarstwie, i uświadomiłem sobie, jak wielka i bogata jest psychika człowieka i jak sztuka może pomóc w jej penetracji. To połączenie Strzemińskiego i Junga wydawało mi się frapujące i niezwykłe, kryjące wiele niespodzianek, otwierające nową drogę dla twórczej inicjacji. Strzemiński wyma­ gał wyłącznie formy jednoznacznej; w moim malar­ stwie próbuję konstruować formę, która jest wieloznaczna.”3 W ten sposób Fijałkowski nie ograniczył się do zagadnień czysto teoretycznych czy estetycznych, przekroczył zastane autorytety, ustalił zasadę własnego widzenia, a zarazem wszystkie swoje wysiłki skupiał na prowadzeniu myśli. W liście przesłanym mi w 1996 roku artysta dodał jeszcze kilka uwag o rozumieniu sztuki abstrakcyjnej. Napisał wówczas, że wbrew postulatom zgłaszanym przez europejską awangardę o uwolnieniu się od ja­ kichkolwiek przedstawień i znaczeń „Intuicyjnie wie­ działem, że abstrakcyjna forma malarska nie jest jed­ nak pozbawiona znaczeń i daje się interpretować. Dla­ tego zainteresowała mnie forma jako symboliczny wy­ raz treści zawartych w doświadczeniu indywidualnym i zbiorowym ludzkości. To naturalnie znaczyło, że obok Strzemińskiego moim mistrzem stał się z jednej strony Jung, a z drugiej Kandinsky; nie można też było przejść obojętnie obok doświadczenia surrealistyczne­ go w poezji i malarstwie. Dlatego moja twórczość wy­ chodzi od jakiejś tradycji konstruktywistycznej, ale obejmuje też doświadczenie ekspresjonizmu i nadrealizmu.” Artysta przypomniał, że wystawia obrazy razem z konstruktywistami, geometrystami, nadrealistami, metaforystami, a nawet „romantykami”, „co wcale nie powinno dziwić. [Jednak] akcentuję nie tyle uczucio­ we aspiracje i sposób działania, ile związki formy tych obrazów z nieświadomością, poprzez stosowanie formy otwartej, a nie jednoznacznej (ilustracyjnej) i nadanie jej charakteru symbolicznego. Moje obrazy są, najogól­ niej wyrażając się, medytacyjne. Są one próbą dostrze­ żenia za trywialnością życia rzeczywistości subtelniej­ 101 • HARMONIA MUNDI szej, duchowej, otwierania się na nią poprzez wolny, spontaniczny gest i pobudzoną wyobraźnię”.4 O sztuce Fijałkowskiego napisano wiele artykułów, esejów, wstępów do katalogów, a on sam udzielał też wywiadów i opublikował wiele tekstów, w których ob­ jaśniał sens swojej twórczości i opowiadał o inspira­ cjach czerpanych ze światowego dziedzictwa kulturo­ wego. Wiadomo, że uzyskał świetne przygotowanie teoretyczne i filozoficzne, dogłębnie poznał m.in. sztu­ kę i myśl Paula Klee, Juana Miró, Pieta Mondriana, Kazimierza Malewicza, Wassilego Kandinskiego, któ­ rego teksty tłumaczył: Punkt i linia a płaszczyzna i O duchowości w sztuce; spolszczył też Świat bezprzed­ miotowy Malewicza (przekład jeszcze nieopublikowany). Nieustannie żywi się myślą filozoficzną, antropo­ logią kultury (bliski jest mu Mircea Eliade), wyobraź­ nią literacką, mitologią, tradycją judeochrześcijańską, Biblią, Talmudem, Kabałą, nawiązuje do pierwiastków duchowości dalekowschodniej, m.in. kaligrafii złożo­ nej z symbolicznych znaków zapisywanych płynną, niesymetryczną kreską. Pociąga go też magia liczb, owych podstawowych pierwiastków porządkujących przestrzeń Ziemi i kos­ mosu. Ich potęga wyraża siłę wszechświata i ludzkich idei. Poszczególne liczby stanowią symboliczne odpo­ wiedniki m.in. absolutu, nieskończoności, centrum bytu, twórczej prasiły, aktywnej zasady istnienia, dnia, światła, objawienia (liczba 1); elementu żeńskiego, nocy i śmierci, przejścia między jednym a drugim sta­ nem, między sacrum a profanum (liczba 2); inkarnacji ducha w materii, bóstwa, świętości, nieba, Słońca, ognia, czynnika męskiego, natchnienia, szczęścia, medytacji (liczba 3); rozumu, logiki, pełni, treści, wo­ li, mądrości, sprawiedliwości, tolerancji, materii, czte­ rech stron świata, pór roku, żywiołów, temperamen­ tów (liczba 4); kosmosu, stworzenia, czasu, przestrze­ ni, boskości, równowagi, spokoju, porządku i dosko­ nałości (liczba 7). Sam artysta potwierdził, że „N aj­ większy wpływ na moją sztukę mają: filozofia, religia, metafizyka, nauka o symbolach. Jeśli chodzi o inne dziedziny, to dużą rolę, choć nie bezpośrednią, odgry­ wa muzyka, której dużo słucham i nagrywam. Czasem nieuświadomione myśli, które pojawiają się podczas słuchania muzyki, nieoczekiwanie owocują w obrazach”.5 Tak wyposażony w doświadczenia przekazy­ wane przez pokolenia Fijałkowski tworzy sztukę, któ­ ra jest szczególną formą filozofowania, dotykającą te­ go, co niedotykalne, niewidzialne, przezroczyste, i sta­ wia pytania, które, podobnie jak pytania filozofii, są zawieszone poza czasem. Dzieje wszelakich kunsztów wskazują, że od naj­ dawniejszych czasów artyści mieli do dyspozycji ogromny zasób, swoisty „magazyn” wędrujących przez wieki motywów, toposów, archetypów wzajem się przenikających i integrujących w swojej genetycznej wspólnocie. Pisał o tym Cyprian Norwid. Analizując �100-109 Melbechowska.ps - 5/30/2006 10:48 AM Aleksandra Melbechowska-Luty • HARMONIA MUNDI Stanisław Fijałkowski Autostrada XIII olej 1974 Stanisław Fijałkowski Granatowa szarfa olej 2001 Stanisław Fijałkowski N a śmierć kardynała linoryt 1981 102 �100-109 Melbechowska.ps - 5/30/2006 10:48 AM Aleksandra Melbechowska-Luty • HARMONIA MUNDI Stanisław Fijałkowski Pejzaż morski olej 1948 Stanisław Fijałkowski grafika komputerowa 2001 Stanisław Fijałkowski Krew Abla olej 1967 103 �100-109 Melbechowska.ps - 5/30/2006 10:48 AM Aleksandra Melbechowska-Luty • HARMONIA MUNDI Stanisław Fijałkowski Obraz dla Walerii akryl 1992 Stanisław Fijałkowski Piękny prawdomówny linoryt 1973 Stanisław Fijałkowski grafika komputerowa 2002 104 �100-109 Melbechowska.ps - 5/30/2006 10:48 AM Aleksandra Melbechowska-Luty • HARMONIA MUNDI Stanisław Fijałkowski Kubistyczna martwa natura z głową murzyna olej 1948 Stanisław Fijałkowski grafika komputerowa 2002 105 �100-109 Melbechowska.ps - 5/30/2006 10:48 AM • HARMONIA MUNDI Aleksandra Melbechowska-Luty genezę powstania różnych sztuk i rzemiosł, poeta się­ gał do pierwocin, do źródeł artyzmu, szukał „prototy­ pów formy” i tropił ich „wygłos pierwszy”. Uważał, że już te pierwotne zalążki artyzmu miały znaczenie sym­ boliczne i były wszystkim ludom przynależne. Sądził, że wszelkie sztuki są pokrewne, „wzajemnie są sobie zarę­ czone”, duchowo pojednane. Ich geniusz, piękno i roz­ wój są rezultatem wytężonej pracy, dziełem rąk i umy­ słów ludzkich, wszelako u swych praźródeł wykwitały przede wszystkim „z twórczego Słowa [...], a więc ich pierwogłosy i pierwokształty były dziełem boskiego Objawienia”.6 Jednak szeroko dostępna wiedza o tym bogactwie symboli (które są uzmysłowionymi archety­ pami) rodzi też pewne niebezpieczeństwa. Uporczywe nawiązywanie, powtarzanie i przekształcanie tradycyj­ nych motywów obrazowych, jak też przywłaszczanie przez artystów rozmaitych „materiałów wizualnych” sprawia, że owe „powtórki z przeszłości” często zmie­ niały ikoniczne bogactwo w repertuar „pustych form”, zwietrzałych stereotypów, nic nieznaczących gestów, bo nie każdy cytat z dzieła innego sztukmistrza pocią­ ga za sobą przeniesienie znaczeń lub odkrywanie ich na nowo7 (chociaż i tak się zdarza, jeśli taki zabieg jest świadomy, zamierzony lub składany w hołdzie innemu twórcy). Skaza eklektycznych, rutynowych powtórzeń w najmniejszym stopniu nie dotyczy Stanisława Fijał­ kowskiego. Ikonosfera jego dzieł odwołująca się do używanych od tysiącleci „prototypów formy” (np. trój­ kąta czy koła) jest indywidualnym wyborem i gestem artysty wciąż wypełnianym nową treścią, zarówno w warstwie semantycznej, jak i plastycznej. Dzieła Fijałkowskiego wyróżnia osobliwy idiom zna­ ków (form, kształtów, „cząstek elementarnych”), które są figuracjami abstrakcyjnymi, i to one nieskończoną ilością kombinacji organizują płaszczyzny obrazów, a ich zasada geometryczna przenika się i scala z formami antropomorficznymi i biomorficznymi wyprowadzonymi ze świata organicznego. Te ruchliwe ciągi często prze­ mieszczają się w różnych ujęciach z obrazu na obraz, po­ jawiają się i znikają, zaświadczając o wiecznych „obro­ tach rzeczy”. Nie wiemy do końca, czym (kim?) są, w ja­ kim wymiarze istnieją, czy są realnymi cząstkami świa­ ta, kosmosu, universum, czy tylko złudzeniem lub może odbiciem platońskich idei? Wszystko tu jest wielo­ znaczne, niedopowiedziane, nie do końca zdefiniowa­ ne, dlatego zrazu trudno dociec ukrytego sensu kompo­ zycji, które są ewokacją podświadomych emocji twórcy; można się w nie tylko wczytać, wsłuchać, po swojemu odczuć, co tkwi w obrazach i grafikach opatrzonych po­ ważnymi, enigmatycznymi bądź przekornymi tytułami: Inseminacja, Wielki Immelman, Krew Abla, Anioł morski, Nagłe pojawienie się Beatrycze, Zalążki, Cofnij się siedem kroków, Siedem zapomnianych dobrych uczynków, Dom 7 matek, Orion, Piękny prawdomówny. Fijałkowski wielokrotnie podkreślał, że obraz bez widza jest martwy, nic nie znaczy, że dzieło powinno mieć formę otwartą, uzupełnianą wyobraźnią ogląda­ jącego, dlatego pragnie skierować go do źródeł jego własnej jaźni. Nie wskazując gotowych rozwiązań, chce mu pokazać swój sposób budowania świata, a za­ razem wyrwać z uśpienia, w jakim pogrąża go codzien­ na egzystencja. Odbiorca wyposażony jest we własną autonomiczną wyobraźnię, którą można uruchomić za pomocą skojarzeń, a często tak się zdarza, że to wła­ śnie on zauważy coś szczególnego, czego nie spostrzegł sam twórca, a co jest skutkiem o wiele większej dyna­ miki intuicyjnego działania niż działania racjonalnego. Tajemnicze znaki Fijałkowskiego, w których tak wspaniale objawia się właściwy mu „smak detalu”, wznoszą się, krążą, wchodzą w interakcje bądź tkwią nieruchomo wpisane w gładkie płaszczyzny lub w po­ ziome, pionowe czy przekątne podziały stanowiące konstrukcyjny rdzeń kompozycji. Z powierzchni obra­ zów i grafik wyłaniają się, przenikają, odbijają jak echo i „patrzą na siebie” koła, kule, elipsy, sześciany, trójką­ ty, walce, stożki, taśmy, smugi, pasy, obręcze, łuki, krople, pola kropek i kresek, cyfry, obłe, płynne, prze­ lewające się formy, a także głowy, profile, skrzydła, syl­ wetki aniołów, kosmate trawy oraz, zaznaczane umowną linią horyzontu, zarysy pejzaży z lekkim nie­ bem i ciężko „dyszącą” ziemią. Owe niezliczone „prefiguracje” poddane są swoistym rytmom czasoprze­ strzennym, w których zawarty jest element powtarzal­ ności; artysta uważa, że rytm może pojawiać się w po­ staci naocznie danych wielkości, barw, faktur czy kie­ runków lub jako prosty moduł formy o niewielkim ła­ dunku dynamicznym. Natomiast „Rytmiczne zróżni­ cowanie formy oparte o kontrasty działa silniej emo­ cjonalnie i rozwija większą dynamikę czasową oraz przestrzenną. Poprzez rytm płaszczyzna obrazu prze­ kracza jego fizyczny wymiar, a kompozycja nabiera otwartego charakteru. Rytm umożliwia również wpro­ wadzenie czasu w inny sposób, niż czynią to spojrzenia oglądającego oka”.8 Łamane płaszczyzny, linie, kształ­ ty, barwy pojawiające się w dziełach Fijałkowskiego zawsze coś znaczą i nic do rzeczy nie mają tu tezy o de­ waluacji, inflacji logocentryzmu (metafizyki znaku), które przewijają się w myśli filozoficznej, m.in. w teo­ rii dekonstrukcji Jacques’a Derridy, który pisał, że se­ mantykę znaku i jego archaiczny sens należy katego­ rycznie odrzucić (także w sferze języka), bowiem jest on odmienny od przedmiotu i jedyną rzeczywistością, o której mówi, jest on sam.9 Podobnie jak Roman Ingarden Stanisław Fijał­ kowski rozróżnia dwoistą naturą dzieła sztuki, jego przedmiotową materialność oraz duchowość zawartą w warstwie przedstawieniowej. Wie, że „ciało” obrazu jest fundamentem bytowym, na którym wyrasta kon­ cepcja intencjonalna realizowana w akcie percepcji estetycznej i wyobrażeniowej. Naciągnięte na drew­ niane krosno płótno, czyli podobrazie, jest „rzeczą”, fizycznie istniejącym przedmiotem, ową pierwszą, 106 �100-109 Melbechowska.ps - 5/30/2006 10:48 AM Aleksandra Melbechowska-Luty arystotelesową „substancją” przygotowaną na przyję­ cie formy - malunku, który staje się właściwym prze­ kazem ikonicznym, nową jakością, powtórnym „stwa­ rzaniem świata” zaświadczającym o postawie artysty, imperatywach jego twórczego działania.10 Esencja sztuki Stanisława Fijałkowskiego zasadza się na niezawodnej wprawności jego ręki, mistrzostwie rylca i pędzla, owej tak upragnionej przez wielu twór­ ców première qualité i na koncentracji władzy ducha, a więc na jedności corporis et animae. Zarazem w jego dziełach rysują się pozorne antynomie - z jednej stro­ ny racjonalistyczny rygor budowania formy, z drugiej zaś poryw własnych emocji sterowanych impulsami podświadomości, intuicji i, przynależnego wszystkim ludziom, głosem pierwotnego człowieczego instynktu. Spośród wielu znakomitych obrazów przypomnijmy tu kilka cykli. Naprzód pochodzące z lat 1972-2000 Au­ tostrady, gęste, nasycone intensywnym kolorem dyna­ miczne kompozycje z pasmami dróg przecinającymi strome połacie ciężkiej ziemi, traktów, które nie są szlakami komunikacyjnymi dla samochodów, lecz me­ taforami mistycznego wznoszenia się ku górze, świa­ dectwem tęsknoty do nieskończoności lub nowocze­ snym wyobrażeniem opartej o niebo drabiny Jakubowej, po której chodzą aniołowie. Następnym cyklem były cięte „graficzną” siatką cienkich kresek Studia talmudyczne (z lat 1978-1991) o wibrującej, często mo­ nochromatycznej gamie barwnej, a jeszcze innym ma­ lowane w latach dziewięćdziesiątych Obrazy dla Walerii, arcydzieła skupienia i ciszy poświęcone żonie arty­ sty, jego przyjaciółce, powierniczce, opiekunce, osobie wszystko rozumiejącej, najmądrzej i najczulej wspiera­ jącej. Nieocenionej, niezbędnej. W tych płótnach Fi­ jałkowski chciał „zrealizować pragnienie ograniczenia formy do niezbędnego minimum”,11 i tak konsekwent­ nie stworzył, ujęte w delikatne obramienia, niezwykle oszczędne, przestrzenne obrazy roziskrzone jasnymi barwami, ożywione jedynie gradacją pigmentów i ak­ centami wtopionych w tło prostych, ale wymownych „znaków”. Płaszczyzny płócien, które zrazu wydają się puste, po chwili zaczynają pulsować wewnętrznym światłem, mienić się odcieniami żółci, różu, błękitu, przetartych zieleni, lekko spopielonych szarości i bieli. Wszystkie są w osobliwy sposób „nastrojone muzycz­ nie”, polifonicznie i kontrapunktowo, dzięki czemu ich czyste pola emanują subtelnym dźwiękiem obrazu wskazującym na pełny słuch kolorystyczny Stanisława Fijałkowskiego. W 1937 roku Tytus Czyżewski opublikował Wiersz o malarstwie, który niejako koresponduje z dziełami autora Autostrad. Malarstwo jest harmonią Wyszukanych gam kolorów, Które żyją w oczach malarza Jak żyje obłok na niebie. 107 • HARMONIA MUNDI Malarstwo jest muzyczną rozkoszą Tomów najrzadszych, najprostszych, Z których malarz tworzy obraz świata. Łączy na powierzchni płótna Najrzadsze, najprostsze harmonie Podobnie Jak je łączy w swoim potężnym Bogactwie Niezbadana dla ludzi harmonia Przyrody. A malarz dźwięki, tony i formę, Wybiera Z bogatego ogrodu kwiatów I tworzy świat nowy N a swym płótnie Świat wewnętrznej harmonii, Którą odczuwa i która W nim żyje12 Harmonia mundi. To pojęcie może być hasłem określającym sztukę Fijałkowskiego, który w zgodzie ze sobą rozpoznaje zarówno wszelkie aspekty rzeczywi­ stości, jak i własne życie wewnętrzne z całym jego ba­ gażem doświadczeń i wiedzy. W 1973 roku Urszula Czartoryska - autorka bardzo wysoko przez artystę ce­ niona - napisała o nim: „Świat jest spójny jako całość i tak go zapewne wrażliwość malarza odbiera. Orga­ niczność i geometria lub lot w przestrzeni i płaskość to po prostu aspekty tego samego, jedno jest uzupeł­ nieniem drugiego. Jednocześnie artysta zdaje się roz­ patrywać także i dychotomiczną strukturę zjawisk: fakt, że każde zjawisko ma negatyw, przeciwieństwo, lustrzane odbicie. Noc i dzień, owocowanie i śmierć, żywioł męski i żeński, ogień i woda - te podstawowe pojęcia zrodziły się u źródeł myślenia, a zatem i kultu­ ry ludów prehistorycznych; jak twierdzą antropologo­ wie, takie rozumowanie oparte na parach przeci­ wieństw było rozumowaniem pierwotnym, zanim prze­ mieniło się w dyskursywne. Fijałkowski podejmuje świadomie takie widzenie świata”.13 Jednak wpisywana w obrazy „harmonia świata” by­ wa zakłócana różnymi okolicznościami: ciężarem egzy­ stencji, niepokojami, traumatycznymi przeżyciami, owym Heideggerowskim dramatem „bycia w czasie”. Artysta odcina się od wielu przejawów współczesnego życia, od tak zwanej kultury masowej, jej wulgarności i trywialności, od mediów, reklamy, cynicznych gier politycznych, zdegradowanych wartości i „hipermar­ ketów sztuki”. W 1996 roku, na wystawie rysunków i grafik eksponowanych w Nieborowie, pokazał swój przejmujący studyjny film (pokrewny, jak sądzę, styli­ styce ekspresjonizmu niemieckiego). Zatrzymał w nim miejski pejzaż Łodzi - stare kamienice, wnętrza, po­ dwórka, wykadrowaną przestrzeń cmentarza i postacie ludzi zajętych powszednimi czynnościami. W jednej z sekwencji utrwalił wątek autobiograficzny, moment, �100-109 Melbechowska.ps - 5/30/2006 10:48 AM • HARMONIA MUNDI Aleksandra Melbechowska-Luty kiedy to z furią drze i depcze gazety. Bywały takie okre­ sy, kiedy fata kierowały go ku sprawom bieżącym, wy­ darzeniom, które intensywnie przeżywał i rejestrował w sposób - jak zawsze - metaforyczny i kontemplacyj­ ny. W 1968 roku poruszył go exodus Żydów wydalo­ nych z Polski i fala wystąpień studenckich; później de­ dykował abstrakcyjne prace wypadkom z początku lat osiemdziesiątych, m.in. kompozycje: Chorągiewka i deszcz, Brama do..., Manipulacje, Stawianie pytań oraz kolejno numerowane płótna i rysunki zatytułowane W stanie wojennym, często utrzymane w ciemnej gamie barwnej, oznaczane motywami krat, wrót, kurtyn, a po śmierci księdza Jerzego Popiełuszki - czarnymi szarfa­ mi. W 1981 roku wykonał linoryt Epitafium dla górni­ ków (z czarnym jak węgiel „płaczącym” niebem) w hoł­ dzie zabitym z kopalni „Wujek”. Wiele obrazów po­ święcił osobom najbliższym i zmarłym przyjaciołom, m.in. Matce, Tadeuszowi Brzozowskiemu, Teresie Tyszkiewiczowej, Henrykowi Stażewskiemu, Antonie­ mu Starczewskiemu. Pięknym linorytem N a śmierć Kardynała pożegnał prymasa Stefana Wyszyńskiego. Drugą dziedziną, w której artysta doskonale się wy­ powiada, jest grafika, „elastyczna forma twórczości, samodzielna i bynajmniej nie uboga krewna malar­ stwa, która spełnia doniosłą rolę w samej sztuce i upo­ wszechnianiu kultury”.14 Uprawia różne techniki, m.in. drzeworyt, akwafortę, akwatintę, mezzotintę, su­ chą igłę, litografię i, bodaj najczęściej, linoryt; w pew­ nym okresie był nawet bardziej znany jako grafik. Ta dyscyplina pozwala mu wyrazić tę samą myśl w innej niż malarstwo technice, ale też dochodzić do wrażenia barwy za pomocą czerni i bieli. Mimo dwutorowości poszukiwań (w których ten sam temat i treść są ina­ czej rozwiązywane warsztatowo) corpus malarstwa i grafiki Fijałkowskiego jest jednorodnym, żywym in­ strumentem poznania wyrastającym z tego samego źródła wyobraźni i niepowtarzalnego gestu ręki. W la­ tach dziewięćdziesiątych artysta zajął się grafiką kom­ puterową. Jest zadowolony ze współpracy z kompute­ rem „pod jednym wszakże warunkiem. Musi pracować niejako przeciwko kryteriom poprawnościowym tej wspaniałej maszyny, [bo] komputer nie jest pomyśla­ ny jako narzędzie dla artystów”,15 a zatem, odrzucając obiegowe programy (które są często wytworami arty­ stycznej szmiry), odkrywa własne techniczne „sposo­ by” wypowiedzi. Tak powstają wyjątkowej urody bia­ ło-czarne lub barwne autorskie odbitki graficzne, któ­ re (podobnie jak impresje filmowe) bywają notatkami, szkicami plastycznymi, ale nierzadko stają się też prawdziwymi obrazami. W 2005 roku Wisława Szymborska opublikowała nowy zbiór wierszy Dwukropek. W ostatnim utworze pt. Właściwie każdy wiersz poetka wprowadziła szcze­ gólny znak interpunkcyjny zamykający lub przedłuża­ jący, a na pewno zawieszający w niedomówieniu koń­ cowy wers. wystarczy, jeśli w zasięgu spojrzenia autor umieści tymczasowe góry i nietrwałe doliny; jeśli przy tej okazji napomknie o niebie tylko z pozoru wiecznym i statecznym; jeśli się zjawi pod piszącą ręką bodaj jedyna rzecz nazwana rzeczą czyjąś; jeśli czarno na białym, czy choćby w domyśle, z ważnego albo błahego powodu postawione zostaną znaki zapytania, a w odpowiedzi jeżeli dwukropek:16 Tę szczególną formułę poetyckiego zapisu analizo­ wał Marian Stala. „Czym jest interpunkcyjna metafo­ ryka Szymborskiej tak wyraźnie ujawniona w tytule i zakończeniu jej nowego tomu. Czym jest nieufność, jaką poetka deklaruje wobec kropki, i jej zaufanie do dwukropka? Zapewne mamy tu do czynienia z odbla­ skiem (wariantem?) awangardowej wstydliwości uczuć, niechęci mówienia wprost o rzeczach istotnych i najistotniejszych. Zapewne dostrzec można we wspo­ mnianej tu metaforyce i nadbudowywanym nad nią stylu myślenia jedno z ćwiczeń duchowych uczących wewnętrznej swobody i dystansu wobec rzeczywistości [...]. Można się domyślać, że dwukropek jest dla au­ torki alternatywą kropki, że zamiast zamykać i dopo­ wiadać ,otwiera pole dialogu, że jest rodzajem apelu, skierowanego do konkretnego czytelnika albo do świata jako całości”.17 A zatem ten „graficzny” znak z wiersza Szymbor­ skiej zapowiada „dalszy ciąg”, coś, co dopiero nadej­ dzie. Także w życiu i sztuce Stanisława Fijałkowskiego. Przypisy 1 2 3 4 108 5 Stanisław Fijałkowski, Muzeum Narodowe w Poznaniu [katalog wystawy], scenariusz i koncepcja W. Nowaczyk, teksty: U. Czartoryska, M. Hermansdorfer, A. Morawińska, W. Nowa­ czyk, W. Skrodzki (rozmowa z artystą), W. Suchocki, Poznań 2003. Ekspozycja została następnie przeniesiona do Muzeum Narodowego we Wrocławiu i Galerii Sztuki Współczesnej „Za­ chęta” w Warszawie. H. Bloom, Lęk przed wpływem. Teoria poezji, przekład A. Bielik-Robson, M. Szuster, Kraków 2002, s. 70; E. Bieńkowska, Nie trzeba bać się Blooma, „Tygodnik Powszechny”, 2004 nr 11, s. 20 G. Romanowski, Ślad, znak: Mit permanentny [wywiad ze S. Fi­ jałkowskim], „Odgłosy”, 1978 nr 25, s. 169 List Stanisława Fijałkowskiego do Aleksandry Melbechowskiej-Luty z 12 stycznia 1996 r. (w archiwum autorki). A. Płażewska, Praca m alarza jest głównie pracą duchową. Rozmowa ze Stanisławem Fijałkowskim, „Gazeta Łódzka”, 1993 nr 3, s. 5 �100-109 Melbechowska.ps - 5/30/2006 10:48 AM Aleksandra Melbechowska-Luty 6 • HARMONIA MUNDI C. Norwid, Sztuka w obliczu dziejów jako Syntetyki księga pierw­ sza, [w:] C. Norwid, Pisma wszystkie, oprac. J.W. Gomulicki, 7 8 9 10 t. 6, 1971, s. 278-280 O przekształceniach tradycyjnych motywów wizualnych zob. M. Poprzęcka, „Gest, który nic nie wyraża”, [w:] Pochwała m alar­ stwa. Studia z historii i teorii sztuki, Gdańsk 2000, s. 130-137; J. Szczepińska-Tramer, O zmianie i zachowaniu sensu. Uwagi na marginesie kilku artykułów Marii Poprzęckiej, [w:] Mowa i moc ob­ razów. Prace dedykowane Profesor Marii Poprzęckiej, Warszawa 2005, s. 150-153 Tekst S. Fijałkowskiego O rytmie do katalogu wystawy Zofii Artymowskiej z 1975 r., przedruk w: S. Fijałkowski, Wybrane tek­ sty, Łódź 1997, s. 5 (nakładem Galerii Gest Sławomira Bossa). J. Derrida, Głos i fenomen, Warszawa 1997, s. 81-99; A.P. B a­ tor, Obrazy — znaczenie i obecność, [w:] Przestrzenie fotografii. Antologia tekstów pod red. T. Ferenca i K. Makowskiego, Łódź 2005, s. 364-365 Powtarzam stwarzanie świata. Ze Stanisławem Fijałkowskim roz­ 11 12 13 14 15 16 17 E. Wnuk, Sztuka musi umożliwiać pracę wyobraźni [Rozmowa ze Stanisławem Fijałkowskim], „Głos Pomorza”, 1993 nr 212; S. Fijałkowski, Kilka problemów budowy obrazu w pismach W ła­ dysława Strzemińskiego (tekst publikowany „Konteksty”, 2005 nr 4 s. 93-96 S. Fijałkowski, Lata nauki i warsztat, Łódź 2002, s. 60, Galeria 86 „Głos Plastyków”, 1937 nr 7-12, s. 60 U. Czartoryska, Stanisław Fijałkowski, „Miesięcznik Literacki” 1973 nr 6, s. 133 E. Karwowska, Lapidarność formy i bogactwo treści, „Głos Robot­ niczy”, 1982 nr 233 S. Fijałkowski, Kilka uwag malarza o dwóch kulturach, [w:] Ten­ że, Wybrane teksty, op. cit., s. 73-74 W. Szymborska, Dwukropek, Kraków 2005, s. 38 M. Stala, Naw ias, znak zapytania, dwukropek. O jednym z wąt­ ków nowego tomu Wisławy Szymborskiej, „Tygodnik Powszech­ ny”, 2005 nr 52, s. 28 mawia Zbigniew Taranienko, „Zycie Warszawy”, 1988 nr 3; Stanisław Fijałkowski Stawianie pytań - każdej godziny dnia i nocy olej 1985 109 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ac92c27e697d53fc0df7738e25781565.pdf baec19a7a48cf2c029e1d33250aecf1d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2897 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2701 Title A name given to the resource Jest to jakoby klejnot korony jego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.39-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Melbechowska-Luty, Aleksandra Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I to klejnot kunsztownie oprawiony. Wystawa Jacka Sempolińskiego w Zachęcie jest ukoronowaniem je­ go dotychczasowej twórczości. Nie była pomyślana jako pokaz retrospektywny, ale jako prezentacja dorob­ ku artysty w jego głównych węzłach i przekrojach, roz­ rzuconych chronologicznie, ze szczególnym uwzględnie­ niem rysunków i obrazów z ostatnich lat. Znalazły się tam obiekty pozyskane ze zbiorów muzealnych i - co ważniejsze - te wydobyte z pracowni i z domu, a więc rzadko lub w ogóle nieoglądane. W sumie zgromadzono siedemset prac, prawdziwe bogactwo, na nowo odkryte „Skarby Sezamu". Przestrzenna aranżacja ekspozycji oszałamiająca i zrealizowana z wielkim rozmachem - sa­ ma w sobie jest imponującą instalacją, dziełem sztuki wystawienniczej, ale ani nie przyćmiewa, ani nie przeja­ skrawia samych dzieł, lecz w pełnym blasku wydobywa ich walory plastyczne i wewnętrzny sens, wytycza etapy drogi. Pokryte obrazami powierzchnie ścian, stelaże, ekrany, gabloty, kulisy tworzą osobliwą inscenizację te­ atru wyobraźni jednego malarza. W tym olśniewającym spektaklu zawarty jest przemyślnie rozpisany scenariusz twórczości Sempolińskiego, i to on jest najważniejszy. Scenariusz niejako odwrócony. Jeśli bowiem przyjmie­ my Alfę i Omegę za punkty graniczne, metaforycznie zamykające czas i przestrzeń, to tu, na trakcie wiodącym przez sale Zachęty, relacje zostały odwrócone: Omega stała się początkiem, Alfa zaś końcem tego traktu. W pierwszej sali, imienia Narutowicza, uwagę widza przykuwają od razu trzy ogromne, pionowe kadry płócien malowanych w różnych latach (autoportrety i czaszki), zwarte bloki obrazów wielobarwnych i monochromatycz­ nych, utrzymanych w tonacji ciemnych błękitów i fiole­ tów. Tam też, w prześwitach masywnych obramień, wiszą wcześniejsze i późne płótna malowane obustronnie oraz takie, które zostały podziurawione, rozszarpane przez ar­ tystę w momencie zmagania się z oporną materią i z sa­ mym sobą, w chwili furoru. Przy samym progu wita nas jak to się dzisiaj mówi - osobliwe „logo", symboliczny znak, gmerk twórcy - milczący, obwiedziony prostym konturem autoportret bez rysów, z prawą dłonią odci­ śniętą na pustej twarzy, podpisany „Ja". W Sali Matejkowskiej widza czeka wyjątkowe doznanie: oto wydaje się, że wchodzi do wnętrza świątyni, do katedry z pnący­ mi się ku górze filarami zbudowanymi z obrazów. Na ścia­ nach przesuwają się podwójne rzędy rysunków: zlepy, sze­ regi, ciągi pięknych pejzaży z Janowca i ekspresyjnych fi­ gur rozłożonych też w gablotach przykrytych odblaskową folią, która nieco spopiela ich barwy (ale skutecznie chroni przed kurzem). W następnym pomieszczeniu znajduje się znowu przyścienny blok obrazów i rysunków oraz długa, ustawiona ukośnie rampa, po której „wędru­ ją" wirujące, koliste zjawy Schizofrenii. Centralna oś kompozycyjna tej sali skonstruowana jest z luźno zacze­ pionych autoportretów i wizerunków innego człowieka, malowanych na transparentnej, groszkowanej folii; te sil­ nie zdeformowane głowy chwieją się, poruszają w prze­ strzeni, przezroczyście nakładają na siebie, stając się jed- WYDARZENIA ALEKSANDRA MELBECHOWSKA-LUTY Jest to jakoby klejnot korony jego* nym „podwójnym" portretem. Ideą takiej aranżacji było stworzenie „rzeczywistości poza rzeczywistością", przywo­ łanie zjawisk z przeszłości organicznie związanej z teraź­ niejszością, sfery przepływu zdarzeń, na którą nakładają się różne czasy, ponieważ to, co było, jest tak samo obec­ ne i ważne jak życie „tu i teraz". Jednak wizualny efekt te­ go fragmentu wystawy zdaje się aż nadto wysmakowany, nazbyt błyskotliwie rozjarzony mieniącym się światłem, przypominającym dekoracje świąteczne, jakie widuje się w miastach np. przed Bożym Narodzeniem. W przedostatniej sali rozmieszczono płótna Jacka malowane w okresie jego dojrzałej młodości (między 1964 a 1970 rokiem), bardziej niż inne spokojne i po­ godne, emanujące wewnętrznym blaskiem, nasycone ciepłym kolorem, obrazy jakby szczęśliwe, „zachwycone" światem: jakieś łąki, rzeki, widoki ze Studzienicznej i Mąchocic, studia światła i mroku, sylwety barokowego kościoła wrośniętego w zbocze wąwozu, martwe natury z brytfanną, koszem i jabłkami leżącymi na domowym stole. Rzeczy widywane w dniu powszednim, drobiny piękna wyłowione z potocznego bytowania. I wreszcie w ostatniej, małej „niszy" znalazły miejsce obrazy wypeł­ nione ciszą wspomnień, odnalezione jak cienie dawnych lat - dwie jeszcze nieśmiałe i „niewinne" martwe natury z 1955 roku, jedna z dominantą fioletu, druga z kontra­ stami czerni, szarości i zieleni, eksponowane na wysta­ wach Arsenału w Warszawie i Berlinie. Ten debiut Sem­ polińskiego został tu skonfrontowany z późniejszymi kompozycjami: błękitną, okaleczoną Mocą Przeznacze­ nia Verdiego (1977) i mrocznymi, nokturnowymi stu- * Tytuł recenzji jesr cyratem z rozprawy Cypriana Norwida O Ju­ liuszu Sbwackim. Lekcja V I , z 1860 roku. A me stesso. Wystawa malarstwa Jacka Sempolińskiego, kurator Gabriela Swirek, projekt ekspozycji Violetta Damięcka i Żaneta Govenlock, Państwowa Galeria Sztuki Zachęta, 10 września-20 paź­ dziernika 2002. Red. katalogu, Marzena Guzowska, proj. graf. Wojciech Freudenreich i Jan Bokiewicz. Redakcja składa podziękowanie Działowi Dokumentacji Galerii Zachęra za udosrępnienic fotografii z ekspozycji wystawy. W grudniu wysrawa Jacka Sempolińskiego została orwarta w Muzeum Narodowym w Poznaniu: A me stesso. Wystawa malar­ stwa Jacka Sempolińskiego, kuraror-Dyrektor M N w Poznaniu Woj­ ciech Suchocki. Proj. ekspozycji: Eugeniusz Matejko. Muzeum Na­ rodowe w Poznaniu, 1 grudnia 2002-12 stycznia 2003 [przyp. red.] �Aleksandra Melbechowska-Luty • JEST T O JAKOBY K L E J N O T K O R O N Y JEGO diami Wisły płynącej nieopodal Męćmierza (1979, 1988, 1989). I tak to koło się zamyka. Scenografia wystawy i strumienie świateł odkrywają i wydobywają urodę, plastykę, kolor, niepowtarzalny charakter i znaczenie dzieł Sempolińskiego. Ukośne smugi blasku wyjawiają fakturę płócien, folii, papieru, które „falują", mienią się, tracą plaskość, nabierają kon­ systencji żywej materii, uwiarygodniają bogactwo barw, nerwowy dukt linii, wypukłość farby budującej formę. Z różnych miejsc ekspozycji wyłaniają się obrazy podda­ ne siłom od nas potężniejszym: groby, czaszki, krucyfik­ sy, te dawniejsze tworzone od lat sześćdziesiątych i te najnowsze, zwrócone ku człowiekowi, gwałtownie poru­ szone, porażające nasiloną ekspresją, naznaczone stygmatem „pierwotnego niepokoju". Czasem Jacek powra­ ca do starych obrazów, przekształca je, dopełnia lub po­ krywa nowymi kompozycjami, wzmacniając w ten spo­ sób dwoistość ich treści, podwójne znaczenia. Wśród wielu znakomitych dzieł zdarza się czasem i taki obraz, który wydaje się nieco „obsunięty" (a może celowo antyestetyczny?), jak owoc złych dni: matowy, głuchy w kolorze, z „zaciętą" lub „niedomkniętą" formą wymy­ kającą się spod pędzla. Wszelako w tym wszystkim, co Sempoliński maluje, tkwi paraboliczna wykładnia myśli i doznań, która - jak mówił Norwid - wyraża „dramat życia prawdę wyrabiający". Zwłaszcza w ostatnich pra­ cach objawia się wyraźnie to „spotkanie" z własną duszą, ekstremalne napięcie, namiętne poszukiwanie universum, które pozwala mu „Wypłynąć na głębię" (Łukasz, 5, 4). ki właśnie Chrystus jest jego własnym, najbliższym Jezu­ sem, Bogiem wcielonym, który zstąpił na ziemię, stał się człowiekiem i cierpiał jak człowiek. W cyklach eksponowanych rysunków wybijają się charakterystyczne dla ręki Sempolińskiego wibracje, paroksyzmy, pulsacje widoczne w sposobie prowadzenia kre­ ski oraz dwoistość lub wielokrotność przenikających się plam i linii. W zwartych szeregach przesuwają się różne motywy niczym ruchliwe kadry sekwencji filmowej, rozwi­ jają się długie wątki jak nić Ariadny prowadząca przez la­ birynt życia. Wszystkie te studia mogą być postrzegane ja­ ko jedność w wielości, bowiem niezależnie od ich tema­ tów i treści wyobrażone postacie scalają się najczęściej w jedną syntetyczną figurę, w jeden, bardzo osobisty ar­ chetyp tworzony przez współczesnego malarza. Oprócz świętych osób znajdują się tam nagie, jakby zetlałe istoty widziane za grobu, oplecione giętką linią skręconą jak zwoje śmiertelnego całunu, i enigmatyczne akty młodego mężczyzny, sportowca, koszykarza (?) zwanego Dalekim (Der Ferne), który biega, skacze, wiruje, obraca się wokół własnej osi. W ten sposób w jednej ikonicznej przestrzeni Eros spotyka się z Thanatosem. Na wiele z tych figur Ja­ cek nakłada jak kalkę zarys kształtu własnego ciała; sam się w nich odkrywa, ujawnia. Każdy jego obraz, rysunek (a także tekst) jest wysyłanym do nas sygnałem, wyzna­ niem, w którym powiada: „taki jestem, tyle mogę unieść z mojego życia". Przyjaciele i bliscy znajomi znający silę twórczą Jacka Sempolińskiego i jej wewnętrzne znaczenia, powitali wystawę w Zachęcie ze zrozumieniem, entuzja­ zmem i zachwytem. Dla widzów mniej zorientowanych ekspozycja ta jest konfrontacją z tym, czego nie znają i o czym nie wiedzą; ci mogą poddać się jedynie własne­ mu wrażeniu, smakowi i wrażliwości, zaakceptować ją lub nie. Wszelako artysta pozostawił odbiorcy wskazówkę: ty­ tułowe motto wystawy — a me stesso, które oznajmia: „je­ stem malarzem, tworzę, i czynię to dla samego siebie". Łatwo zauważyć, że od niedawna w twórczości Sem­ polińskiego pojawiają się często tematy i treści kontrower­ syjne, prowokacyjne, być może dlatego, że uprawia on malarstwo napełnione niepewnością, udręką, melancho­ lią, sztukę „doświadczenia ujemnego", której dawali świa­ dectwo również inni artyści i pisarze XX wieku. Obsesyj­ ne wątki zderzają się ze sobą, są sprzeczne, na przykład kult ciała a zarazem wstręt, jaki odczuwa się do odstręcza­ jących cech fizyczności (o czym mówił w wywiadzie pra­ sowym we wrześniu tego roku). Jacek jest skłonny do przekraczania granic, norm utrwalonych w tradycji, a na­ wet tabu. W jego ikonosferze wstyd zmaga się z bezwsty­ dem, tak jak w najdawniejszym objawionym źródle - bi­ blijnym podaniu o drzewie wiadomości dobrego i złego, 0 grzechu pierworodnym. Nagość jest wszechobecna (ale bez epatującego dreszczyku czy trywialności); odsłonięty jest człowiek, nawet natura bywa obnażona, sprowadzona do jej pierwotnego stanu, podstawowej substancji Ziemi, a nie przystrojona śliczną szatą roślinną, jaka ozdabia ty­ siące pejzaży malowanych w różnych epokach. W po­ szczególnych cyklach przykuwają uwagę czyjeś portrety 1 własne wizerunki, z których opada maska skrywająca bezbronność człowieka, procesy starzenia, zmiany fizycz­ nej i psychicznej kondycji. Wszystko to jest odkryte, odna­ lezione po drugiej stronie lustra w twarzy sobowtóra. Ar­ tysta rozbiera świętego Jana, swego Anioła Stróża, rysuje też — wbrew tradycji ikonograficznej - postać Ukrzyżowa­ nego w jego całkowitej cielesności, odartego z szat, bo ta­ 40 W chaosie, zamęcie naszych czasów, w pogoni za władzą, pieniądzem, konsumpcją, chęcią użycia, degra­ dują się myśli i uczucia, pryncypia stają się pustymi for­ mułami, powierzchownym odniesieniem do tego, co kie­ dyś nazywano wartościami. „Jak to przykro, że słowo «wartości», którego używa się dziś tak chętnie nie tylko w pisaniu o sztuce, ale i w całym polskim życiu społecz­ nym, jest słowem najbardziej sprostytuowanym i wytar­ tym [...]. Drugie słowo całkiem starte na proch: "tole­ rancja*. [Ludzie], którzy nie wierzą w to, co podają, że wierzą [...], ciągle kogoś osądzają i odsądzają od czci i wiary, a ci, którzy podają, że kochają sztukę, nieraz wca­ le jej nie zauważają" - pisała Małgorzata Baranowska w piśmie „Pokaz" (2000, nr 30/31). Mówiąc o idei i ma­ terii, transcendencji i egzystencji, zwykło się przywoły­ wać platońskie kategorie Piękna, Dobra i Prawdy, poję­ cia znane od wieków, które, rzecz jasna, istnieją w świe­ cie ducha, ale powtarzane bezmyślnie, do znudzenia, funkcjonują obecnie jak słowa-klucze (lub może lepiej: wytrychy). Nadużywane, dziś już nieco zużyły się, zblakły, zwietrzały, weszły w obieg stereotypu, banalnego wy- �Aleksandra Melbechowska-Luty • JEST T O JAKOBY K L E J N O T K O R O N Y JEGO Książka ta jest intelektualnym i duchowym autoportre­ tem artysty, malarza i myśliciela zarazem, a także swoistą autokreacją. Autor obraca się w kręgu myślenia filozoficz­ nego, analizuje pojęcia bytu i losu, absolutu, imperatywu twórczości (która jest otchłanią), daje wyraz swoim za­ chwytom dla autentycznego artyzmu, uczuciom smutku i obrzydzenia do zgiełku i bezładu współczesnego życia, komercji, pozorów, obłudy, standardów estetycznych, ta­ nich efektów i naśladownictwa, do dyktatu ideologii i programów. Dużo pisze o własnym procesie twórczym (który klarownie przylega do jego słowa). jaśniania tego, co często na wyrost nazywamy wartościa­ mi. O znaczeniu platońskich pojęć w zderzeniu z rzeczy­ wistością przekornie i sarkastycznie pisała w jednym z ostatnich wierszy Mądra Pani - Wisława Szymborska. Z przyczyn niejasnych, w okolicznościach nieznanych Byt Idealny przestał sobie wystarczać. Mógł przecież trwać i trwać bez końca, ociosany z ciemności, wykuty z jasności, w swoich sennych nad światem ogrodach. Czemu, u licha, zaczął szukać wrażeń w złym towarzystwie materii. Jest rzeczą zadziwiającą, jak na przestrzeni 43 lat, od 1958 do 2001 roku, Sempoliński konsekwentnie utrzy­ Na co mu naśladowcy muje jednolity ton i ten sam tok rozumowania i odczu­ niewydarzeni, pechowi, wania, jak nie zmienia poglądów i prowadzi swój długi, bez widoków na wieczność? podzielony na cząstki wywód, czystą „kadencją linearną". Od młodości do dziś. Jest malarzem pełnym zwątpień Mądrość kulawa z cierniem wbitym w piętę? i wahań, a równocześnie człowiekiem rzadkiej stałości Harmonia rozrywana przekonań. Jedną z wyróżniających cech jego pisarstwa przez wzburzone wody jest trudna do przecenienia umiejętność stawiania naj­ Piękno ważniejszych pytań dotyczących twórczości ludzkiej, jej z niepowabnymi w środku jelitami niezbywalnej „konieczności godzenia świata rzeczy i świa­ i Dobro ta idei". Zadaje pytania, na które odpowiada, i takie, któ­ - po co z cieniem, rych nie sposób wyjaśnić, gdyż - jak mówi Gombrowicz jeśli go wcześniej nie miało? „nie ma takiego wyjaśnienia, które by nie było zaciemnie­ Musiał być jakiś powód, niem"; niech więc pozostaną tajemnicą. Unika katego­ choćby i drobny z pozoru, rycznych sądów, różne kwestie rozważa alternatywnie, ale tego nie zdradzi nawet Prawda Naga w „zawieszeniu", pozostawiając sobie i czytelnikowi mar­ zajęta przetrząsaniem gines swobody, bo wszystko może być „tak albo tak". Za­ ziemskiej garderoby. stanawia go myśl i bezmyślność sztuki, jej źródła, suwe­ [...] renność, funkcje poznawcze, prawda i ułuda, zwycięstwa Platon, czyli dlaczego z tomiku Chwila i kryzysy, styk z rzeczywistością, „skłócona spoistość" zja­ wisk, spojrzenie na krajobraz, relacje między poezją a ma­ Cóż więc pozostaje artyście, który chce być uczci­ larstwem, a także dzieje koloryzmu, narodziny abstrakcji wy? Może nie słuchać cudzych głosów, omijać obce i ułomności ruchów awangardowych, od których się od­ tropy, zaufać swemu ego razem z jego „tajemniczym od­ cina. Drąży odwieczne antynomie tworzenia, ich przyczy­ chyleniem", akceptować własną tożsamość, ujawniać ny i okoliczności, pyta, czym dla artysty jest sztuka i czy prawdę i utajoną energię, zdać się na siebie (chociaż to wierzący może być artystą. Mówi o sprawach kariery i sła­ najtrudniejsze). Tak właśnie usiłuje postępować Jacek wy, postawie odbiorców, zadaniach i znaczeniu krytyki. Sempoliński: wydrążył w sobie źródło i z niego czerpie. Jest to rozległy repertuar. Do tego dochodzą analizy arty­ Nie ulega, jest „osobny", dokonuje samooczyszczenia zmu szczególnie cenionych mistrzów: renesansowych, w samotnym akcie twórczości, bo „sztuka naładowana barokowych, dziewiętnastowiecznych i tych, którzy żyli jest pierwiastkami samotności i samowystarczalności, później. Tradycję traktuje wybiórczo; niektóre jej wy­ znajduje swoje zadowolenie i swoją rację bytu w sobie znaczniki przyjmuje, inne odrzuca. Pilnie wpatruje się samej" (Witold Gombrowicz, Dziennik J 953). w cudze obrazy, docieka ich znaczeń i ocenia walory czy­ Osiem miesięcy przed inauguracją wystawy w Zachę­ sto plastyczne, bo sam jest poszukiwaczem formy. cie ukazała się książka Sempolińskiego Władztwo i służba. Cóż widzi oko malarza w obrazach Tycjana? Na jego Tak więc rok ten nadszedł jak chwila spełnienia, zbierania płótnach „barw przeważnie nie rozróżniamy. Są one przeplonu z tego, co zasiał. Pokaźny tom wydany staraniem macerowane; dotknięcia pędzla, strugi farby tak skompli­ Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, opracowany kowane i tak nawarstwione na sobie, że tworzą, w miej­ przez Małgorzatę Kitowską-Łysiak, zawiera 89 tekstów pi­ sce układanki, jeden wspólny ton. Do tego stopnia, że sanych na zamówienie (z wyjątkiem ostatniego artykułu odnosimy czasem wrażenie, iż obrazy artysty malowane Zwątpienie). Są to studia o sztuce dawnej i współczesnej, są dwoma czy trzema zaledwie kolorami. Farba staje się wspomnienia (w tym wiele o wystawie w Arsenale), obra­ zy odwiedzanych miast (Wenecji, Toledo, Amsterdamu), płynna, przelewa się z końca w koniec płótna, nie tworzy przedmiotów, a sama za to staje się jakby przedmiotem. wywiady z krytykami, wypowiedzi o sobie i innych: daw­ Czasem lekkim, czasem ciężkim, przejrzystym czy twar­ nych mistrzach, żyjących i zmarłych twórcach, znajomych dym i masywnym [...]. W dziełach Tycjana z późnego i przyjaciołach, którym zawsze oddaje sprawiedliwość. 7 41 �Aleksandra Melbeehowska-Luty • JEST T O JAKOBY K L E J N O T K O R O N Y JEGO okresu życia obcujemy z furią barwy, lecz jaki kolor nam się narzuca głównie - trudno dociec. Artysta używa ma­ sy kolorów, lecz rozmazuje je i kontrastuje, tak iż zdają się tchnieniem, a nie pigmentem". O wielkim mistrzu z A i x Sempoliński pisze: „Cezanne wgłębiał się w samą zasadę natury |i] katorżniczą pracą wygnał szczęście prostego patrzenia z malarstwa". Przytacza też jego credo, że „teo­ retyzowanie o sztuce bez palety w ręce wiedzie na ma­ nowce" i cytuje słowa Józefa Czapskiego: „Kto ujrzał raz z bliska wymęczoną plamę Cezanne'a, która jest samym światłem i przestrzenią, ten zrozumie, czym w istocie jest malarstwo". Tycjan i Cezanne - pisze dalej Sempoliński - „są istotnymi nowatorami, przywracają sztuce jej uni­ wersalne znaczenie, usiłują zmieścić w jednym dziele często jest to dzieło całego życia - wszystko, co jest w sztuce rozproszone, cały świat z jego pełnymi wymiara­ mi i prawami. Dzieło takie posiada tę harmonię i dosko­ nałość, dzięki której Tycjan i Cezanne mogą istnieć obok siebie nie przegrodzeni historią, gromadzi w sobie takie bogactwo elementów i stanowi takie źródło inspiracji, że całe pokolenia artystów mogą je sobie przyswajać". A Jean Dubuffet? Autor sądzi, że tego artystę wyróż­ niała zawsze świeżość wizji, lecz „ostatni rok pracy, rok śmierci, zaowocował cudownymi, całkiem „prywatnymi" obrazami pełnymi polotu i swobody. Zawsze poruszający jest ów ostatni okres twórczości artysty - wtedy powstają dzieła najbardziej wolne, głębokie, otwarte na nieskoń­ czoność. Zawsze tak się dzieje, ilekroć mamy do czynienia z twórczością prawdziwą [...]. Dubuffet ostatnimi obraza­ mi sprawia radość przekraczania nie tylko własnego życia, ale i pokonywania zatrutego powietrza sztuki". Sempoliń­ ski pisze o tym z całym przekonaniem, bowiem fascynuje go syndrom starczej twórczości, owa potężna erupcja mi­ strzostwa późnych lat, przewyższająca nawet dotychczaso­ we osiągnięcia, nagłe wzniesienie się na szczyty, tajemni­ czy stygmat nadany wielu wybitnym twórcom u kresu drogi. Na stronach omawianej książki przewijają się też zamyślenia nad ingenium Fra Angelica, Masaccia, Ghirlandaia, Leonarda, Rafaela, Michała Anioła, Veronesego, Tintoretta, El Greca, Goi, Velasqueza, Moneta, Renoira, van Gogha, Picassa, Mondriana, van Doesburga, Wolsa, Pollocka i wielu innych. Równocześnie Sempoliński mó­ wi o najnowszych trendach artystycznych, ich gwałtow­ nych przyspieszeniach i zawirowaniach. Sam będąc peda­ gogiem, z zainteresowaniem i zrozumieniem odnosi się do sztuki „młodych gniewnych" (często kontrowersyjnej, skandalizującej), jeśli tylko wynika ona z autentycznej pa­ sji, ma cechy innowacyjne lub wnosi coś istotnego do my­ ślenia o człowieku i życiu współczesnym. Niespełna pół wieku temu Giuseppe Tomasi di Lampedusa napisał Wykłady o Stendhalu opublikowane nie­ dawno we fragmentach na łamach „Zeszytów Literac­ kich" (2002, nr 3), w tłumaczeniu Michała Bristigera. Autor Lamparta poświęcił swój esej analizie stylu pisarza — niezrównanej oszczędności środków w przekazywaniu słowem ludzkich dramatów i namiętności. „Jego genial­ ne nadawanie lekkości, usuwanie wszystkiego, co nad­ 42 mierne, jego «utrzymywanie się w temacie» graniczy nie­ mal z cudem. Znany jest powszechnie następujący przy­ kład. Kiedy Fabrycemu udaje się wreszcie, po niezliczo­ nych próbach i intrygach, wtargnąć do pokoju Klelii, konsekwencje tego zwycięstwa są przedstawiane pięcio­ ma słowami: Aucune resistance ne fut opposee (Nie napo­ tkał oporu). Cudowna powściągliwość, osiągająca naj­ wyższy efekt artystyczny. Wyobraźcie sobie, jakie mgławi­ ce przymiotników puściłby tu w ruch Wiktor Hugo [...]. Styl tak suchy, że aż wydawać się może łatwy, jest odwrot­ nie, owocem pracowitych poszukiwań i nieustannego trudu eliminacji; taki styl przede wszystkim wymaga u swych podstaw niezwykłej obfitości idei [...], ponieważ gdyby tu doszło do choćby minimalnego braku witalnej materii, byłoby to od razu widoczne [...]. Stendhal napa­ wał się tedy swym własnym, doświadczeniem życiowym, trawił je długo, wraz z należącymi doń zmysłowymi za­ chciankami, wraz z niezliczoną ilością anegdot, które mu opowiadano i na które był tak lasy. Lecz rozkoszując się nimi powtórnie, od razu poddawał je krytyce psycholo­ gicznej i estetycznej, traktowanej zawsze jako eliminowa­ nie; aż pozostawił tylko to, co esencjonalne [...]"• Otóż Jacek Sempoliński tak posługuje się słowem, jakby był późnym wnukiem, duchowym uczniem Stendhala. Stylistyka jego pięknych „miniatur" o sztuce jest prosta, skupiona, zwięzła, lapidarna, a myśl formułowa­ na precyzyjnie, bez żadnego „przegadania" czy pseudoliterackiej kokieterii. Często wprowadza dygresje, ale unika rozwlekłych dywagacji zacierających główny wą­ tek. Niekiedy nagle „ucina sprawę" pozostawiając ją za zasłoną, w zawieszeniu; dąży do „esencji" w postrzega­ niu zjawisk i rozpoznawaniu idei, świadomie wybiera treściwą i sugestywną „małomówność". Szczególnie lu­ bi i podziwia Stendhala, a sam władając piórem tak wprawnie i rozważnie, może czuć się uprawniony do po­ winowactwa z powściągliwą frazą tego pisarza. Władz­ two i służba to książka bezcenna dla tych wszystkich, których sztuka naprawdę obchodzi - „miłośników", ar­ tystów, a zwłaszcza dla młodzieży szukającej swych dróg. Jak już było powiedziane, rok 2002 stał się dla Jac­ ka czasem szczególnym - porą przypływu. W zabiegach l u d z k i c h jest przypływ i odpływ: Pora przypływu stosownie schwytana W i e d z i e do szczęścia; k t o o n ę opuszcza, T e n podróż życia po m i e l i z n a c h z biedą M u s i odbywać. Myśmy teraz właśnie N a t a k wezbrane wypłynęli morze: Trzeba n a m z f a l i przyjaznej korzystać, Inaczej okręt nasz zginie. W i l l i a m Szekspir, Julius? Cezar (przełożył Józef Paszkowski) Człowiek przeznaczony jest do tego, by szedł na­ przód. Wierzymy, że Jacek Sempoliński nadal będzie unosił się na fali przypływu jak młody mistrz surfingu, lub - mówiąc bardziej metaforycznie - jak okręt płyną­ cy przez morze namiętności do Góry Ocalenia. �Aleksandra Melbechouska-Luty • JEST T O JAKOBY K L E J N O T K O R O N Y JEGO �Aleksandra Me&echouiska-Luty • ]EST T O JAKOBY K L E J N O T K O R O N Y JEGO 7 4. Jacek Sempoliński, Ja, olej, węgiel, p ł ó t n o , 1999 5. Jacek Sempoliński, A u t o p o r t r e t / A . R . , a k r y l , folia, 1999 6. Jacek Sempoliński, Czaszka, olej, p ł ó t n o , 1990 7- Jacek Sempoliński, Z a m e k w J a n o w c u , pastel, papier, 2000 44 �Aleksandra Melbechowska-Luty • JEST T O JAKOBY K L E J N O T K O R O N Y JEGO 8. Jacek Sempoliński, D e r Ferne, pastel, papier, 2002 9. Jacek Sempoliński, Ukrzyżowany u Św. A n n y Ferne, pastel, papier, 2001 10. Jacek Sempoliński, Zza g r o b u , pastel, papier, 2002 1 1 . Jacek Sempoliński, Zza g r o b u , pastel, papier, 2002. F o t . 4 - 1 1 Jerzy Sabara 45 �Aleksandra Melbechmka-Luty * JEST T O JAKOBY K L E J N O T K O R O N Y JEGO 1 . O k ł a d k a książki A l k s a n d r a Jackowskiego Polska Sztuka Ludowa, Wydawnictwo Naukowe P W N . P r o j . graf. M i c h a ł Piekarski 2. B o ż e n a Żółtowska i A l e k s a n d e r Jackowski, C e n t r u m S z t u k i Współczesnej w Warszawie, listopad 2002. Fot. Sergo K u r u l i s z f i l i 3. A d a m Ferency, Bożena Żółtowska i A l e k s a n d e r Jackowski, M i c h a ł Jagiełło, Krzysztof Czyżewski, C e n t r u m S z t u k i Współczesnej w Warszawie, listopad 2002. F o t . Sergo Kuruliszfili 46 �