31 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bdddabe5c007b1127d0f9223976ed653.pdf a64d59ad2d7ac58488e82bfbaa6b15bf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5045 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4679 Title A name given to the resource Strony tytułowe/ LUD 2002 t.86 Description An account of the resource LUD 2002 t.86, s.2-5 Language A language of the resource pol Contributor An entity responsible for making contributions to the resource 2002 Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIE]' AKADEMII NAUK TOM LXXXVI ZA ROK2002 �:': " ,,LUD" is regulary indexed in: • IBSS - International Bibliography of Social and Cultural Anthropology, • mz - CD-ROM, • Internationale Vollcs/cundlicheBibliographie, , • . "DEMOS - Intemationale Ethnographische und FoUdoristische Information" �L ORGAN u D POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH ORGANE DE LA SOCIETE POLONAISE D'ETHNOLOGIE ET DU COMITE DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZAŁOŻONY W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM LXXXVI ZA ROK 2002 PK I 95 POLSKIE KOMITET TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ POZNAŃ - WARSZAWA - WROCŁAW AKADEMII 2002 NAUK �KOMITET REDAKCYJNY Zbigniew Jasiewicz - przewodniczący, Zygmunt Kłodnicki, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Anna Kowalska- Lewicka, Dorota Simonides, Zofia Sokolewicz ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny - Zbigniew Jasiewicz Zastępca redaktora naczelnego - Jacek Bednarski Redaktor, sekretarz redakcji - Roman Bąk Redaktor techniczny - Justyna Nowaczyk Projekt okładki - Ewa Wąsowska Recenzenci tomu: Zbigniew Benedyktowicz, Andrzej Brencz, Leszek Dzięgiel, Aleksander Jackowski, Daniel Kadłubiec, Piotr Klatkowski, Waldemar Kuligowski, Roch Sulima, Hanna Taborska, Ryszard Vorbrich ISSN 0076-1435 Publikacja dofinansowana przez Komitet Badań Naukowych POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE - WROCŁAW 2002 ADMINISTRACJA: 50-139 WROCŁAW, UL. SZEWSKA 36, TEL. (0-71) 37 55 004 REDAKCJA: 61-809 POZNAŃ, UL. Św. MARCIN 78 TEL. (0-61) 829 4817, FAX (0-61) 829 4710 e-mail: jasezb@amu.edu.pl DRUK: ZAKŁAD POLIGRAFICZNO-WYDAWNICZY M-DRUK W WĄGROWCU � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0242b88fdf635958a7e7a9eb82f6c75c.pdf 97ec0537bd4d896b1e11f77d4c9e82d0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1414 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1307 Title A name given to the resource Akta majątku ziemskiego Wola Pękoszewska i ich przydatność do badań etnograficzno-historycznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2, s.165-172 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stawarz, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X V : 1991, z. 2 P L ISSN 0071-1861 A N D R Z E J STAWARZ (Warszawa) A K T A MAJĄTKU Z I E M S K I E G O W O L A PĘKOSZEWSKA I I C H PRZYDATNOŚĆ DO BADAŃ ETNOC-RAF1CZNO-IIISTORYCZNYCII W dotychczasowych badaniach nad kulturą c h ł o p s k ą Mazowsza etnografo­ wie w stosunkowo m a ł y m stopniu korzystali ze ź r ó d e ł archiwalnych, t y p o w y c h dla warsztatu historyka. W ł a ś c i w i e poza pracami monograficznymi d o t y c z ą c y ­ m i K u r p i ó w czy też studiami Andrzeja Woźniaka, trudno jest w s k a z a ć opraco­ wania d o g ł ę b n i e i wszechstronnie w y k o r z y s t u j ą c e rozmaite rodzaje ź r ó d e ł p i ­ sanych. Tymczasem, j e ż e l i chodzi o Mazowsze, dysponujemy o g r o m n ą ilością m a t e r i a ł ó w archiwalnych, s z c z e g ó l n i e w odniesieniu do X I X i p o c z ą t k ó w X X w. S ą to bogate w r ó ż n o r o d n e informacje akta stanu cywilnego, akta gmin, akta hipoteczne i notarialne, s ą d o w e , także zbiory i kolekcje m a t e r i a ł ó w rękopi­ ś m i e n n y c h , kartograficznych, ikonograficznych. Materiały te znajdują się prze­ de wszystkim w archiwach p a ń s t w o w y c h oraz k o ś c i e l n y c h (diecezjalnych i pa­ rafialnych), niekiedy w zbiorach m u z e ó w i bibliotek. Pewna c z ę ś ć tego rodzaju ź r ó d e ł została j u ż s p o ż y t k o w a n a przez historyków, g ł ó w n i e z a j m u j ą c y c h s i ę dziejami gospodarczymi, niemniej nadal czekają one na odkrycie przez etno­ grafów. N i e w ą t p l i w i e s i ę g n i ę c i e do m a t e r i a ł ó w archiwalnych daje o g r o m n ą s z a n s ę dalszego rozwoju b a d a ń nad kulturą c h ł o p s k ą , s z c z e g ó l n i e w zakresie kultury materialnej, zmian cywilizacyjnych na w s i , p r z e o b r a ż e ń struktury i ż y ­ cia rodziny wiejskiej, a t a k ż e uchwycenia niektórych przynajmniej zmian w i e j ­ skiej o b y c z a j o w o ś c i . J e d n ą z bardziej interesujących kategorii ź r ó d e ł archiwalnych s ą akta doty­ c z ą c e m a j ą t k ó w ziemskich. Nie wdając się w bliższe omawianie stanu zacho­ wania tego rodzaju m a t e r i a ł ó w w archiwach polskich, p o p r z e s t a n ę na prezen­ tacji jednego wybranego z e s p o ł u , t j . akt majątku ziemskiego Wola P ę k o s z e w s k a z p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i e g o Mazowsza. Jest to, j a k dotąd, jedyny z e s p ó ł akt podworskich znajdujący się w zasobie A r c h i w u m P a ń s t w o w e g o w Ż y r a r d o ­ w i e . M i m o stosunkowo niedużej objętości z e s p ó ł ten - w m o i m przekonaniu - m o ż e b y ć traktowany jako charakterystyczny dla średniej w i e l k o ś c i w ł a s n o ś c i ziemskiej regionu w X I X w i e k u . Jego p r z y d a t n o ś ć do b a d a ń , przynajmniej nad n i e k t ó r y m i zagadnieniami historii i kultury w s i , postaram się natomiast w y k a ­ zać poniżej. 1 Warto m o ż e p o d a ć nieco informacji o dziejach interesującego nas obszaru, w c h o d z ą c e g o w skład wspomnianych dóbr. Pierwsza wzmianka historyczna 0 w s i Wola P ę k o s z e w s k a pochodzi z końca X V I w." Dokument z tego czasu zawiera j e d n a k ż e nikłe informacje, m ó w i ą c e g ł ó w n i e o w i e l k o ś c i wsi (9 ł a n ó w ) 1 liczbie r z e m i e ś l n i k ó w (1 osoba). Starsze i zarazem nieco szersze s ą natomiast dane o wsi Zawady, która w X I X w. należała do tych samych dóbr. W i e ś �166 ANDRZEJ STAWARZ Zawady wymieniona została w tzw. Kodeksie Wielkim w lalach 1339 i 1380, jako n a l e ż ą c a do parafii Mszczonów"^. W e d ł u g danych z 1579 r. Zawady z a ś były w s i ą m n i e j s z ą od W o l i P ę k o s z e w s k i e j (3 i 1/2 ł a n a ) . Dzieje w y m i e n i o n y c h w s i , lak jak i całych d ó b r ziemskich o b e j m u j ą c y c h te wsie, nie zostały d o t ą d bliżej opisane. Na podstawie zachowanego w omawia­ nych aktach majątku zbioru d o k u m e n t ó w m o ż n a stosunkowo d o k ł a d n i e prze­ ś l e d z i ć k s z t a ł t o w a n i e s i ę tytułów w ł a s n o ś c i oraz zmian w i e l k o ś c i i granic d ó b r Wola P ę k o s z e w s k a od p o c z ą t k u X V I I do końca X V I I I w i e k u . Innego rodzaju danych z okresu staropolskiego akta z e s p o ł u nic z a w i e r a j ą . P r z e w a ż a j ą c ą c z ę ś ć s t a n o w i ą materiały r ę k o p i ś m i e n n e d o t y c z ą c e u b i e g ł e g o stulecia, kiedy to dobra Wola P ę k o s z e w s k a (z p r z y l e g ł o ś c i a m i ) były s i e d z i b ą znanego rodu szlachec­ kiego G ó r s k i c h , herbu Boża Wola. R ó d ten w y w o d z i swe początki genealogi­ czne od p o ł o w y X V I wieku, a nazwisko swoje z a c z e r p n ą ł od rodzinnego „ g n i a z d a " we wsi G ó r k i , w Ziemi G o s t y n i ń s k i e j . Wielu c z ł o n k ó w rodu G ó r ­ skich p e ł n i ł o w dawnej Rzeczypospolitej z n a c z ą c e funkcje i g o d n o ś c i u r z ę d o ­ we, lak p a ń s t w o w e , j a k i k o ś c i e l n e . Do p o c z ą t k ó w X I X w. G ó r s c y herbu Boża Wola, nie mieli ż a d n y c h posiadłości w o b r ę b i e Mazowsza połuclniowo-zachodniego. Wola P ę k o s z e w s k a wraz z kilkoma pobliskimi i raczej niewielkimi wsia­ mi oraz folwarkami stała się ich w ł a s n o ś c i ą , i zarazem g ł ó w n ą siedzibą, w roku 1826, kiedy to Franciszek Górski z a k u p i ł b y ł ó w majątek od hr Józefa Krasiń­ skiego (tzw. linia o b o ź n i c k a ) . Franciszek G ó r s k i , w ó w c z a s g e n e r a ł brygady, s ł a w n y w czasach K s i ę s t w a Warszawskiego i mający u g r u n t o w a n ą pozycję w K o n g r e s ó w c e , w latach p o p r z e d z a j ą c y c h Powstanie Listopadowe z a p r a g n ą ł z m i e n i ć tryb życia i osiedlić s i ę na wsi . Do śmierci (1838 r.) w ł a d a ł dobrami Wola P ę k o s z e w s k a razem z ż o n ą T e o d o z j ą z K r ę p s k i c h oraz czterema synami. Po n i m administrowanie dobrami przejął najstarszy syn, L u d w i k . J e d n a k ż e ten stan rzeczy nie trwał d ł u g o , g d y ż L u d w i k Górski w 1849 r. dzięki m a ł ż e ń s t w u z Paulina K r a s i ń s k ą przejął dobra Sterdyń w powiecie s o k o ł o w s k i m . W ó w c z a s Wolę P ę k o s z e w s k a objął we w ł a d a n i e następny z braci, Jan. Ten w n i e d ł u g i m czasie o ż e n i ł s i ę z M a r i ą Ł u b i e ń s k ą . Na okres administrowania dobrami przez Jana G ó r s k i e g o p r z y p a d ł o u w ł a s z c z e n i e c h ł o p ó w , które w p ł y n ę ł o o ż y w i a j ą c o na dalszy r o z w ó j gospodarki folwarcznej oraz chłopskiej lego terenu. W końcu X I X w. dziedzicem dóbr z o s t a ł syn Jana G ó r s k i e g o , A n t o n i . Pozostali trzej synowie Jana zdecydowali się podjąć działalność na innym polu, o d n o s z ą c później w a r t o ś c i o w e sukcesy w kilku dziedzinach nauki i życia spo­ ł e c z n e g o . Dla przykładu warto p o d a ć , iż Konstanty Marian G ó r s k i (1862-1909) po odbyciu s t u d i ó w uniwersyteckich z o s l a ł cenionym historykiem sztuki i kry­ tykiem, L u d w i k Górski (ur. ok. 1860 - zm. 193 1) z a ś w latach pierwszej wojny światowej z a c z ą ł robić karierę polityczną. Trzeba zatem p a m i ę t a ć , ż e ród G ó r s k i c h w X I X wieku to nie tylko doskonali d o w ó d c y w o j s k o w i ' i światli w ł a ś c i c i e l e ziemscy z a m i ł o w a n i w ulepszaniu gospodarki rolnej. B y l i to rów­ nież d z i a ł a c z e s p o ł e c z n i i polityczni, niekiedy publicyści. Poprzez swoje z w i ą z ­ ki personalne i zawodowe z Towarzystwem Kredytowym Ziemskim, Bankiem H a n d l o w y m czy też Towarzystwem Rolniczym w Warszawie, mogli skutecznie z a b i e g a ć o środki finansowe na rozwój produkcji stymulującej o ż y w i e n i e go4 5 6 8 �167 A K T A MAJĄTKU Z I E M S K I E G O WOI J \ PĘKOSZEWSKA spodarcze w s i . N i e rozszerzając tego zagadnienia p o d k r e ś l i ć warto, ż e zna­ j o m o ś ć d z i e j ó w rodu G ó r s k i c h m o ż e w istotny s p o s ó b p o m ó c w zrozumieniu p r z e o b r a ż e ń , j a k i e d o k o n y w a ł y s i ę na wsi na interesującym tu nas terenie. B y ł y to dobra, j a k na warunki mazowieckie, stosunkowo rozległe. W pierwszej p o ł o w i e X I X w. na majątek ten o łącznej powierzchni blisko 6000 m ó r g skła­ dały s i ę : w i e ś i folwark Wola P ę k o s z e w s k a , wieś i folwark Pękoszew, w i e ś i folwark Zawady, folwark N o w i n y oraz nieduże wsie - Huta Zawadzka, Wólka Jeruzalska, Borszyce i Budy pod Z a t o r e m . Terytorialnie dobra te były usy­ tuowane w p ó ł n o c n e j części powiatu rawskiego, po reformie podziału admini­ stracyjnego z 1867 r. znalazły s i ę natomiast w p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j części powiatu skierniewickiego, w gminie Wola P ę k o s z e w s k a , na styku parafii Chojnata i Jeruzal. Po realizacji ukazu carskiego o u w ł a s z c z e n i u z 1864 r. w i e l k o ś ć d ó b r uległa p o w a ż n e m u zmniejszeniu i wynosiła w ó w c z a s niewiele ponad 4000 m ó r g (w t y m Wola P ę k o s z e w s k a - 3166 m ó r g , Zawady - 905 m ó r g ) . W e d ł u g danych z 1873 r. mniej niż 1/3 powierzchni d ó b r s t a n o w i ł y grunty orne ". Nadal n a j w i ę k s z ą c z ę ś ć s t a n o w i ł y lasy (blisko 60% areału). Nawet pobieżna analiza danych statystycznych - wydobytych z akt omawianego zespołu akt podwor­ skich - pozwala w y s n u ć wniosek o d o ś ć wysokim stopniu zagospodarowania dóbr, z a r ó w n o jeżeli chodzi o wykorzystanie lasu, j a k i rozwój produkcji r o l ­ no-spożywczej . 11 1 Po t y m koniecznym wprowadzeniu przedstawmy bliższą a r c h i w a l n ą i me­ r y t o r y c z n ą c h a r a k t e r y s t y k ę akt z e s p o ł u . Akta majątku Wola P ę k o s z e w s k a chro­ nologicznie z a w i e r a j ą się w lalach 1824-1936, przy czym jeden z p o s z y t ó w s t a n o w i ą wspomniane j u ż wypisy wierzytelno d o k u m e n t ó w z X V I I - X V I I I w. P r z e w a ż a j ą c a c z ę ś ć m a t e r i a ł ó w archiwalnych zespołu pochodzi z lal 18241870. O g ó ł e m z e s p ó ł liczy 77 jednostek inwentarzowych (objętość 0,4 mb). Z uwagi na specyficzny charakter zespołu zastosowano przy jego opracowy­ waniu układ rzeczowo-chronologiczny akt, zbliżony do układu, j a k i z w y k l e nadaje się aktom podworskim przechowywanym w archiwach p a ń s t w o w y c h . Po c a ł k o w i t y m opracowaniu struktura archiwalna zespołu przedstawia się na­ stępująco: 1 3 a) dokumenty rodzinne (7 j . a . ) , b) dokumenty d o t y c z ą c e w ł a s n o ś c i ziemskiej (40 j . a . ) - prawne i pomiarowe (notarialne i hipoteczne), ekonomiczne i rachunkowo-finansowe, c) dokumenty d o t y c z ą c e sytuacji c h ł o p ó w w dobrach ziemskich (23 j . a . ) , d) dokumenty d o t y c z ą c e publicznej działalności d z i e d z i c ó w d ó b r oraz tzw. v a r i a ( ł ą c z n i e 7 j . a.). Dokumenty rodzinne oraz d o t y c z ą c e publicznej działalności G ó r s k i c h s ą zachowane s z c z ą t k o w o i nie w n o s z ą w ł a ś c i w i e nic nowego, s z c z e g ó l n i e w a ż ­ nego, do sagi rodu. N a j w i ę k s z ą c z ę ś ć zespołu s t a n o w i ą akta p o ś w i a d c z a j ą c e tytuł w ł a s n o ś c i , k s z t a ł t o w a n i e s i ę granic i rozległości majątku oraz m a t e r i a ł y d o t y c z ą c e z a g a d n i e ń ekonomicznych lub finansowych. Dokumenty te ł ą c z n i e z k s i ę g a m i hipotecznymi m a j ą t k u s t a n o w i ą zasadnicze i d o ś ć pełne ź r ó d ł o informacji o podstawach prawnego i ekonomicznego funkcjonowania d ó b r ziemskich Wola P ę k o s z e w s k a od p o c z ą t k u X I X w. do c z a s ó w I I Rzeczypospo1 4 �168 ANDRZEJ STAWARZ litej. S z c z e g ó l n i e interesującym dokumentem jest inwentarz d ó b r z 1824 r. " D z i ę k i d r o b i a z g o w o ś c i opisu p o s z c z e g ó l n y c h b u d y n k ó w , u r z ą d z e ń gospodar­ skich, s p r z ę t ó w oraz narzędzi etnograf zyskuje w tym przypadku d o s k o n a ł y n i e o m a l ż e m a t e r i a ł do b a d a ń nad k u l t u r ą materialną, z a r ó w n o warstwy szla­ checkiej, j a k i c h ł o p s k i e j . W inwentarzu znajdujemy m.in. opisy dworu, folwar­ cznych b u d y n k ó w gospodarczych (spichrz, stajnie, lamus, obora, stodoła, o w ­ czarnia) i mieszkalnych ("czworaki"), a także s ł u ż ą c y c h produkcji „ p r z e m y s ł o ­ w e j " (browar, m ł y n w o d n y ) , b ą d ź też r o z r y w k o m (karczmy, austeria). Ponadto scharakteryzowano ogrody warzywne, ploty, studnie. O s o b n ą c z ę ś ć zajmuje opis tzw. o s i a d ł o ś c i w ł o ś c i a n o b e j m u j ą c y : posiadłości gruntu, zabudowania, majątek z a ł o ż n y i w ł a s n y chłopów, w y s o k o ś ć p a ń s z c z y z n y i danin rocznych oraz podymnego. W k o ń c o w e j części inwentarza znalazły się informacje o usy­ tuowaniu pól, łąk, o g r o d ó w c h ł o p s k i c h i dworskich, a także o stanie i wykorzy­ stywaniu l a s ó w oraz s t a w ó w . Interesujące jest także zestawienie „ s t a t k ó w i s p r z ę t ó w " znajdujących s i ę na folwarku, w kuźni oraz w karczmach. Przyto­ c z y ć chyba warto kilka o p i s ó w , k t ó r e dobrze egzemplifikują o g r o m n ą w a r t o ś ć p o z n a w c z ą c a ł e g o inwentarza. 1. „ S p i c h r z na przeciw dworu o trzech komorach jednej dawnej i d w ó c h z obu stron pod szczytami nad piwnicami przebudowanych, przy drodze fron­ tem na p ó ł n o c z facjatą na front w y s u n i ę t ą , z drzewa tartego na podmurowaniu zległy i podwalinach w w ę g i e ł budowany, gontami pokryty, do k t ó r e g o wcho­ d z ą c w facyacie w y s u n i ę t y od frontu drzwi pojedyncze na zawiasach z za­ m k i e m , do sionki w której podłoga i p u ł a p z tarcic, z sionki tej na prawo schody sosnowe dające w c h ó d na g ó r ę " . 2. „ C z w o r a k mały gdzie dziś s ł u ż ą c y dworscy m i e s z k a j ą za d r o g ą z drzewa sosnowego w w ę g i e ł na podmurowaniu zległy, frontem na z a c h ó d budowany, po w i ę k s z e j części dranicami a miejscem s ł o m ą pokryty c i e k ą c y przed k t ó r y m ganek z tarcic obudowany, w c h o d z ą c do sieni, drzwi z tarcic na zawiasach z k l a m k ą i za s z c z y p k ę jedne, a drugie takież na tył w y c h ó d dające poszrodku tej k o m i n z cegły murowany na dach wyprowadzony do k t ó r e g o cztery d y m y s c h o d z ą s i ę z tejże sieni po prawej stronie są dwie izdebki, w k t ó r y c h piec z cegły obie izby o g r z e w a j ą c y i k o m i n k ó w kapiastych dwa, podłoga i p u ł a p z tarcic, okien ordynaryjnych dwa, z okiennicami na zawiasach [ , . . ] " . 3. „ O p i s a n i e pól, łąk i o g r o d ó w wiejskich [...J-osady nowej zwanej Budy pod Paplinem. Grunt osady nowej zwanej Grabne pod Paplinern na d w ó c h , przed lat k i l k u o s i a d ł y c h b u d n i k ó w , do wyrobku, na k a ż d e g o po o ś m m o r g ó w miary c h e ł m i ń s k i e j oznaczonej, leży w granicach Woli P ę k o s z e w s k i e j , od wsi P ę k o s z e w a za d r o g ą od m ł y n a Kokoszka zwanego, do Paplina idącej, nad rzeką i n o m e n k l a t u r ą Grab z w a n ą . Roli wraz z ogrodami j u ż wykrudowanej m o r g ó w 12, a reszta jeszcze do wykrudowania, z a w i e r a j ą c e j , z których posiadacze po wyjściu lat 3-ch wolnych w roku 1815 s k o ń c z o n y c h , czynsz temczasowie w rubrykach w y r a ż o n y o p ł a c a ć m a j ą . " 1 6 1 7 1 8 Pierwsze dwa p r z y k ł a d y poświadczają znaczne m o ż l i w o ś c i dobrej etnogra­ ficznej rekon&trukcji dawnego budownictwa drewnianego, przykład trzeci jest c e n n ą w s k a z ó w k ą ź r ó d ł o w ą do badań nad rozwojem osadnictwa budniczego. �A K T A MAJĄTKU ZIEMSKIEGO WOLA IT;KOSZEWSKA 169 Z innych m a t e r i a ł ó w archiwalnych obrazujących rozwój działalności go­ spodarczej w dobrach Wola P ę k o s z e w s k a w y m i e n i ć m o ż n a d o k u m e n t a c j ę do­ t y c z ą c ą budowy tartaku, owczarni czy młyna wodnego, a także „ s e k r e t " gorzelniczy i d r o ż d ż o w y (wraz z notatkami o korzyściach p ł y n ą c y c h z u r z ą d z e n i a gorzelni w dobrach ziemskich), wreszcie t a k ż e materiały określające klasyfi­ kację u ż y t k o w ą t e r e n ó w l e ś n y c h . 1 9 Najciekawsze dane - j a k się wydaje, tak dla h i s t o r y k ó w j a k i e t n o g r a f ó w - z a w i e r a j ą akta d o k u m e n t u j ą c e p r z e o b r a ż e n i a gospodarki i materialnej sytu­ acji c h ł o p ó w od lat 30-ych X I X . w . do u w ł a s z c z e n i a . Dla niektórych lat (1846, 1850, 1864) z a c h o w a ł y s i ę niemal kompletne tabele u p o s a ż e ń , o b o w i ą z k ó w i p o w i n n o ś c i r o l n i k ó w w p o s z c z e g ó l n y c h wsiach (Wola P ę k o s z e w s k a , Zawady, Budy pod Zatorem i i n . ) . Wartość badawcza tego rodzaju tabel, zwanych prestacyjnymi, jest j u ż od dawna dobrze znana historykom g o s p o d a r c z y m , niemniej warto chyba p r z y p o m n i e ć , jakiego typu informacje zestawienia te z w y k l e dostarczają: - 0 21 a) u p o s a ż e n i e rolnika (w morgach i prętach): - siedlisko - pole-orne -łąki - pastwiska - w i e l k o ś ć w y s i e w u (w korcach i garncach) - budynki - drzewo - pomoc d w o r u w razie klęski ż y w i o ł o w e j - dodatkowe zarobki; b) o b o w i ą z k i rolnika w z g l ę d e m właściciela dóbr: - p a ń s z c z y z n a tygodniowa (ręczna, ze s p r z ę ż a j e m ) - p a ń s z c z y z n a dodatkowa (żniwa, w y k o p k i , młocka, orka) - robocizna pozostała ("gwałty", „ d a r m o c h y " , „tłoki") - najem przymusowy - czynsze i daniny; c) o b o w i ą z k i dla i n s t y t u t ó w duchownych, dla gminy i rządu (podatek, szarwark drogowy) oraz dla Dyrekcji U b e z p i e c z e ń (składka ogniowa). Zakres informacji zawartych-w tabelach prestacyjnych jest bardzo szeroki i daje s p o s o b n o ś ć s z c z e g ó ł o w e g o w g l ą d u w sytuację materialną c h ł o p ó w . Stwarza też m o ż l i w o ś ć poznania struktury spoleczno-ckonomicznej ó w c z e s n e j wsi w okresie p o p r z e d z a j ą c y m u w ł a s z c z e n i e . K i l k a innych d o k u m e n t ó w tego samego z e s p o ł u u m o ż l i w i a natomiast d o ś ć d o k ł a d n e p r z e ś l e d z e n i e przebiegu realizacji ukazu u w ł a s z c z e n i o w e g o z 1864 r. (tabele likwidacyjne wsi z lat 1866-1869) . M a t e r i a ł y te m o g ą b y ć wykorzystane do badań p o r ó w n u j ą c y c h s y t u a c j ę s p o ł e c z n ą i m a t e r i a l n ą c h ł o p ó w Woli Pękoszewskiej i okolicznych wsi na p r z e ł o m i e lat 60- i 70-ych z okresem p r z e d u w ł a s z c z e n i o w y m ( s z c z e g ó l n i e lata 1846-1850). P r z e ł o m e m w tamtych latach b y ł o u w ł a s z c z e n i e , nadanie praw �170 ANDRZEJ STAWARZ w ł a s n o ś c i c h ł o p o m użytkującym z i e m i ę . Warto w tym miejscu p r z y t o c z y ć - za j e d n y m z d o k u m e n t ó w omawianego zespołu akt - fragment jednej z u m ó w , j a k i e spisywano w u r z ę d z i e wójta gminy m i ę d z y dziedzicem a c h ł o p a m i : „[...] A r t y k u ł lszy. Grunta we wsi zarobnej Zawady do D ó b r Wola P ę k o s z e ­ wska należącej w Gminie Wola P ę k o s z e w s k a w O k r ę g u i Powiecie Rawskim w Guberni Warszawskiej p o ł o ż o n e Tabellami prestacyjnymi z roku 1846 objęte z k t ó r y c h w ł o ś c i a n i e odrabiają dotąd r o b o c i z n ę , Właściciele t y c h ż e g r u n t ó w bracia Konstanty i Jan G ó r s c y w y p u s z c z a j ą takowe w czynsz wieczysty od I g o Stycznia 1862 roku W ł o ś c i a n o m we wsi Zawady osiedlonej, z nadmienieniem, ż e gdy W ł o ś c i a n i e życzyli sobie p o z o s t a ć na tych samych działach j a k i e dotąd uprawiali i gdy nie c h c ą nateraz bydź urządzeni kosztem d o m i n i u m w s p o s ó b dla nich dogodniejszy pozostają obecnie na tych samych co dotąd działach i m a j ą grunta swoje na trzy pola i trzy dodatki podzielone [ . . . ] " . 2 3 W ł a ś c i c i e l e d ó b r w pełni zdawali sobie s p r a w ę z tego, iż system feudalny jest anachronizmem, s t ą d - u p r z e d z a j ą c nieco wydarzenia lat 1863-1864 - p r z y z n a l i r o l n i k o m w s w o i c h dobrach prawo u ż y t k o w a n i a zajmowanej z i e m i . W aktach z e s p o ł u z a c h o w a ł y s i ę z r e s z t ą i inne znamienne p r z y k ł a d y p o t w i e r d z a j ą c e znacznie w i ę k s z ą od p r z e c i ę t n e j d b a ł o ś ć w ł a ś c i c i e l i d ó b r o r o z w ó j poddanych sobie c h ł o p ó w . W y r a ż a ł o s i ę to m . i n . w n i e c h ę t n y m stosunku G ó r s k i c h do egzekwowania p a ń s z c z y z n y , konsekwentnym c z y n ­ szowaniu i t p . G ó r s c y j a k o n o w o c z e ś n i e m y ś l ą c y w ł a ś c i c i e l e ziemscy do­ strzegali i inne m o ż l i w o ś c i p r z e z w y c i ę ż e n i a s k u t k ó w starego systemu, ś w i a d c z y o t y m jedna z w i e l u w y p o w i e d z i : „[..] Jakie inne jeszcze ź r ó d ł a w p ł y w a ć m o g ą na p o m y ś l n o ś ć w ł o ś c i a n i n a ? Opieka nieustanna dziedzica nad n i m , dobry m u dany przez niego [ t j . dziedzica - dop. A . S . j w gospodar­ stwie p r z y k ł a d , z a c h ę c a n i e do pracy w s z e l k i m i ś r o d k a m i w dziedzica m o ż ­ n o ś c i b ę d ą c e m i - bo powodem i c h n ę d z y w pewnych o k o l i c a c h jest p r ó ż n i a c ­ t w o i n i e r z ą d , na ten ostatni p o w ó d w a ż n y m i skutecznym b y ł o b y ś r o d k i e m Kassa O s z c z ę d n o ś c i c z y l i pewien grosz z j e g o d o c h o d ó w a ł a t w i e j jeszcze z zarobku najmu na o s z c z ę d n o ś ć złożony^ f . . . J " . 24 P o d s u m o w u j ą c informacje na temat zawartości akt majątku Wola Pękosze­ wska, należy p o d k r e ś l i ć , ż e materiały tego zespołu w e s p ó ł z aktami innego rodzaju s t a n o w i ą d o b r ą bazę ź r ó d ł o w ą do podjęcia szerzej zakrojonych b a d a ń etnograficzno-historycznych nad rozwojem kultury wsi mazowieckiej na prze­ strzeni X I X w. Przypisy * Archiwum Państwowe 4V Żyrardowie [dalej: APŻJ, Inwentarze archiwalne, r. 35, Akia majątku ziemskiego Wola oprać A. Stawarz, Żyrardów 1978. Z Por. Słownik 3 Tamże, t. XIV, Warszawa 1895, s. 479. 4 Tamże. Geograficzny Kriilesnra Polskiego. I. XIII, Warszawa 1893. s. 794. ^ APŻ, Akta mająthi.... sygn. 8. ^Rodzina. 7 Herbarz Por. Polski Słownik szlachty polskiej. Biograficzny. Opracowany przez Sweryna 1. V I I I , Wroclaw 1959-1960. lir Untskiego. 1. IV. Warszawa 1907. s. 279. Pękoszewska, �A K T A MAJĄTKU Z I E M S K I E G O W O L A PĘKOSZEWSKA A P Ż , Akia majątku 171 .... sygn. 9 . 9 Por. P S B , t. V I I I , s. 4 3 5 . Tamże, s. 4 3 6 i nasi. Słownik Geograficzny .... t. X I I I , s. 794, t. X I V , s. 470. A P Ż , Akia majątku..., ^ Słownik Geograficzny .... op. cit. 1 1 ^ Рог. P. B a ń k o w s k i , Archiwalia ^ prywatne (pojęcie, A P Ż , Hipoteka Porządkowanie zakres gromadzenia, w Sochaczewie, APŻ, Akia majątku archiwaliów „ A i ć h c i o n " , I. 19/20: 1951. s. 194-216; T. Z i У I i ń s к a, prywatnych. metody opracowania), sygn. 12. 14-18. 19. „ A r c h e i o n " , t. 56: 1971, s. 71-88. sygn. 3 6 6 - 3 6 7 . sygn. 30. ^ Tamże, sygn. 7 Tamże, k. 7. 8 Tamże, k. 2 1 . ^ Por. Z . S t a n k i e w i c z , Tabele prest acyjne jako iródlo wiadomości o przemianach wsi Królestwa Polskiego w połowie XIX wieku, „Przegląd H i s t o r y c z n y " , t. 5 3 : 1962, z. 2, s. 313-314. ^" APŻ, Akia majątku..., sy " * Tamże, s y g n . 55, k. 17. ł ^ Tamże, sygn. 5 1 , k. 4. Andrzej Stawarz F I L E S O FT H E LANDED E S T A T E W O L A PĘKOSZEWSKA AND T H E I R V A L U E AS S O U R C E S F O R E T H N O G R A P H I C HISTORICAL RESEARCHES Summary Ethnographes researching the history peasant culture of the region of Mazovia as it was at the turn of two last centuries have not sufficiently exploited archival documents as sources, whereas there is a large data base at our disposal in different categories of records: registers, documents of records offices, of notary's offices, of communal self-government as well as maps and iconography. Most of those records are kept in National or Church Archives. To the most valuable, although not always well preserved categories of sources belong sets of documents concerning the management of landed estetes (left after abolishing manors and kept in archives). In the article the author presents an example of such set. T h e documents come from the manor Wola P ę k o s z e w s k a (central Poland) and were produced in the years 1824-1936. They contain a lot of interesting data informing about changes of-the ownership of property, formation of the boundaries of the demedne, divisions of the properly as well as the economic development of the manorial farm and of the village. T h e most valuable evidence show the economy in the late years of the period of serfdom system and, first of all the process of enfranchisement, granting peasants with land due to the decree of Tsar of Rossia in 1864. We can thus follow the orinins of peasant economy in capitalism. We can also learn about the activities of the owners of estate helping their former villeins to become self-sufficient farmers (they had changed serfdom services to land annuity already before 1864 and, granted peasants with plots of land very efficiently). The discussed documents proved to be useful for ethnography as well. One of the richest in information is the „ i n v e n t o r y of the manor" from 1824 comprising a very detailed record of the buildings belonging to the manorial farm as well as those used by peasants. Objects of everyday use of various kinds have been mentioned there: furnishing, kitchen implements and tools. Documents from later periods (1846-1870) also provide data illustrating standard of material culture. T h e y are good evidence for socio-economic stratification of the rural population, They �172 ANDRZEJ STAWARZ give information about breaking the ties of mulal dependence and obligations between the manor and the villagers in the second half of the nineteenth century. That is why the author considers them valuable for historical ethnography. Translated by Л/та Kiiczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4b983fb47da68fd9f1f6f68255a962be.pdf cb08fb9b79b703bfde50e6054f377780 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1413 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1306 Title A name given to the resource Ze studiów nad mazowieckim budownictwem wiejskim drugiej połowy XVIII w. i oswieceniową wizją kultury ludowej / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2, s.145-164 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", i. X X X V : 1991, z. 2 P I . I S S N 01)71-1861 CZĘŚĆ II ANDRZEJ W O Ź N I A K ( I H K M P A N , Warszawa) ZE STUDIÓW NADM A Z O W I E C K I M BUDOWNICTWEM WIEJSKIM 2 P O L O W Y X V I I I W. I O Ś W I E C E N I O W Ą W I Z J Ę KULTURY LUDOWEJ 1. W czerwcu 1784 r. Jan L a c h m a ń s k i , luslralor księcia M i c h a ł a Jerzego Poniatowskiego, brata króla S t a n i s ł a w a Augusta, a p o d ó w c z a s biskupa krako­ wskiego, z ł o ż y ł podpis pod s p o r z ą d z o n y m w ł a ś n i e inwentarzem jego „ d ó b r dziedzicznych" Czosnowa i M a ł o c i c . Dobra le, jak czytamy we w s t ę p i e do inwentarza, p o ł o ż o n e były „w w o j e w ó d z t w i e mazowieckim, ziemi warsza­ wskiej, parafii ł o m i ń s k i e j a diecezji poznańskiej | . . . | nad Wisłą s a m ą , trzy mile od Warszawy z mila od Zakroczymia na trakcie walnym z G d a ń s k a , Prus i w o j e w ó d z t w a prawie całego p ł o c k i e g o do Warszawy i d ą c y m . . . " W ostatnich dziesięcioleciach X V I I I w. były one p r y w a t n ą ("dziedziczną") w ł a s n o ś c i ą księcia biskupa, który w polowie lal 70-tych kupił je, wraz z innymi jeszcze wsiami, aby w y m i e n i ć na n a l e ż ą c e do biskupstwa p ł o c k i e g o dobra Jabłonna. Projekt zmiany dóbr uległ jednak prawdopodobnie j a k i m ś korektom, g d y ż w świetle inwentarza Czosnowa i Małocic z. 1784 r. obie wsie p o z o s t a w a ł y w ó w c z a s nadal jeszcze, przynajmniej formalnie, „ d z i e d z i c z n ą " czyli p r y w a t n ą w ł a s n o ś c i ą biskupa M . J. Poniatowskiego. R ó w n i e ż sprawa niektórych innych d ó b r prywatnych p r z y s z ł e g o prymasa, w świetle późniejszych materiałów ź r ó d ­ ł o w y c h , p r z e d s t a w i a ł a się nieco inaczej niż to podaje Zofia Zielińska, autorka jego biogramu w Polskim Słowniku Biograficznym (Zielińska 1983, s. 462). B y ć m o ż e zresztą, w ł a ś n i e le nie do końca z a ł a t w i o n e sprawy w ł a s n o ś c i o w e miały j a k i ś z w i ą z e k z wydanym przez księcia biskupa, jak pisze J. L a c h m a ń s k i , „ w y r a ź n y m zleceniem", s p o r z ą d z e n i a inwentarza obu wsi. R ę k o p i s tego inwentarza przechowywany jest w A r c h i w u m G ł ó w n y m A k t D a w n y c h w Warszawie w zespole akt A r c h i w u m Potockich z J a b ł o n n y nr 113. Jest to p o s z y ł 12 nie numerowanych karl d u ż e g o formatu w o k ł a d c e z następu­ j ą c y m t y t u ł e m : Inwentarz dóbr dziedzicznych Czosnowa i Małocic in Anno 1784 sporządzony. Po w s t ę p i e o k r e ś l a j ą c y m położenie dóbr, ich p r z y n a l e ż n o ś ć a d m i n i s t r a c y j n ą i kościelną, o d l e g ł o ś ć od najbliższych o ś r o d k ó w miejskich, itp. następuje opis drewnianego budynku mieszkalnego, sadu i gospodarczych z a b u d o w a ń lolwar- �146 A N D K Z I J WOŹNIAK cznych w Czosnowie, spis s p r z ę t ó w gospodarczych na folwarku oraz inwenta­ rza ż y w e g o i z a s i e w k ó w dworskich, a dalej opis zabudowy wsi z a t y t u ł o w a n y wprawdzie Chalupy chłopskie wsi Czosnowa, ale zawierający r ó w n i e ż wiado­ mości o znajdujących się przy tych c h a ł u p a c h budynkach gospodarczych. Po zabudowaniach c h ł o p s k i c h lustrator opisał wiejską kuźnię i znajdujące się w niej „statki kowalskie". Dalej następuje obszerny opis austerii oraz znajdu­ j ą c e j s i ę przed nią studni i inwentarz s p r z ę t ó w i naczyń karczemnych. C z ę ś ć dokumentu p o ś w i ę c o n a M a ł o c i c o m zawiera lustrację tamtejszej karczmy i za­ b u d o w a ń c h ł o p s k i c h . Dalsza jego c z ę ś ć to opis pól i o g r o d ó w folwarcznych oraz c h ł o p s k i c h w Czosnowie i Malocicach, następna z a ś - tabelaryczny spis osiadłości obu wsi „z w y r a ż e n i e m d o m ó w , imion i nazwisk chłopów, ról cią­ głych, dzieci, majątku, tłoki, p a ń s z c z y z n y tygodniowej | . . . | , z a k ł a d u (tj. załogi - A . W . ) , z b o ż a , sprzętu gospodarskiego, podymnego, danin i c z y n s z ó w . " Ostatnie karty inwentarza - Powinności poddanych Czosnowa i Małocic - oprócz, w ł a ś c i w y c h p o w i n n o ś c i chłopskich, b ę d ą c y c h c z ę ś c i o w o p o w t ó r z e ­ niem lego, co wykazano w labeli, zawierają również kilka p u n k t ó w o charakte­ rze i n s t r u k t a ż o w y m (jeden z nich dotyczy np. wyrębu drewna budowlanego z lasów). W i a d o m o ś c i o budownictwie wiejskim i folwarcznym zajmują w inwenta­ rzu Czosnowa i M a ł o c i c więcej miejsca niż wszystkie pozostałe informacje. Po budynkach folwarcznych, którymi nie b ę d z i e m y się tu szerzej z a j m o w a ć , naj­ d o k ł a d n i e j opisana została nowowybudowana austeria czosnowska, d o ś ć szcze­ g ó ł o w y jest też opis kuźni w tej samej wsi. W sumie inwentarz zawiera opisy czternastu c h a ł u p i dziesięciu c h ł o p s k i c h b u d y n k ó w gospodarczych (stodół, obór, k o m ó r k i ) o różnym rozplanowaniu i konstrukcji. Najobszerniejsze z łych opisów podają po kilkanaście rozmaitych informacji o u ż y t y c h do budowy materiałach, konstrukcji, rozplanowaniu, po­ kryciu d a c h ó w b u d y n k ó w , itp. w wielu przypadkach uzupełniających się na­ wzajem. O p r ó c z dużej ilości informacji p o z w a l a j ą c y c h wyjaśnić wicie istotnych kwestii z w i ą z a n y c h z budownictwem, inwentarz zawiera również cenne wia­ d o m o ś c i d o t y c z ą c e niektórych innych dziedzin życia obu wsi. D o ś ć obszernie opisuje pola folwarczne i c h ł o p s k i e , których znaczna część zarosła lasem lub krzakami i w y m a g a ł a trzebieży, łąki, las z którego p o c h o d z i ł o drewno na bu­ d o w ę i na o p a ł . Dostarcza, niepełnych wprawdzie, danych o zaludnieniu w s i , wiełkości i strukturze rodzin c h ł o p s k i c h , rozmiarach gospodarstw, ich o b c i ą ż e ­ niach, strukturze upraw, inwentarzu martwym (przede wszystkim tzw. „zało­ dze") i ż y w y m , organizacji gromadzkiego wypasu bydła, zajęciach pozarolni­ czych m i e s z k a ń c ó w wsi. Ten obszerny, miejscami zawierający drobiazgowe wręcz opisy b u d y n k ó w ( z w ł a s z c z a karczemnych i folwarcznych) inwentarz nie jest jednak na tle in­ nych tego rodzaju d o k u m e n t ó w gospodarczych z 2 polowy X V I I I w., niczym w y j ą l k o w y m . Tabelaryczne inwentarze dóbr nieborowskich z lal 8()-tych X V I I I w. z a w i e r a j ą np. po kilkadziesiąt informacji o k a ż d y m gospodarstwie chło­ pskim, nic licząc w i a d o m o ś c i d o t y c z ą c y c h całej w s i , często o charakterze �Z E STUDIÓW NAD MAZOWIECKIM BUDOWNICTWEM 147 i n s t r u k t a ż o w y m . Wprawdzie stosunkowo niewiele w nich w i a d o m o ś c i o bu­ downictwie, ale d u ż o danych o gospodarstwie c h ł o p s k i m - strukturze upraw, dobytku, i t p . D o ś ć s z c z e g ó ł o w e opisy z a b u d o w a ń c h ł o p s k i c h i d u ż o wiado­ mości o ich u ż y t k o w n i k a c h z n a l e ź ć można w inwentarzach d ó b r ś r e d n i o z a m o ż ­ nej szlachty z powiatu nurskiego we wschodniej części w o j . mazowieckiego, z lat 70-90-tych X V I I I w. ( W o ź n i a k I988a, s. 4). Na początku X I X w. w inwe­ ntarzach d ó b r ziemskich, m.in. mazowieckich, o p r ó c z obszernych o p i s ó w c h ł o ­ pskich c h a ł u p i b u d y n k ó w gospodarczych, pojawiają się niekiedy r ó w n i e ż ich wymiary i plany (Baranowski, Bartyś I960). Inwentarz Czosnowa i M a ł o c i c , inwentarze nieborowskic, a w pewnej mie­ rze nawet i te z powiatu nurskiego, z ich s z c z e g ó ł o w y m i opisami b u d y n k ó w folwarcznych, austerii i osiadłości c h ł o p s k i c h , instruktarze w s p o s ó b drobiaz­ gowy regulujące funkcjonowania dóbr, notatki gospodarcze i obszerna kore­ spondencja z oficjalistami, to znajdujące odbicie w różnych dokumentach prze­ j a w y tej samej tendencji - d ą ż e n i a do usprawnienia gospodarstwa wiejskiego; wprowadzania nowych, efektywniejszych s p o s o b ó w gospodarowania i spraw­ niejszej administracji dóbr, charakterystyczne dla ostatnich d z i e s i ę c i o l e c i X V I I I w i e k u . Ten specyficzny, utylitarny kierunek zainteresowania wsią, a ści­ ślej gospodarstwem wiejskim, miał swe źródła, c h o ć inspiracje nic zawsze działały tu w s p o s ó b b e z p o ś r e d n i , w ideologii Oświecenia. O ś w i e c e n i o w e has­ ło: „ w i e d z a rządzi ś w i a t e m " , w Polsce 2 połowy X V I I I w. p r z y b i e r a ł o w pra­ ktyce p o s t a ć r ó ż n o r o d n y c h w s k a z ó w e k racjonalnego p o s t ę p o w a n i a , p o c z ą w s z y od recept technicznych, zasad gospodarowania, administrowania, a na prawid­ łach moralnych k o ń c z ą c . Wiedza, nauka, pojmowana była w s p o s ó b utylitarny, dydaktyczny, jako ś r o d e k zaspokajania potrzeb ludzkich. O ś w i e c e n i o w e hasła, g ł o s z o n e przez n i e l i c z n ą jeszcze elitę intelektualną w s p i e r a n ą przez m o ż n y c h m e c e n a s ó w , c h o ć w zamierzeniach obliczone na p o w s z e c h n o ś ć , trafiały do ograniczonej liczby a d r e s a t ó w (Opałek 1971, s. 243-244). Znacznie szerszy był prawdopodobnie krąg tych, co w odpowiednio przetworzonej formie stosowali te recepty racjonalnego gospodarowania nie interesując s i ę z u p e ł n i e ich ideo­ logicznym uzasadnieniem. Te czysto praktyczne motywy zainteresowania wsią w Polsce 2 p o ł o w y X V I I I w. w ś r ó d o ś w i e c o n y c h często podbudowane elemen­ tami myśli ekonomicznej fizjokralów, nie były jednak j e d y n y m i . Kwestia c h ł o p s k a np. b ę d ą c a g ł ó w n y m problemem s p o ł e c z n y m tamtych c z a s ó w , zajmo­ w a ł a wiele miejsca w publicystyce chylącej się do upadku Rzeczypospolitej, c h o ć najczęściej p o d p o r z ą d k o w y w a n o j ą sprawie utrzymania n i e p o d l e g ł o ś c i p a ń s t w a ( W o ź n i a k 1987, s. 20). D o ś ć ż y w e było zainteresowanie ludnością wiejską - ludem, w literaturze pięknej okresu Oświecenia i c h o ć jego źródła były bardzo r ó ż n o r o d n e , lo w i ę k s z o ś ć ich w y p ł y w a ł a z przesłanek ideologicznych epoki. Tradycja ludowa stała s i ę przedmiotem zainteresowania historyków, którzy skłonni b y l i t r a k t o w a ć j ą jako ź r ó d ł o historyczne r ó w n o r z ę d n e dokumentom pisanym ( W o ź n i a k 1987, s. 26-31). Klimat epoki sprzyjał też odkrywaniu wsi jako pasjonującego tematu twór­ czości artystycznej. Krajobraz wiejski, l u d n o ś ć wiejska, pojawiają s i e w malar1 �148 ANDR/,1 i i W O Ź N I A K siwie, w rysunkach i szkicach Canaletta, Norblina, O r ł o w s k i e g o , P ł o ń s k i e g o i innych. Inspirowane ideologia. Oświecenia zainlcresowanie ludnością w i e j s k ą i nie­ k t ó r y m i dziedzinami jej kultury przejawiało się w 2 polowie X V I I I w. w s p o s ó b r ó ż n o r o d n y i bardzo wielokierunkowy. W y m i e n i ł e m tu kilka zaledwie przykła­ d ó w , ale ich wachlarz jest n i e p o r ó w n a n i e szerszy. P r z e j a w ó w takich zainter­ e s o w a ń , j a k j u ż w s p o m n i a ł e m , m o ż n a s z u k a ć z a r ó w n o w dokumentach o cha­ rakterze gospodarczym j a k i w p r o t o k ó ł a c h wizytacji diecezjalnych, w podrę­ cznikach gospodarstwa wiejskiego i w historiografii, we wszystkich rodzajach ó w c z e s n e j literatury i w sztuce. Obfitość ź r ó d e ł z ostatnich dziesięcioleci X V I I I w. m ó w i ą c y c h o wsi i jej m i e s z k a ń c a c h , z w ł a s z c z a w p o r ó w n a n i u z okresami poprzednimi, jest ogrom­ na. N i e wszystkie jednak dziedziny życia wsi budziły w ó w c z a s zainteresowa­ nie. Nie wszystkie z tych, którymi się interesowano umiano czy z d ą ż o n o o p i s a ć . Nie wszystko co napisano, z a c h o w a ł o się do naszych c z a s ó w . N i e k t ó r e z w ł a s z ­ cza regiony Polski (a do takich należy m.in. Mazowsze) ostatnia wojna pozba­ wiła znacznej, a nawet przeważającej części z a s o b ó w ź r ó d ł o w y c h . J e d n ą z tych dziedzin kultury wsi polskiej 2 połowy X V I I I w. r ó w n i e ż i mazowieckiej, które m a j ą stosunkowo b o g a t ą d o k u m e n t a c j ę ź r ó d ł o w ą , jest budownictwo. Wśród ź r ó d e ł pisanych największe znaczenie dla badań nad budownictwem c h ł o p s k i m we wsi pańszczyźnianej lego okresu mają inwenta­ rze d ó b r ziemskich. W mazowieckich z e s p o ł a c h archiwalnych dokumenty o charakterze gospo­ darczym - inwentarze oraz z a w i e r a j ą c e r ó w n i e ż wiele w i a d o m o ś c i o budownic­ twie, rachunki i korespondencja gospodarcza, instrukcje dla administracji d ó b r i oficjalistów, należą do najlepiej zaclunvanych kategorii ź r ó d e ł . Cenne wiado­ m o ś c i o mazowieckim budownictwie wiejskim z n a l e ź ć m o ż n a r ó w n i e ż w nie­ k t ó r y c h wizytacjach diecezjalnych z końca X V I I I w. Sporo niejasnych kwestii z w i ą z a n y c h z finansowaniem budowy u ż y t k o w a n y c h przez c h ł o p ó w zabudo­ w a ń mieszkalnych i gospodarczych, c h ł o p s k i m i prawami do ziemi i zagrody pozwala wyjaśnić literatura publicystyczna z tego okresu, c h o ć j u ż w o g ó l n o ­ polskim, a nie tylko regionalnym, mazowieckim wymiarze. W r o z w i ą z y w a n i u n i e k t ó r y c h p r o b l e m ó w z w i ą z a n y c h z rozplanowaniem b u d y n k ó w mieszkal­ nych pomocna b y ć m o ż e X V I I J-wicczna historiografia, a w ł a ś c i w i e jedno wybitne dzieło z tego okresu - ks. J. Kilowicza, Opis obyczajów za panowania Augusta ¡II oraz relacje podróżujących w ó w c z a s po Polsce c u d z o z i e m c ó w . P o d o b n ą rolę spełniają źródła ikonograficzne i wykorzystane w l y m opracowa­ niu źródła kartograficzne - „ o b r a z k o w e " mapy s p o r z ą d z o n e w czasie procesu 0 granice dóbr. Z a r ó w n o uwagi ks. Kilowicza o c h a ł u p a c h c h ł o p s k i c h , jak 1 wspomniane źródła ikonograficzne o d n o s z ą się do Mazowsza. S p r ó b u j m y zatem, w y k o r z y s t u j ą c przede wszystkim d o ś ć bogate zasoby ź r ó d e ł z epoki a w m i a r ę potrzeby r ó w n i e ż X l X - w i e c z n e opisy b u d y n k ó w „sta­ rych" (przede wszystkim mieszkalnych), t j . p o c h o d z ą c y c h z XVI1-XVI11 w. o d t w o r z y ć obraz mazowieckiego budownictwa wiejskiego z 2 połowy X V I I I w. Badania nad X V I I I - w i e c z n y m budownictwem wiejskim prowadzono j u ż od �Z E STUDIÓW NAD MAZOWIECKIM BUDOWNICTWEM 149 dawna w Wielkopolsce właściwej i w Izw. Wielkopolsce Wschodniej, w M a ł o ­ polsce na Kujawach i na Śląsku, brak natomiast prac na ten temat d o t y c z ą c y c h Mazowsza. T r o c h ę miejsca poświęciłem tej kwestii, p r z e w a ż n i e jednak na marginesie innych z a g a d n i e ń , w paru swoich w c z e ś n i e j s z y c h opracowaniach ( W o ź n i a k 1983; 1987; 1988b). Dwa osobne artykuły: jeden poświęcony budownictwu Czosnowa i M a ł o c i c w świetle inwentarza z 1784 г., drugi z a ś d o t y c z ą c y tej samej problematyki, na pograniczu mazowiccko-podlaskim, jeszcze się nie u k a z a ł y ( W o ź n i a k 1985, 1988a). Ten jest próbą podsumowania w i a d o m o ś c i 0 mazowieckim budownictwie wiejskim X V I I I w. z w c z e ś n i e j s z y c h opraco­ w a ń , u z u p e ł n i o n y c h o materiały z innych terenów Mazowsza. Wykorzystane w nim źródła archiwalne przechowywane są w A r c h i w u m G ł ó w n y m A k t Dawnych ( A G A D ) i A r c h i w u m Diecezjalnym w Płocku ( A D P ) 1 o d n o s z ą się, podobnie j a k i inne materiały, na które się tu powołuję, do terenu trzech przedrozbiorowych w o j e w ó d z t w mazowieckich: p ł o c k i e g o , mazowiec­ kiego i rawskiego. 2. W problematyce trwania i zmiany w kulturze ludowej zagadnienie stało­ ści osadnictwa wiejskiego należy do podstawowych. Z w r a c a ł na nie u w a g ę K. Dobrowolski, w y m i e n i a j ą c je jako jeden z dwu najważniejszych c z y n n i k ó w sprzyjających k s z t a ł t o w a n i u się chłopskiej kultury tradycyjnej (Dobrowolski 1966, s. 80). Znaczna t r w a ł o ś ć osadnictwa w y s t ę p o w a ł a we wsi p o u w ł a s z c z e n i o w e j , a w okresie w c z e ś n i e j s z y m przede wszystkim w tych rejonach Polski, gdzie powszechne były tzw. „ l e p s z e " prawa chłopa do ziemi i zagrody. Przed uwła­ szczeniem były one stosunkowo m a ł o rozpowszechnione na ziemiach ś r o d k o ­ wej Polski, a chłopi mazowieccy w większości ich nie posiadali. W X V I I I w. d o m i n u j ą c ą na Mazowszu formą posiadania ziemi był rodzaj bezterminowej d z i e r ż a w y , w warunkach której c h ł o p nie posiadał ż a d n y c h praw do uprawianej przez siebie ziemi. B y ł on jedynie jej u ż y t k o w n i k i e m i m ó g ł być z niej w każdej c h w i l i przez właściciela d ó b r usunięty. Z „ l e p s z y m prawem", tzw. prawem zakupnym, stosunkowo powszechnym np. w M a ł o p o l s c e , na Mazowszu spoty­ kamy s i e w n i e k t ó r y c h wsiach dóbr duchownych i królcwsz.czyzn. Prawo zakupne' p o z w a l a ł o c h ł o p u na z a m i a n ę ziemi, puszczenie jej w d z i e r ż a w ę , zastaw, s p r z e d a ż , przekazanie potomstwu w całości lub w c z ę ś c i a c h . Wszystkie te działania m o g ł y być jednak dokonywane tylko za z g o d ą dworu. To niewielkie upowszechnienie praw zakupnych, o p r ó c z wielu innych konsekwencji, b y ł o j e d n ą z g ł ó w n y c h przyczyn charakterystycznej dla mazowieckiej wsi pańsz­ c z y ź n i a n e j 2 p o ł o w y X V I I I w., braku stałości osadnictwa ( W o ź n i a k 1987, s. 53-58; 63-70). Z c h ł o p s k i m prawem do ziemi w i ą z a ł o się r ó w n i e ż prawo do zagrody. W X V I I I - w i e c z n e j mazowieckiej wsi p a ń s z c z y ź n i a n e j zagroda nie była prze­ w a ż n i e w ł a s n o ś c i ą c h ł o p a . W dobrach prywatnych chalupa a często r ó w n i e ż budynki gospodarcze budowane były z dworskiego materiału, na koszt d w o r u i s t a n o w i ł y jego w ł a s n o ś ć . Niekiedy d w ó r b u d o w a ł chłopu tylko c h a ł u p ę , z a ś �150 ANDRZEJ W O Ź N I A K na budynki gospodarcze d a w a ł jedy nic materiał. W niektórych dobrach r ó w n i e ż i p o w a ż n i e j s z e remonty z a b u d o w a ń c h ł o p s k i c h przeprowadzane były na koszt d w o r u . " Nieco częściej budowali chłopi na w ł a s n y koszt chałupy, a z w ł a s z c z a zabudowania gospodarcze w k r ó l c w s z c z y z n a c h i dobrach duchownych (Woź­ niak 1983, s. 135). „ P o d d a n y , co tylko ożeni się, nie mający więcej majątku swego, tylko na sobie to odzienie, które w y s ł u ż y ł parobkiem będąc, zaraz z w y k ł b y w a ć do osiadania gruntu przymuszany [...] Takiemu gdy postawi pan ziemianin c h a ł u p ę i da woły, rozumie, ż e z a p o m o ż e n i u tego poddanego swego j u ż uczynił z a d o ś ć , w i ę c pociąga go do tych wszystkich p o w i n n o ś c i , które zaledwie o d b y ć m o ż e zestarzały i j u ż dobrze z a p o m o ż o n y gospodarz". Tak p r z e d s t a w i a ł w 1767 r. sytuację nowo osadzonego na gospodarstwie m a ł ż e ń s t w a c h ł o p s k i e g o redago­ wany przez F. Bohomolca „ M o n i t o r " . Chałupa jest tu wymieniana razem z w o ł a m i , jako jedna z zasadniczych części s k ł a d o w y c h pomocy dworskiej dla o b e j m u j ą c e g o gospodarstwo p a ń s z c z y ź n i a n e c h ł o p a . Jest w ł a ś c i w i e jeszcze j e d n y m elementem tzw. załogi, c h o ć formalnie nie była do niej zaliczana. Tak też w p o c z ą t k a c h X I X w. przedstawiali to w swej skardze posiadający prawa zakupne chłopi ze wsi fnwald na dawnym pograniczu ś l ą s k o - p o l s k i m . Udowad­ niali mianowicie, że „nigdy całej p a ń s z c z y z n y nie r o b i l i " i nie są do tego z o b o w i ą z a n i , bo mają „grunta zakupne", a tylko w „takich dobrach poddani m u s z ą o d r a b i a ć c a ł k o w i t ą p a ń s z c z y z n ę , gdzie s ą grunty niczakupne, dominikalne, gdzie dom i sprzęty rolnicze są d o m i n i k a l n ą w ł a s n o ś c i ą " , tu z a ś domi­ nium nic i m nie daje, wszystko jest ich w ł a s n o ś c i ą . Podobnie przcdslawiono s p r a w ę w ł a s n o ś c i domostw c h ł o p s k i c h w kontekście praw do ziemi w ź r ó d ł a c h z 2 p o ł o w y X V I I I w., z w ł a s z c z a w publicystyce (Woźniak 1985, s. 17-18; 1987, s. 58). C z ę s t o d w ó r , chcąc ś c i ą g n ą ć do d ó b r nowego chłopa, b u d o w a ł mu swoim kosztem c h a ł u p ę . S z c z e g ó l n i e powszechne było lo we wsi mazowieckiej dru­ giej połowy X V I I I w., bardziej niż v/iessv innych rejonach Polski wyniszczonej i wyludnionej d z i a ł a n i a m i wojennymi z p o c z ą t k ó w stulecia licznymi p ó ź n i e j ­ szymi epidemiami i wieloletnimi nieurodzajami. Panujące w ó w c z a s na Mazo­ wszu stosunki, w dziedzinie chłopskich praw do zagrody, d a d z ą się zresztą o d n i e ś ć wstecz co najmniej do s c h y ł k u ś r e d n i o w i e c z a i bardzo tu rozpowszech­ nionej, a regulowanej przez prawo ziemskie (ius terrestre) instytucji pomocy feudalnej - załogi ( W o ź n i a k 1985, s. 18-19). N i e k t ó r e budynki gospodarcze, z w ł a s z c z a niniejsze, o nieskomplikowanym rozplanowaniu i konstrukcji - chlewy, chlewiki, k o m ó r k i (rzadziej s t o d o ł y ) , chłopi wznosili na w ł a s n y koszt, a niekiedy w r ę c z budowali je sami. Drewno na b u d o w ę , ściśle reglamentowane, dostawali z dworskiego lasu. W M a ł o c i cach drewno budowlane w o ż o n o z tamtejszego p o d m o k ł e g o lasu, z i m ą prawdo­ podobnie na saniach ( W o ź n i a k 1985, s. 20). O przestrzennym rozplanowaniu zagrody chłopskiej X V I l l - w i e c z n e źródła - z a r ó w n o dokumenty gospodarcze jak i materiały kartograficzne i ikonografi­ czne - zawierają niewiele w i a d o m o ś c i . Było ono zresztą na Mazowszu, podo­ bnie j a k w wieku X I X d o s y ć z r ó ż n i c o w a n e w zależności od terenu, miejsco- �ZE STUDIÓW NAD MAZOWIECKIM BUDOWNICTWEM 151 wych w a r u n k ó w , tradycji czy z a r z ą d z e ń właścicieli ziemskich. Na podstawie inwentarza dóbr O j r z e n i e - W i e ś Wojtkowa i Grabowiec w powiecie ciechano­ w s k i m z a w i e r a j ą c e g o s z c z e g ó l n i e d o k ł a d n e opisy osiadłości c h ł o p s k i c h , m o ż n a w n i o s k o w a ć iż w tamtych okolicach w y s t ę p o w a ! typ zagrody p a ń s z c z y ź n i a n e ­ go chłopa z a ł o ż n e g o , prawdopodobnie p ó l w ł ó k o w e g o , w kształcie otwartego, lub odgrodzonego płotem od gościńca prostokąta. Jedno jego d ł u ż s z e r a m i ę tworzyła c h a ł u p a , stojąca przypuszczalnie szczytem do gościńca oraz chlew albo szopa. K r ó t s z e r a m i ę stanowiła prostopadła do tych b u d y n k ó w stodoła, niekiedy z p r z y b u d o w a n ą do niej s z o p ą lub k o m ó r k ą , naprzeciw z a ś c h a ł u p y stały p o z o s t a ł e zabudowania gospodarskie, np. drugi chlew, wozownia, spi­ chlerz. Opisana zagroda reprezentuje typ w y j ą t k o w o jak na tamte czasy rozbu­ dowany wielobudynkowy, ( W o ź n i a k 1983, s. 136). Podobnie wiclobudynkowe zagrody o z b l i ż o n y m , j a k się wydaje rozplanowaniu, w y s t ę p o w a ł y we wsi M a ł o c i n , s t a n o w i ą c e j poświętne kościoła s z r e ń s k i e g o w pobliskiej ziemi mła­ wskiej i opisanej w wizytacji diecezji płockiej z 1775 r. Zagroda w Malocinie składała się p r z e w a ż n i e z 4-5 b u d y n k ó w : chałupy, stodoly, szopy dla bydła, stajni dla koni, owczarni a niekiedy także spichlerza, „ w o z a r k i " czy komory przy stajni, raz z a ś wspomniano r ó w n i e ż o ocembrowanej studni. Malocin b y ł jednak j a k na tamte czasy w s i ą d o ś ć z a m o ż n ą , gospodarstwa były lam w ł ó k o w e , a gospodarze c h o ć mieli z a ł o g ę , kilkanaście lat wcześniej zostali „na czynsz o b r ó c e n i " (Materiały 1984, s. 286-291). W innych wsiach okolic Ciechanowa - Romanowie, Zakrzewie czy też. w Rymbieszach w s ą s i e d n i m przasnyskim, w opisach z a g r ó d c h ł o p s k i c h inwe­ ntarze w y m i e n i a j ą jedynie chałupy i stodoły. Brak również, z a b u d o w a ń inwe­ ntarskich - stajni, c h l e w ó w w w i ę k s z o ś c i z a g r ó d , nawet p ó l w ł ó k o w y c h w Czosnowie i M a ł o c i c a c h w ziemi warszawskiej (Woźniak 1983, s. 136-137). W n i e k t ó r y c h opisach z a g r ó d w Czosnowie m o ż n a znaleźć nieco wiadomo­ ści o sposobie rozmieszczenia składających się na nic b u d y n k ó w . Jedna z. za­ gród np. to tylko c h a ł u p a i m i e s z c z ą c a się pod jednym z nią dachem s t o d ó ł k a , inna składała s i ę z chałupy, przy której znajdowała się „ k o m ó r k a osobliwie postawiona" oraz stodoły „przy której o b ó r k a " . Przy założeniu w z g l ę d n i e s t a ł e g o miesjca stodoły w zagrodzie (jeśli nic w y s t ę p u j e pod jednym dachem z c h a ł u p ą ) , stojącej zazwyczaj w głębi siedliska, prostopadle do chałupy, mo­ ż e m y p r ó b o w a ć n a k r e ś l i ć hipotetyczny obraz zagrody nawet na podstawie tak bardzo lakonicznej informacji z Czosnowa, j a k wzmianka o c h a ł u p i e z dwoma s t o d ó ł k a m i ( W o ź n i a k 1985, s. 21-22). Typem zagrody najczęściej w y s t ę p u j ą c y m w mazowieckiej wsi p a ń s z c z y ź ­ nianej 2 p o ł o w y X V I I I w. wydaje się jednak być typ p o ś r e d n i : ani tak rozbudo­ wany j a k w Ojrzeniach czy Malocinie, ani do tego stopnia zredukowany j a k np. w Romanowie i Zakrzewie. We wsiach p o w i a t ó w nowomiejskiego, wyszogro­ dzkiego, zakroczymskiego, g r ó j e c k i e g o czy nurskiego, zagroda składała się zazwyczaj z chałupy, stodoły, czasem d w u , chlewu (lub dwu) a niekiedy r ó w ­ nież spichlerza, szopy lub k o m ó r k i . Tam, gdzie zagroda składała się tylko z chałupy i stodoly bydlo trzymano w budynku mieszkalnym. Z d a r z a ł o się lo nawet w folwarkach, o czym świad- �152 ANDRZEJ WOŹNIAK czy wzmianka z inwentarza starostwa p i a s e c z y ń s k i e g o z 1722 r. W opisie bu­ dynku, w k t ó r y m m i e s z k a ł tzw. „ g o s p o d a r z " , tj. oficjalista zarządzający folwar­ kiem, czytamy: „izba z piecem prostym [...] ex opposilo lej izby przez sień komora, w klórej w o ł y s l a w a j ą " ( W o ź n i a k 1983, s. 137). Zwyczaj trzymania bydla i innych zwierząt gospodarskich w c h a ł u p i e , prze­ de wszystkim w sieni, ale też i w izbie poświadcza podróżujący po Polsce w latach 70-tych X V I I w. Fryzyjczyk U l r y k Werdum (1971, s. 299), o „ o b ó r c e " w sieni pisał r ó w n i e ż p r z e b y w a j ą c y w Polsce sto lal później Hubert Vautrin (1963, s. 721). W dobrze zagospodarowanych i sprawnie administrowanych dobrach nieborowskich M . H . Radziwiłła, gdzie wprowadzono w ż y c i e wiele z a l e c e ń tzw. „ n o w e g o rolnictwa" i gdzie wszyscy chłopi mieli budynki inwe­ ntarskie, instrukcja dla „ g u b e r n a t o r a " dóbr z. 1783 r. z a k a z y w a ł a trzymania bydła w domach: „ 1 2 . Poddani wszyscy aby się nie opuszczali, grunta swoje dobrze uprawiali, zasiewali, c z y s t o ś ć , o s t r o ż n o ś ć w domach zachowali, bydla w domu nie cho­ wali i nie k a r m i l i , budynki dobrze reparowali (Instrukcje 1963, s. 304). C h o ć , j a k s i ę wydaje, takie i podobne zakazy czy zalecenia nie należały w ó w c z a s , przynajmniej w w i ę k s z y c h dobrach, do rzadkości, zwyczaj o k a z a ł s i ę bardziej ż y w o t n y i np. w niektórych okolicach Mazowsza (Czerskie), bydlo i świnie powszechnie trzymano w sieni w lalach 60-tych X I X w. ( K o z ł o w s k i 1867-1869, s. 369), a M . Trawi ńska pisze, że na niektórych terenach było lo d o ś ć c z ę s t e jeszcze po I I wojnie światowej (Trawińska 1968, s. 62-65). W przypadku braku stodoły w zagrodzie c h ł o p s k i e j , lub braku w niej miej­ sca, plony przechowywano w brogach, o których jednak łatwiej z n a l e ź ć w z m i a n k i w staropolskiej literaturze pięknej niż w mazowieckich źródłach pisanych (Gloger 1974, s. 208). Zarys c h a ł u p c h ł o p s k i c h i brogu z daszkiem na czterech s ł u p a c h w i d a ć w tle jednego z r y s u n k ó w J. P. Norblina przedstawiają­ cego sejmik szlachecki na Mazowszu lub L u b e l s z c z y ź n i c , gdzie malarz najczę­ ściej p r z e b y w a ł . W dobrach, w których w y s t ę p o w a ł w y r a ź n y podział c h ł o p ó w na kategorie, z n a j d o w a ł on w pewnym stopniu odbicie w z r ó ż n i c o w a n y m pod w z g l ę d e m ilości b u d y n k ó w s k ł a d z i e zagrody. W Czosnowie i Malocicach zagrody jednobudynkowe, tj. bez j a k i c h k o l w i e k z a b u d o w a ń gospodarczych zamieszkiwali r z e m i e ś l n i c y wiejscy, czasem komornice (po 2 w c h a ł u p i e ) . Zagrody gospoda­ rzy z a ł o ż n y c h (na p ó ł w l o c z k a c h ) , składały s i ę o p r ó c z chalup ze s t o d ó ł (niekiedy d w ó c h ) i w pojedynczych przypadkach stajenek. Wyraźniej rysuje s i ę to z r ó ż ­ nicowanie w dobrach strzembowskich w Zakroczymskiem, gdzie najbardziej rozbudowane były zagrody „ g m u r s k i e " ( p ó ł w ł ó c z n i c z e ) . Składały s i ę one za­ zwyczaj, o p r ó c z chalupy, z 1-2 stodół, p r z e w a ż n i e , c h o ć nie zawsze, miały 1 a niekiedy 2 chlewy, rzadko k o m ó r k i lub szopki. Te ostalnie budowane były zazwyczaj przez samych c h ł o p ó w . W zagrodach o g r o d n i k ó w , s i e d z ą c y c h na gospodarstwach ć w i e r ć w ł ó k o w y c h , w y s t ę p o w a ł j u ż w niektórych wypadkach z u p e ł n y brak b u d y n k ó w gospodarczych. Stodoła jeśli była, to tylko jedna, chlew jeden, rzadziej dwa, czasem dodatkowo szopka lub k o m ó r k a , niemal r e g u ł ą b y ł brak b u d y n k ó w gospodarczych przy chałupach r z e m i e ś l n i k ó w . K o - �153 Z E STUDIÓW NAD MAZOWIECKIM BUDOWNICTWEM mornice, j e ś l i m i e s z k a ł y w osobnych c h a ł u p a c h , p r z e w a ż n i e po dwie, również, z a b u d o w a ń gospodarskich nie miały. W dobrze zagospodarowanych dobrach nieborowskich, skład zagrody, za­ r ó w n o kmiecej j a k i zagrodniczej b y ł laki sam. Jedni i drudzy mieli c h a ł u p ę , po jednej stodole i po chlewie. Prawdopodobnie zabudowania kmiece różniły się od zagrodniczych wielkością, ale inwentarz nic o tym nic wspomina ( W o ź n i a k 1983, s. 137). Bardzo rzadko znajdujemy w źródłach wzmianki o płotach otaczających z a g r o d ę . Inwentarz Czosnowa i M a ł o c i c wspomina o g ó l n i e o o b o w i ą z k u budo­ wy o g r o d z e ń „tak od w s i , jako i od gościńca, dla z a p o b i e ż e n i a szkodzie w po­ lach" ( W o ź n i a k 1985, s. 22), a z opisu osiadłości c h ł o p s k i c h wsi Romanowo w pow. przasnyskim dowiadujemy się, ż e „ o k o ł o c h a ł u p niemasz p l o t a " . Tłem rysunku J. P. Norblina p r z e d s t a w i a j ą c e g o chłopa o s t r z ą c e g o kosę jest zagroda otoczona p ł o t e m . Jedna c z ę ś ć lego plotu zbudowana jest z wbitych w z i e m i ę s ł u p ó w p o ł ą c z o n y c h ż e r d z i a m i , druga z a ś pleciona z chrustu (Turska I 9 6 0 , po s. 64). Fragment płotu z przylegających do siebie zaostrzonych dranic w i d a ć na rysunku Aleksandra O r ł o w s k i e g o p r z e d s t a w i a j ą c y m przybudowany prawdopo­ dobnie do c h a ł u p y chlewik ( C ę k a l s k a - Z b o r o w s k a 1974). „ U c h a ł u p y chłopskiej sień jest z. czoła, za nią izba, a w tyle komora" lak pisał w k o ń c u X V I I I w. ks. Jędrzej Kitowicz, porównując c h a ł u p ę c h ł o p s k ą na Mazowszu ("w Mazurach") z dworami tutejszej drobnej szlachty (195 I , s. 522). Sumienny i d o k ł a d n y w opisach obyczajów, a w oddawaniu materialnych re­ a l i ó w życia, niekiedy w r ę c z drobiazgowy proboszcz z Rzeczycy, tu również jest nie do p o d w a ż e n i a . W świetle ź r ó d e ł pisanych, chałupa o takim w ł a ś n i e u k ł a d z i e p o m i e s z c z e ń , była w 2 polowie X V I I I w. powszechnie w y s t ę p u j ą c y m typem domostwa mazowieckiego c h ł o p a . Użyte przez ks. Kitowicza o k r e ś l e n i e , ż e w c h a ł u p i e „sień jest z c z o ł a " zdaje się leż s u g e r o w a ć rzecz d o ś ć istotną, a mianowicie umiejscowienie drzwi w e j ś c i o w y c h do chaty w ścianie szczyto­ wej sieni. Mazowieckie źródła pisane niewiele zawierają na len lemal wiado­ mości, c h o ć b y p o ś r e d n i c h , takich jak te w inwentarzu Ojrzeni-Wojtkowej Wsi i Grabowca w pow. ciechanowskim, gdzie w opisach c h a ł u p c h ł o p s k i c h znaj­ dują s i ę informacje o ich orientacji wobec stron świata „ B u d y n e k idąc od dwora po l i w e j , aleas od p ó ł n o c k a . Sień, kumora w slupy, siary, bardzo lichy, frontem na p o ł u d n i e , tyłem na z a c h ó d " . ( W o ź n i a k 1983, s. 136). Zawarte w tym opisie (oraz podobne w k i l k u innych) informacje pozwalają p r z y p u s z c z a ć , żc wejście w tych budynkach z n a j d o w a ł o się w szczytowej ścianie ("front") s i e n i . Zna­ mienne jest, ż e jeszcze stosunkowo niedawno starzy ludzie w badanej przez J. Czajkowskiego p o d c z ę s t o c h o w s k i e j wsi Brzeziny, w której w polowie X V I I I w. w y s t ę p o w a ł o b u d o w n i c l w o w ą s k o f r o n t o w e , określali j a k o „front" c h a ł u p y jej ś c i a n ę s z c z y t o w ą , z w r ó c o n ą do drogi i p o z b a w i o n ą drzwi, podczas gdy wejście z n a j d o w a ł o się w dłuższej ścianie (Czajkowski 1971, s. 106). 3 4 Źródła ikonograficzne z X V I I I i początku X I X w. (np. rysunki J. P. Norblina, A . O r ł o w s k i e g o , M . P ł o ń s k i e g o i innych) oraz opisy budownictwa wiejskiego z X I X i p o c z ą t k u X X w. w s k a z y w a ł y na rozpowszechnienie w X V I I I w. bu­ downictwa w ą s k o f r o n t o w e g o w w o j e w ó d z t w i e rawskim i przylegającym d o ń �154 A N D R Z E J WOŹNIAK szerokim pasie w o j e w ó d z t w a mazowieckiego obejmującym mniej więcej środ­ k o w ą jego c z ę ś ć i b i e g n ą c y m w kierunku Lubelszczyzny. J e d n a k ż e , w n i o s k u j ą c z c z ę s t o t l i w o ś c i jego w y s t ę p o w a n i a w X I X w. p r z y p u s z c z a ć m o ż n a , że w po­ przednim stuleciu b y l to na Mazowszu typ budownictwa o d c h o d z ą c e g o j u ż w p r z e s z ł o ś ć i ustępujący miejsca nowszemu, szerokofrontowemu. Rysunki c h a ł u p na wspomnianych j u ż mapkach procesowych wsi Jeziory z. Osieczkiem, w ziemi czerskiej z lat 30-tych X V I I I w. poświadczają istnienie budownictwa w ą s k o f r o n t o w e g o obok, j a k się wydaje szerokoPronlowego r ó w n i e ż w tej części Mazowsza. P o n i e w a ż jednak w y s t ę p o w a ł y lam również chałupy w ą s k o f r o n t o wc z drugim w e j ś c i e m w ścianie d ł u ż s z e j , trudno jednoznacznie s t w i e r d z i ć czy wszystkie rysunki c h a ł u p , na których widać tylko wejście w ścianie szerszej, p r z e d s t a w i a j ą r z e c z y w i ś c i e budynki szerokolronlowe (Woźniak 1985, s. 43). W r ó ć m y jednak do kwestii rozplanowania chalup c h ł o p s k i c h . Chalupa t rój w n ę t r z n a , jednotraktowa (sień, izba, komora) występuje powszechnie w ź r ó d ­ łach mazowieckich ostatniego 30-lecia X V I I I w. Chaty lego typu s t a n o w i ł y ponad p o ł o w ę b u d y n k ó w mieszkalnych w dobrach c z o s n o w s k o - m a ł o c i c k i c h , 60% w Malocinie, poświętnym parafii szreńskiej i ponad 30% (tyle, co c h a ł u p y d w u w n ę l r z n e ) we wsiach powiatu nurskiego. W znanych nam już dobrach O j r z e n i e - W i e ś Wojtkowa i Grabowiec w pow. ciechanowskim, których niedatowany inwentarz pochodzi, jak wynika z p o r ó w n a n i a sygnatur i dat ksiąg grodzkich, z drugiej p o ł o w y X V I I I w. wszystkie chałupy, z jednym tylko w y ­ j ą t k i e m , były trójwnętrzne." Z u p e ł n i e inaczej przedstawiała się sytuacja w k i l ­ ku wsiach pow. wyszogrodzkiego (dobra kobylnickie i wieś Kadlubowo), za­ kroczymskiego ( dobra Strzembowo) i nowomiejskiego (Winnica, Pniewo), których inwentarze s p o r z ą d z o n e były między rokiem 1729 (Kadlubowo), a po­ ł o w ą X V I I I w. We wsiach tych p r z e w a ż a ł y zdecydowanie chałupy składające się tylko z sieni i izby, które w dobrach K o b y l n i k i i dobrach Strzembowo sta­ n o w i ł y o k o ł o 70% domostw. S p o t y k a ł o się tu również, chałupy I - w n ę t r z n e ; izby bez sieni (2 zagrody w Pniewie, 1740 г.), sporo było t r ó j w n ę l r z n y c h . Stosun­ kowo nieznaczny procent b u d y n k ó w mieszkalnych s t a n o w i ł y tzw. dwojaki. M o ż n a zatem, j a k się wydaje, w y s u n ą ć hipotezę, ż e chalupy t r ó j w n ę t r z n e (sień, izba, komora), szerzej u p o w s z e c h n i ł y się na Mazowszu w 2 polowie X V I I I w . A b y z a k o ń c z y ć r o z w a ż a n i a z w i ą z a n e z rozplanowaniem c h a ł u p c h ł o p s k i c h , dodajmy iż o p r ó c z o m ó w i o n y c h typów chalup, w źródłach spotyka się przynaj­ mniej kilka jeszcze rodzajów b u d y n k ó w mieszkalnych, b ę d ą c y c h p r z e w a ż n i e wariantami j u ż opisanych. Wariantem chałupy d w u w n ę l r z n e j (sień i izba) w y ­ s t ę p u j ą c y m na c a ł y m Mazowszu była chata z k o m o r ą w sieni. O d m i a n ą typu pierwszego ( t r ó j w n ę t r z n e g o ) d o ś ć częstą we wsiach pow. nurskiego (ok. 20% c h a ł u p ) , ale rzadziej p o ś w i a d c z a n ą przez źródła gdzie indziej, była chałupa składająca s i ę z sieni, izby i komory oraz dodatkowej k o m ó r k i , a niekiedy dwu (lub k o m ó r k i i chlewu), w sieni ( W o ź n i a k 1988a). 6 Innym wariantem typu pierwszego czy też raczej osobnym, bardzo rzadkim typem chałupy, był dom „ u c z c i w e g o " Kazimierza Kosowicza, jedynego w tych dobrach przedstawiciela uprzywilejowanej warstwy ludności wiejskiej. Dom ten s k ł a d a ł się z sieni, izby, alkierza i komory. �Z E STUDIÓW NAD MAZOWIECKIM BUDOWNICTWEM 155 Tzw. „ d w o j a k i " , budynki mieszkalne dla dwu rodzin pod jednym dachem, w y s l ę p o w a ł y na całym Mazowszu. Mieszkali w nich często rzemieślnicy, cza­ sem komornice lub chłopi niższej kategorii, ale niekiedy budowano je r ó w n i e ż dla c h ł o p ó w „ d n i o w y c h " , z a l o ż n y c h , odrabiających pełną p a ń s z c z y z n ę . Naj­ prostsze, stosunkowo c z ę s t o s p o l y k a n é dwojaki składały s i ę z dwu izb (bez k o m ó r ) , p o ł ą c z o n y c h w s p ó l n ą sienią. Rzadziej spotykanym r o z w i ą z a n i e m było p o ł ą c z e n i e pod j e d n y m dachem d w u b u d y n k ó w trójwnęlrznych, a więc „ d w o ­ j a k " składający s i ę z d w u izb z komorami (dobra K o b y l n i k i , pow. wyszogrodzki). Podstawowym m a t e r i a ł e m , z k t ó r e g o wznoszono ściany b u d y n k ó w miesz­ kalnych było drewno, sporadycznie stosowano jednak i inne materiały. Jeden z m i e s z k a ń c ó w Rusi C z y ż e w a w pow. nurskim mieszkał, jak czytamy w inwe­ ntarzu z 1779 r. „w gliniance" a s i o n k ę miał „z pletniaka", lub używając terminologii ź r ó d e ł z innych rejonów Mazowsza, „z chrustu" (Woźniak 1988, s. 9). W K a d ł u b o w i c w pow. wyszogrodzkim, jeden z chłopów, jak dowiaduje­ my s i ę z c znanego nam j u ż inwentarza z roku 1729, miał c h a ł u p ę „w węgieł [...] sień w p ó ł w dylic, w p ó ł z chrustu". W tejże samej wsi kuźnia wybudowana byla „ w p ó ł w dylie, w p ó ł w I e p i o n k ę " , a więc z gliny. Z inwentarza dóbr L ę c z e s z y ce w pow. g r ó j e c k i m z 1785 r. dowiadujemy się, że jedne z tamtejszych w „ d w o j a k ó w " były „w g l i n ę murowane". Termin „ m u r o w a n e " pozwala d o m y ś l a ć się, ż e glina była tylko spoiwem zastępującym z a p r a w ę w a p i e n n ą , budynek z a ś wzniesiono prawdopodobnie z surowej lub wypalanej cegły, klórą miejscowy „ s t r y c h a r z " p r o d u k o w a ł na potrzeby dóbr łęczeszyckich w znacznej ilości ( W o ź n i a k 1988b, s. 33) Przy budowie ścian c h a ł u p stosowano dwie podstawowe konstrukcje: „w słupy i d y l e " tj. s u m i k o w o - ł ą t k o w ą oraz, „w w ę g i e l " , „w zamek", czyli z r ę b o w ą . O budynkach z gliny i pomocniczo stosowanej plecionce, w s p o m i n a ł e m w c z e ś n i e j . D o d a ć jednak trzeba, że rola tej ostatniej konstrukcji w budownic­ twie mieszkalnym była w poprzednich stuleciach znacznie w i ę k s z a . Ś w i a d c z y ­ łyby o t y m np. opis b u d y n k ó w dworskich w dobrach Ś l e d z i a n o w o , oblatowanego w 1705 r. w nurskich księgach grodzkich: „ N a p r z ó d budynki dworskie, to jest izba stara z drzewa, gliną oblepiona, mała, okna w niej niewielkie, w drzewo robione, komora przy niej z plecionki (...] gliną obita [...] lakże przeciwko tejże izbie, druga piekarniowa z drzewa starego oblepiona gliną, piec carny przy niej, komora z chrustu gliną oblepiona, m i ę d z y izbami sień z plecionki glino oblepiona. Przy tym budy nku chlcwki dwa z chroslu, na p o d w ó r z u spichlerz stary z drzewa (... - dalej opis resztek spalo­ nego d w o r u - A . W.) gumno i stodoła | . . . | cala z. chrustu | . . . | item stodoła z chrostu na p o d w ó r z u [...] spichlerz do sypania zboża, iłem obora z chroslu". ( W o ź n i a k 1988a, s. 9). Budynki mieszkalne, w których zastosowano konstru­ kcję s u m i k o w o - ł ą t k o w ą , bo najczęściej stosowano j ą w połączeniu ze z r ę b o w ą , s t a n o w i ł y w i ę k s z o ś ć na całym niemal badanym obszarze Mazowsza. Kiedy k o n s t r u k c j ę „w s ł u p y " ł ą c z o n o ze z r ę b o w ą , „w w ę g i e ł " budowano izbę, „w s ł u p y " sień, a c z ę s t o i k o m o r ę . Niekiedy k o m o r ę wraz z izbą budowano w w ę ­ gieł, „w slupy" z a ś tylko sień. P r z e w a g ę b u d y n k ó w o konstrukcji w ę g ł o w e j , 7 �156 ANDRZEJ WOŹNIAK u w a ż a n e j za trwalszą i solidniejszą da s i ę z a u w a ż y ć jedynie w niektórych wsiach pow. nurskiego. Brak w ź r ó d ł a c h z u p e ł n i e w i a d o m o ś c i na temat konstrukcji d a c h ó w c h ł o ­ pskich domostw. P o w t a r z a j ą s i ę tylko podobne do siebie informacje o ich pokryciu: „dach s ł o m ą kryty", „dach snopkiem poszywany", „dach s ł o m i a n y zły". Rzadko do krycia c h a ł u p chłopskich u ż y w a n o na Mazowszu g o n t ó w . Z inwentarza w s i Jeziora w pow. g r ó j e c k i m dowiadujemy się, ż e „ g o n t a m i o pokryta" była tam „chałupa dla kowala". Z u p e ł n y wyjątek s t a n o w i ą dwojaki w K o b y l n í k á c h , których dach b y ł „ d a c h ó w k ą pokryty". Nieco więcej w i a d o m o ś c i , p r z e w a ż n i e jednak d o t y c z ą c y c h Czosnowa i M a ­ łocic oraz w s i pow. nurskiego mamy o takich elementach w n ę t r z a chałupy j a k pułapy i p o d ł o g i . P u ł a p z „ d y l i " , „ o p a ł k ó w " , lub żerdzi, a najczęściej ( z w ł a s z ­ cza w nowszych c h a ł u p a c h ) z tarcic, u k ł a d a n o nad izbą i k o m o r ą . Pozbawione p u ł a p u były sienie i b y ć m o ż e , na co w y d a j ą s i ę w s k a z y w a ć materiały z Czos­ nowa i M a ł o c i c , komory w niektórych chatach. W opisie izby młynarskiej przy m ł y n i e w Ł ę c z e s z y c a c h , w kontrakcie z m ł y n a r z e m z 1791 г., wspomniany jest „ p u ł a p z tarcic i z p o d l e p ą d o b r ą " . 0 p o d ł o g a c h znajdujemy wzmianki w opi­ sach trzech starych c h a ł u p w Czosnowie; w jednej z nich podłoga była z d y l i , w d w u p o z o s t a ł y c h , z gliny. Także cytowany j u ż inwentarz wsi Jeziora z 1778 r. wspomina o p o d ł o d z e w izbie młynarskiej oraz jej braku w całej c h a ł u p i e kowalskiej. C h o ć drzwi c h a ł u p są w inwentarzach mazowieckich 2 p o ł o w y X V I I I w. j e d n y m z detali najskrupulalniej odnotowywanych, to z a u w a ż y ć trze­ ba, że interesowano się przede wszystkim skoblami, haczykami, zawiasami itp. elementami ż e l a z n y m i , nie z a ś m a t e r i a ł e m , z k t ó r e g o d r z w i były zrobione i s z c z e g ó ł a m i konstrukcyjnymi. Nieco więcej w i a d o m o ś c i na ten temat zawiera inwentarz d ó b r Ł u n i c w o w pow. nurskim. D r z w i w tamtejszych c h a ł u p a c h zrobione były z tarcic (podobnie j a k i w Czosnowie i M a ł o c i c a c h ) lub z dranic (do sieni), osadzane na zawiasach lub tzw. „ b i e g u n a c h " . Na „ b i e g u n a c h " osadzane były p r z e w a ż n i e drzwi do sieni i komory, ale z a r ó w n o „ b i e g u n y " j a k i zawiasy s p o t k a ć m o ż n a b y ł o we wszystkich pomieszczeniach. Wiele miejsca, j a k j u ż w c z e ś n i e j w s p o m n i a ł e m , p o ś w i ę c a n o w inwentarzach r ó ż n e g o rodzaju „ z a w a r c i o m " : haczykom, skoblom, „ w r z e c i ą d z o m " , uchwytom (t.zw. „anlab o m " k l a m k o m i zapadkom, drewnianym zaporom itp. u r z ą d z e n i o m , w k t ó r e zaopatrzone b y ł y drzwi do sieni, izby i komory. Sporo s z c z e g ó ł ó w tego rodzaju zawiera inwentarz Czosnowa i M a ł o c i c ( W o ź n i a k 1985, s. 26). Wszystkie niemal inwentarze w y m i e n i a j ą liczbę okien w izbach c h ł o p s k i c h , n i e k t ó r e dodają nieco s z c z e g ó ł ó w . W dobrach c z o s n o w s k o - m a ł o c i c k i c h izby miały zazwyczaj po 2 okna, starsze z a ś chaty w Czosnowie po j e d n y m . W in­ nych rejonach Mazowsza (pow. nurski, grójecki, ciechanowski, wyszogrodzki), n i e k t ó r e c h a ł u p y miały po trzy okna. W opisach c h a ł u p p o d k r e ś l a n o niekiedy że okna s ą m a ł e a d o t y c z y ł o to z w ł a s z c z a j a k się wydaje, c h a ł u p starszych. D o tych w i a d o m o ś c i dodawano często informację, że okna s ą „ w drewno oprawne" oraz wyliczano w y b i t e szyby, wspominano o oknach zabitych deskami. Infor­ macje w y k r a c z a j ą c e poza ten schemat, np. o ilości kwater w oknach ("okno 9 �Z E STUDIÓW NAD MAZOWIECKIM BUDOWNICTWEM 157 0 d w ó c h kwaterach nowe") czy rodzaju szyb (okrągłe i kwadratowe), n a l e ż ą do rzadkości. W inwentarzach wsi mazowieckich, z w ł a s z c z a z a ś w inwentarzu Czosnowa 1 M a ł o c i c , obszernie opisywano urządzenia ogniowe w chatach. Urządzenia te na c a ł y m Mazowszu w y g l ą d a ł y podobnie. System ogniowy w c h a ł u p i e c h ł o ­ pskiej s k ł a d a ł s i c z m i e s z c z ą c e g o się najczęściej w sieni, p r z e w a ż n i e glinianego komina oraz ze znajdujących siew izbie, pieca i s ł u ż ą c e g o do gotowania potraw „ k o m i n k a " z otwartym paleniskiem i „ k a p ą " (okapem) o d p r o w a d z a j ą c ą dym do komina. O p r ó c z tego często w y s t ę p o w a ł jeszcze tzw. „ s z a b a ś n i k " , służący do przechowania ciepłej strawy i s t a n o w i ą c y zazwyczaj część kominka. We wsiach pow. nurskiego komin umieszczony był w izbie, a „ k o m i n e k " (tu - „ k u c h n i a " ) , w sieni. W w i ę k s z o ś c i wsi mazowieckich komin budowany był na tzw. „ b r o ż y n a c h " lub „ s t a l u g a c h " - czterech d r ą g a c h o grubości k r o k w i , p o ł ą c z o n y c h szponami i ł a t a m i o p l e c i o n y m i . s ł o m ą . Cała ta konstrukcja o z b l i ż o n y m do kwadratu przekroju była oblepiona grubo gliną i , co p r z y p o m i n a j ą niekiedy źródła, wyprowadzona ("wywiedziona") ponad dach. Piec budowano z cegły, kafli ("kapli"), kamieni lub gliny. Z kamieni, gliny lub cegły budowano leż kominek. U r z ą d z e n i a ogniowe, z w ł a s z c z a zaś oblepione gliną „ s ł o m i a n e " kominy, były newralgicznym miejscem chalupy chłopskiej i p r z y c z y n ą częstych poża­ rów. W Instrukcji dla gubernatora dóbr Nieborów... sprawie b e z p i e c z e ń s t w a u r z ą d z e ń ogniowych - wylepianiu k o m i n ó w gliną, wymiataniu sadzy, i l p . po­ ś w i ę c o n o w y j ą t k o w o d u ż o miejsca (Instrukcje 1963, s. 304). W dobrach łęczeszyckich Bazylego Walickiego, w których uruchomiono własną produkcję ce­ gły, w k o ń c u X V I I I w. budowano z. niej w c h a ł u p a c h c h ł o p s k i c h urządzenia ogniowe, z w ł a s z c z a z a ś k o m i n y . 10 Warto tu przy okazji z w r ó c i ć u w a g ę , że w mazowieckich źródłach z 2 poło­ w y X V I I I w. nie spolyká się wzmianek o chatach tzw. „ k u r n y c h " , które np. w M a ł o p o l s c e jeszcze w X I X w. nie były rzadkością. Inwentarze d o ś ć rzadko w y m i e n i a j ą znajdujące się w c h a ł u p a c h c h ł o p s k i c h sprzęty. Wśród setek o p i s ó w osiadłości udało się z n a l e ź ć zaledwie kilkanaście lakich, w których s ą j a k i e ś wzmianki na ten temat. Najwięcej z n a l e ź ć m o ż n a w inwentarzu d ó b r Ł u n i e w o w pow. nurskim z 1792 r. inne p o c h o d z ą z pow. g r ó j e c k i e g o i przasnyskiego. Sprzętem najczęściej wymienianym są ławy, umiejscowione zazwyczaj przed oknami i w o k ó ł pieca: „ławy sosnowe w o k o ł o pieca 2, przed oknem jedna" (izba młynarska w Ł ę c z e s z y c a c h pow. grójecki). Zrobione s ą „z d y l i k ó w " , „z tarcic", „z o p a ł k ó w " . W kilku przypadkach w y ­ mieniany jest stół lub stolik ("stół z tarcic prostej roboty", „stolik prostej roboty" - Ł u n i e w o , pow. nurski), niekiedy żarna, w ł a s n e c h ł o p s k i e - lub zálož­ ně, raz stołek. T r o c h ę uzupełniają ten obraz źródła ikonograficzne. Na akwareli J. P. Norblina Wieśniaczka przy żarnach ( C ę k a l s k a - Z b o r o w s k a 1974) w i d a ć kąt izby c h ł o p s k i e j . Przy drzwiach stoją tam żarna, na ścianie, nad nimi dwie półki z prostych desek z naczyniami i przetakami. Na drągu pod sufitem wisi j a k a ś o d z i e ż , nad drzwiami, lekko od góry odchylony, obraz religijny (Matka Boska z D z i e c i ą t k i e m ? ) . Pod stopami obracającej żarna kobiety, obok której w kącie �158 ANDRZEJ WOŹNIAK stoi dwoje dzieci, zarysy desek, a więc w izbie była podłoga. Na rysunku A . O r ł o w s k i e g o , Zabudowania wiejskie (Turska 1960, po s. 16) w ś r ó d r ó ż n y c h l e ż ą c y c h przed c h a t ą n a r z ę d z i i s p r z ę t ó w gospodarskich, dostrzegamy stół zbity z trzech szerokich desek. To z a d z i w i a j ą c e u b ó s t w o s p r z ę t ó w zdają się potwier­ d z a ć obserwacje H . Vautrina z lat 70-tych X V I I I w. który pisał: „ W domu polskiego chłopa m o ż n a p r z e k o n a ć się, j a k n i e w i e l k i m i potrzebami o b d a r z y ł a natura c z ł o w i e k a i j a k m a ł o potrzeba do ich zaspokojenia. Jedna izba, gliniany piec, dzban, miska, parę drewnianych łyżek, siekiera, n ó ż , deska do umieszcze­ nia s t a t k ó w zawieszona na ścianie lub do niej przytwierdzona, w y d r ą ż o n y s t o ż k o w a t y p i e ń sosnowy do mielenia ziarna na p o ż y w i e n i e , w y ż ł o b i o n a w kształcie koryta kłoda do wyrabiania ciasta, pług, para w o ł ó w , krowa, kilka świń, kur, gęsi lub kaczek, mały bardzo lekki w ó z bez okucia - oto cały sprzęt dostatniego chłopa i rolnika" (Vautrin 1963, s. 723). Z tymi obserwacjami cudzoziemca s p r ó b u j m y s k o n f r o n t o w a ć to co w i d z i a ł w chacie chłopskiej we wsi Jeziora spisujący inwentarz oficjalista: „chałupa gdzie zdun mieszka gon­ tami pobita z w y s t a w k ą małą, do sieni d r z w i na biegunie, w sieni komin na stoku lepiony i u g ó r y nadmurowany do izby drzwi na biegunie z haczykiem i 4-ma skoblami, okien dwa w drewno, piec z kafli i cegły, kominek kapiasty. Wedle pieca ł a w dwie. Do komory drzwi na biegunie z w r z e c i ą d z e m i 2 skob­ lami. W c a ł y m budynku podłogi nie ma, nad w y s t a w ą , izbą i k o m o r ą jest p o ł a p , na sieni nie m a . " 1 1 Wydaje się jednak, ż e nasze źródła nie m ó w i ą wszystkiego. Odnotowywano w nich prawdopodobnie tylko to, co b y ł o lub m o g ł o b y ć (tak j a k owe ż a r n a ) w ł a s n o ś c i ą dworu, co s t a n o w i ł o rodzaj w y p o s a ż e n i a c h a ł u p y - np. ławy. Źródła 0 charakterze gospodarczym nie w s p o m i n a j ą np. o łóżkach, c h o ć wiadomo, ż e sprzęty tego rodzaju lub c h o ć b y prymitywne, u ż y w a n e jeszcze w X I X w. „ t a p c z a n y " z paru desek, w izbie chłopskiej były. O ł ó ż k a c h wspomina np. dokument Rcferendarii Koronnej z 2 poł. X V I I I w. d o t y c z ą c y sporu m i e s z k a ń ­ c ó w w s i Rembowa w starostwie wyszogrodzkim ze starostą. Zbuntowani c h ł o ­ pi zebrali s i e w domu radzkiego „zasiadłszy miejsce na ł a w a c h , s t o ł k a c h i łóż­ kach" ( W o ź n i a k 1987, s. 52). W i ę k s z o ś ć w i a d o m o ś c i o c h ł o p s k i c h zabudowaniach gospodarczych o m ó ­ wiona została j u ż w c z e ś n i e j , w części poświęconej zagrodzie. Wypadnie w i ę c z r e a s u m o w a ć to, co z o s t a ł o j u ż powiedziane, dodając nieco informacji doty­ c z ą c y c h konstrukcji i b u d y n k ó w gospodarczych i u ż y t y c h do ich budowy ma­ teriałów. W 2 p o ł o w i c X V I I I w. konstrukcją najczęściej s p o t y k a n ą w c h ł o p s k i c h za­ budowaniach gospodarczych była konstrukcja s u m i k o w o - ł ą t k o w ą - „w słupy 1 dyle", „ w s ł u p y " . Budowano w ten s p o s ó b stodoły, chlewy, k o m ó r k i , wozow­ nie. Z d y l i robiono też c z ę s t o wrota stodół, tak j a k np.w Czosnowie gdzie przy budowie b u d y n k ó w gospodarczych stosowano w y ł ą c z n i e k o n s t r u k c j ę sumiko­ w o - ł ą t k o w ą : „stodółka w słupy i dyle, wrota na biegunach z d y l i , przy której o b ó r k a i przy c h a ł u p i e k o m ó r k a osobliwie postawiona takoż. Dachy snopkiem poszywane" ( W o ź n i a k 1985, s. 28). W i a d o m o ś c i o powszechnym w y s t ę p o w a ­ niu tej konstrukcji z a w i e r a j ą inwentarze ze wszystkich niemal z a k ą t k ó w M a - �Z E STUDIÓW NAD MAZOWIECKIM BUDOWNICTWEM 159 zowsza, ale p r z e w a ż n i e niewiele w nich s z c z e g ó ł ó w konstrukcyjnych, poza wyliczeniem „ p r z ę s e ł " w b u d y n k a c h . W znacznej części Mazowsza konstru­ kcją niemal tak samo r o z p o w s z e c h n i o n ą , a w niektórych okolicach nawet c z ę ­ ściej, s t o s o w a n ą niż s u m i k o w o - ł ą t k o w ą , była budowa ścian z plecionki. W ten s p o s ó b wzniesiono wszystkie bodajże (nieliczne zresztą) budynki gospodarcze w znanych nam j u ż M a ł o c i c a c h , budowano lak we wsiach p ó ł n o c n e g o i wschodniego Mazowsza. Brak natomiast w i a d o m o ś c i o lak powszechnym w y s t ę p o w a n i u plecionki na Mazowszu zachodnim i p o ł u d n i o w y m . K o n s t r u k c j ę taką stosowano s z c z e g ó l n i e często we wspomnianych j u ż wcześniej wsiach pow. nurskiego, gdzie niewiele było zagród, w których opisach nie wspomniano by o budynkach „z chrustu". Najczęściej budowano w ten s p o s ó b chlewy. Inwentarze o d n o t o w u j ą ł ą c z n i c 33 chlewy z plecionki w 23 zagrodach c h ł o ­ pskich, s t o d ó ł „ p l e c i a n y c h " bylo 21 w 20 zagrodach, a ponadto parę szop, przystawka przy stodole. Niekiedy p l e c i o n k ę stosowano w połączeniu z inną konstrukcją, najczęściej s u m i k o w o - ł ą t k o w ą . Inwentarze zawierają o c z y w i ś c i e także nieco innych w i a d o m o ś c i o budynkach gospodarczych z plecionki: o ich poszyciu, w przypadku stodół o ilości zasieków, klepisku, wierzejach. Niekie­ dy określają czy budynek jest stary czy też nowy. Jako stare o k r e ś l o n o 9 chle­ w ó w , 5 s t o d ó ł i s z o p ę z plecionki, za nowe zaś uznano tylko 3 chlewy „ p l e c i o ­ ne". Nasuwa to przypuszczenie, że w końcu X V I I I w. w opisywanych wsiach budynki o ś c i a n a c h z plecionki wznoszono j u ż coraz rzadziej, zastępując j e trwalszymi, p r z e w a ż n i e o konstrukcji s u m i k o w o - ł ą t k o w e j , ale w stodołach sto­ sowano r ó w n i e ż d o ś ć c z ę s t o konstrukcję z r ę b o w ą - „w w ę g i e ł " ( W o ź n i a k 1988a, s. 9-10). W ten s p o s ó b budowano spichrze, również, na innych terenach, gdzie konstrukcji lej w budownictwie gospodarczym poza tym nie stosowano. W naszych r o z w a ż a n i a c h nad mazowieckim budownictwem wiejskim 2 poł. X V I I I w., inwentarze dóbr ziemskich i inne dokumenty gospodarcze o k a z a ł y się ź r ó d ł e m najbardziej przydatnym. C h o ć nie zawsze obfite w szczegóły, dzięki swojej m a s o w o ś c i , pozwalają przynajmniej w pewnej mierze określić p o w s z e c h n o ś ć w y s t ę p o w a n i a badanych zjawisk i ich z a s i ę g terytorialny. Doty­ czy lo z w ł a s z c z a stopnia rozpowszechniania na Mazowszu budownictwa z ple­ cionki i o b s z a r ó w jego w y s t ę p o w a n i a . Dzięki innym r ó w n i e ż rodzajom ź r ó d e ł , z w ł a s z c z a ikonograficznym m o ż n a było d o k o n a ć podobnych ustaleń d o t y c z ą ­ cych w y s t ę p o w a n i a na Mazowszu c h a ł u p w ą s k o f r o n t o w y c h . Nie wszystkie m o ż l i w o ś c i ź r ó d e ł o charakterze gospodarczym zostały (u, przede wszystkim z braku miejsca, zaprezentowane i o m ó w i o n e . Nie z a j m o w a ł e m się np. opisem stanu b u d y n k ó w , c h o ć w inwentarzach poświęca się lemu sporo miejsca. Nieco marginesowo potraktowane leż zostały sprawy lechniczno-konslrukcyjnc, ale też i źródła z a w i e r a j ą niewiele w i a d o m o ś c i na len temat. 12 3. P o d e j m u j ą c k w e s t i ę budownictwa we wsi mazowieckiej 2 połowy X V I I I w., t r a k t o w a ł e m j ą także jako rodzaj obszernej egzemplilikacji jednego z wielu k i e r u n k ó w charakterystycznego dla tamtej epoki zainteresowania w s i ą i jej m i e s z k a ń c a m i . Kierunku najbardziej chyba utylitarnego i o d l e g ł e g o od g ł ó w ­ nego nurtu o ś w i e c e n i o w e j myśli. Te bardzo w ą s k o p r z e w a ż n i e pojmowane �160 A N D R Z E J WOŹNIAK zasady racjonalnego p o s t ę p o w a n i a , jeśli przynosiły pozytywne rezultaty, to p r z y g o t o w y w a ł y grunt, s t w a r z a ł y klimat, torowały d r o g ę nowemu sposobowi m y ś l e n i a , który autorytetowi nauki miał przyznać p i e r w s z e ń s t w o przed pra­ wdami o b j a w i o n y m i . A przecież nie b y ł to w ó w c z a s jedyny s p o s ó b oswajania coraz szerszych rzesz szlachty i m i e s z c z a ń s t w a z tym nowym sposobem my­ ślenia n i o s ą c y m ze s o b ą nieuchronnie n o w ą wizję świata. O k a z a ł o się, że wystarczy parę dziesięcioleci, aby na prowincji, w parafii imielnickiej niedale­ ko Płocka, miejscowy proboszcz o d p o w i a d a j ą c na pytania kwestionariusza wizytacji diecezjalnej o osoby o p u s z c z a j ą c e n a b o ż e ń s t w o parafialne jako po­ w ó d tego, napisał: „Znajdują się w y ż s z e g o stanu osoby, które jedne nigdy, drugie bardzo rzadko b y w a j ą na n a b o ż e ń s t w i e parafialnym. Jakie tego przyczyny nie wiadomo, ale najpewniej, że oświata teraźniejsza w y p e r s w a d o w a ł a i m , żeby kościoły mniej p o w a ż a ć j a k o siedliska ( w e d ł u g ich zdania) fanatyzmu". (Z archiwaliów 1987, s. 22). Ta spokojna i na s w ó j s p o s ó b rzeczowa o d p o w i e d ź , świadczy, ż e w roku 1817, roku przeprowadzania wizytacji, „takie osoby" nawet w lmielnicy nie były j u ż niczym w y j ą t k o w y m i pewno nie budziły swym p o s t ę p o w a n i e m w i ę ­ kszego zgorszenia. P r z e c i e ż nawet i niektórzy księża, luminarze epoki, uważani b y l i za n i e d o w i a r k ó w . Rozszerzał się krąg ludzi, którzy świat widzieli inaczej niż imielnicki proboszcz i jego wiejscy parafianie. Kim byly „osoby" nie pojawiające się na niedzielnym nabożeństwie. Może synami tutejszej szlachty, którzy zachłysnęli się, gdzieś lam, poza rodzinną wsią „wielkim światem"? Może był wśród nich jakiś mason lub dymisjonowany oficer, który spędził kilka lal we Francji? Nie wiadomo. Wiadomo jednak, że ludzie ci patrzyli na miejscowych chłopów inaczej niż ich dziadowie, a nawet ojcowie. Chyba trochę tak, jak Mikołaj Doświadczyński na Nipuanów. Było to j u ż pokolenie dla którego miejscowy chłop i jego sposób myślenia slawał się po trosze egzotyką. Temu nowemu sposobowi widzenia rodzimej kultury ludowej dali w jakiejś mierze początek A . Naruszewicz i F. S. Jezierski, F. Karpiński i F. Kniaznin, Nieborowska Arkadia i podwarszawskie Powązki. Jezierski przypisując tradycji ludowej traktowanej jako źródło historyczne znaczenie równorzędne dokumentom pisanym, kreuje lud na skarbnika narodowej pamięci. Kieruje w jego stronę wzrok uczonych szukających podań o przedchrześcijańskiej przeszłości narodu. Wokół ludu i kultury ludowej tworzy się nimb dawności i inności (Woźniak 1987, s. 27-30). Epoka O ś w i e c e n i a dała p o c z ą t e k rozdwojeniu jednego dotychczas nurtu kultury s p o ł e c z e ń s t w a . Od lego dopiero okresu m o ż e m y m ó w i ć o kulturze l u d o w e j , a raczej tradycyjnej, opartej na ś w i a t o p o g l ą d z i e r c l i g i j n o - m a g i c z n y m i w ą t ł y m p o c z ą t k o w o nurcie kultury elitarnej o d w o ł u j ą c y m się do nauki. Na tę ogromnie w a ż n ą dla dalszego rozwoju kultury k w e s l i ę , której k o n s e k w e n c j ę do d z i ś odczuwamy, z w r ó c i ł w lalach 70-tych u w a g ę J ó z e f Burszta, ale w ż a d n e j ze swych p ó ź n i e j s z y c h prac myśli tej j u ż nic r o z w i n ą ł (Burszta 1974, s. 57). Na to rozdwojenie kultury m o ż n a spojrzeć dwojako.. Jako na zjawisko w w y n i k u k t ó r e g o ukształtowała się w ś r ó d warstw o ś w i e c o n y c h odmienna od dotychczasowej wizja kultury ludowej, jako kultury „ i n n e j " , zawierającej pier- �ZE STUDIÓW NAD MAZOWIECKIM BUDOWNICTWEM 161 wiastki, k t ó r y c h brak w kulturze w ł a s n e j warstwy i mogącej b y ć z r ó ż n y c h w z g l ę d ó w przedmiotem zainteresowania. Ten w ł a ś n i e nurt z a i n t e r e s o w a ń legł u podstaw ludoznawstwa. M o ż n a też na to spojrzeć, tak, jak to robi C z e s ł a w M i ł o s z w Ziemi Ulro, jako „na rozdwojenie na świat praw naukowych (zimny, z u p e ł n i e o b o j ę t n y na nasze w a r t o ś c i ) i świat w e w n ę t r z n y c z ł o w i e k a . Rozdwo­ jenie to zarysowuje się j u ż w y r a ź n i e w końcu osiemnastego wieku i s t a n o w i ć odtąd b ę d z i e z a s a d n i c z ą c e c h ę romantycznego kryzysu" ( M i ł o s z 1980, s. 84). W n a s t ę p s t w i e tego d o s z ł o do z a b u r z e ń ludzkiego ś r o d o w i s k a , do rozejścia się d r ó g w s p ó l n e g o dziedzictwa kultury: „ p r a w d y d o ś w i a d c z e n i a egzystencjalnego i obiektywnej, abstrakcyjnej prawdy nauk ś c i s ł y c h " (Zaleski 1985, s. 56). Z a r ó w n o jeden, j a k i drugi s p o s ó b widzenia tej kwestii powiruen z n a l e ź ć się w sferze z a i n t e r e s o w a ń etnologii. Przypisy ' Рог. np. A r c h i w u m G ł ó w n e A k t D a w n y c h (dalej A G A D ) . A r c h i w u m R a d z i w i ł ł ó w z N i e b o r o w a ( A k t a Gospodarcze Starsze), p. 30 ( I n w e n t a r z e ) . - W y d a t k i na remonty chałup chłopskich b y ł y np. dość częsta, pozycja, w raehunkaeh gospodarczych w Belsku, B o d z e w i e i M a l e j W s i (pow. g r ó j e c k i ) , A G A D , i Aivhiwum 3 A G A D , Caslr.Ciechan. z Malej Wsi (lata 1774-1800). r c l . l l , 52, b . d . X V I I I w. k. 86. ^ W i n w e n t a r z u w s i Jeziory (pow. g r ó j e c k i ) z 1778 r. w opisie chałupy zduna, a przedtem tkacza c z y t a m y : „ C h a ł u p a gdzie zdun mieszka gontami pobita z w y s t a w k ą m a ł ą " . N i e ulega w ą t p l i w o ś c i , że b y l a lo chalupa w ą s k o f r o n t o w a . 5 A G A D , Caslr.Ciechan. rel.11.54, b . d . X V I I I w., k. 8-9v. 6 A G A D . Castr. Ciechan. r e l . l l . 5 2 , b . d . X V l l l , w . k . 3 8 - 4 9 ( d o b r a K o b y l n i k i ) Caslr. Zacrocz. w e ) , Casir. Zacrocz. 7 9 rel.61,r.l 759,k.637-638v ( W i n n i c a ) , Caslr. Zacmcz. rei.16, r,1729.k.627-629v ( K a d ł u b o ­ r e l . 3 4 . r . l 7 4 0 , k . 2 5 2 - 2 5 2v. A G A D , Arch. z Malej Wsi. I A ' l 15. A G A D , Arch. z Malej Wsi, I A / 5 7 . Pod gontem ("gontami p o b i t e " ) b y ł y r ó w n i e ż chalupy tkacza i zduna. A G A D , Arch. z Malej Wsi, 1Л/115. ^ A G A D , Arch. z Malej Wsi, I A / 1 1 5 . ^ A G A D , Arch. z Malej Wsi, I A / 5 7 , 1778 r.(Nb., t y l k o w źródłach z pow. grójeckiego spotyka się w z m i a n k i o „ w y s t a w a c h " , t j . podcieniach). ^ - Do wyja.tków należy opis stodoly chłopskiej w budowie, pochodzący z notat gospodarczych dotyczących wsi Jeziory z 1798 г.. w którym wymieniane są elementy konstrukcyjne tego budynku: sochy, „szlemie", laty oraz ocapy. A G A D . Aivh. z Malej Wsi, I.V57. LITERATURA B a r a n o w s k i В., B a r t y ś J. 1960 Źródła do historii budownictwa wiejskiego z początków XIX w., „ Ł ó ­ dzkie Studia Etnograficzne" Т. I I , s. 113-147. B u r s z t a J. 1974 Kultura ludowa - kultura narodowa. Szkice i rozprawy, Warszawa. C ę k a l s k a - Z b o r o w s k a H. 1974 Wieś w malarstwie i rysunku naszych artystów, Warszawa. C z a j k o w s k i J. 1971 Budownictwo wiejskie z okolic Częstochowy w polowie XVIII wieku, „Polska Sztuka L u d o w a " R. 25, nr 2, s. 103-108. D o b r o w o l s k i K. 1966 Studia nad życiem społecznym i kulturą, Wrocław. �162 ANDRZEJ W O Ź N I A K G l o g e r Z. 1974 Encyklopediu Staropolska Ilustrowana, t. 1, Warszawa. Instrukcje 1963 Instrukcje gospodarcze dla dóbr magnackich i szlacheckich z XVIIXIX w., Т. I . w y d . i opr. В. Baranowski, J. Bartyś, T. Sobczak, Wrocław. K o z ł o w s k i K. 1867-1869 Lud. Pieśni, podania, baśnie, zwyczaje i przesądy ludu z Mazo­ wsza Czerskiego, Warszawa. Materiały 1984 Materiały do dziejów Ziemi Płockiej. Z archiwaliów diecezjalnych płockicli XVIII wieku. Opr. M . M . Grzybowski, t. 3. M i ł o s z Cz. 1980 Ziemia Ulro, Paryż. O p a ł e k K. 1971 Nauka w Polsce okresu Odrodzenia [w:J Polska w epoce Oświecenia. Państwo, społeczeństwo, kultura, pod red. B. L e ś n o d o r s k i e g o , Warszawa, s. 244-273. T r a w i ń s k a M. 1968 Zagroda chłopska w Polsce na przełomie XIX i XX w. Cz. I . Budow­ nictwo tradycyjne, W r o c ł a w . T u r s к a Z. 1960 Oskarżeni oskarżają. Wieś osiemnastowiczna w mrokach kronik sądo­ wych, Warszawa. V a u t r i n H. 1963 Obserwator w Polsce [ w : | Polska stanisławowska w oczach cudzo­ ziemców, Т. 1., Warszawa. [Verdum U . ] 1971 Pamiętnik Ulryka Werdum, [ w : | Cudzoziemcy o Polsce. Relacje i opi­ nie. W y b r a ł i o p r a c o w a ł J. Ginlel. Т. 1., Kraków. W o ź n i а к A. 1983 Gruntowi i przychodnie. Z badań nad osadnictwem w mazowieckiej wsi pańszczyźnianej, „Etnografia Polska", T. X X V I I , z. 2, s. 133-149. 1985 Materiały do badań nad mazowieckim budownictwem wiejskim końca XVIII w. (Budownictwo Czosnowa i Małocic w inwentarzu z 1784 г., | w : | Osadnictwo Puszczy Kampinoskiej, pod red. M . Pokropka [w przyg. do druku). 1987 Kultura mazowieckiej wsi pańszczyźnianej XVUl i pocz. XIX wieku (Wybrane zagadnienia), Wroclaw. 1988a Dom i zagroda we wsiach pogranicza mazowiecko-podlaskiego w końcu XVIII w w świetle źródeł archiwalnych, \ w: | Materiały z konferencji: Polsko-białoruskie związki kulturowe od XVIII do XX w., Mińsk (w druku). 1988b O rzemiośle w mazowieckiej wsi pańszczyźnianej, „ C e p e l i a " , R. V I , nr 4, s. 32-37. Z a l e s k i M. 1983 Principia poética Czesława Miłosza, czyli o „Ziemi Ulro", „Twór­ c z o ś ć " , R. X X X I X , nr 12, s. 56-72. �163 ZE STUDIÓW NAD MAZOWIECKIM BUDOWNICTWEM Z archiwaliów 1987 Z archiwaliów Grzybowski, P ł o c k . Z i e l i ń s k a Z. 1983 Poniatowski X X V I I , Wrocław. diecezjalnych Michal Jerzy płockich XIX wieku, z e b r a ł i o p r . M . M . [ w : ] Polski Słownik Biograficzny, T. Andrzej Woźniak STUDIES ON R U R A L A R C H I T E C T U R E I N M A Z O V I A IN T H E SECOND I I A L F T I I OF T H E E I G H T E E N T H CENTURY A N D ON T H E E N L I G H T E N M E N T V I E W OF F O L K C U L T U R E Summary The main idea of Enlightenment embodied in the slogan ..knowledge rurles the world" in Poland assumed a practical form of various instructions and directions of rational ways of acting, including technical instructions and prescripts, principles of rational farming and managing landed estates and even moral principles. Knowledge was conceived in an utilitarian and didactic way as means of fulfilling people's needs. The main ideas of Enlightenment promulgated by a narrow intellectual elite had a very limited number of recipients Much greater was the number of those who followwcd the instructions of rational economy and farming without knowing anything about their ideological background. Their endeavours after rendering the production of their properties more efficient, after raising their incomes found the reflection in numerous, sometimes very detailed documents connected with rural economy: inventories (stock-ac­ counts), bodies of instructions, correspondence etc. Those records contain lots of detailed descriptions of rural life. But the purely practical motives of interest in country life were not the only ones. Another aspect of them was the concern with the social situation of peasantry, usually connected with the problem of national independence, imperilled in that period of our history. The concern with peasantry - rural folk was very keen in literature of the Enlightenment period. It had many determinants but most of them came from ideological premises of the epoch. Polk tradition became, focus of interest for the historians who were apt to consider it as a source equal to archival documents. Rural landscape and figures of peasants begun to appear in art, in the paintings and drawings of the most outstanding Polish artists of that time: Bernardo Canaletto. Jean-Pierre Norblin, Alexander O r ł o w s k i , Michal Płoński. There were also other manifestations o f the interest in peasantry and peasant culture. We can find them in archival documents o f various kind: records o f diocesan visitations, handbooks o f agriculture, historiography, belles-lettres and art. The sources bearing informations about the country life and peasant culture arc abundant compared w i t h those coming from earlier periods. But not all spheres o f peasant life became an object of interest, and even those which were the focus o f concern had not been fully described. Even i f described not all the records have been preserved till now. Archival sources concerning some parts o f Poland (Mazovia among them) arc scarce since most o f them have been deslroyd in the last war. Relatively rich is the documentation concerning rural architecture. The most valuable, rich in data arc the inventories o f landed estates, a good source for �164 ANDRZEJ WOZNIAK material coming from the discussed period and some later, 19th century texts describing „old" (17th-18th century) buildings we are able to reconstruct forms of peasant houses and other buildings as it w a s in the second halfth of the eighteenth century. A l l the above mentioned documents are kept in the Central National Archives in Warsaw and the Diocesal A r c h i v e s in P ł o c k . T h e data refer to three voivodeships (districts) of the province of Mazovia, the adminis­ trative units from before 1795. 2. In the system of serfdom in Mazovia in the 18th century peasants were not the owners of the farmsteads they lived in nov the land they cultivated. In the states belonging to gentry families peasants'dwelling houses, sometimes ulso farm buildings were built of limber and stone owned by the manor, and the construction was paid by the manor as well. In the crown lands and those owned by C h u r c h peasants more often could build on their own cost. Data informing about the layout of the buildings in the farmyard are scarce, if there are any they refer to the northern part of Mazovia. T h e farmstead consisted of a dwelling house, a barn or two, one or more pigsties, some farms had granaries and sheds. There were many farms without separate buildings for livestock and animals were kept in the hallway of the dwelling house. The most widespread type of the dwelling house consisted of a hallway, a big room (room and kitchen together) and a small chamber. There were also iwo-chamber houses (hallway and room-kitchen) or even those consisting of only one room. In the western and central parts of the region the houses the entrace in the gable en prewailed, those with the front entrance represented an older type. Houses were constructed mostly of limber, other materials, i.e. clay and bricks were used less often. T h e walls of the part of the house containing hall I way were sometimes constructed of watte. T h e construction of the walls of the peasant houses appeared in two types: log construction and the uprightbalten one (s u m i к o w o-l a i к o w a - a wall constructed from verlical poles standing in equal distances joined by i thinner beams put horizontally on each other). T h e latter one was more popular, sometimes both constructions were used in one house. Most of the roofs were thatched some of them covered with wood liles and only rarely with ceramic tiles. The descripiions of ihe interiors of peasant houses are not so detailed in documents. Mostly doors and windows were mentioned with special regard to all their iron elements. A l s o chimneys, cooking ovens and fire fittings were recorded. T h e author has not found any informations saying about houses without chimneys which were to be found in the southern pari of Poland as lale as in the 19th century. The furnishings of peasant collages were not recorded in most of the inventories. Those mentioned most often were benches, tables and handmills. Other sources (iconography first of all) give the data about other pieces of furniture used ihen: shelves, stools, beds etc. T h e documents contain less particulars about farm buildings. They were constructed of timber, the upright-baiien construction of ihe walls prevailed, sometimes also waitlc construc­ tion. L o g construction appeared rarely, usually in granaries and barns. 3. Studies on rural architecture of the period of serfdom and its image in the 18th century archivalsources have led the author to a further reflexion. T h e documents containing such detailed descriptions of material conditions of peasant life can be considered as an evidence of special interest in that life in the period of Lnlighienment. Thai practical and utilitarian trend in the thought of the epoch could have brought about deeper consequences. The rules of rational procedures in everyday activities, if they turned out lo be effective could have cleared ihe way for a new way of thinking:'respect for reason and knowledge over the truth revealed by G o d . Several decades were enough lo spread those ideas beyond narrow circles of intellectual elites. E v e n far away from the centres of intellectual life in the provincial parish in Mazovia there were people who had accepted a worldview quite different from traditional, religious one. In conse­ quence peasants among whom their lived, peasant culture and way of thinking begun ю seem a bit exotic. A theory was created ascribing ancienmess anddisiinciness lo everything folk. Folklore was conceived as the most ancient deposit of genuine national cultujre abandoned and forgotten by upper classes, a kind of treasury of national, pre-Christian past. Il was in the period of Enlightenment when national culture begun lo split into two dislincl currents: folk or traditional culture based on religious and magical worldview and the „upper culture" referring lo rational, scientific values. Translated by A n n a K u c z y ń s k a - S k r z y p e k � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8f67954c38cc5b2547456494227cccec.pdf 1f8ea8c8c8e6130f440c5f0a880d0c53 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1412 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1305 Title A name given to the resource Sposób odżywiania wsi podhalańskiej w świadomości jej mieszkańców. Możliwości i cele badawcze / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2, s.137-144 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szromba-Rysowa, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X V : 1991, z. 2 PL ISSN 0071-1861 ZO-ИА S Z R O M B A - R Y S O W A IIIKM PAN, Kraków) (Pracownia Etnologii SPOSÓB ODŻYWIANIA WSI PODHALAŃSKIEJ W ŚWIADOMOŚCI J E J MIESZKAŃCÓW. MOŻLIWOŚCI I C E L E B A D A W C Z E W swych nie pozbawionych a k c e n t ó w osobistych pracach Pani Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa kładzie nacisk na kontrasty „ p o m i ę d z y g i n ą c y m na naszych oczach obrazem dawnej wsi, a tym co się rodzi w s p ó ł c z e ś n i e " (Kutrze­ ba-Pojnarowa 1988, s. 10), podkreślając nieprzemijające wartości t k w i ą c e w kulturze ludowej, nie zawsze u ś w i a d a m i a n e przez ś r o d o w i s k o wiejskie, a lak istotne dla t o ż s a m o ś c i naszej kultury. Prezentowane w monografii T r z c ś n i o w a spojrzenie na w i e ś „z progu rodzin­ nej zagrody" jest zarazem dialogiem badacza z m i e s z k a ń c a m i eksplorowanej s p o ł e c z n o ś c i na temat potrzeb, osądów, m o ż l i w o ś c i i l ę k ó w przeszłej i w s p ó ł ­ czesnej wsi. Z w r ó c e n i e uwagi na ś w i a d o m o ś ć przeobrażeń i spojrzenie na a k t u a l n ą r z e c z y w i s t o ś ć z perspektywy czasu minionego pozwala s t w o r z y ć ob­ raz w a r t o ś c i w ł a s n y c h w z o r ó w kulturowych. Refleksje te skłaniają do zastano­ wienia się nad m o ż l i w o ś c i ą przeprowadzenia badań nad w y o b r a ż e n i a m i , poję­ ciami i s ą d a m i oraz w y p ł y w a j ą c y m i z nich zachowaniami werbalnymi i nie­ werbalnymi m i e s z k a ń c ó w wsi, np. w sferze sposobu o d ż y w i a n i a . Planowane przeze mnie badania terenowe w wybranych wsiach p o d h a l a ń s k i c h mają m.in. z w r ó c i ć u w a g ę na odbicie w ś w i a d o m o ś c i ich m i e s z k a ń c ó w wartości rodzime­ go p o ż y w i e n i a , na kierunki przemian i potrzeb na p r z y s z ł o ś ć , przy r ó w n o c z e s ­ nym szukaniu motywacji f o r m u ł o w a n y c h sądów. Kierując się p r z e m y ś l e n i a m i G. Kioski (1979, s. 115) na temat ś w i a d o m o ś c i historycznej i jej e l e m e n t ó w , takich jak: sądy, pojęcia, wartości, w r a ż e n i a , emocje, m o ż n a s f o r m u ł o w a ć pytania o odbicie w ś w i a d o m o ś c i badanej s p o ł e ­ c z n o ś c i takich zjawisk kulturowych, jak: głód, ograniczenia konsumpcyjne, zbytek, nakazy i zakazy ż y w i e n i o w e , nawyki i innowacje, regionalizm kulinar­ ny, nieumiarkowane jedzenie i picie, zjawisk podlegających w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat r ó ż n y m emocjom i ocenom, a także r ó ż n o r o d n e m u warto­ ściowaniu. Badanie p o ż y w i e n i a stwarza - jak s ą d z ę - d u ż e m o ż l i w o ś c i poznawcze, na co z w r ó c i ł j u ż z r e s z t ą u w a g ę B. Malinowski, pisząc: „nie m o ż n a z r o z u m i e ć kultury, d o p ó k i się nie zbada jej nutrytywnych instytucji w odniesieniu do przygotowywania i s p o ż y w a n i a jedzenia, do zdobywania pokarmu oraz jego rozdzielania i gromadzenia" (Malinowski 1980, s. 133). Zakładając, że kultura to także k s z t a ł t o w a n i e uwagi, planowane badania terenowe z m i e r z a ć będą do poznania c z ł o w i e k a poprzez jego sądy na temat zdobywania i konsumowania ż y w n o ś c i , a także - poprzez powstające w tym zakresie stereotypy. K s z t a ł t o w a - �138 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA nie uwagi to sens dialogu d ą ż ą c e g o do uświadamiania sobie w ł a ś c i w o ś c i , o d r ę b n o ś c i i przemian wybranej do b a d a ń dziedziny kultury. W i e ś p o d h a l a ń s k a i jej kultura s t a n o w i ą w odczuciu s p o ł e c z n y m fenomen w skali c a ł e g o kraju (Reinfuss 1988, s. 9-16). W j a k i m stopniu i czy w o g ó l e odnosi s i ę to do p o ż y w i e n i a , o d p o w i e d z i e ć powinny przyszłe badania terenowe. Sytuacja gospodarcza ludności góralskiej jeszcze nawet z p o c z ą t k u X X w. była niezykle c i ę ż k a , a głód b y ł w ó w c z a s zjawiskiem c z ę s t y m , odbijając s i ę r ó w n i e ż na psychice m i e s z k a ń c ó w gór. J. S z c z e p a ń s k i napisał: „ B y w a także, ż e po okresach wielkiej biedy i o g r a n i c z e ń , nędzy i głodu, jedzenie staje s i ę symbolem życia i miarą wartości. Dla wielu ludzi m o ż n o ś ć jedzenia do syta staje się w a r t o ś c i ą n i e o d p a r t ą . Stary góral żyjący w niedostatku całe ż y c i e m a r z y ł o t y m , by zostać cesarzem i m ó c codziennie j a d a ć p o l e w k ę z łoju. T ł u s z c z bowiem b y ł n a j w y ż s z y m w s k a ź n i k i e m z a m o ż n o ś c i i ilość tłuszczu na kartoflach miarą dostatku" ( S z c z e p a ń s k i 1984, s. 96). Stwierdzenie to m o ż e b y ć punktem wyjścia dla pytań na temat głodu, a zarazem i zbytku, zjawisk prze­ ciwstawnych i dlatego c z ę s t o występujących obok siebie w ś w i a d o m o ś c i mie­ s z k a ń c ó w w s i . Pytania winny więc d o t y c z y ć definiowania tych pojęć przez l u d n o ś ć g ó r a l s k ą oraz z w i ą z a n y c h z nimi d o ś w i a d c z e ń . Głód - jak wiadomo - ma s z c z e g ó l n e z d o l n o ś c i koncentrowania uwagi i sił na zdobywaniu p o ż y w i e ­ nia. Wyzwala marzenia o obfitym jedzeniu, b ę d ą c y m n a j w y ż s z y m dobrem. P r z y k ł a d e m m o g ą tu b y ć c h o c i a ż b y relacje z o b o z ó w zagłady, gdzie prowadzo­ no rozmowy na temat jedzenia i wymieniano między s o b ą przepisy kulinarne, których realizacja w przyszłości miała być pełnią s z c z ę ś c i a . 1 O „ g ł o d o w y c h " , „ z ł y c h " , „ p ł o n y c h " czy „ t w a r d y c h " latach na Podhalu m ó w i ą relacje z obecnego i u b i e g ł e g o wieku, kiedy to elementarne klęski, zarazy, nieurodzaje i t o w a r z y s z ą c e im choroby d z i e s i ą t k o w a ł y m i e s z k a ń c ó w w s i . P o d s t a w ą w y ż y w i e n i a były w ó w c z a s r ó ż n e g o rodzaju trawy, placki z mąki owsianej z dodatkiem sieczki lub plew, gnijące ziemniaki i l p . (zob. Jostowa 1955, s. 19n). Latem na p r z e d n ó w k u , jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , „jadało się co tylko p o p a d ł o " , stwierdza w swym pamiętniku urodzona w 1929 r. mieszkanka Cichego G ó r n e g o , podając s p o s ó b przyrządzania g ł o d o w e j po­ trawy zwanej warmusem ( W i n c ł a w s k i 1971, s. 73). Jedno z pytań p r z y s z ł y c h b a d a ń terenowych winno w i ę c d o t y c z y ć świado­ m o ś c i w s p ó ł c z e s n y c h m i e s z k a ń c ó w wsi podhalańskiej o d n o ś n i e głodu, z w i ą ­ zanych z nim s k o j a r z e ń i d o ś w i a d c z e ń . Z d a r z y ć się bowiem m o ż e i lak, że w y s t ą p i on tylko w k o n t e k ś c i e pogwałcenia tradycji kulinarnej, w w y n i k u czego np. biesiadnik oczekujący bezskutecznie na ulubioną p o t r a w ę b ę d z i e s i e d z i a ł przez całe wesele „o g ł o d z i e " - jak stwierdza mieszkaniec wsi g ó r n o ­ śląskiej. M o ż e też o p u ś c i ć wesele „o g ł o d z i e " - jak mówi góral ż y w i e c k i - w w y n i k u niedopatrzenia przez gospodarzy o b o w i ą z k u tzw. nukania, t j . za­ praszania do jedzenia, bez k t ó r e g o nie p r z y s t ę p o w a n o do s p o ż y w a n i a potraw". Trudna sytuacja materialna ludności podhalańskiej z m u s z a ł a j ą do - coraz, liczniejszych od lat o s i e m d z i e s i ą t y c h X I X w. - emigracji zarobkowej. Rozmod­ lenie „ m a c i e r z y ń s t w e m natury, lej naszej ziemi ż y w i c i e l k i " , j a k poetycko pisa! w swych p a m i ę t n i k a c h góral podhalański Wojciech Brzega (1969, s. 131), �SPOSÓB ODŻYWIANIA WSI PODHAl-AŃSKIFJ 139 z d e r z a ł o s i ę z twardymi warunkami, w a l k ą o przetrwanie i k o n i e c z n o ś c i ą opu­ szczenia rodzinnej wsi w poszukiwaniu „życia", czyli ś r o d k ó w utrzymania. Pracy szukano na Węgrzech, a od ostatniego dwudziestolecia X I X w. w A m e ­ ryce P ó ł n o c n e j ( M i s i ń s k a 1971, s. 44n). N a d c h o d z ą c e stąd listy m o g ł y b y być także poddane analizie z punktu widzenia ewentualnych s ą d ó w i opinii na lemat sposobu o d ż y w i a n i a . W literaturze na o g ó ł nie znajdujemy danych m ó w i ą c y c h o w p ł y w i e emigracji na przemiany w konsumpcji ż y w n o ś c i o w e j górali podha­ lańskich, u t r z y m u j ą c y c h do dzisiaj ż y w e kontakty z A m e r y k ą . W i a d o m o ś ć , j a k ą podaje w swej pracy M . Misińska (1971, s. 59), ogranicza się do stwierdzenia, ż e niektórzy „ A m e r y k a n i e " starali się w p r o w a d z i ć jadanie na oddzielnych talerzach, co we wsi s p o t k a ł o s i ę z przyjęciem negatywnym. Poprawa sytuacji materialnej górali podhalańskich wiąże się z „ o d k r y c i e m " Zakopanego z k o ń c e m X I X w. przez dr Tytusa C h a ł u b i ń s k i e g o i sukcesywnym n a p ł y w a n i e m tam letników. O d t ą d lo „gość, pan stali się osią, kolo której obracają się wszystkie materialne sprawy g ó r a l s k i e g o bytu" - stwierdza S. Witkiewicz, d o d a j ą c : „ten g o ś ć ze s w ą b e z i n t e r e s o w n ą m a n i ą do Tatr, a nastę­ pnie m a n i ą życia, uratowania zdrowia, spłynął w podtatrzańską dolinę w takiej obfitości, ż e p r z e w r ó c i ł wszystko do góry nogami" (Witkiewicz 1970, s. 35-36). Źródła m i l c z ą , w j a k i s p o s ó b odbiło się to na sposobie o d ż y w i a n i a górali p o d h a l a ń s k i c h . N i e k t ó r z y skłonni są nawet widzieć negatywne skulki tego zjawiska, a S. Witkiewicz w r ę c z pisał: „ D o b r o b y t wzrasta, a j e d n o c z e ś n i e Góral pod wieloma w z g l ę d a m i żyje gorzej, biedniej i brzydziej" (tamże, s. 38). Z k o ń c e m u b i e g ł e g o wieku W. Matlakowski, lekarz z w y k s z t a ł c e n i a , lak c h a r a k t e r y z o w a ł s p o s ó b o d ż y w i a n i a górali p o d h a l a ń s k i c h : „Pod w z g l ę d e m b y t o w y m i fizjologicznym ż y w i e n i e się górali jest niezmiernie ciekawem i na­ stręcza kilka g ł ę b o k i c h pytań. Z punktu widzenia naszego smaku i naszego podniebienia wszystko co ten lud jada, jest n i e z n o ś n e m , jeżeli nie w s t r ę t n e m . Z punktu fizjologicznego jest tak dalekim od średniej, przecięlnej normy białka, w ę g l o w o d a n ó w i tłuszczów, wymaganych przez powagi i ich dzieła najbardziej uznane, iż cały ten lud górski w y m r z e ć winien od dawna, jeśli nie w y m r z e ć , to c i ą g l e c h o r o w a ć na nieżyt jelit i ż o ł ą d k a . A tu nie tylko nic choruje na p r z e w ó d pokarmowy, lecz jest z d r ó w i o ile sądzić na oko [...] nie gorzej się przedstawia od ludu naszego z innych okolic kraju" (Matlakowski 1901, s. 162). Autor ten n a s t ę p n i e dodaje: „na swoje j a d ł o zapatruje się góral optymistycznie" (s. 195), s k a r ż ą c się nieraz na brak ż y w n o ś c i , a niekoniecznie na jej jakość. „A że len brak m u s i a ł c z ę s t o d o s k w i e r a ć ludziom, ukazuje się z licznych o p o w i a d a ń wiarygodnych ludzi, lub prawem kontrastu w y w n i o s k o w a ć się daje / ich po­ c h w a ł , z ich pojęć o z b y t k u " , k t ó r e g o p r z y k ł a d e m jest zanotowana przez autora p o w y ż s z y c h słów, W. Matlakowskiego, w y p o w i e d ź górala: „ n a s u t mąki owsia­ nej na m a ś l a n k ę , z a m i e s z a ł i jad; a inni palrzęcy nazywali to specyjał i ślina im leciała" (s. 165). Na pojęcie zbytku i o c e n ę sposobu o d ż y w i a n i a w p ł y w a j ą bowiem uwarunkowania gospodarcze, kształtujące ś w i a d o m o ś ć k o n s u m e n t ó w , o d m i e n n ą c z ę s t o od s ą d ó w badaczy. 3 Z w r ó c e n i e uwagi w przyszłych badaniach na postawy i z w i ą z a n e z nimi emocje na temat pewnych potraw i z a c h o w a ń im t o w a r z y s z ą c y c h b ę d z i e miało �140 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA na celu ukazania przemian w hierarchii wartości ludności góralskiej, dla której d ł u g i e lata owsiany placek, zwany moskalem, jadany w południe, zabierany do szkoły, na polowania, p r z y w o ż o n y j a k o g o ś c i n i e c (Jostowa 1955; W i n c ł a w s k i 1971, s. 73, 226), z a s t ę p o w a ł niedostępny chleb. Ten oslalni bowiem jeszcze po I I wojnie światowej nie b y ł codziennym ś r o d k i e m spożycia i w w i ę k s z o ś c i rodzin - na przykład w Cichym G ó r n y m - był nadal wydzielany. „ C z ę s t o matki robiły znaki na chlebie - jak pisze p r o w a d z ą c y w tej wsi badania W. W i n c ł a w s k i - ażeby k t ó r e ś z dzieci nie o d k r o i ł o kawałka chleba samowolnie" (1971, s. 74). Dla urodzonej w 1929 r. mieszkanki tej wsi wydarzeniem dużej wagi b y ł przejazd (w okresie m i ę d z y w o j e n n y m ) przez wieś piekarza z chlebem, k t ó r e g o r o z c h o d z ą c y s i ę w k o ł o zapach m u s i a ł j ą i wielu m i e s z k a ń c ó w wsi z a d o w o l i ć ( W i n c ł a w s k i 1971, s. 73-74). Dla ludności góralskiej trudno d o s t ę p n e bylo też m a s ł o , m i ę s o a nawet s ł o n i n a . T o t e ż m y ś l i w s t w o i k ł u s o w n i c t w o stanowiły w a ż n e ź r ó d ł o zaopatrze­ nia w m i ę s o kozic, świstaków a nawet n i e d ź w i e d z i (Kantor 1912, s. 382-393). Konsumpcja mięsa zawsze była d u ż y m wydarzeniem, a jak podaje autor mo­ nografii Czarnego Dunajca, J. Kantor, (1907, s. 69) podanie m ę ż c z y ź n i e przez ż o n ę s ł o n i n y ugotowanej w kapuście było w y r ó ż n i e n i e m utrzymywanym w ta­ jemnicy przed d z i e ć m i a także sąsiadami w obawie, by nie poszła po wsi w i e ś ć : „u nich dobrze sic karmiom". G ó r a l s z c z y z n a , b u d z ą c a od końca X I X w. tak d u ż e zainteresowanie inteli­ gencji, znalazła w osobie S. Witkiewicza p i e w c ę jej „dodatnich cech plemien­ nych". W skarbach kultury góralskiej widział on „znaki duchowego dorobku narodu", „ s a c r u m narodowe" i źródło odrodzenia ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z e ń s t w a (Majda 1979, s. 33n., 114). D z i a ł a l n o ś ć S. Witkiewicza i w s p ó ł c z e s n y c h mu s p o ł e c z n i k ó w była niezwykle d o n i o s ł y m wydarzeniem dla utrwalenia przeko­ nania w ś r ó d górali o wartości ich artystycznego z w ł a s z c z a dziedzictwa, które z n a l a z ł o wyraz. m.in. w folklorze s ł o w n y m , bogatym w różnego rodzaju treści anegdotyczne, a m o g ą c y m b y ć - jak się wydaje - ź r ó d ł e m interesujących nas wątków . 4 Poetka ludowa, Wanda Czubernatowa, wydala zbiorek „ w i e r s z y kuchen­ nych", pisząc w nim z sentymentem o tradycyjnych potrawach regionalnych , a także o o b o w i ą z u j ą c e j n i e g d y ś zasadzie sięgania - w e d ł u g s t a r s z e ń s t w a - po jedzenie (1988, s. 13). Zwyczajom kulinarnym poświęca też u w a g ę J. Kantor, który podaje reguły zachowania się przy stole: „nie j e ś ć ł a k o m i e , szybko", „ r a z e m w s t a w a ć od m i s k i " g d y ż d ł u ż s z e jedzenie jest objawem o b ż a r s t w a , a po jedzeniu k ł a ś ć łyżki na d ó ł w y ż ł o b i e n i e m , g d y ż o d w r o t n ą stroną znaczy niena­ sycenie (Kantor 1907, s. 69). 5 Skupiając u w a g ę badacza na zagadnieniach istotnych dla obrazu w s p ó ł c z e s ­ nej i przeszłej wsi nic m o ż n a p o m i n ą ć n a d u ż y w a n i a przez l u d n o ś ć wiejską alkoholu, co j u ż z p o c z ą t k i e m X X w. budziło zaniepokojenie s p o ł e c z n i k ó w , w i d z ą c y c h ź r ó d ł o tego zjawiska w nagłym przejściu górali „z nędzy do bogac­ twa" i ł a t w i e j s z y c h zarobkach, które szły na w ó d k ę (S.D. 1908, s. 8 ) . P r ó b k ą ukazania lego zagadnienia w opinii młodzieży szkolnej dal W. W i n c ł a w s k i . 6 7 �SPOSÓB ODŻYWIANIA WSI PODltAIAŃSKIEJ 141 W i e ś p o d h a l a ń s k a w ciągu X X w. uległa olbrzymim zmianom. J u ż w 1906 r. S. W i t k i e w i c z pisał: „ Z m i e n i ł o się wszystko, wszystkie warunki i formy ludzkiego życia od kościoła do karczmy" ( W i t k i e w i c z 1970, s. 30). A n i on, ani inni mu w s p ó ł c z e ś n i i późniejsi badacze nie wykazywali jednak w i ę k s z y c h z a i n t e r e s o w a ń o d ż y w i a n i e m . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m zasygnalizowano nie zawsze korzystne zmiany w j a d ł o s p i s i e g ó r a l s k i m ( S l o m k ó w n a 1938, s. 3)'~\ który po I I wojnie światowej usiłowały r e w a l o r y z o w a ć konkursy na tradycyjne potrawy l u d o w e . 6 1 0 W zmieniającej się współcześnie rzeczywistości obraz konsumpcji ż y w n o ś c i o ­ wej w świadomości ludności podhalańskiej nie jest, i nie może być, jednolity, lak jak i różna jest percepcja dokonujących się przeobrażeń w pożywieniu, które nie budziło dotąd szerszych zainteresowań i emocji badaczy, ani samych górali, długie lata nie widzących konieczności, a przede wszystkim możliwości, przemian. Zmiana postaw i w y m a g a ń to zmiana systemu wartości, mająca głębszy sens dla kultury. Toteż zwrócenie uwagi na zagadnienie pożywienia i jego miejsce w hie­ rarchii wartości m o ż e mieć szersze znaczenie dla badań nad kulturą ludową. W t y m krótkim artykule z a s y g n a l i z o w a ł a m niektóre kierunki przyszłych p o s z u k i w a ń badawczych nad p o ż y w i e n i e m j a k o wartością ze w z g l ę d u na z w r ó ­ cone ku niemu postawy ludności góralskiej, postawy m o g ą c e ukazać stosunek ludności do w ł a s n e g o dziedzictwa kulturowego. Ś w i a d o m o ś ć tożsamości kul­ turowej, lo ś w i a d o m o ć wartości tego, co w y t w o r z y ł y poprzednie pokolenia, r ó w n i e ż w sferze emocjonalnej i moralnej (jak c h o c i a ż b y szacunek dla ż y w n o ­ ści, a w s z c z e g ó l n o ś c i chleba), tego co wynika z potrzeb zakorzenienia w tra­ dycję g o d n ą z a p a m i ę t a n i a , ale r ó w n i e ż i tego, co wprawdzie odbierane nega­ tywnie stanowi p r z e s z ł o ś ć w s i . „ F e n o m e n p o d h a l a ń s k i " lo nie tyle przykład rewaloryzacji kultury l u d o w e j , ile przekonanie o sensie i woli dziedziczenia i modyfikowania dziedzictwa kulturowego. 11 Przyszłe badania terenowe zmierzać więc będą do ukazania obrazu emocjonal­ nej identyfikacji oraz reakcji na konsumpcję żywnościową, w różnym stopniu afirmowaną i n e g o w a n ą przez mieszkańców współczesnej wsi podhalańskiej. Przypisy ^ l i . Oberlyńska (19S1. s. 138) relacjonująca swoje przeżycia na wygnaniu pisze: „Przypuszczam, że z ogólnego głodu właśnie wzięła się (eż ogólna psychoza na lemat kuchennych przepisów. Dyktują ic sobie wszystkie, zapisują chemicznym ołówkiem na zmoczonych szmatkach i wszywają, pod podszewki najakieśupragnione. cudowne »polem«. - Materiały własne z Dąbrówki Wielkiej koło Bytomia i Milówki w łieskidzie Żywieckim. Я * Przytoczone w pracy Wineławskiego < l*>71, s. 246-28]) listy nie zawierają jednak interesujących nas danych. ^ Przejrzane dotychczas prace (np. Pach 1977; Wnuk I9S1 i in.) nie dostarczyły jednak pożądanego materiału. ^ Czubernatowa wymienia m.in. kwaśnieć z grzybami i placki ziemniaczne pieczone na blasze. 6 Cytat za: Majda 1979. s. 30. ^ Na pytanie: „Czy widziałeś w życiu pijanego człowieka?" młodzież wybuchała śmiechem, tłumacząc: ..To la's, jakby się ktoś nas pytał, czy widzieliśmy w życiu krowę" (Wincławski 1У77. s. Ы>п). ^ Zob. prace magisterskie pisane w Katedrze lytnograťii Słowian U.I w Krakowie: H. Marczak. Stan bailan етоц!aficznyclt na Podhalu napixlslmeiepiimienniensa .: lal 19J5-19XJ, Archiwum Kb.S UJ. nr 30,4: M . Wesołowska, Sian badań eim>%rufic.:nycli na Podlialu w okresie międzywojennym. Archiwum Kt:S it.l. nr 341. S. Żurowski. Stan badań eino^iafu-ziiyelt na Podlialu do 1'JIS r. Archiwum KUS UJ, nr 213. Autorka pisze: „Szkoda by zdrowy poniekąd sposób odżywiania się górali zmodyfikował się zby t gwałtownie przez wprowajzc:ie potraw mniej wartościowych a droższych". �142 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA W 1968 r. M u z e u m i m . W . Orkana w Rabce zorganizowało konkurs Iradyeyjnyeh potraw l u d o w y c h . / . Z e g a d l ó w n a , autorka Kuchni góralskiej, pisze: „ B y tradycyjne góralskie j a d ł o nie odeszło w niepamięć, organizuje sit; od w i e l u lat w Łopusznej K o n k u r s Potraw R e g i o n a l n y c h " (1985, s. 6 3 ) . Ц N a s k o n s o l i d o w a n i e i w y o d r ę b n i e n i e k u l t u r o w e Podhala n i e w ą t p l i w y w p ł y w miała działalność S. W i t k i e w i c z a . W. M a t l a k o w ­ skiego oraz B. 'i M . D e m b o w s k i c h , którzy b u d z i l i i n i c j a t y w y w ś r ó d samych górali (zob. M a j d a 1979, s. 116). Na lemat rewaloryzacji k u l t u r y l u d o w e j zob. też: Kutrzeba-Pojnarowa 1985, s, 45-65. LITERATURA В r z с g a W. 1969 Żywot górala poczciwego (Wspomnienia i gawędy), Kraków. C z u b c r n a t o w a W. 1988 Wiersze kuchenne, Zakopane. J o s t o w a W. 1955 Tradycyjne pożywienie ludności Podhala, Wroclaw 1955, |nadb.:] „ L u d " , t. 4 1 : 1954. К a n 1 o r J. 1907 Czarny Dunajec. Monografia etnograficzna, Prace i Materiały A n l r o pologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne, t. 7, Kraków. 1912 Lud Podhala, „ Z i e m i a " , R. 3, s. 382-393. K l o s k a G. 1979 Świadomość historyczna i jej badanie, „ L u d " , t. 63 K u t r z e b a - P o j n a r o w a A. 1985 Wieś i jej kultura w społecznej świadomości (o rewaloryzację kultury ludowej), [ w : ] Kultura wsi - kryzys wartości?, Warszawa, s. 45-65. 1988 Trześniów. Tradycyjna kultura chłopska i kierunki przemian. (Refle­ ksje etnografa), B r z o z ó w . M a j d a J. 1979 Góralszczyzna w twórczości Stanisława Witkiewicza, Wroclaw. M a l i n o w s k i B. 1980 Dzieła, t.2, Warszawa. Matlakowski W. 1901 Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu. Zarysy życia ludowego napisał..., Warszawa. M i s i ń s k a M. 1971 Podhale dawne i współczesne (wybrane zagadnienia), Prace i Mate­ riały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Ł o d z i , Seria Etnografi­ czna, nr 15, Ł ó d ź . N o w i c k i M. 1865 O świstaku, Kraków. [O b e r t у ń s к а В.] Rudzka M . 1981 Wdomu niewoli, t . l Warszawa. P a c h A. 1977 Drzewiej pod Giewontem, Warszawa. R e i n f u s s R. 1988 Podhalański fenomen, „Polska Sztuka Ludowa", R. 42., nr 1-2, s. 9-16. �SPOSÓB ODŻYWIANIA WSI PODHALAŃSKIl-J 143 S. D . 1908 Nagląca sprawa, „ Z a k o p a n e " , nr 26, s. 8. S ł o n i k ó w na M . 1938 Odżywianie ludu góralskiego, „ Z a k o p a n e " , R. I , n r 8 , s. 3. S z c z e p a ń s k i J. 1984 Sprawy ludzkie, Warszawa. Ś w i e r z L. 1877 O przewodnikach tatrzańskich, fw.J Pamiętni к Towarzystwa Tatrzań­ skiego, t. 2. W i n c ł a w s k i W. 1971 Przemiany środowiska wychowawczego wsi peryferyjnej, Studium wioski Ciche Górne powiatu nowotarskiego, Wrocław. W i t k i e w i c z S. 1970 Po latach [ w : ] Dzieła zebrane, t. 3, cz. 2, Kraków, W n u k W. 1981 Gawędy Skalnego Podhala, Kraków. Z e g a d ł ó w n a Z. 1985 Kuchnia góralska, N o w y Sącz. Zofia Szromba-Rysowa N O U R I S H M E N T A N D FOOD HABITS OF T H E MOUNTANEERS OF P O D H A L E A N D T H E I R IDEAS A B O U T T H E M . PROJECT OF RESEARCH. Summary T h e author presents the project of her field study on food and nourishment in selected villages of Podhale, a mountainous region in the South of Poland. She considers the possibilities of studying that sphere of culture as reflected in peasants'ideas, concepts and judgments and their verbal and non-verbal behaviour. The main problem of the study is the mental and conceptual dimension of such phenomena as: famine, food shortage and restraints, customary restraints, food habits and innovations, culinary regionalism, excessin eating and drinking. People's emotions, values and attitudes connected with food are going to be taken into conside­ ration as well. Another problem of the study are the changes in the sphere of food in peasant culture of the presented region. They are closely connected with the changing living standard of rural families. A characteristic transition can be observed from poverty connected with starvation provoking dreams about abundance of food to well-being and sufficient nourishment. The improvement of the mountaneers'living conditions were brought about by many factors: immigration ю the U S A and Hungary (since the 80 ties of the 19th century) and the ..discovery" of /.akopane as a fashionable holiday resort with tourists and holiday markers being a good source of income for the local population. Basing on archival material and survey field study the author managed to reconstruct the diet and food habits of the peasants in Podhale at the end of the 19th century. She presents a characteristic hierarchy of valuation of particular foodstuffs, bread at the top of it. Bread was not easily avaible in those times. Ii was substituted by a sort of simple oatcakes (called ..moskal") �144 ZOFIA SZROM BA-RYSOWA which were eaten for lunch, taken to school by children but also given as gifts. A s late as the years following the Second World War bread did not belong to everyday diet. Mothers used to portion bread out to children who were not allowed to cut slices without permission. Butter, meat and bacon belonged lo scarce products too. Insufficiency in proteins was supplemented by meat of game (chamoises, marmots and sometimes bears) from legal hunting as well as poaching. Scarcity of food had contributed to the attitudes of respect for foodstuffs, especially bread. Another problem, very important in the past and present way of life of peasants is excessive drinking. It began to trouble all those who were engaged in improving peasants'morals and standards of living at the beginning of the twentieth century, 'they pointed at the sudden transition from poverty to well-being as the rotit of alcoholism of rural folk. O n e subject more discussed in the article is food regionalism and the organization of competitions in preparing traditional local dishes. The purpose of such competitions is to support the cultural tradition of Podhale and to arouse people's interest in their own cultural heritage. Translated by A n n a K u e z y ń s k a - S k r z y p e k � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7b9c54e7870ae84a15231dc9a68aefdc.pdf e6d97385025bf3aa31afa9baac868e50 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4591 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4264 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.3; s.182-184 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text К R О N za okres I - I I I I 1973 doroczna giełda w y r o b ó w pamiąt­ karskich Zrzeszenia T w ó r c ó w R ę k o ­ dzieła Ludowego i Artystycznego „ A r t Region". Na wystawie zapre­ zentowano 000 wzorów, z czego 600 eksponatów to nowości wprowa­ dzono pierwszy raz na rynek. * 27, 28 11 o d b y ł a się w Warsza­ wie przy ul. P u ł a w s k i e j „ C e p e l i a d a " p o p u l a r y z u j ą c a tradycje i dorobek sztuki ludowej regionu łańcucko-leżajskiego. Impreza zorganizowana z i n i c j a t y w y Kota Przyjaciół Ziemi Ł a ń c u c k i e j przy Stołecznym Oddziale P T T K cieszyła się d u ż y m zaintereso­ waniem. * III w Bukowinie T a t r z a ń s k i e j rozpoczęły się tradycyjne „ P o s i a d y T a t r z a ń s k i e " , w czasie k t ó r y c h wy­ stąpili t w ó r c y ludowi, zespoły pieśni, kapele, poeci i g a w ę d z i a r z e . Marzec I m p r e z y folklorystyczne i regionalne Styczeń 21 I — w O ś r o d k u K u l t u r y w Sy­ cowie rozpoczął się Powiatowy Fe­ stiwal Pieśni Ludowych, organizo­ wany tradycyjnie z okazji rocznicy wyzwolenia ziemi sycowskiej. W ra­ mach festiwalu w y s t ą p i ł y zespoły pieśni i t a ń c a , kapelo ludowe i gawę­ dziarze. Czynne b y ł y wystawy haftu, koronkarstwa i wycinanek ludowych. I I I — t e g o r o c z n ą l l ł - c i ą już „ K r a p k o w i c k ą W i o s n ę " zainauguro­ wano konkursem na zaprezentowanie tradycyjnego obyczaju „ w o d z e n i a nie­ d ź w i e d z i a " . Do konkursu zgłosiło się 6 zespołów, z Dobrej, Stebłowa, Karłupca, D ą b r ó w k i , K r ę p n e j i Brozca. N a s t ę p n e konkursy planuje się na 9 kwietnia. K o n k u r s y i wystawy Styczeń 6 I — w motelu „ P o d Niedźwiad­ k i e m " we Wdzydzach Kiszewskich otwarta została wystawa kaszubskopomorskicli szopek, n a d e s ł a n y c h na konkurs zorganizowany w grudniu ub. r. przez Zrzeszenie Kaszubsko- Pomorskie, Powiatowy Ośrodek Spor­ t u , T u r y s t y k i i Wypoczynku w K o ś ­ cierzynie, kierownictwo motelu i re­ dakcję „Dziennika Bałtyckiego". N a konkurs n a d e s ł a n o 8 szopek. I. miejsce zajął Władysław Lica z Wdzydz Tucholskich, pow. Chojnice, o t r z y m u j ą c srebrny puchar „ D z i e n ­ nika B a ł t y c k i e g o " . * 15 I — w ramach imprezy „ Z i m a K a t o w i c k a " otwarto w H a l i Widowiskowo-Sportowcj ogólnopolską w y ­ stawę plastyków amatorów pn. „ I Konfrontacje K a t o w i c k i e " . Z 200 prac n a d e s ł a n y c h na w y s t a w ę z róż­ nych województw ok. 100 pochodziło z woj. katowickiego. W dniu otwarcia wystawy odbyło się sympozjum po­ święcone sytuacji plastyki amatorskiej w kraju i perspektyw dalszego jej roz­ woju. Referat w p r o w a d z a j ą c y wy­ głosił doc. Alfred Ligocki, w dyskusji uczestniczył przedstawiciel I n s t y t u t u Sztuki P A N red. Aleksander Jackow­ ski. Z okazji wystawy wydany z o s t a ł katalog. * 19 1 w Brzesku otwarto pokon­ k u r s o w ą w y s t a w ę prac t w ó r c ó w ludo­ wych pow. brzeskiego, z o r g a n i z o w a n ą przez W y d z i a ł K u l t u r y W R N w K r a ­ kowie, Referat K u l t u r y P R N w Brze­ sku i brzeski P D K przy w s p ó ł p r a c y K a t e d r y Etnografii Słowian U . J . Na konkurs n a d e s ł a n o prace z za­ kresu: malarstwa, r z e ź b y , ceramiki, zabawkarstwa,, kowalstwa artystycz­ nego, plastyki obrzędowej, hafciarstwa i bednarstwa. U d z i a ł b r a ł o 50 a r t y s t ó w ludowych. Nagr. I o t r z y m a ł a S t a n i s ł a w a B r a t k o z B o r z ę c i n a za rózgę weselną. * I — w Będzinie, w teatrze Dzieci B ę d z i n a o d b y ł się I X pokaz „ H e r o ­ d ó w " . Impreza ciesząca się już usta­ l o n ą sławą zgromadziła oprócz licznej publiczności t a k ż e wielu badaczy z kraju i zagranicy. Przybyli in in. francuski socjolog — Bogdan J ę d r z e ­ jowski, badacz afrykańskiego folkloru, p r z y w o ż ą c zo sobą swój f i l m o ludo­ w y m teatrze a f r y k a ń s k i m ; K . W. Kriegor, kierownik ulicznego teatru masek w Berlinie; Francoisc Diano, pracownik naukowy uniwersytetu w Genewie i dr Jack Lang, prezes m i ę d z y n a r o d o w e j organizacji I T oraz w . in. Luty 17, 18 I I w W D K w Białym­ stoku o d b y ł się W o j e w ó d z k i P r z e g l ą d L u d o w y c h Zespołów Kolędniczych. Przyznano nagrody i wyróżnienia. * 20 I I — w M a ł y m Młynie nad R a d u n i ą w G d a ń s k u rozpoczęła się 182 А K U . I , 2. „ H e r o d y " w Będzinie. �W l u t y m w y s t a w ę sztuki ludowej pow. brzeskiego przeniesiono do K r a ­ kowa, gdzie 21 I I dokonano jej otwar­ cia. * M arze с 3 111 w Domu Chłopa w War­ szawie o t w a r ł o wystawę obrazów ma­ lowanych na szkle i w i t r a ż y Eweliny 1'ęksowe j . Polska sztuka ludowa zagranicą * I — w Pile, w Galerii Nadnoteckiej Domu K u l t u r y o d b y ł się V Woje­ wódzki P r z e g l ą d Plastyki Amator­ skiej, zorganizowany przez p o z n a ń s k i P a ł a c K u l t u r y i D o m K u l t u r y w Pile. 98 t w ó r c ó w z ealoj Wielkopolski na­ desłało na w y s t a w ę 232 prace, z k t ó ­ rych 18 zakwalifikowano na P r z e g l ą d Ogólnopolski, mający odbyć się w Szczecinie. 10 I I I w Muzeum Etnogra­ ficznym we W r o c ł a w i u otwarta zo­ s t a ł a wystawa rzeźb Józefa Serwika z Lubania. Wydano k a t a l o g - s k ł a d a n k ę , z a w i e r a j ą c y : słowo wstępne, n o t ę biograficzną, spis prac Serwika. * 20 I I I w Pałacu O p a t ó w w Oli­ wii otwarto w y s t a w ę pn. „ P o m o r s k i e zabawki ludowe". 1 -— w Muzeum Historycznym w Krakowie o t w a r ł o p o k o n k u r s o w ą w y s t a w ę p.n. „Mikołaj Kopernik w twórczości plastycznej amatorów". N a wystawie pokazano ponad 50 prac, p r z e d s t a w i a j ą c y c h wizerunki Koper­ nika oraz t e m a t y k ę z n i m związaną. 22 111 w Muzeum Plakatu w Wilanowie otwarta została wystawa tarcz strzelniczych ze zbiorów Słowac­ kiej Galerii Narodowej w Bratysławie;. * - - S t у с z e ii 13 1 o d b y ł a się uroczysta inau­ guracja „ D n i Polskich" w L i i t o n centruin brytyjskiego przemysłu sa­ mochodowego. W ramach tej imprezy m . i n . otwarto w y s t a w ę sztuki ludo­ wej miejscowej Polonii. * 1 l w Grodnie czynna była wy­ stawa p n . „ S z t u k a Ludowa Biało­ stocczyzny", im której zaprezento- * T - - w sali Muzeum P a ń s t w o w e g o w Hrubieszowie otwarto w y s t a w ę twórczości ludowej regionu hrubie­ szowskiego. Wśród kilkunastu ucze­ s t n i c z ą c y c h w niej t w ó r c ó w najliczniej reprezentowani byli rzeźbiarze; m.in. pokazano prace zmarłego niedawno S t a n i s ł a w a Karolaka. Pokazano też wyroby garncarskie, wyroby ze słomy, po raz 1-szy wycinanki poetki ludowej Kazimiery Wiśniewskiej ze Slawęcina k/Hrubieszowa. Na. otwarcie wystawy przybyli liczni t w ó r c y ludowi oraz przedstawi­ ciele w ł a d z powiatowych i W D K w Lublinie. Autorzy otrzymali dyplo­ my uznania, i nagrody pieniężne. L u t y 13 I I — w Garwolinie rozstrzyg­ n i ę t o konkurs na współczesną t k a n i n ę l u d o w ą południowego Mazowsza, zor­ ganizowany przez W y d z i a ł K u l t u r y P W K N i P D K w Garwolinie. W kon­ kursie udział brało 128 a u t o r ó w nad­ syłając 1308 prac z 8 p o w i a t ó w . Przy­ znano nagrody ufundowane przez M K i S , C P L i A oraz W E N na łączną k w o t ę 67.000 zł. Nagr. I o t r z y m a ł y : Mieczysława Figacz, Bramka, pow. R y k i , Leokadia Kryezka, Gust, pow. R y k i , Marianna Z g ó d k a , Rudzienko, pow. Otwock, K a t a r z y n a W i ą c c k , Rudzienko, A n n a Ł u s z e z y ń s k a , Mińsk Maz., Helena Szopa, K ą t y , pow. Otwock. 14 I I — w Krakowie, w sali pa­ łacu „ P o d B a r a n a m i " odbyła się w y ­ stawa krakowskiego K l u b u Korzenioplastyki. Pokazano 120 prac, 17 twór­ ców . 21 I I w Muzeum Etnograficz­ n y m w Krakowie otwarto w y s t a w ę i n d y w i d u a l n ą prac Czesławy Konopk ó w n y z K a d z i d ł a , pow. Ostrołęka. 183 �M a r z e e 3 Mi 1 11 w Bruk.sWi odbyły się ,.1'rn Polskie", w e/.asio których m.in. wysl ępowa I zespół folklorystyczny „Krakowiacy". 27 .111 — w O ś r o d k u Informacji i K u l t u r y Polskiej w L i p s k u otwarta została wyst a. polskiej sztuki ludo­ wej i rękod/jela artystycznego, połą­ czona z kiermaszom. Wystawa zorganizowana przez, kraki iwską. Spółdzielń ię P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego im. Wy spiańskiego ma być n a s t ę p n i e prezen­ towana w Berlinie i Sofii. I nno 8 II w Warszawie odbyło się 1 posiedzenie! R a d y Programowej d.s. stowarzyszeń regionalnych, powoła­ nej przez Ministra K u l t u r y i Sztuki. W czasie obrad wdele uwagi poświę­ cono aktywizacji społecznego ruchu ochrony z a b y t k ó w oraz problemom opieki towarzystw regionalnych nad twórczością l u d o w ą . j 11. 9. Józef Serwik, Pan 1 ti cm. Jezus, wys. * I I — w czasie V Krajowego Zjaz­ du Z M W w Warszawie czynne było w gmachu obrad stoisko „ Z a ł i p i a n e k " , k t ó r e p r e z e n t o w a ł y swoje wyroby. Marzec 3, 4 I I I - w P a r k u Etnograficz­ n y m we Wdzydzach Kiszewskich o d b y w a ł y się D n i K a s z u b ó w Wdzy­ dzkich, w czasie k t ó r y c h zaprezento­ wano tradycyjne zwyczaje rybackie, t r a d y c y j n y s p r z ę t w ę d k a r s k i , wysta­ wiono widowisko taneczno-muzyczne p t . Zapusty u Gbura, zorganizowano spotkanie z t w ó r c a m i ludowymi. * 11.7,8. Józef Serwik: 1. Ułan na koniu, wys. 28 t - i n . 2. Kosiarz,wf у a. 23 cm. I I I — w Gliniance, pow. Otwock, z okazji jubileuszu 3()-lecia, działal­ ności Kola, G o s p o d y ń Wiejskich — otwarto w y s t a w ę strojów regional­ n y c h a uroczystość uświetniły wy­ s t ę p y zespołu śpiewaczego, k t ó r y za­ p r e z e n t o w a ł pieśni obrzędowe i we­ selne regionu. Luty wano: t k a n i n y , tradycyjny strój, cera­ mikę, rzeźbę, w y r o b y w drewnie, ple­ cionki i p l a s t y k ę obrzędową.. i dziennikarzy w celu zrealizowania dla japońskiej telewizji f i l m u o sztuce ludowej tego terenu. 18 I I I — w Czerwinie, pow. Ostro­ łęka o d b y ł a się kolejna impreza p.n. „Niedziela na w s i " , organizowana staraniem Powiatowej i Miejskiej B i ­ blioteki Publicznej, Pow-iatowego K o ­ m i t e t u K u l t u r y i Sztuki w Ostrołęce oraz U r z ę d u Gminnego w Czerwinie. Impreza ta połączona b y ł a z otwar­ ciem Gminnego O ś r o d k a Kultury i rozstrzygnięcia konkursu czytelni­ czego. Zorganizowano też w y s t a w ę sztuki kurpiowskiej, a Rozalia P r u saczyk z Dylewa i Felicja Prusaczyk z Tatar p r e z e n t o w a ł y s z t u k ę wycinan­ karstwa. J e d n ą z głównych atrakcji imprezy b y ł y w y s t ę p y zespołu regio­ nalnego „ B o r o w i n a " z W y k r o t u . * 21 111 - w Sopocie o d b y ł a się młodzieżowa impreza tradycyjnego topienia „ M a r z a n n y " . 25 I I — na Ziemię n o w o s ą d e c k ą p r z y b y ł a ekipa j a p o ń s k i c h filmowców Fot.: S. Deptuszewski. S. Stępniewski, J . Świderski, W. Wolny. Kroniką opracowała Jadwiga Jarnuszkiewicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5ee8a3c81e8a07b0f024302db98f7fd8.pdf eadb47f63eece6bf2ffa3d310e2ef40e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3775 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1947 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3543 Title A name given to the resource Spis treści i/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1947 t.1, z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1947 t.1,z.1-2, s.2-4 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA ROKI L I S T O P A D - G R U D Z I E Ń 1947 Nr 1-2 �REDAGUJE ZESPÓŁ PAŃSTWOWEGO KI ZEF LUDOWEJ INSTYTUTU * REDAKTOR GRABOWSKI WY KIEROWNIKÓW * BADANIA SZTU­ NACZELNY WYDAWCA JO­ PAŃSTWO­ INSTYTUT BADANIA SZTUKI LUDOWEJ KIEROWNICZKA BARA SEKCJI WYDAWNICZEJ SUCHODOLSKA GRAFICZNY # CZESŁAW ZNAŃ - SPÓŁDZIELNIA TELNIK WARSZAWA GEOGRAFICZNY DRUKARNI * BAR­ OKŁADKA I UKŁAD W1ELHORSKI SZE: BIURO I N F O R M A C J I W SEKCJI * KLI­ GOSPODARCZEJ PO­ WYDAWNICZA WOJSKOWY WARSZAWA * MINISTERSTWA CZY­ INSTYTUT TŁOCZONO SPRAWIEDLI­ WOŚCI W W A R S Z A W I E POD K I E R U N K I E M T A ­ DEUSZA GALEWSKIEGO * NISTRACJA: REDAKCJA I ADMI­ MINISTERSTWO KULTURY 1 SZTU­ KI, P A Ń S T W O W Y INSTYTUT BADANIA SZTU­ KI LUDOWEJ, W A R S Z A W A R A K O W I E C K A 4 A �POLSKA SZTUKA LUDOWA MIESIĘCZNIK ORGAN PAŃSTWOWEGO INSTYTUTU LMRT P O P U L A I R E REVUE P O L I S H 'V, BADANIA SZTUKI POLONUS MENSUELLE P E A S A N T ART / .• • • I Teatrów O o h o t n l o z y c n w L uЬ l i n i e ¿yiffiffl Sygnatur!"] R С E A R T Y K U Ł Y T E O R E T Y C Z N E K S A W E R Y P I W O C K I — Pojęcie sztuki ludowej. J O Z E F G R A B O W S K I — Zagadnienie s t y l u ludo­ wego. J U L I A N K R Z Y Ż A N O W S K I — O poznanie literatury ludowej. A D O L F CHYBIÑSKI — O po­ trzebach polskiej etnografii muzycznej. I. Zagad­ nienia kolbergowskie. O i P R A C O W A N I A MARIA ŻAKOWSKA — Stanisław K o s i a r s k i garncarz iłżecki. J O Z E F G R A B O W S K I — Zbój­ nickie obrazy n a szkle. G E R A R D CIOŁEK D»ch w polskim budownictwie w i e j s k i m . P U B L I K A C J E JANUSZ SWIEZY D Z I A Ł I M A T E R I A Ł Ó W — N F Swiatkarze O R M A biłgorajscy. C Y J N Y Powstanie, organizacja i charakter Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej. Z O F I A C I E S L A - R E I N F U S S O W A — Badania zdobnictwa l u ­ dowego w K r a k o w s k i m , n a Góralszczyźnie i D o l ­ nym Śląsku. В. B. — Prace badawcze s e k c j i m a ­ l a r s t w a i rzeźby. P. I. B. S. L. ROK I I. 1 S T O P A D - G R U D Z I E Ń 1947 Nr 1-2 LUDOWEJ ���Wielorakie zadania stawiamy naszemu mie­ sięcznikowi. Jako organ Instytutu Badania Sztuki Ludowej służyć będzie on przede wszystkim jego celom. Ma on być narzę­ dziem pracy Instytutu, łącznikiem miedzy jego współpracownikami, miejscem publi hacji materiałów uzyskiwanych w badaniach terenowych, probierzem stawianych tez i te­ orii, wreszcie informatorem w zakresie spraw interesujących badacza sztuki ludowej. Publi­ kacją materiałów, uzyskiwanych w bada­ niach terenowych, chcemy przełamać, szko­ dliwy dla rozwoju nauki, zwyczaj zachowy­ wania ich jedynie do dyspozycji — przy­ padkowego często — odkrywcy, co unie­ możliwia wykorzystanie ich wielostronne przez wszystkich interesujących się danym przedmiotem. Jest to bowiem zagadnienie dotyczące zarówno uspołecznienia pracy nau­ kowej jak też jej ekonomii. To są główne zadania „Polskiej Sztuki Ludowej", lecz nic jedyne. Przez pismo nasze mamy nadzieję uzyskać powiązanie pracy badacza specja­ listy z wiadomościami posiadanymi przez miłośników i zbieraczy. Otwierając łamy na szego pisma dla materiałów przez nich do­ starczanych, dzielić się będziemy wzajemnie spostrzeżeniami i doświadczeniami. Chcemy, by w ten sposób wiedza nie była tylko her­ metycznie zamkniętą dziedziną specjalistów, ale siała się udziałem wszystkich zaintereso­ wanych, tworzona była na ich oczach i przy ich czynnym współudziale. Wreszcie chcemy, by — zgodnie ze słowami Ministra Stefana Dybowskiego — p r z e z lamy naszego pisma przenikała wiedza o sztuce ludowej w bie­ żące życie artystyczne. Będziemy więc dą­ żyli, by „Polska Sztuka L u d o w a " znalazła się wszędzie tam, gdzie tworzy się nowa kultura, a zatem w uczelniach, zwłaszcza artystycznych, pracowniach artystów, świe­ tlicach, kursach itp. kuźnicach nowej sztuki polskiej. Nadto zaś w rękach artystów ludo­ wych, dla których świadomość, że twórczość ich traktowana jest na równi z pracą arty­ stów miejskich, winna być podporą w ich działalności, będącej wkładem wsi w zbioro­ we życie kulturalne całego narodu. Zamieizamy w końcu o walorach i stanie naszej twórczości ludowei informować, poprzez „Polską Sztukę Ludową" zagranicę, która zawsze okazywała wybitne zainteresowanie dla tej dziedziny polskiej sztuki narodowej. R E D A K C J A � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d856eaeb4bcd0172b1053270c85c9d36.pdf eb94cdb06427f01801dd261763057e87 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4589 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource malarstwo ludowe Krakowskie - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4262 Title A name given to the resource Źródła malarstwa ludowego w krakowskiem / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.3; s.171-179 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R H I W U M О н R N Jerzy Czajkowski ZRODŁA D O MALARSTWA LUDOWEGO Dawna twórczość malarska należy do grupy stosun­ kowo słabo zbadanych dziedzin sztuki ludowej. Stało się tak nie dlatego, że brak jest o b i e k t ó w do b a d a ń , ale przede wszystkim z tego powodu, iż obrazy na p ł ó t n i e , papierze czy rzadziej na blasze z reguły nie b y ł y sygnowane ani da­ towane ( i l . 1). Chronologię o b i e k t ó w zebranych w muzeach opiera się głównie na wiadomościach uzyskanych od ostat­ nich właścicieli, k t ó r z y bardzo rzadko m o g ą udzielić praw­ dziwie rzetelnych danych, p o z w a l a j ą c y c h ściścle d a t o w a ć stare obraz}-. Analiza treści, stylu i techniki wykonania pozwala na ewentualno wysuwanie hipotez d o t y c z ą c y c h w s p ó l n o t y warsztatowej pewnych grup okazów, ale przy nieznajomości o ś r o d k a produkcji nie daje możliwości zlokalizowania ich proweniencji. S t ą d też cenne są nawet drobne wzmianki W KRAKOWSKIEM źródłowe, k t ó r e d o r z u c a j ą nieco informacji do historii ludo­ wego malarstwa. Zarówno w Wojewódzkim Archiwum Państwowym w Krakowie, j a k i w zbiorach innych instytucji, zachowało się nieco d o k u m e n t ó w z tego zakresu, k t ó r e wykorzystywali już różni a u t o r z y . Rozpatrywano jo jednak pod k ą t e m malarstwa w ogóle, a nie ludowego. W przeciwieństwie do innych cechów, k t ó r y c h dzieje zostały poznane, cech malarski w Krakowie nie doczekał się do tej pory pełnego opracowania. P r z y c z y n ą tego jest niewiel­ ka — j a k dotychczas — liczba znanych d o k u m e n t ó w . Najstarsza w i a d o m o ś ć o istnieniu w Krakowie cechu skupiającego malarzy i goldszlagierów dotyczy roku 1490. D a t a t a z o s t a ł a wymieniona w późniejszym o lat 80 przy­ wileju Zygmunta Augusta z dnia 1 . V I I . 1570 г., k t ó r e g o 1 П. 1. Wjazd Jezusa do Jerozolimy, ol./pł. W y k . A n t o n i Krząstkiowicz w Żywcu 1851 r. l^JLŁi-H ^ {.iłiiV*i п Л t- l i J»XAŁŁJKL.. 171 �kopio znajdujemy w P a ń s t w o w y m A r c h i w u m W o j e w ó d z k i m w K r a k o w i e . Najbardziej interesujący nas fragment tego dokumentu b r z m i : , A iż nas też dochodzi pewna wiadomość tego, że sioła cudzoziemców z inszych p a ń s t w i królestw podano nasze r o z m a i t ą r o b o t ą ich rzemiosłu należącą n a d j e ż d ż a j ą k u wielkiemu zepsowaniu ich i nie malej szkodzie. Dlatego m y , aby w rzemiośle swoim bez u t r a t y żyli, na ż ą d a n i e t y c h to goldszlagicrom i malarzom niniejszym listem i m t ę pre­ r o g a t y w ę dajemy, aby ż a d e n cudzoziemiec z inszych p a ń s t w i królestw nie siniał się w a ż y ć na gołdszłagiery i malarze krakowskie, roboty żadnej wozić, ani p r z e d a w a ć , a zwłaszcza abszlagu. feingoltu, gwiszgultu, srebra bitego..." W dniu 5.111.1581 r. malarze krakowscy u z y s k u j ą po­ twierdzenie swego przywileju przez króla Stefana . Z do­ k u m e n t u tego wybieramy najciekawsze dla nas fragmenty: kto chce zostać mistrzem ... ma sporządzić meistersztuk, jako t o : obraz Najświętszej M a r y i Panny z Dzieciąt­ kiem Jezus, po w t ó r e obraz Zbawiciela świata, po trzecio S. Jerzego na koniu, k t ó r e to sztuki majstrowie oglądać m a j ą , dla przekonania się, czyli on w przyszłości może t u zostać mistrzem i ich rzemiosło sobie o b r a ć . W s z a k ż e nie należy w t y m względzie zbyt wiele w y m a g a ć od biednych towarzyszy...'-. ...Ktoby nie mial prawa miejskiego albo cechowego, gdziekolwiek by mieszkał, czy na Stradomiu. na Kazimie­ rzu lub na Klcparzu, temu nie m a j ą pozwolić roboty swe p r z e d a w a ć z n a s z ą p o m o c ą w mieście, ale t y l k o w czasio j a r m a r k u , kiedy k a ż d e m u to jest wolno. Jeżeliby kto przywiózł tablice, chusty lub papiery ma­ lowane, k t ó r e by przynosiły uszczerbek rzemiosłowi, na ten czas ecohmistrzo z naszymi sługami m o g ą takowe pozabie­ rać, oprócz j a r m a r k u , a zaś drobno przedmioty malowane, k t ó r e nie p r z y n o s z ą uszczerbku w rzemiosło to wolno prze­ d a w a ć w dnie targowe..." . W 1638 r. W ł a d y s ł a w I V potwierdza dawne ustawy cechowe malarzy z nowo przydanymi a r t y k u ł a m i , z k t ó ­ rych wybieramy dwa k r ó t k i e a k a p i t y : „ . . . k t ó r y by towarzysz (malarski) cłieiał mistrzem kra­ kowskim zostać ... ma sztuki robić naznaczono według przywileju, to jest: K r u c y f i k s , P. Maryc w drodze do E g i p t u , S. Jerzego na koniu... I t e m . J e ś l i b y n i e d o s k o n a ł y b y ł w sztuce malarskiej, ma być wodle uznania m i s t r z ó w karany, od każdej sztuki dwa talary i kolacją p o d ł u g p r z e m o ż e n i a swego ...A jeśliby się takowy towarzyszem b ę d ą c p a r t a n i n ą bawił, albo mistrzom przeszkodę czynił ... t a k i ma b y ć karan d w u d z i e s t ą tala­ rów..." W 1783 r. powstaje nowy statut cechu malarzy kra­ kowskich, k t ó r y król S t a n i s ł a w August zatwierdził w dniu 13.111.1784 г.? Czytamy tam m . i n . : „7. Uczeń zostawszy czeladnikiem i towarzyszem ma rok u swego magistra robić..., zaś po wyjściu roku ma pójść na wydoskonalenie lepsze siebie do g ł ó w n y c h miast na lat 2 i stanowić się nie ma, p ó k i t y c h lat dwóch nie odbędzio lub z przyczyn t y c h samy eh słusznych d w ó c h lat u magistra t u ­ tejszego aktualnie za towarzysza nie w y r o b i . 8. Ż a d e n z t o w a r z y s z ó w nie ma się żadnej roboty podej­ m o w a ć na swoją s t r o n ę . . . 2 1 5 6 17. Żaden z p a n ó w magistrów nie ma obrazów po mieście i wszelkich domach i miejscach na przedaj roznosić, lecz je w domu ma p r z e d a w a ć , gdyż s t ą d wielka h a ń b a dla kon­ gregacji dzieje się... 19. Aże jako wyżej dawnemi ordynacjami i ich kon­ firmacjami ostrzeżono jest, by się n i k t tej professyi i sztuce przeszkadzać nie ważył..., aby ż a d e n innej kondycyi czło­ wiek, w tej kongregacyi wpisany nie b ę d ą c , ż a d n y m prot•'katem, sposobem i t y t u ł e m , t a k w nanoszeniu, robieniu, przywożeniu z p a r t y k u l a r n y c h miast krajowych wszelkich 172 T r o b ó t malarskich, k t ó r e się r ó ż n y m i kolorami, farbami, zło­ tem, srybrom, lakierowaniem, klijern lub olejem robią, t u do miasta K r a k o w a jako i przedmieścia jego na przedaj nanosić, nawozić pod jakimkolwiek pretekstem, na zniszezenio i zrujnowanie mieszczan krakowskich ... nie ważył..., wyjąwszy virtuosos viros obrazy i portrety m a l u j ą c y c h , i ci prostych r o b ó t robić nie m a j ą , ani w nich przeszkadzać... malarzom krakowskim nie b ę d ą powinni..." Nieco wcześniejsze od ostatniego dokumentu jest za­ rządzenie rektora U J Stanisława Filipowicza wydane po­ między 1747 a 1758 r. Przytaczamy je na k o ń c u zestawienia., g d y ż nie ma ono już, jak wszystkie powyższe, charakteru statutu. Jest to rozporządzenie ..O p o r z ą d k u między panami magistrami w podejmowaniu się roboty malarskiej", w k t ó ­ r y m przeciwstawiona została pracom artystycznym „...in­ sza i najpodlejsza robota klijowana, czyli to na płótnie, czyli to na drewnie..." . Między i n n y m i rektor nakazuje: 7 „...aby panowie magistrowie kunsztu malarskiego, k t ó r z y w malowaniu obrazów, l a n c z a w t ó w (!), kopersztychów i w t y m podobnych inwencyj m a j ą biegłość i dosko­ nałość t ą ż s a m ą s z t u k ą i r o b o t ą , aby się bawili i nią się kontentowali, k t ó r z y zaś r o b o t ą złocenia i chińszczyznę p r a k t y ­ k o w a ć u m i e j ą tąż s a m ą s z t u k ą aby się bawili i n i ą się kontentowali do inszej nie rzucając się, k t ó r z y zaś na ostatek t y l k o do samej roboty klijowanej są sposobni żadnej innej p o d e j m o w a ć się nie p o w i n n i . . . " 8 Oprócz podanych wyżej d o k u m e n t ó w istnieje jeszcze k i l k a innych, k t ó r y c h treść lub fragmenty podamy w trakcie omawiania poszczególnych z a g a d n i e ń . Nie ulega wątpliwości, że krakowski cech malarzy sku­ piający jednocześnie pozlotników i szklarzy, a w późniejszym okresie również szpalerników, istniał już w X V w. Jak do­ w o d z ą wykazy sporządzone, przez W. (J ąsiorowskiego i E . Rastawieckiego, w cechu krakowskim rejestrowani byli malarze w y w o d z ą c y się rodem z najrozmaitszych miast nie­ mal z całej Polski i z zagranicy . W X V I I i X V I I I w. nie­ k t ó r z y malarze rekrutowali się również z podkrakowskich wsi, jak np. Marcin Chochelek syn m ł y n a r z a z Luborzycy, wyzwolony na towarzysza w 1624 r „ Stanisław Derysarz z Iwkowej wyzwolony w 1784 r. i i n n i " . 5 1 Statut cechu malarzy był analogiczny jak w innych cechach. Ulegał on jednak ciągłym korektom, j a k świadczą 0 t y m m.in. tzw. majstersztyki, k t ó r e malarz-czeladnik m i a ł w y k o n a ć przy przyjęciu go na mistrza. W 1581 r. obowią­ z y w a ł y 3 obrazy, t j . N M P z Dzieciątkiem,-Zbawiciela ś w i a t a 1 św. Jerzego. Natomiast w 1638 r. pozostał t y l k o św. Jerzy, a w miejsce dwu pierwszych obowiązywał U k r z y ż o w a n y i Ucieczka do Egiptu (oba dok. cyt. wyżej). Jest to w za­ sadzie kwestia marginesowa, o tyło jednak interesująca, że p o s t a ć św. Jerzego obca jest polskiemu malarstwu ludowemu na płótnie i papierze, chociaż w y s t ę p u j e w grafice ludowej. Majstersztyki obowiązywały ogół nowo kreowanych mistrzów, m o ż n a się było jednali niekiedy od nich w y k u p i ć , a np. w przypadku, gdy czeladnik był synem malarza, robił on czasami t y l k o jeden obraz majstorsztykowy albo w ogól o nie p r z e d s t a w i a ł żadnego dowodu swoich umiejętności. W ten sposób zdarzało się, że mistrzem zostawał człowiek dość słabo znający swój fach, ewentualnie mało uzdolniony, T a k i zaś mógł p r a c o w a ć wyłącznie dla. mniej wybrednych odbiorców. I n t e r e s u j ą c y przy t y m jest jeden zwrot w przy­ wileju króla Stefana, informujący, że od biednych towarzy­ szy przy prz3'jmowaniu ich na mistrza „nie należy w t y m względzie zbyt wiele w y m a g a ć " . Jest oczywiste, iż tego ro­ dzaju zwrot nie mógł pochodzić od króla, lecz b y ł sformuło­ waniem przedstawionym przez cech. To zaś oznaczało, że sami mistrzowie cechowi dopuszczali istnienie dwu r ó ż n y c h n u r t ó w malarstwa: jednego, w ramach k t ó r e g o tworzono dzieła przynajmniej poprawne, i drugiego będącego za- �I I . 2. Śmierć Św. Józefa, ol./pl. 1864 r. K r a k ó w — P l u s z ó w . pewno na u s ł u g a c h ludzi m a l o z a m o ż n y c h . Ten drugi n u r t m i a ł b y więc charakter ludowy, a jego początki - - jak wy­ n i k a z dokumentu — sięgają X V I w. Przypuszczenie to znajduje zresztą potwierdzenie w t y m samym przywileju z 1581 г., w k t ó r y m jest mowa o sprzedaży biblie, chust lub papierów malowanych, k t ó r o nawet w fhritiit tandetnej mogły być sprzedawane, ale wyłącznie na jm-tiuuvti. Nie ma t u wprawdzie m o w y o obrazach, zaś pod o!:-. .>! . . v m tablie, chust czy p a p i e r ó w malowanych mogły k r , {• ,-ię uiż.no wyro­ by. W ą t p l i w e jednak, b y mogły to być np. koilryny deko­ racyjne, g d y ż do 1603 r. k o ł t r y n i a r z o mieli osobny cech, k t ó r y zapewne sam regulował swoje sprawy, a poza t y m papierowe k o l t r y n y — jak twierdzi Jan P a c h o ń s k i — roz­ powszechniły się dopiero w końcu panowania Augusta I I I . Jest oczywiste, że w cechu malarskim zrzeszającym za­ r ó w n o a r t y s t ó w wysoliiej klasy, jak i bardzo miernych rze­ mieślników, nie mogło b y ć nigdy jednomyślności. Dopiero jednak w 1745 r. doszło do pierwszego r o z ł a m u , kiedy to 12 malarzy p o d d a ł o się pod p r o t e k c j ę Akademii K r a k o w s k i e j . Pomijam tu wszystkie; perypetie cechu i t y c h kilkunastu ma­ larzy, k t ó r z y woleli zwierzchnictwo Akademii, gdyż t y m i sprawami zajęła się już M . C b a m c ó w n a . D l a nas natomiast istotniejszy jest fakt, że nawet ci malarze, nad k t ó r y m i m i a ł a roztoczyć opiekę Akademia, reprezentowali bardzo zróżnicowań)' poziom. W y n i k a to jasno z wypowiedzi rek­ tora Filipowicza, k t ó r y odróżnia p o d ł ą r o b o t ę klejową od innych doskonalszych sztuk, a ponadto p o d k r e ś l a on, że wśród malarzy są taey, k t ó r z y są zdolni t y l k o do r o b ó t kle­ jowych. 11 1 2 13 Można sądzić, że już co najmniej od poł. X V I I I w. plobejski n u r t malarstwa stale p r z y b i e r a ł na sile. Wyrazom tego jest nowy statut cechu malarzy z 1783 г., w k t ó r y m zastrzega się, by malarze a r t y ś c i — virtuosos viros -— nie przeszkadzali i n n y m w w y k o n y w a n i u prostych r o b ó t . A ja­ kie to mogły b y ć roboty wyraził najlepiej sam Hugo Koł­ łątaj stwierdzając, że krakowscy malarze u m i e j ą jedynie „ r a m y złocić i karety p o k o s t o w a ć lub ś w i ę t y c h P a ń s k i c h z k r z y w y m i g ę b a m i m a l o w a ć " (1780 г . ) . к Trzeba p r z y z n a ć , 173 �że H . K o ł ł ą t a j , k t ó r y akurat powrócił z Włoch i sam znał się na malarstwie, miał pełne prawo w y r a ż a ć t a k ą opinię (po­ m i j a m y t y l k o , czy miał prawo uogólniać), g d y ż cech kra­ kowski p r z y j m o w a ł w t y m czasie za m i s t r z ó w malarzy da­ lekich od doskonałości. I t a k np. w 1747 r. cech przyjmuje do swgo grona Mikołaja Stojkowskiego, w zasadzie samouka, zastrzegając jedynie, b y „wielkich r o b ó t nie p o d e j m o w a ł " . Walentego K a m i ń s k i e g o uznano za magistra sztuki malar­ skiej w 1776 r „ ale jednocześnie cech postanawia, że winien się on t y l k o klejową r o b o t ą z a j m o w a ć . Charakterystyczny jest p r z y k ł a d malarza Popławskiego, k t ó r y m a l o w a ł w koś­ ciele O.O. D o m i n i k a n ó w i K a r m e l i t ó w , w kościele N M P w r y n k u , czy t e ż u św. Tomasza. T e m u ż to Pop­ ł a w s k i e m u zakazano w 1766 r. „nosić, p r e z e n t o w a ć i sprze­ d a w a ć obrazów źle malowanych". Natomiast Józefa Jac­ kowskiego, k t ó r y wszedł do cechu w 1788 r. a zmarł 20 lat później, cech skazał w 1794 r. na oddanie dwóch świec półfuntowych „ z a odmalowanie obrazów w niczom nie podob­ nych do ludzkiego w y o b r a ż e n i a " . 13 P r z y k ł a d y powyższe dowodzą, że w 2. poł. X V I I I w . cech malarski b y ł j u ż p r z e ż y t k i e m . Główny trzon jego sta­ t u t u wypracowany w czasach średniowiecznych nie mógł zadowolić wszystkich zrzeszonych, k t ó r z y prawdopodobnie w sposób ś w i a d o m y dzielili się na dwie grupy, wykorzystu­ jące jednak takie samo zapotrzebowanie społeczne. Nie­ wątpliwie, przy podziało t y m d e c y d u j ą c ą rolę o d g r y w a ł y zdolności i umiejętności. Gdyby jednak nie istnieli odbiorcy obrazów „źle malowanych", nie b y ł o b y jednego z proble­ m ó w (jakości towaru) w a l k i w e w n ą t r z c e c h o w e j , k t ó r a do­ p r o w a d z i ł a w 1745 r. do k r ó t k o t r w a ł e g o oddzielenia się z cechu grupy malarzy. D ł u g o t r w a ł a walka uwieńczona zo­ s t a ł a sukcesem w 1818 г., kiedy to p o w s t a ł a w ramach Uniwersytetu Jagielońskiego Regularna Szkoła Sztuk P i ę k ­ nych, chociaż nie zniesiono jeszcze przymależnośei a r t y s t ó w 1 6 r malarzy do cechu skupiającego w o w y m czasie zarówno kra­ kowskich malarzy, j a k i rzemieślników-malarzy oraz lakier­ ników. P o w o ł a n i e Szkoły Sztuk P i ę k n y c h wzmogło jednak a k t y w n o ś ć a r t y s t ó w - m a l a r z y , k t ó r z y spowodowali, że w 1820 r. Zgromadzenie R e p r e z e n t a n t ó w K r a j u Krakowskiego rozwiązało cech. Formalna likwidacja organizacji cechowej musiała jednak s p o t k a ć się z n a t u r a l n y m oporem ze strony większości jej członków. Dowodzi tego list Michała Stacho­ wicza, Józefa Rybkiewicza i Jana Zamojskiego skierowany dnia 29.XII.1821 r. do Senatu R z ą d z ą c e g o Rzeczypospoli­ tej K r a k o w s k i e j z p r o ś b ą o egzekwowanie u c h w a ł y z 1820 r. oraz drugi list o podobnej treści z dnia 19.IV. 1822 r. Wresz­ cie w 1825 r. doszło do ostatecznego wyłączenia a r t y s t ó w malarzy z cechu, w k t ó r y m zgrupowali się j u ż wyłącznie rzemieślnicy. Nie wykluczone, że pozostali w n i m również malarze obrazów ludowych, chociaż bezpośredniego dowodu na to nie mamy. W liście starszych Zgromadzenia skiero­ wanym do Senatu duia 26.VI.1827 r. jest wprawdzie mowa o malowaniu i malarzach, ale m o ż e t u chodzić z a r ó w n o o malarzy ścian, j a k i m e b l i . Jedno zdaje się n i e w ą t p l i w e , bez względu na to, czy malarze p r o d u k u j ą c y obrazy dla najszerszych mas b y l i zrzeszeni, czy też pozostali poza Zgro­ madzeniem — uzyskali oni od momentu w y ł ą c z e n i a się ma­ larzy virtuosos viros pełnię swobody, k t ó r e j nie m o g ł y krę­ p o w a ć j u ż ż a d n e przepisy i u c h w a ł y . B y ł to okres masowego rozwoju malarstwa ludowego w Krakowie, a prawdopodob­ nie również w miejscowościach podkrakowskich, d o k ą d mogli się rozejść malarze o słabszych kwalifikacjach, sku­ pieni dotychczas w warsztatach swych mistrzów. 17 18 W przytoczonych na wstępie fragmentach d o k u m e n t ó w uwidacznia się jeszcze jeden problem, k t ó r y do tej pory nie został poruszony, a mianowicie handel obrazami. W wiekach ubiegłych obrazy zamawiano zwykle bezpośrednio u mis­ trza w warsztacie. Obok tego praktykowano o b w o ź n y handel �w y t w o r a m i sztuki malarskiej, co zostało m . i n . w y p u n k t o ­ wane w przywileju z 1570 r. Mimo iż z dokumentu tego nie m o ż e m y wnioskować, aby b y ł a t a m mowa o malarstwie l u ­ dowym, to jednak interesujący jest fakt, jak daleko sięgają tradycje takiego handlu. Jak nierealny b y ł całkowity zakaz handlu obwoźnego w przywileju Z y g m u n t a Augusta świadczy najlepiej do­ kument z 1581 г., w k t ó r y m całkowicie świadomie dopusz­ czono zarówno rodzimy, j a k i obcy element do handlu wy­ tworami sztuki, ograniczając t y l k o jego powszechność do dni jarmarcznych, „ k i e d y k a ż d e m u to jest wolno". Podobnie zresztą p o s t ę p o w a n o i w innych cechach, np. przy handlu wyrobami stolarskimi pochodzenia wiejskiego, k t ó r e wolno było s p r z e d a w a ć ich producentom w dnie targowe i jarmar­ czne. ' 1 W wieku X V I I i X V I I I m o ż n a było również n a b y w a ć obrazy w sklepach handlarzy, przy czym w n i e k t ó r y c h z nicłi sprzedawano również obrazy dwustronne. Informacja t a podana przez J . P a o h o ń s k i e g o jest o tyle interesująca, że dwustronnie malowane obrazy na blasze produkowali rów­ nież w 1. pol. X I X w. malarze l u d o w i . 20 21 W połowie X V I I I w. handel o b n o ś n y musiał b y ć zja­ wiskiem dość c z ę s t y m , skoro omawiano go na jednej sesji cechu w dniu 19.V.1766 r. Zakazano przy t y m „nosić, pre­ z e n t o w a ć i p r z e d a w a ć obrazów źle malowanych, osobliwie P o p ł a w s k i e m u " , o k t ó r y m w s p o m i n a l i ś m y już w y ż e j . Bar­ dzo silnie uwypuklona została sprawa handlu w statucie z 1783 r. K r a k o w s k i cech malarski rozciągał zakaz handlu nie t y l k o na obszar miasta, ale wszystkicłi miejsc, co t y l k o dowodzi, że niehonorowy dla tutejszego cechu handel poza m u r a m i pracowni musiał b y ć na p o r z ą d k u dziennym. B y ł to jednak — j a k wiemy — okres rozpadu organizacji cecho­ wej, k t ó r a nie b y ł a j u ż w stanie przeciwdziałać konsekwent­ nie rozwojowi takiego handlu, t y m bardziej, że uprawiali go z a r ó w n o członkowie samego cechu, j a k i różnego rodzaju „ p a r t a c z e " i „przeszkodnicy . Obraz Canaletta Ulica Mio­ dowa w Warszawie, czy też p o s t a ć wędrownego o b r a ź n i k a z akwareli Norblina lub K . W . Kiclisińskiego potwierdzają, że w o w y m czasie łiandel obnośny — i to obrazami ludowymi — b y ł już w Polsce zjawiskiem powszechnym. N a d m i e ń r n y , że dla Krakowskiego p o s t a ć wędrownego handlarza obrazami chodzącego po wsiacłi poświadczona została źródłowo w 1736 r . t y m n a d m i e n i ć , że w n i e k t ó r y c h przypadka cl i nie podano treści, w y m i e n i a j ą c t y l k o liczbę i cenę. N p . w taksie po zmarłej pani Optołowiczowej (kon. X V I I I w.) zanotowano m . i n . „ o b r a z k ó w p ó ł a r k u s z o w y c h za szkłem s z e ś ć " o war­ tości 1 zł 6 gr, w innej zaś taksie (1787 г.), przy której nio podano nazwiska byłego właściciela wymieniono szczegó­ łowo 13 obrazów, a na k o ń c u podano „ 2 2 m a ł y c h o b r a z k ó w w cenie 6 zł 6 gr". Z wymienionych obrazów t y l k o przedstawienie M a t k i Boskiej Częstochowskiej powtarza się pięciokrotnie, pozo­ stałe zaś zanotowane są przeważnie jeden, a czasem dwa razy. W wielu wypadkach przy temacie obrazu podawano, że jest malowany na płótnie, lub na papierze, natomiast prawie zawsze zaznaezano wartość obiektu w momencie spisu. Pozwala to na wyciągnięcie pewnych w n i o s k ó w ; obrazy na płótnie b y ł y daleko droższe, a cena ich w a h a ł a się w grani­ cach 1 do 8 zł, z t y m że najczęściej w a r t o ś c i o w a n o 2 do 4 zł. Natomiast wycena obrazów papierowych nie sięgała wyso­ kości 1 zł, a nieraz miała w a r t o ś ć t y l k o jednego do p ó ł t o r a łokcia lnianego p ł ó t n a . s Dlatego t e ż w t y c h przypadkach, w k t ó r y c h przy wymienionych obrazach podawano w y c e n ę , a nie pisano na czym jest malowany, ł a t w o samemu postawić odpowiedni wniosek. W inwentarzu po Błażeju K o z ł o w s k i m spisanym 12 X l 1751 i', znajdujemy obraz papierowy z namalowanym św. Janem Nepomucenem (wart. 15 gr). Data śmierci Kozłow­ skiego pozwala na stwierdzenie, że tego rodzaju obrazy ro­ biono w Krakowie j u ż co najmniej w połowie X V I I I w., a prawdopodobnie nawet wcześniej, skoro w Częstochowie analogiczne poświadczone są dokumentem z 1718 r . Kwestia lokalizacji warsztatu pozostaje w t y m w y p a d k u bez znaczenia, jako że i K r a k ó w b y ł p o w a ż n y m ośrodkiem k u l t o w y m i handlowym, zaś użycie tańszego m a t e r i a ł u do 2 2 6 I I . 5. Św. Rozalin, oł./pł. W y k . 1831 r. Andrzej Madalski. Żywiec. 22 2 3 I n n y rodzaj d o k u m e n t ó w , k t ó r e znajdują się w archi­ w u m krakowskim, s t a n o w i ą inwentarze ł u b „ t a k s y " obra­ zów po z m a r ł y c h m i e s z k a ń c a c h K r a k o w a . « Charakterys­ tyczno, że w dokumentach tycłi prawie wyłącznie mowa jest o obrazach, a ich w a r t o ś ć jest często zupełnie znikoma. Podane t a m pełne nazwy t e m a t ó w o r i e n t u j ą nas, że w X V I I I w. spotykano w krakowskich domach obrazy o n a s t ę p u j ą c e j t r e ś c i : Najświętsza Panna Częstochowska, Najświętsza Panna R ó ż a ń c o w a z s u k i e n k ą w y k l e j a n ą papierem, Naj­ świętsza Panna R ó ż a ń c o w a z papieru tłoczona, Najświętsza Panna z s u k i e n k ą , N a j ś w i ę t s z a Panna z s u k i e n k ą p ł a t k o w ą . Najświętsza Maria Panna z niebieskimi ramami i sukienki;. Najświętsza Panna trzymająca. Pana Jezusa śpiącego, Najświętsza Panna zwana Majoris, Najświętsza Panna Pias­ kowa, Najświętsza Panna Dzikowska, obraz tłoczony M a t k i Boskiej, Pan Jezus u k r z y ż o w a n y , Pan Jezus u k r z y ż o w a n y z osobami, (Chrystus) M i ł a t y ń s k i , Z a ś l u b i n y Najświętszej Panny ze św. J ó z e f e m , Ucieczka do E g i p t u , Boże narodze­ nie, Historia Tobiasza, Salvator (Mundi), Obrazek św. K a n i e ­ go i n figura gibs, Maria Magdalena, św. św. Agnieszka, Anna, E l ż b i e t a , Tekla, Teresa, Franciszek Seraficzny, Jerzy, Kazi­ mierz, Michał, Mikołaj, Jan Nepomucen, Sebastian,Tomasz. 2 Zestawienie powyższe, obejmujące 35 t e m a t ó w , w y ­ kazuje dość obszerny wachlarz ikonograficzny, t y m bar­ dziej, że s k ł a d a się n a ń t y l k o 7 inwentarzy. N a l e ż y przy 175 �I I . 6. Salvator Mundi, ol./pl. VV'yk. 1835 r. Andrzej Madalski. Żywiec. produkcji miało walor finansowy dla d w u stron: sprzedają­ cego i k u p u j ą c e g o . Również J. P a c h o ń s k i potwierdza wykonywanie w K r a ­ kowie obrazów papierowych. Nio precyzuje jednak, ezy chodzi o X V I I czy X V I I I w i e k . Szukając historycznej daty zastosowania papieru do malowania obrazów, nie na­ leży p o m i j a ć wzmianki o „ p a p i e r a c h malowanych" w cyto­ w a n y m na wstępie przywileju z 1581 r. Zastrzegam się jed­ nak, żo nie k ł a d ę znaku r ó w n a n i a p o m i ę d z y obrazami, o k t ó r e w t y m w y p a d k u chodzi, a informacją z X V I w. Jak donoszą różno wiadomości źródłowe, obrazy na papierze b y ł y znane około poł. X V I I I w. również w innych regionach. To zagadnienie pozostaje jednak poza ramami niniejszego szkicu. Ze wspomnianych inwentarzy m o ż e m y zaczerpnąć jeszcze j e d n ą informację. Dotyczy ona terminologii stoso­ wanej przez ówczesnych malarzy. Mamy więc obrazy „ar­ kuszowe, półarkuszowo, łokciowe, półłokciowo, połowiczne, ć w i a r t k o w e i p ó ł ć w i a r t k o w o " , a ponadto obrazy z papieru, tłoczone. Cały zestaw powyższych nazw m o ż n a odnieść do p r z y j ę t y c h w X V I I I w. typowych w y m i a r ó w obrazów, za­ r ó w n o papierowych, jak i p ł ó c i e n n y c h . Natomiast dwie informacje z k o ń c a X V I I I w. o obrazach tłoczonych z pa­ pieru d o t y e z ą techniki wykonania. W jednym wypadku 27 28 29 176 zapis b r z m i : „ o b r a z tłoczony z papieru M a t k i Boskiej"^ w drugim zaś „ o b r a z ( N . P. Różańcowej) z papieru tłoczo­ n ą " . Podana cena tego ostatniego w y n o s z ą c a 4 zł dowodzi, żo był to obi-az dość drogi, ale nie przyczynia się do wyjaś­ nienia sposobu wykonania. Trudno p r z y p u s z c z a ć , by cho­ dziło t u o papier, na k t ó r y m wytłoczono — w sensie dosłow­ nym • obraz lub przynajmniej jego k o n t u r y . B y ć m o ż e , że chodzi o obrazy o powierzchni reliefowej wykonanej z masy np. gipsowej, w y t ł a c z a n e j przy pomocy jakiejś formy. Jest to o tyle prawdopodobne, że w i n n y m spisie znajdujemy n o t a t k ę m ó w i ą c ą o trzech „ o b r a z e c z k a c h gip­ sowych", a poza t y m o gipsowym krucyfiksie i t a k i m ż o obrazie św. Kantego. N a marginesie n a d m i e n i ę , że w d w u taksach (z 1786 r. i ok. 1796 r.) znajdujemy wzmianki o obrazach na szkle. W pierwszej wykazano „2 obrazy na szkło wysrebrzone z kopersztyehami w y s t r z y g a n y m i " za cenę 4 zł, w drugiej „ o b r a z k ó w zwierciadłowych cztery po gr 12". Nic są (o jedyne informacje o obrazkach na szkle w Krakowskiem, g d y ż w pobliskim Sławkowie b y ł y w 1779 r.: „ o b r a z na szkle malowany m a ł y , Pana Jezusa z z w i ą z a n y m i r ę k a m i w czer­ wonej koronie, obraz na szkle zwierciadłowym malowany Pana Jezusa U k r z y ż o w a n e g o , obraz N . P. Częstochowskiej na zwierciadle, p o t ł u c z o n y " , эо zaś we dworze w Parczach �I I . 7. M . Boska"z Dzieciątkiem, ol./pl. W y k . 1830 r. Andrzej Madalski. Żywiec. Górnych pod Olkuszem były w 1758 r. 2 obrazki zwiercia­ d l a n e . Informacje te t r a k t u j ę jako drobne uzupełnienie do dotychczasowych wiadomości na ten temat. N a zakończenie c h c i a ł b y m dorzucić k i l k a nie publi­ kowanych jeszcze, a niedawno odkrytych nazwisk malarzy w regionie krakowskim. Z pracy Tadeusza Seweryna znamy szereg nazwisk z ośrodków malarskich w K a l w a r i i Zebrzydowskiej, Żabnie, N o w y m Targu, Krakowie i o k o l i c y . W ostatnich latach jedno nazwisko malarza pochodzącego ze wsi Borowiec w powiecie chrzanowskim dorzuciła Maria P r z e ź d z i e c k a , a Ewa Śnieżyńska-Stolot ustaliła pięć nazwisk malarzy z rejonu M y ś l e n i c ; zaznaczyła ona jednak, że prace wszyst­ kich znanych jej twórców nie m a j ą charakteru ludowego, a zbliżają się do oficjalnej sztuki X I X w. Niedaleko odbiega od nich również Andrzej Kowalczyk z Woźnik pow. Wado­ wice (1874—1955), k t ó r y będąc samoukiem doszedł do znacznej perfekcji w wykonywanych przez siebie obrazach. W sumie lista znanych nazwisk malarzy ludowych lub pra­ c u j ą c y c h na potrzeby wsi w okresie X I X i na p o c z ą t k u X X w. jest dość skromna. R ó w n i e ż ubogie jest uzupełnienie do tej listy, a skła­ d a j ą się n a ń : Mateusz Budzaszek, rolnik z Liszek pod K r a ­ kowem żyjący w X I X w., J . Tarnowski, k t ó r y posiadał swój 31 32 33 34 35 warsztat w Zebrzydowicach (prawdopodobnie pod K a l ­ warią) w 2. pol. ubiegłego stulecia, Micłial Andrzej Stan­ kiewicz pracujący w okolicy K r a k o w a w k o ń c u X I X w. oraz A n t o n i Komenda z Igołomii-Odwiśla, organista i rol­ nik, z m a r ł y w czasie I I wojny światowej w wieku ok. 70 lat. Najbardziej autentycznym t w ó r c ą l u d o w y m b y ł Ma­ teusz Budzaszek, k t ó r y urodził się. 17 I X 1836 г., a z m a r ł ok. 1894 r . Z relacji wnuka, Kazimierza Budzaszka, wiemy, że Mateusz lubił s t r u g a ć różne drobno przedmioty o charakterze dekoracyjnym do u ż y t k u domowego, a ponad­ to miał w y k o n a ć k i l k a o b r a z ó w o tematyce religijnej. Jeden t a k i obraz zachował się w domu informatora (obecnie włas­ ność Muzeum Etnograficznego w Krakowie). W obrazie t y m papierowe tło jest malowane olejno w k w i a t y , na n i m zaś nabite są trzy polichromowane płaskorzeźby, t w o r z ą c e k o m p o z y c j ę M a t k i Boskiej R ó ż a ń c o w e j adorowanej przez postacie zakonnika i zakonnicy ( i l . 3). W okolicy Liszek znajdują się jeszcze inno analogicznie wykonano o b r a z y , co do k t ó r y c h m o ż n a by ewentualnie p r z y p u s z c z a ć , żo wy­ konał je Budzaszek. J e ś l i b y sądzić na podstawio nielicznych okazów, to ograniczał się on jedynie do malowania t ł a dla głównego tematu j a k i m b y ł y p ł a s k o r z e ź b y . R ó w n i e ż osoba J. Tarnowskiego znana jest z jednego obrazu, k t ó r y autor na odwrociu podpisał i d a t o w a ł (1789 3 6 37 177 �38 г . ) . S ą d z ą c z tego jedynego p r z y k ł a d u , b y ł to słaby ma­ larz o tendencjach realistycznych, m a l u j ą c y na poziomie kiepskiej amatorszczyzny. Ten sam poziom i kierunek re­ p r e z e n t o w a ł A n t o n i Komenda, k t ó r y w zakresie r z e ź b y osiągnął wysoki stopień rzemieślniczego kunsztu. Ostatni z wymienionych, Michał Andrzej Stankiewicz, pochodził z rodziny, w k t ó r e j sztuka malarska przechodziła z ojca na s y n ó w . Protoplasta rodziny, prawdopodobnie ma­ larz, osiedlił się w Oświęcimiu zapewne na p o c z ą t k u X I X w., albowiem w starszych księgach parafialnych nie ma zupełnie tego nazwiska. Michał Andrzej ur. 1 I X 1855 r. w Oświę­ cimiu. Jego ojcem b y ł Jan Stankiewicz, najprawdopo­ dobniej ten sam malarz, k t ó r y w 1858 r. pozostawił po sobie obraz w T r z e m e ś n i pow. M y ś l e n i c e . Michał Andrzej Stan­ kiewicz żył k r ó t k o ; z m a r ł on 6 V I I I 1899 r. w Rybnej pow. K r a k ó w , 1 gdzie zapewne od niedawna p r z e b y w a ł , jako że z p o c z ą t k i e m owego r o k u m a l o w a ł obrazy po wiejskich do­ mach w Czernicłiowie (na p r z y s i ó ł k u Zakamycze) i sąsied­ nich Rusocicach. Znanych jest w chwili obecnej 6 o b r a z ó w tego a r t y s t y , z tego t y l k o 2 są datowane (1899 г.). Ze względu na bliskie sąsiedztwo wszystkich d o m ó w , w k t ó r y c h znaj­ d u j ą się obrazy, m a m y prawo sądzić, że p o w s t a ł y w t y m samym okresie. Obrazy Michała Andrzeja Stankiewicza do­ w o d z ą , że b y ł on malarzem r e a l i s t ą o p e r u j ą c y m d u ż ą s k a l ą k o l o r y s t y c z n ą . W poszukiwaniu zarobku nie w z d r a g a ł się on przed w y k o n y w a n i o m obrazów do chłopskich d o m ó w . W n i e k t ó r y c h jego pracach widoczne są jeszcze reminiscencje dawnego malarstwa cechowego, a najlepszym tego przy­ k ł a d e m jest Adoracja Najświętszego Sakramentu ( i l . 3) 39 40 4 z f a n t a z y j n ą d e k o r a c j ą k w i a t o w o - l i s t n ą wokół monstrancji Natomiast w obrazie M . B . Częstochowskiej do „ l u d o w y c h " cech malarskich m o ż n a by zaliczyć sztywność i sztuczność sfałdowań szaty, a szczególnie tradycyjnie l u d o w ą z ę b a t ą aureolę z d e k o r a c j ą g r z e b y k o w ą . Dodajmy t e ż , że w X I X w „ i wcześniej, istniał ośrodek malarski w Ż y w c u . Z zachowanych w miejscowym muzeum o b r a z ó w znamy dwa nazwiska tamtejszych malarzy, a t o : Andrzeja Madalskiego i Antoniego K r z ą s t k i e w i c z a . Obaj podpisywali i datowali swoje obrazy. Z prac Madalskiego muzeum posiada: św. R o z a l i ę (1831 г.), Zbawiciela ś w i a t a (1835 г.), M a t k ę B o s k ą z D z i e c i ą t k i e m (1836 r.) i Męczeństwo św. Jana B a p t y s t y (1842 г.). Natomiast po K r z ą s t k i e w i c z u p o z o s t a ł obraz W j a z d Jezusa do Jerozolimy (1851 r.) i Śmierć św. Józefa (1854 г.). Wszystkie te prace m a j ą cha­ rakter malarstwa cechowego ( i l . 3,5-7), bogatego kolorystycz­ nie i światłocieniowego. N i e w ą t p l i w i e Madalski b y ł znacznie lepszym mistrzem pędzla niż K r z ą s t k i e w i c z , w k t ó r e g o pra­ cach w i d a ć liczne uproszczenia i p e w n ą n i e p o r a d n o ś ć . N i o ma to jednak nio wspólnego z „ l u d o w o ś c i ą " . Natomiast istnienie profesjonalnego o ś r o d k a malarskiego w Ż y w c u po­ zwala spodziewać się na t y m terenie również lokalnego ma­ larskiego warsztatu ludowego. K i l k a wymienionych wyżej nazwisk ś w i a d c z y , że ma­ larstwo z ukierunkowaniem na l u d n o ś ć wiejską, m a ł o ­ m i a s t e c z k o w ą lub p o d m i e j s k ą istniało w K r a k o w i e i w K r a ­ kowskiem jeszcze na przełomie X I X i X X w. P o p y t zaś na obrazy malowane, i to o cechach ludowych, t r w a ł do I wojny ś w i a t o w e j , a w poszczególnych przypadkach nawet d ł u ż e j . P R Z Y . I.4SY 1 E . Rastawiecki, Słownik malarzów polskich tudzież w Polsce osiadłych lub czasowo w niej przebywających, t . 1—3, Warszawa 1850, 1851, 1857; W . Gąsiorowski, Cechy kra­ kowskie, K r a k ó w 1860, Malarze krakowscy, z. 1: M . Chamcówna, Walka malarzy krakowskich o wyzwolenie spod praw ce­ chowych, „ B i u l e t y n H i s t o r i i S z t u k i " R . X V I , 1954, nr 2. A P K r . , Acta contuberniorum Grac, nr 3069, kopia w y k . 19 I V 1816 r. Przywilej ton publikuje E . Rastawiecki, op. cit., t . 1, s. 293—296, z k t ó r e g o wybieramy odpowiednie akapity. T a m ż e , s. 298—-299. s T a m ż e , s. 304. в T a m ż e , s. 311- -312. A P K r . , Acta contuberniorum Grac, nr 3068. M . C h a m c ó w n a , op. cit., s. 215. W . Gąsiorowski, op. c i t . , passim; E . Rastp.wieeki, op. cit., passim. W . Gąsiorowski, op. cit., s. 22, 26; S. S z y m a ń s k i , Historyczne uwarunkowanie polskiej sztuki ludowej XIX wieku, „ L u d " , t . 54, 1970, s. 62. J . P a c h o ń s k i , Zmierzch sławetnych, K r a k ó w 1956, s. 4 1 1 , przyp. 3. T a m ż e , s. 413. > M . C h a m c ó w n a , op. cit., s. 215. 1 T a m ż e , s. 224—225; Problem „źle m a l o w a n y c h " lub „ b r z y d k i c h " o b r a z ó w w y s t ę p o w a ł prawdopodobnie we wszystkich cechach malarskich, czego p r z y k ł a d o m jest Czę­ stochowa (por. A. Kunozviiska-Iraoka, Obrazy częstochowskie, „ P o l s k a Sztuka Ludowa'", R. X X , 1966, nr 2, s. 78). W . Gąsiorowski, op. cit., passim. '>« W . Prokesch, Z dziejów krakowskiej szkoły sztuk pięk­ nych, K r a k ó w 1917, s. 7. D o najwyższego Senatu rządzącego Rzeczypospoli­ tej Krakowskiej. Michał Stachowicz, J ó z e f Rybkiewicz i J a n Zamojski imieniem swem i i n n y c h członków malarzy kra­ kowskich proszą o rozwiązanie Zgromadzenia malarskiego. 2 3 4 7 8 9 1 0 1 1 1 2 3 4 1 5 1 7 178 T Gdy W ys. Zgromadzenie R e p r e z e n t a n t ó w K r a j u K r a ­ kowskiego w r. z. 1820 u c h w a ł ą swą rozwiązało Zgromadze­ nie Malarzy K r a k o w s k i c h (co b y ł j u ż dawniej Sejm Cztero­ letni K o n s t y t u c y j n y u c z y n i ł i t y l k o n a d u ż y c i e t r w a ł o ) , skoro jednak Zgromadzenie takowe Malarzy, m i m o rządowego roz­ p o r z ą d z e n i a t r w a d o t ą d jeszcze, zaczom podpisani posłuszni ś w i a t ł y m ustawom ojcowskiego r z ą d u w gorliwości o ich dopełnienie, dopraszamy się najpokorniej, by N a j w y ż s z y Senat w m y ś l powołanej u c h w a ł y r a c z y ł n a k a z a ć ostatecz­ nie, aby malarze ze związku swego zupełnie się rozeszli i więcej żadnego Zgromadzenia nie składali — przy rozpo­ r z ą d z e n i u , b y w miejscu dotychczasowych wyzwolin ucz­ niowie, m a j ą c y się wyzwolić, popisywali się swą z d a t n o ś c i ą i talentem przed Uniwersytetem J a g i o l o ń s k i m jako naj­ właściwszym z n a w c ą i sędzią, i by t y l k o od tegoż Uniwersy­ t e t u dyplomata brali — przez co u c h y l i się jarzmo t a m u j ą c o wzrost sztuki, przy wzbudzeniu emulacji, k u sławie Narodu — zostajemy z n a j g ł ę b s z y m uszanowaniem, 2 9 X 1 1 1821, Michał Stachowicz, Józef Rybkiewicz, Jan Zamojski ( A P K r . , Acta contuberniorum Grac, nr 3068). Do wydziału Spraw W e w n ę t r z n y c h i Policji w Sena­ cie R z ą d z ą c y m . Ody p u n k t prawa 19. ...opiewa, iż nie wolno nikomu, k t o nie jest w Zgromadzeniu w y r a b i a ć sztuki ma­ larskiej, locz nie dosyć, żo nasza czeladź, chłopcy, pomoc­ nicy czyli w y r o b n i k i , k t ó r z y sami n a z y w a j ą się malarzami, odbierają nam roboty i sposób utrzymania życia, ale nawet inszo Zgromadzenia, k t ó r z y nie dosyć, że swoje rzemiosło robią, p o d e j m u j ą się r o b ó t malarskich, a przez to upada nam całkowicie sposób utrzymania się z familią..., a t a k i e m s ą : 1. stolarze p o d e j m u j ą się kolorować i lakierować stołków, kanap, stolików, k o m ó d i szaf do sukien i t . podobnych, 2. szklarze p o d e j m u j ą się kolorować okien, drzwi i t d . 3. blacharze — d a c h ó w , rynien, 4. murarze p o d e j m u j ą się m a l o w a ć pokoi, okien i drzwi, a któro tylko babrzą, 5. tapicerze na sprzedaż lakierują stołki, kanapy i t d . , k t ó ­ rzy nio m a j ą nawet swego' lakieru. K t ó r z y to przeszkodnicy - - p o d e j m u j ą się i malarskich r o b ó t i tc niedoskonało wy18 �rabiają, publiczność t y l k o o s z u k a n ą bywa. a dla Zgroma­ dzenia Malarzy s t ą d zaplucie i wstyd. ( A P K r . , Acta contuherniorum Crac, nr 3068). " J . Bioniarzówna, O chłopskie prawa, K r a k ó w 1954, s. 215—219. J . P a c h o ń s k i , op. cit., s. 414. 1 D w a tego rodzaju eksponaty są obecnie w posiada­ niu Muzeum Etnograficznego w Krakowie. A . Ryszkiewicz, Początki handlu obrazami w śro­ dowisku warszawskim, W r o c ł a w 1955, s. 13; St. Błaszczyk, Drzeworyty wielkopolskie, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R. X X V , 1971, nr 3. s. 145. S. Szczotka, Żywot zbójnicki Józefa Baczyńskiego zwanego Skawickim, „ L u d " , t . 34, 1936, s. 169. A P K r . , Acta contuberniorim Crac, nr. 3068. R ó w n i o niską cenę obrazu podaje A m b r o ż y Gra­ bowski. Wspomnienia Ambrożego Grabowskiego, w y d . S.Es­ treicher, K r a k ó w 1909, t . 2, s. 349. Zgodne, to jest t a k ż e z w y c e n ą obrazów papierowych w ośrodku częstochowskim. Tor. A . Jaśkiewicz, Rysunki i artykuły malarza Adriana Głębockiego źródłem, do poznania, dewocyjnej sztuki często­ chowskiej,, Polska Sztuka L u d o w a " , l i . X X I I I , 1969, nr 3/4. s. 231. A . K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Kilka uwag w sprawie ma­ larstwa w Częstochowie i Skulsku, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " I i . X X I I I , 1969, nr 3/4, s. 234. J. P a c h o ń s k i , op. cit., s. 414. A . K u n c z y ń s k a - I r a c k a , op. cit., R. Reinfuss, Dewocyjna grafika, jarmarczna jako źródło inspiracji dła malarstwa ludowego, art. (w:) Granice sztuki, Warszawa 1972, s. 203; Materiały do dziejów chłopa wielkopolskiego w drugiej polowie XVIII wieku, w y d . J. Deresiewicz, W r o c ł a w 1956, t. 2, s. 227. * Świadczą toż o t y m analogiczne nazwy stosowane przez malarzy w Częstochowie (A. Jaśkiewicz, Materiały do historii cechowego rzemiosła artystycznego XVIII i pierwszej 2 0 2 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 polowy XTX w. w Nowej Częstochowie, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne", L u b l i n 1963, t. 6, s. 246—247). 5» A P K r . , Castr. Crac. rei., t . 211, s. 4 7 1 ; Regestr rzeczy wszelkich ruchomych po śmieci -— pana Antoniego Gołębiow­ skiego — spisany 20 X 1779 r. 3i T a m ż e , t . 191, s. 1999: Inwentarz d ó b r wsi Parcz Górnych . T . Seweryn, Polskie malarstwo ludowe, K r a k ó w 1937 passim. M . Przeździecka, Sztuka i zwyczaje (w:) Ziemia chrzanowska i Jaworzno, K r a k ó w 1969, s. 399. E . Śnieżyńska-Stolot, Rzeźba i malarstwo (w:) Mono­ grafia powiatu myślenickiego, t . 2, „ K u l t u r a ludowa", red. R. Reinfuss, K r a k ó w 1970, s. 348 351. I . Ł o p u s z a ń s k a , Andrzej Kou:alczyk — twórca ludowy z Woźnik, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R. X X I V , 1970 nr 2. D a t ę urodzenia ustalono na podstawie Liber Nat o r u m , t . I I , s. 70 w Urzędzie Parafialnym w Liszkach. Nie ma natomiast, żadnej adnotacji w Liber Mortuorum, m i m o iż — w g relacji jego wnuka, żyjącego obecnie Kazimierza Budzaszka, lat 63 — zinarl on w tej samej miojscowości w wieku ok. 58 lat. K . Budzaszek nie znał swego dziadka, z a p a m i ę t a ł natomiast jego żonę F r a n c i s z k ę , k t ó r a z m a r ł a w 1917 г., a w L i b . Mort. podano, iż b y ł a ona w d o w ą po Mateuszu. N p . u kierownika szkoły w Mnikowie znajduje się obraz z t ł e m krajobrazowym. Okaz ten został przeniesiony do Mnikowa z Liszek. Własność Muzeum Etnograficznego w K r a k o w i e nr inw. 35494. U r z ą d Paraf, w Oświęcimiu, L i b . Nat., t . 3, s. 117; zapisano t u , że ojciec Michała Andrzeja, Jan Stankiewicz ( „ p i c t o r " ) jest synem Benedykta. » E . Śnieżyńska-Stolot, op. cit., s. 351. > Urząd Paraf, w Rybnej, L i b . Mort., t . V , s. 86; po­ dano t u , że b y ł to „ p i c t o r - a r t i f e x " , k t ó r y z m a r ł na apoploksję. 5 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 4 Fot .7. Czajkowski — il. 1, 5—7; J . Kubiena — il. 2—i. Obrazy ze zbiorów: Muzeum w Żywcu — il. 1. 5—7, Muzeum Etnograficznego w Krakowie — il. 2. W l . prywatna — il. 3, 4. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b74cb1ea24724c81f4fafe1f2efa94ef.pdf ae48b58c09d39cc82b6e20885167d5ae Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3772 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Subject The topic of the resource garncarstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3541 Title A name given to the resource Ostatni garncarz Bardiowa/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.1, s. 24-26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 11. 1. Jan Franković: „Niedźwiedź", wys. 13 cm. Jerzy OSTATNI GARNCARZ Czajkowski BARDIOWA Na d a w n y m szlaku polsko-węgierskim, n a terenie płn.-wsch. Słowacji, leży niewielkie zabytkowe m i a ­ steczko — Bardiów (Bardejov), które odegrało ważną rolę w rozwoju k u l t u r y ludowej Słowacji, a także sąsiednich terenów Polski. Na targach bardiowskich stykali się ze sobą przedstawiciele różnych grup regionalnych z obu stron Karpat. naczyń, pochodzi spod Bardiowa. Jest to glina średniotłusta, n i e wymagająca schudzania. Wykopywano ją zawsze w jesieni, przez zimę mrożono n a polu, a na wiosnę zwożono do domu, gdzie p o rozmarznięciu deptano nogami przerabiając w ten sposób na ciasto garncarskie; następnie oczyszczano z k a m i e n i , lale­ czek marglowych i t p . W Bardiowie było ongiś przeszło 50 różnych ce­ chów, a między n i m i również cech garncarski, po którym została tylko pamiątka w nazwie u l i c y : Hrnćarska (obecna u l . Preszowska) i ostatni pracu­ jący garncarz — Jan Franković. Nazwanie jednej z ulic, znajdującej się poza m u r a m i starego miasta, Garncarską n i e jest dziełem przypadku. Właśnie t u mieli swe pracownie i siedziby d a w n i garncarze, którym ze względów przeciwpożarowych n i e pozwa­ lano osiedlać się w obrębie murów. M o t y w y zdobnicze wypracowywał każdy garncarz dla siebie s a m — l u b czerpał z tradycji rodzinnej. Czasami jednak — według słów garncarza — pod­ patrywano n a targach zdobienia stosowane przez i n ­ nych garncarzy, przenosząc je następnie w nieco zmienionej formie n a własne wyroby. Garncarze bardiowsey zbywali swe produkty na miejscu l u b , częściej, rozwozili daleko po Słowacji i Polsce. Przed wybuchem I w o j n y światowej odwie­ dzali o n i targi w Koszycach, Preszowie, Sabinowie, K u r i m i e , Zborowie, Świdniku i Stropkowie — a więc obejmowali s w y m zasięgiem całą wschodnią Sło­ wację. N a terenie Polski zaś sprzedawali wyroby w K r y n i c y (gdzie z kolei zaopatrywali się w sól, używaną m . i n . przy p r o d u k c j i naczyń), w Muszynie, Tyliczu, Z d y n i , Żmigrodzie i prawdopdobnie w Uściu G o r l i c k i m ; była t o więc ekspansja n a teren i m naj­ bliższy, czyli południową część województwa rzeszow­ skiego i częściowo krakowskiego. Z rozmowy przeprowadzonej z Janem Frarikovićem dowiadujemy się, że był on ostatnim „cechmajstrem", a cech garncarski istniał w Bardiowie do roku 1928. Bardiów był bardzo żywym ośrodkiein garncarskim, czego dowodzi długa lista garncarzy pracujących w ostatnim półwieczu, których doskonale zapamiętał Jan Franković. B y l i t o : Georgius H a r nyak (t 1914), Matias Franković (f 1917), Alojz Fran­ towie (t 1917), Jan Mochnacky ( t 1918), Jan Kohel (t 1923), K a r o l Tarćaba (f 1932), A n d r e j Tarćaba ( t 1932) i Jan Franković-ojciec ( t 1943). Garncarze c i w y r a b i a l i różnego rodzaju garnki, dzbany, czary, talerze, miski, tace, świeczniki, f o r m y do pieczenia oraz malowane i glazurowane zabawki (koniki, postacie ludzkie, „niedźwiedzie", talerzyki, dzbanuszki). Georgius Harnyalk oraz Matias i Jan Franković w y r a b i a l i również zdobione kafle, a dziad obecnego garncarza, Matias Franković, przed I wojną światową wykonywał m . i n . siwaki. Żelazista glina, której używano dawniej i której używa do dziś Jan Franković do w y r o b u swych 24 Wytyczenie po I w o j n i e granicy polsko-czechosło­ wackiej zamyka przed garncarzami bardiowskimi pol­ ski rynek zbytu, co przyczynia się m. i n . do> obni­ żenia p r o d u k c j i i coraz szybszego zaniku w i e l u pra­ cowni. W okresie międzywojennym garncarze Bardio­ w a trzymają się starych miejsc targowych n a Sło­ wacji, a prócz tego wzmaga się domokrążny handel po wsiach mający n a celu przynajmniej częściowe wynagrodzenie u t r a t y r y n k u polskiego. Po I wojnie spada jednak cena produktów glinianych. Przedtem, zarówno na Słowacji j a k i w Polsce, sprzedawano garnki, dzbanki i t p . za pieniądze l u b zboże, co nawet �Jan Franković: II. 2, 3, 4. Garnuszki, wys. 12,3 cm, 12,5 cm, 12,5 cm. II. 5. Skarbonka, wys. 7,5 cm. znalazło swój oddźwięk w nazwaniach niektórych typów naczyń (np. „grajcarnik"). Przy w y m i a n i e na­ turalnej m i e r n i k i e m była objętość sprzedawanego naczynia, którym odmierzano zboże. E k w i w a l e n t b y l różny i zależny o d rodzaju zboża. I tak, za 1 garnek otrzymywano — 3 garnki owsa l u b 2 g a r n k i żyta czy też jęczmienia, ewentualnie 1 garnek pszenicy. Przejdźmy teraz do osoby Jana Frankovića, ostat­ niego majstra garncarskiego w Bardiowie. Liczy on sobie 56 lat i gdy kiedyś przestanie produkować, wów­ czas garncarstwo bardiowskie zginie bezapelacyjnie. Tym większą będzie t o szkodą, że trzyma się on t r a ­ dycyjnych f o r m i technik zdobniczych. Franković pracuje na własny rachunek, ale całą produkcję sprze­ daje przez U L U V , gdyż, j a k wszyscy i n n i , jest jego członkiem. M i m o tego jest on jednym z niewielu garncarzy w Czechach i na Słowacji, którzy uchronili — przynajmniej n a razie — swoją produkcję przed narzucaniem gotowych wzorów ze strony U L U V - u . Szeroki jest asortyment wyrobów Frankovića. Wśród garnków do najpospolitszych należą: źidlovy— /t 1, halva — /2 1, triżidkwy — ok. 1 1, strednićek — 2 1, spodnik — 2,5 1, n a d r u h u — 3 1, grajcarnik — 4 1. Z wyjątkiem „żidlovego" i „halvy" (używanej na masło), pozostałe służą przeważnie na mleko. Dziś Franković rzadko już w y r a b i a duże n i e zdobione naczynia zwane „turak", o pojemności 15—20 1, które spełniały po części rolę naczyń zasobowych. Oprócz wyżej wymienionych robi jeszcze wazy dwuuszne z n a k r y w k a m i , podobne w kształcie do fabrycznych, 1 1 25 �misy, doniczki różnych rozmiarów i — jako zabaw­ ki — malutkie dzbanuszki i talerzyki. Te ostatnie służą również do dekoracji ścian. W t y m celu mają przy dnie wyrobione m a l u t k i e uszko do przewlecze­ nia sznurka. Ponadto dziś jeszcze produkuje Franković dużo „niedźwiedzi" (11. 1). Są to dwudzielne naczynia (wys. od k i l k u do kilkudziesięciu cm), przed­ stawiające siedzącą postać z kędzierzawą głową, która 26 stanowi przykrywkę małego naczyńka, mogącego słu­ żyć np. na pieprz czy sól l u b wyłącznie jako deko­ racja. Poza „turakiem", wszystkie naczynia są na ogół malowane i glazurowane. Do malowania Franković używa najczęściej polew w kolorach: brązo­ w y m , zielonym, białym i niebieskim, stosując prze­ ważnie k i l k a kolorów n a j e d n y m egzemplarzu. Bardzo częstym elementem zdobniczym jest u Frankovića �9 10 „kropka" — odmiennego k o l o r u niż tło. Występuje targach polskich, gdzie stykali się z naszymi garn­ carzami, a z drugiej, że garncarze np. kołaczyccy jeź­ ona w układzie szeregowym ( i i , 2, 5), rzędowym (ii. 3, 8) l u b ułożona w kółko tworzy k w i a t e k (ił. 2, dzili ze s w y m towarem aż n a „Węgry", możliwe są wzajemne infiltracje. Nawiązuje do tego wspomniana 4, 7, 9). Często rozrasta się do dużych białych względ­ informacja Frankovića o podpatrywaniu zdobień. nie oliwkowych placków (ił. 7, 8) wielkości pięciogroszowej monety, co przypomina ozdoby naczyń D w i e w o j n y światowe spowodowały, że dziś mało z Lążka czy Kołaczyc. Poza częstymi „jodełkami" znajdziemy starej słowackiej ceramiki na Rzeszowszczyźnie, a proweniencje j e j t r u d n o ustalić, gdyż (il. 3, 4, 5, 7) można spotkać n a jego wyrobach w pamięci ludzkiej zacierają się już wydarzenia również inne m o t y w y roślinne (il. 6), a n a dnach mis sprzed pół w i e k u . Dlatego też informacje zaczerp­ i talerzyków występuje z reguły wróblowaty ptaszek nięte w pracowni ostatniego garncarza bardiowskiego, (il. 6, 7). wraz z wykazem targowisk w Polsce, na których garn­ Celem tego krótkiego artykułu jest zwrócenie u w a ­ carze bardiowscy sprzedawali swe wyroby, stanowi gi badających ceramikę w płd.-wsch. Polsce n a moż­ ciekawy przyczynek do stosunków kulturalnych mię­ liwości pokrewieństwa pewnych f o r m naczyń i ozdób dzy Polakami i Łemkami z jednej, a Słowakami po obu stronach Karpat. Biorąc p o d uwagę fakt, i Łemakami z drugiej strony. że z jednej strony garncarze bardiowscy b y w a l i n a Fot. Paul Henri Michał Maśliński. Stahl S Ł O Ń C E , K S I Ę Ż Y C W LUDOWYM ZDOBNICTWIE Niebo stanowiło w zamierzchłych czasach ludzkości przedmiot szczególnego zainteresowania. Zachodzące na nim zjawiska wiązały się bezpośrednio z życiem człowieka. Słońce i księżyc, źródła światła Czy ciepła przejawiające się w regularnych r y t m a c h czasu, dzia­ łały silnie na wyobraźnię. Deszcze i burze z grzmo­ tami, piorunami i wichurą bywały powodem niepo­ I G W I A Z D Y R U M U Ń S K I M XIX W. koju, czasem — nadziei. Dla zjawisk tych znajdowano naiwne, uproszczone wytłumaczenia. Znamy je dziś pod postacią baśni, ale w istocie rzeczy są to r e m i ­ niscencje pseudowiedzy z dawnych czasów. Roz­ powszechnione' było wówczas upodobnianie gwiazd i planet d o istot żyjących. Wierzenia takie odzwier­ ciedlał również f o l k l o r rumuński, łącząc pozostałości 27 �pła. Pojawia się i znika w regularnych odstępach czasu, dąży zawsze tą samą drogą; dzięki n i e m u doj­ rzewają plony. Ze słońcem więc związane były liczne obrzędy rolnicze, a jego k u l t należał do największych w historii ludzkości, występując zarówno w społeczeń­ stwach pierwotnych j a k i bardziej zaawansowanych kulturowo. W R u m u n i i k u l t ten sięga czasów pre­ historycznych, a z okresu tworzenia się l u d u rumuń­ skiego znane n a m są pozostałe w różnych miejsco­ wościach liczne reliefy mityczne świadczące o ist­ nieniu zorganizowanego k u l t u . Jeszcze w X I X w i e k u mówiono o „świętym słońcu", występującym w baś­ niach, zwyczajach i to n a m tłumaczy, że było ono także j e d n y m z elementów w zdobnictwie ludowym. Jakie jest oblicze słońca? Przypuszczano, że ma ono t w a r z i postać ludzką, a mieszka gdzieś na końcu świata, w w i e l k i m pałacu n a niebie. A b y jego cha­ rakter antropomorficzny był jeszcze wyraźniejszy, przypisywano m u matkę, siostrę (księżyc), uczucia ludzkie (miłość, zazdrość, pragnienia, chęć zemsty). Gdy budzi się rano, sięga po promienie, które Wkłada na głowę, i wchodzi na niebo. B y się n i e zmęczyć — jedzie rydwanem, ciągnionym przez cztery białe konie. W południe — zatrzymuje się na k i l k a c h w i l , by spożyć maleńką kromkę chleba, błogosławi i wypija szklankę w i n a . A więc i ludzie p o w i n n i wtedy przer­ wać swoją pracę, b y się posilić. Potem idzie ono ułożyć się do snu w s w o i m pałacu, gdzie obmywa swą t w a r z zmroczoną w i d o k i e m zła, dostrzeżonego w ciągu d n i a wśród ludzi na ziemi. Świadczy o t y m jego oblicze zamglone w c h w i l i zachodu. 2 II. 1. Relief mityczny znaleziony U góry — słońce i księżyc. w Siedmiogrodzie. kultów pogańskich, które t u niegdyś panowały, z ele­ mentami chrześcijańskimi. Nie tworzą one zespołu jednorodnego, ponieważ z dawnych wierzeń zacho­ wały się tylko luźne u r y w k i znane poszczególnym ludziom t y l k o w poszczególnych fragmentach. Folk­ loryści zarejestrowali i o p u b l i k o w a l i sporą i c h ilość. Inaczej przedstawia się sytuacja w zakresie plastycz­ nych wyobrażeń gwiazd. Stwierdzono, że występowały one w rumuńskim zdobnictwie ludowym, ale nie zo­ stało jeszcze należycie zbadane i wyjaśnione •— gdzie, W jakich dziedzinach sztuki ludowej i w j a k i c h for­ mach oraz j a k często się je spotyka i j a k a jest ich geneza. Dokładna analiza zdobnictwa ludowego, uwzględniająca przy t y m jego związek z l u d o w y m i koncepcjami kosmogonicznymi, stanowi dziś d l a nas cenny materiał dokumentujący wiedzę o przeszłości. Twarde w a r u n k i prymitywnego życia przyczyniły się do utrzymania wśród chłopów rumuńskich w i e l u elementów archaicznych, które rzucają światło na odległą przeszłość. Dopiero w X X w., zwłaszcza w ostatnich latach, dzięki l i k w i d a c j i analfabetyzmu, dzięki radiofonizacji i elektryfikacji rozpowszechnia się n a w s i szeroko naukowa wiedza o świecie. a) Najprostszym przedstawieniem słońca w rumuń­ skiej sztuce ludowej jest koło. Znajduje się j e na dnie talerzy ceramicznych, w motywach snycerskich, na wrotach, kufrach, przedmiotach użytkowych, na pom­ nikach w o t y w n y c h . Na ścianach dawnych domów Wołoszczyzny, Oltenii — występuje na reliefach w glinie. Prostota m o t y w u tłumaczy jego szerokie sto­ sowanie nawet wtedy, gdy bezpośrednim źródłem nie był mityczny k u l t słońca. Słońce uważane było za pierwsze wśród ciał nie­ bieskich. „Słońce jest największe. Ono jest naszym ojcem" . Słońce jest głównym źródłem światła i cie- b) Do koła dodawane są elementy amtropomorficzne. Rysuje się więc oczy, usta, nos, czasem b r w i . Na dawnym pomniku wotywnym na Wołoszczyźnie (wzniesionym w I poł. X I X w.) twarz słońca, rzeź­ biona W c e n t r u m pomnika, posiada nawet dwoje uszu. Przedstawienia antropomorficzne są realizowane nie­ raz n a t y n k u ścian domów n a Wołoszczyźnie i Olte­ n i i , n a wrotach, n a przedmiotach użytkowych. Naj­ częściej spotyka się j e n a pomnikach wotywnych umieszczonych wzdłuż dróg l u b na cmentarzach; czę­ sto pod względem powszechności konkurują z krzyżem. Siedmiogrodzkie ikony n a szkle przedstawiają także miasto słońca, zwłaszcza w obrazach świętej pary cesarskiej —> Konstantyna i Heleny, podtrzymujących krzyż, oraz w obrazach przedstawiających Sąd Osta­ teczny, Adama i Ewę. W ksylografii siedmiogrodzkiej łon I . Ionica, Dragus, U n sat d i n Tara O l t u l u i (Faragas). Manifestari spirituale, Reprezentarea cerul u i . Bucuresfi 1944, s. 16. Najlepszy opis gwiazd jest opublikowany przez Tudor Pamfile: Cerul si podoabele lui, dupa credintełe poporului romin, Bucuresti 1915. Zagadnienie wydaje n a m się t y m bardziej intere­ sujące, że pewne analogie znajdą się także w ludowej sztuce polskiej. Słońce 1 1 28 2 �0 tematyce religijnej znany jest również ten motyw. Przedstawienie antropomorficzne słońca przetrwało zatem prawdopodobnie od czasów, gdy gwiazdy w y ­ obrażano sobie j a k o istoty ludzkie. c) Wewnątrz koła środek zaznacza się p u n k t e m lub drugim kołem. Dokoła wyrastają proste promie­ nie. Ich liczba jest zmienna; czasem są t y l k o cztery promienie, stanowiące krzyż wpisany w koło — mo­ tyw związany z d a w n y m symbolem męczeństwa. N a j ­ częściej spotyka się koła o sześciu promieniach, które wykonuje się łatwo, odległość między promieniami jest taka sama j a k długość promienia. Rozpowszech­ niony jest także m o t y w koła o ośmiu promieniach. Niejednokrotnie pojawia się k i l k a kół koncentrycz­ nych. Te formy słońca występują najczęściej w r u ­ muńskiej sztuce ludowej, zwłaszcza w snycerce. Znaj­ duje się je również n a słupach, na d r z w i a c h domów 1 na wrotach. Na drzwiach wejściowych dawnych kościołów d r e w n i a n y c h motyw pojawia się jedno- razowo l u b wielokrotnie, tworząc razem z motywem sznura dekorację bardzo rozpowszechnioną. Równie ważne jest jego miejsce w e wnętrzu domów, gdzie — występując z krzyżem, z krótkimi napisami, z rzęda­ mi powtarzanych motywów ułożonych w l i n i i pro­ stej — zajmuje środek sufitu. Krótko mówiąc — jest to dekoracja bardzo rozpowszechniona i — w prze­ szłości — związana z różnymi p r a k t y k a m i magicz­ nymi . Na drobnych ozdobach metalowych stroju górali , podobnie j a k na przedmiotach użytkowych w drze­ wie, słońce występuje często. Na widłach siedmio­ grodzkich występuje nawet w rytmie motywów po­ wtarzających się pięcio- czy ośmiokrotnie. Na meblach, zwłaszcza na skrzyniach, stołach i pół­ kach — słońce zajmuje miejsce centralne. I znowu p o m n i k i wotywne wyróżniają się częstym stosowa­ niem tego m o t y w u ; nieraz dziesiątki symboli słonecz­ nych zdobią jeden pomnik. Sam p o m n i k otrzymuje Piękne okazy z U k r a i n y zakarpackiej są repro­ dukowane w : P. I . Makusenko i Z. I . Petrova (Narodnaia Arhitektura Zakarpatia, K i e v 1956, i l . 39, 40, 45, 46 itd.); Irena Czarnecka (Polska Sztuka Ludo­ wa, Warszawa 1957). Adam Fischer (Les elements des croyances dans l'ornamentation populaire polonaise, Paris 1928) syg­ nalizuje je w Polsce (s. 109); St. Barabasz (Sztuka Ludowa na Podhalu, Lwów—'Warszawa 1928) repro­ dukuje dużą i c h ilość; E. Z. Blomqvist (Krestianskie postroiki russkih, ukraintev i belorusov, Moscva 1956) notuje j e zwłaszcza na Ukrainie. A l e ta sama deko­ racja charakteryzuje również architekturę ludów wschodniej Europy. Jest ona znana również wśród Saksończyków siedmiogrodzkich; jeszcze w 1718 roku pewna stara kobieta została skazana za odprawianie czarodziejskich p r a k t y k przed omawianą dekoracją. I c h formy są podobne do f o r m występujących w Karpatach zachodnich (vide: Włodzimierz Anto­ niewicz, Les agrafes portees par les montagnards des Carpathes Occidentales, Paris 1928). 3 3 4 4 5 5 �czasem formę słońca, zwłaszcza n a południu k r a j u , podobnie j a k p o m n i k i drewniane w Bułgarii czy Jugosławii. d) We wnętrzu koła promienie są zagięte — m o t y w sugerujący ruch słońca. Czasami koło wcale nie w y ­ stępuje, a t y l k o promienie wychodzą z p u n k t u cen­ tralnego. Ilość promieni jest różna: w, rumuńskiej sztuce ludowej najczęściej spotyka się dużą ich ilość. Na wrotach, n a wejściach do domów i kościołów, n a filarach, na przedmiotach użytkowych — f o r m y o d u ­ żej ilości p r o m i e n i są bardzo powszechne. M o t y w w tej postaci n i e występuje t a k często — ze względu na techniczne trudności wykonania — j a k forma o promieniach prostych, natomiast jest bardzo roz­ powszechniony w pisankach wielkanocnych, gdzie technika ułatwia r y s u n e k . Spotyka się go także w ikonach. 6 7 e) Drugą formą ściśle związaną ze słońcem, choć nie tak często spotykaną, jest k w i a t słonecznika. Mó­ wią, że kiedyś pewna młoda dziewczyna zakochała się w słońcu. Dzięki okolicznościom, których szcze­ góły zmieniają się w różnych opowiadaniach, prze­ mieniła się ona w roślinę. A l e kochając nadal słoń­ ce, spoglądała nań przez d n i całe. K w i a t słonecznika, okrągły, obramowany małymi żółtymi płatkami, przy­ pomina zresztą słońce. Wieśniacy przedstawiają go na tkaninach i ¡ná naczyniach ceramicznych. Czasem wprowadzają elementy antropomorficzne i w t e d y trudno go odróżnić od słońca. f) Także koń związany jest ze słońcem. Według opowiadań — leci on zaprzężony do słonecznego r y d ­ II. 4. Symbol słońca rzeźbiony czerpaka (region Hunedoara). n!a uchwycie wanu. Z tej starożytnej w i a r y , podtrzymywanej do X I X w . w folklorze bałkańskim i rumuńskim, naro­ dziły się piękne legendy. Cudowny koń unosi swego pana-bohatera w niebiosa, w odległe światy; prze­ mawia doznaje ludzkich uczuć, ostrzega swego pana przed niebezpieczeństwem . Są to zawsze konie białe, które wiozą św. Eliasza w r y d w a n i e ponad chmura­ m i . Koń jest więc przedstawiany w w i e l u dziedzi­ nach sztuki, ale jest t o m o t y w bardziej skompliko­ wany, związany z szeregiem innych problemów. a Księżyc Słońce było postacią męską — „święty-słońce". Księżyc, przeciwnie, jest kobietą — „świętą^księżyc". W opowiadaniach występuje on rzadziej niż słońce i zawsze w związku ze słońcem. Natomiast obecność księżyca wiąże się z działaniami o charakterze ma­ gicznym. O d niepamiętnych czasów łączono jego dzia­ łanie z różnymi c y k l a m i życia roślinnego l u b zwierzę­ cego. Przypisywano m u bezpośredni wpływ n a uro­ dzaj czy na rozwój. A l e moc jego czasem słabnie — wtedy, gdy fantastyczne zwierzęta, zwane „vircolaći", rzucają się nań, by wyssać jego krew. Wygląd tych fantastycznych zwierząt jest niejasny; wyobraża się je jako w i e l k i e dżdżownice, które mogą być czasem mylone z fruwającymi smokami. „Viroolaći" nie ata­ kują księżyca podczas pełni, t y l k o w innych jego fazach, zwłaszcza wtedy, g d y zmniejsza się on pod­ czas zaćmień. Związek księżyca z urodzajem narzucał pewne p r a w a praktycznemu życiu w s i ; nie należało Por. Romulus Vulcanescu, Functiunea magica a troitei, opublikowane w „Cercetari Polclorice; Bucuresti 1947. Por. A r t u r Gorovei, Ouale de Pasti, Bucuresti, 1937. Często m o t y w y są identyczne do tych, które opublikowała M a r i a Przeździecka w a r t y k u l e Pisanki w Radomskiem („Polska Sztuka Ludowa", 1956, n r 4—5), zwłaszcza Tablica I , n r 1—fi; Tablica III, n r 7, 8, 21, 22, i t p . Por. Jean Muslea, Le cheval merveilleux dans l'épopée populaire, Paris 1924. 6 7 l i . 5. Symbol słońca na wrotach starego kościoła drewnianego (region Cluj). 30 8 �ani przystępować do prac siewnych, ani kastrować świń inaczej j a k przy pełni księżyca. Drzewo po­ trzebne do budowy musiało być także brane w czasie pełni, jeśli się miało uniknąć robaków drzewnych. Księżyc wyobrażany jest zawsze jako „nów". Reszta tarczy księżycowej, także uwzględniana, pozostaje w cieniu. Wizerunek księżyca, w przeciwieństwie do słońca, występuje na ikonach siedmiogrodzkich m a ­ lowanych na szkle. Podobne w i z e r u n k i imożna za­ uważyć w malarstwie ściennym w kościołach. Rzadko pojawia się księżyc na w i e l k i c h naczyniach ceramicz­ nych. Jeszcze rzadziej przedstawiane są „vircolaći", ponieważ artystom nie jest znany i c h dokładny w y ­ gląd, mylony często ze smokiem, a także dlatego, że nie odgrywają one żadnej istotnej r o l i w magii. Gwiazdy a) Gwiazda betlejemska towarzysząca narodzinom Jezusa Chrystusa jest j e d n y m z najważniejszych ele­ mentów związanych z ehrystianizmem. Chodzili z nią niegdyś kolędnicy w czasie Bożego Narodzenia . Okrągła część środkowa gwiazdy, ze sceną Narodzin Jezusa, otoczona jest promieniami z drzewa i papieru. Wstążki z kolorowego papieru łączą szczyty promieni. Mała zapalona świeczka oświetla scenę środkową. Dzwoneczek zawieszony n a gwieździe towarzyszy swy­ mi dźwiękami śpiewom dzieci. Chodzi t u więc o gwiazdę rozpowszechnioną w europejskiej sztuce ludowej i znaną w formach prawie identycznych także w Polsce. 9 Gwiazda jest często stosowana jako symbol umiesz­ czany na różnych przedmiotach. Rysowana przez garn­ carza na ceramicznych talerzach (zwłaszcza na Woloszczyźnie i w Oltenii), stanowi ona często m o t y w dominujący. Garncarze z Oltenii umieszczają gwiazdę na części centralnej talerzy, p r z y czym jej forma bywa bardzo rozmaita . Wykonana w kolorze, ukształ­ towana z kropek, l i n i i prostych, l i n i i krzywych, f a l i ­ stych, podwojonych niekiedy k r o p k a m i — gwiazda 10 Podobna jest reprodukowana przez Irenę Czar­ necką (op. cit., i l . 194). Por. Paul Petrescu i Paul Stahl, Cerámica din Hurez, Bucuresti 1956. Por. Corina Niculesou, Decorul minastirii Neamt in legatura cu cerámica monumentala din Moldova in secolul al XV lea, Studii si Cercetari de Istoria Artei", n r 1—2, Bucuresti 1955. 10 11 u Czasem technika samego konturu w „sgraffito", ma­ Gdy zapada noc, gwiazdy ukazują się w nieskoń­ czonej ilości. Są one zorganizowane w różne znane ludziom układy, z których każdy ma swoją nazwę i swoją legendę. Wyobraźnia l u d o w a rozwinęła się bujnie w tej dziedzinie i stworzyła pełne u r o k u opo­ wieści. Gwiazdy często wiązano z ludźmi; tak po­ wszechna dawniej wiara, że każdy człowiek ma swoją własną gwiazdę — panowała także u R u m u ­ nów. Gdy gwiazda t a spadała, człowiek, z którym była związana — umierał. W zodiakach i kalenda­ rzach niegdyś drukowanych przypisywano gwiazdom wielkie znaczenie. Spotyka się je więc często w iko­ nografii ludowej, ale i c h oblicze jest rozmaite. 9 p o k r y w a czasem nawet całą powierzchnię naczynia. Niejednokrotnie różne m o t y w y geometryczne zesta­ wiane są w taki sposób, że sugerują obraz gwiazdy. Często w Oltenii występuje m o t y w przypominający gwiazdę noszoną przez kolędników, można t u dostrzec tak samo część centralną, promienie, wstążki papie­ rowe. Badania archeologiczne wykazują istnienie gwiazdy w średniowiecznej ceramice miejskiej na Mołdawii i Wołoszczyźnie. W dekoracyjnych tarczach na dawnych pomnikach religijnych gwiazda wyko­ rzystywana jest najczęściej w ornamencie . „Aster" — roślina, której nazwa i kształt przypominają gwiaz­ dę — występował także w średniowiecznej ceramice rumuńskiej, pochodzenie jego jest związane z cera­ miką bizantyjską; m o t y w t e n po dziś dzień utrzy­ muje się na północy Siedmiogrodu. jąca to samo pochodzenie l i . 6. Krzyż wotywny ca (region bizantyjskie, daje zdobiony Hunedoara). motywami się za­ słoń­ �księżyc i Venus. uważyć na naczyniach X I X w . . Gwiazda może być także wykonana w reliefowych aplikacjach n a d u ­ żych naczyniach z Wołoszczyzny i O l t e n i i . Na suficie dawnych kościołów drewnianych północnego Siedmio­ grodu element dekoracyjny stanowią gwiazdy o for­ mach podobnych d o tych, które stosowano w cera­ mice (miejscowej. Wizerunki ich, podobnie j a k wize­ r u n k i aniołów, występują w niebiańskiej hierarchii. 1 2 W ikonach przedstawiających Narodziny gwiazda zajmuje zawsze miejsce poczesne. Na ikonach sied­ miogrodzkich, malowanych na szkle, gwiazda przy­ biera charakter antropomorficzny; dotyczy t o przede wszystkim oka. Gwiazda f i g u r u j e także n a w i e l k a ­ nocnych pisankach. Natomiast w snycerce stosowana jest nieporównanie rzadziej niż słońce. I przeciwnie — na tkaninie we wszystkich regionach R u m u n i i sto­ suje się ją często, zwłaszcza n a koszulach, a także na ubiorach ze skór baranich . 13 Wspomnijmy także o łączeniu gwiazdy z postacią M a t k i Boskiej (chodzi o gwiazdę poranną, Venus). Na ikonach siedmiogrodzkich M a t k a Boska ma gwiaz­ dę na szacie l u b na czole; to ostatnie przedstawienie jest związane z kościelnym malarstwem ściennym. b) W czasie lata n a niebie można zauważyć lśniący szlak, zwany przez wieśniaków „mleczną drogą". Rów­ nież i z t y m zjawiskiem wiążą się liczne podania. Wszystkie one są zgodne w stwierdzeniu, że jest to droga, która prowadzi do raju. Tędy — Św. Eliasz przejeżdża na swym rydwanie; to zawsze tutaj — pasterz przechyli swoje w i a d r a z mlekiem (dla poPor. Paul Stahl i Paul Petrescu, Ceramica smaltuita romineasca din Transilvania Studii si Cercetari de Istoria A r t e i " , n r 1—2, Bucurestl 1956. 12 32 SÊmÊÊÊÊum wodów różnie wyjaśnianych w różnych legendach); jest to na koniec droga, którą dusze zmarłych podą­ żają do nieba. W g t r a d y c j i ludowej droga mleczna była przewodnikiem d l a zbiegów z n i e w o l i tureckiej, powracających d o R u m u n i i . Droga mleczna często jest przedstawiana na p i ­ sankach w i e l k a n o c n y c h z w y k l e w t a k i sposób, że przypomina labirynt, a białe k r o p k i symbolizujące gwiazdy wypełniają wnętrze m o t y w u . Częste wystę­ powanie i c h na pisankach w y w o d z i się prawdopo­ dobnie z odległego w czasie k u l t u przodków. Ten sam m o t y w można odnaleźć n a l u d o w y c h wyrobach garncarskich, zwłaszcza n a w y k o n y w a n y c h z okazji „mosi" (święto przodków) naczyniach, w których składa się ofiarę d l a zmarłych, zapewne w t y m celu, aby się dostać do nieba i n i e zabłądzić w drodze. 14 c) Ostatnia f o r m a m o t y w u — t o k i l k a gwiazd w y ­ obrażających niebo, zwłaszcza n a ikonach przedsta­ wiających św. Eliasza, Zaśnięcie Panny M a r i i , czasem Marię opłakującą, Jezusa ukrzyżowanego i t p . Na pom­ nikach w o t y w n y c h , które ciągną się wzdłuż dróg lub wypełniają cmentarze Oltenii, występują także gwiaz­ dy mające podobny sens symboliczny (niebo). * Zwięzłe t u z konieczności omówienie występujących w sztuce ludowej motywów gwiazd — nie wyczer­ puje oczywiście tematu, t a k jeśli chodzi o obiekty, na których m o t y w y te spotykamy, j a k i samą deko­ rację, pozwala jednak wyprowadzić k i l k a wniosków. Najciekawsze przykłady reprodukuje D i m i t r i e Comsa, Din ornamentica romina, Sifoiu 1904. Po raz pierwszy odnotowuje ją Tudor Pamfile (op. cit.). 13 14 �U. 9. Ceramika zdobiona motywem gwiazdy (region Pitesti). II. 10. Ceramika sprzedawana z okazji święta przodków. Dzban środkowy zdobiony motywem „mlecznej drogi" (re­ gion Pitesti). Pierwszy, który się narzuca — to szerokie zastosowa­ nie omawianych motywów. Stwierdziliśmy, że wystę­ pują one prawie w e wszystkich dziedzinach rumuń­ skiej szituki ludowej. I c h rola jest więc znaczna, zwłaszcza — m o t y w u słońca (spotykanego przede wszystkim w snycerce) i ,gwiazd ( w ceramice, pisan­ kach i tkaninie). Drugi wniosek dotyczy problemu pochodzenia ele­ mentów zdobniczych w dawnej sztuce ludowej. Moż­ na stwierdzić, że wykorzystywane dziś jedynie d l a ich walorów dekoracyjnych były niegdyś związane z koncepcjami kosmogonicznymi. Wyobrażenia słoń­ ca, księżyca, gwiazd utożsamiano zapewne z fanta­ stycznymi postaciami z f o l k l o r u {co zaznaczyliśmy w punktach zasadniczych). Ten ścisły związek między koncepcją kosmogoniezną i sztuką (zjawisko notowane często także w sztuce i n n y c h krajów) jest n o r m a l n y ; w każdym okresie historycznym istniała pewna k o n ­ cepcja kosmogoniezną i sztuka odpowiadająca rozwo­ jowi sił produkcyjnych i ustrojowi społecznemu. Otóż aż do X I X w . miasteczka rumuńskie czasem zacho­ wywały jeszcze ślady organizacji pierwotnej. A l e przemiany ekonomiczno-społeczne doprowadziły do szybkiego przeobrażenia umysłowości ludzi, ślady przeszłości zanikają i ludzie coraz m n i e j pamiętają, dlaczego stosują pewien m o t y w . To zjawisko po­ twierdza się wielokrotnie, jest ono charakterystyczne na ogól d l a całej sztuki ludowej narodów europej­ skich. Ograniczeni tematem niniejszego artykułu inie mog­ liśmy zaznaczyć podobieństw między sztuką ludową a dawną sztuką kultową. Zabobony przeszłości ogar­ niały nie t y l k o część społeczeństwa, ale wszystkie klasy. Wiara w gwiazdy, datująca się od czasów sta­ rożytnych, odgrywała poważną rolę w kosmogonieznej myśli wieków m i n i o n y c h ; znały ją największe religie. Wiara w gwiazdy i w ich wpływ na życie ludzkie istniała u wieśniaków, ale także i u mnichów, kup­ ców, u szlachty, j a k o t y m świadczą liczne zachowane ślady przeszłości. K r o n i k i zwykle wzmiankują poja­ wianie się różnych gwiazd jako znaków poprzedza­ jących pewne wydarzenia na ziemi. Powszechnie uży­ wane zodiaki, później utrzymały się wśród ludu. Jesz­ cze kilkadziesiąt l a t temu wróżbici w o z i l i swoje zodiaki po j a r m a r k a c h wiejskich. Drukowane kalen­ darze notowały zawsze położenie gwiazd i wskazy­ wały i c h wpływ n a życie ludzi. Na zdobiących je obrazkach często figurowało słońce z przeciwstawnym m u księżycem i gwiazdy; niejednokrotnie posiadały one elementy antropomorficzne. Gwiazdy występowały w malarstwie ściennym w i e l ­ kich kościołów, budowanych z kamienia przez boja­ rów l u b wojewodów rumuńskich; odnaleźć t u można prawie wszystkie f o r m y opisane w sztuce ludowej. Plafon środkowy kościoła przedstawiał niebo usiane gwiazdami; stosowane były one także w ikonach. Wiemy też z najdawniejszych informacji, że słońce figurowało jako m o t y w podstawowy w rzeźbionych dekoracjach mebli. Wolno więc powiedzieć, że słońce było motywem dominującym n i e tylko w sztuce l u ­ dowej, ale w ogóle w rumuńskim rzeźbiarstwie w drzewie. Na dawnych monetach, podobnie j a k ma pieczęciach Wołoszczyzny i Mołdawii, gwiazdy występowały jako znaki heraldyczne. Wśród najbardziej interesujących dzieł sztuki rumuńskiej, przedstawiających sceny podobne do tych, które malowano na ikonach l u b na malowidłach ściennych — również tkaniny zdo­ biono w gwiazdy oraz słońca i księżyce, j a k zwykle sobie przeciwstawne. M o w a t u o tkaninach, które w X I V i X V w . zdobiły wnętrza pałacowe w Moł­ d a w i i . Kamienne krzyże strzegące dróg i upamiętnia­ jące jakąś zmarłą osobę, wydarzenie lufo oznaczające drogę redyku, mają t a k j a k i krzyże n a cmentarzach podobne f o r m y zdobnicze — zarówno na obiektach stawianych przez l u d j a k i przez szlachtę. I znowu gwiazdy zajmują poczesne miejsce. B y nie przeciągać w y w o d u — kończymy przypominając jeszcze fakt o dużym znaczeniu, który przyczynił się do pod­ trzymania omawianych motywów w Rumunii. Chodzi mianowicie o powtarzanie się omówionych moty- 33 �II. 11. Pisanki z motywami i „mlecznej drogi". wów w sztuce wszystkich narodów europejskich. Ograniczając 'się do narodów sąsiadujących z R u ­ munią l u b współmieszkających n a t y m samym tery­ torium zaznaczamy w t y m zakresie podobieństwa, np. między sztuką rumuńską a sztuką Słowian czy ludów germańskich. Odnajduje się t a m większość form notowanych u Rumunów. Także i t y m razem — n i e wierzymy w proste n a ­ śladownictwo sztuki jednego narodu przez drugi. Przypominamy, że omawiane motywy są w rzeczy­ Zofia Barbara LUDOWE słońca wistości elementami pewnej ideologii, podobne kon­ cepcje kosmogoniczne tłumaczą podobne elementy zdobnicze. Mogą też one odpowiadać określonemu mo­ mentowi rozwoju społeczeństwa i sposobowi pro­ dukcji. G d y w sposobie p r o d u k c j i zajdą zmiany — wcześniej czy później ulega przeobrażeniu sama treść motywów i ogólny wygląd sztuki l u d o w e j ; to n a m tłu­ maczy, dlaczego sztuka l u d o w a różnych narodów europejskich r o z w i j a się często w analogicznych kie­ runkach. Głowa ZDOBNICTWO ŻELAZA W PO W. OPOCZNO Na terenie powiatu Opoczno zdobnictwo w me­ talu n i e jest t a k bogate j a k np. w tkactwie czy hafciarstwie. Spotykamy j e t y l k o na okuciach d r z w i i wozów, a wyjątkowo na zakończeniach krzyżów i przydrożnych kapliczek . Jedną z najprymitywniejszych f o r m ozdobnych okuć do d r z w i jest skobel ( i l . 1), zapewne dawniej bardziej rozpowszechniony, obecnie już zanikający, skoro udało się go znaleźć t y l k o raz — w miejscowości Brudzewice u Piotra Piątkowskiego. Na frontowej ścianie sztabki skobla w y k u t y jest wzór w postaci dwu l i n i i równoległych i przeprowadzonej między n i m i l i n i i łamanej. Skobel został wykonany przez miejscowego kowala Stanisława Pasieczyńskiego. Przy drzwiach starszych chałup spotyka się jeszcze dosyć często p r y m i t y w n e z a m k i żelazne. Zamek taki składa się z wykładki z uchwyitem, przybitej po ze­ wnętrznej stronie d r z w i , i mechanizmu dźwigniowego, znajdującego się od strony sieni. Wykładka dzieli się n a d w i e tarcze, większą — górną, i mniejszą — dolną, połączone przy pomocy zgiętej dwukrotnie pod kątem prostym okrągławej sztabki żelaznej. W tarczy górnej znajduje się otwór, przez który prze­ chodzi krótka dźwignia. Przez j e j naciśnięcie podnosi się przymocowane p o drugiej stronie d r z w i żelazne ramię, pełniące rolę zapory. Wykładka widoczna po zewnętrznej stronie d r z w i b y w a przeważnie wyko- Powyższe opracowanie dokonane zostało n a pod­ stawie materiałów znajdujących się w a r c h i w u m Sekcji Badania Plastyki L/udowej PAN, zebranych w 1949 r. 1 1 34 I n s t y t u t u Sztuki � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/da3c0cd5fff150af57321108bfe7452b.pdf 74d22eb3326e302473f36d714fce6a17 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3771 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Subject The topic of the resource pożywienie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3540 Title A name given to the resource Doroczne pieczywo obrzędowe północno-wschodniej Polski/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.1, s. 3-23 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki DOROCZNE PIECZYWO O B R Z Ę D O W E P Ó Ł N O C N O - W S C H O D N I E J POLSKI W obrzędowości świąt kościelnych związek l i t u r g i i i zwyczajów wywodzących się z p i e r w o t n y c h wierzeń ludowych jest najczęściej bardzo ścisły. Zwyczaje ludowe, pozbawione na przestrzeni wieków swych oryginalnych treści, w uroczystościach kościelnych pełnią rolę jednej z licznych f o r m — swoiście w p r a w ­ dzie pojętego — k u l t u świętych, czy też, rzadziej — samej istoty Boga. Zdarza się jednak, że związek między t y m i d w i e m a różnymi pod względem pocho­ dzenia w a r s t w a m i obrzędowymi jest p r a w i e l u b z u ­ pełnie luźny. O t a k i m właśnie związku imożna mówić w wypadku pieczenia tradycyjnych, ludowych ciast obrzędowych n a święta kościelne, szczególnie zaś ciast o formie figuralnej łub symfooliczno-wyobrażeniowej, które jeszcze do niedawna służyły zabiegom magicznym, n i e mieszczącym się w kręgu spraw bliskich kościołowi. Na terenie północno-wschodniej Polski ślady tego rodzaju pieczywa zachowały się w obrzędowości świąt: Nowego Roku, Trzech Króli i Zwiastowania N.M.P. W niektórych częściach południowo-wschod­ niego Podlasia na dzień 25 marca (Zwiastowanie N.M.P., prawosł. Błachowieszczynie) pieczono t z w . „busłowe łapy" (nazwa białoruska) łub „bocianie łapy". Na W a r m i i , Mazurach oraz n a terenie k u r p i o w ­ skiej Puszczy Zielonej n a N o w y R o k l u b (rzadziej) na Trzech Króli wypiekano t z w . „nowolatka" l u b „nowe l a t k a " (por. mapkę). Obrzędowe pieczywo noworoczne i na Trzech Króli oraz w y p i e k i n a Zwiastowanie N.M.P. — sta­ nowią główny przedmiot niniejszego opracowania. Obejmuje ono również pokrewne f o r m y tradycyjnych ciast, które występowały l u b jeszcze występują n a omawianym terenie. 0 pieczywie obrzędowym z terenów północnowschodniej Polski (Augustowskie, Podlasie, Warmia, Mazury oraz Kurpiowszczyzna) znajdują się w l i t e ­ raturze przedmiotu nieliczne ogólne w z m i a n k i . O d ­ noszą się one najczęściej d o obrzędowych chlebów weselnych. Jeżeli chodzi o omawiane rodzaje pieczy- I I . 1. Pieczywo „nowe latko", wyobra­ żenie krowy, ciasto żytnie pytlowe, wys. 8 cm. Wyk. w 1957 r. M. Baldyga, ur. 1885 r., w. Wach, pow. Ostro­ łęka. wa, t o piśmienne informacje istnieją wyłącznie n a temat noworocznych wypieków z Mazur i Kurpiów. Natrafia się n a n i e głównie w pracach Kolberga, Hoflera, Toeppena, Schnippela, Chętnika i Stelma­ chowskiej . W t e j sytuacji podstawą materiałową opracowania stały się w y n i k i badań terenowych . l 2 PIECZYWO N A N O W Y R O K I TRZECH KRÓLI, TEMATYKA I SYMBOLIKA POSZCZEGÓLNYCH F I G U R O R A Z I C H F U N K C J A OBRZĘDOWA Tematyka wypieków w poszczególnych rejonach badanego obszaru była mniej l u b bardziej złożona, nie zawsze jednoznaczna. Ulegała ona p e w n y m zmia­ nom w miarę zaniku samego* zwyczaju pieczenia ciast. To wszystko bardzo u t r u d n i a podanie wyczer­ pujących i n f o r m a c j i o zakresie tematycznym i zna­ czeniowym f o r m tego pieczywa. Można powiedzieć bez żadnych zastrzeżeń, że w każdym w y p a d k u p o ­ szczególne w y p i e k i przedstawiały l u b symbolizowały to, co istniało realnie w życiu Wsi i miało kiedyś j a k najbardziej określone, najczęściej materialne zna­ czenie. Por. O. Kolberg, Lud, Mazowsze, I V , 1880, szawa 1913, s. 136; tenże, Pożywienie Kurpiów, War­ s. 242; M . Höfler, Neujahrsgebäcke, Zeitschrift für szawa 1936, s. 56; B. Stelmachowska, Rok obrzędowy österreichische Volkskunde, I X , 1903, s. 185—205; na Pomorzu, Toruń 1933, s. 74, 208. M. Toeppen, Aberglauben aus Masuren, Gdańsk Badania terenowe objęły ogółem 70 w s i n a 1867, s. 68—71; E. Schnippe!, Ausgewählte Kapitel terenie Kurpiowszczyzny, Mazur, W a r m i i i Podlasia. zur Volkskunde von Ost- u. Westpreussen, Beiträge Prowadziłem j e w latach 1955—1957, w ramach stałej zu einer vergleichenden Volkskunde, Gdańsk 1921, pracy w Zakładzie Etnografii I H K M P A N w War­ s. 28—83; A . Chętnik, Puszcza Kurpiowska, W a r szawie. 1 2 �„Nowe l a t k a " — tak kurpiowskie, mazurskie, j a k i warmińskie — przedstawiały zwierzęta hodowane w gospodarstwie. Najczęściej były to wyobrażenia krów, wołów, byków i cieląt ( i l . 1, 2, 5), koni, źrebiąt (il. 3, 4, 6, 7, 9, 13), rzadziej baranów, owiec i jag­ niąt ( i l . 10, 11, 12). Dosyć często występowały f i g u r y ptaków ( i l . 14, 17, 19, 22), j a k o ogólne wyobrażenie drobiu, gęsi, kaczek i k u r . Zupełnie wyjątkowo i t y l ­ ko na terenie Mazur zdarzało się przedstawienie świni (il. 15. 16). Wreszcie na Kurpiowszczyźnie popularna była figura przedstawiająca psa — stróża trzody, pomocnika pasterza (il. 11). 3 Zarówno n a terenie kurpiowskiej Puszczy Zielo­ nej, j a k i poza jej obrębem wypiekano przedstawie­ nia najbardziej znanych, bliskich zwierząt leśnych, Na podstawie wiadomości uzyskanych od infor­ matorów oraz własnej obserwacji udaje się ustalić następujące proporcje ilości poszczególnych figur wypiekanych n a święta przez jedną rodzinę: figur wyobrażających bydło — od 5 do 10, konie — od 3 do 6, drób — o d 1 do 5. 3 4 które nie wyginęły i nie należały do szkodników. Były to jelenie ( i l . 25, 26), sarny i kozły ( i l . 27, 30), zające ( i l . 28) i wiewiórki ( i l . 2 9 ) . N a Mazurach sporadycznie zdarzało się wyobrażenie węża oraz r y b y ( i l . 8). Wszystkie rodzaje f i g u r nazywano „nowymi l a t ­ k a m i " . Na K u r p i a c h używano niekiedy nazwy „stwo­ rzenia" l u b „stworzonka". Miały one również nazwy własne. Były więc „byśki", „cielocki", „kunie", „kun i k i " , „barony", „owce", „jegnioki", „kokosze", „guns k i " , „lelenie", „jelunki", „jeglacki", „kozy" i „zajunce". W k i l k u miejscach n a Kurpiowszczyźnie nazwy najbardziej popularnych t a m „byśków" i „kóz" uży­ wano jako określenia ogólne d l a wszystkich w y ­ pieków . 4 5 Na występowanie figury wyobrażającej wie­ wiórkę natrafiłem t y l k o w 4 wsiach: w Przystani i Wachu, pow. Ostrołęka, oraz w Idzbarku, pow. Ostróda, i Rudka, pow. Szczytno. Dotyczy w s i Tatary, Golanka, Kadzidło, St. Myszyniec, Charciabałda, Biełusny Lasek i Zdunek, pow. Ostrołęka. 4 5 �Pieczywo „nowe latko": II. 2. Wyobra­ żenie krowy, ciasto żytnie razowe, wys. 7,5 cm. Wyk. w 1957 r. W. Deptu­ ła, ur. 1922 r., w. Dęby, paw. Ostro­ łęka. II. 3. Wyobrażenie konia, ciasto żytnie pytlowe, wys. 7,5 cm. Wyk. w 1955 r. Wł. Kolimas, ur. ok. 1890 r., w. Wach, pow. Ostrołęka. II. 4. Wyobra­ żenie konia, ciasto żytnie pytlowe, wys. 9 cm. Wyk. w 1953 r. W. Olender, ur. 1898 r., w. Charciabałda, pow. Ostrołęka, 11. 5. Wyobrażenie cielaka, ciasto pszen­ ne, wys. 4,5 cm. Wyk. w 1956 r. A. Czastrzau, ur. 1872 r., w. Idzbark, pow. Ostróda. II. 6. Wyobrażenie źrebięcia, ciasto pszenne, wys. 4,5 cm. Wyk. w 1956 r. A. Francek, ur. 1875 r., w. Idzbark. II. 7. Wyobrażenie konia, cia­ sto pszenne, wys. 6 cm. Wyk. w 1957 r. M. Laszig, ur. 1874 r., w. Probark, pow. Mrągowo. Nazwa „nowe l a t k o " bezpośrednio dotyczyła j e d ­ nak tylko jednego określonego t y p u pieczywa. Był to albo krążek, n a którym znajdowały się przedsta­ wienia drobiu, gęsi, kaczek, k u r ( i i . 19) , albo też kilka, a czasami nawet kilkanaście wyobrażeń roz­ maitych zwierząt (np. krów, k o n i , baranów, jeleni, zajęcy, k u r , gąsek i psów), niekiedy razem z postacią pasterza, umieszczonych n a okręgu i w środku t a ­ kiego samego j a k poprzednio krążka (11, 20—23) . Wydaje się, że występujący w obydwu odmianach tej figury krążek nie stanowił jedynie elementu kon­ strukcyjnego — w celu połączenia obok siebie roz­ maitych figurek, lecz również miał znaczenie jako dawny symbol kręgu magicznego. Według wierzeń ludowych, krąg magiczny zabezpiecza przed wszelkim złem to, co zostanie wprowadzone w jego obręb . W obrębie krążka „nowego l a t k a " znajdowały się prawdopodobnie symbole życia i płodności — p t a k i Występowanie tej odmiany „nowego l a t k a " za­ notowałem w e wsiach: Charciabałda, Wach, Szwędrowy Most, Tatary, pow. Ostrołęka, Łączki, Serafin, pow. Kolno oraz n a Mazurach w Probarku, pow. Mrągowo. Por. Wł. Kolago, Konkurs na wnętrze chaty kurpiowskiej, „Polska Sztuka Ludowa", 1949, nr 5, s. 158 (ryc. 3). Odmiana powszechnie znana na K u r p i a c h . Na Mazurach stwierdzono j e j występowanie w e wsiach: Pogubię. Wiartel, Szczechy Wielkie, pow. Pisz, Piasutno, Budka, pow. Szczytno, i w Probarku, pow. Mrągowo. Znana również we wsi Kaimbonro, pow. Olsztyn, na W a r m i i . Por. K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, cz. I I , z. 1, ,Kraków 1934. Por. S. Poniatowski, Etnografia Polski, „Wiedza o Polsce", t. I I I , s. 292—294; K. Moszyński, op. cit. s. 543, 547—548, 556—557, 561, 570—574. 6 7 8 7 8 9 8 9 �lub na pewno bardziej konkretne i aktualne symbole płodności drobiu, zwierząt domowych, względnie n a ­ wet leśnych. Tematy poszczególnych f o r m „nowego l a t k a " łą­ czą to pieczywo z hodowlą, w p e w n y m stopniu rów- nież z łowiectwem, względnie t y l k o zainteresowaniem niektórymi zwierzętami leśnymi, oraz na Mazurach — z rybołówstwem. Nie spotyka się natomiast tematów związanych z i n n y m i , równie ważnymi dziedzinami gospodarki, j a k rolnictwo czy pszczelarstwo . W y - W obecnym stanie badań n a d noworocznym pieczywem obrzędowym trudno jest wytłumaczyć przyczyny, d l a których poszczególne jego f o r m y t a k ściśle, a niekiedy wyłącznie wiążą się ze sprawami hodowli. Być może miało n a to wpływ przypadające na okres zimy wzmożenie zainteresowania t y m i spra- 10 • S I0 �Pieczywo „nowe latko": U. 8. Wyobrażenie węża — dł. 4 cm i ryby — dł. 7 cm. ciasto pszenne. Wyk. w 1956 r. A. Czastrzau, ur. 1872 r., w. Idzbark, pow. Ostróda. II. 9. Wyobrażenie jeźdźca na koniu, ciasto żytnie razowe, wys. 11 cm. Wyk. w 1956 r. przez zięcia M. Deptuły z Dę­ bów, pow. Ostrołęka. II. 10. Wyobrażenie barana, ciasto pszenno-żytnie pytlowe, wys. 5 cm. Wyk. w 1957 r. M. Bałdyga, ur. ok. 1885 r., w. Wach, pow. Ostrołęka. II. 11. Ciasto pszenno-żytnie pytlowe: 1 — wyobrażenie psa, wys. 4,5 cm. Wyk. w 1957 r. W. Jermacz, ur. ok. 1925 r., w. Kozioł, pow. Kolno. 2 —' wyobrażenie barana. Wyk. w 1958 r. M. Ko­ nopka, w. Tatary, pow. Ostrołęka. II. 12. Wyobrażenie ba­ rana, ciasto pszenno-żytnie pytlowe, wys. 6 cm. Wyk. w 1956 r. R. Forbiś. ur. 1886 r., w. Oborczyska. pow. Przasnysz. II. 13. Wyobrażenie jeźdźca na koniu: 1 (z prawej) — pieczywo „kozy prostyńskie". ciasto pszenne. Wyk. w 1958 r., Fr. Brzezińska, ur. 1894 r., Ostrów Ma­ zowiecka. 2 (z lewej) — pieczywo „nowe latko", ciasto żytnie razowe, wys. 10 cm. Wyk. M. Deptuła, w. Dęby. pow. Ostro­ łęka. stępujące sporadycznie n a terenie Mazur wyobrażenie jabłoni, tzw. „jabłonka" ( i l . 18), stanowi jedyny przy­ kład powiązania pieczywa nie z życiem zwierząt, lecz z wegetacją, i t o raczej t y l k o drzew owocowych . Odrębną grupę stanowią tematy łączące się z ży­ ciem rodzinnym. Należą do nich występujące poza granicami kurpiowskiej Puszczy Zielonej wypiekiwyobrażenia: postaci mężczyzny — nazwa gwarowa „kawaler", kobiety — n.g. „panna", dziecka w be­ ciku — n.g. „dzieciok", „lalka", pierścionków ślub­ nych —• n.g. „pierścionek", wszystkie symbolizujące ożenek, następnie wyobrażenia monet, j a k o symbole powodzenia w życiu, wreszcie przedstawienia trupiej głowy, krzyża, drabiny — oznaczające śmierć (il. 31) . W wierzeniach ludowych zarówno Nowy Rok j a k i dzień Trzech K r ó l i uznane były za święta w i e l ­ kiej wagi. Rozpoczynały one n o w y okres wysiłków człowieka w walce z trudnościami bytu. W tych dniach wzmagały się pragnienia uczynienia jutra lżejszym, bardziej pomyślnym. Na obrzędowość świąt otwierających r o k składała się w i e l k a liczba zabie­ gów magicznych, których głównym celem było od­ działywanie na konkretne dziedziny życia, aby uczynić wami w związku z przerwą w pracach rolnych. Obrzędowość Nowego Roku i Trzech Króli, jako świąt zimowych, siłą rzeczy dotyczyła spraw hodo­ wlanych, które w t y m czasie były szczególnie aktualne. Na pieczywo o nazwie „jabłonka", wyobrażają­ ce desygnat tej nazwy, n i e udało m i się natrafić w czasie badań terenowych. Jednak o jego występo­ waniu wspominają: M . Hofler, op. cit., s. 190; B. Stel­ machowska, op. cit., s. 71. Informatorzy: F. Pacia, w . Piasutno, pow. Szczytno, E. Senff, w . Jankowice, pow. Ostróda, M. Sobierajska, w . B a r t n i k i , pow. Przasnysz i i n . n 11 12 13 12 Niegdyś również w samym Kościele święto Trzech Króli miało bez porównania większe znacze­ nie aniżeli dzisiaj. Por. Encyklopedia Kościelna, pg Teologicznej Encyklopedii Wetzera i Weltego, War­ szawa 1907, t. X X X I X , s. 239—241. 13 �ie bardziej pomyślnym, ono będzie. względnie wróżenie, jakie Odtworzenie dzisiaj roli pieczywa w obrzędowości noworocznej jest bardzo trudne. Zebrane informacje z terenu pozwalają co najwyżej mówić o funkcji ciasta w okresie, w którym zwyczaj pieczenia gO' sta­ nowił jeszcze zjawisko żywe. W takiej postaci na W a r m i i i Mazurach zwyczaj t e n występował w d r u ­ giej połowie X I X w., na terenie kurpiowskiej Puszczy Zielonej jeszcze w końcu X I X w . II. 14. Pieczywo „nowe latko": 1 (z lewej) — wyobra- w 1956 r. xxx, ur. ok. 1925 r., w. Probark, pow. Mrą­ gowo. 2 (z prawej) — wyobrażenie kury, ciasto pszen­ ne. Wyk. w 1955 r. F. Pacia, ur. 1872 r., w. Piastuno, pow. Szczytno. 1 4 Lepienie i pieczenie ciast odbywało się uroczyście w wieczór w i g i l i j n y przed N o w y m Rokiem lufo świę­ tem Trzech Króli. Czynnościom tym towarzyszył nastrój powagi. Do ławy l u b stołu z przygotowanym ciastem zasiadała nieraz cała rodzina. Główna rola w lepieniu przypadała mężczyznom . Wszystko to świadczy niewątpliwie o przywiązywaniu dużego zna­ czenia do tych praktyk. ls W omawianym okresie lepiono w y p i e k i z dość znacznej ilości ciasta . Można przypuszczać, że ogól­ 16 na liczba wypieków i idh form nie była bez znacze­ nia, jeżeli chodzi o magiczną skuteczność tych p r a k ­ tyk. W w y p a d k u właściwego „nowego l a t k a " , nie ulega żadnej wątpliwości, iż fodzaj i ilość umieszczo­ nych na krążku wyobrażeń miały decydować w n a d ­ chodzącym roku o rozmiarach przychówku koni, bydła, drobiu. „[...] co ukscyli to postazili na t y m kołósku, i l e n a t y m kołósku, t o taki bandzie psychówek w n o w y m r o k u . " „[...] ciasto t a k wydłobili, gniazdko j a k b y kukułków, w środku ustazili kokosz i dookoła kuń, krowa, cielok, łowca, jegnioki, świnia, prosięta, j a k i psychówek chcieli mieć." Część spośród wypieków, względnie tylko właściwe „nowe latko", starannie przechowywano n a cały n a d ­ chodzący rok. Na Mazurach chowano je n a piecu l u b w szafce . Na K u r p i a c h „nowe l a t k a " wieszano w izbie u pułapu. „Na obazanek kacecka, k u r k a psylepsiona i na śnurku uziesona nad stołem." „Robili kołecko, a n a n i m ptoski. Na t s y n i t k i wiesali u p u ­ łapu i palicem l u b chlubką [gałązką] rusył, zeby się krązało." „[...] n a szczecinki sie nakładało, to sie bujały j e k grochy, to i byśki i n o w e l a t k i . " Po upieczeniu figur dzieci otrzymywały je do za­ bawy i zjedzenia. „W w i g i l i j o Nowego Roku to dzieci baziły sie n i m i , j e k sie pozafoazili to pogryźli, dziecko sie długo nie nabazi." „Dzieci wiązali kunie n a n i t k i , bawili się, a potem pożarli [...]" . Nie jest w y k l u ­ czone, że obdarowywaniu dzieci t y m i w y p i e k a m i przyświecały również jakieś magiczne cele. „Wszyst­ kiego stworzeństwa nagnietli i każde z dzieci musiało to spróbować, połamali i każdemu w gembe, żeby każdy musiał zjeść." Być może chodziło t u o zabez­ pieczenie pieczywa przed zbezczeszczeniem. Najbliższe otoczenie miejsca, w którym wieszano „nowe latko", należało w izbie do uprzywilejowanych. Tutaj nie rozkładano się z żadną pracą. Był to ozdo­ biony w y c i n a n k a m i kąt w izbie między o k n a m i , w którym stał stół z pasyjką wśród bukietów pa­ pierowych kwiatów. Nad stołem zwisał z pułapu ozdobny „kieree" — nanizane n a rozpięte n i t k i słom­ k i i grochy. W jego sąsiedztwie zatykano za belki u powały lufo wieszano n a ścianach palmę w i e l k a ­ nocną, „marcinkę" — rózgę poświęconą, którą pa­ sterz przypędzał ostatni raz w r o k u bydło z pastwiska, Informatorzy: A. Krupa, w . Wiartel, L. Faleński, w . Pogubię Średnie, pow. Pisz, W. Grądzki, w. Rudka, K. Olas, w. Piasutno, pow. Szczytno, M. Laszig, w . Probark, pow. Mrągowo, P. Rudzieński i K. Tofel (ur. 1863), w . Kamfoorno, pow. Olsztyn, M. Strzemienna, w. Wykrot, St. Pokornicki, w . Przeczniak, Gwiazda, w . Wolkowe, I . Deptuła, w . Dęby, pow. Ostrołęka, A. Wolićki, w . Łączki, pow. Kolno. Na podstawie wiadomości zebranych na K u r piowszczyźnie. Sądząc z faktu, że lepienie figurek „nowego l a t k a " znają starcy z terenów Mazur, można przypuszczać, że zwyczaj ten był powszechny na całym terenie występowania obrzędowego pieczywa noworocznego. Trudno dokładnie ustalić, j a k i e ilości mąki zużywano na w y p i e k i . Samych zaś wypieków spo­ rządzano zazwyczaj kilkadziesiąt (ok. 20—30 sztuk). Było i c h t a k dużo, że zapełniały powierzchnię stołu, a zebrane razem wypełniały „trafne sito" (duże sito) —• określenie T. K u t y ze w s i Parciaki, pow. Przasnysz. M . Strzemienna (ur. 1867), w . W y k r o t , pow. Ostrołęka. M . Laszig (ur. 1873), w. Probark, pow. Mrągowo. F. Redyk (ur. 1885), w . Szczećhy Wielkie, pow. Pisz, i A. Kłos (ur. 1876), w . Przystań, pow. Maków Mazowiecki. A. Czastrzau (ur. 1870), w . Idzbark, pow. Ostróda. Na podstawie wiadomości ze w s i Rudka, pow. Szczytno, i Rostki, pow. Pisz. Por. B. Stelmachow­ ska, op. c i t , s. 71. I . Deptuła, w . Dęby, pow. Ostrołęka. A. Kłos, w . Przystań, pow. Maków Mazowiecki. M . Strzemienna, w . W y k r o t , pow. Ostrołęka. 17 18 19 20 14 15 16 8 21 22 23 24 17 18 19 20 21 22 23 24 �je bardziej ono będzie. pomyślnym, względnie wróżenie, jakie Odtworzenie dzisiaj r o l i pieczywa w obrzędowości noworocznej jest bardzo trudne. Zebrane informacje z terenu pozwalają co najwyżej mówić o funkcji ciasta w okresie, w którym zwyczaj pieczenia gO' sta­ nowił jeszcze zjawisko żywe. W takiej postaci na Warmii i Mazurach zwyczaj t e n występował w d r u ­ giej połowie X I X w., na terenie kurpiowskiej Puszczy Zielonej jeszcze w końcu X I X w . 11. 14. Pieczywo „nowe latko": 1 (z lewej) — wyobra­ żenie kaczki, ciasto pszenne, wys. 4,5 cm. Wyk. w 1956 r. xxx, ur. ok. 1925 r., w. Probark, pow. Mrą­ gowo. 2 (z prawej) — wyobrażenie kury, ciasto pszen­ ne. Wyk. w 1955 r. F. Pacia, ur. 1872 r., w. Piastuno, pow. Szczytno. 1 4 Lepienie i pieczenie ciast odbywało się uroczyście w wieczór w i g i l i j n y przed N o w y m Rokiem l u b świę­ tem Trzech Króli. Czynnościom t y m towarzyszył nastrój powagi. Do ławy l u b stołu z przygotowanym ciastem zasiadała nieraz cała rodzina. Główna rola w lepieniu przypadała mężczyznom . Wszystko to świadczy niewątpliwie o przywiązywaniu dużego zna­ czenia do tych praktyk. l5 W omawianym okresie lepiono w y p i e k i z dość znacznej ilości ciasta . Można przypuszczać, że ogól­ na liczba wypieków i i c h f o r m nie była bez znacze­ nia jeżeli chodzi o magiczną skuteczność tych p r a k ­ tyk. W wypadku właściwego „nowego l a t k a " , nie ulega żadnej wątpliwości, iż rodzaj i ilość umieszczo­ nych na krążku wyobrażeń miały decydować w n a d ­ chodzącym roku o rozmiarach przychówku koni, bydła, drobiu. „[...] co ukscyli to postazili na t y m kołósku, ile na t y m kołósku, to t a k i bandzie psychówek w n o w y m r o k u . " „[...] ciasto t a k wydłobili, gniazdko jakby kukułków, w środku ustazili kokosz i dookoła kuń, krowa, cielok, łowca, jegnioki, świnia, prosięta, j a k i psychówek chcieli mieć." 16 17 18 Część spośród wypieków, względnie tylko właściwe „nowe latko", starannie przechowywano n a cały nad­ chodzący rok. Na Mazurach chowano je n a piecu l u b w szafce . Na K u r p i a c h „nowe l a t k a " wieszano w izbie u pułapu. „Na obazanek kacecka, k u r k a psylepsiona i na śnurku uziesona nad stołem." „Robili kołecko, a na n i m ptoski. Na tsy n i t k i wiesali u p u ­ łapu i palicem l u b chlubką [gałązką] rusył, zeby się krązało." „[...] na szczecinki sie nakładało, to sie bujały j e k grochy, to i byśki i n o w e l a t k i . " 21 22 23 24 Po upieczeniu figur dzieci otrzymywały je do za­ bawy i zjedzenia. „W w i g i l i j o Nowego Roku to dzieci baziły sie n i m i , j e k sie pozabazili to pogryźli, dziecko sie długo nie nabazi." „Dzieci wiązali kunie n a n i t k i , bawili się, a potem pożarli [...]" . Nie jest w y k l u ­ czone, że obdarowywaniu dzieci t y m i w y p i e k a m i przyświecały również jakieś magiczne cele. „Wszyst­ kiego stworzeństwa nagnietli i każde z dzieci musiało to spróbować, połamali i każdemu w gembe, żeby każdy musiał zjeść." Być może chodziło t u o zabez­ pieczenie pieczywa przed zbezczeszczeniem. Najbliższe otoczenie miejsca, w którym wieszano „nowe l a t k o " , należało w izbie do uprzywilejowanych. Tutaj nie rozkładano się z żadną pracą. Był to ozdo­ biony w y c i n a n k a m i kąt w izbie między o k n a m i , w którym stał stół z pasyjką wśród bukietów pa­ pierowych kwiatów. Nad stołem zwisał z pułapu ozdobny „kierec" — nanizane n a rozpięte n i t k i słom­ k i i grochy. W jego sąsiedztwie zatykano za belki u powały l u b wieszano n a ścianach palmę w i e l k a ­ nocną, „marcinkę" — rózgę poświęconą, którą pa­ sterz przypędzał ostatni raz w r o k u bydło z pastwiska, Informatorzy: A. K r u p a , w . Wiartel, L. Faleński, w. Pogubię Średnie, pow. Pisz, W. Grądzki, w. Rudka, K. Olas, w. Piasutno, pow. Szczytno, M. Laszig, w . Probark, pow. Mrągowo, P. Rudzieński i K. Tofel (ur. 1863), w . K a m b o m o , pow. Olsztyn, M. Strzemienna, w. Wykrot, St. Pokornicki, w . Przeczniak, Gwiazda, w . Wolkowe, I . Deptuła, w . Dęby, pow. Ostrołęka, A. W o l i c k i , w . Łączki, pow. Kolno. Na podstawie wiadomości zebranych na K u r piowszczyźnie. Sądząc z faktu, że lepienie figurek „nowego l a t k a " znają starcy z terenów Mazur, można przypuszczać, że zwyczaj ten był powszechny na całym terenie występowania obrzędowego pieczywa noworocznego. Trudno dokładnie ustalić, j a k i e ilości mąki zużywano na w y p i e k i . Samych zaś wypieków spo­ rządzano zazwyczaj kilkadziesiąt (ok. 20—30 sztuk). Było i c h tak dużo, że zapełniały powierzchnię stołu, a zebrane razem wypełniały „trafne sito" (duże sito) — określenie T. K u t y ze w s i Parciaki, pow. Przasnysz. M . Strzemienna (ur. 1867), w . W y k r o t , pow. Ostrołęka. M . Laszig (ur. 1873), w. Probark, pow. Mrągowo. F. Redyk (ur. 1885), w . Szczechy Wielkie, pow. Pisz, i A. Kłos (ur. 1876), w . Przystań, pow. Maków Mazowiecki. A. Czastrzau (ur. 1870), w . Idzbark, pow. Ostróda. Na podstawie wiadomości ze w s i Rudka, pow. Szczytno, i Rostki, pow. Pisz. Por. B. Stelmachow­ ska, op. cit., s. 71. I . Deptuła, w . Dęby, pow. Ostrołęka. A. Kłos, w . Przystań, pow. Maków Mazowiecki. M . Strzemienna, w . W y k r o t , pow. Ostrołęka. 19 20 14 15 16 8 17 18 19 20 21 22 23 24 �11. 15. Pieczywo noworoczne z okolic Niedzicy, wyobrażenie świni (wg: M. Hófler, op. cit, tabl. VIII, 35). II. 16. Pieczywo „nowe latko", wyobrażenie świni, ciasto pszenne, wys. 4,5 cm. Wyk. w 1957 r. M. Laszig. ur. 1874 r„ w. Probark, pow. Mrągowo. oraz „zianusek" przeciw p i o r u n o m . Umieszczanie obrzędowego pieczywa wśród tych poświęcanych przedmiotów — świadczy o dużym jego znaczeniu. Sam fakt istnienia w domu „nowego l a t k a " miał dodatnio wpływać na rezultaty w hodowli zwierząt na przestrzeni całego roku. Niezależnie jednak od te­ go przekonania często uciekano się bezpośrednio do pomocy pieczywa. Rozmoczone w wodzie podawano krowom, które miały się cielić, k o t n y m owcom, czy też kurom w okresie niesienia j a j . „Jek się k r o w a cieliła, albo kokos niosła, to rozmocyli i d a l i zeby iatowała." „Robzili k r o w y , j e l o n k i , jeglacki i dawa­ li krowom, coby miały dobre cielocki." „Moja m a t ­ ka piekła z ciasta k r o w y , kokoski, dali kokoszom, wmoczyli do picia k r o w o m . Krzyżaki r o b i l i z ciasta i owcom dali pożreć [,..]" . dziej pierwotną warstwę funkcji zwyczaju pieczenia „nowych latek", jaką udaje się odtworzyć na pod­ stawie istniejących danych . Funkcja ta jest u c h w y t n a na całym obszarze w y ­ stępowania obrzędowego pieczywa noworocznego. Na północo-zachód o d terenów kurpiowskiej Puszczy Zielonej ulega ona poszerzeniu o ważną rolę wróżb noworocznych, na podstawie wypieków o tematyce związanej z życiem rodzinnym. „Robzili z ciasta s i g i e l k i , psieniądze, śimerć, psierścienie- i pod garnki kładli, to dziewcoki i chłopoki wróżyli sobzie. Potem pojedli j e i pokój." „Na Nowy Rok nowelatka piekli, to koza, to baranek leżał, to i lalek narobzili. To w w i l i je robzili, a j e k był ten dzień, to nakładli na stół, u k r y l i płachtą. Dziewcyny i chłopoki wyprosili i potym zgadywali to był t a k i śniech i zart [...]"**. Magiczne praktyki, zabezpieczające zwierzęta przed niepłodnością, stanowią hodowane tę najbar- Na W a r m i i i Mazurach już w osiemdziesiątych l a ­ tach X I X w., a na terenie kurpiowskiej Puszczy Zie- Na podstawie obserwacji przeprowadzonej w e wsiach: Wach, Charciabałda, Wolkowe, Cięck, Szafrariki, Dylewo, Tatary, Kadzidło, pow. Ostrołęka, Serafin, Łyse, Turośl, Zalas, Łączki, pow. Kolno. M . Laszig (ur. 1873), w . Probark, pow. Pisz. L. Piechotka (ur. 1870), w . Machory, pow. Mrą­ gowo, zam. w. Rozogi, pow. Szczytno. E. Senff (ur. 1881), w . Jankowice, pow. Ostróda. Na terenie Kurpiowszczyzny nie udało m i się n a ­ trafić na tak wyraźne określenia magicznego prze­ znaczenia wypieków „nowych latek". Oto niektóre z zanotowanych n a K u r p i a c h wypowiedzi, dotyczące tej kwestii: „Moczono ten w y p i e k i dawano bydłu, żeby Pan Jezus dał i m [bydłu] zdrozie [zdrowie]". (M. Deptuła, w . Dęby, pow. Ostrołęka). „Jek tsy lata wyzisi [będzie wisiało u pułapu w izbie] to lekar- stwo. A l e do cego nie ziem". (Gwiazda, ur. 1870, w. Wolkowe, pow. Ostrołęka). Fakt, że wśród wypieków „nowych latek" spo­ tyka się wyobrażenia pewnych zwierząt dzikich (np. węża, jelenia, zająca), które w wierzeniach ludowych występują j a k o istoty o mocach nadprzyrodzonych względnie symbole spraw na tory bardziej ogólnej, nie związanych z hodowlą — pozwala domyślać się, że niegdyś pieczywo to pełniło inną funkcję; nie jest wykluczone, że wiązało się z pewnego rodzaju k u l ­ tem tych zwierząt. Sigielki — figielki, w t y m w y p a d k u figurki o „zabawnym" wyglądzie, śmieszne, niepoważne. W. Grądzki, w . Rudka, pow. Szczytno. M . Sobierajska, w . B a r t n i k i , pow. Przasnysz. 25 26 27 2S 25 26 27 28 29 r 30 31 29 30 31 32 .9 �lonej w początkach X X w . nie przypisywano pieczy­ w u właściwości magicznych. Jeśli zdarzało się, że wypiekano „nowe l a t k a " , to wyłącznie d l a tradycji, najwyżej z myślą o dzieciach, d l a których zabawa figurkami i i c h jedzenie stanowiło wielką, świątecz­ ną atrakcję . W tej postaci zwyczaj przetrwał spo­ radycznie na W a r m i i i Mazurach do końca X I X w., a na Kurpiowszczyźnie nawet do I I w o j n y świa­ towej . 33 34 Po wojnie w k i l k u wsiach kurpiowskich zaczęto wypiekać „nowe l a t k a " na konkursy i wystawy sztuki ludowej. Dzisiaj d l a potrzeb C P L i A wyrobem tych wypieków zajmuje się rodzina Konopków z T a t a r . 35 nia. W niektórych miejscach, głównie zaś we wschod­ nich rejonach Kurpiowszczyzny, kiedy zanikło już pieczenie „ nowych latek", nazwę i c h przejęły „fa­ fernuchy" . „Na N o w y Rok to ciastecka do pocęstow a n i a robio, ale nie t a m jakieś konie gnioto. Brełka ciasta jest rozkulana n a t a k i wołecek i wtencas ten wołecek był cienty nozyckami [nożycami do strzy­ żenia owiec] i wychodziły krzyżowe, kwadracikowe, w rodzie kostki c u k r u nowólatka, albo fafernuchy — niały one d w a imiona. To było na przyjęcie." 3S 39 „ K O Z Y PROSTYŃSKIE" — ODPUSTOWE PIECZYWO Z TERENÓW P O D L A S I A , A N A L O G I E Z „NOWYMI L A T K A M I " W ZAKRESIE T E M A T Y K I FORM Warto wspomnieć, że na o m a w i a n y m terenie nie­ zależnie od „nowych l a t e k " pieczono na Nowy Rok tzw. „fafernuchy" — niewielkie, o kształcie romboidal­ n y m w y p i e k i z ciasta doprawionego niekiedy miodem, t a r t y m pasternakiem l u b marchwią oraz pieprzem (il. 33). „Fafernuchy", chociaż w mniejszym stopniu niż „nowe l a t k a " , służyły początkowo również pew­ n y m magicznym c e l o m . Proces zaniku magicznych funkcji tych dwóch rodzajów pieczywa przebiegał równolegle. W w i e l u jednak wsiach pieczenie „fafernuchów" utrzymało się dłużej, aniżeli „nowych l a t e k " . „Fafernuchy". dzięki wyszukanemu smako­ w i oraz prostemu sposobowi w y r o b u , przetrwały jako jedna z tradycyjnych atrakcji świątecznego pożywie- Wydaje się, że tradycyjnie związane z Podlasiem, sprzedawane na odpustach i j a r m a r k a c h tzw. „kozy prostyńskie" stanowią na t y m terenie pieczywo analogiczne do „nowych latek". Tematyka tego pie­ czywa pod wpływem czynników w y b i t n i e komercjal­ nych uległa wyraźnej standaryzacji. Nie dostrzega się wśród „kóz prostyńskich" takiej n p . rozmaitości tematów, j a k a występuje w „nowych l a t k a c h " . Po­ dobnie jednak j a k noworoczne ciasto obrzędowe z Mazur czy Kurpiowszczyzny, w y p i e k i podlaskie to przedstawienia zwierząt, koni, baranów, psów, kóz, jeleni (il. 34—39). Wskazuje n a to cały szereg wypowiedzi i n f o r ­ matorów zarówno z terenów Kurpiowszczyzny j a k i Mazur. W j e d n y m t y l k o w y p a d k u spotkałem się z wyraźnie p o g a r d l i w y m (jeśli t a k można powiedzieć) stosunkiem do atrakcyjności tego zwyczaju. „Nose grudki [dziadkowie] to se madrowali [gnietli] nowelatka. A m y to na N o w y . Rok ciasta napsiekli fein, wódki sie napsili, kiełbasy nawazyli, bo t y m i wypsiek a m i t o b y sie nie najad." (F. Kozicki, ur. 1885, w. Kipary, pow. Szczytno). Dotyczy w s i : Charciabałda, Zdunek, Biełusny Lasek, Brzozowy Kąt, Wach, Piasutno, Siarczą Łąka, Szafarnia, Tatary, pow. Ostrołęka. Por. Wł. Kolago, op. c i t , s. 156—159; K. Piet­ kiewicz, Sztuka ludowa na Mazowszu, 1958, s. 58. Uważano np„ że groch dobrze obrodzi jeśli się napiecze „fafernuchów" (wg M . Golanek, u r . 1890, w. Borkowo, pow. Kolno). Na Nowy Rok w kościele rzucano z chóru „fafernuchami", żeby się szczęściło (wg F. Komosy, ur. 1870, Baranowo, pow. Maków Mazowiecki). Na podstawie wiadomości zebranych w e wsiach: J u r k i , Dobrylas, Gawrychy, Zbójna, Dębniki, pow. Łomża, Cieciory, Turośl, Kozioł, pow. Kolno. Jw. T. Nasiadka (ur. 1876), w . Dębniki, pow. Łomża. Nazwa „kozy prostyńskie" pojawiła się w cią­ gu ostatnich kilkunastu l a t w literaturze przedmiotu. Sami twórcy oraz kupujący te w y p i e k i używają nazwy „kozy". Nazwą „koza", „kozy" — oznacza się często w gwarze rozmaite przedmioty, niekoniecznie przypominające l u b mające jakiś związek z właści­ w y m desygnatem tej nazwy. Używane są te nazwy najczęściej w sensie pejoratywnym. Poza t y m nazwa „koza", „kozy" — to w miejscowej gwarze sarna, sarny. 36 37 33 34 35 36 10 40 37 38 39 40 �11. 17. Pieczywo „nowe latko", wyobrażenie kury w gnieździe wysiadującej kurczęta, ciasto pszenne, wys. 3 cm. Wyk. w 1956 r. A. Francek, ur. 1875 r., w. Idzbark, pow. Ostróda. II. 18. Pieczywo noworocz­ ne „jabłonka", z okolic Nidzicy (wg: M. Hofler, op. cit, tabl. VI, 1). II. 19. „Nowe latko", na kręgu wy­ obrażenia drobiu, ciasto pszenno-żytnie pytlowe, średn. 8 cm. Wyk. w 1955 r. W. Olender, ur. 1898 r., w. Charciabałda, pow. Ostrołęka. II. 20. „Nowe lat­ ko", figura pasterza otoczona wyobrażeniami drobiu, ciasto żytnie, wys. 7,5 cm. Wyk. w 1958 r. M. Ko­ nopka, w. Tatary, pow. Ostrołęka. II. 21. „Nowe lat­ ko", na kręgu wyobrażenia (od lewej ku prawej): krowy, zająca, pasterza, konia i barana, w środku kura z jajem na grzbiecie, ciasto pszenno-żytnie py­ tlowe, średn. 9,5 cm. Wyk. w 1957 r. M. Bałdyga, ur. 1885 r., w. Wach, pow. Ostrołęka. „Kozy prostyńskie" od kilkudziesięciu lat w y r a ­ biane są wyłącznie w Ostrowi M a z o w i e c k i e j . Dla wielu rodzin, rekrutujących się z najbiedniejszej warstwy mieszkańców miasta, wyrób „kóz" jest jed­ nym z sezonowych zajęć z a r o b k o w y c h . Jeszcze na początku X X w . „kozy" piekła na sprzedaż ludność zamieszkująca wsie n a d Bugiem (por. mapkę). Pie­ czywo to pochodzeniem s w y m ściśle związane jest więc ze środowiskiem w i e j s k i m i najprawdopodobniej w t y m środowisku spełniało w jakimś czasie rolę ciasta obrzędowego, służącego magicznym p r a k t y k o m hodowlanym. W czasie badań terenowych nie udało się jednak natrafić na występowanie tradycji używa­ nia omawianego pieczywa do tych celów. 41 42 Centrum sprzedaży „kóz" stała się Prostynia, wieś parafialna, położona nie opodal Ostrowi Mazowiec­ kiej, słynąca n a okolicę z niezwykle l u d n y c h od­ pustów w d n i u św. Trójcy . 43 41 Powstanie i rozwój produkcji pieczywa „kozy prostyńskie" przypada w t y m mieście na pierwsze lata po I wojnie światowej. Na podstawie wiadomości od informatorów zam. w Ostrowi Mazowieckiej: Fr. Brzezińskiej, ur. 1894, E. Zalewskiej, ur. 1893, Z. Skrzecz, ur. 1898, M . Lipskiej, ur. 1899, St. I w a ­ nowskiej, ur. 1896 i informatorów z Prostyni: St. Książka, ur. 1877, F. Sobótko, ur. 1898, M . Wysogrodzkiej, ur. 1882. W Ostrowi Mazowieckiej wyrobem „kóz" zaj­ mują się prawie wszystkie rodziny zamieszkałe w n a j ­ biedniejszej dzielnicy miasta, w pobliżu ulic Małkińskiej i Kacpurslkiej. Ostrów Mazowiecka jest miastem 0 dużych tradycjach handlarsko-janmarcznych. Od­ bywało się t u 6 jarmarków rocznie. Por. Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego, 1886, s. 696. Prostyń należy do miejscowości słynących c u ­ dami. Pierwsze cudowne uzdrowienia datują się w miejscowym kościele już o d 1511 r. Por. B. T u r ­ ski, Pamiątka z Prostyni, Siedlce 1932, s. 16—42; Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego, 1888, s. 63. W samej Prostyni nie pieczono „kóz". Ludność w tej wsi zajmowała się i zajmuje r o l n i c t w e m oraz hodowlą. „W Prostyni to same gospodarze, to i m sie nie opłaci robić." (Z. Skrzecz, Ostrów Maz.). Wielu mieszkańców Prostyni nawet nie orientuje się j a k wyrabiane są „kozy". „Mozę oni jakieś masynki majo 1 nimi robio te kozy ..." (Cz. Rostek, ur. 1918, Pro­ stynia). 2 o 42 43 21 �Pieczywo „nowe latko". II. 22. Na kręgu wyobrażenia: krowy, konia, źrebaka i krowy, w środku kura na gnieździe z kurczętami, ciasto żytnie pytlowe, średn. 13 cm. Wyk. w 1956 r. M. Deptuła, ur. 1887 r., w. Dę­ by, pow. Ostrołęka. II. 23. Figura pasterza otoczona wyobrażeniami drobiu (kogutów, kur, gęsi), ciasto żytnie pytlowe, wys. 7 cm. Wyk. w 1958 r. M. Ko­ nopka, w. Tatary, pow. Ostrołęka. II. 24. Wyobraże­ nie jelenia (wg: K. Moszyński, „Kultura ludowa Sło­ wian", cz. 2, z. 2, Kraków 1939, s. 837). Ił. 25. Wy­ obrażenie jelenia, ciasto pszenno-żytnie pytlowe, wys. 7,5 cm. Wyk. w 1955 r. F. Scibek, ur. 1876 r., w. Zdu­ nek, pow. Ostrołęka. U. 26. Wyobrażenie jelenia, ciasto pszenno-żytnie pytlowe, wys. 8 cm. Wyk. w 1958 r. M. Konopka, w. Tatary. �Sprzedaż „kóz" w t r a d y c j i odpustów n a św. Trój­ cę w Prostyni zajmuje ważne miejsce. Wokół zwy­ czaju zrodziła się nawet legenda. Jest ona żywa do dzisiaj wśród zjeżdżających n a odpusty handlarzy i samych mieszkańców w s i . „Pod Ostrołęką, Łomżą to się sprzeda pięćdziesiąt, sto, a w Prostyni t o od­ pust z samych kozów, bo t o dlatego, że św. Trójca na k o z i e do Prostyni p r z y j e c h a l i . " „[...] że to Matka Boska-Swięta Trójca na kozie się objawiła i to jest pamiątka obchodzona co r o k u . " „Ktoś przyjechał n a kozie, p r a w d a to Trójca psez B u g psyjechała i o d tego te kozy pozbadli." „Powiadają, ze kiedyś jakiś jeleń płynął Bugiem i wyratował Świętą Trójcę, która wpadła do wody." „To kiedyś Święta Trójca psejezdzała n a oślicy t a k i e j , woda była olbrzymia w Prostyni i o n i śli i woda się rozstępowała i j a k psechodzili to nazat nachodziła, to był cud, to ludzie sie wzięli n a tę pamiątkę robić kozy w podobiźnie tej oślicy." 44 45 4 6 47 48 4 9 50 Nie ulega wątpliwości, że pierwotnie legenda do­ tyczyła wyłącznie powstania w Prostyni kościoła . Z czasem uzupełniono ją osobnym wątkiem o pie­ czywie. Do połączenia faktów nie mających ze sobą bezpośredniego związku doszło prawdopodobnie d l a ­ tego, że zachodziła zbieżność między m o t y w e m o je­ leniu występującym w historii uratowania znajdują­ cej się w miejscowym kościele, słynącej cudami figury — a przedstawieniami tego zwierzęcia wśród form sprzedawanych wypieków n a odbywającym się co roku odpuście w Prostyni. 11 „Koza", w t y m w y p a d k u sarna — jedna z tych, które wyratowały rzeźbę św. Trójcy porwaną przez prąd Bugu; por. dalsze wypowiedzi. A n n a Dębek, u r . 1901, Ostrów Mazowiecka. St. Iwanowska, ur. 1896, Ostrów Mazowiecka. Z. Skrzecz, ur. 1898, Ostrów Mazowiecka. ChłodoWski, u r . 1879, Prostyń, pow. Ostrów Maz. W ludowej interpretacji p r a w d Kościoła można spotkać się z określeniem trudnej do zrozumienia istoty Trójcy Świętej j a k o Świętej Rodziny. W re­ zultacie często Świętą Rodzinę, względnie Chrystusa, Matkę Boską i Boga Ojca, nazywa się Trójcą Świętą. Na Kurpiowszczyźnie (we wsiach Łyse, L i p n i k i , Zalas, pow. Ostrołęka.) występujące t a m kapliczki z rzeźbami przedstawiającymi wniebowstąpienie Matki Boskiej nazywane są Świętymi Trójcami. F. Brzeziński, u r . 1894, Ostrów Mazowiecka. Legendy podobne do przedstawionych wyżej spotyka się dosyć często na terenie Polski. Tłumaczą one zawsze powstanie w d a n y m miejscu kościoła. Trudno wyjaśnić, dlaczego na Mazurach i K u r ­ piowszczyźnie utrzymywała się t a k długo magia hodowlana, jako obrzędowa funkcja omawianego pie­ czywa, a jednocześnie n a terenie Podlasia nastąpił tak wcześnie jej zanik. Mogło na t o wpłynąć szereg czynników, np. szczególnie duże znaczenie hodowli bydła na K u r p i a c h i Mazurach, utrzymywanie się na Kurpiowszczyźnie —• społecznie i gospodarczo izolowanej — bardzo w i e l u tradycyjnych wierzeń, zwyczajów itp„ a znów n a Podlasiu słabe przywiąza­ nie osadników dawnej szlachty zaściankowej d o wszelkich t r a d y c j i k u l t u r y ludowej. Na podstawie wiadomości uzyskanych od Daniłko Mazaruka (ur. ok. 1880), w . Plutycze, Pawła Szewczuka (ur. 1879), w . Husaki, Tatiany Dąbrow­ skiej (ur. 1892), w . Chraboły, pow. Bielsk Podlaski. 44 Do powstania takiej właśnie w e r s j i legendy mogło dojść jednak przede wszystkim dlatego, że sprzedaż „kóz" na odpustach w Prostyni miała już swoją od­ ległą tradycję. Proces zaniku magicznych funkcji zwyczaju pieczenia figur, zwanych „kozami", musiał zatem nastąpić n a Podlasiu znacznie wcześniej niż zarzucenie pieczenia „nowych l a t e k " jako ciasta obrzędowego na Kurpiowszczyźnie czy M a z u r a c h . 52 P I E C Z Y W O N A Z W I A S T O W A N I E N.M.P. — „BUSŁOWE Ł A P Y " , T E M A T Y K A I F U N K C J A OBRZĘDOWA W Y P I E K Ó W Występowanie zwyczaju pieczenia „busłowych łap" udało się zanotować w k i l k u wsiach powiatu Bielsk Podlaski (por. mapkę). We wsiach tych wypiekano „busłowe łapy" do końca X I X w., niekiedy, t y l k o sporadycznie, jeszcze do I w o j n y światowej . Pamięć o t y m zwyczaju jest już dzisiaj nikła i zebranie w y ­ czerpujących danych napotyka znaczne trudności. Pogarsza sytuację brak j a k i c h k o l w i e k wzmianek o „'busłowych łapach" w literaturze przedmiotu. 53 Podstawową i zarazem właściwą formą pieczywa było wyobrażenie pięciopalczastej łapy bociana, o rozstawionych pazurach ( i l . 42). Zdarzały się poza II. 27. Pieczywo „nowe latko", wyobraże­ nie sarny, ciasto żytnie razowe, wys. 8 cm. Wyk. w 1953 r. Wl. Kolimas, w. Wach, pow. Ostrołęka. 45 46 47 48 49 50 51 52 i 53 13 �II. 28. Pieczywo dyga, w. Wach, „nowe latko", wyobrażenie zająca, ciasto pow. Ostrołęka. pszenno-żytnie pytlowe, wys. 5,5 cm. Wyk. M . Bał- t y m formy wyobrażające narzędzia rolnicze, stosun­ kowo najczęściej brony (11. 43—44) i znacznie rzadziej sierpy oraz pługi l u b sochy . Jak wyglądały te ostatnie w y p i e k i , nie udało się ustalić. Ciasto przygotowywano w wilię Zwiastowania N.M.P. Lepieniem i pieczeniem zajmowały się wyłącz­ nie kobiety. W y p i e k i dawano do zjedzenia dzieciom. Było jednak w zwyczaju, że przedtem właściwe „busłowe łapy" pokazywano bocianowi, który zdążył przylecieć na Zwiastowanie. Dzieci wynosiły pieczy­ wo na podwórze i tutaj oczekiwały pojawienia się bociana. Kiedy n a d obejściem ukazał się ptak, wzno­ siły one w jego k i e r u n k u w y p i e k i , wołając „busoł, busoł, busoł..." Zdarzało się, że dorośli nieoficjalnie asystowali przy czynności powitania przez dzieci bo­ ciana. „Jak u j r z y bociana i pokacza się po ziemi, to nie będzie siereśnia [kręgosłup] przy sierpie bo- leć." „Jak siedzi, a bocian leci, to trzeba wstać i podlecieć, to n i e będzie ciężki." Zwiastowanie w ludowych wierzeniach n a Podlasiu (szczególnie wśród ludności prawosławnej pochodze­ nia białoruskiego) uznawane było n i e t y l e jako uroczystość święcenia, zgodnie z tradycją ewangelicz­ ną, nawiedzenia M a r i i Panny przez Ducha Świętego, ile jako dzień przylotu bocianów — zapowiedź na­ dejścia w i o s n y . Było to ważne święto doroczne, rozpoczynające okres wegetacji roślin, a pośrednio prac w polu — trwających o d wiosny aż do jesieni. Zwyczaj pieczenia „busłowych łap" stanowił jakby akt powitania przylotu bocianów, a t y m samym na­ dejścia wiosny. „[...] wyglądają bociana i bociana łapy pieką, i brony i sierpy, że to czas w p o l e . " ,.[...] to na przylot bociana, mata busłowe łape [matka mówi do dzieci], bo dzisiaj przyleci busoł." „Na Występowanie wypieków wyobrażających sochy lub pługi udało się spotkać w e wsiach Plutycze, A n d r y j a n k i i Bujnowo, pow. Bielsk Podlaski, sier­ py —• w e wsiach A n d r y j a n k i i Husaki, pow. Bielsk Podlaski. Na podstawie wiadomości ze w s i Plutycze, K n o r y d y i A n d r y j a n k i , pow. Bielsk Podlaski. Daniłko Mazaruk (ur. ok. 1880), w. Plutycze, pow. Bielsk Podlaski. Iwanowicz (ur. ok. 1900), w. Plebanowo, pow. Sokółka. Por. S. Matusiak, Święty przeklęty (Bocian), „Lud" X I V , s. 170—178; W. Drozdowska, Obrzędy i zwyczaje związane z gospodarką w Jasieniu, „Pra­ ce i Materiały Muzeum A r c h . i Etnogr. w Łodzi", Seria Etnograficzna, n r 1, s. 107. 54 55 54 55 56 57 14 56 57 5S 59 60 58 I n f . x x x (ur. ok. 1900), w . A n d r y j a n k i , pow. Bielsk Podlaski. 59 Daniłko Mazaruk pow. Bielsk Podlaski, 60 (ur. ok. 1880), w . Plutycze, �Zwiastowanie piekli bronę, i sierp, i bociana łapę, bo to bocian przyniósł wszystkiego." Bocian w wierze­ niach ludowych uchodził za opiekuna gospodarstwa. Przypisywano m u nadprzyrodzone moce. Chronił on zabudowania przed piorunami, ostrzegał przed poża­ rem, zapowiadał nieurodzaj r o k u i t p . Bardzo mo­ żliwe, że pieczenie „busłowych łap" stanowiło w j a ­ kiejś mierze a k t symbolicznej ofiary dziękczynnej czy pókłonnej, mającej n a celu zjednanie sobie tego p t a k a . Wypiekanie ciast wyobrażających brony mogło być skonkretyzowaniem tej ofiary, wskazaniem, że n a przylot bociana zostało przygotowane gniazdo . „Brony p i e k l i m dlatego, że zakładają [te narzędzia] na gniazdo." Powszechny jest zwyczaj zakładania bocianom gniazd n a dachu któregoś z budynków l u b na drzewie, w pobliżu obejścia. Używa się przy t y m starych kół o d wozów, a także b r o n . 61 6 2 63 64 65 Występują łap" — obok w zwyczaju pieczenia wspomnianych treści — „busłowych inne, które Paweł Szewczuk (ur. 1879), w . Husaki, pow. Bielsk Podlaski. Por.: „U kogo bocian zrobi gniazdo to się poszczęści. Połóż bronę to c i się poszczęści. J a k zruca bociana [jak stary bocian zrzuca z gniazda młode], to głodny rok, j a k jajko, to urodzaj." (G. Busko, w. Putkowice Nadolne, pow. Siemiatycze). „Latoś bocian śniegu psyniósł n a ogonie." [tzn. sprawił, że mimo wiosny śnieg nie stopniał]. (M. Czarnomys, u r . 1870, w . Plebanowo, pow. Sokółka). „Nie można go zaczepiać, j a k on się zagnieździ, t o już i piorun n i e uderzy... Jak pisklęta wyrzuca, to ktoś naklonuł [rzucił urok]... Jak w y r z u c i j a j k o alfoo bociana (mło­ dego), to na głód, a j a k się przebiera [opuszcza gniazdo], t o pożar." (St. Iwanowicz, u r . ok. 1900, w. Plebanowo, pow. Sokółka). Tego rodzaju poglądy na bociana spotyka się n a terenie całej bodaj Polski. Por. S. Matusiak, op. cit., s. 171—174. sprowadzają się do spraw związanych wyłącznie z rolnictwem. Wskazywałoby n a t o istnienie obok właściwych „busłowych łap" — wypieków przedsta­ wiających narzędzia. Przy obecnym stanie zachowania omawianego zwy­ czaju trudno ustalić, j a k i e było znaczenie tych w y ­ pieków. Można się jedynie domyślać, iż symbolizo­ wały one ważniejsze prace rolne (orkę, bronowanie, żęcie zbóż). Magiczne powiązanie tych symboli z po­ siadającą nadprzyrodzone moce postacią bociana mogło mieć na celu zabezpieczenie, już z nadejściem wiosny, pól przed suszą (utrudniającą orkę i brono­ wanie), względnie przed n a d m i e r n y m i opadami i gra­ dobiciem (uniemożliwiającymi przeprowadzenie żniw, niszczących p l o n y ) . 66 W zwyczaju pieczenia „busłowych łap" dostrzega się reminiscencje k u l t u nadprzyrodzonych mocy bo­ ciana oraz magię, która m a skierować tę moc na za­ bezpieczenie pomyślności w gospodarce rolnej. Wydaje 61 62 Por. S. Matusiak, op. cit., s. 171—174. Por. przyp. 62. I n f . x x x ur. ok. 1900, w . A n d r y j a n k i , pow. Bielsk Podlaski. Bardzo możliwe jednak, że w y p i e k i wyobra­ żające sierp, bronę, pług — były symbolami narzędzi posiadających własne (niezależnie o d bociana) właści­ wości apotropeiczne. Wszystkie te narzędzia są że­ lazne, przy t y m ostre, a więc mają cechy w i e l u apotropeionów. Zresztą istnieją konkretne w y p a d k i wykorzystywania tych narzędzi do celów magicznego zabezpieczania człowieka przed wszelkim złem. We wsi Plebanowo, pow. Sokółka, w końcu X I X w . zda­ rzało się, że w czasie wesela młodożeńców sadzano na bronie (podobnie j a k pannę młodą powszechnie sadzało się w dzieży chlebowej) i obwożono po obej­ ściu zagrody. To znów, „aby c h m u r y odwrócić, prze­ wraca się bronę" (zębami w k i e r u n k u chmur). Por. B. Gustowicz, O ludzie podduklańskim, „Lud", V I , 1900, s. 65. Podobnie zabezpieczano przed burzą stogi siana, kładąc n a nich brony do góry zębami. Por. mat. fotograficzne M . Misińskiej, PAE, 1954, w . Pnie­ wo, pow. K u t n o . Gwódź bronny uznany był za szcze­ gólnie skuteczne narzędzie przeciwko upiorom. „Jak ugadzo [zgadną], który będzie wypiór i po śmierci wbijo m u w piersi góźdź bronny i pochowajo twarzo do spodu, to nie będzie chodzić." (Krasnostawskie) — St. Poniatowski, Etnografia Polski, „Wiedza o Pol­ sce", t. I I I , s. 267; por. też.: K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, cz. I I , z. 2, s. 309—310. 63 64 Pieczywo „nowe latko": II. 29. Wyobrażenie wiewiór­ ki, ciasto pszenne, dł. 7,5 cm. Wyk. w 1956 r. A. Francek, ur. 2875 r., w. Idzbark, pow. Ostróda. II. 30. Wyobrażenie sarny, ciasto pszenne, wys. 6,5 cm. Wyk. w 1956 r. Fr. Lenkiewicz, ur. 1871 r., w. Szwendrowy Most, pow. Ostrołęka. 2 •Kai' •Pr MII IH l i ' C f i l tri tilM W. •l^^MBlMb 65 69 15 �się, iż są to dwie w a r s t w y wierzeniowe tego zwy­ czaju, przy czym druga przedstawia wartości wtórne, w swej genezie późniejsze . W czasach, które obejmuje pamięć najstarszych ludzi, zwyczaj pieczenia „busłowych łap" nie pełnił już tych funkcji. Wydaje się, iż jego rola ograniczała się głównie do uświetnienia długo oczekiwanej, u r o ­ czystej c h w i l i nadejścia wiosny. Z dawnych treści zwyczaju pozostało przywiązanie do tradycyjnych f o r m wypieków oraz zdarzające się sporadycznie w y ­ padki, że dzieci wychodziły przed d o m i oczekiwały na ukazanie się bociana. W dwóch wsiach, które kultywowały zwyczaj pie­ czenia „busłowych łap", jeszcze na początku X X w . przygotowywano na Zwiastowanie N.M.P. w y p i e k i wyobrażające ptaki ( i l . 41). Nazywano j e „skowron­ k a m i " . Lepiono i pieczono „skowronki" łącznie z „busłowymi łapami". Nie zachowała się jednak znajomość ani symbolicznego znaczenia wyobrażeń, a n i też pa­ mięć o i c h r o l i obrzędowej w t y m z w y c z a j u . W okolicach Sokółki przetrwał do dzisiaj zwyczaj pieczenia na Zwiastowanie placków zwanych „sucha­ r a m i " l u b „bondami" . „Suchary", t a k j a k „busłowe łapy" czy „skowronki", piecze się z ciasta nie przy­ prawionego, ale obdziela się n i m i całą rodzinę. Bardzo możliwe, że jest to jakaś pozostałość po d a w n y m zwyczaju pieczywa obrzędowego. Zwrócenie większej uwagi na treści magiczne zawarte w zwyczajach pieczenia ciast obrzędowych — stwarza podstawę do przeprowadzenia analizy formy plastycznej poszczególnych wypieków i pozwala ostatecznie podjąć próbę interpretacji jej ogólnych właściwości. Formę t y c h rzeźb w cieście należy bo­ w i e m rozpatrywać w kategoriach i m właściwych funkcji — przede wszystkim jako przedmiotów w i e rzeniowo-magicznych, następnie jako pożywienia, a na ostatnim miejscu — j a k o wytworów, które mają zaspokajać pewne potrzeby rozrywkowe czy nawet estetyczne. m 6S 69 SPOSÓB W Y R O B U POSZCZEGÓLNYCH PIECZYWA FORM „Nowe l a t k a " i „busłowe łapy" pieczono z razo­ wej l u b p y t l o w e j mąki żytniej. Zdarzało się spora­ dycznie, iż zamożniejsi gospodarze używali pytlowej mąki pszennej z dodatkiem żytniej. Natomiast „kozy" pieczono i piecze się wyłącznie z mąki pszennej. Mąkę rozczyniano wodą w niecce. Ciasto czasami solono, niekiedy również kwaszono, względnie dodaWskazywałby n a to fakt, że nazwa tego pie­ czywa — „busłowe łapy" (bocianie łapy) — odnosi się bezpośrednio do najbardziej popularnej f o r m y samych wyobrażeń pięoiopalczastych kończyn bociana. W ludowych wierzeniach skowronek uchodzi za opiekuna pól. Najprawdopodobniej więc zwyczaj pieczenia wyobrażeń tego ptaka na Zwiastowanie N. M . P. był j e d n y m z t a k w i e l u magicznych zabie­ gów o charakterze wegetacyjnym, dokonywanych w okresie wiosennym. N a podstawie badań terenowych we wsiach: Zadworzany, Wierzćhlesie, Ozierany Wlkp., Pleba­ nowo, pow. Sokółka. 67 08 69 �35 II. 31. Pieczywo noworoczne, sym­ bole wróżebne (wg: M. Hófler, op. cit, tabl. VIII, 34). II. 32. Pieczywo „nowe latko", symboliczne wyobra­ żenie panny, ciasto pszenne, wys. 7 cm. Wyk. w 1955 r. F. Redyk, ur. ok. 1880 r., w. Szczechy Wielkie, pow. Pisz. II. 33. Pieczywo „fafernuchy". Wyk. w 1956 r. Marianna Ko­ walczyk, ur. 1876 r., w. Gaczyska, pow. Przasnysz. Pieczywo „kozy prostyńskie": II. 34. Wyobrażenie koni, wys. 4 cm. Wyk. Eleonora Micha­ lak, ur. 1875 r., w. Bużyska, pow. Łosice. II. 35. Wyobrażenia saren, ciasto pszenne, wys. 6 cm. Wyk. w 1959 r. Z. Sienkiewicz, ur. 1915 r., Ostrów Mazowiecka. 11. 36. Wyobra­ żenie jeźdźca na koniu, ciasto pszen­ ne, wys. 5 cm. Wyk. w 1959 r. M. Dąbek, Ostrów Mazowiecka. �Pieczywo „kozy prostyńskie". II. 37. Wyobrażenie je­ lenia, ciasto pszenne, wys. 4,5 cm. Wyk. w 1959 r. M. Dąbek, Ostrów Mazowiecka. II. 38. Wyobrażenie psa (cecha odróżniająca — zakręcony ogon), ciasto pszen­ ne, wys. 5 cm. Wyk. w 1958 r. F. Brzezińska, Ostrów Mazowiecka. II. 39. Wyobrażenia jeleni, ciasto pszen­ ne, wys. 6—6,5 cm: 1 (z lewej) — wyk. w 1958 r. M. Brzezińska, 2 (z prawej) — wyk. Z. Sienkiewicz, Ostrów Mazowiecka. II. 40. Przygotowanie ciasta do lepienia figur „kóz": A. wałek ciasta; B. wałek po­ cięty na cząstki; C. jedna z cząstek wałka, nacięcia ułatwiające formowanie poszczególnych partii figury: a. głowy — „pyscka" lub „dziobka", b. rogów — „rósków", c. nóg przednich — „nosków", d. nóg tyl­ nych — „tylnich nosek", e. ogona — „ogunka". wano do niego trochę drożdży. Nie doprawiano go lub t y l k o trochę przyprawiano, aby w czasie piecze­ nia zapobiec zniekształceniu odpowiednio uformowa­ nych figur. Ciasto wygniatano zawsze długo i staran­ nie, starano się, żeby było j a k najbardziej spoiste i twarde. „[...] na śtybno zagnieść w kopańce, to każdy utworzy [...]" . „Cysta woda i zdziebłecko drożdży to sie zagniecie, to as ręce bolą." „To cięsko gnieść, robienie to n i c n i e skodzi, ale gniecenie to męka." Twarde ciasto nadawało się do modelowania najlepiej, ale nawet najtwardziej zagniecione stano­ wiło tworzywo wiotkie. Ciasto żytnie, a szczególnie razowe, w porównaniu do pytlowego pszennego po­ siada strukturę bardziej gruboziarnistą i kleistą. Stanowi tworzywo łatwe do formowania zwartych brył. Ciasto zaś pszenne, pytlowe, jest konsystencji ciągliwej. Można z niego tworzyć formy delikatne, precyzyjne w rysunku. Faktura ciasta pszennego jest gładka, żytniego (szczególnie zaś razowego) — chropo­ wata. 70 71 72 Wszystkie omawiane rodzaje pieczywa modelowa­ no ręcznie, korzystając niekiedy z pomocy noża, gdy trzeba było rozdzielić bryłę ciasta lub zaznaczyć szczegóły (grzywy u koni, rogi u jeleni, ogony, pazury w bocianich łapach). W wypadku „nowych l a t e k " i „busłowych łap" lepienie każdej z f o r m było zupełnie osobną czyn­ nością, do pewnego stopnia odrębnym aktem rzeź­ bienia. W y r w a n y z bryły kawałek ciasta formowano w rękach w odpowiednią figurę. Niekiedy przypadko­ wy kształt kawałka ciasta narzucał wybór określone­ go tematu w y p i e k u . Na Kurpiowszczyźnie zdarzało się, że formowanie figur zwierząt takich, j a k konie, krowy, owce, jelenie, poprzedzało wytwarzanie w dło­ niach wałka o rozszerzonych nieco końcach, co n M . Strzemienna, w. Wykrot, pow. Ostrołęka. Z. Skrzecz, Ostrów Mazowiecka. Fr. Brzezińska, Ostrów Mazowiecka. Na podstawie przeprowadzonej obserwacji pod­ czas lepienia „nowych l a t e k " przez M . Konopkę z Tatar, Wł. Klimas z Wachu, W. Olendra z Charciej Bałdy, pow. Ostrołęka, i K. Wolnickiej z Łączek, pow. Kolno. 70 71 72 73 18 �II. 41. „Skowronek", ciasto pszenne, dl. 8,5 cm. Wyk. w 1958 r. M . Szewczuk, w. Husaki, pow. Bielsk Podlaski. II. 42. „Busłowe łapy": 1 — ciasto żytnie, szer. 8 cm. Wyk. w 1957 r. Danilko Mazaruk, ur. 1878 r., w. Plutycze, pow. Bielsk Pod­ laski; 2 — ciasto pszenne, dl. 20 cm. Wyk. w 1957 r. M . Szewczuk, ur. ok. 1885 r., w. Husaki. ułatwiało rozdzielenie masy ciasta przy lepieniu wyobrażeń nóg i szyi. Inaczej lepiono „kozy". We wsiach nad Bugiem toczono z ciasta cienki, długi wałek (o średnicy ok. 2—3 cm i długości 40—60 cm) i skubiąc z niego po kawałku modelowano samą figurkę. „Wałeczek się ukuła, po kawałku się szczypie i robi kozę." Dzisiaj lepienie „kóz" w Ostrowi Mazowieckiej jest jeszcze bardziej usprawnione. Gotowy wałek ciasta tnie się w specjalny sposób nożem, na kawałki d l . ok. 4—5 cm. Niektórzy końce tych kawałków jeszcze nacinają, zaznaczając w ten sposób cząstki, z których zostaną wymodelowane nogi, ogon, szyja, rogi (il. 40). „Wałecek sie zrobi i sie poznie na kawałki, potem sie rożki pseznie, dziubek u c h y l i . " „Inni t o nazynają, ale to so większe, tamte to na ukos zno i nacinajo kuńce, tamci to z dziesięć tysięcy tych kozów robią." 74 7 5 76 Wspólną cechą sposobów lepienia „nowych latek", „busłowych łap" i „kóz" było rozpoczynanie formo­ wania każdej f i g u r y o d ukształtowania jej bryły. De­ tale zaś opracowywano n a końcu. Formując figurę zwierzęcia, w jednej ręce trzymano przygotowany kawałek ciasta, drugą zaś wygniatano zarys nóg i szyi (głowy). W dalszym ciągu opuszkami palców (obydwóch rąk) modelowano korpus i nadawano osta­ teczny kształt nogom i szyi. Już n a końcu formowano lub tylko zaznaczano (najczęściej szpicem noża) takie szczegóły, j a k rogi, uszy, pysk, grzywę u koni czy wymiona u krów oraz ogony. Wreszcie wygładzano powierzchnię ciasta. „Znie się n a cąstki, w y r o b i się nogi, drugi to o d głowy (szyi) zacyna, ugniata się j a k należy i potem się jesce k u l g a . " W figurkach zwierząt „nowych l a t e k " niekiedy zaznaczano jeszcze oczy i pysk ziarnkami p i e p r z u 7 7 „Nowe l a t k a " i „busłowe łapy" po ulepieniu wkładano do pieca chlebowego, czasem jednocześnie 74 Podl. Eleonora Michalak, w . Burzyska, pow. Bielsk M . Brzezińska, Ostrów Mazowiecka. M . Lipska, Ostrów Mazowiecka. Dotyczy w s i : Tatary, Wach, Charciabałda, pow. Ostrołęka, Łączki, Serafin, Dęby, pow. Kolno, i Przy­ stań, pow. Maków Mazowiecki. Z. Sienkiewicz, Ostrów Mazowiecka. z chlebem, albo ustawiano na rozgrzanej blasze kuchennej. „Kozy" pieczono t y l k o w piecu chlebo­ w y m , uprzednio jednak warzono j e w wodzie: do garnka z wrzątkiem wrzucano f i g u r k i garścią, a kie­ d y wypłynęły na wierzch, w y j m o w a n o je łyżką. W Ostrowi Mazowieckiej „kozom" po obgotowaniu poprawia się jeszcze zniekształconą we wrzątku formę. „Nowe l a t k a " i „busłowe łapy" rozstawiano luźno w w o l n y c h miejscach w piecu, między bochenkami chleba, a na blasze — pomiędzy garnkami. Pod „bu­ słowe łapy" podkładano wysuszone liście kapusty. Natomiast „kozy" ustawiano rzędami, gęsto jedne obok drugich, w e wsiach nad Bugiem na drewnianej łopacie, w Ostrowi Mazowieckiej na płytkich brytfan­ nach. F i g u r k i n a łopacie l u b blachach wkładano do pustego pieca, umyślnie rozpalonego na tę okazję. „Nowe l a t k a " i „busłowe łapy" pieczono bardzo niedbale, nieuważnie. Często f i g u r k i pękały w piecu, albo też zdjęte z kuchennej blachy pozostawały su­ rowe w środku. Pieczenia „kóz" dokonywano z w i e l ­ ką uwagą, wykorzystując pełną znajomość procesów zachodzących w piecu. „Tseba mocno napalić, żeby je o d razu duch wzioł, to nie popękają." „Do pieca nie może powietse dochodzić, blacho sie z a t k o . " „W ziemie jest lepiej piec, bo nie rosną i t a k nie pękają." 78 79 80 „Nowych l a t e k " i „busłowych łap" po upieczeniu nie poddawano już żadnym zabiegom. Natomiast „kozy" po upieczeniu malowano. Zwyczaj ten powstał w Ostrowi Mazowieckiej przed I I wojną światową . We wsiach n a d Bugiem „kóz" nigdy nie m a l o w a n o . Powstanie, a nawet znaczny rozkwit tego zwy­ czaju przypadł n a okres, kiedy wiele tradycyjnych dziedzin sztuki ludowej już zamierało. Dokonał się w ścisłym powiązaniu z jedną z najbardziej archaicz­ nych dziedzin tej twórczości. Z tych wszystkich po81 82 79 80 75 81 76 77 78 St. Iwanowska, Ostrów Mazowiecka. J . Mierzejewska, Ostrów Mazowiecka. Potwierdzają to wszyscy informatorzy. Fakt ten jest jeszcze j e d n y m dowodem, że dzisiejsze odpustowo-jarmarczne „kozy prostyńskie" to dawne pieczywo obrzędowe, związane z magicz­ nymi praktykami wiejskimi. 82 2.9 �Pieczywo „busłowe łapy", wyobrażenia bron: II. 43 — ciasto żytnie, średn. 8 cm. Wyk. Daniłko Mazaruk, w. Plutycze, pow. Bielsk Podlaski. U. 44 — ciasto pszenne, dł. 16 cm. Wyk. w 1958 r. M. Szewczuk, w. Husaki, pow. Bielsk Podlaski. wodów zjawisko, j a k i m jest malowanie pieczywa prostyńskiego, zasługuje na szczególną uwagę. Zrozu­ mienie okoliczności i przyczyn, które zadecydowały o jego powstaniu, wymaga jednak osobnego opraco­ wania, znacznie wykraczającego poza ramy niniejsze­ go szkicu. Przystępując do określenia właściwości formy pla­ stycznej w zestawie przedstawionych wypieków, nie można zapominać o różnicach w sposobie i c h lepie­ nia i pieczenia . Należy również mieć na uwadze 83 Poszczególne figury „kóz", niezależnie od tego kto był i c h twórcą, pełne są ruchu, wyrazu. Naj­ częściej jest to w y n i k i e m procesu powstawania zu­ pełnie przypadkowych efektów w czasie pieczenia uprzednio obgotowanego ciasta pszennego. „On śmesny [chodzi o figurkę baranka], to w piecu tak się zrobi." (Z. Skrzecz, Ostrów Maz.). Jeśli się weźmie pod uwagę pośpiech, z j a k i m lepione są „kozy" (zdarza się, że jeden twórca lepi n a odpust do 2 000 „kóz"), wówczas trudno dopuścić możliwość bardziej dokładnego — według jakichś własnych za­ mierzeń — formowania bryły ciasta. Zresztą na pod­ stawie licznych obserwacji pracy twórców tych w y ­ pieków można stwierdzić, że jeśli na początku (bez­ pośrednio po ulepieniu) są one sztywne, nieznacznie różniące się między sobą, t o po upieczeniu stają się żywsze i pełne wyrazu. 83 �fakt, że poszczególne figury nie zawsze powstawały w tym samym czasie, miejscu, okolicznościach i wreszcie, że ich przeznaczenie było niejednokrotnie odmienne. M i m o tych niebłahych różnic, stosunek zachodzący między rzeczywistością rzeźbiarską po­ szczególnych wypieków a rzeczywistością realnie istniejącą jest, jeśli nie identyczny, to przynajmniej bardzo podobny. Co prawda próba określenia tematu dowolnie w y ­ branej figury, bez uciekania się do informacji twórcy, nie zawsze wypada pomyślnie. Nie znaczy to jednak, że są to rzeźby abstrakcyjne, względnie reprezentu­ jące bardzo symboliczne l u b subiektywne widzenie rzeczywistości. Wszystkie one wyobrażają konkretne obiekty, jeśli nie postacie zwierząt, to przedmioty, narzędzia i t p . Właściwości tych realnie istniejących obiektów inspirowały określone rozwiązania f o r m a l ­ ne, nawet wówczas kiedy w y p i e k i zatraciły z t y m i obiektami swój bezpośredni, magiczny związek. Jeśli zatem występują niekiedy znaczne nawet trudności w ustaleniu co wyobrażają f i g u r y wypieków, jest to już wyłącznie sprawa różnic między współczesnym •— naszym „widzeniem" rzeczywistości, a t y m , które w zmaterializowanej postaci przetrwało w formie plastycznej omawianych ciast. Powtarzająca się w przeważającej większości figur niedoskonałość w przedstawianiu jednoznacznych brył, kształtów itp., operowanie, niezależnie o d charakteru obiektu, t y m i samymi u m o w n y m i formami — stano­ wi główny przejaw takiego tradycyjnego sposobu widzenia rzeczywistości. Zarówno w w y p a d k u „no- II. 45. Pieczywo „busłowe łapy", wyobrażenie brony, ciasto żytnie, średn. 8 cm. Wyk. Danilko Mazaruk, w. Plutycze. pow. Bielsk Pod­ laski. wych latek" j a k i „kóz" — większość figur zwierząt, niezależnie od rodzaju, ma pękate korpusy, krótkie, ^rube nogi. szyje wznoszące się pionowo, głowy w kształcie małych stożków, takie same krótkie ogony. Umowność tę obserwujemy również w formie wy­ pieków ..busłowych łap". Placki pokryte licznymi stożkami czy k r a t k i z przeplecionych wałeczków nie kojarzą się n a m z obrazem bron laskowych, beleczkowatych, tych narzędzi do bronowania, które używa­ no na Podlasiu. Niewątpliwie właściwości wiotkiego, trudnego do modelowania tworzywa, j a k i m jest ciasto, narzucały w pewnej mierze te wszystkie rozwiązania formalne. Bardzo trudno jest np. formować z ciasta figury zwierząt, które by miały wysmukłe nogi, szyje w y ­ ciągnięte ukośnie do przodu, a nie wzniesione pio­ nowo ponad korpus, a na szyjach odpowiedniej w i e l - MAPKA. Doroczne pieczywo obrzędowe na terenie północno-wschodniej Polski, na podstawie badań terenowych z okresu 1955—2957 i pracy B. Stelmachowskiej „Rok Obrzędowy na Pomorzu", Toruń 1933 r. nek; 29. 16, VIII. Wykrot; 29, 16, IX, Brodowe Łąki; Objaśnienie symboli: 29, 16, X, Charciabałda; 29, 16, XI, Wach; 29, 16, występowanie tradycji pieczenia na Nowy Rok XVI, Siarczą Łąka; 29, 17, VII, Oborczyska; 29. 17, lub Trzech Króli „nowego latka", VIII, Dylewo; 29, 17, XII, Wyszel; 29, 19, IX, Przerawystępowanie tradycji pieczenia na Nowy Rok € dowo; 29, 20, VI, Plusy; 30, 15, VII, Wiartel; 30, 15, lub Trzech Króli „fafernuchów", XI, Zimna; 30, 15, XIII, Dudy Puszczańskie; 30, 15, ośrodki wyrobu „kóz prostyńskich", • XV, Leman; 30, 15, XVI, Łączki; 30, 16, IV, Turośl; Prostynia, 30, 16, V, Dęby; 30, 16, VI, Łyse; 30, 16, XI, Pupki; V występowanie tradycji pieczenia na Zwiastowa­ 30, 16, XIV, Popiołki; 30, 17, I, Tatary; 30, 17, III, nie N.M.P. (25.111.) „busłowych łap", Laski; 30, 17, XIII, Przystań; 30, 20, VI, Brańszczyk; jif występowanie tradycji pieczenia na Zwiasto31, 14, V, Szczechy Wielkie; 31, 15, XIII, Kozioł; 31, wanie N.M.P. placków zwanych „sucharami" 16, IV, Zaskrodzie; 31, 16, VII, Borkowo; 31, 17, lub „bandami", I, Dębniki; 31, 17, I, Parzychy; 31, 17, II, Jurki; 31. r\ brak występowania tradycji wymienionych ro18, V, Choromany; 31, 19, VI—VII, Ostrów Mazo­ wiecka; 31, 20, VIII, Prostyń; 33, 15, VII, Ciemnoszydzajów pieczywa. je; 33, 16, X, Mocarze; 33, 17, XV, Zambrzyce Stare; Miejscowości (pierwsze liczby oznaczają slup, dru­ 33, 21, III, Burzyska; 33, 21, XI, Skrzeszew; 34, 13, IV, gie — pas, liczby rzymskie — pole): 21, 13, I, LignoNowinka; 34, 13, XVI, Białobrzegi; 35, 18, XV, Plu­ wy; 21, 14, V, Pieniążkowo; 22, 15, VII, Zawadzka tycze; 35, 19, III, Husaki; 35, 19, XV, Knorydy; 35, Wola; 23, 15, V, Szwarcenowo; 23, 15, XII, Radom20, V, Andryjanki; 36, 15, XV, Zadworzany; 37, 16, no; 24, 15, II, Rozental; 24, 15, XV, Zwiniarz; 24, 16, XV, Plebanowo; 37, 17, IV, Ozierany; 32, 21, VI, Ka­ VII, Kiełpiny; 25, 14, X, Idzbark; 25, 16, II, Jankorolewo; 34, 19, XVI, Kiersnowo; 35, 19, IX, Bujnowo; wice; 25, 17, V, Iłowo; 26, 18, IX, Zurominek; 26, 19, 36, 18, IX, Ryboły; 36, 19, I, Knorozy. X, Dziektarzewo; 27, 14, V, Kamborno; 27, 18, XII, Golany; 27, 19, XIV, Obryte; 28, 13, X, w pobliżu Uwaga: Dane dotyczące pierwszych ośmiu pozycji Biskupca; 28, 15, VII, Rudka; 28, 16, IV, Kipary; 28, oraz jedenastej pochodzą z pracy B. Stelmachow­ 17, I, Krzynowłoga Wlk.; 28, 17, VIII, Parciaki; 28, skiej. W niniejszym artykule nie są szerzej omawiane. 17, XI, Jednorożec; 28, 18, II, Bartniki; 29, 13, XI, Mapka sporządzona na wycinku mapy podkładowej Probark; 29, 15, I, Piasutno; 29, 15, XV, Dąbrowy; 29, projektowanej przez prof. J. Gajka do „Polskiego 16, IV, Wolkowe; 29, 16, V, Czarnia; 29, 16, VII, Zdu­ Atlasu Etnograficznego". L 21 �kości głowy i t p . W każdym z tych wypadków groziło bowiem, że figura ulegnie zdeformowaniu (nogi się wykrzywią, szyja przechyli na bok), zanim jej kształt zostanie u t r w a l o n y w czasie pieczenia. Pod t y m względem ciasto z razowej mąki żytniej znacznie lepiej aniżeli ciasto pszenne nadaje się do modelowania. Między innym? dlatego też najbardziej ja-skrawe przykłady tego, że forma w y n i k a z ogól­ nych właściwości tworzywa, obserwujemy w f i g u r ­ kach „kóz", które modelowano z bardziej jeszcze wiotkiego niż żytnie — ciasta pszennego. 8 4 W masie rozpatrywanych wypieków znajdują się egzemplarze, których forma plastyczna jest jednak nieco inna. Figurki zwierząt M . Konopki z Tatar na Kurpiowszczyźnie (il. 11, 26) mają smukłe, cien­ kie nogi, szyje k o n i są wyciągnięte pałąkowato do przodu, głowy — t o już nie m a l u t k i e stożki, przy­ pominające dziobki ptaków. Przedstawienia koni oraz krów ( i l . 2), wykonane przez W. Deptułę z Dę­ bów, mają duże, tępo zakończone głowy, szerokie szyje, odpowiednio długie ogony . Również w formie wypieków „kóz" Z. Sienkiewicz z Ostrowi Mazowiec­ kiej (il. 35, 39) dostrzega się odejście w p e w n y m stopniu od tradycyjnej konwencji przedstawiania zwierząt. Np. f i g u r k i jeleni, wykonane przez tę twór­ czynię, zadziwiają wysmukłością bryły i precyzyj­ n y m modelowaniem detali, mimo że w figurkach j e j trwają jeszcze pewne konwencjonalne rozwiązania formalne. Do jakiego stopnia można mówić, że są to osiągnięcia odbiegające od powszechnie występujących zasad modelowania, a — co najważniejsze — w pełni zamierzone, niech świadczy wypowiedź Z. Sienkie­ wicz: „koza musi być smagła, musi być prosta, t o ważniejsze niż malowanie, a tak robio, że n a brzuchu chodzi..." . Można przytoczyć więcej tego rodzaju wypowiedzi. I c h autorami zawsze są ci, którzy lepią figurki „do cegoś podobne", „proste", „zgrabniusie". „Moje so zgrabniuśkie, majo ruski i łepki i syjke j e k sie należy." „Robio takie, postawi t a k t o ogon, a tak t o głowa, takie p o t w o r k i . " „Potem zacelim konkurować, to zacelim j e formować, zeby do cegoś były podobne." 85 86 87 8 8 w jakimś stopniu głównym etapom zmian funkcji wypieków. Najprawdopodobniej d l a w i e l u ludzi, którzy w y ­ rabiali „nowe l a t k a " względnie „kozy", umowność w przedstawianiu figur zwierząt nie występowała w sprzeczności z i c h własnym wyobrażeniem o ży­ wych zwierzętach. Nie jest wykluczone, że właśnie takie pękate, o grubych, krótkich nogach przedstawie­ nia zwierząt stanowiły f o r m y zamierzone. Przypomi­ nały one dobrze odżywione, tłuste k r o w y czy konie, a takie przecież miały być zwierzęta w w y n i k u ma­ gicznych zabiegów z pieczeniem ciasta. Poza t y m tego rodzaju f o r m y najlepiej służyły do zabawy dzieciom i wreszcie — były odpowiednie do jedzenia. Przy t a k i m stanowisku nie było rzeczą najistotniejszą, aby głowy, ogony i inne detale miały odpowiednie pro­ porcje względnie kształt. Rozwój w k i e r u n k u bardziej rozbudowanego spo­ sobu plastycznego wyrażania podejmowanych przez twórców tradycyjnych tematów należy wiązać przede wszystkim, j a k się wydaje, z f a k t e m całkowitego za­ n i k u pierwotnych, magicznych treści i f u n k c j i pie­ czywa. W związku z t y m pewna rezerwa w stosunku nie t y l k o już do treści magicznych t y c h wypieków, ale również do całokształtu przez tradycję przekaza­ nych zasad lepienia, pieczenia i użytkowania f i g u r — pozwoliła twórcom znaleźć nowe rozwiązania f o r m a l ­ ne. Popularność nieznanych dawniej wzorów ikono­ graficznych (spotykanych w pismach ilustrowanych, plakatach itp.) niewątpliwie sprzyjała zerwaniu z tradycyjną konwencją plastyczną. Nasuwa się na koniec pytanie, w j a k i m ewentual­ nie związku pozostawało omawiane pieczywo ze spo­ t y k a n y m i w innych rejonach k r a j u f o r m a m i wypie­ ków obrzędowych. W literaturze przedmiotu istnieją na ten temat t y l k o skąpe dane i przyczynkowy i c h charakter pozwala zaledwie częściowo odpowiedzieć na to istotne pytanie. Poza t y m odpowiedź może do­ tyczyć wyłącznie pieczywa noworocznego, albowiem o „busłowych łapach", względnie pokrewnych i m for­ mach, brak jest w literaturze j a k i c h k o l w i e k danych. Istnieją zatem konkretne w y p a d k i radzenia sobie z t r u d n y m tworzywem, uzyskiwania efektów f o r m a l ­ nych nie wynikających bezpośrednio z charakteru jego struktury. Można w związku z t y m mówić o w y ­ stępowaniu dwóch różniących się w jakiejś mierze sposobów przedstawiania f i g u r zwierząt. Wydaje się, że odpowiadają one mniej l u b bardziej rozwiniętemu widzeniu realnej rzeczywistości. Odpowiadają one Według B. Stelmachowskiej, w obrzędowości n o ­ worocznej na K u j a w a c h występował zwyczaj wróże­ nia z figur wypieków wyobrażających zwierzęta oraz ludzi. Tak j a k na Mazurach i K u r p i a c h , pieczywo to nosiło nazwę „nowe l a t k o " . K u j a w s k i e „nowe lat­ k a " stanowiły niewątpliwie odpowiednik omawianych już, tak popularnych na Mazurach symboli wróżebnych. W niektórych partiach Małopolski występuje jesz­ cze do dzisiaj zwyczaj obdarowywania n a Nowy Rok Por.: „Krowa po prawdzie ma duzą jadackę, ale się jej taką małą ukscypie, bo t o ciasto. Jek grubo [odpowiedniej wielkości] zrobzić, to pąka, tseba r o bzić delikatnie." (Marianna Konopka, ur. 1879, w . Ta­ tary, pow. Ostrołęka). W. Deptuła jest młodym mężczyzną. K i l k a k r o t ­ nie opuszczał wieś (służba w wojsku, praca n a Zie­ miach Odzyskanych). Lepienie „nowych latek", według zasad dających zupełnie nowe rozwiązania formalne, jest d l a niego rzeczą równie spontaniczną, naturalną, j a k d l a jego matki-staruszki pozostawanie w świecie tradycyjnych konwencji plastycznych. Bardzo w i e l u twórców w ocenie wyglądu „kóz" wyżej stawia i c h stronę rzeźbiarską niż malarską (czy raczej zdobniczą). A. Dębek, Ostrów Mazowiecka. St. Iwanowska, Ostrów Mazowiecka. Z. Sienkiewicz, Ostrów Mazowiecka. Por. B. Stelmachowska, op. cit., s. 208. 89 81 85 22 9 0 88 87 88 89 90 �kolędników specjalnymi bułeczkami, tzw. „szczodrakami" . Istnieją dane, które wskazują, że „szczodrak i " były niekiedy wyobrażeniami zwierząt . Być m o ­ że więc, iż pieczywo to — podobnie j a k kurpiowskie czy mazurskie „nowe l a t k a " — wiązało się z magicz­ nymi praktykami dotyczącymi hodowli. Podane przykłady wystarczają, aby przypuszczać, że „nowe l a t k a " z terenów północno-wschodniej Pol­ ski oraz podlaskie „kozy" stanowią jeden z w i e l u reliktów pieczywa związanego z magią hodowlaną, które występowało niegdyś n a rozległych połaciach Polski. Bliskie, a nawet bardzo bliskie analogie do omawianego pieczywa daje się również odnaleźć w rozmaitych formach wypieków spotykanych w obrzędowości (jeśli nie Nowego Roku, t o świąt o podobnym w ludowych wierzeniach znaczeniu ), występujących na terenie Łużyc , Czechosłowacji , Jugosławii , Bułgarii , a nawet w bardziej jeszcze odległej G r u z j i . Jeśli chodzi o obszary Niemiec " , względnie A u s t r i i °, to w ogromnej ilości występu­ jących t a m rozmaitych rodzajów pieczywa obrzędo­ wego — nie znajdujemy bardziej widocznych podo­ bieństw do interesujących nas form i tematów. Wydaje się jednak, że m i m o mniej l u b bardziej wyraźnego podobieństwa noworocznego pieczywa z Mazur, W a r m i i i Kurpiów do szeregu f o r m wypie­ ków obrzędowych występujących w kulturze ludowej Europy, stanowi ono w dużej mierze zjawisko orygi­ nalne, a nawet do pewnego stopnia jedyne w swoim rodzaju. Nigdzie bowiem poza Mazurami, Warmią, a szczególnie K u r p i a m i nie udało się stwierdzić, aby w formach jednego rodzaju pieczywa obrzędo­ wego przetrwał t a k bogaty zestaw tematów, t a k ściśle powiązanych ze światem chłopskiej gospodarki, a przy t y m oparty na niezwykle realistycznej, m i m o swej prostoty, formule plastycznego obrazowania rzeczy­ wistości, i Por. „Prace i Materiały Etnograficzne", t. X , z. 1, Wrocław—Kraków 1952—53, s. 153—155; B. G u stowicz, op. cit., s. 72. Por. M . Kietlicz, Szczodraki w Krotoszynie, „Lud", t. I I I , 1897, s. 160. Często te same treści zawierały ludowe obrzę­ dy, przypadające n a Wielkanoc l u b Boże Narodze­ nie, święta rozpoczynające nowy okres w roku prac gospodarstwa wiejskiego, czy nawet obrzędy w dniu św. Mikołaja, św. M a r c i n a i św. Walentego — tych wszystkich świętych, którzy uchodzą za opiekunów zwierząt. Por. A. Fischer, Etnografia Słowiańska, Łuży­ czanie, Lwów—Warszawa 1932, s. 93: „[...] na Nowy Rok piecze się nowe letka z mąki pszenicznej i róż­ norodne drobne pieczyWka w kształcie zwierząt do­ mowych d l a bydła, a inne znów d l a dzieci i mło­ dzieży." Por. Fr. Lego, Svatebni peciva z jiznich Cech, „Cesky L i d " , V I I , 1898, s. 129—132; tenże, Jindrichohradecke pecivo Mikuldsske, „Cesky L i d " , X , 1901, s. 128—130; Jos. Petrak, Lidove pecivo v Podkrkonosi, „Cesky L i d " , X , 1901, s. 288—291; A. M . Rycbmanova — Kolacova Slavnost na Slovacku, „Cesky L i d " , XII, Lidovd jidla na Podripsku, „Cesky L i d " , X I V , 1905, s. 145. Według prof. M . Gavazziego n a terenie Chor­ wacji występował zwyczaj wypiekania n a dzień św. Walentego wyobrażeń w y m i o n krów i klaczy, które dawano t y m zwierzętom do pożarcia w celu polepsze­ nia hodowli. R. Angiełowa, Bułgarskie pieczywo obrzędowe (rękopis w tece redakcyjnej „Polskiej Sztuki Ludo­ w e j " , s. 2—3); W. Stoilkow, Iz narodnaga kułtura na s. Businci, Trnsko, § 18, Prazdniczni Obiczaj, Izwiestija n a Narodnija, Etnografski Muzej. Sofija, X I I , 1936, s. 143—144. Por. A. S. Chachanowa, Prazdnowanie Nowogo Goda u Gruzin, „Etnograficzeskoje obozrenie", I I I , Moskwa 1889, s. 33, 38—39. M . Höfler, op. cit., s. 185—205; tenże, St. Nikolausgebäcken, „Zeitschrift für Volkskunde", 1902, s. 80, 198; tenże, Gebiłdbrote bei der Geburts-Wo­ chenbettund Tauffeier, „Zeitschrift für österreichi­ sche Volkskunde", X V , 1909, s. 81—111; O. A. Erich, Gesichtspunkte für ein Bildgeschichte der figüralichen Gebäckes, „Oberdeutsche Zeitschrift für Volkskunde, V I , s. 153; K. Speiss, Grundlininen einer Formenund Gestaltenkunde der Gebildbrote, „Jahrbuch für historische Volkskunde", I I I / I V , B e r l i n 1934, s. 391; E. Hoffman Krayer, A. Bächtold-Stäubli, Handwör­ terbuch des Deutschen Aberglaubens, Berlin—Leipzig, t. I I I , 1931, s. 321, 373, t. V, 1932/3, s. 645. E. Burgstaller, Brauchturamsgebäcke und Weinachtsspeisen, L i n z 1957, s. 66—67; tenże, Festtagsbegäcke, österreichischer Volkskunde Atlas, Komentar, L i n z 1959, s. 16—17. Por. materiał w pracach cyt. w przypisach 95, 98—100. 91 92 93 94 96 95 97 91 92 93 91 95 96 Fot: 9 8 9 10 1 0 1 97 98 99 100 101 J. Olędzki, J. Swiderski — U. 23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e1964c19e8988fa3bdcb385defd08fdc.pdf f3bdd6d1b0a7ea974fad01fba0e1a68c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1410 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1303 Title A name given to the resource Walory estetyczne najblizszego otoczenia postrzegane przez współczesnych mieszkańców wsi łowickiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2, s.103-118 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnogrfia Polska", t. X X X V : 1991, z. 2 P L ISSN 0071-1861 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA W A L O R Y E S T E T Y C Z N E NAJBLIŻSZEGO O T O C Z E N I A P O S T R Z E G A N E P R Z E Z WSPÓŁCZESNYCH MIESZKAŃCÓW WSI ŁOWICKIEJ Ostatnie moje zainteresowania z w i ą z a n e ze s z t u k ą l u d o w ą k o n c e n t r o w a ł y się w o k ó ł zagadnienia jej w s p ó ł c z e s n e g o rozwoju w ramach d w ó c h nurtów, które o k r e ś l i ł a m j a k o s z t u k ę z i n s t y t u c j o n a l i z o w a n ą i n i e z i n s t y t u c j o n a l i z o w a n ą . Analiza percepcji obu tych sztuk przez różne ś r o d o w i s k a s p o ł e c z n e stymulo­ wała pytania d o t y c z ą c e w r a ż l i w o ś c i estetycznej w s p ó ł c z e s n y c h o d b i o r c ó w . Prezentowany m a t e r i a ł ma za zadanie rzucenie światła na j e d n ą ze stron tego szerokiego zagadnienia - upodobania estetyczne m i e s z k a ń c ó w wsi nie z w i ą z a ­ nych b e z p o ś r e d n i o z d z i a ł a l n o ś c i ą twórczą. W polskiej literaturze etnograficznej publikowane j u ż były w y n i k i b a d a ń na temat w r a ż l i w o ś c i artystycznej o s ó b o k r e ś l a n y c h mianem t w ó r c ó w l u d o w y c h . Zawarte zostały one m . i n . w pracy G ł a d y s z a (1938), O l ę d z k i e g o (1971), licz­ nych a r t y k u ł a c h zamieszczanych na ł a m a c h „Polskiej Sztuki L u d o w e j " oraz ostatnio Dzierzgwy (1981). Jak dotąd jednak, przedmiotem analiz naukowych nie były odczucia (postawy) estetyczne „ z w y k ł y c h " , tzn. nie z w i ą z a n y c h z żad­ n ą t w ó r c z o ś c i ą m i e s z k a ń c ó w w s i . Z tych przyczyn publikacja ta jest p i e r w s z ą p r ó b ą tego typu. R ó ż n i j ą też od wspomnianych o p r a c o w a ń skoncentrowanych na stosunku do przyrody i wybranych dzieł artystycznych z w r ó c e n i e g ł ó w n e j uwagi na otoczenie stworzone przez c z ł o w i e k a . M a t e r i a ł s t a n o w i ą c y p o d s t a w ę interpretacji z o s t a ł zebrany w trakcie b a d a ń terenowych prowadzonych pod koniec 1987 r. we wsi Walewice i Z ł a k ó w Borowy p o ł o ż o n y c h na obszarze etnograficznego regionu ł o w i c k i e g o , słyną­ cego do dziś z ż y w y c h o ś r o d k ó w sztuki ludowej oraz aktywnych organizacji i instytucji d z i a ł a j ą c y c h na t y m polu. W doborze i n f o r m a t o r ó w k i e r o w a ł a m się z a s a d ą zachowania r ó w n y c h pro­ porcji l i c z b o w y c h m i ę d z y ich wiekiem i płcią. Inaczej, b a d a ł a m tę s a m ą liczbę przedstawicieli m ł o d e g o (17-30 lat), ś r e d n i e g o (30-50 lat) i starszego (ponad 50 lat) pokolenia, a w ich o b r ę b i e tę s a m ą liczbę kobiet i m ę ż c z y z n . W tym miejscu należy z a z n a c z y ć , ż e w y k s z t a ł c e n i e m ł o d e g o pokolenia i n f o r m a t o r ó w było znacznie w y ż s z e od r o c z n i k ó w starszych i k s z t a ł t o w a ł o się na poziomie u k o ń c z o n e j s z k o ł y zawodowej lub średniej ( r ó ż n e g o typu); w p o z o s t a ł y c h grupach b y ł o ono natomiast na poziomie zakresu szkoły podstawowej, w ś r ó d o s ó b najstarszych często n i e p e ł n e j . Na w s t ę p i e b a d a ń z a k ł a d a ł a m , ż e w s p ó ł c z e s n e postawy estetyczne ludności wiejskiej, poza w r o d z o n ą w r a ż l i w o ś c i ą artystyczną, są k s z t a ł t o w a n e przez najbliższe otoczenie, wychowanie ( w y k s z t a ł c e n i e ) , o b o w i ą z u j ą c e w grupie normy e t c , które to czynniki s t y m u l u j ą rozwój u p o d o b a ń i n a w y k ó w estetycz- �104 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A nych, a t a k ż e m a j ą w p ł y w na o d b i ó r sztuki ludowej. Postawy te b a d a ł a m w odniesieniu do szeroko pojętego świata przyrody ( m i n . krajobrazu, roślin, z w i e r z ą t , ludzi) oraz ś r o d o w i s k a kulturowego, stworzonego przez c z ł o w i e k a (m.in. domu, zagrody, miasta, w s p ó ł c z e s n e j t w ó r c z o ś c i artystycznej, tradycyj­ nej sztuki ludowej, kościoła, z w y c z a j ó w i o b r z ę d ó w ) . Analizy przedstawione w t e k ś c i e o g r a n i c z a j ą s i ę do drugiej grupy z a g a d n i e ń . W pracy stosuję wymiennie pojęcia „ p o s t a w a " i „ u p o d o b a n i e estetyczne". M i m o pewnej r ó ż n i c y semantycznej zawartej w k a ż d y m z nich służą mi one do określenia stosunku wobec p r z e d m i o t ó w oraz otaczającej r z e c z y w i s t o ś c i , która dostarcza najwięcej d o z n a ń natury estetycznej. Stosunek ten jest w y r a ż a n y w s ą d a c h i opiniach, których z e s p ó ł składa s i ę na poglądy estetyczne określa­ j ą c e p o s t a w ę c h a r a k t e r y z o w a n ą przez w y b ó r i akcentowanie cech o d g r y w a j ą ­ cych w percepcji p r z e d m i o t ó w i zjawisk rolę najważniejszą. Stanowisko takie jest zgodne z p r o p o n o w a n ą przez Nowaka (1973, s. 23) definicją postawy: „ P o s t a w ą pewnego c z ł o w i e k a wobec pewnego przedmiotu jest o g ó ł w z g l ę d n i e tr\ .dych dyspozycji do oceniania tego przedmiotu i emocjonalnego nań reago­ wania oraz ewentualnie t o w a r z y s z ą c y c h tym e m o c j o n a l n o - o c e n i a j ą c y m dyspo­ zycjom w z g l ę d n i e trwałych p r z e k o n a ń o naturze i w ł a ś c i w o ś c i a c h tego przed­ miotu i w z g l ę d n i e trwałych dyspozycji do zachowania się wobec tego przed­ miotu". Jak pisałam, nic b ę d ę p r e z e n t o w a ć w y n i k ó w analiz, d o t y c z ą c y c h w s p ó ł c z e s ­ nych u p o d o b a ń estetycznych m i e s z k a ń c ó w wsi wobec zjawisk świata natury. Uzasadniona wydaje się jednak krótka charakterystyka niektórych z nich. Ocena piękna krajobrazu przyrodniczego przez wszystkich i n f o r m a t o r ó w była ś c i ś l e u z a l e ż n i o n a od tego co znane, bliskie, widoczne a tym samym bezpieczne. Stąd leż za najpiękniejsze u w a ż a n o w ł a s n e otoczenie, nizinne pola, lasy, rzeki. W innych krajobrazach np. g ó r s k i m czy morskim o g l ą d a n y c h pod­ czas w y j a z d ó w dostrzegano ich urok, ale r ó w n o c z e ś n i e w y w o ł y w a ł y one uczu­ cia niepokoju, a nawet lęku przed nieznanym ("nie wiadomo, gdzie c z ł o w i e k jest, ani gdzie się k o ń c z y [...) morze, jeziora s ą p i ę k n e , ale ja się ich boję"). Podobne reakcje p o w o d o w a ł y zapuszczone zarośla, z a r o ś n i ę t e stawy i rzeki o m ę t n e j , mulistej wodzie, którym odmawiano jakiegokolwiek piękna. Drzewa i krzewy oceniano w y ł ą c z n i e od strony estetycznej o d w o ł u j ą c s i ę do ich w y s o k o ś c i , barwy, z d o b n o ś c i ("chociaż owocowe s ą p o ż y t e c z n e " ) , a ziemie (gleby)- utylitarnej (gospodarczej). Zgodnie z czym „ b r z y d k i e s ą piaski i glina, bo nieurodzajne [...] najładniejsza jest ziemia czarna, ale sucha jak puch, bo jest urodzajna i łatwa do uprawy [...] bo z tego s i ę żyje, z tego jest chleb". Ptaki leśne i żyjące na swobodzie oceniano przede wszystkim pod kątem estetyki upierzenia (bażanty, w i l g i , gile, sowy) i dodatkowo w a l o r ó w g ł o s o ­ wych (słowiki, skowronki). S z c z e g ó l n e miejsce wśród tych opinii z a j m o w a ł y wypowiedzi o bocianach, zwiastunach wiosny i j a s k ó ł k a c h . Sądy o urodzie z w i e r z ą t leśnych opierały się na uwypukleniu takich cech jak: z w i n n o ś ć , gracja w poruszaniu się, sylwetka, kolor futerka lub sierści, czyli cechy o charakterze wybitnie estetycznym. Przy określaniu brzydoty z w i e r z ę ­ cia n a s t ę p o w a ł o ł ą c z e n i e spojrzenia utylitarnego z g r o ź n y m , a tym samym �WALORY ESTETYCZNO 105 nieestetycznym w y g l ą d e m oraz uczuciem strachu przed w y r z ą d z e n i e m krzyw­ dy c z ł o w i e k o w i . Na negatywnych ocenach estetycznych z w i e r z ą t l e ś n y c h , p t a k ó w i o w a d ó w z a w a ż y ł y przede wszystkim opinie o ich s z k o d l i w o ś c i , co dobrze c h a r a k t e r y z u j ą w y p o w i e d z i : „ b r z y d k i e to wszystkie szkodniki: dzik, w i l k , stonka i inne robaki [...] j a k c o ś niedobre dla c z ł o w i e k a , to nie m o ż e b y ć dla niego ł a d n e [...] a gdzie by tam c z ł o w i e k patrzył, j a k i to ma kolor, czy ładny czy nic [...] to w y t ę p i ć trzeba". Za nieestetyczne u w a ż a n o też te stworzenia, k t ó r y c h w y g l ą d wzbudza o d r a z ę np. pająki. N a j p i ę k n i e j s z y m z w i e r z ę c i e m d o m o w y m w e d ł u g wszystkich badanych jest koń. N a l e ż y d o d a ć , ż e na s ą d y te w p ł y w miała znajdująca s i ę w s ą s i e d z t w i e stadnina koni w y ś c i g o w y c h . Obserwacja tych zwierząt, różnych w sylwetce od gospodarczych i nieprzydatnych do pracy w polu, dostarczała informatorom d o z n a ń czysto estetycznych, n i e s k a ż o n y c h stosunkiem utylitarnym. Ich urodę c z ę s t o konfrontowano z p i ę k n e m konia p o c i ą g o w e g o . Nawet najstarsi badani podkreślający walory zwierząt gospodarskich przyznawali, że konie sportowe s ą ładniejsze. „ K o n i c s ą różne, jak ma b y ć do roboty, to ładny b ę d z i e duży, ż e b y miał grube, mocne nogi i w ó z u c i ą g n ą ł | . . . | ale te co w majątku trzymają do w y ś c i g ó w s ą ładniejsze, lżejsze, bystrzejsze i c h o c i a ż z takiego konia w gospo­ darstwie p o ż y t k u by nie bylo [...] to j a k popatrzeć, to s ą ładniejsze". Wśród cech charakterystycznych p i ę k n e g o konia p o d k r e ś l a n o s z c z e g ó l n i e o g ó l n ą s y l w e t k ę , h a r m o n i j n ą b u d o w ę , lekkość, z w i n n o ś ć , umaszczenie, grzy­ wę, zadbanie. Preferowano zwierzęta ciemne ("gniade albo kasztanki, bo to j u ż c z ł o w i e k s i ę p r z y z w y c z a i ł , takich tu najwięcej mają i j u ż inny mu się wydaje nic taki ładny [...J biały to odpada, brzydki, bo anioła przypomina"), o bujnej grzywie, lśniącej sierści, s z c z u p ł e , o ładnym karku i podniesionej g ł o w i c . Jest rzeczą c h a r a k t e r y s t y c z n ą , że nawet najstasi m i e s z k a ń c y badanych wsi nic kierowali się w swych opiniach jedynie p r z y d a t n o ś c i ą i utylitarnymi cecha­ mi d o m o w y c h z w i e r z ą t i ptaków, lecz w w i ę k s z o ś c i podkreślali ich s y l w e t k ę , b u d o w ę nóg, umaszczenie, upierzenie i t d . Zwierzęta domowe z samej swej istoty trzymane s ą dla zaspokojenia potrzeb materialnych rodziny. Stąd też często wskazywano na optymalnie najkorzystniejsze cechy hodowanego inwe­ ntarza (np. dobre u m i ę ś n i e n i e , d u ż e wymiona krów, czy specjalnie korzystny w s p r z e d a ż y gatunek świń), j e d n o c z e ś n i e zaznaczono w ł a s n e upodobania este­ tyczne. Na przykład sądy o krowach p o d p o r z ą d k o w a n e wprawdzie kryteriom utylitarnym podkreślały, ż e „nie chodzi tylko o to, ż e d u ż o mleka daje, musi też m i e ć w y g l ą d [...] duża żeby była, dobrze u m i ę ś n i o n a , zgrabne nóżki, nie za d u ż e , nie za male, kształtne w y m i ę f...| kolor czarno-biały, który p r z e w a ż a tu na naszych terenach [...] krowa czysta, zadbana, r o g ó w ż e b y nie miała takich bardzo r o z w i n i ę t y c h , a ś r e d n i c " . Za brzydkie u w a ż a n o krowy czerwone (mimo, że ta rasa jest w y j ą t k o w o mleczna), lub białe, ociężale, posiadające d u ż e , n i e k s z t a ł t n e rogi, krzywe nogi. Świnia uznawana była natomiast w o g ó l e za paskudne stworzenie, „ n a j b r z y d s z e ze wszystkich hodowanych [...| j a k to w gnoju siedzi to j a k ma b y ć ł a d n e " , c h o c i a ż c h ó w tych zwierząt przynosił n a j w i ę k s z e dochody w gospodarstwie. Jeszcze „świnia d o ś ć długa z zaznaczo­ nymi szynkami, z krótkim ryjkiem, uszy klapiaste opuszczone na oczy [...] c z a r n o - b i a ł a , ogon j a k ma z a k r ę c o n y to taka ma przyjemniejszy wygląd j a k się �106 MIROSŁAWA DROZD-PIASŁCKA patrzy [...] ale j u ż najbrzydsza to z d ł u g i m ryjem i z d ł u g ą s i e r ś c i ą [...J laka niespokojna, co d u ż o krzyczy". Wśród wypowiedzi d o t y c z ą c y c h z w i e r z ą t były też opinie, że „miłe dla oka", „ p i ę k n e " , „ p r z y j e m n i e jak p o p a t r z e ć " s ą wszystkie nowo narodzone zwierzaki. Ideałem urody żeńskiej dla i n f o r m a t o r ó w obojga pici do 50-tcgo roku życia była kobieta o ładnej sylwetce „szczupła i wysportowana, bo figura jest naj­ w a ż n i e j s z a " , nie za wysoka. Powinna m i e ć czarne lub blond włosy, ale nie farbowane, o długości j a k ą dyktuje moda ("jeśli modne są włosy d ł u g i e , p o w i n ­ na takie nosić, jeśli krótkie, powinna o b c i ą ć " ) . Oczy przede wszystkim „niebie­ skie - jasne, bo lo takie bystrzejsze". Ten w y m ó g stawiali wszyscy badani n i e z a l e ż n i e od koloru w ł o s ó w „ideału". D ł u g i e czarne rzęsy i ś n i a d a cera oraz „ g u s t o w n y " modny ubiór uzupełniały p o ż ą d a n y obraz sylwetki kobiecej. Informatorzy najstarsi b y l i zgodni z poprzednimi co do szczupłej sylwetki kobiecej: „ g r u b a to nie, więcej takie chudsze [...] no bo taka tłusta, to tak s i ę zdaje nie ma w y g l ą d u , bo ten bebech tam taki [...J a jak jest taka r ó w n a to milsza jest". R ó w n i e ż preferowali niebieskie, jasne, ż y w e oczy, ale „tylko blond włosy, zaplecione w długi warkocz", który ich zdaniem s z c z e g ó l n i e ładnie się prezen­ tuje oraz „ r u m i a n e p o l i c z k i " (symptom zdrowia). Wskazywali też na pozaestetyczne walory, takie j a k : podejście do drugiego c z ł o w i e k a , d o b r o ć , u ś m i e c h . U w a ż a l i , ż e strój niewiele p o m o ż e „jak dziewczyna u r o d ą nie grzeszy". M ę ż ­ c z y ź n i wspominali, że „ d a w n i e j , gdy panienki w strojach chodziły, lo taka panienka w y g l ą d a ł a jak kopa siana, tak jej te s p ó d n i c e sterczały, to było bardzo ł a d n e [...] ale kawalerowie ż a r t o w a l i , że te panny to p i ę k n e z tyłu, ale z przodu szkaradne... Bo j a k się odstroiły te rękawy z aksamitu z haftem miały, wełniaki kolorowe, to to pięknie w y g l ą d a ł o , ale j a k który w twarz spojrzał [ . . . ] " P i ę k n y m ę ż c z y z n a , w e d ł u g zgodnej opinii wszystkich informatorów, jest ś r e d n i e g o lub wysokiego wzrostu, dobrze zbudowany, wysportowany, ma ciem­ ne, najlepiej k r ę c o n e włosy, krótko obcięte, bez baków, uczesane starannie. Oczy jasne - niebieskie. M ę ż c z y z n a m o ż e nosić wąsy, jeśli są dobrze utrzyma­ ne, ale ładniej w y g l ą d a ogolony. Do tej ogólnej charakterystyki dodawano elegancki ubiór, czyste i wyprasowane koszule i spodnie, a najstarsi - d o b r o ć charakteru i „ g r z e c z n e zachowanie". Kobiety i m ę ż c z y ź n i u w a ż a n i za zdecydowanie brzydkich, lo ludzie „mali i grubi, którzy w y g l ą d u nie mają [...] piegowaci oraz rudzi [...] gruba baba i m a ł y m ę ż c z y z n a , a jeszcze j a k piegowaty i rudy to j u ż z u p e ł n i e taki w y g l ą d u nie ma". R ó w n i e ż z b i e ż n e były opinie i n f o r m a t o r ó w d o t y c z ą c e urody dzieci. Ich zdaniem, wszystkie dzieci s ą ładne, j a k zdrowe, „ r u m i a n e " , „ ż y w e " , w e s o ł e , u ś m i e c h n i ę t e , zadbane i czysto ubrane. C h a r a k t e r y z u j ą c upodobania estetyczne m i e s z k a ń c ó w wsi d o t y c z ą c e naj­ b l i ż s z e g o otoczenia należy z a z n a c z y ć , iż w i e ś ł o w i c k a jest stosunkowo z a m o ż ­ na w p o r ó w n a n i u z innymi regionami kraju. W c z e ś n i e j też jej m i e s z k a ń c y osiągnęli w y ż s z y poziom n o w o c z e s n o ś c i w zakresie umaszynowienia gospo­ darki, architektury z a b u d o w a ń i w y p o s a ż e n i a d o m ó w w różne usprawnienia techniczne (np. łazienki) oraz sprzęty domowego użytku (pralki, l o d ó w k i , telewizory) z m n i e j s z a j ą c e uciążliwości pracy i życia na wsi. Jak s ą d z ę , w ł a ś n i e te przyczyny z a d e c y d o w a ł y o tym, ż e przykłada s i ę tu stosunkowo d u ż ą w a g ę �WALORY E S T E T Y C Z N E 107 do estetycznych w a l o r ó w najbliższego otoczenia. Stąd też w wypowiedziach powszechnie p o d k r e ś l a n o , ż e : „ w e wsi jest d u ż o ł a d n y c h d o m ó w [...] s ą ł a d n e budynki, nie s t ł o c z o n e , kontakt z p r z y r o d ą f..._J cisza, d u ż o drzew... porządek, kwiaty, o g r ó d k i [...] ładnie na naszej wsi jest"". Ta postawa estetyczna wobec miejsca zamieszkania rejestruje i zarazem negatywnie ocenia wszelkie o d s t ę ­ pstwa od tak u k s z t a ł t o w a n e g o wzoru. Dlatego też nieliczne przypadki gospo­ darstw zaniedbanych czy opuszczonych w y w o ł y w a ł y u wszystkich m i e s z k a ń ­ c ó w o c e n ę n e g a t y w n ą , przejawiającą się m.in. w takich stwierdzeniach jak: „pani w i d z i a ł a [...] nikt nic mieszka, ziemia sprzedana, nie m ó g ł b y tej ruiny ktoś r o z w ł ó c z y ć traktorem, przy samej drodze stoi i j a k to w y g l ą d a " ; „stare opuszczone domy stoją i niszczeją f...] m ó g ł b y lo ktoś r o z e b r a ć , a tak stoją przy drodze brudne, szyby wybite"; lub: „ b a r d z o m i się nie podobają porozwalane budynki, p o d w ó r k o p o r o ś n i ę t e pokrzywami, bo to j u ż w i d a ć laki upadek, taką ruinę". Ł a d n y dom, to murowany, piętrowy o spadzistym dachu, z sutereną, balko­ nem na piętrze i gankiem na parterze, cały otynkowany; „najładniejszy to laki, j a k w g ó r a c h , na wysokim podpiwniczeniu z kamieni i spadzistym dachu". O c z y w i ś c i e musi mieć „ w s z y s t k i e wygody", tak j a k w mieście (gaz, c i e p ł ą w o d ę ) . Co do specjalnych dekoracji b u d y n k ó w zdania były podzielone. Jedni preferowali ozdoby z tłuczonej ceramiki i lusterek, „które ładnie dekorują dom [...] balkony pomalowane w z w i e r z ą t k a , grzybki kolorowe [...] otynkowane na żółto i ozdobione w y m a l o w a n y m i gwiazdkami"; inni z kolei uważali te ozdoby za s z c z e g ó l n e brzydaclwo, „pejzaże i inne sceny malowane na balkonach [...] tak j a k u nas w j e d n y m domu palmy sobie namalowali - toż lo cudaclwo, takie s ą brzydkie", nie aprobowali też o z d ó b z tłuczonych szkiełek i porcelany, „ b o lo p o t ł u k ą byle co i na ś c i a n ę d a d z ą [...] o z d o b ą domu jest ogród, najlepiej z r ó ż a m i , ogrodzony siatką". Budynki drewniane tylko wtedy się podobaly jeśli były nowe; stare, z w ł a s z c z a zniszczone, kryte s t r z e c h ą u w a ż a n o za brzydkie. Ł a d n e budynki gospodarcze cechuje, w e d ł u g informatorów, g ł ó w n i e fun­ k c j o n a l n o ś ć , nowoczesny materiał, mechanizacja. „ Ł a d n e to nowoczesne, mu­ rowane, ceglane, pokryte b l a c h ą czy eternitem, ładniej się prezentują jeśli wszystko jest w i ę k s z e [...] Tutaj jeden przez drugiego stawia, im w i ę k s z y to ładniejszy [...] Tak to w y g l ą d a tutaj na wsi [...] całe obejście musi b y ć harmo­ nijnie zabudowane, wszystkie budynki dobrane o d p o w i e d n i ą wielkością, czy nawet m a t e r i a ł e m , no i ustawione, żeby p o d w ó r k o miało formę kwadratu czy prostokąta [...] budynki d u ż e , funkcjonalne, nowoczesne [...] pomieszczenia na maszyny [...] zmechanizowane, żeby w y c i ą g był nie ręcznie wszystko... dojarka [...] murowana stodoła z oborą, żeby nie nosić s ł o m y ze stodoły do obory przez c a ł e p o d w ó r k o [ . . . ] " . Najbrzydsze z kolei są zabudowania stare, drewniane, kryte s ł o m ą , „ n o bo to niewygodne i starodawne, bo to j u ż w y s z ł o z mody". D o d a t k o w ą o z d o b ą całej zagrody jest starannie utrzymany ogród, najlepiej z r ó ż a m i , krzewami ozdobnymi i ż y w o p ł o t e m , ogrodzony siatką, z żelazną, kutą b r a m ą . Postulowany i realizowany w z ó r idealnie ł a d n e g o pokoju stanowi w n ę t r z e u w a ż a n e za nowoczesne. Składają się na nic ściany pomalowane na niebiesko, jasnozielono lub cytrynowo w rzucik, najlepiej w srebrne gwaiazdki. Meble lo �108 MIROSŁAWA DR07.D-PIASŁCKA segment na całej ścianie „na wysoki p o ł y s k " , ciemny lub jasny z szybami, za k t ó r y m i powinny stać kryształy i porcelana, kilka foteli i k r z e s e ł przykryte fabrycznymi narzutami, stół z p l a s t i k o w ą s e r w e t ą w y c i n a n ą w a ż u r e k ("bo lo ł a d n e i praktyczne"), telewizor i radio ozdobione serwetkami, k r y s z t a ł o w y m i i porcelanowymi wazonikami z suszonymi lub plastikowymi kwiatkami, ta­ pczan i wersalka u p i ę k s z o n e k a p ą lub regionalną tkaniną ł o w i c k ą i wykonany­ mi s z y d e ł k i e m poduszkami. Firanki w oknach białe w kwiaty ze sztucznego tworzywa lub r ę c z n i e robione, na parapecie d u ż o k w i a t ó w . K w i a t y powinny stać też w pokoju (fikusy, palmy), a także w i s i e ć na ś c i a n a c h na specjalnych kratkach. Na ś c i a n a c h ponadto - obrazy religijne w złotych ramach,"ale nie za d u ż o , najlepiej z M a t k ą B o s k ą , Panem Jezusem i P a p i e ż e m , oraz w i d o k i - pej­ z a ż e , ale nie b i t w y " . M o g ą też być zdjęcia dzieci lub fotografie ś l u b n e . Na p o d ł o d z e dywan, gruby, włochaty, zielony. Kuchnia z kolei powinna być duża, tak „żeby m o ż n a było w niej j e ś ć " , z w ę g l o w ą lub g a z o w ą k u c h n i ą , l o d ó w k ą , bieżącą w o d ą , nowoczesnymi szaf­ kami i kredensami białymi lub pokrytymi laminatem. Podłoga z płytek PCV, „bo s ą praktyczne". Na ścianach makatki z napisami, haftowane w róże i inne kwiaty ręczniki. Firanki krótkie „od góry tylko i kwiatki na parapetach". T y l k o najstarsi informatorzy wspominali, ż e „dawniej jak byla inna moda i inny gust to na belkach były kodry (wycinanki M . D . - R ) , a na ścianach wycinanki, k w i a t k i z bibułki przy obrazach". Teraz, „lo się jednak j u ż nie podoba" . 3 Przy u r z ą d z a n i u w n ę t r z kobiety (dotąd jest to żeńska domena d z i a ł a l n o ś c i ) korzystały z r ó ż n y c h w z o r ó w . Jak same twierdziły: „i od s ą s i a d ó w , i z telewizji, z pism, k s i ą ż e k i własnej g ł o w y [...] Najczęściej urządza każda gospodyni po swojemu. Dawniej to się każda starała, ż e b y mieć piękniej, niż s ą s i a d k i . Teraz też co i raz d r o ż s z e rzeczy kupują [ . . . ] " . R ó w n i e ż „na wystawach, targach s ą prezentowane r ó ż n e urządzenia pokoi, ale tutaj to raczej sąsiad od sąsiada podpatruje [ . . . ] , ale najwięcej to z głowy, bo k a ż d y urządza p o d ł u g swojego pomysłu". W s p ó l n ą c e c h ą wszystkich wypowiedzi d o t y c z ą c y c h estetyki ubioru b y ł o p o d k r e ś l e n i e dopasowania zestawu barw oraz jego s c h l u d n o ś ć i c z y s t o ś ć . Kon­ trowersyjna była natomiast kwestia mody. Ocena estetyki ubioru codziennego przez i n f o r m a t o r ó w do 50-tego roku życia bardzo w y r a ź n i e u z a l e ż n i o n a była od o b o w i ą z u j ą c e j mody: „ K a ż d a dziewczyna i chłopak, n i e z a l e ż n i e od figury, powinni u b i e r a ć się modnie, w ó w c z a s to " w y g l ą d a się szykownie", ale r ó w n o ­ c z e ś n i e należy z w r a c a ć u w a g ę na „ z e s t a w i e n i a k o l o r ó w " , oraz nie c h o d z i ć w brudnych i wygniecionych rzeczach, k t ó r y m „brak estetyki". Starsi informa­ torzy podkreślali z a ś , ż e aby „ładnie i szykownie w y g l ą d a ć trzeba u b i e r a ć się swobodnie, to znaczy tak, ż e b y dobrze się c z u ć (...] Źle ubrany to ten, kto ma źle uszyte ubranie, bo czasem krawiec różnie zrobi i tu s i ę c i ą g n i e , g d z i e ś z n o w u za ciasne [...] lo wledy w y g l ą d a n i e ł a d n i e " . R ó w n i e ż w a ż n e jest, ż e b y u b i e r a ć się „ p o r z ą d n i e " , Izn. wszystko ma b y ć wyprane i wyprasowane. Nawet, „jak c o ś jest p o ł a t a n e , ale czyste w y g l ą d a dobrze. Buty powinny b y ć wypastowane, tak ż e b y świeciły się [...] i trzeba d o p a s o w a ć kolory wtedy w y g l ą d a się zawsze elegancko". N a d r z ę d n o ś ć mody akcentowana przez m ł o d e i ś r e d n i e pokolenie (obojga płci) nie była podzielana przez najstarszych m i e s z k a ń c ó w wsi. Z reguły �WALORY ESTETYCZNE 109 w ich opiniach modne ubrania oceniano jako nieestetyczne, c h o c i a ż to stano­ wisko nie w y w o ł y w a ł o j a k i c h ś o g ó l n y c h presji czy sankcji; przyjmowano j e jako w y k ł a d n i k innych, nowych c z a s ó w lub t ł u m a c z o n o przywilejem m ł o d o ś c i . O g ó l n i e m o ż n a s t w i e r d z i ć , że obecna moda w z b u d z a ł a entuzjazm i p o d o b a ł a się g ł ó w n i e m ł o d y m , . Starsi m i e s z k a ń c y potrzebowali więcej czasu, żeby o s w o i ć s i ę z r ó ż n y m i n o w o ś c i a m i . Na przykład ubrania d ż i n s o w e nic powodo­ w a ł y ich sprzeciwu, najmodniejszych d ż i n s ó w „ m a r m u r k o w y c h " natomiast nie aprobowano, c h o c i a ż d u ż o kosztowały. R ó w n i e ż odzież bardziej dopasowana była w e d ł u g nich ładniejsza niż „luźna, która ukrywa figurę". Stanowisko to z a r y s o w a ł o się w y r a ź n i e w wypowiedziach пр.: „Ja nic lubię tych portek | . . . ] tych w y c i r u c h ó w (z "marmurkowego" dżinsu - M . D.-R), brzydkie są, a teraz modne. Wnuczek mój kupił sobie takie portki, to p o w i e d z i a ł e m mu - Heniu, ty w t y m b ę d z i e s z c h o d z i ł [...]? Teraz modne takie, to oni kupują, a staremu toto się nie podoba, bo to takie dziadowskie wyciruchy", lub „ b r z y d k o w y g l ą d a , gdy dziewczyna s i ę k r ó t k o ubiera [...] powycinane wszystko, gołe plecy, g o ł e piersi [...] tu laki ogon w i s i , albo rozporek z tyłu do samego pasa. Po co loto, jakie to ubranie? [...] ładna jest tylko skromna sukienka, czysta i przyzwoita [...] wszy­ stko inne to n i e ł a d n e " . O g ó l n i e pozytywna ocena w ł a s n e g o ś r o d o w i s k a zamieszkania rzutowała na stosunek do estetycznych w a l o r ó w miasta . W mieście w i ę c „ b r z y d k i e s ą nowoczesne osiedla, tyle bloków, a każdy podobny jeden do drugiego [...] wysokie i cienkie, to się boję, że s i ę z a w a l ą [...] w s z ę d z i e d u ż o s a m o c h o d ó w , ludzi, ruch, hałas, brudno [...] brak zieleni, to takie szare, p r z y g n ę b i a j ą c e , c z ł o w i e k a strach ogarnia [...] Miasto jest brudne, ciasne, a ja lubię przestrzeń, świeże powietrze. Tutaj m o g ę wyjść na pole, popatrzeć na zieleń, drzewa, rośliny". 4 Opinie estetyczne o m i e ś c i e nic były jednostronnie negatywne. Wskazywa­ no na „ p i ę k n e miejskie budynki k o ś c i o ł ó w " , oraz. „parki wkomponowane w nowoczesne budownictwo |"...] bo p r z y p o m i n a j ą s p o k ó j , więcej w i e ś " . Pod­ obały s i ę też dzielnice w i l l o w e „mają ładne domy, ulice rozmaite, zadbane trawniki i klomby". Oceny te n a w i ą z y w a ł y w y r a ź n i e do wzoru estetycznego, j a k i starają się r e a l i z o w a ć we w ł a s n y m miejscu zamieszkania. Z innych walo­ rów miasta p o d k r e ś l a n o jego pozacsletycznc w ł a ś c i w o ś c i , a mianowicie „ d u ż o s k l e p ó w , w k t ó r y c h m o ż n a więcej kupić, liczne kina, teatry i dyskoteki ułatwia­ j ą c e ż y c i e " . J e d n o c z e ś n i e jednak we wszystkich wypowiedziach stwierdzano, ż e „tak j e c h a ć najeden dzień to mi się podoba, ale tylko najeden dzień, polem j u ż g ł o w a boli [...] lak żeby m i e s z k a ć slale, to nie | . . . | ja lubię spokojne ż y c i e w przyrodzie". Malarstwo w s p ó ł c z e s n e z reguły u w a ż a n o za brzydkie, „ b o nie wiadomo o co w nim chodzi. Na tych starych obrazach, to one c o ś p r z e d s t a w i a ł y [... | na obrazie powinno b y ć w i d a ć co to jest | . . . | jak jest widok, to w i d a ć , że to las, droga czy jezioro, a tu j a k c z ł o w i e k patrzy na obraz to musi w i e d z i e ć co jest przedstawione, bo j a k m o ż n a p o w i e d z i e ć , że obraz jest ładny, j a k nie wiadomo co na n i m jest [...] ładny jest starannie wykonany, umiejętnie zrobiony i jak w i d o k jest ł a d n y " . Niezrozumienie i nieczytelność w s p ó ł c z e s n e j sztuki powo­ d o w a ł a , ż e podobne oceny d o t y c z y ł y rzeźby „ n o m o ż e z wyjątkiem niektórych �по MIROSŁAWA DRO'ZD-PIASECKA p o m n i k ó w " . T w ó r c z o ś ć ta oceniana była powszechnie j a k o brzydka i niepo­ trzebna, za ł a d n e natomiast uznawano r ó ż n e plastikowe przedmioty gospodar­ stwa domowego, ozdoby kobiece i kwiaty z tworzyw sztucznych, „bo są mod­ ne, wygodne, m a j ą r ó ż n e kształty i kolory [...] m o ż n a d o b r a ć , jakie się chce [...] s ą praktyczne". Tradycyjny strój łowicki (inaczej: k s i ę ż a k ó w ł o w i c k i c h lub k s i ę ż a c k i ) b y ł j e d n y m z najbardziej charakterystycznych w y t w o r ó w w y r ó ż n i a j ą c y c h tę g r u p ę e t n o g r a f i c z n ą w ś r ó d innych m i e s z k a ń c ó w centralnej Polski. S z c z e g ó l n i e boga­ ty, ozdobny i paradny p r z e c h o d z i ł od poł. X I X w. liczne p r z e o b r a ż e n i a . Obecnie noszony g ł ó w n i e na estradzie przez c z ł o n k ó w z e s p o ł ó w folklorystycznych, ale w czasie uroczystych świąt ( z w ł a s z c z a k o ś c i e l n y c h ) r ó w n i e ż przez m i e s z k a ń ­ c ó w w s i . Tylko niektóre stare kobiety jego elementy, z w ł a s z c z a w e ł n i a k i p r z y o d z i e w a j ą dotąd w dzień powszedni. Nie jest moim celem opisywanie czy analizowanie tego stroju, lecz jedynie z w r ó c e n i e uwagi na bardzo w y s o k ą o c e n ę jego w a l o r ó w estetycznych przez w s p ó ł c z e s n y c h m i e s z k a ń c ó w tego regionu. Prawdopodobnie r z e c z y w i ś c i e odczuwane uczucia estetyczne w z m a c n i a ł a jego s z c z e g ó l n a ranga w o b r ę b i e polskich strojów ludowych, jak r ó w n i e ż poczucie dumy z faktu, ż e jest tworem w ł a s n y m , samodzielnym, „ r e g i o n a l n y m " , a po­ dziwianym w kraju i za granicą. Stąd leż nie było tu opinii negatywnych, c h o c i a ż zwracano u w a g ę , ż e jest bardzo gruby, ciężki i niewygodny w nosze­ niu. Wypowiadano się o nim w ten s p o s ó b : „to najpiękniejszy strój polski [...] jest bogaty, wydaje się p r z y p o m i n a ć tęczę, bo jest tych p a s ó w tyle przy w e ł n i a ku [...] tych k w i a t k ó w [...] ma piękną k o l o r y s t y k ę , strojność {...] jest drogi [...] p i ę k n i e haftowany [...] to dzieło sztuki [ . . . ] . Najbardziej m i się podobają m a ł e dziewczynki w stroju ł o w i c k i m , tak jak na procesji w Ł o w i c z u , albo jak się kobieta w tańcu okręci szybko, to ta s p ó d n i c a wtedy tak p i ę k n i e staje [...] Jest piękny, bo kolorowy, w e s o ł e kolory ma [...] to piękna tradycja [...] Do Ł o w i c z a na B o ż e C i a ł o to i z zagranicy przyjeżdżają, ż e b y stroje o b e j r z e ć " . O g ó l n i e m o ż n a p o w i e d z i e ć , ż e walory estetyczne stroju p o d k r e ś l a n e s z c z e g ó l n i e doty­ c z ą jego kolorystyki, wyszukanego haftu i całości sylwetki, z w ł a s z c z a kobie­ cej, k t ó r ą tworzy. Za najładniejsze tkaniny ludowe u w a ż a n o pasiaki ł o w i c k i e : „najlepiej mają dobrane kolory i strojne były [...]te starsze były brzydsze, bo to inna była moda i k o l o r ó w nie miały dopasowanych, jeden pas szeroki, pięć w ą z i u t k i c h : czer­ wone, czarne, zielone [...] a późniejsze ładniejsze były [...] inne kolory, lepiej dobrane. Teraz te tkaniny, co robią w Cepelii, to nikt na wsi by takich nie u ż y w a ł a m ó w i ą , że to ludowe [...] Teraz to p o d o b a j ą się chodniki ze szmat jakie tkają kobiety, a najbardziej to dywany i w y k ł a d z i n y wszyscy by kładli". Jako s z c z e g ó l n i e p i ę k n y o k r e ś l a n o haft ł o w i c k i : „ z w ł a s z c z a na aksamitnych r ę k a w a c h i gorsetach, na poduszkach [...] te róże były haftowane p r z e p i ę k n i e , to wtedy największa ozdoba była, sama takie robiłam [...] Teraz natomiast ładniejsze w y d a j ą się fabryczne i nie trzeba się nad n i m i tyle n a p r a c o w a ć " . Wycinanki, jedna z najbardziej charakterystycznych (obok stroju, tkaniny i haftu) gałęzi tradycyjnej kultury ludowej ł o w i c k i e g o , uznana i doceniana szeroko w kraju i za granicą, w y z w a l a ł y nadal powszechne uczucia estetyczne, c h o c i a ż j a k dodawali „teraz to j u ż niemodne i w mieszkaniu w y g l ą d a j ą staro- �WALORY E S T E T Y C Z N E 111 ś w i e c k o , ale te w sklepach Cepelii to s ą takie strojne, kolorowe, p r z e d s t a w i a j ą sceny z życia, to s ą takie obrazy ż y w e [...] obrzędy, ś m i g u s - d y n g u s , koguty [...] s ą mistrzowsko i artystycznie wykonane [...] dawniej lo najładniejsze były na belkach w c h a ł u p a c h [...] naklejali j e na ś c i a n a c h i suficie [...] to piękne b y ł o [ . . . ] , a najpiękniejsza to kareta, dlatego bo to jedzie w cztery konie, panią m ł o d ą wiezie [...] a ta panna m ł o d a to nie taka j a k teraz f...] taki ma wianek". Tradycyjne meble wiejskie nie p o d o b a ł y s i ę m i e s z k a ń c o m n a j m ł o d s z e g o i ś r e d n i e g o pokolenia, którzy uważali j e za brzydkie i niewygodne. P i ę k n e w e d ł u g nich natomiast s ą ryzowane sprzęty, jakie były w majątku lub znajdują się w muzeach. Informatorzy najstarsi wspominali, że kiedyś p o d o b a ł y i m s i ę skrzynie malowane w kwiaty, k o ł o w r o t k i , które miały p i ę k n e ozdoby. „Teraz to one j u ż s i ę nic podobają, bo nawet j a k ktoś to jeszcze ma, to w bardzo z ł y m stanie i s ą na strychu [ . . . ] , a w ł a d n y m nowym domu trzeba t r z y m a ć meble nowoczesne, a nie stare graty [...] Ł a d n y jest tylko mebel w dobrym stanie". W e d ł u g nich ł a d n e leż były drewniane ozdoby d o m ó w , z w ł a s z c z a r z e ź b i o n e ganki, ale - j a k dodawali „teraz j u ż nikt takich rzeczy nie umie z r o b i ć i nie pasują one do murowanych d o m ó w " . O g ó l n i e nie podobały s i ę tradycyjne naczynia gliniane (dzbanki, m i s k i ) , „ d a w n i e j z takich j e d l i [...] teraz by nikt tego nie kupił, s ą takie s t a r o ś w i e c k i e [ . . . ] , dziadowskie". Za ładne u w a ż a n o natomiast wykonane m e t o d ą p r z e m y s ł o ­ w ą fajanse, p o r c e l a n ę , kryształy. „Takie kupowane w sklepach i na jarmarkach r ó ż n e figurki, zwierzaki, dzbanuszki s ą b ł y s z c z ą c e , ładnie w y g l ą d a j ą na meb­ lach i za s z y b ą w regałach [...] s ą eleganckie. Ł a d n e s ą leż figurki gipsowe i porcelanowe M a t k i Boskiej ustawiane w kapliczkach i na o ł t a r z y k a c h , bo w y g l ą d a j ą naturalnie". Negatywne oceny tradycyjnych p r z e d m i o t ó w ceramicz­ nych podkreślały, że wyroby gliniane są ciężkie, staroświeckie, „ d z i a d o w s k i e " i nie p r z e d s t a w i a j ą naturalistycznych postaci. Przeciwstawiano i m bardzo z ł o ­ cone i r z e ź b i o n e porcelanowe, fajansowe i gipsowe j a k o nowoczesne, eleganc­ kie, realistycznie u k s z t a ł t o w a n e , „ b o teraz ludziom inne rzeczy się p o d o b a j ą i takich g l i n i a k ó w nawet w Cepelii to s i ę nie kupuje". R z e ź b a ludowa w drewnie podobała s i ę tylko w kościele, „ b o naturalnie w y g l ą d a [...] j a k p o p a t r z e ć na anioła, to jest prawdziwy anioł, tak naturalnie w y g l ą d a [...] to wtedy jest prawdziwy kościół [...] w kapliczkach teraz nie ma drewnianych", tnne rzeźby z a r ó w n o sakralne j a k i świeckie ł a d n e s ą w y ł ą c z n i e wtedy, gdy s ą realistycznie, „ s t a r a n n i e wykonane", „ a r t y s t y c z n e " . Przy tym informatorzy m ł o d s i w o l e l i rzeźby nie polichromowane, starsi natomiast z re­ guły preferowali malowane „ładnie odmalowane [...] j a k króle odmalowane, to j a k prawdziwe króle, a j a k nie pomalowane, to c z ł o w i e k tego pod u w a g ę nie bierze". Najładniejsze jednak, w e d ł u g nich, były figury d u ż e , gipsowe, bardzo kolorowe. Obrazy religijne u m y k a ł y ocenie estetycznej z racji swoich n a d r z ę d n y c h funkcji religijnych i z w i ą z a n y c h z n i m i emocjami; są one z r e s z t ą zawsze po­ ś w i ę c o n e . Nie p o d o b a ł y s i ę z a ś w n ę t r z a , w k t ó r y c h było ich d u ż o , co n i e g d y ś s t a n o w i ł o aspirację gospodarzy. Jak zgodnie u w a ż a l i : „ P o w i n n a wisieć Matka Boska C z ę s t o c h o w s k a lub j a k a ś inna, Pan Jezus, Ojciec Święty (element świe­ cki - M . D - R ) , ale nie należy ich w i e s z a ć d u ż o w j e d n y m pokoju, g d y ż w y g l ą d a �112 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A lo n i e ł a d n i e , s t a r o ś w i e c k o " . Obecnie leż nie zatyka się za n i m i k w i a t ó w i bibuł­ kowych ozdób. M o i informatorzy uczęszczali na n a b o ż e ń s t w a do r ó ż n y c h kościołów. Daje to m o ż l i w o ś ć odtworzenia syntetycznego wzoru „ i d e a l n i e " p i ę k n e g o obiektu sakralnego. Powinien b y ć on historyczny (tzn. bardzo stary, zabytkowy), o nie­ z w y k ł e j sylwecie „ m a ł o spotykanej", ale r ó w n o c z e ś n i e otynkowany, co powo­ d o w a ł o , ż e kościoły ceglane w stylu gotyku n a d w i ś l a ń s k i e g o u w a ż a n o za zaniedbane, c h o c i a ż ich architektura, a z w ł a s z c z a filary w z b u d z a ł y zachwyt. Budynki ich powinny b y ć przestronne, z licznymi ł a w k a m i (co s z c z e g ó l n i e podkreślali najstarsi informatorzy), tak żeby nie trzeba b y ł o siać na dworzu podczas mszy. W wystroju kościoła bardzo w a ż n e są witraże, które dają dodat­ kowe efekty świetlne i stwarzają odpowiedni nastrój oraz ż y r a n d o l e k r y s z t a ł o ­ we. G ł ó w n y ołtarz winien „ b ł y s z c z e ć " , b y ć s z c z e g ó l n i e bogaty, ozłocony, przyozdobiony figurami i obrazami, k t ó r y m legendy przypisują cudowne wła­ ś c i w o ś c i lub przynajmniej b y ć dziełem wielkiego, uznanego artysty. W koście­ le „ p o w i n n o b y ć d u ż o figur, o b r a z ó w , żeby c z ł o w i e k p o d z i w i a ł " i n a ś c i e n n y c h „ m a l o w i d e ł pokazujących sceny życia Chrystusa [...] aniołków""''. Dodatko­ w y m , u z u p e ł n i a j ą c y m elementem estetycznym tego idealnego wzoru jest oto­ czenie kościoła, „żeby b y ł o pięknie zadbane. D o o k o ł a w s z ę d z i e kwiaty, róże rosły. Na ś c i e ż k a c h też ż e b y były ł a w e c z k i [...] udekorowany był j a k w bajce" . 6 Wśród świąt k o ś c i e l n y c h , którym przypisywano s z c z e g ó l n e wartości i prze­ życia estetyczne, informatorzy do 50 roku życia zdecydowanie wysuwali na plan pierwszy odpusty. B y ć m o ż e dlatego, że uroczystości te w tutejszych parafiach o d b y w a j ą się latem i sama ich z e w n ę t r z n a oprawa jest d o ś ć urozmai­ cona; m ł o d e kobiety i m ę ż c z y ź n i m o g ą się w i ę c ubrać i „ p o k a z a ć " w najle­ pszych (najmodniejszych) ubraniach. Ich zdaniem, „odpust jest najładniejszy, bo jest bardzo d u ż o ludzi z innych parafii, wszyscy świątecznie ubrani i w ko­ ściele są dekoracje - ż y w e kwiaty, girlandy ze w s t ą ż e k , procesja | . . . | bo jest wtedy kolorowo, w e s o ł o [...] I stragany są, kramy z zabawkami, dzbanuszkami, figurkami". Starsi m i e s z k a ń c y łączyli z reguły swoje doznania estetyczne z religijnymi. Stąd w ich odczuciu najładniejszym świętem k o ś c i e l n y m jest B o ż e Ciało, „bo ludzi wtedy najwięcej [...] I wszyslko ustrojone kwiatami i w s t ą ż k a m i . K o ś c i ó ł ubrany kolorowo, procesja idzie z flagami (...) Do Ł o w i c z a to i z zagranicy wtedy przyjeżdżają (...] Procesja jest uroczysta, podoba m i się, ż e wledy wszyscy ubierają się w stroje ludowe [...] przy czterech ołtarzach stają [...] p i ę k n i e tak, wszyscy odświętnie ubrani | . . . | dziewczynki w strojach s y p i ą kwiatki [...] ksiądz Pana Jezusa niesie pod baldachimem". Inni podkreślali r ó w n o c z e ś n i e p i ę k n o Wielkanocy, „ b o Pan Jezus zmartwy­ c h w s t a ł " , w ó w c z a s też odbywa się procesja, kościół przybrany jest kolorowo, „ g r ó b s i ę stroi w kościele i stawia przy nim straż-adorację ( m ę ż c z y ź n i przebrani we w ł a s n e g o p o m y s ł u ubrania p r z y p o m i n a j ą c e mundury historyczne M.D-P.) [...] w k o c i o ł e k z a c z y n a j ą b i ć , to Zmartwychwstanie jest takie najweselsze". W jednostkowych wypowiedziach u w a ż a n o za najpiękniejsze B o ż e Narodze­ nie, „w kościele jesl ż ł ó b e k p r z y p o m i n a j ą c y Betlejem [...] są ś p i e w y i j a s e ł k a różne, to m i s i ę najbardziej podoba". �WALORY ESTETYCZNE 113 Ś w i ę t a doroczne ł ą c z ą s i ę bardzo silnie z k o ś c i e l n y m i . Pod w z g l ę d e m este­ tycznym oprawa, j a k ą s t w a r z a j ą uroczystości w kościele dominuje nad tą, którą m i e s z k a ń c y badanych wsi realizują we w ł a s n y m , d o m o w y m zakresie. Z tego też w z g l ę d u najbliższe otoczenie w czasie takich świąt różni s i ę od dnia zwy­ k ł e g o s z c z e g ó l n i e starannym ubraniem d o m o w n i k ó w , p o r z ą d k i e m w zagrodzie i izbach, które zdobi się zielenią, nakrywa łóżka odświętnymi kapami i narzu­ tami, a stoły w y j ą t k o w o dekoracyjnymi obrusami i serwetkami. Ś w i ę t e m , k t ó r e w y w o ł u j e stosunkowo d u ż o inwencji estetycznej jest B o ż e Narodzenie, z w ł a ­ szcza ubieranie choinki oraz przygotowywanie szopki i maszkar zapustnych. O g ó l n i e m o ż n a p o w i e d z i e ć , że obecnie różne święta doroczne w o b r ę b i e rodziny sprzyjają w y r a ż a n i u u p o d o b a ń estetycznych w dziedzinie zdobienia swego najbliższego otoczenia, ich g ł ó w n y sens natomiast, funkcje i odczucia d o t y c z ą przede wszystkim sfery pozaestetycznej, czyli nic dają się r o z p a t r y w a ć w kategoriach: brzydkie - ł a d n e . Niezależnie od wieku i płci mieszkańcy badanych wsi uważali, że najpiękniej­ szym o b r z ę d e m rodzinnym jest wesele. Uzasadniając len sąd estetyczny podkre­ ślali, że jest ono radosne i kolorowe, z muzyką i śpiewem. Odbywają się one obecnie w mieszkaniach, stodołach, dużych namiotach. Pomieszczenia te s ą spe­ cjalnie dekorowane „kiedyś przyczepiano na suficie gałęzie, a teraz różne inne ozdoby z kolorowej bibułki, wstążek". Na ścianach zawiesza się „piękne dekora­ cje, takie z wycinanek srebrnych i złotych, które pięknie błyszczą". Ubiera się też „pomieszczenie kwiatami, zielenią lub gałęziami, a w zimę choiną [...] tak żeby było wesoło, aby kolorowo było". Również stół weselny jest przystrojony kwiata­ mi i bibułkami, „a na nim dużo jedzenia i picia. Zaproszeni goście są odświętnie ubrani [...] Panna młoda ma piękną suknię [...] Jest dużo samochodów, a wśród nich specjalnie udekorowany jest ten, którym jedzie para młodych. W trakcie wesela za wyjątkowo piękny moment uważają informatorzy oczepiny, którym towarzyszy muzyka i śpiew, kiedy to "jak pięknie zaśpiewają to nie tylko młoda, ale i inne kobiety płaczą". Wesele, jako cały obrzęd na który składa się wicie różnych elementów kulturowych (m.in. społecznych, estetycznych, muzycznych, psychologicznych) tworzących specjalny scenariusz i atmosferę, jest szczególnie nasycone pierwiastkami estetycznymi. One też. w całej jego „ o p r a w i e " odgrywają j e d n ą z ważniejszych funkcji. Obecnie do wystroju zewnętrznego charakterysty­ cznego dla obrzędu weselnego zaczyna się coraz bardziej upodabniać uroczystość I Komunii Świętej dziecka. Na w s t ę p i e w s p o m n i a ł a m o badaniach w r a ż l i w o ś c i estetycznej kurpio­ wskich t w ó r c ó w ludowych na zjawiska natury, prowadzonych na początku lal s z e ś ć d z i e s i ą t y c h przez J. O l ę d z k i e g o . Wobec starszego pokolenia K u r p i ó w autor m . i n . stwierdza, iż „zasadzają się na odczuwaniu u r o k ó w tych wartości świata przyrody, które posiadają materialne lub s p o ł e c z n e uzasadnienie w by­ towaniu c h ł o p a w z g l ę d n i e też j a k i e ś racje w jego wierzeniach. U c z ł o w i e k a jest tym przede wszystkim przystosowanie do ciężkiej pracy i w j a k i e j ś mierze ł a t w o ś ć w s p ó ł ż y c i a grupowego; w przypadku konia - g ł ó w n i e z d o l n o ś c i pocią­ gowe, u bydła podobnie j a k u ryb, w pierwszym rzędzie s p o ż y w c z e zalety [ . . . ] " ( O l ę d z k i 1971, s. 201). Nieco dalej Olędzki podkreśla, że w r a ż l i w o ś ć tę cechują reakcje w y ł ą c z n i e przedmiotowe. „Tak np. określona barwa, kształt, struktura �114 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A lub o k r e ś l o n y układ tych j a k o ś c i nie s t a n o w i ą samoistnych podniet estetycz­ nych. K a ż d o r a z o w o w ich o c e n ę wkracza z n a j o m o ś ć kojarzących się z n i m i realnych w a r t o ś c i , najczęściej utylitarnych" (s. 202). Na podstawie analizy w y p o w i e d z i i n f o r m a t o r ó w m ł o d s z e j generacji stwierdza z a ś : „ w y n i k a niezbi­ cie, iż r e p r e z e n t u j ą oni bardziej rozwiniętą, g ł ę b s z ą i pełniejszą formę w r a ż l i ­ w o ś c i estetycznej. I c h reakcje na p i ę k n o przyrody s ą elastyczne, nie krępują ich w tej mierze co starszych utylitarność o b i e k t ó w i zjawisk ani uprzedzenia w y n i k a j ą c e z rozmaitych tradycyjnych wierzeniowo-obyczajowych postaw ś r o d o w i s k a wiejskiego" (s. 206). Odnotowane tu stwierdzenia s ą dla O l ę d z k i e g o k o ń c o w y m i w y n i k a m i do­ konanej analizy w r a ż l i w o ś c i estetycznej K u r p i ó w i autor nie rozwija ich sze­ rzej. W n i o s k i w y n i k a j ą c e z tych s p o s t r z e ż e ń natomiast j a k s ą d z ę s p r o w a d z a j ą się do potwierdzenia lego, ż e m ł o d s z a generacja w ogóle wykazuje ż y w s z e i pełniejsze reakcje estetyczne na uroki natury, co głosili w okresie m i ę d z y w o ­ j e n n y m M o s z y ń s k i i G ł a d y s z . W lakim rozumieniu w r a ż l i w o ś ć estetyczna by­ łaby c e c h ą m ł o d o ś c i , a p o s z c z e g ó l n e jednostki traciłyby j ą wraz z u p ł y w e m lat na rzecz w r a ż l i w o ś c i przedmiotowej czy utylitarnej. C z y l i inaczej, jest lo cecha onlologiczna gatunku ludzkiego, która dopiero pod w p ł y w e m o d d z i a ł y w a n i a w z o r ó w kultury (otoczenia) zostaje p o d p o r z ą d k o w a n a prymatowi ocen z w i ą ­ zanych z warunkami b y t o w y m i (utylitarnych) i s p o ł e c z n y c h , a zatem reakcjom przedmiotowym. R ó w n o c z e ś n i e z obserwacji O l ę d z k i e g o m o ż n a w n i o s k o w a ć , ż e w r a ż l i w o ś ć estetyczna m i e s z k a ń c ó w wsi uległa pod w p ł y w e m r ó ż n o r o d n y c h c z y n n i k ó w (o czym w innym miejscu) ciągłym p r z e o b r a ż e n i o m . P o t w i e r d z a j ą to prowadzone blisko 20 lat później badania Dzierzgwy nad w r a ż l i w o ś c i ą estetyczną t w ó r c ó w ludowych ł o w i c k i e g o na zjawiska przyrody, która stwierdza, że przedstawiciele m ł o d s z e j i starszej generacji wykazywali podobne zachowania. Przy l y m poło­ wa i n f o r m a t o r ó w r e p r e z e n t o w a ł a silne reakcje na wartości czysto cstelyczne, „u n i e k t ó r y c h o s ó b - natomiast - przy rozbudowanym zespole d o z n a ń czysto estetycznych kryterium utylitarności, c h o ć niekiedy w minimalnym stopniu, także jest brane pod u w a g ę " (Dzicrzgwa 1981, s. 106). Przekładając te r ó ż n e reakcje na p ł a s z c z y z n ę postaw, autorka w y r a ż a opinię, ż e najpowszechniej w y s t ę p u j e postawa oceniająca p o s z c z e g ó l n e zjawiska z a r ó w n o pod w z g l ę d e m praktycznym, j a k i estetycznym (s. 105). Przytoczone stwierdzenia i w y n i k i w ł a s n y c h badan skłaniają mnie do wnio­ sku, że w r a ż l i w o ś ć estetyczna jesl w r o d z o n ą w ł a ś c i w o ś c i ą c z ł o w i e k a . Zmie­ niające sie wzory kulturowe (warunkowane m.in. mniejszą z a l e ż n o ś c i ą od ś r o d o w i s k a naturalnego wobec innych m o ż l i w o ś c i zaspokajania potrzeb ż y c i o ­ wych, w p ł y w a m i z e w n ę t r z n y m i c l e ) , kształtują nowe upodobania estetyczne, bazując na wrodzonych predyspozycjach człowieka i jego w r a ż l i w o ś c i . W y k r y ­ stalizowanie się u p o d o b a ń estetycznych jednostki czy grupy charakterystycz­ nych dla danego okresu i terenu jest zatem w y p a d k o w ą m i ę d z y ś r o d o w i s k i e m naturalnym i k u l t u r o w y m . Relacje m i ę d z y nimi określają natomiast stopień i s k a l ę m o ż l i w o ś c i wypowiedzi „ c z y s t o " estetycznych. Egzemplifikują to m.in. typowo estetyczne, nie utylitarne refleksje dotyczące piękna konia sportowego, ważki, motyli, przy jednoczesnym odmawianiu ..prawa �WALORY ESTETYCZNE 115 do urody" wszystkim świniom, czy bawct bardzo mlecznym, ale z „niewłaści­ w y m " umaszczeniem i dużymi rogami krowom. Zgodnie więc z tym co napi­ sałam, o zależności współczesnych postaw estetycznych m i e s z k a ń c ó w wsi od w z o r ó w kulturowych m o g ę na podstawie przeprowadzonych badań stwierdzić, że oceny przedmiotów i otoczenia stworzonego przez człowieka są obecnie bardzo silnie uzależnione od wyobrażeń o nowoczesności i obowiązującej mo­ dy. Nic jest to zjawisko nowe. Wieś zawsze wzorowała się na mieście, ale w poprzednich okresach miała więcej czasu na adoptowanie i stworzenie włas­ nych odmian stylowych. Przy tym, dostępne jej wzory, materiały, surowce i techniki nic różniły się diametralnie od tych, którymi posługiwali się miejscy rzemieślnicy i fachowcy, chociaż w tym przypadku stosowano również pewne substytuty. Obecnie na k s z t a ł t o w a n i e się postaw estetycznych w p ł y w a j ą tygodniki ilustrowane, obserwacja w z o r ó w miejskich, a przede wszystkim telewizja. Emitowane filmy i sztuki teatralne, wnętrza, scenografia i ubiory o s ó b ogląda­ nych na ekranie w p ł y w a j ą na jednostkowe upodobania. Z racji d o s t ę p u do tego ś r o d k a masowego przekazu jego o d d z i a ł y w a n i e jest największe. N a l e ż y jeszcze d o d a ć , że estetyczny w y g l ą d najbliższego otoczenia, z a r ó w n o w odniesieniu do ubioru, jak i w y p o s a ż e n i a w n ę t r z , z a l e ż n y jest nie tylko od mody i o b o w i ą z u ­ jących w niej w z o r ó w , lecz r ó w n i e ż od oferty przemysłu i asortymentu towa­ rów d o s t ę p n y c h w sklepach. Ich p o d a ż „ z m u s z a " często do zakupu rzeczy n i e z b ę d n e j , ale tylko takiej, jaka jest w sprzedaży, bez głębszej refleksji este­ tycznej. R ó w n o c z e ś n i e nadal powszechnie obserwuje się ż y w o t n o ś ć pewnych trady­ cyjnych wiejskich postaw estetycznych, przejawiających się przede wszystkim w upodobaniu do ładu, p o r z ą d k u , symetrii, barwy, d e k o r a c y j n o ś c i , p a r a d n o ś c i etc. , ł ą c z o n y c h z wieloma czynnikami pozaestetycznymi, jak np. o g ó l n y m nastrojem w e s o ł o ś c i , święta. Dawna sztuka ludowa w y z w a l a ł a refleksje estety­ czne, p o n i e w a ż jest tworem w ł a s n y m , regionalnym, aprobowanym i uznanym w kraju i za granicą, a tym samym powodem do dumy. Właśnie na styku tych wszystkich czynników, wraz z próbą godzenia nowo­ czesności, mody, dostępności różnych s u r o w c ó w i przedmiotów z istniejącymi elementami tradycyjnych gustów wiejskich, zrodził się nurt sztuki niczinstytucjonalizowanej, której najlepsze (z punktu widzenia kryteriów artystycznych) wytwo­ ry powinny, moim zdaniem, zostać uznane za współczesną kontynuację tradycyj­ nej sztuki ludowej. To stanowisko, oczywiście nie wyklucza konieczności dalszej opieki, propagowania i odtwarzania sztuki dawnej wsi. Przypisy ' M a t e r i a ł y z tyeh badań z n a j d u j ą s i e w A r c h i w u m Zakladu F.lnologii I I I K M P A N w Warszawie pod nr inwentarza 1970-1979. 199У-2007. Z nich pochodzą wszystkie cytaty zamieszczone w tekście. - D o odosobnionych należy w y p o w i e d ź m ł o d e j d z i e w c z y n y : „ w m o j e j wsi nic m i s i e n i e podoba, nie ma gdzie wyjść, jest ponuro i n u d n o . C h c i a ł a b y m mieszkać w w i ę k s z e j w s i . gdzie jest w i ę c e j domów, sklepy, k l u b " . W lej relacji nie występuje jednak negowanie estetyki w s i . lecz j e j atrakcyjności l o w a r z y s k o - k u l l u r a l n e j . a j e j autorka nie m ó w i o mieście, lecz o innej, w i ę k s z e j w s i . Przedtem, j a k zauważali najstarsi mieszkańcy w s i : „Taki b y ! z w y c z a j i każdy robil w y c i n a n k i i j a k się zestarzały, to sic robilo nowe i co kawałek lo ładniejsze i modniejsze, ho jak mial puste ściany, jeden obraz w i s i a ł , lo byla nieprzybrana chalupa. Teraz jest �116 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A ładniej [...] ładniejsze te kupne, niż te co przedtem sami robili [,..] d a w n i e j jak wieszali na tych ścianach lo się k u r z y ł o , pobył rok, dwa i o d r z u c a l i , trzeba b y ł o robić n o w e . M n i e się tam nie podoba jak tam gdzie nicbądź nawieszają ł y c h s e r w e t k ó w [...] czy pasuje czy nie to nawieszają [...] toto m i się dziecinne w y d a j e [ . . . ] " ^ Współczesna architektura m i e j s k a ( " b l o k i " ) nie podobały się, „bo są monotonne, chociaż wyposażone w e wszystkie w y g o d y [...] ale są w y s o k i e , strach w n i c h mieszkać [.,.] ludzie stłoczeni j a k m r ó w k i [...] i za mało z i e l e n i " . Ł a d n e natomiast są b u d y n k i m u r o w a n e , „jakie teraz s t a w i a j ą na w s i , r ó w n i e ż wyposażone w e wszystkie w y g o d y [...] zwłaszcza takie w stylu g ó r a l s k i m " . ^ Pożądane jest by n a w i ą z y w a ł y one d o w z o r ó w region;ilnyeh, co ilustruje następująca w y p o w i e d ź : „ w naszym kościele to w s z y s t k o się podoba [...] są ładne obrazy w stylu l u d o w y m , jest namalowane siedem sakramentów [...] wszystko w stroju l u d o w y m " . Z e l e m e n t ó w pozaestetyeznyeh w y m i e n i a n o konieczność w y s o k i e j j a k o ś c i chóru, a roczniki najmłodsze w p r o w a d z e n i a П О Ч У О czesnych instrumentów m u z y c z n y c h (np. gitar e l e k t r y c z n y c h ) , które zresztą są j u ż używane w n i e k t ó r y c h kościołach. 7 Małgorzata Dierzgwa podkreśla szczególne akcentowanie przez t w ó r c ó w ludowych łowickiego takich w a l o r ó w sztuki ludowej regionu, jak: żywość barw, naturalistyezne ujęcie poszczególnych m o t y w ó w , staranne wykonanie, nadrzędność treści nad formą (s. 109-110). Na temat ich wrażliwości estetycznej stwierdza natomiast, że nie różni się ona od wrażliwości innych mieszkańców wsi, i dalej: „Związek z tradycją, przywiązanie do pewnych form i tematów tzw. gust estetyczny zbiorowości w decydujący sposób w p ł y w a na odbiór wartości estetycznych przez poszczególne j e d n o s t k i " (s. 117). Do podobnych w n i o s k ó w dochodzi później Anna M i l e w s k a (19S2, s. 9-19). LITERATURA D r o z d - P i a s e c k a M. 1988 Attitudes of contemporary polish peasants towards folk art, [w:J Poland at the 12 tli Congress..., Wroclaw, s. 117-126. D z i e r z g w a M . 1981 Poglądy estetyczne twórców ludowych regionu łowickiego, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 23. G ł a d y s z M . 1938 Zdobnictwo metalowe na Śląsku, Kraków. M i l e w s k a A. 1982 Poglądy mieszkańców wsi łowickiej o wytwórczości artystycznej roz­ patrywanej w kategoriach sztuki, [ w : ] Biuletyn Informacyjny O ś r o d k a Badaw­ czo Rozwojowego Cepelia, Warszawa, nr 1-2, s. 9-19. N o w a k S. 1973 Pojęcie postawy w teoriach i stosowanych badaniach społecznych, [ w : ] Teoria postaw, oprać zbiór, pod red. S. Nowaka, Warszawa. O l ę d z k i J. 1971 Kultura artystyczna ludności kurpiowskiej, Wrocław. Mirosława Drozd-Piasecka A E S T H E T I C V A L U E S OF T H E E N V I R O N M E N T AS P E R C E I V E D BY T H E PEASANTS F R O M T H E V I L L A G E S NEAR Ł O W I C Z (CENTRAL POLAND) Summary The article presents judgements of modern peasants concerning their aesthetic preferences and attidudes connected with their surroundings-houses and farmsteads, town, art, traditional folk art, church, religious and family ceremonies. �117 WALORY E S T E T Y C Z N E After having considered the field material and scarce publications on the subject the author concludet that aesthetic sensivity is an innate attribute of all human beings. Changing cultural patterns (influenced among others by weaker dependence on nature in fulfilling one's basic needs and exposure to external influences) have determined new aesthetic taste of peasants basing on their innate predispositions and sensivity. T h e aesthetic attitudes of individuals and group ip a given time and place are the result of interplay of natural and cultural environment. The relations between them determine the probability of „pure" aesthetic evaluations. The author gives instances of some characteristic opinions: aesthetic but not utilitarian beauty is attributed to race horses and never to pigs and cows, even those giving much milk but having big horns and color considered as ugly. The aesthetic attitudes of modern peasants are affected by cultural patterns connected nowadays first of all with ideas modernity and fashion. Those are the criteria od estimations of material objects and all the elements of surroundings which are the products of human activity. There is nothing new in such an attitude, since rural folk has always tended to imitate urban patterns. But in the past the slower rate of changes gave more lime for adaptations and creating own, peculiar style. Moreover, pallems, raw materials and techniques available for rural population did not differ very much from those used by town craftsmen although sometimes peasants had to use substitutes. Actually aesthetic taste of peasants is determined by illustrated magazines, T V and imme­ diate observation of urban patterns, f i l m s , plays, fashion, aliires of actors and the decoration of apartments shape the preferences of individuals. O f all mass-media television exerts the greatest influence. O n the-other hand the appearance of the people's surrounding - homes and clothes is determined not only by fashion and modern patterns but also depends on what is offerend and available in shops. People are „ c o n s t r a i n e d " to buy necessary things such as they can get, without any deeper aesthetic consideration. At the same time some of the traditional rural aesthetic values are still actual. We can notice them in the peasants'preferences for order and harmony, symmetry, vivid colours, decorativeness, ornamental style etc. Many non-aesthetic elements are involved here, for example the atmosphere of ceremony and cheerfulness. Old folk art is still positively valued since it is a product of one's own region, appreciated not only in Poland but also in oiher countries. T h e inhabitants are proud of it. (That region is particularly famous for its folk art. A K S ) . It w a s at the meeting point of all those factores: modernity, fashion availability of materials and things along with Ihe traditional folk taste where the non-professional art was born. Those of its works which respond to artistic criteria should be appreciated as an immediate continuation of traditional folk art. O f course this does not preclude the necessity of supporting and reconstruction of the old artistic patterns of rural folk. Trunsaltcd by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/24a0d2499e3876cd5c52e9d25116473d.pdf 8b0970a29181bb39503fb0e4d638b29b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4595 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource rok obrzędowy - zwyczaje Beskid Śląski - obrzędy doroczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4268 Title A name given to the resource "Mikołaje" - obrzęd doroczny we wsiach Beskidu Śląskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.4; s.199-206 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kurek, Jan Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jan Kurek „MIKOŁAJE" — OBRZĘD DOROCZNY WE WSIACH BESKIDU ŚLĄSKIEGO W Muzeum Etnograficznym w Krakowie, na stałej ekspozycji ludowej obrzędowości dorocznej znajduje się grupa p r z e b i e r a ń c ó w z Beskidu Śląskiego. Napis pod ma­ nekinami u b r a n y m i w stroje obrzędowo określa je jako „medule". Znam t ę b a r w n ą m u z e a l n ą ekspozycję od k i l k u lat, lec/, dopiero po powrocie z dłuższego p o b y t u z Jaworzynki, Istebnej, K o n i a k o w a (pow. Cieszyn) zwróciłem baczniejszą uwagę na ten lakoniczny napis. K i l k u r e p r e z e n t a n t ó w do dziś żywego o b r z ę d u „ m i k o ł a i " nazwano t u m o d u ł a m i . .Autorem tego podpisu jest Longin Malicki, k t ó r y w latach trzydziestych i czterdziestych p r z e b y w a ł na Śląsku Cie­ szy l i s k i m i . Za n i m t ę nazwę p o w t ó r z y ł Czesław W i t k o w s k i , pisząc o zwyczajach i o b r z ę d a c h dorocznych w Polsce. O „ m i k o ł a j a c h " w Krakowskiem, czyli o obrzędzie podobnym w swej strukturze do współczesnych śląskich „ m i k o ł a i " pisał O. Kolberg w X I X w . ' . Natomiast o „ m i k o ­ ł a j a c h " jako grupie obrzędowej, a nie o „ m e d u l a c h " czy „misiach ś l ą s k i c h " wspomina t y l k o Józef Ligęza w 1948 r. w swej pracy p t . „ K u l t u r a ludowa na Ś l ą s k u " , stwierdzając, że „ m i k o ł a j e " m a j ą w y p ę d z a ć zło ze wsi". Poza t y m mało k t o słyszał o t y m obrzędzie pod t ą czy i n n ą n a z w ą , a k i l k u etnografów, k t ó r z y spotkali się z n i m w literaturze, sądzi, iż obrzęd ten zanikł w czasie wojny, a ostatnim ś w i a d e c t w e m jego istnienia są zdjęcia wykonane przed czterdziestu laty przez Longina Malic­ kiego oraz zachowane stroje obrzędowo w Krakowie. Nic więc dziwnego, że „ m i k o ł a j e " po wojnie docze­ k a ł y się t y l k o jednego bardzo k r ó t k i e g o i zwięzłego opisu opracowanego przez Stolafika w monografii wsi Hrycava*, dawniej Hyrczawie, przysiółku Jaworzynki, k t ó r y został p r z y ł ą c z o n y do Czechosłowacji w 1920 r. Nasze źródła pisane milczą o t y m obrzędzie, podczas gdy „ m i k o ł a j e " w bardzo rozbudowanej i do dziś żywotnej formie w y s t ę p u j ą po polskiej stronie Śląska Cieszyńskiego w trzech wsiach Jaworzynce, Istebnej i K o n i a k o w i e ' , a przed pięćdziesięciu l a t y znane b y ł y jeszcze w Jaworzu i Zabrzegu (pow. Bielsko-Biała) . W roku 1972 sam w t y m obrzędzie uczestniczyłem. 2 7 Organizacja obrzędu „mikołai" Czas, w j a k i m ten obrzęd się odbywa, łączy się z dniom Św. Mikołaja. Niewiele ma on jednak wspólnego z popular­ n y m i w t y m okresie i n n y m i o b r z ę d a m i i zabawami związa­ n y m i z obdarowywaniem dzieci. Najlepiej świadczy o t y m fakt, że na t y m samym obszarze w y s t ę p u j ą obok „ m i k o ł a i " równolegle dwie jeszcze formy obrzędowe, związane z osobą św. Mikołaja. I n t e r e s u j ą c e nas „ m i k o ł a j e " często chodzą po wsiach nie szóstego grudnia lecz w najbliższą niedzielę p o p r z e d z a j ą c ą lub n a s t ę p u j ą c ą po t y m dniu. I c h grupy obrzędowe p o w s t a j ą dwa lub t r z y tygodnie przed t ą d a t ą . Przygotowanie do obrzędu zaczyna się od wyłonienia k a n d y d a t ó w na „ m i k o ł a i " ze społeczności wiej­ skiej. Cechy takie, j a k wiek, wygląd z e w n ę t r z n y , wysokość i tusza, charakterystyczny sposób bycia, j a k powaga lub komiczność, gadatliwość l u b małomówność i t p . d e c y d u j ą czy kandydat zostaje p r z y j ę t y do grona „ m i k o ł a i " . Pierw­ szeństwo w wyborze m a j ą uczestnicy o b r z ę d u z poprzednich lat. Są wśród nich i tacy, k t ó r z y po osiem i dziewięć razy przebierali się za „ m i k o ł a i " . P r z e w a ż n i e z ich to grona wywodzi się „ k i e r o w n i k " obrzędu pełniący rolę Żołnierza, k t ó r y ma nie t y l k o autorytet wśród równieśników lecz również pieniądze, by m ó c postawić „ m i k o ł a j o m " „ k o l e j k ę " w gospodzie;. Ton akt zjednuje m u dopiero posłuszeństwo u członków grupy obrzędowej. W ciągu ostatnich pięciu lat, przestrzegane przez tra­ dycję granice wieku, w jakich chłopak mógł chodzić z miko­ łajami (od lat 18 do 25), zostały poważnie naruszone. Obok „ s t a r y c h m i k o ł a i " . m a j ą c y c h wymagany wiek, pojawili się „mikołaje m ł o d z i " w wieku od 14 do 18 lat, powszechnie lekceważeni i w y ś m i e w a n i . Najbardziej niezadowolono są z nich dziewczęta, w y r a ż a j ą c s w ą d e z a p r o b a t ę w słowach: „nie b ę d z i e m y się kulać ze smarkaczami" . 8 Ponieważ zmalało znaczenie wieku jako jednej z cech wyróżniających, główną cechą ich w y z n a c z a j ą c ą pozostał wygląd z e w n ę t r z n y i umiejętność zachowania się, grania i kreowania danej postaci. Tak np. do pewnych ról wyma­ gany jest wysoki wzrost, p o w a ż n y wygląd i silna wola powstrzymania się od picia alkoholu nawet wówczas, gdy częstują n i m gospodarze. Jeśli c h ę t n y c h do grania tej r o l i zgłasza się liczba większa niż wymagana w obrzędzie, wówczas wybiera się t y c h , k t ó r z y zdają się najlepiej spełniać wymagano w a r u n k i . W ostatnich latach bywa j u ż inaczej — notuje się pewne zmiany w obsadzie ról i t a k np. grupa mikołajowych „ d e b l ó w " , s k ł a d a j ą c a się w tradycji z czterech do pięciu, wzrosła w Jaworzynce w 1970 r. do 12 postaci'. N a ogół jednak przywiązuje się nadal w a g ę do ilości postaci w y s t ę p u j ą c y c h w danej roli i cech charakteryzu­ j ą c y c h odgrywającego j ą aktora. I t a k na „ b i s k u p a " w y ­ biera się chłopca poważnego i wysokiego. Istnieje nawet niezbyt pochlebne określenie w życiu codziennym: „ w y ­ g l ą d a j a k biskup" czyli jest p o w a ż n y , m a ł o m ó w n y i po­ wolny. Natomiast „ P a t e r e k " może b y ć niższy od „ B i s k u p a " ale powinien b y ć elokwentny i musi posiadać d o b r ą swadę w „ k a z a n i a c h " . Jego ministrantami s ą chłopcy dwunasto-czternastoletni °. 1 Od innej postaci „ m i k o ł a i " — „ d o k t o r a " wymaga się „ g a d k i " i dowcipu w diagnozach lekarskich. B y w a n i m najczęściej tęższy i niższy c h ł o p a k (choć nie s ą to zawsze wymagano cechy). „ C y g a n " — prócz swady w wymowie, s p r y t u i umiejętności targowania się, musi b y ć zgrabnym, przystojnym młodzieńcem. Najczęściej gra go postawny chłopak, w y ż s z y od „ j e ź d ź c a " , „ t e g o co na k o n i u " , od k t ó ­ rego z kolei oczekuje się umiejętności w y k o n y w a n i a w y ­ sokich s k o k ó w . Rolę „ d e b ł ó w " i „ L u c y p e r a " m o g ą o d g r y w a ć t y l k o wysocy chłopcy. Poza t y m ż ą d a się, b y „ L u c y p e r " b y ł s m u k ł y i zgrabny, u m i a ł wysoko s k a k a ć i b y ł odporny na zimno ze względu na jego lniany l u b t r y k o t o w y s t r ó j . P r z y takich wymogach bardzo trudno jest znaleźć o d t w ó r c ę tej postaci, k t ó r a w p a m i ę c i mieszkańców wsi pozostała bardzo ż y w a ' . Nie brak natomiast c h ę t n y c h do odtwarzania po­ staci „ n i e d ź w i e d z i a " , za jakiego m o ż e się p r z e b r a ć k a ż d y barczysty c h ł o p a k niższy od „ d e b ł a " . Po rozdziale r ó l p r z y s t ę p u j e się do przygotowania 1 199 �П. 1. Maska Ż y d a z „ m i k o ł e i " . K o n i a k ó w — C e n t r u m , pow. Cieszyn. strojów, k t ó r y c h wykonanie wymaga nieraz dwóch d n i pracy. Maski i przebrania jako pierwsze określają wiejskiej społeczności rolę danej postaci. D o płaskich i b e z n a m i ę t ­ nych oblicz „ g a r n c o r a " i „ k o m i n i a r a " , czy do złośliwego uśmiech l a r w y " (maski), „ ż y d a " , „górala*', dopisują się od razu w formie oczekiwania, pewne stałe zachowanie się (granie) „ a k t o r a " . Powszechnie p r z y j ę t e jest t a b u obejmujące p r z e b r a n ą osobę. D b a się szczególnie o t o , b y ludzie spoza grupy „ m i k o ł a i " nie rozpoznali, k t o jest przebrany za „ d e b l a " lub „ n i e d ź w i e d z i a " . Dlatego postacie te noszą zupełnie osłaniające je stroje. Pod „ l a r w ą " (maską), j a k mówił stary g ó r a l , n a s t ę p u j e zupełne zdziczenie. Człowiek nie jest t e n sam, wie, że nie widzą go oczy starszych i znajo­ mych, m o ż e więc robić wszystko, na co by nie z d o b y ł się nigdy bez przebrania. Strój staje się w ten sposób n a s t ę p ­ n y m wyróżnieniem, nie t y l k o w y o d r ę b n i a j ą c y m , lecz t a k ż e konsolidującym grupę. 12 200 1 1 Strój występujących w obrzędzie postaci > „Biali" B i s k u p ubiera się w ornat papierowy lub stary p o ż y c z o n y w kościele i p a p i e r o w ą , kolorową infułę. W r ę k u dzierży p a s t o r a ł i k r z y ż y k . P a t e г e к ( „ w i k a r y " i * ) nosi z w y k ł ą s u t a n n ę , na głowie ma biret, a w r ę k u t r z y m a stary k a n c j o n a ł (ten strój również bardzo często b y w a p o ż y c z a n y od miejscowych wikariuszy). Ministranci („żoczkowie") chodzą ubrani w „białe koszule" (komże) m i n i s t r a n t ó w , przeważnie poży­ czane z kościoła. Ż o ł n i e r z ma na sobie mundur wojskowy. B y w a to często przechowywany pioczołowicie uniform przedwojen­ nego podoficera lub oficera, albo współczesna k u r t k a woj­ skowa, spodnie i b u t y wojskowe pożyczone najczęściej �П. 2. Maska Diabła z „mikołai". Koniaków—Centrum, pow. Cieszyn. z pobliskiej jednostki WOP-u. Bardzo rzadko zdarza się spotkać Żołnierzy ubranych w specjalnie szyte stroje. T a realistyczna forma przebrania nie wyklucza j ednak częstych doszywek do munduru. N a czapce, przeważnie rogatywce (wykonanej nieraz z papieru), pojawia się wężyk generalski, na ramionach — pagony z czasów Wielkiego Księstwa Warszawskiego a na piersi dzwonią prawie zawsze sznury medali. U boku przypasuje sobie żołnierz szablę lub bagnet. W ręku trzyma rewolwor na korki. Drużba chodzi w góralskim odświętnym stroju z wstęgą, „kotylionem drużby" na piersi, w ręku trzyma nieraz butelkę „niby gorzałki". M ł o d a B a b a (przebrany chłopak) — ubrana jest zwykle w kobiecy strój góralski, noszony na święta w Konia­ kowie, Istebnej i Jaworzynce. W ręku trzyma duży kosz z cukierkami, suszonymi owocami, pokrajaną w kostkę marchwią, orzechami ziemnymi i tym podobnymi specja­ łami. Do stroju góralskiego nawiązuje również przebranie Pana Młodego. P a n M i o d y trzyma w ręku butelkę z sokiem imitu­ jącym „gorzałkę", czasem — choć bardzo rzadko — po­ jawia się w masce z cienkiego materiału, która zasłania mu oczy i nos. D o k t o r chodzi w ciemnym garniturze, płaszczu lub pelerynie, a niekiedy nakłada na wierzch jeszcze biały fartuch lekarski (pożyczany z ośrodka zdrowia). Na szyi nosi przeważnie słuchawkę zrobioną z drzewa i drutu. Na głowie ma czasami białą furażerkę z czerwonym krzyżem. W kieezeni nosi przygotowane przedtem recepty z zalece­ niami odpowiednich lekarstw. Jego torba — walizka lub kuferek, którą trzyma w ręku, pełna jest lekarstw zrobio­ nych z suszonego łajna krowiego lub kurzego, pokrajanych łodyg, marchwi, z liści itp. L e ś n i c z y (,.gajowy") niczym w swym wyglądzie nie różni się od przeciętnego urzędnika z lasów państwowych. 201 I �I I . 3. Postacie Ż y d ó w z „ m i k o ł a i " . K o n i a k ó w — C e n t r u m 1972 r. Ma pożyczoną w leśniczówce „ p r a w d z i w ą k u r t k ę " , spodnie i b u t y leśniczego. Dość rzadko ten zielony ubiór kompletuje się w inny sposób. Nie spotyka się t e ż obecnie szycia spec­ jalnie tego ubrania z okazji „ m i k o ł a i " . „Czarni" L u c y f e r (Lucypor) do 1966 r. chodził w Jaworzynce ubrany w cienkie długie kalesony, farbowane na czerwono, podobnego koloru koszulę i „ l a r w ę " (maskę) z czarnymi rogami. Przez dwa n a s t ę p n e lata (1967—68) przebierał się Lucyfer w czerwone owerole. Po 1968 r. p o s t a ć t a nie w y ­ stępuje w „ m i k o ł a j a c h " w żadnej z omawianych wsi. D c b i у (diabły) noszą czarne koszule lub kożuszki, ciemne spodnie i wysokie b u t y . D o k o ł a bioder m a j ą przy­ czepione spódnice ze słomy, sięgające aż do ziemi, a przy nogach — zawieszane dzwonki, k t ó r e w y d a j ą metaliczny dźwięk. W r ę k a c h t r z y m a j ą duże „ k o r b a c z e " — bicze, zrobione z d r u t u i skóry, nieraz okręcone jeszcze dodatkowo g u m ą . D w a D e b ł y są m i ę d z y sobą skute ł a ń c u c h a m i . Jeden z nicłi ciągnie za sobą długi zardzewiały łańcuch. „ L a r w y " D e b l ó w i Lucyfera, k t ó r e w Jaworzynce zazwyczaj sprowa­ dzane są z Czech, w Koniakowie i Istebnej robi się prze­ ważnie z drzewa, s k ó r y i wełny. I c h powierzchnie maluje się r ó ż n y m i , jak m ó w i ą górale „ s t r a s z n y m i " kolorami (czerwo­ n y m , ż ó ł t y m i czarnym). Miedźwiedzic (Niedźwiedzie) — ubierają się w kożuch o d w r ó c o n y do góry sierścią. O k r y w a j ą n i m cały korpus, ręce i nogi „ a k t o r a " . N a głowie noszą maski ze skóry modelowane na k s z t a ł t niedźwiedziego pyska. W r ę k a c h czasami noszą sznury, k t ó r y m i potem przywiązują do siebie dziewczęta. 202 Medula (matka niedźwiedzia l u b „ m u z y k a n t " ) w k ł a d a na siebie j a k najgrubszy s t r ó j . Do bardzo szerokich spodni i pod m a r y n a r k ę l u b „ k a m i z e l k ę " w t y k a sobie dużo słomy, w a t y i szmat. N a plecach ma czasami przywią­ zany zegar ze w s k a z ó w k a m i o b r a c a j ą c y m i się w lewo. N a głowie nosi wielki kapelusz z szerokim rondem, w r ę k u t r z y m a parasol z dzwonkami i frendzlami. Często nosi ze sobą h a r m o n i ę wieszając j ą na piersiach, co jeszcze bar­ dziej poszerza i pogrubia całą p o s t a ć . Ż y d („zid") — n o s i m a s k ę z lipowego pnia, z t e k t u r y lub zrobioną z masy papierowej i skóry. Ta „ l a r w a " (maska) ma garbaty nos i jest najczęściej malowana ostrymi, żółt \ m i i czerwonymi farbami. R e s z t ę stroju żydowskiego sta­ nowi długi, do samej ziemi sięgający c h a ł a t albo płaszcz. W jednej ręce t r z y m a Ż y d wysoki k i j — p a ł k ę z a k o ń c z o n ą obiciem ze skóry, w drugiej — nożyce metrowej długości, wykonane z drewna. W ostatnich pięciu latach coraz częściej te dwa przedmioty wykluczały się wzajemnie. Ż y d nosi więc obecnie albo nożyce albo k i j . C y g a n ( „ c y g o n " ) ubrany jest zazwyczaj w męskie ubranie, wysokie b u t y i spodnie z nogawkami wsadzanymi za cholewki. Nieraz okrywa się on starym k o ż u c h e m . N a twarzy nosi m a s k ę lub p ó h n a s k ę z p ł ó t n a l u b kartonu. G ó r n a jej część wchodzi pod f u t r z a n ą czapę l u b kapelusz z rondem o p a d a j ą c y m w dół. Pod nosem zwykle doczepia sobie l u b domalowiije w ą s y . Cyganka ( „ c y g o n k a " ) , żona Cygana, nosi d ł u g ą spódnicę, kolorową bluzkę, korale. Jej twarz, o ile nie jest zakryta p ó ł m a s k ą , bywa identycznie j a k u Cygana wysma­ rowana sadzami. Ten co na k o n i u ( „ n a k u n i u " ) przypomina bardzo konika zwierzynieckiego. Konstrukcja jego wierzr �chowca opiera się na biodrach J e ź d ź c a . D w a przetaki zawieszone na szelkach z t y l u i przodu pasa chłopca t w o r z ą p o d s t a w ę korpusu końskiego, k t ó r y jest p r z y k r y t y koloro­ w y m p ł ó t n e m , b i a ł y m prześcieradłem lub k a p ą z łóżka. Ponad p o z i o m ą k o n s t r u k c j ą wystaje „ k o ń s k a g ł o w a " w y ­ cięta najczęściej z płaskiej deski, odpowiednio pomalowanej jaskrawymi k o l o r a m i : ż ó ł t y m , b r ą z o w y m i czerwonym. Ogon k o ń s k i zrobiony jest z włóczki lub z prawdziwego włosa końskiego. Sam jeździec ubrany jest przeważnie w bajecznie kolorowy „ m u n d u r " z pagonami i błyszczącymi srebrnymi guzikami. N a głowie ma w y s o k ą p a p i e r o w ą c z a p k ę w kształcie s t o ż k a , oklejoną wycinankami. N a jej szczycie przyszyty jest d u ż y pompon z b i b u ł y . Ś m i e r ć ( „ ś m i r t " ) jest nadnaturalnej wielkości (dwa i pół metra wysokości) uzyskanej dzięki specjalnej kon­ strukcji drewnianej, pod k t ó r ą u k r y t y jest c h ł o p a k . Drewnia­ ne ręce poruszane s ą za p o m o c ą sznurów, a głowa jest p u s t ą m a s k ą (z papieru lub drzewa) w y o b r a ż a j ą c ą czaszkę. Całość p r z y k r y t a jest b i a ł y m p ł ó t n e m . Bocian posiada p o d o b n ą do Śmierci d r e w n i a n ą k o n s t r u k c j ę . Jest on jednak o wiele niższy, ma 1,80 cm wysokości. Jego głowa, wytoczona z klocka drewna, przy­ mocowana bywa do grubych żerdzi lub żelaznej r u r k i — „ s z y i " . K l e k o c z ą c y dziób i m i t u j ą dwie ruchome deski — listwy poruszane za p o m o c ą sznurów przeprowadzonych przez szyję do korpusu, gdzie jest p r z y k r y t y b i a ł y m prze­ ścieradłem c h ł o p a k . Przebrania te b y w a j ą tak w y m y ś l n e , że jedynie nazwa „ b o c i a n " m ó w i nam, co t a klekocząca p o s t a ć oznacza. Kominior ( „ k o m i n o r " ) przed włożeniem stroju smaruje sobie ręce i twarz sadzami (nie robi tego, gdy nosi p ó ł m a s k ę z czarnej s k ó r y lub t e k t u r y pomalowanej na czarno, zakrywającej m u oczy, nos i częściowo usta). Na­ stępnie w k ł a d a obcisłą k u r t k ę , często w y s m a r o w a n ą sa­ dzami i wąskie, czarne spodnie. N a r a m i ę zarzuca sobie linkę do czyszczenia komina p o ż y c z o n ą od kominiarza lub p ę k d r u t ó w i linek z a k o ń c z o n y c h szczotką do czyszczenia butelek lub d r u c i a n ą . G а г n с o r ( „ d r u c i o r z " ) ubiera się również na ciemno. N a spodnie, k u r t k ę czy sweter w k ł a d a długi fartuch l u b k r ó t k i „ c h a ł a t " . N a ramieniu nosi zwoje d r u t ó w , za pasem lub w r ę k u trzyma m ł o t e k , nieraz nosi ze sobą rozbity garnek. Czasem chodzi w p ó ł m a s c e wykonanej z t e k t u r y lub z p o ń c z o c h y . Można z a u w a ż y ć w p o w y ż s z y m opisie, że podział na stroje specjalnie rozwinięte i przebrania skromne odpowiada podziałowi na „ c z a r n y c h " i „ b i a ł y c h " . Postacie „ c z a r n y c h " w y r ó ż n i a j ą się maskami i przebraniami specjalnie dla „ m i k o ł a i " robionymi, natomiast skromne stroje „ b i a ł y c h " p o w s t a j ą z włożenia ubrania u ż y w a n e g o w życiu codzien­ n y m l u b ewentualnie dość wiernej jego k o p i i (jak n p . infuła i ornat biskupa). Podział „ c z a r n i " — „ b i a l i " , zawsze mocno p o d k r e ś l a n y przez górali, nie w y o d r ę b n i a radykalnie d w ó c h grup, lecz jest podziałem typologicznym. Continuum jakie t w o r z ą wszystkie postacie „ m i k o ł a i " , ma dwa przeciw­ stawne bieguny w y o d r ę b n i a n e w świadomości społeczności wiejskiej nio ze względu na strój lecz odmienny stosunek emocjonalny. D o „ c z a r n y c h " , b u d z ą c y c h grozę, n i k t nie waha się zaliczyć Deblów, Niedźwiedzi, Lucyfera, Śmierci. Natomiast na czele mile widzianych „ b i a ł y c h " stoi Biskup, Paterek, M ł o d a Baba, Pan M ł o d y i t d . Pewne wątpliwości p o w s t a j ą przy zaklasyfikowaniu t a k i c h postaci j a k : Leśni­ czy, Garncarz, Ż y d i t d . Poszczególni informatorzy mieszają często ich przynależność, lecz zawsze d ą ż ą do sklasyfiko- I I . 4. „ D e b o ł " z „ N i e d ź w i e d z i a m i " z „ m i k o ł a i " . K o n i a k ó w — C e n t r u m , pow. Cieszyn. 1972 r. 203 �П. 5. „Mikołaje" z Jaworzynki, pow. Cieszyn. 1949 r. Zestawienie postaci występujących w „mikołajach" w latach 1060 — 1972. W nawiasach nazwy postaci występujących przed 1940 r. 1 3— 5(12) 4— 6 1 2—3 I 1 1 1—2 Lucyfer debły niedźwiedzie medula kominiary (druciarz) śmierć (blacharz) garncor 1(2) 1(2) 2 1(2—3) 1 1 1 1—2 1 2 1—2 1—2 1- -2 cyeiui pomocnicy cygańscy cyganka (poganiacz) ten co na koniu (koń bez głowy) bocian szklor fajerman kowal muror masor leśniczy 1 i 1 1 1 1(2) 1(2) 2 1 1 żołnierz (anioł) doktor (drużka) drużba m ł o d a baba pan m ł o d y ministranci paterek biskup wania w ten sposób wszystkich postaci. Opozycja „czarni — „ b i a l i " jest jeszcze wyraźniejsza w samej akcji o b r z ę d u . Miejsce akcji obrzędu 13 5| o <<< ° S' f S3 Akcja „ m i k o ł a i " odbywa się na w y o d r ę b n i o n y m , z góry wyznaczonym obszarze. P o n i e w a ż w t y m samym czasie chodzi zwykle po wsi więcej niż jedna grupa obrzędowa, cała gromada podzielona jest na sektory, k t ó r e są miejscami akcji dla poszczególnych grup „ m i k o ł a i " . Przekroczenie ustalonej t r a d y c j ą strefy kończyło się często b ó j k ą między grupami przebierańców. Nie przeszkadzało to jednak do­ cierać poszczególnym p a r t i o m „ m i k o ł a i " do sąsiednich, a nawet dalszych wiosek' . Z kolei obszar przydzielony danej grupie „ m i k o ł a i " podlegał dalszemu zawężeniu do pewnych wydzielonych gospodarstw. Trudno określić, j a l sytuacja ta wyglądała przed I w o j n ą ś w i a t o w ą . Z reguły jednak j u ż w okresie m i ę d z y w o j e n n y m nie było możliwe obchodzenie wszystkich gospodarstw we wsi. Wybiera się więc do dzisiaj zwykle gospodarstwa stojące blisko centrum lub w większych przysiółkach. Zabudowa ich musi b y ć tradycyjna, stara, o dużej powierzchni izb, takich przy t y m k t ó r y c h nie szkoda zniszczyć w czasie h a r c ó w przebierańców I n n y m w a ż n y m k r y t e r i u m w doborze odwiedzanych gospo darstw jest autorytet i zamożność p r o w a d z ą c e g o je gospo d a r z ą " . Poza t y m p r z e b i e r a ń c y chodzą głównie do za przyj aźnionych i spokrewnionych z s o b ą gospodarzy Szczególnie t a m , gdzie są m ł o d e dziewczęta. Jeśli w za> grodzie znajdują się małe dzieci, rodzice ich rzadko pozwalają wchodzić „ c z a r n y m " , p r z y j m u j ą c t y l k o „ b i a ł y c h " . 5 Cyfry 204 w nawiasach - ilość postaci w 1968— 1972 złodzieje id o Akcja obrzędu a er ostatnich łatach Akcja zaczyna się od momentu, gdy do wybranego gospodarstwa wchodzi Żołnierz i p y t a się czy „ m i k o ł a j e " m o g ą wejść. W t y m czasie cała gromada przebierańców ustawia się pod p ł o t e m lub w niewielkiej odległości od za­ b u d o w a ń gospodarstwa i czeka na odpowiedź. Nieraz by­ wają odprawieni od drzwi, za co niekiedy odpłacają j a k i m ś w m i a r ę złośliwym figlem (chowaniem narzędzi, wynosze­ niem ich na dachy domu czy stodoły i t d . ) . Jeśli gospodarze �godzą się na odwiedziny „ m i k o ł a i " , wówczas Żołnierz strzela na znak, że m o g ą wejść. W kolejnośoi puszczania do w n ę t r z a poszczególnych osób w y s t ę p u j ą pewne różnice. W Istebnej i Koniakowie pierwsze w p a d a j ą Debły powiązano zo sobą ł a ń c u c h a m i . W y k o n u j ą trzy rytualne gesty, jeden z D e b l ó w t r z y razy chce wejść do izby, a drugi, stojący na progu, p r z y w i ą z a n y do niego ł a ń c u c h e m , nie puszcza go. Przy każdej nieudanej p r ó b i e wejścia pierwszego D e b ł a bije on korbaczern w podłogę. Przy k a ż d y m diabelskim ruchu p o p r z y w i ą z y w a n e dzwonki, blaszki i słoma w y d a j ą niemiły, d r a ż n i ą c y uszy dźwięk. K i e d y %vreszcie D e b ł y w t a r g n ą do w n ę t r z a izby, biją zobranych „ k o r b a c z a m i " lub s y m u l u j ą uderzenia. Po pewnej chwili dołącza się do nich jeszcze jeden, d w ó c h lub trzech D e b l ó w . Kres tej nieraz dość bo­ lesnej zabawie kładzie Żołnierz, k t ó r y w y p ę d z a D e b ł y i w o ł a : „tańczcie niedźwiedzie" i wpuszcza je do izby. Czasami Niedźwiedzie prowadzi na sznurach „ m e d u l a " — jako „ n i a ń k a n i e d ź w i e d z i a " (bywa, że „ m e d u l a " w y s t ę p u j e w roli grajka, wówczas ma ze sobą h a r m o n i ę ) . Niedźwiedzie biorą się pod boki i t a ń c z ą w koło. Po k i l k u obrotach wcią­ gają w swój pląs poszczogólnych m i e s z k a ń c ó w . T a ń c z ą ze wszystkimi, k t ó r z y nio zdołali i m się opłacić. Taijca tego nie m o g ą u n i k n ą ć dziewczęta bez względu na to, czy dały okup Niedźwiodziom czy nie, zawsze są wciągane do niedź­ wiedziej zabawy. Czas trwania t a ń c a zależy od ilości dziew­ cząt, jakie są w d a n y m domu. Nieraz u ż y w a się do niego l i n lub pasów, k t ó r y m i Niedźwiedzie przywiązują dziewczęta do siebie w kolo. K i e d y partnerki są dostatecznie „ o b t a ń czone", wchodzi Żołnierz i w o ł a : „czarni do pola" i idzie z Deblami i Niedźwiedziami do n a s t ę p n e g o gospodarstwa. Po pewnym czasie wchodzą majestatycznie „ b i a l i " z Bisku­ pem i Paterkiem na czole. Jest to moment, w k t ó r y m za­ czynają się „ m i k o ł a j e " w Jaworzynce. T a m D e b ł y z Lucy­ ferem na czele i Niedźwiedziami p r z y c h o d z ą p o d koniec „ m i k o ł a i " . W r ó ć m y jednak do istobniańskich i koniakowskich „ b i a ł y c h " . P r z e w o d n i c z ą c y im Biskup idzie powoli z p o w a g ą , daje k r z y ż y k do pocałowania zebranym w koło ludziom i przez cały czas milczy. T o w a r z y s z ą m u m i n i ­ stranci z dzwonkami i bardzo rozmowny Paterek. On to wygłasza kazanie o bezbożności domu, do którego przyszedł. W ó w c z a s za kazalnicę służy m u piec lub stół. N a s t ę p n i e chce s p o w i a d a ć dziewczęta, upomina m a ł e dzieci, aby chodziły do kościoła, sprawdza ich zeszyty do religii, chwali je lub gani w zależności od tego, j a k w y g l ą d a ich znajomość łtatochizaiu. Czasom Paterek zbiera „ofiarę na kościół". Obecnie d o k o n u j ą tego Ministranci (otrzymują przeważnie po 20 zł od jednej osoby). W czasie, gdy Paterek i Biskup szykują się do odejścia, wchodzi Pan Młody i biega za dziewczętami, całuje je. D r u ż b a wchodzi z b u t e l k ą „ w ó d k i " i częstuje „ g o ś c i " . Młoda Baba w p a d a j ą c zjawia się koło kuchni, wyciąga naczynia kuchenne, siada na nie i symuluje czynności fizjologiczne. Potem chodzi po izbie i rozdaje dzieciom suszone owoce lub cukierki, k t ó r e przynosi w koszyku. W Jaworzynce przed dwudziestu laty inscenizowano jeszcze „ ś l u b " ' ? . Zawracano z drogi Paterka, k t ó r y musiał połączyć ręce „ n o w o ż e ń c o m " , Młodej Babie — „ m ł o d u s z e " i Panu M ł o d e m u . Przy okazji Paterek wygłaszał do zebra­ nych przemówienie o znaczeniu chrześcijańskiego małżeń­ stwa. Potem zjawiał się nagle w drzwiach izby Leśniczy i kazał płacić gospodarzowi za nieostemplowane drzewo, k t ó r e g o dużo widział na p o d w ó r k u . Gospodarz zazwyczaj ociągał się z zapłaceniem kary. W ó w c z a s Leśniczy wołał na pomoc Ż a n d a r m a , a po ostatniej wojnie Milicjanta, aby -gospodarza z a n i k n ą ł do aresztu. Ż a n d a r m o w i trzeba było płacić znacznie większą k a r ę , a jeszcze do tego i kaucję za zwolnienie z więzienia. Ż a n d a r m zwykle nie dowierzał, czy gospodarz nie zrobi znów czegoś złego i z o s t a w a ł w jego izbie na k i l k a m i n u t . W t y m czasie n a d c h o d z i ł y inne miko­ łajowe postacie. D o k t o r znany jest j u ż we wszystkich trzech omawia­ nych wioskach. Natychmiast po przyjściu wyciąga słuchawkę i chce b a d a ć przede wszystkim dziewczęta. Starszym zaleca przyniesione przez siebie lekarstwa, roz­ dając k r a j a n ą marchew, suszone łajno kurze, pastylki z m ą k i ziemniaczanej. K i e d y spełni swe lekarskie obowiązki wychodzi. Tymczasem drzwiami i oknami w p y c h a j ą się n a s t ę p n i „ a k t o r z y " . „ S z k l o r z " wprawia szyby, wybijając całe, a w s t a w i a j ą c m a ł e k a w a ł k i , jakie przyniósł ze sobą. „ G a r n cor" szuka glinianych g a r n k ó w , a znalazłszy, rozbija je i drutuje. Nagle przez okno zagląda Śmierć, siejąc swym w y g l ą d e m przerażenie, zwłaszcza w ś r ó d dziewcząt i dzieci. W Jaworzynce przed kilkunastu l a t y popularna b y ł a rozmowa — przekomarzanie się między gospodarzem a Śmiercią: Gospodarz: — Pani śmirć, ile se b ę d ę jeszcze żył lot ? Ś m i e r ć pokazuje dwa lub t r z y palce. G o s p o d a r z : — Panie bądźcie t a k dobrzy, a prze­ dłużcie m i życie po dwatset r o k ó w ! Ś m i e r ć (kiwa głową i w y c i ą g a rękę do gospodarza): — Zawsze musi b y ć zapłacone za przedłużenie ż y c i a ! W dalszym t o k u obrzędu w drzwiach klekoce Bocian. Do izby natomiast wchodzi Ż y d i bije p a ł k ą po głowie dziewczęta lub tnie n o ż y c a m i w powietrzu. Za n i m K o m i niary w s k a k u j ą na piec i w y m i a t a j ą na środek izby sadze; niekiedy sami p r z y n o s z ą je w w o r k u i s m a r u j ą n i m i dziew­ częta i innych uczestników obrzędu. 18 Gdy część p r z e b i e r a ń c ó w wyjdzie, wskakuje do w n ę t r z a „ t e n co na k o n i u " i skacze po piecu, ł a w k a c h i s t o ł a c h . Skacze bez dodatkowego rozbiegu, co jest uwarunkowane brakiem miejsca w izbie, a i m wyżoj skacze, t y m większe uznanie zdobywa sobie w ś r ó d zebranych. Dodatkowo po­ gania go w Koniakowio specjalny „ p o g a n i a c z " bijący bykowcem o podłogę. W Istebnej przed pięćdziesięciu l a t y w y s t ę p o w a ł jeszcze „ k o ń bez g ł o w y " , k t ó r y z obu stron m i a ł po jednym ogonie '. Pod „ k o ń s k ą o b u d o w ą " znajdo­ wało się d w ó c h chłopców. Chodzili oni w przeciwieństwie do „ t e g o co na k o n i u " powoli i majestatycznie zbliżając się od czasu do czasu do zebranych. Nagle „ k o ń bez g ł o w y " podnosił jeden z d w ó c h ogonów a spod niego lała się woda na stojących najbliżej. Zwykle „ k o ń bez g ł o w y " i „ t e n co na k o n i u " oczekiwał na Cygana. Jest regułą, że cyganie idą z coraz większym opóźnieniem w m i a r ę , j a k rośnie ilość odwiedzanych gospodarstw. Dochodzi wreszcie do tego, że do ostatnich zagród p r z y c h o d z ą z dwu- i trzygodzin­ n y m opóźnieniem. P o n i e w a ż bardzo są lubiani i u w a ż a n i za najweselszych „ m i k o ł a i " , wszyscy zebrani oczekują na nich. Do pierwszych odwiedzanych gospodarstw Cygan zdąży przyjść jeszcze na czas i podkuje „ t e g o co na k o n i u " . Nieraz rolę t ę spełnia dodatkowo kowal, k t ó r y w dzisiejszych „ m i k o ł a j a c h " w y s t ę p u j e j u ż t y l k o sporadycznie. To, co ludzi dzisiaj najbardziej bawi u Cyganów, związane jest ze spry­ tem w kupowaniu, kradzeniu i w y ł u d z a n i u s p r z ę t ó w , i n ­ wentarza u jednych gospodarzy i sprzedawaniu ich u dru­ gich. Całą t r a n s a k c j ą kieruje Cygan, a towarzyszy m u Cyganka z dzieckiem „ F e r u s i e m " . Wszystko, co robią, jest właściwie dla „ F e r u s i a " . Dla niego k u p u j ą w j e d n y m gospodarstwie gęś za 5 zł, a w drugim sprzedają za 20 zł. Do częstych dowcipów Cyganów należy kradzenie konia ze stajni i sprzedawanie go pierwszemu z brzegu mężczyźnie za 50 zł. Przy czym konia wprowadza się do sieni lub izby i cała transakcja handlowa odbywa się na oczach wszyst­ kich zebranych. Cyganka tymczasem w r ó ż y z ręki lub z k a r t i w ten s p o s ó b również zbiera pieniądze 1 205 �(po 5—10 zl od osoby). Po przejściu Cyganów gospodarze znajdują swój inwentarz i s p r z ę t y często w odległych od siebie zagrodach. Bardzo rzadko zdarzała się potrzeba interwencji milicji. „Mikołaje" a wieś ficzny stosunek do „ m i k o ł a i " maja starzy gospodarze, k t ó r z y w czasach swej młodości sami brali w nich udział. Barwnie opisując ilustrują swe wspomnienia zdjęciami z dawnych obrzędów, k t ó r e posiada k i l k u gospodarzy . Przez pryzmat w ł a s n y c h przeżyć z czasów młodości widzą starsi góralo współczesne obrzędy, k t ó r e dopiero w k i l k u ostatnich latach ulegają widocznym p r z e m i a n o m . Inaczej odbierają je i w s p o m i n a j ą mężczyźni p a m i ę t a j ą c y dobrze stroje przebierańców i przyjmowanie grup o b r z ę d o w y c h w gospodarstwach, a inaczej kobiety, k t ó r e raczej zachowały pamięć o własnych perypetiach, kulaniu się z „niedźwie­ dziami", uciekaniu przed Kominiarzami i Ż y d e m . Mimo dość częstych r o z m ó w w zimowe wieczory na te tematy nie wykształciła się we wsiach jasna interpretacja mityczna „ m i k o ł a i " . Tłumaczenie sensu tego obrzędu, jakie aktualnie m o ż n a s p o t k a ć w Jaworzynce, Istebnej i Konia­ kowie, jest bardzo skromno. M o ż n a go r e k o n s t r u o w a ć w oparciu o wypowiedzi mówiące o radości z pozostawionego b a ł a g a n u , możliwości „ w y ż y w a n i a s i ę " — „ z d z i c z e n i a " przez robienie tego, czego nie wolno robić normalnie. Do pogłębienia i częściowego w y j a ś n i e n i a tego pro­ blemu m o ż n a jedynie dojść w drodze zestawienia informacji z szerszego obszaru, otaczającego toren b a d a ń . Pewne dane m o ż e m y też u z y s k a ć przez zestawienie ze sobą s t r u k t u r obrzędów zimowych z części żywieckiej i śląskiej Beskidu. Będzie to jednak możliwe, gdy zastosu­ jemy t ę s a m ą m e t o d ę w opisie wszystkich p o r ó w n y w a n y c h obrzędów. W p o w y ż s z y m artykule s t a r a ł e m się zbliżyć opis do analizy teatrologicznej z a k ł a d a j ą c widowiskową struk­ t u r ę obrzędów. 21 22 Podczas akcji o b r z ę d u interesująco kształtuje się sto­ sunek p r z e b i e r a ń c ó w do pozostałej części wsi i wsi do p r z e b i e r a ń c ó w . „ M i k o ł a j e " — j a k już wspomniano po­ wyżej — m a j ą pewne uprawnienia, jakich nie posiada normalnie członek społeczności wiejskiej. K a ż d a p o s t a ć z „ m i k o ł a i " ma inną skalę specjalnego uprzywilejowania. „ B i s k u p a " , k t ó r e m u nie wolno pić alkoholu i h u l a ć z dziew­ c z ę t a m i , n i k t spośród widzów nie może p o p c h n ą ć czy u d e r z y ć . „ N i e d ź w i e d z i e " m o g ą się szarpać i k u l a ć po podło­ dze z dziewczętami, przy czym ż a d n a z dziewcząt, k t ó r a nie zdoła i m się siłą lub sprytem w y r w a ć , nie. może mieć do nich pretensji za swoją o p ł a k a n ą sytuację nawet wtedy, gdy pozna pod przebraniem swego największego w r o g a . Podobnie do Garncarza i Kominiarza poszkodowani nio m o g ą rościć pretensji za rozbijane garnki, szyby i wysmaro­ wane ubranie. „ M i k o ł a j e " są zawsze mile widziani. I c h poszczególne postacie wywołują z góry z a k ł a d a n e reakcjo u mieszkańców wsi i mieszczą się w p r z y j ę t y c h ramach spełniając oczekiwania, jakie zwykło się wiązać z k a ż d y m przebraniem. D o k t ó r i Młoda Baba są często witani salwą ś m i e c h u . Niedźwiedzie i D e b ł y b u d z ą przerażenie, a „ t e n co na k o n i u " zachęca swymi podskokami w sieni do oglądania dalszych akrobatycznych popisów. Specy20 PRZYPISY 1 Informacja od kierownika działu obrzędowości w Muzeum Etnograficznym w Krakowie Z. Reinfussowej. Cz. W i t k o w s k i , Doroczne polskie obrzędy i zwyczaje ludowe, K r a k ó w 1965, s. 18—19. ' O. Kolberg, Lud..., Krakowskie, cz. I , K r a k ó w 1871, s. 312—313. J. Ligęza, Śląska kultura ludowa, Katowice 1948, s. 28. J . Stolafik, Hrycava, Ostrava 1958. 6 Informacje o obrzędzie „ m i k o ł a i " pochodzą z b a d a ń terenowych obrzędowości dorocznej przeprowadzonych w la­ tach 1970—1972 w Istebnej, Jaworzynce i Koniakowie, w W3 niku k t ó r y c h uzyskano ok. 60 w y w i a d ó w znajdują­ cych się obecnie w archiwach I H K M P A N w Krakowie, K E S Ш w Krakowie i K E U W r . we W r o c ł a w i u . Informacje o „ m i k o ł a j a c h " w Jaworzu i Zabrzegu p o c h o d z ą z Archiwum Muzeum w Bielsku-Białej. W g informacji J . J . z Istebnej, m a t e r i a ł y terenowe w Archiwum KES U J . » W g informacji D . U . z Jaworzynki, m a t e r i a ł y tere­ nowe w A r c h i w u m K E S U J . Jest to jedyny w y j ą t e k w y s t ę p o w a n i a w „ s t a r s z y c h m i k o ł a j a c h " m ł o d y c h chłopców, nie wchodzą oni jednak zupełnie do grupy obrzędowej, nie m a j ą c wszystkich nale­ ż n y c h c z ł o n k o m praw, np. picia alkoholu na zakończenie obrzędu. 2 4 5 7 7 8 1 0 1 1 W g informacji L . J., J . B . i U . D . z Jaworzynki m a t e r i a ł y terenowe w A r c h i w u m K E S U J . W g informacji L . M . z Istebnej, A r c h i w u m K E S U J . Opis strojów w y s t ę p u j ą c y c h w obrzędzie postaci obejmuje t y l k o te, k t ó r e w y s t ę p o w a ł y w ciągu ostatnich 12 lat (1960—1972). Nazwy w nawiasach są i n n y m i , rzadziej u ż y w a n y m i określeniami danej postaci. W g informacji К . M . z Istebnej i W . J . z Koniakowa, A r c h i w u m K E S U J i I H K M P A N w Krakowie. 16 W g informacji W . A. z Koniakowa, A. K . i J. K . z Istebnej, D . U . z Jaworzynki, m a t e r i a ł y teTenowo Ar­ chiwum K E S U J w Krakowio. • W g informacji R. D . i N . M . z Jaworzynki, m a t e r i a ł y terenowe A r c h i w u m K E U W r . we W r o c ł a w i u . i ' Tamże. i9 W g informacji J . K . z Istobnej, m a t e r i a ł y terenowe A r c h i w u m K E U W r we W r o c ł a w i u . го W g informacji J. J . z Istebnej, m a t e r i a ł y terenowe A r c h i w u m K E S U J w Krakowie. Zdjęcia te w y k o n a ł zawodowy fotograf, k t ó r y w grudniu 1949 r. przejeżdżał przez wsie (własność J . B . z Jaworzynki). Wielu i n f o r m a t o r ó w jest zdania, iż w ciągu ostatnich trzydziestu lat niewiele się zmieniło w obrzędach „ m i k o ł a i " . T w i e r d z ą jedynie, że zmienił się teren penetracji grup „ m i k o ł a i " , ograniczony obecnie t y l k o do centrum wsi. 1 2 1 3 1 4 1 5 7 2 1 2 2 Fot.: Autor — il. 1-5. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2f97f641e6e50f4fc871a9b48a440066.pdf d7e2315753919c49b861b9f479884ab1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1408 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1301 Title A name given to the resource Oświata dorosłych jako czynnik przeobrażeń polskiej wsi w okresie międzywojennym / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2, s.79-92 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X V : 199J, z. 2 P L ISSN 0071-1861 MARTA B I E R N A C K A (Warszawa) OŚWIATA DOROSŁYCH J A K O CZYNNIK PRZEOBRAŻEŃ K U L T U R O W Y C H P O L S K I E J WSI W O K R E S I E MIĘDZYWOJENNYM „Jest r z e c z ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla oświaty d o r o s ł y c h iż w y r a ż a się ona w r o z m a i t o ś c i form, w y s t ę p u j e w różnych postaciach, b ę d ą c y c h w y n i k i e m aktualnych potrzeb s p o ł e c z e ń s t w a , jego dziejów i w a r u n k ó w bytu; czasem służy celom politycznym, s p o ł e c z n y m czy gospodarczym, ale zawsze opiera s w ą siłę d y n a m i c z n ą na d ą ż e n i a c h c z ł o w i e k a , p r a g n ą c e g o r o z w i n ą ć s i ę i przy­ g o t o w a ć do lepszego zrozumienia życia ludzkiego we w s z e c h ś w i e c i e - p r a g n ą ­ cego w pełni z r e a l i z o w a ć s w ą w ł a s n ą o s o b o w o ś ć " (Wybrane..., 1931, s. 5-6). S ł o w a te zawarte były w prospekcie pierwszej po I wojnie W s z e c h ś w i a t o w e j Konferencji Oświaty D o r o s ł y c h , która odbyła się w 1929 r. w Cambridge. W konferencji tej brali udział przedstawiciele Polski - z a r ó w n o w pracach przygotowawczych, jak l ó w n i e ż w samym jej przebiegu - co świadczy, ż e problemy edukacji s p o ł e c z e ń s t w a poprzez oświatę d o r o s ł y c h były w naszym kraju ż y w e i z n a j d o w a ł y o d d ź w i ę k w m i ę d z y n a r o d o w y m ruchu o ś w i a t o w y m . Wśród d e l e g a t ó w , którzy wygłaszali na tej konferencji swoje referaty b y ł r ó w n i e ż kierownik Wiejskiego Uniwersytetu Ludowego w Szycach k/Krakowa - Ignacy Solarz. W Polsce okresu m i ę d z y w o j e n n e g o , gdzie z d e c y d o w a n ą w i ę k s z o ś ć s p o ł e ­ c z e ń s t w a s t a n o w i ł a warstwa c h ł o p s k a , problematyka z w i ą z a n a z rozwojem s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z y m i kulturowym wsi była żywa i a b s o r b o w a ł a u m y s ł y z a r ó w n o światłej inteligencji, j a k r ó w n i e ż ś w i a d o m y c h swej roli i znaczenia przedstawicieli warstwy c h ł o p s k i e j . Wielokierunkowa d z i a ł a l n o ś ć o ś w i a t o w a w ś r ó d d o r o s ł y c h odegrała w życiu wsi, s z c z e g ó l n i e okresu międzywoj-ennego rolę niezwykle istotną, d o t y c z y ł a bowiem przede wszystkim sfery ż y c i a we­ w n ę t r z n e g o c z ł o w i e k a ; kształtowania się jego o s o b o w o ś c i , budzenia poczucia w ł a s n e j w a r t o ś c i i także wartości warstwy społecznej z której s i ę w y w o d z i , określenia swej p r z y n a l e ż n o ś c i narodowej, a ponadto odkrywania w sobie po­ trzeby działania obywatelskiego, p r o w a d z ą c e g o do ulepszania życia z a r ó w n o swego najbliższego otoczenia, j a k i szerszych s p o ł e c z n o ś c i ponadlokalnych. W badaniach d o t y c z ą c y c h tamtego okresu ukazywano r o z l e g ł o ś ć ó w c z e ś n i e podejmowanych działań i poszukiwania d r ó g p r o w a d z ą c y c h do w y r ó w n a n i a z a p ó ź n i e ń w rozwoju s p o ł e c z n y m , kulturowym i o ś w i a t o w y m polskiej wsi. Była to w w i e l k i m stopniu droga p r o w a d z ą c a przez, szeroko p o j m o w a n ą i reali­ z o w a n ą oświatę. „ O b o k normalnej drogi szkolnej - pisał w 1937 r. Bohdan Suchodolski - jest jeszcze droga inna. Od c h w i l i osiągnięcia w y k s z t a ł c e n i a elementarnego wie­ dzie ona przez pole ż y c i o w e g o trudu, w y r a ż a się wrastaniem w kulturę narodu �80 МЛША BIERNACKA i uczestniczeniem w jego pracach; przez tcrminalorstwo, przez s a m o k s z t a ł c e ­ nie rozszerza się horyzont wiedzy, usprawnia myśl i rękę. Ta druga droga, u w a ż a n a od lat za gorszą, n i e g o d n ą zaufania d r o g ę ż y c i o w y c h r o z b i t k ó w lub ambitnych a biednych p a r w e n i u s z ó w , zyskuje w dzisiejszych warunkach c y w i ­ lizacyjnych znaczenie i w a r t o ś ć s a m o i s t n ą " (Suchodolski 1937, s. 130). Nic ulega w ą t p l i w o ś c i , że autor tej wypowiedzi p r z y w i ą z y w a ł w i e l k ą w a g ę do kwestii upowszechniania nie tylko szkolnej, ale także pozaszkolnej edukacji s p o ł e c z e ń s t w a polskiego, które w tamtym okresie w c i ą ż jeszcze o d c z u w a ł o ujemne skutki p o l i t y k i oświatowej państw zaborczych. M o ż e dlatego w ł a ś n i e w okresie dwudziestolecia Polski niepodległej w y s t ą p i ł o zjawisko wielkiego z r y w u światłej inteligencji polskiej zmierzającej do pobudzenia s p o ł e c z e ń s t w a w kierunku tzw. „ p e r m a n e n t n e g o kształcenia s i ę " oraz szeroko pojętej działal­ ności s p o ł e c z n e j na rzecz upowszechniania oświaty i kultury. W z o r ó w w tym zakresie poszukiwano w pozaszkolnej oświacie d o r o s ł y c h w A n g l i i , Danii i po­ z o s t a ł y c h krajach skandynawskich - niemniej wiele inicjatywy w tym zakresie w y p ł y w a ł o z w ł a s n y c h rodzimych źródeł, czerpanych z d o ś w i a d c z e ń okresu z a b o r ó w . Bo też początki rozwoju pozaszkolnej działalności oświatowej na ziemiach polskich sięgają końca X I X wieku, kiedy to ó w c z e s n a patriotycznie nastawiona inteligencja polska p o s z u k i w a ł a n a j w ł a ś c i w s z y c h form pracy skie­ rowanej na wychowywanie m ł o d e g o pokolenia w duchu narodowym. Działal­ ność tę p r o w a d z i ł y na ziemiach polskich różne stowarzyszenia i organizacje s p o ł e c z n e , gospodarcze, k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e - legalne i nielegalne. Organi­ zatorom i realizatorom tych prac przyświecały n a d r z ę d n e cele - utrzymania w s p o ł e c z e ń s t w i e ducha polskości oraz. przygotowania tegoż s p o ł e c z e ń s t w a do w a l k i o odzyskanie n i e p o d l e g ł e g o bytu p a ń s t w o w e g o . Warunki, w j a k i c h roz­ wijała się oświata oraz w i e l k o ś ć zadań jakie przed nią stawiano w p ł y w a ł y na r ó ż n o r o d n o ś ć form i technik działania edukacyjnego. Tak więc masowo w y s t ę ­ pujący analfabetyzm rodził potrzebę skutecznej z nim walki, brak s z k ó l przy­ c z y n i a ł się do rozwoju licznych form działalności oświatowej pozaszkolnej i oświaty d o r o s ł y c h , a także form s a m o k s z t a ł c e n i o w y c h - indywidualnych i ze­ s p o ł o w y c h . Wiele z tych form i technik o ś w i a t o w y c h w y t r z y m a ł o próbę czasu, f u n k c j o n o w a ł o jeszcze w lalach m i ę d z y w o j e n n y c h i niekiedy p r z e t r w a ł o do lat ostatnich (Suchodolski, 1973). Warto p r z y p o m n i e ć , że system szkolnictwa i oświaty d o r o s ł y c h był na p r z e ł o m i e X I X i X X stulecia bardzo z r ó ż n i c o w a n y . W najdogodniejszych wa­ runkach z n a j d o w a ł o się szkolnictwo i oświata w c i e s z ą c y m się a u t o n o m i ą za­ borze austriackim, znacznie gorzej przedstawiała się pod tym w z g l ę d e m sytu­ acja w zaborze pruskim i rosyjskim, gdzie w ł a d z e zaborcze d ą ż y ł y konsekwen­ tnie do wynarodowienia ludności polskiej. S p o ł e c z e ń s t w o polskie wytrwale i w s p o s ó b skuteczny p r z e c i w s t a w i a ł o się polityce wynaradawiania. W zaborze pruskim postawa ludności polskiej u k s z t a ł t o w a n a została w c i ą g u d ł u g i c h lat działalności oświatowej prowadzonej przez polskich patriotów kierujących towarzystwami k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w y m i oraz instytucjami s p o ł e c z n o - g o s p o ­ darczymi. Wielkie zasługi w tej dziedzinie położyło także d u c h o w i e ń s t w o katolickie. W zaborze rosyjskim wyrazem protestu przeciw polityce rusyfika- �OŚWIATA D O R O S L Y C l i 81 cyjnej w s z k o ł a c h r z ą d o w y c h był rozwój szkolnictwa prywatnego oraz tajnych szkółek. S z c z e g ó l n e zaniedbania, jakie w dziedzinie oświaty u w i d a c z n i a ł y się na odcinku wiejskim s p o w o d o w a ł y , ż e znaczna część patriotycznie nastawionych działaczy podjęła zadanie prowadzenia akcji uświadamiającej wśród ludności wiejskiej. P o w a ż n ą rolę spełniały w tym zakresie (obok szkolnictwa) instytucje i organizacje k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e , s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z e oraz podejmowa­ na walka z masowym analfabetyzmem. Do rozwoju i upowszechniania oświaty p r z y c z y n i a ł o się w n a j w i ę k s z y m stopniu czytelnictwo czasopism, kalendarzy, książek, pism ulotnych, a także literatury jarmarczno-tandetnej czyli wydaw­ nictw tzw. drugiego rynku. Korespondenci oraz kolporleży ludowych czaso­ pism i książek stwierdzali, żc czytelnictwo na wsi łatwiej rozwijało się tam, gdzie w c z e ś n i e j docierała jarmarczna książka, która - jak pisze J. Dunin - roz­ przestrzeniała się w c a ł y m kraju bez w z g l ę d u na kordony graniczne (Dunin 1974). Od k o r e s p o n d e n t ó w lak poczytnych pism, jak „ Z o r z a " , „ G a z e t a Świą­ teczna", „Przyjaciel L u d u " dowiadujemy się, że w k o ń c u X I X : i na p o c z ą t k u X X w. wiejscy czytelnicy nabywali książki, elementarze, kalendarze, k s i ą ż e c z ­ ki do n a b o ż e ń s t w a - u kramarzy na jarmarkach, u w ę d r o w n y c h o b r a ź n i k ó w , c z ę s t o w y p o ż y c z a l i j e także z biblioteczek istniejących przy k o ś c i o ł a c h . Nie­ którzy czytelnicy sami b y l i prenumeratorami pism, które po przeczytaniu w y p o ż y c z a l i s w y m s ą s i a d o m , krewnym czy znajomym. Z czasem, w populary­ zacji czytelnictwa na wsi zaczęły o d g r y w a ć coraz szerzej r o z p r z e s t r z e n i a j ą c e się organizacje o charakterze nie tylko s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z y m i kulturalnym, ale t a k ż e politycznym, w tym z w ł a s z c z a ludowe stronnictwa c h ł o p s k i e . Owa wielokierunkowa d z i a ł a l n o ś ć , prowadzona na terenie polskiej wsi jeszcze w czasie z a b o r ó w - z a r ó w n o tajna, j a k i legalna - przynosiła w efekcie bardzo istotne p r z e o b r a ż e n i a d o k o n u j ą c e s i e w ś w i a d o m o ś c i i kulturze jej mie­ s z k a ń c ó w . Za najważniejsze osiągnięcia uznać należy budzenie się i utrwalanie wśród znacznych k r ę g ó w s p o ł e c z n o ś c i wiejskiej ś w i a d o m o ś c i narodowej i oby­ watelskiej. Wyrazem tego b y ł o uczestnictwo c h ł o p ó w w licznych organiza­ cjach n i e p o d l e g ł o ś c i o w y c h jak np. Polskie D r u ż y n y Strzeleckie, Z w i ą z e k Strzelecki, D r u ż y n y Bartoszowe, Polowe D r u ż y n y Sokole, Polska Organizacja Wojskowa oraz Legiony Polskie. Udział ten świadczył o rodzącej s i ę ' w ś r ó d warstwy chłopskiej g o t o w o ś c i do podjęcia czynu zbrojnego w imię odzyskania utraconej n i e p o d l e g ł o ś c i . Szkoła, o d d z i a ł y w a n i e książki, gazety czy też ż y w e g o słowa w y s ł u c h a n e g o na zgromadzeniach, r ó ż n e g o rodzaju u r o c z y s t o ś c i a c h o charakterze patriotycz­ nym, w których coraz częściej przedstawiciele wsi brali udział, p r o w a d z i ł y do narastania postaw w s p ó ł o d p o w i e d z i a l n o ś c i za losy swych s p o ł e c z n o ś c i sąsie­ dzkich i wnioskowych, a także ponadlokalnych. Z n a j d o w a ł o to wyraz w czynniejszym niż dotąd udziale i pracach s a m o r z ą d u wiejskiego, w organizowaniu szkolnictwa oraz innych zbiorowych poczynaniach wsi. R o d z i ł o to z kolei poczucie łączności z całą w a r s t w ą chłopską, do czego przyczyniała się coraz częściej p r z y n a l e ż n o ś ć do c h ł o p s k i c h organizacji politycznych, które s z u k a ł y swego oparcia i uwiarygodnienia w jak najszerszym uczestnictwie w nich c h ł o - �82 MARIA BIERNACKA pów. Wszystko to p r o w a d z i ł o do coraz g ł ę b s z e g o utrwalania w ś r ó d ludności wiejskiej postaw g o d n o ś c i , niezależności, a także dążeń z m i e r z a j ą c y c h do emancypacji całej warstwy c h ł o p s k i e j . Proces ten p r z e j a w i a ł s i ę r ó w n i e ż w two­ rzeniu n i e z a l e ż n y c h c h ł o p s k i c h organizacji politycznych, s p o ł e c z n y c h , m ł o ­ d z i e ż o w y c h , które poprzez w ł a s n ą pracę w y p i e r a ł y z a r ó w n o dawne organizacje ludowe tzw. typu „ p a t r o n a c k i e g o " , jak r ó w n i e ż różnego rodzaju „ p i s e m k a dla ludu". Trzeba ponadto d o d a ć , że zmiany w poziomie wiedzy o g ó l n e j oraz fachowej o s i ą g a n e d r o g ą upowszechniania elementarnego szkolnictwa, c z ę ­ ś c i o w e g o d o s t ę p u do s z k ó ł średnich, a ponadto t a k ż e czytelnictwa książek i czasopism p r o w a d z i ł y do zmian w o b y c z a j o w o ś c i wiejskiej przede wszytskim jednak do zmian w m e n t a l n o ś c i c h ł o p s k i e j . P r o w a d z i ł o to do nowej samooceny siebie, w ł a s n e j warstwy, a także do pełniejszego rozumienia swej roli i swych obowiązków w społeczeństwie. D z i a ł a l n o ś ć organizacji gospodarczych, s z k ó ł rolniczych oraz czytelnictwa prasy zawodowej p r o w a d z i ł y do modernizacji c h ł o p s k i c h gospodarstw rolnych. Wystawy rolnicze, wycieczki krajowe i zagraniczne w p ł y w a ł y na podnoszenie kultury rolnej oraz u k a z y w a ł y u c z e s t n i c z ą c y m w nich c h ł o p o m szerszy pozawiejski świat. Z n a c z n ą rolę w tej modernizacji odgrywali wychowankowie ludowych s z k ó ł rolniczych. Wynosili z nich nie tylko zasoby wiedzy rolniczej ale także u t r w a l o n ą umiejętność korzystania z prasy i książki, a co n a j w a ż n i e j ­ sze z a c h ę t ę do s p o ł e c z n e g o działania we w ł a s n y c h ś r o d o w i s k a c h . Do u n o w o c z e ś n i e n i a gospodarstwa domowego, przestrzegania higieny, a przede wszystkim zasad w ł a ś c i w e j pielęgnacji i wychowania dzieci przyczy­ niły się ż e ń s k i e s z k o ł y gospodarcze i rolnicze. Z m i e n i a ł y one ponadto w s p o s ó b zasadniczy p o z y c j ę kobiety w rodzinie i we wsi. Wychowanki tych s z k ó ł refor­ m o w a ł y nie tylko ż y c i c w ł a s n y c h rodzin i gospodarstw rolnych, ale z powodze­ niem w p ł y w a ł y na ż y c i e s p o ł e c z n e i kulturalne swych wsi. Zjawiska te miały różny z a s i ę g , przebieg i charakter, niemniej z a z n a c z a ł y się coraz korzystniej, z w ł a s z c z a pod w p ł y w e m s z k ó ł rolniczych działających na terenie K r ó l e s t w a . Wraz z odzyskaniem niepodległości Polski w 1918r. podjęto p r ó b ę stworze­ nia jednolitego systemu szkolnego dla c a ł e g o odrodzonego p a ń s t w a . N a d r z ę d ­ nym celem wychowania szkolnego stało się p r z e ł a m y w a n i e barier dzielnico­ w y c h , j a k o pozostałości okresu niewoli oraz k s z t a ł t o w a n i e postaw s p o ł c c z n o obywatclskich. Ograniczenie w dostępie do s z k ó ł w y n i k a j ą c e z trudności ma­ terialnych i systemu szkolnictwa, nie były w stanie z a h a m o w a ć wielkiego zrywu m ł o d z i e ż y do nauki. Bujnie krzewiła się d z i a ł a l n o ś ć oświatowa poza­ szkolna. P i o n i e r s k ą rolę w tym zakresie spełniały organizacje nauczycielskie, m ł o d z i e ż o w e oraz stowarzyszenia s p o ł c c z n o - o ś w i a t o w e . Pozaszkolne kształ­ cenie było wielokierunkowe i o b e j m o w a ł o z a r ó w n o umiejętności zawodowe, jak i o g ó l n o w y c h o w a w c z c . Wychowanie pozaszkolne przepojone było ideała­ mi demokratyzmu, d ą ż e n i e m do s p r a w i e d l i w o ś c i s p o ł e c z n e j oraz, w i a r ą w to, że o d d z i a ł y w a n i e w duchu tych ideałów w p ł y n i e na z m i a n ę etyki i kultury jednostki i tym samym wprowadzi dojrzałą s p o ł e c z n o ś ć wiejską w krąg kultury ogólnonarodowej. �OŚWIATA D O R O S L Y C I I 83 D o c e n i a j ą c znaczenie oświaty w ś r ó d d o r o s ł y c h j u ż w pierwszym okresie n i e p o d l e g ł o ś c i p o w o ł a n o przy Ministerstwie W y z n a ń Religijnych i Oświecenia Publicznego - W y d z i a ł Oświaty Pozaszkolnej, który k o o r d y n o w a ł ten rodzaj prac w skali o g ó l n o k r a j o w e j . Prace k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e w terenie prowadzo­ ne były przez W y d z i a ł y Powiatowe i sejmiki, a także takie instytucje, jak: Z w i ą z e k Polskich Nauczycieli S z k ó ł Powszechnych, a n a s t ę p n i e Z w i ą z e k Na­ uczycielstwa Polskiego, Instytut Oświaty i Kultury i m . Staszica, Instytut Oświaty D o r o s ł y c h , Z w i ą z e k Teatrów i C h ó r ó w L u d o w y c h we L w o w i e , Z w i ą ­ zek T e a t r ó w L u d o w y c h w Warszawie, a także organizacje m ł o d z i e ż o w e . S z c z e g ó l n e zmiany w zakresie wychowania artystycznego przyniosła dzia­ łalność. Jędrzeja Cierniaka - wieloletniego wizytatora Wydziału Oświaty Poza­ szkolnej przy Ministerstwie W y z n a ń Religijnych i Oświecenia Publicznego, organizatora i n a s t ę p n i e kierownika Instytutu Teatrów L u d o w y c h . G ł ó w n y m ź r ó d ł e m inspiracji artystycznych dla Cierniaka była kultura ludowa w c a ł y m bogactwie jej z r ó ż n i c o w a n i a regionalnego i wartości zawartych w stroju, tańcu, pieśni, a przede wszystkim w zwyczajach i o b r z ę d a c h . Cierniak, poprzez swój stosunek do kultury ludowej - jako niewyczerpanej skarbnicy p o m y s ł ó w dla jego teatralnych koncepcji i rozwiązań - w p ł y w a ł na wszystkie organizacje i instytucje s p o ł e c z n e i kulturalne działające w ś r o d o w i s k u wiejskim (por. Pa­ stuszka, i 990). Jednym z g ł ó w n y c h o ś r o d k ó w kształtowania się myśli oświatowej dla po­ c z ą t k o w e g o okresu m i ę d z y w o j e n n e g o był Instytut Oświaty i Kultury i m . Sta­ szica, z a ł o ż o n y z inicjatywy wybitnych działaczy z w i ą z a n y c h z ruchem ludo­ w y m - Jadwigi D z i u b i ń s k i e j , Ireny Kosmowskiej, Heleny Radlińskiej oraz innych działaczy. Do podstawowych zadań Instytutu należała koordynacja prac s p o ł e c z n o - o ś w i a t o w y c h w kraju oraz kształcenie p r a c o w n i k ó w oświaty poza­ szkolnej. Instytut ten p r z y c z y n i ł się w znacznym stopniu do rozwoju oraz upowszechnienia oświaty na w s i : o d d z i a ł y w a ł na różne kręgi s p o ł e c z n e , w s p ó ł ­ p r a c o w a ł z. w y d z i a ł a m i oświaty pozaszkolnej przy Ministerstwie W y z n a ń Re­ ligijnych i Oświecenia Publicznego, Z w i ą z k u Nauczycielstwa Polskiego S z k ó ł Powszechnych oraz Centralnym Z w i ą z k u M ł o d z i e ż y Wiejskiej. P r o w a d z i ł tak­ ż e w s p ó ł p r a c ę ze Z w i ą z k i e m Teatrów Ludowych, Z w i ą z k i e m Bibliotekarzy, Z w i ą z k i e m Spółdzielni S p o ż y w c ó w „ S p o ł e m " oraz Towarzystwem Uniwersy­ tetów Robotniczych. We w s p ó ł p r a c y lej w a ż n e miejsce zajęły r ó w n i e ż ludowe ugrupowania polityczne, organizacje m ł o d z i e ż o w e oraz instytucje gospodarcze (Centralny Z w i ą z e k K ó ł e k Rolniczych, Izby Rolnicze) oraz o ś w i a t o w e (Towa­ rzystwo S z k o ł y Ludowej i Polska Macierz Szkolna). W p o c z ą t k o w y c h lalach okresu m i ę d z y w o j e n n e g o c z o ł o w e miejsce w dzia­ łalności o ś w i a t o w o - k u l t u r a l n e j i społecznej na wsi z a j m o w a ł Centralny Z w i ą ­ zek M ł o d z i e ż y Wiejskiej, powstały w 1919 r. jako sekcja młodzieży Centralne­ go Towarzystwa Rolniczego, z organem prasowym „ S i e w " . Był on p r z e d ł u ż e ­ niem działalności ruchu m ł o d z i e ż o w e g o z a p o c z ą t k o w a n e g o w 1912 r. przez o r g a n i z a t o r ó w pisma m ł o d z i e ż o w e g o „ D r u ż y n a " oraz przez tzw. m ł o d z i e ż „ z a r a n i a r s k ą " s k u p i o n ą przy piśmie „Świt - Młodzi i d ą " (dodatku do pisma „ Z a r a n i e " ) . Józef Niecko, g ł ó w n y w s p ó ł o r g a n i z a t o r Centralnego Z w i ą z k u M ł o - �84 MARIA BIERNACKA dzieży Wiejskiej pisat: „Inicjatywa stworzenia ośrodka s k u p i a j ą c e g o szersze kręgi m ł o d z i e ż y wiejskiej, m y ś l o w o rozbudzonej, lub do budzenia się podatnej, w y s z ł a od s y n ó w c h ł o p s k i c h , k s z t a ł c ą c y c h s i e w Seminarium Nauczycielskim i m . Konarskiego. W ó w c z e s n y c h czasach seminarium to było p l a c ó w k ą kształ­ c ą c ą w m ł o d z i e ż y ducha n i e p o d l e g ł o ś c i o w e g o " . Działały tam tajne organizacje j a k D r u ż y n y Strzeleckie, D r u ż y n y Bartoszowe (Niecko 1932, s. 48-49). W 1928 r. na skutek różnic ideologicznych, d o s z ł o w ruchu m ł o d z i e ż y wiejskiej do r o z ł a m u , w w y n i k u k t ó r e g o c z ę ś ć działaczy i m ł o d z i e ż y opowie­ działa się za s a m o d z i e l n o ś c i ą i d e o w ą i organizacyjną, tworząc o d r ę b n ą organi­ zację pod n a z w ą Z w i ą z k u M ł o d z i e ż y Wiejskiej Rzeczypospolitej Polskiej z or­ ganem prasowym „ W i c i " . Z w i ą z e k len, aczkolwiek nic posiadał charakteru politycznego, to jednak w istocie był organizacją m ł o d z i e ż o w ą z w i ą z a n ą ideo­ wo z ruchem l u d o w y m . W działalności ruchu wiciowego i politycznego ruchu ludowego brali ż y w y udział uczniowie s z k ó ł ś r e d n i c h i studenci pochodzenia c h ł o p s k i e g o . Idea w ł ą c z e n i a do pracy z w i ą z k o w e j m ł o d z i e ż y wiejskiej kształ­ cącej się w s z k o ł a c h średnich i w y ż s z y c h okazała się w przyszłości niezwykle korzystna dla rozwoju tego ruchu. N i e z a l e ż n i e od wiciowego ruchu młodzieży na tereni wsi działały jeszcze inne organizacje m ł o d z i e ż o w e m.in. Centralny Z w i ą z e k MiotU j Wsi, Z w i ą z e k M ł o d z i e ż y Ludowej, Katolickie Stowarzyszenie M ł o d z i e ż y Męskiej i Żeńskiej oraz Z w i ą z e k Strzelecki. Spośród tych organizacji najwyraźniej określał swoje cele, zadania i formy pracy Centralny Z w i ą z e k Młodej Wsi - ze swym organem prasowym „ S i e w M ł o d e j W s i " . Z w i ą z e k ten p r z y w i ą z y w a ł w i e l k ą w a g ę do prowadzenia na s z e r o k ą s k a l ę działalności o ś w i a t o w e j , a także do wydobywa­ nia i szerokiego upowszechniania wartości t k w i ą c y c h w tradycyjnej kulturze ludowej. N a l e ż y s t w i e r d z i ć , że niezależnie od c e l ó w politycznych i metod wycho­ wawczych, stosowanych przez różne odcienie działających na wsi organizacji m ł o d z i e ż o w y c h , wszystkie one poprzez s w ą r ó ż n o r o d n ą d z i a ł a l n o ś ć w w i ę ­ kszym lub mniejszym stopniu w p ł y w a ł y na s p o ł e c z n e i kulturalne przemiany polskiej wsi (Maj 1936, s. 90; Lech 1978). W programach tych pierwszych wiejskich organizacji m ł o d z i e ż o w y c h czo­ ł o w e miejsce z a j m o w a ł y prace k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e . Prace te c e c h o w a ł a róż­ n o r o d n o ś ć stosowanych l o r m , g d y ż ambicją każdej organizacji było wprowa­ dzanie w ł a s n y c h treści ideowych oraz stosowanie n a j w ł a ś c i w s z y c h metod działania. Tak w i ę c Z w i ą z e k M ł o d z i e ż y Wiejskiej RP ("Wici") s f o r m u ł o w a ł w okresie m i ę d z y w o j e n n y m nie tylko demokratyczne zasady ideowe, ale także w y p r a c o w a ł bardzo skuteczne formy pracy o ś w i a t o w o - w y c h o w a w c z e j . Prowadzenie działalności artystycznej nie miało charakteru w y ł ą c z n i e roz­ rywkowego. Organizatorzy ś w i a d o m i e n a w i ą z y w a l i do treści i form zaczerp­ niętych z bogactwa tradycyjnej kultury ludowej. W i e l k ą rolę pod tym w z g l ę d e m spełnił wspomniany już Z w i ą z e k Teatrów Ludowych i czasopismo „Teatr L u ­ d o w y " oraz Instytut Teatrów Ludowych kierowany przez Jędrzeja Cierniaka. Nowe treści s p o ł e c z n e , przy r ó w n o c z e s n y m zachowaniu całego piękna ludo­ w o ś c i w y r a ż o n e j w poezji, pieśni, stroju i tańcu, s t w a r z a ł teatr Zofii Solarzowci �OŚWIATA DOROSŁYC11 85 z Uniwersytetu Ludowego w Szycach k/Krakowa a n a s t ę p n i e w Gaci k/Przcworska. Ten kierunek działalności kulturalno-oświatowej prowadzony przez s p e c j a l i s t ó w oraz utalentowanych a m a t o r ó w z dziedziny teatru, tańca i muzyki ludowej, z n a j d o w a ł niezwykle szeroki o d d ź w i ę k w ś r ó d m ł o d z i e ż y wiejskiej okresu m i ę d z y w o j e n n e g o (Cierniak 1973; Pastuszka 1990). Obok prac organizacyjnych, ideowo-programowych i k u l t u r a l n o - o ś w i a t o ­ w y c h wszystkie organizacje m ł o d z i e ż o w e p r o w a d z i ł y także d z i a ł a l n o ś ć w za­ kresie wychowania rolniczego (konkursy przysposobienia rolniczego, poletka d o ś w i a d c z a l n e , wystawy rolnicze, wycieczki do innych gospodarstw i l p ) , w y ­ chowania fizycznego ( ć w i c z e n i a , gry, zawody), wychowania s p ó ł d z i e l c z e g o , turystyki (organizowanie wycieczek do m i e j s c o w o ś c i historycznych, do o ś r o d ­ k ó w miejskich i p r z e m y s ł o w y c h , niekiedy nawet wycieczek zagranicznych). W k s z t a ł t o w a n i u się nowej o s o b o w o ś c i m ł o d e g o pokolenia wsi w okresie m i ę d z y w o j e n n y m w a ż n ą rolę spełniały uniwersytety ludowe. O j c z y z n ą tych p l a c ó w e k o ś w i a t o w o - w y c h o w a w c z y c h była Dania, a t w ó r c ą ich koncepcji „ja­ ko uczelni mającej z a p e w n i ć przede wszystkim o g ó l n y r o z w ó j , p o b u d z a ć do refleksji, do s a m o k s z t a ł c e n i a , ułatwiać zdobywanie w ł a s n e g o ś w i a t o p o g l ą d u " - Mikołaj Grundlvig. Przeniesienie na grunt Polski w z o r ó w oświaty i wychowania stosowanych przez d u ń s k i e uniwersytety ludowe sięga jeszcze czasu z a b o r ó w i w i ą ż e się z nazwiskiem Jadwigi D z i u b i ń s k i e j - założycielki i kierownika pierwszej na obszarze b. K r ó l e s t w a Polskiego szkoły rolniczej, zwanej „fermą o g r o d n i c z ą " , w Pszczelinie k/Warszawy (1900) г.). D z i u b i ń s k a , będąc sama w y c h o w a n k ą szkoły ogrodniczo-pszczelarskiej i mając za s o b ą d z i a ł a l n o ś ć w Kobiecym Kole Oświaty Ludowej oraz dwuletni pobyt na wsi kieleckiej, gdzie p r o w a d z i ł a tajną s z k ó ł k ę dla dzieci i d o r o s ł y c h - zetknęła się r ó w n i e ż w Danii z g r i m d v i g o w s k ą i d e ą u n i w e r s y t e t ó w ludowych. W prowadzonej przez siebie męskiej szkole rolniczej w Pszczelinie, a następnie od 1905 r. w szkole rolniczo-gospodarczej dla d z i e w c z ą t w Kruszynku k / W ł o c ł a w k a , s t o s o w a ł a metody wycho­ wawcze d u ń s k i c h u n i w e r s y t e t ó w ludowych. Były to jednak s z k o ł y rolnicze i temu kierunkowi szkolnictwa i wychowania pozostała D z i u b i ń s k a wierna do końca swego życia. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m z pasją o r g a n i z o w a ł a interna­ towe, jednoroczne szkolnictwo rolnicze, d ą ż ą c do lego, by w k a ż d y m powiecie istniała dla m ł o d z i e ż y wiejskiej m ę s k a i ż e ń s k a szkoła rolnicza. P i e r w s z ą p r ó b ę zorganizowania p l a c ó w k i uniwersytetu ludowego podjął w Polsce niepodległej ks. Antoni Jan Ludwiczak, działacz Wielkopolskiego Towarzystwa Czytelni L u d o w y c h . On r ó w n i e ż z a p o z n a ł się z ruchem uniwer­ s y t e t ó w ludowych w Danii i p l a c ó w k ę s w ą p r o w a d z i ł w Dalkach k/Gniezna od 1921 do 1939 r. Zasadniczego p r z e ł o m u w rozwoju u n i w e r s y t e t ó w ludowych w Polsce do­ k o n a ł Ignacy Solarz. W 1924 r. grono demokratycznych o ś w i a t o w c ó w w y w o ­ d z ą c y c h się ze Z w i ą z k u Nauczyciestwa S z k ó ł Powszechnych, Centralnego Z w i ą z k u M ł o d z i e ż y Wiejskiej oraz Centralnego Z w i ą z k u K ó ł e k Rolniczych z o r g a n i z o w a ł o w Szycach k/Krakowa Wiejski Uniwersytet Ludowy, a na jego kierownika p o w o ł a n o Ignacego Solarza - z w y k s z t a ł c e n i a inżyniera rolnika. �86 MARIA BIERNACKA Przez 15 lat swej działalności najpierw w Szycach, a później w Gaci kolo Przeworska, Ignacy Solarz wraz ze s w ą ż o n ą Zofią i gronem n a b l i ź s z y c h w s p ó ł p r a c o w n i k ó w z d o ł a ł w y p r a c o w a ć własny, polski model uniwersytetu ludowego o wielkiej sile o d d z i a ł y w a n i a s p o ł e c z n o - w y c h o w a w c z e g o . Z a p o ż y ­ czonym wzorcom szkoły grundtvigowskiej n a d a ł nowy kształt i d o s t o s o w a ł do potrzeb ż y c i a polskiego i polskiej wsi. Ruch ludowy i w i c i o w y ruch m ł o d z i e ż y wiejskiej, k t ó r e g o b y ł w s p ó ł t w ó r c ą i c z o ł o w y m d z i a ł a c z e m , s t a n o w i ł zaplecze dla pionierskiej działalności ruchu u n i w e r s y t e t ó w ludowych. Uniwersytet ludowy Ignacego Solarza był placówką, która w warunkach życia internatowego zespołu s k ł a d a j ą c e g o się z kilkudziesięciu o s ó b (oddzielne kursy dla d z i e w c z ą t i oddzielne dla c h ł o p c ó w ) trwające od 4 do 6 miesięcy - w serdecznej atmosferze rodzinnej, w y c h o w y w a ł a m ł o d z i e ż wiejską napły­ w a j ą c ą z r ó ż n y c h stron Polski. Nie była to szkoła której zadaniem miało być przekazywanie wychowankom sumy określonej programem wiedzy. Uniwer­ sytet ludowy poprzez w ł a ś c i w e mu metody pracy - w y k ł a d y , dyskusje, zespo­ ł o w e czytanie, śpiew, wycieczki, teatr oraz ścisłe w s p ó ł d z i a ł a n i e z najbliższą w s i ą i o k o l i c ą w y d o b y w a ł i utrwalał w ś r ó d m ł o d z i e ż y cechy najbardziej pożą­ dane (Ignacy Solarz... 1965). W okresie m i ę d z y w o j e n n y m działało w Polsce w r ó ż n y m czasie ponad dwa­ dzieścia u n i w e r s y t e t ó w ludowych p o w s t a ł y c h z inicjatywy r ó ż n y c h ś r o d o w i s k o ś w i a t o w y c h i s p o ł e c z n y c h , j e d n a k ż e ż a d e n z nich nie o d e g r a ł takiej roli j a k uniwersytet Solarza. O w y j ą t k o w o ś c i tej p l a c ó w k i , która zdaniem p e d a g o g ó w s p o ł e c z n y c h i s o c j o l o g ó w zdołała w y p r a c o w a ć j e d n ą z najbardziej interesują­ cych koncepcji wychowawczych ( n a z w a n ą r ó w n i e ż „ p e d a g o g i k ą w i c i o w ą " ) z a d e c y d o w a ł a n i e w ą t p l i w i e wybitna i n d y w i d u a l n o ś ć jego twórcy i realizatora - Ignacego Solarza. I c h o c i a ż powstanie uniwersytetu ludowego w Szycach b y ł o poprzedzone zorganizowaniem przez ks. Ludwiczaka o trzy lala w c z e ś n i e j podobnej p l a c ó w k i w Dalkach koło Gniezna, to za wzorcowy uznano uniwer­ sytet Ignacego i Z o f i i Solarzów. Wychowankowie u n i w e r s y t e t ó w ludowych po powrocie do swych ś r o d o ­ wisk w y r ó ż n i a l i się s w ą p o s t a w ą s p o ł e c z n ą , stosunkiem do swego otoczenia - byli z reguły krzewicielami postępu we wszystkich dziedzinach ż y c i a . Po­ t w i e r d z a j ą to w pełni badania p e d a g o g ó w przeprowadzone po И wojnie świa­ towej w ś r ó d b y ł y c h w y c h o w a n k ó w tych p l a c ó w e k . Do g ł ó w n y c h o s i ą g n i ę ć wychowawczych u n i w e r s y t e t ó w ludowych zaliczano: a k t y w n o ś ć s p o ł e c z n ą , w y r a ż a j ą c ą się w czynnej postawie w stosunku do takich p r z e j a w ó w życia o g ó l n o - s p o l e c z n e g o j a k budowa szkół, d o m ó w kultury, d r ó g itp.; a k t y w n o ś ć u m y s ł o w ą r o z b u d z a j ą c ą zainteresowania historią świata i w ł a s n e g o narodu, dziejami r u c h ó w s p o ł e c z n y c h na wsi, a z w ł a s z c z a ruchu ludowego; p o s t a w ę g o t o w o ś c i do modernizacji gospodarstwa rolnego i domowego; w r a ż l i w o ś ć na krzywdy ludzkie; o d w a g ę głoszenia wyznawanych p o g l ą d ó w s p o ł e c z n o - p o l i ­ tycznych; utrwalanie zasad etyczno-moralnych wśród m ł o d z i e ż y ; r o z w ó j zain­ t e r e s o w a ń problemami o g ó l n o k r a j o w y m i (Turos 1970). Metody pracy stosowane w uniwersytetacli ludowych przenikały do innych p l a c ó w e k k s z t a ł c ą c y c h m ł o d z i e ż wiejską - do s z k ó ł rolniczych i spółdziel- �OŚWIATA DOROSŁYCH 87 czych, a także do organizacji m ł o d z i e ż o w y c h , niektórych s t o w a r z y s z e ń gospo­ darczych, o ś w i a t o w y c h i kulturalnych oraz ludowych organizacji politycznych. D ą ż o n o do wychowania nowego obywatela wsi i p a ń s t w a , c h a r a k t e r y z u j ą c e g o się u s p o ł e c z n i e n i e m , „ o t w a r t o ś c i ą " na w i e d z ę z d o b y w a n ą g ł ó w n i e poprze stałe d o k s z t a ł c a n i e się, s k ł o n n o ś ć do podejmowania inicjatyw p r z e b u d o w u j ą c y c h ż y c i e swego najbliższego i dalszego otoczenia, a r ó w n o c z e ś n i e c e n i ą c e g o i u t r w a l a j ą c e g o najlepsze w a r t o ś c i rodzimej kultury c h ł o p s k i e j . Ten nowy typ obywatela s t a w a ł s i ę „ w i o d ą c y m " , c i e s z ą c y m s i ę autorytetem i p r o m i e n i u j ą c y m na c a ł ą s p o ł e c z n o ś ć wiejską. D ą ż n o ś c i s p o ł e c z n e , ambicja i d a l e k o s i ę ż n e cele ó w c z e s n e j m ł o d z i e ż y c h ł o p s k i e j , żyjącej j a k ż e często w ciężkich warunkach bytowych, najwierniejsze swoje odbicie znalzły w p a m i ę t n i k a c h „ M ł o d e g o pokolenia c h ł o p ó w " . U k a z u j ą one bowiem jak w psychice m ł o d z i e ż y wiejskiej okresu m i ę d z y w o j e n n e g o d o k o n y w a ł się proces wielkich p r z e o b r a ż e ń prowa­ d z ą c y c h do jej p e ł n e g o uobywalelnienia i „wejścia w naród". Na temat wychowawczego ruchu m ł o d z i e ż y wiciowej i pokrewnych r u c h ó w m ł o d z i e ż o w y c h pisał J. C h a ł a s i ń s k i : „Idea c z ł o w i e c z e ń s t w a i odkrywanie człowieka w c h ł o p i e , s p o ł e c z n o - m o ralna w s p ó l n o t a m ł o d z i e ż y c h ł o p s k i e j , p o d p o r z ą d k o w a n a ideałowi narodu i l u ­ d z k o ś c i , idea warstwy chłopskiej jako w s p ó ł g o s p o d a r z a narodu i strażnika jego moralnych w a r t o ś c i , idea wychowania poprzez warsztat pracy, realizowana przez konkursowe prace z e s p o ł ó w Przysposobienia Rolniczego na d z i a ł k a c h w ramach gospodarstwa rodzinnego i w oparciu o s ą s i e d z k ą s p o ł e c z n o ś ć w i e j ­ s k ą - oto elementy wychowawcze ruchu wiciowego i pokrewnych r u c h ó w m ł o d z i e ż y wiejskiej w Polsce. M o ż n a też p o w i e d z i e ć , ż e ruch ten, przedstawia­ j ą c y w s p a n i a ł y dorobek s p o ł e c z n y i pedagogiczny, stanowi najważniejszy do­ robek pedagogiki polskiej w latach m i ę d z y w o j e n n y c h . . . Pedagogika wiciowa w y k a z a ł a m i ę d z y i n n y m i olbrzymie znaczenie, jakie dla wychowania m i e ć m o ż e oparcie go na s p o ł e c z n o ś c i s ą s i e d z k i e j , połączonej z warsztatem pracy" ( C h a ł a s i ń s k i 1948, s. 275). N a s t ę p s t w e m rozwoju szkolnictwa, oświaty pozaszkolnej, wychowania, a także coraz szerszego uczstnictwa c h ł o p ó w w życiu politycznym i s p o ł e c z ­ no-gospodarczym kraju były dalsze i coraz gruntowniejsze przemiany kulturo­ we. Pogłębiła s i ę w i ę c i w ogromnym stopniu utrwaliła ś w i a d o m o ś ć narodowa warstwy c h ł o p s k i e j . Egzaminem lej dojrzałości stał się okres I I wojny świato­ wej podczas której l u d n o ś ć wiejska masowo uczestniczyła we wszystkich konspiracyjnych organizacjach wojskowych oraz innych formach w a l k i z oku­ pantem niemieckim. Ponadto podziemne Stronnictwo Ludowe „ R o c h " stwo­ rzyło w ł a s n ą formację w o j s k o w ą pod n a z w ą Bataliony C h ł o p s k i e oraz Ludowy Z w i ą z e k Kobiet. Ten nieznany w dotychczasowych dziejach Polski zryw nie­ p o d l e g ł o ś c i o w y c h ł o p ó w i jego historyczne znaczenie jest przedmiotem wielu o p r a c o w a ń wspomnieniowych i studiów teoretycznych. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m z a z n a c z y ł się r ó w n i e ż bardzo w y r a ź n i e proces dojrzewania ś w i a d o m o ś c i społecznej i klasowej c h ł o p ó w . Pogłębiła się wiedza o znaczeniu warstwy chłopskiej w przeszłości i jej roli w przyszłości. Wiedza ta i ś w i a d o m o ś ć k s z t a ł t o w a ł y się przede wszystkim poprzez s a m o k s z t a ł c e n i e �88 MARIA BIERNACKA oraz szeroki u d z i a ł c h ł o p ó w w organizacjach s p o ł e c z n y c h i politycznych ruchu ludowego oraz Z w i ą z k u M ł o d z i e ż y Wiejskiej RP ( " W i c i " ) . Stronnictwo Ludo­ we, j a k o masowa organizacja c h ł o p ó w , w swych programach politycznych i s p o ł e c z n o gospodarczych, w y z n a c z a ł o warstwie chłopskiej rolę p r z o d u j ą c ą . Na tym podłożu rodziło się poczucie g o d n o ś c i , które w y z w a l a ł o c h ł o p ó w z dawnych k o m p l e k s ó w p a ń s z c z y ź n i a n y c h - z poczucia niższości wobec in­ nych warstw s p o ł e c z n y c h . *** A n a l i z u j ą c polski ruch oświaty d o r o s ł y c h pod kątem jego znaczenia dla rozwoju s p o ł c c z n o - k u l t u r o w e g o wsi nasuwają się analogie do r o z p o c z ę t e g o w X I X w. wielkiego ruchu o ś w i a t o w o - w y c h o w a w c z e g o w Danii, który o d e g r a ł d e c y d u j ą c ą rolę w p r z e o b r a ż e n i a c h tego kraju. W g ł ó w n e j mierze b y ł to ruch u n i w e r s y t e t ó w ludowych, ale p o ł ą c z o n y c h także z d z i a ł a l n o ś c i ą s p ó ł d z i e l c z ą oraz o ś w i a t ą r o l n i c z ą . Pierwszy, p o w s t a ł y w 1844 r. uniwersytet ludowy w Rodding ( w p ó ł n o c n y m Szlezwiku) b y ł o d p o w i e d z i ą na w p ł y w y niemieckie, z czasem jednak ruch ten o g a r n ą ł cały obszar Danii. „Jeżeli pragnie się uwy­ datnić istotne rysy rozwoju Danii po 1864 r. - pisał Hans Lund z uniwersytetu ludowego w Rodding - i dąży do ich zrozumienia, w y s t ę p u j e bardzo jasno, nieomal w s z ę d z i e w stosunku do ludności wiejskiej - w p ł y w u n i w e r s y t e t ó w ludowych, jako źródła najbardziej charakterystycznych cech nowoczesnego życia d u ń s k i e g o . O c z y w i ś c i e inne jeszcze przyczyny przebiegały r ó w n o l e g l e i jest n i e m o ż l i w e ustalić rozmiary w p ł y w u każdej z nich. Niemniej jest faktem, ż e wszyscy obserwatorzy rozwoju Danii s ą w tym zgodni, iż uniwersytety s ą j e d n y m z najdonioślejszych c z y n n i k ó w d ź w i g n i ę c i a się w ł o ś c i a n po 1864 r. przy czym niektórzy uważają je za czynnik najdonioślejszy" (Lund, Begtrup, Manniche 1946, s. 44-45). W podobny s p o s ó b pisał r ó w n i e ż H . Begtrup /. Uniwersytetu Ludowego w Frideriksborgu „ N a j w a ż n i e j s z ą rzeczą nie jest suma wiedzy jaką s ł u c h a c z nabywa, lecz fakt, ż e u m y s ł i uczucia m ł o d y c h ludzi zostają obudzone. D u ż o z tego, czego ich nauczono z a p o m n ą ; opuszczają jednak szkoły, j a k o z u p e ł n i e inni ludzie, nauczywszy się s ł u c h a ć , w i d z i e ć , m y ś l e ć i u ż y w a ć swych s i ł " (Cyt. za: Livingstone 1931, s. 56-57). R. Livingstone, rektor Uniwersytetu w Oxfordzie w swoich r o z w a ż a n i a c h „Oświata p r z y s z ł o ś c i " (Warszawa, 1947, s. 110) na lemat d u ń s k i c h uniwersy­ tetów ludowych stwierdzał, że p l a c ó w k i te w idealny s p o s ó b z w i ą z a ł y swoje działanie z p o t r z e b ą k o n i e c z n o ś c i reform w tym kraju i dlatego odniosły taki w s p a n i a ł y sukces wychowawczy w różnych dziedzinach życia wsi duńskiej i tym samym całej Danii. Uznał on, że istnieją trzy tajemnice powodzenia tych p l a c ó w e k , a mianowicie: nauką w uniwersytetach ludowych objęto m ł o d z i e ż d o r o s ł ą (od lat 18-tu); kształcenie m ł o d z i e ż y odbywa się w s z k o ł a c h internato­ w y c h ; praca oparta jest na z a ł o ż e n i a c h i celach ideowych. G ł ó w n y m bowiem celem kształcenia jest „ n a t c h n ą ć , n a u c z y ć oceny wartości i umiejętności o d r ó ż ­ niania, tak w ż y c i u , jak i w drobnych sprawach lego, co w nim ma istotne �89 OŚWIATA DOROSŁYCH znaczenie. Tę p r a w d ę , k t ó r ą często m ą d r z y i rozważni przcoczają, twórcy u n i w e r s y t e t ó w ludowych przeczul i. Nie uczyli oni swych w y c h o w a n k ó w w j a k i s p o s ó b dobrze g o s p o d a r o w a ć , lecz wzniecili w nich n a m i ę t n e pragnienie, by tę r z e c z y w i s t o ś ć r o b i ć . Celem ich pracy nie b y ł o obdarzanie w i e d z ą lecz rozbu­ dzenie inteligencji i idealizmu" (Livingstone 1947, s. 56-57). R. L i v i n g s t o n e u w a ż a ł przy t y m , że uniwersytety ludowe w y w a r ł y w p ł y w w trzech r ó ż n y c h dziedzinach: a) indywidualnej - przez pobudzenie i n t e l i ­ gencji, z a i n t e r e s o w a ń , ś w i a t o p o g l ą d u ; b) ekonomicznej - p r z e o b r a ż a j ą c e j D a n i ę z kraju p o d u p a d ł e g o w p r z o d u j ą c y ; c) politycznej - d z i ę k i czemu d u ń s k i e w ł o ś c i a ń s t w o , k t ó r e b y ł o w p o c z ą t k a c h X I X w. p o d k l a s ą s p o ł e c z n ą p r z e m i e n i ł o s i ę w z a m o ż n ą w a r s t w ę ś r e d n i ą , s i ę g a j ą c tak pod w z g l ę d e m p o l i t y c z n y m , j a k i socjalnym po p r z o d o w n i c t w o w narodzie d u ń s k i m " ( L i ­ vingstone 1947, s. 50 n). P o w o ł u j e s i ę przy tym na H . Begtrupa, k t ó r y s t w i e r d z a ł na podstawie w ł a s n y c h d o ś w i a d c z e ń , ż e „ s z k o ł y te o b u d z i ł y w m ł o d y c h m ę ż c z y z n a c h i kobietach t ę s k n o t ę za w i e d z ą i pragnienie pracy. Charaktery u c z n i ó w z o s t a ł y umocnione, o p u s z c z a j ą oni s z k o ł ę z bardzo rozszerzonym ś w i a t o p o g l ą d e m . C z ę ś ć m ł o d z i e ż y idzie do s z k ó ł r o l n i c z y c h , a gdy potem wraca z nich do ż y c i a , wchodzi w nie z s i l n y m poczuciem braterstwa i p o s t ę p u . W ten s p o s ó b m ł o d z i e ż nabywa w i e l e cech n i e z b ę d ­ nych dla ruchu s p ó ł d z i e l c z e g o " ( C y t . za: L i v i n g s t o n e 1947, s. 57). Z a p o c z ą t k o w a n a w 11 Rzeczypospolitej d z i a ł a l n o ś ć u n i w e r s y t e t ó w ludo­ w y c h nie osiągnęła takiego stopnia rozwoju, j a k to miało miejsce w X I X i X X w. w Danii. Powojenny ż y w i o ł o w y rozwój tych p l a c ó w e k został zahamowany i nie o d z y s k a ł do tej pory takiej kondycji, by m ó g ł z a z n a c z y ć się w s p o s ó b istotny w życiu wsi i kraju. M o ż n a jednak z a k ł a d a ć , że w odniesieniu do okresu m i ę d z y w o j e n n e g o ruch oświaty d o r o s ł y c h na polskiej wsi, łącznie z działają­ c y m i uniwersytetami l u d o w y m i miał wiele cech w s p ó l n y c h z d u ń s k i m ruchem odrodzenia w s i . Czy jest jednak m o ż l i w y w Polsce obecnej sukces d u ń s k i c h u n i w e r s y t e t ó w ludowych? Jedno jest pewne - w s p ó ł c z e s n a kultura m i e s z k a ń ­ c ó w wsi wymaga tego o ż y w c z e g o prądu, który niosła z s o b ą szeroko pojęta oświata i wychowanie w uniwersytetach ludowych. LITERATURA Biernacka M. 1984 Oświata w rozwoju kulturowym B r o d o w s k a H. polskiej wsi, Warszawa. i 1958 Z dziejów kształcenia pracowników społeczno-oświatowych, 19251952, Zeszty Naukowe Uniwersytetu Ł ó d z k i e g o , Nauki Ekonomiczne, Seria I , z. 10, s. 121-169. B r o n i k o w s k i W. 1934 Drogi postępu chłopa polskiego, Warszawa С i e к o t S. 1969 Wspomnienia 1885-1964, Warszawa. �90 С iс 1963 i listów. 1956 Cha 1938 1948 Dun MARIA BIERNACKA r n i а к J. Źródła i nurty polskiego teatru ludowego. Wybór pism inscenizacji O p r a c o w a ł i s ł o w e m w s t ę p n y m o p a t r z y ł Antoni Olcha, Warszawa. Zaborowska nuta. O p r a c o w a ł Jerzy Zawieyski, Warszawa. ł a s i ń s k i J. Młode pokolenie chłopów, Warszawa, t. I - I V . Społeczeństwo i wychowanie, Warszawa. i n J. 1974 Papierowy bandyta. Książka kramarska i brukowa w Polsce, Warszawa. Dzieje szkolnictwa 1982 Dzieje szkolnictwa i oświaty na wsi polskiej, (. l ( d o 1918). Praca zbiorowa pod red. Stanisława Michalskiego, Warszawa. Fołta W 1975 Ruch ludowy w Przeworsku, Warszawa. 1987 Zycie z własnego nadania, Warszawa Ignacy Solarz 1965 Ignacy Solarz i jego uniwersytet ludowy 1924-1939, M a t e r i a ł y z se­ minarium naukowego odbytego w Warszawie 5 i 6 X 1962. W y b ó r i opracowa­ nie F. P o p ł a w s k i i S. D y k s i ń s k i , Warszawa. J a s t r z ę b s k i J. 1978 Wokół kultury i literatury ludowej 1939-1948, Warszawa. K m i e c i k Z. 1963 Ruch oświatowy na wsi. Królestwo Polskie 1905-1914, Warszawa. K a m i ń s k i A. 1975 Funkcje pedagogiki społecznej, Warszawa. К a z i m i с r o w i с z T. 1976 Moja droga życia, Warszawa. K o w a l J. 1964 „ Wici" powstanie i działalność spoleczno-wycltowawcza, Warszawa. L e c h A. 1978 Tradycyjna kultura ludowa w programach i działalności polskich związków młodzieży wiejskiej w okresie I I Rzeczypospolitej, Acta Universitalis Lodziensis, seria I , nr 39, Ł ó d ź . L i v i n g s t o n e R. 1947 Oświata przyszłości. Warszawa. L u n d H . , В e g t r u p H . , M a n n i с h e P. 1946 Duńskie uniwersytety ludowe a rozwój społeczności wiejskiej, Rzym. M a j K. 1936 Ruch młodzieży wiejskiej jako postępowy ruch chłopski, Warszawa. Materiały źródłowe 1966 Materiały źródłowe do historii polskiego ruchu ludowego, t. I V (1939-1945), Warszawa. N i e c k o J. 1932 Dwudziestolecie ruchu młodzieży wiejskiej 1912-1932. (Zarys historyczny), Warszawa. �OŚWIATA DOROSŁYCII 91 1967 Na drodze do Polski Ludowej. Wybór pism z lat 1945-1949. Dodruku p r z y g o t o w a ł ż y c i o r y s e m p o p r z e d z i ł i przypisami o p a t r z y ł Zygmunt Hemmerling, Warszawa.' Pamiętniki 1968 Pamiętniki samouków, Warszawa. P a s t u s z k a S. J. 1990 Teatr ludowy na wsi polskiej w okresie I I Rzeczypospolitej, Kielce. R a d l i ń s k a H. 1979 Oświata i kultura wsi polskiej. Wybór pism, W s t ę p e m opatrzyła Hele­ na Brodowska. Warszawa. S o l a r z o w a Z. 1973 Mój pamiętnik, Warszawa. Spasowiacy 197- Spasowiacy (praca zbiorowa), Warszawa. S u c h o d o l s k i B. 1937 Polityka kulturalno-oświatowa w Polsce współczesnej, Warszawa. 1973 Komisja Edukacji Naukowej na tle roli oświaty w dziejowym rozwoju Polski, Warszawa. S z c z e p a ń s k i J. 1973 Refleksje nad oświatą. Warszawa. T u r o s L. 1970 Uniwersytet Ludowy Ignacego Solarza i jego wychowankowie, War­ szawa. Uniwersytety ludowe 1946 Uniwersytety ludowe w Polsce. Sprawozdanie z pierwszego Walnego Zgromadzenia członków T U L RP w Pabianicach 11, 12 i 13 października 1945 roku Wiejskie 1939 Wiejskie uniwersytety ludowe w Polsce. Biuletyn konferencji oświa­ towej p o ś w i ę c o n e j sprawie u n i w e r s y t e t ó w ludowych Krzemieniec 6-7-8 paź­ dziernika 1938, Warszawa. W r o c z y ń s k i R. 1949 Programy oświatowe pozytywizmu w Polsce na tle społecznym i go­ spodarczym, Łódź. 1979 Pedagogika społeczna, Warszawa. Wspomnienia 1983 Wspomnienia o Ignacym Solarzu „Chrzestnym", Warszawa. Wybrane 1931 Wybrane zagadnienia oświatowe, Warszawa. W у с e с h 'C. 1964 Z dziejów tajnej oświaty w latach okupacji 1939-1944, Warszawa. W y s z o m i r s k a L., W y s z o m i r s k i K. 1965 Dąbrowa Zduńska żyła pracą i pieśnią, Warszawa. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a K. 1958 Społeczność wiejska ( w y d . I I ) , Warszawa. �92 MARIA RIERNACKA Z i ę b a J. 1976 Ruch teatralny na wsi 1918-1939, Warszawa. Z a r n o w s k i J. 1973 Społeczeństwo drugiej Rzeczypospolitej 1918-1939, Warszawa. Maria Biernacka ADULT EDUCATION - T H E DETERMINANT OF CULTURAL CHANGES IN POLISH PEASANT C U L T U R E B E T W E E N T H E TWO WARS Summary Adult education, also called extraschool education had exerted an important influence on the life of peasants. It was initiated at the end of nineteenth century and was carried on by different cutural, social and economic organizations and associations. Their activity was filled with the paramount idea of national revival and regaining of independence. After Poland had regained its independence in 1918 an attempt was undertaken to establish a uniform educational system. The main reason of the uniformity was to overcome regional divisions and differentiation, a result of long period of Poland's partition. There was also a necessity to shape the spirit of good citizenship of the inhabitants of the newly established state. The regular educalional system was not easy of access for young people from poor peasant families but it could not restrain Iheir striving alier knowledge. Extraschool educational insti­ tutions flourished owing to activities of teachers'associations, youth organizations and educa­ tional socities. It was a system of multidirectional education including technical instruction along with general education. It was filled with ideas of democracy and social justice and with belief that those ideas would change peasants'ethics and culture and thus would introduce socially mature peasant class into national culture. Translated by A n n a K u c z y ń s k a - S k r z y p e k � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c0af65b1942d3cf822ce07049a661ba4.pdf c003585d02a2cfe5d74c9c8a88b13d15 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1407 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1300 Title A name given to the resource Myszyniec i jego rola w tworzeniu więzi ponadlokalnych / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2, s.61-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Klnografia Polska", I. X X X V : 1991, ?,. 2 PI. ISSN 0071-1861 W A N D A PAPROCKA ( I H K M P A N , Warszawa) M Y S Z Y N I E C I J E G O R O L A W T W O R Z E N I U WIĘZI PONADLO KALNYCII Dla pokolenia etnografów, którzy w początkach lat pięćdziesiątych kończyli studia na Uniwersytecie Warszawskim, jak r ó w n i e ż na innych uczelniach w Polsce, Kurpiowska Puszcza Zielona była obszarem, na którym wielu z nich z d o b y w a ł o pierwsze d o ś w i a d c z e n i a w prowadzeniu badań terenowych. Niejed­ nokrotnie na tym tak bogatym i r ó ż n o r o d n y m kulturowo terenie zetknęli się po raz pierwszy z kulturą wsi i ż y c i e m jej m i e s z k a ń c ó w . N a l e ż y bowiem p a m i ę t a ć , że o k r e ś l o n e warunki polityczne tego okresu s p o w o d o w a ł y , że dla wielu s ł u c h a c z y studia na nowootwartym w tym czasie kierunku Historii Kultury Materialnej nie były wyborem ś w i a d o m y m i w o l n y m ale c z ę s t o j e d y n ą m o ż l i w o ś c i ą studiów, na które kierowały w ł a d z e uczelni. Stąd w ś r ó d p r z y s z ł y c h e t n o g r a f ó w znajdowali się ludzie, których zainteresowania dalekie były c z ę s t o od tych, z którymi chcieli z w i ą z a ć swoje przyszłe zawodo­ we ż y c i e . W tej sytuacji s z c z e g ó l n i e trudna rola przypadła profesorom repre­ z e n t u j ą c y m etnografię na studium H K M , którzy nie tylko pragnęli w p r o w a d z i ć nas w z ł o ż o n ą p r o b l e m a t y k ę lej dyscypliny ale także w z b u d z i ć zainteresowanie i pewien emocjonalny stosunek do przedmiotu przyszłych badań. Do tych o s ó b należał Kierownik Katedry Etnografii U W Prof. dr W i t o l d Dynowski i Prof. Anna Kutrzeba-Pojnarowa, która pracę w Katedrze łączyła z funkcją Kierownika Z a k ł a d u Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN. Pierwsze badania terenowe na obszarze Puszczy Zielonej prowadzone były w ramach M i ę d z y u c z e l n i a n y c h O b o z ó w Etnograficznych w latach 1952-54 pod kierunkiem Prof. dr Witolda Dynowskicgo, dalszą k o n t y n u a c j ę b a d a ń podjęto w 1954 r. w Z a k ł a d z i e Etnografii I H K M P A N . Tak j a k i w i e l u moich k o l e g ó w studiujących etnografię z a c z ę ł a m p o z n a w a ć szeroką i różnorodną problematykę kulturową i społeczną środowiska wiej­ skiego i p o d e j m o w a ć pierwsze próby badawcze w ł a ś n i e na terenie Kurpiowsz­ czyzny. Praca w Z a k ł a d z i e po ukończeniu s t u d i ó w pozwoliła k o n t y n u o w a ć badania na tym obszarze i wziąć udział w przygotowaniu monografii Kurpio­ wskiej Puszczy Zielonej opracowywanej pod kierunkiem Prof. dr Anny Kutrzeba-Pojnarowej. Wieloletnie studia moich K o l e g ó w i moje nad k u l t u r ą l u d o w ą tego regionu analizowane w szerokim kontekście jego historycznego rozwoju i bogactwie p r o b l e m ó w składających się na k u l t u r o w ą i s p o ł e c z n ą o d r ę b n o ś ć tego obszaru z w i ą z a ł y na trwałe moje zainteresowania badawcze z Kurpiowsz­ czyzną. W tym lak niezwykle w a ż n y m dla k a ż d e g o etnografa okresie prowadzenia pierwszych prac badawczych, budowania i organizowania w ł a s n e g o warsztatu naukowego wiele z a w d z i ę c z a m Prof. Annie Kutrzeba-Pojnarowej. Jej ogromne �62 WANDA PAPROCKA z a a n g a ż o w a n i e w stworzenie zespołu, który realizował ten temat i pomoc udzielana k a ż d e m u z nas p r z y n i o s ł y rezultaty nie tylko w postaci 3-tomowej monografii Kurpiowskiej Puszczy Zielonej, ale skłoniły wielu c z ł o n k ó w zespo­ łu do kontynuowania dalszych indywidualnych j u ż badań nad tym regionem. K u r p i o w s z c z y ź n i e poświęciłam dwie prace. Pierwsza dotyczy rzemiosła, c h a ł u p n i c t w a i p r z e m y s ł u domowego, druga - zmian, jakie nastąpiły na tym terenie w w y n i k u p r o c e s ó w u p r z e m y s ł o w i e n i a . Pomimo że moje p ó ź n i e j s z e zainteresowania naukowe szły w r ó ż n y c h kie­ runkach, a badania prowadzone były na innych terenach z a r ó w n o w kraju, jak i z a g r a n i c ą , to region kurpiowski i wyniesione z badań nad nim d o ś w i a d c z e n i a służyły i c z ę s t o i n s p i r o w a ł y t e m a t y k ę moich późniejszych prac. S ą d z ę , ż e najlepszym wyrazem trwałości z a i n t e r e s o w a ń K u r p i o w s z c z y z n ą jest ponowne podjęcie lego tematu. Tak jak wiele o s ó b w pewnym okresie swego życia powraca do w s p o m n i e ń m ł o d o ś c i nadając im znakomite formy literackie - pa­ m i ę t n i k ó w b ą d ź monografii wsi czy regionów, z którymi w i ą ż ą ich wspomnie­ nia rodzinne, tak dla mnie powrót do problematyki kurpiowskiej jest wyrazem p a m i ę c i dla emocjonalnego z a a n g a ż o w a n i a , jakie t o w a r z y s z y ł o m o i m pier­ wszym badaniom naukowym. D r u k u j ą c fragment pracy poświęconej dziejom najstarszego o ś r o d k a kultu­ ralnego i g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n e g o Kurpiowszczyzny - M y s z y ń c a w tomie po­ ś w i ę c o n y m Prof. dr Annie Kutrzeba-Pojnarowej p r a g n ę w y r a z i ć Jej w d z i ę c z ­ n o ś ć za trud, s e r d e c z n ą o p i e k ę i czas, jaki poświęciła mnie i moim Kolegom w r o z w i n i ę c i u naszych z a i n t e r e s o w a ń etnograficznych i w przygotowaniu do pracy w lej dziedzinie. * ** Przyjmując, że o k r e ś l e n i e s p o ł e c z n o ś c i lokalnej odnosi się przede wszy­ stkim do s p o ł e c z n o ś c i z a m k n i ę t y c h granicami wsi lub o b e j m u j ą c y m i pewien szerszy kompleks terytorialny, w skład którego wchodzi kilka mniejszych jed­ nostek organizacji lokalnej, to w pojęciu więzi ponadlokalnych należy w i d z i e ć cały z e s p ó ł z a l e ż n o ś c i , jakie w y n i k a ł y z charakteru z w i ą z k ó w łączących tc s p o ł e c z n o ś c i lokalne. Do nich należy zaliczyć warunki fizjograficzne terenu i z w i ą z a n e z tym stosunki gospodarcze, strukturę s p o ł e c z n ą i z a w o d o w ą , w s p ó l n o t ę k u l t u r o w ą itp. Typy więzi, które t w o r z ą g r u p ę l o k a l n ą ( r o z u m i a n ą najczęściej jako ponad r o d z i n n ą s p o ł e c z n o ś ć wioskowa) zostają w i ę c poszerzone o związki rozwijają­ ce się na bazie w s p ó l n o t instytucjonalnych o charakterze ponadlokalnym, jak np. parafie, ośrodki administracji terenowej. M o g ą p o w s t a w a ć pod w p ł y w e m r ó ż n o r o d n y c h c z y n n i k ó w konstytuujących i u m a c n i a j ą c y c h le więzi w d ł u g o ­ t r w a ł y m procesie historycznym lub t w o r z ą c y c h się w w y n i k u p r o c e s ó w ż y w i o ­ ł o w y c h . Do pierwszych można by zaliczyć m.in. wspomniane j u ż parafie czy ośrodki handlowe, do drugich - g w a ł t o w n i e rozwijające się w pewnym okresie ośrodki p r z e m y s ł o w e . W zależności od charakteru w y z n a c z n i k ó w określają­ cych rodzaj wzajemnych p o w i ą z a ń m o ż e m y m ó w i ć o ponadlokalnej więzi regionalnej. Przy czym dla lego typu z w i ą z k ó w s z c z e g ó l n i e istotnym jest poczucie ś w i a d o m o ś c i własnej o d r ę b n o ś c i ukształtowanej w o k r e ś l o n y c h wa­ runkach historycznych. �M Y S Z Y N I E C I J E G O R O L A W T W O R Z E N I U WIĘZI 1 ' O N A D L O K A L N Y C H 63 P o d s t a w o w ą rolę w konsolidowaniu się s p o ł e c z n o ś c i lokalnych o d g r y w a j ą o ś r o d k i , na gruncie k t ó r y c h realizowały się o k r e ś l o n e więzi ponadlokalne m i e s z k a ń c ó w danego terytorium. Do takich o ś r o d k ó w na terenie p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e g o Mazowsza na obsza­ rze Puszczy Kurpiowskiej należy Myszyniec. P o c z ą t k o w o osada, później mia­ sto, a n a s t ę p n i e ponownie zdegradowany do roli osady, pełnił Myszyniec nie­ z a l e ż n i e od swego statusu od p o c z ą t k u swego istnienia bardzo w a ż n ą rolę, jako miejsce lokalizujące te wzajemne kontakty. W procesie k s z t a ł t o w a n i a się więzi ponadlokalnych z w i ą z k i m i ę d z y M y ­ s z y ń c e m i o t a c z a j ą c y m i go wsiami realizowane były przede wszystkim w sfe­ rze gospodarczej poprzez targi i jarmarki, s t a n o w i ą c e podstawowe ośrodki wymiany handlowej, przez rozwój sieci u s ł u g r z e m i e ś l n i c z y c h i p r z e t w ó r s t w a s p o ż y w c z e g o (młyny, browary), w sferze administracyjnej, świeckiej przez urzędy w ł a d z y p a ń s t w o w e j i lokalnej, służbę ochrony publicznej, szkolnictwo. W sferze administracji kościelnej - poprzez z w i ą z k i w e w n ą t r z p a r a f i a l n e . K o ­ ś c i ó ł o d e g r a ł nie tylko bardzo istotną rolę w procesie historycznego rozwoju M y s z y ń c a , ale m i a ł b e z p o ś r e d n i w p ł y w na powstanie tego o ś r o d k a . Na p r z y k ł a d z i e M y s z y ń c a , jego historycznych i s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z y c h dziejów, m o ż n a podjąć p r ó b ę odpowiedzi na pytanie o relacje m i ę d z y tego typu o ś r o d k i e m a o t a c z a j ą c ą s p o ł e c z n o ś c i ą wiejską, o s t o p i e ń zależności i mechani­ zmy j e realizowania. W przedstawionym artykule ukazane z o s t a n ą dzieje M y s z y ń c a od c h w i l i z a ł o ż e n i a na tym terenie misji jezuickiej w X V I I w. aż do utraty praw miejskich w 1870 r. Proces zasiedlania t e r e n ó w Puszczy Kurpiowskiej, o których wzmianki znajdują się w lustracjach i inwentarzach starostwa ł o m ż y ń s k i e g o , o s t r o ł ę c k i e ­ go i przasnyskiego, rozpoczyna się dopiero w k o ń c u X V I i na początku X V I I w. D o ś ć s z c z e g ó ł o w e opisy Puszczy, jej granic rzek i jezior oraz administracyj­ nej p r z y n a l e ż n o ś c i p o s z c z e g ó l n y c h jej c z ę ś c i nie w s p o m i n a j ą o istnieniu sie­ dzib na terenie Puszczy poza dworami k s i ą ż ę c y m i . Obok m a t e r i a ł ó w pocho­ d z ą c y c h z lustracji posiadamy r ó w n i e ż dla tego okresu inne źródła, na których podstawie w y r a ź n i e j daje się określić charakter gospodarki kurpiowskiej Pusz­ czy Zielonej w X V I i X V I I w. Są to zbiory praw bartniczych starosty przasny­ skiego Krzysztofa Niszczyckiego z 1559 r. (Wójcicki, Niszczycki, 1843) i Sta­ nisława Skrodzkiego z 1616 r. ( K r y ń s k i , 1880) oraz przywilej Zygmunta II z 1630 r.~. M a t e r i a ł w nich zawarty potwierdza hipotezę, że pierwsza fala osadnicza nosi charakter sezonowy a karczunek lasów p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e g o Mazowsza b y ł w tym okresie dopiero w fazie p o c z ą t k o w e j . Druga p o ł o w a X V I I w. przynosi j u ż jednak w i ę k s z ą stabilizację o s i e d l e ń c z ą . Powstają osady śród­ leśne, k t ó r y c h l u d n o ś ć czerpie dochody z gospodarki l e ś n o w o d n e j . B y l i to więc bartnicy, m y ś l i w i , rybacy, rudnicy, smolarze itp. 1 O nasileniu p r o c e s ó w osadniczych świadczy dobitnie fakt podjęcia w tym czasie na terenie Puszczy d z i a ł a l n o ś c i misyjnej przez Zakon Jezuitów. Wiązało się to b e z p o ś r e d n i o z sytuacją w y z n a n i o w ą ludności osadzającej się w X V I I w . na terenie Puszczy Kurpiowskiej. M i e s z k a ń c y Puszczy byli z a r ó w n o katolika­ mi, j a k i protestantami. Ci ostatni przybywali z sąsiednich Prus, gdzie łuteranizm b y ł religią p a n u j ą c ą . G ł ó w n y m o ś r o d k i e m myśli protestanckiej po K r ó - �64 WANDA PAPROCKA lewcu była nadgraniczna miejscowość Kosinowo leżąca po stronie pruskiej w pro­ stej linii od Wizny. Bliskość północno-wschodniego Mazowsza pozwalała du­ chownym protestanckim objąć ten teren swoją działalnością i osiągać efekty wobec słabej sieci parafii katolickich (Historia Polski, t. 1, 1958, s. 271). W tym okresie istniały jedynie parafie w Ostrołęce, Nowogrodzie, Kolnic, Ł o m ż y . Duże odległości tych miejscowości od centralnych terenów Puszczy uniemożliwiały ludności uczestniczenie w życiu religijnym parafii (Jemielity, 1975, s. 8). Z r o d z i ł o to p o t r z e b ę organizowania nowych o ś r o d k ó w u m a c n i a j ą c y c h w i a r ę katolicką w ś r ó d m i e s z k a ń c ó w Puszczy. Specyficzne warunki fizjograficzne, słaba sieć o s i e d l e ń c z a , potrzeba objęcia działalnością d u s z p a s t e r s k ą znacznego obszaru skłoniły diecezję płocką, której ten obszar podlegał, do utworzenia misji p o w i e r z a j ą c jej utworzenie zakonowi jezuitów. Sprowadzeni z 1564 r. przez kardynała St. Hozjusza, biskupa w a r m i ń s k i e g o , na W a r m i ę dla utworzenia seminarium duchownego, w krótkim czasie objęli jezuici s w o j ą d z i a ł a l n o ś c i ą inne tereny, m.in. Pułtuska i Łomży. Z a ł o ż o n e w 1609 r. kolegium ł o m ż y ń s k i e w 1641 r. liczyło już 12 ojców i 8 braci (Jemie­ lity, 1975, s. 8). S w o j ą działalnością d u s z p a s t e r s k ą objęli oni r ó w n i e ż tereny Puszczy. Pierwszy opis jej m i e s z k a ń c ó w z polowy X V I I w. z a w d z i ę c z a m y jezuicie Ł u k a s z o w i K o ś c i e s z a - Z a l u s k i e m u (1911). W y b ó r m i e j s c a dla utworze­ nia misji jezuickiej podyktowany był prawdopodobnie dogodnym p o ł o ż e n i e m na trakcie do Ostrołęki i Kolna na p o ł u d n i e , do Prus przez Rozłogi i do Szczytna na północ (Pokropek, 1965, s. 23). Na wybudowanie misji na terenie Puszczy, będącej k r ó l e w s z c z y z n ą , w ł a d z e kościelne u z y s k a ć musiały z g o d ę króla i jego m o ż n ą protekcję w otrzymaniu n i e z b ę d n y c h dla jej istnienia przywilejów. P i e r w s z ą z g o d ę na wybudowanie misji uzyskali jezuici od Jana Kazimierza za ł a s k a w y m wstawiennictwem jego żony M a r i i L u d w i k i Gon/agi. 22 grudnia 1650 r. król nadal wiosce Myszyniec przywilej na trzy targi: w Ś w i ę t o Zwiastowania NMP, w w i g i l i ę T r ó j c y Świętej i w wigilię Ś w i ę t e g o Marcina. W tym dokumencie po raz pierwszy w y s t ę p u j e nazwa Myszyniec, która - jak się powszechnie uważa - pochodzi od słowa „misja". D o c h ó d z tych targów miał s t a n o w i ć u p o s a ż e n i e nowo zbudowanej kaplicy. W cztery Jata później 15 lutego 1654 r. król Jan Kazimierz p o w t ó r n y m przywilejem p o t w i e r d z i ł prawo j e z u i t ó w do pobytu przy wystawionej kaplicy, n a d a ł im grunt na postawienie domu, z a ł o ż e n i e ogrodu, p o z w o l i ł na w y r ą b drzewa z Puszczy do budowy i na potrzeby domowe (Jemielity, 1975, s. 8-9)". Rozszerza te przywileje król Jan I I I Sobieski, przeznaczając na potrzeby j e z u i t ó w trzy łany w lasach starostwa o s t r o ł ę c k i e g o oraz z e z w a l a j ą c na w y b u ­ dowanie szkoły, browaru i karczmy, a także na prowadzenie wyszynku (Przy­ wileje... 1828, s. J 32-134). W 1718 r. August II rozszerzy! przywilej j e z u i t ó w na prawo odbywania cotygodniowych targów w wiosce Myszyniec, inaczej zwanej Jczupole (nazwa la nie powtarza się j u ż w ż a d n y c h dalszych dokumen­ tach). Misja Myszy niecka p o d l e g a ł a b e z p o ś r e d n i o kolegium j e z u i c k i e m u w Ł o m ż y (Jemielity, 1975, s. 10; Słownik Geograficzny..., 1885, s. 839). Dzięki dokonywanym przez zakon j e z u i t ó w spisom (Catalogas Dispositionis Personarum Provinciae Litliuanea Societalis Jesn) z a c h o w a ł się imienny spis z a k o n n i k ó w p r z e b y w a j ą c y c h w Puszczy. Po raz pierwszy w 1675 r. w tym spisie przy nazwisku S. Karwacki zaznaczono „missionarins in sylvia" (misjo- �65 M Y S Z Y N I E C I JEGO ROLA W TWORZENIU WIĘZI l'ONADLOKAI JNYCTI narz w lasach), a rok polem „missionariits in limitilms Prussiae" (misjonarz na pograniczu Prus) (Jemieliiy , 1975, s. 10). Od 1690 r. o k r e ś l o n e zostaje w y r a ź ­ nie missionarius Myszynensis. A w roku 1701 wymieniony zostaje Stanisław Sarnowski superior missionis Mysinensis oraz Piolr Ellerl missionarius My si­ nensis^. W 1707 r. jest j u ż trzech misjonarzy. Liczba ta występuje r ó w n i e ż w ź r ó d ł a c h z 1728 r. . W n a s t ę p n y c h latach (173 1-1732, 1737-1738) przebywa dodatkowo w misji brat zakonny, do klórcgo o b o w i ą z k ó w należy zajmowanie się ogrodem i s z k o ł ą . Czterech misjonarzy pozostaje do końca istnienia misji, która dekretem Stanisława Augusta z dnia 13 stycznia J 774 r. zmieniona zostaje na probostwo, gdzie jezuici pozostają jako księża diecezjalni. Biskup płocki M . J. Poniatowski z o b o w i ą z a ł proboszcza, aby u t r z y m y w a ł stale czterech w i k a r i u ­ szy. O ś r o d k i e m parafii myszynieckiej w najwcześniejszych okresach zasiedla­ nia Puszczy była kaplica, następnie drewniany, a później murowany kościół. Pierwsza zbudowana świątynia, obok której z a ł o ż o n o cmentarz w 1694 г., istniała do 1698 r. W tym roku pobudowano świątynię, dzięki staraniom ojców misjonarzy, daninie m i e s z k a ń c ó w Puszczy i poparciu starosty o s t r o ł ę c k i e g o Jana Kosa. P o w i ę k s z o n o także cmentarz i wystawiono dom mieszkalny dla z a k o n n i k ó w . Do nowo wybudowanego kościoła przeniesiono z Ł o m ż y c z ę ś ć w y p o s a ż e n i a . Opis kościoła z 1701 r. świadczy już. o znacznie bogatszym w y p o s a ż e n i u w n ę t r z a i w y g l ą d z i e z e w n ę t r z n y m . W sprawozdaniach przełożo­ nego ł o m ż y ń s k i e g o kościół len nazwany byl „ b a z y l i k ą " . 6 7 6 9 Nowa świątynia jeszcze silniej skupiała wiernych. Bazylika ta została zni­ szczona podczas wojen szwedzkich. Z lego okresu najtragiczniejszy był rok 1708. Wojska szwedzkie pod w o d z ą Karola X l i , zmierzając na L i t w ę , przecią­ gały przez P u s z c z ę , aby w y s t ą p i ć przeciw wojskom saskim i rosyjskim. W ob­ ronie swych siedzib Kurpie chwycili za broń i d o s z ł o do słynnej bitwy koło Izw. K o p a ń s k i e g o Moślu tuż pod M y s z y ń c e m . Z w y c i ę s t w o S z w e d ó w i zdobycie przez nich M y s z y ń c a miało dla lego miasta tragiczne konsekwencje. Wojska szwedzkie z n i s z c z y ł y Myszyniec i spaliły k o ś c i ó ł . W A r c h i w u m Rzymskim Towarzystwa Jezusowego z a c h o w a ł się opis zniszczenia i grabienia kościoła oraz uprowadzenia znajdujących się w nim ojców. 1 0 Po paru m i e s i ą c a c h jezuici przystąpili do budowy nowej świątyni. J e d n a k ż e wobec braku pomocy ze strony parafian zajętych likwidowaniem z n i s z c z e ń we w ł a s n y c h gospodarstwach, do budowy p r z y s t ą p i o n o dopiero w 1719 r . , a za­ k o ń c z o n o j ą o k o ł o 1723 x } ~ . Konsekracja kościoła nastąpiła w 1755 r. dokona­ na przez biskupa Józefa Eustachego Ś z e m b c k a ' \ Kościół ten p r z e t r w a ł do początku naszego stulecia. Zbudowany był z drzewa, o długości okolo 36 m, s z e r o k o ś c i 12 m i w y s o k o ś c i 11 m. P o s i a d a ł trzy w i e ż e z a k o ń c z o n e k r z y ż a m i . Dach byl pokryly k l i ń c e m . W 1723 r. z n a j d o w a ł o się tu siedem ollarzy, w 1775 już d w a n a ś c i e , a w 1826 c z t e r n a ś c i e , w k a ż d y m z nich p r z e w a ż n i e dwa obrazy. Z biegiem lat kościół niszczał i w y m a g a ł r e m o n t ó w . Dokonywano ich kilka­ krotnie, n a j w i ę k s z e prace podjęto w 1872 r. W ó w c z a s m.in. zmniejszono liczbę ołtarzy i pokryto dach blachą. 11 ! Charakterystycznym elementem kompleksu k o ś c i e l n e g o była dzwonnica. Jest to najstarsza budowla murowana kurpiowszczyzny, która powstała pra­ wdopodobnie w 1754 r. Znajduje s i e w niej brama wejściowa, a przylegające �66 WANDA PAPROCKA do niej z obu stron p r z y b u d ó w k i d a w a ł y prawdopodobnie schronienie wiernym, którzy w czasie w i ę k s z y c h uroczystości religijnych nie mogli p o m i e ś c i ć się w k o ś c i e l e . Wieża myszyniecka byla r ó w n i e ż miejscem odbywania kar. Ś w i a d ­ c z ą o tym wmurowane po obu stronach bramy ż e l a z n e kuny oraz znajdujące się pod nią lochy (Jemielity, 1975, s. 25-26). Zgodnie z postawionym na początku artykułu pytaniem badawczym doty­ c z ą c y m roli M y s z y ń c a w powstawaniu więzi ponadlokalnych m i e s z k a ń c ó w Puszczy Kurpiowskiej, należy z a s t a n o w i ć się, jak k s z t a ł t o w a ł się len proces w okresie powstania i działania na tym terenie misji jezuickiej. M i s j i , dzięki której r o z w i n ę ł a się osada, a n a s t ę p n i e miasto Myszyniec. Zakres terytorialny o d d z i a ł y w a n i a misji w pierwszym okresie po jej z a ł o ż e n i u realizowany poprzez duszpasterskie w ę d r ó w k i misjonarzy był szeroki, biorąc pod u w a g ę warunki fizjograficzne tego terenu, przede wszystkim trudno d o s t ę p n e bory. Powołując się na lustrację p r z e p r o w a d z o n ą w 1673 г., L u d w i k K r z y w i c k i (1962, s. 525) stwierdza, że w Puszczy było w tym czasie „ b a r t n i k ó w okolo 60-70, nadto 6 smolarzy, 4 rudy, 3 osady k i l k o w ł o k o w e i kilka nowoosadzonych osiedli w Puszczy prócz kilku drobnych o których w lustracji przemilcza­ no. L u d n o ś ć ó w c z e s n a na puszczy o s t r o ł ę c k i e j , tj. w 1673 r. w ż a d n y m razie nie p r z e w y ż s z a ł a tysiąca g ł ó w " . O a k t y w n o ś c i misjonarzy jezuickich świadczy fakt, że w 1706 r. udali się w p o d r ó ż 489 razy, a w 1711 r. wyruszyli 88 razy na pogranicze Prus i Mazo­ wsza (Jemielity, 1975, s. 12). W rocznikach kolegium ł o m ż y ń s k i e g o są efekty tej działalności misyjnej, d o t y c z ą c e j spowiedzi, chrztów, n a w r ó c e ń z luteranizmu i p r a w o s ł a w i a miesz­ k a ń c ó w Puszczy. Tak np. w 1689 r. wyspowiadali oni 334 osoby, nawrócili z luteranizmu 5. W 1693 r. ochrzcili J04 dzieci, 386 o s ó b wyspowiadali. W 1699 r. dzieci ochrzcili 196, 3 osoby nawrócili, 28 parom udzielili ś l u b ó w . P o n i e w a ż w rzadkich przypadkach udzielano p o s ł u g religijnych w domach (poza chorymi i u m i e r a j ą c y m i ) kościół myszyniecki s t a n o w i ł o ś r o d e k konta­ ktowania się ludności mieszkającej na terenie Puszczy i na jej pograniczach. I n t e g r o w a ł s p o ł e c z n o ś ć wiejską roczny c y k l świąt k o ś c i e l n y c h . U m a c n i a ł y także z w i ą z e k z k o ś c i o ł e m uroczystości rodzinne, j a k chrzty, śluby, pogrzeby. O w i e l k o ś c i z g r o m a d z e ń ludności kurpiowskiej z okazji świąt świadczy fakt, ż e kościół, k t ó r e g o b u d o w ę r o z p o c z ę t o w 1719 г., m i a ł p o m i e ś c i ć 3 tys. o s ó b . 1 4 1 5 Poza realizowaniem więzi wyznaniowej misja o d g r y w a ł a rolę w życiu go­ spodarczym regionu. Targi, o d b y w a j ą c e się p o c z ą t k o w o trzy razy do roku, ściągały l u d n o ś ć z terenu Puszczy dla dokonywania wymiany handlowej. Przy­ wilej króla Jana I I I Sobieskiego dla 0 0 . Jezuitów z 1677 r. o b e j m o w a ł r ó w n i e ż prawo wybudowania browaru i karczmy, a także zezwolenie na prowadzenie wyszynku Z w i ę k s z a j ą c e s i ę znaczenie handlowe M y s z y ń c a znajduje wyraz w wyda­ nym w 1718 r. przez Augusta II przywileju na cotygodniowe targi w niedziele. O tworzącej się w o k ó ł misji osadzie i jej rozmiarach mamy informacje dopiero z k o ń c a X V I I I w. W e d ł u g lustracji starostwa o s t r o ł ę c k i e g o z 1789 г., na terenie M y s z y ń c a K o ś c i e l n e g o „ o p r ó c z licznego zabudowania znajduje się w i e l u r z e m i e ś l n i k ó w , garbarzy, drejarzy, stolarzy, kołodziejów, garncarzy, pie­ karzy" . 17 �M Y S Z Y N I E C I J E G O R 0 1 . A W T W O R Z E N I U WIĘZI P O N A D I . O K A L N Y C H 67 O roli gospodarczej osady misyjnej i korzyściach p ł y n ą c y c h z rozwijające­ go się handlu i rzemiosła świadczy fakt, ż e od p o ł o w y X V I I I w. starostowie o s t r o ł ę c c y ograniczali uprawnienia i przywileje j e z u i t ó w , d ą ż ą c do udziału w dochodach. Ostatecznym r o z w i ą z a n i e m tego problemu było z a ł o ż e n i e nowe­ go osiedla. T w ó r c ą nowej osady b y ł s m o l a r z Marcin zwany Martun, który osiadł po w o j n i e szwcdzko-polskicj na gruncie n a l e ż ą c y m do starosty o s t r o ł ę c k i e g o , którym w t y m okresie b y ł kanclerz koronny Jan M a ł a c h o w s k i . Na wykarczowanym gruncie o 10 staj i o d l e g ł y m od kościoła, Martun wraz z synami wysta­ w i l i obok smolarni budy mieszkalne. D a ł o to p o c z ą t e k osadnictwu na tym miejscu i d o p r o w a d z i ł o do powstania w 1741 r. osiedla zwanego Marluny, na terenie k t ó r e g o starostowie wystawili k a r c z m ę i zezwolili na organizowanie targów, c z e r p i ą c z nich dochody. W wymienionej p o w y ż e j j u ż lustracji z 1789 r. tak opisany jest Myszyniec, o k r e ś l a n y j a k o N o w y : „ Z a c z y n a się od strugi R o ż o g ą zwanej, na której jest staw zarosły zielskiem i k r z e w i n ą , na stawie tym jest młyn lecz dla zarośnięcia stawu, a przeto niedostatku wody rzadko mielący i ledwo na potrzeby browaru miewa w y d o ł a ć m o g ą c y . Za browarem i gruntami do niego p r z y ł ą c z o n y m i piaszczystymi i bagnistymi o staj i kilka wyżej rzeczona w i e ś Myszyniec N o w y czy M a r l u n y ma kształt w kwadrat wybudowana w ś r o d k u której stawiają leraz dom, k o m o r ę celną,. Grunta ta w i e ś ma piaszczyste i bagniste, lasów ż a d n y c h p r ó c z zarośli mniej zdatnych. Gospodarzy w tej wsi 23, 22 r z e m i e ś l n i k ó w , z a ś piekarzy 8, garncarzy 5, drejarzy 2, garbarzy 4. Gospodarze płacą c z y n s z ó w złotych 354 gr. 20. R z e m i e ś l n i c y płacą gajowego z l . 181. Z browaru wyżej wzmiankowanego i karczmy w lej wsi b ę d ą c e j , za propinację tudzież za miesz­ kalne od r z e m i e ś l n i k ó w i inne przychody za ś w i a d e c t w e m z ł o ż o n e g o kontraktu płaci J. R Zaleski d z i e r ż a w c z e złotych 4.000. Wieś ta b ę d ą c o mile tylko od granicy pruskiej odległa ma nadanych j a r m a r k ó w trzy Wieś ta Martuny do starostwa należąca przedzielona jest parkanem od P o ś w i ę l n c g o , które s i ę z a c z y na od kaplicy drewnianej S. Jakóba na lewej stronie będącej w swoim okręgu zabudowane i to P o ś w i ę t n e należy do kościoła parafialnego myszynieckiego, który b y ł przedtem misji X X Jezuitów. Zawiera w sobie P o ś w i ę t n e d o m ó w kilkadziesiąt, które posiedli różni rzemieślnicy i m i e s z k a ń c y , także k a r c z m ę , w której propinacja jako i innych domach na Poświętnym należy do probosz­ cza". Po zniesieniu zakonu j e z u i t ó w dekretem S t a n i s ł a w a Augusta z dnia 13 stycznia 1774 r. zamieniono misje na probostwo, a jezuici w M y s z y ń c u pozo­ stali jako księża diecezjalni. O s a d ę nazwano M y s z y ń c e m K o ś c i e l n y m lub P o ś w i ę l n e m . W 1740 r. została z a ł o ż o n a parafia K a d z i d ł o , do której w g . danych kolegium ł o m ż y ń s k i e g o p r z e s z ł o 15 wiosek z parafii myszynieckicj. Po l i k w i ­ dacji zakonu w c h o d z i ł y w jej skład 21 wioski w starostwie ostrołęckim i J3 wiosek w leśnictwie ł o m ż y ń s k i m . Z a m i e s z k i w a ł o ją okolo 3,5 tys. o s ó b i roz­ ciągała się na 6,5 m i l w z d ł u ż i 3,5 m i l wszerz. Od wschodu graniczyła z parafią Kolno, od południa z Nowogrodem i K a d z i d ł e m , od zachodu z Z a r ę b a m i K o ­ ś c i e l n y m i , g r a n i c ę p ó ł n o c n ą s t a n o w i ł y Prusy (Jemielity, 1975, s. 16). Z zachowanych m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h wynika, ż e przy kościele myszynieckim istniała szkoła elementarna. O m a w i a j ą c d z i a ł a l n o ś ć biskupa p ł o c k i e g o M i c h a ł a Poniatowskiego w latach 1773-1785, M . Grzybowski (1983, s. 8) �68 WANDA PAPROCKA pisze: „ K o m i s j a Edukacyjna, która w y d a ł a 2 0 . V I . 1774 r. «Przepis dla s z k ó ł e l e m e n t a r n y c h » składała troskę o utrzymanie tychże szkółek na p r o b o s z c z ó w [ . . . ] . Funkcje nauczycieli spełniali najczęściej miejscowi organiści c h o ć zda­ rzało się, ż e byli także dyrektorowie "ludi magistři" nie tylko we wsi k o ś c i e l n e j , ale i innych m i e j s c o w o ś c i a c h , s z c z e g ó l n i e gdzie parafia była rozległa. Na u w a g ę zasługują tu tereny Kurpiowszczyzny z parafią w Baranowie, Chorze­ lach, M y s z y ń c u gdzie w o d l e g ł y c h wsiach uczyli specjalni nauczyciele [...] B o l ą c z k ą było i to, ż e w wielu parafiach nauka o d b y w a ł a s i ę sezonowo tzn. p r z e w a ż n i e z i m ą , bo latem dzieci a n g a ż o w a n o do pasienia bydła i różnych p o s ł u g gospodarskich. Stwierdzili to wizytatorzy w parafiach G ó r n o , Lutocin, Janowo, Mazowsze, Myszyniec". Szkoła elementarna istniała prawdopodobnie j u ż przy misji jezuickiej j a k ­ kolwiek Historia Kolegium Ł o m ż y ń s k i e g o wspomina tylko o kształceniu m ł o ­ dzieży na p r z y s z ł y c h organistów, dla których istniała przy kościele b u r s a . Dla dalszego rozwoju M y s z y ń c a punktem z w r o t n y m było uzyskanie praw miejskich w końcu X V I I I w. Z a g i n i ę c i e dokumentu erekcyjnego było powodem wielu trudności i n i e p o r o z u m i e ń wynikających m.in. z braku d o k ł a d n e j daty uznania M y s z y ń c a za miasto, wyznaczenia jego granic, określenia praw i obo­ w i ą z k ó w z a r ó w n o o r g a n ó w administracji, j a k i m i e s z k a ń c ó w . Z n a l a z ł o to od­ bicie w licznych materiałach ź r ó d ł o w y c h z X I X w. 18 R ó ż n i c e w polityce r z ą d z ą c y c h w ł a d z pruskich i rosyjskich, przerwanych jedynie k r ó t k o t r w a ł y m okresem niezależności w ramach Księstwa Warsza­ wskiego, w y w o ł y w a ł y ciągłe zmiany w strukturze i systemie z a r z ą d z a n i a ad­ ministracji p a ń s t w o w e j i terenowej. R ó w n i e ż dokonywanie stale nowych po­ d z i a ł ó w administracji kraju nie sprzyjało stabilizacji i konstruktywnemu dzia­ łaniu w ł a d z miejscowych (Trzebiński, Borkiewicz, 1956, s. J, 5, 91). Pogłębiały ten stan rzeczy działania wojenne, jak i obciążenia na rzecz stacjonujących w wielu m i e j s c o w o ś c i a c h o d d z i a ł ó w wojskowych. Data uzyskania praw miejskich, j a k wynika z d o k u m e n t ó w zgromadzonych w zespole akt Komisji R z ą d o w e j Spraw W e w n ę t r z n y c h i zawartej w nich kore­ spondencji, nie została wyjaśniona jednoznacznie wobec zaginięcia dokumentu p r z y z n a j ą c e g o osadzie Myszyniec status miasta. W powszechnej ś w i a d o m o ś c i ó w c z e s n y c h władz administracyjnych j a k i m i e s z k a ń c ó w M y s z y ń c a , co znajduje odbicie w szeregu d o k u m e n t ó w , przy­ wilej erekcyjny wydany został przez Stanisława Augusta w 1792 r. Na tę datę p o w o ł y w a n o s i ę wielokrotnie (m.in.: Opisanie historyczne oraz topograficznostatystyczne miasta Myszyńca z 1820 г., w k t ó r y m stwierdzano: „Przywilej pierwszy miasta M y s z y ń c a nadany przez Najjaśniejszego Stanisława Augusta Króla Polskiego w ostatnich czasach panowania Jego" ^. O d w o ł y w a n o się do niej w dokumentach z lat n a s t ę p n y c h . R ó w n i e ż i w pro­ śbie skierowanej do G ł ó w n e g o A r c h i w u m Królestwa Polskiego przez Komisję R z ą d o w ą Spraw W e w n ę t r z n y c h o dokonanie kwerendy mającej na celu odna­ lezienie przywileju erekcyjnego mista M y s z y ń c a . Wydaje s i ę , że mylnie ł ą c z o n o tę datę z uzyskaniem indywidualnego aktu nadania praw miejskich osadzie Myszyniec. M o ż n a natomiast sądzić, że za akt erekcyjny przyjęto u c h w a ł ę z a w a r t ą w Konstytucji 3 Maja, która głosiła, ż e uznaje s i ę za miasto k a ż d ą wieś liczącą ponad 100 d y m ó w . 1 2 0 �M Y S Z Y N M i C I.JEGO ROI Л W T W O R Z E N I U WIljZI I ' O N A D L O K A I . N Y C I I 69 Uwiarogodnia tę hipotezę stwierdzenie, zawarte w prośbie m i e s z k a ń c ó w M y s z y ń c a skierowanej do króla w sprawie zezwolenia na b u d o w ę ratusza i p r z y ł ą c z e n i e okolicznych wsi. Brzmi ono następująco: „ P o w z i ą w s z y wiado­ m o ś ć n i e g d y ś W i e ś Mortuny a teraz miasteczko Myszyniec od 130-tu d y m ó w , że u c h w a ł a konstytucji za s z c z ę ś l i w e g o panowania Stanisława Augusta króla i Pana Naszego od r. 1792 dnia 3-go Maja dozwala że każda wieś która nad sto d y m ó w wynosi m o ż e być w miasto z m i e n i o n e " . -1 R ó w n i e ż m o ż n a p r z y p u ś c i ć , że za akt erekcyjny uchodził w ś w i a d o m o ś c i przedstawicieli w ł a d z M y s z y ń c a i wielu jego obywateli dokument wydany przez Króla Stanisława Augusta dnia I I maja 1972 r. z a b e z p i e c z a j ą c y przed n a d u ż y c i a m i starosty o s t r o ł ę c k i e g o m i e s z k a ń c ó w M y s z y ń c a . Zachowana kopia lego dokumentu s p o r z ą d z o n a byla z oryginału w U r z ę d z i e i Aktach Ziemskich powiatu o s t r o ł ę c k i e g o przez m i e s z k a ń c a M y s z y ń c a Józefa Marcinkowskiego. Tekst tego „glejtu" brzmi następująco: Stanisław August z Bożej Łaski Król Polski, W i e l k i K s i ą ż e Litewski, Ruski, Pruski, Mazowiecki, Zmudzki... oznajmujemy niniejszym listem naszym komu o tern wiedzieć należy - iż p o ł o ż o n ą nam jest przez P a n ó w rady, przy boku naszym b ę d ą c y c h , imieniem uczciwych m i e s z k a ń c ó w wsi Mortuny czy M y s z y ń c a zwanym do starostwa o s t r o ł ę c k i e g o należący, iż oni m i e n i ą c się być od urodzenia Jana Lubowidzkiego, gubernatora starostwa o s t r o ł ę c k i e g o , na osobach swoich pokrzywdzonymi, dalszej przemo­ cy tegoż o b a w i a j ą c się, a zatem suplikowano nam jest imieniem tychże uczci­ wych m i e s z k a ń c ó w wsi Myszyniec, a b y ś m y onych w protekcję naszą króle­ w s k ą przyjąć i list Glejt nasz od przemocy i gwałtu tegoż urodzonego Jana Lubowidzkiego do czynienia prawnie w sądzie naszym referenderyi koronnej w mniemane pokrzywdzenia d a ć i p o z w o l i ć raczyli, j a k o ż dajemy aż do z a k o ń ­ czenia sprawy i tychże m i e s z k a ń c ó w w protekcję naszą k r ó l e w s k ą przyjmuje­ my m o c ą którego listu glejtu naszego wolni być mają ciż mieszczanie myszynieccy z ż o n a m i d z i e ć m i i całym m a j ą t k i e m " . - W dokumencie tym Myszyniec określany jest jednak w dalszym ciągu j a k o w i e ś . Treść lego glejtu zdaje się w y k l u c z a ć m o ż l i w o ś ć wydania, w tym samym m i e s i ą c u i roku, aktu erekcyjnego dla M y s z y ń c a . W świetle uzyskanych m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h bezspornym wydaje się na­ tomiast fakt otrzymania praw miejskich przez Myszyniec za r z ą d ó w pruskich. O ż y w i o n e kontakty handlowe z s ą s i e d n i m i miastami pruskimi, a nawet wypad­ ki przesiedlania się r z e m i e ś l n i k ó w niemieckich na teren M y s z y ń c a , d ą ż e n i e do rozbudowy i p o w i ę k s z e n i a m o ż l i w o ś c i handlowych przez z w i ę k s z e n i e ilości j a r m a r k ó w , a k t y w i z o w a ł o l u d n o ś ć do walki o prawa miejskie. Dowodzi tego prośba m i e s z k a ń c ó w M y s z y ń c a skierowana do w ł a d z pruskich. Pismo to zna­ komicie charakteryzuje rolę g o s p o d a r c z ą M y s z y ń c a w tym okresie i jego z w i ą z k i z terenami p o ł o ż o n y m i w o k ó ł niego. Dlatego zacytuję obszernie frag­ menty lego dokumentu: „ D o t y c h c z a s większa c z ę ś ć m i e s z k a ń c ó w trudniła się rolnictwem, k t ó r e j e d n a k ż e z powodu zbyl z ł e g o piaszczystego gruntu m a ł o im dochodu p r z y n o s i ł o i to też pewnie jest powodem, że niektórzy z m i e s z k a ń c ó w u p r a w ę roli tylko jako zatrudnienie dodatkowe p r o w a d z ą , a zajmują się szcze­ gólniej miejskimi i r z e m i e ś l n i c z y m i c z y n n o ś c i a m i , czego oczywistym dowo­ dem jest, ż e obecnie lista r z e m i e ś l n i k ó w wynosi 98 i m o ż n a się s p o d z i e w a ć najlepszych w y n i k ó w przez wyniesienie tej osady do rzędu miast [...] wsiom �70 WANDA PAPROCKA okolicznym otworzy się s p o s o b n o ś ć łatwiejszego, p o m y ś l n i e j s z e g o s p i e n i ę ż e ­ nia swoich p r o d u k t ó w a tym samym daleko łatwiej będą mogli z a s p o k a j a ć n a j g w a ł t o w n i e j s z c potrzeby swoje P o ł o ż e n i e tego miejsca targowego jest także ze w z g l ę d u na bliskość granicy Prus Wschodnich jako też z powodu niezbyt wielkiej o d l e g ł o ś c i od innych miast tak dogodne, iż klasa ludzi, prze­ m y s ł o w y c h i r z e m i e ś l n i k ó w szczególniej miast Willenburga i Ortelsburga 4 do 5 m i l o d l e g ł y c h znajduje się ciągle w stosunkach handlowych z m i e s z k a ń c a m i M y s z y ń c a i tym jedynie p r z y p i s a ć należy, ż e kilkunastu kramarzy i profesjona­ listów osiedliło się w M y s z y ń c u , co by nigdy nie było miało miejsca gdyby nie zostali w stosunkach handlowych z p r z y l e g ł y m i miastami""' . 1 N i e w ą t p l i w i e w interesie w ł a d z pruskich leżało przychylne ustosunkowanie się do prośby m i e s z k a ń c ó w M y s z y ń c a , który otrzymawszy prawa miejskie m ó g ł stać się w a ż n y m punkiem wymiany handlowej m i ę d z y znajdującymi się pod zaborem rosyjskim terenami polskimi a p a ń s t w e m pruskim. Otrzymanie praw miejskich w czasie k r ó t k o t r w a ł y c h rządów pruskich s p o w o d o w a ł o , jak należy p r z y p u s z c z a ć , z a g i n i ę c i e w okresie późniejszym części d o k u m e n t ó w w tej sprawie i przekazanie reszty do archiwum b e r l i ń s k i e g o . W ł a d z e miejskie nie miały wskutek tego podstaw do egzekwowania szeregu p r z y w i l e j ó w nowo erygowanego miasta. T y m należy t ł u m a c z y ć ponowne (w roku 1826) starania m i e s z k a ń c ó w M y s z y ń c a o uzyskanie prawa urządzenia targu tygodniowego, tym razem od w ł a d z rosyjskich. W piśmie wystosowanym w lej sprawie do K o m i s j i R z ą d o w e j Spraw W e w n ę t r z n y c h motywowano te starania następująco: „z opisu historycznego miasta M y s z y ń c a raportem Komisji Wojewódzkiej z dnia 2 5 . I X . 1820 r. przedstawionego wyczyta Komisja R z ą d o w a , ż e miasto Myszyniec p r ó c z o ś m i u j a r m a r k ó w rocznie nie ma ż a d n e g o targu tygodniowego dla rzeczonego miasta. Nie m o ż n a w y n a l e ź ć przywileju erekcyjnego z k t ó r e g o by się p r z e k o n a ć m o ż n a b y ł o , jakie swobody i prawa t e m u ż nadanymi zostały p r ó c z listu glejtu zwanego przez Najjaśniejszego Augusta Króla Polskiego w roku 1792 wydanego, który przy raporcie z dnia 10 b.m. przesianym jest. Też miasto Myszyniec z położenia swego o d l e g ł y m b ę d ą c od miasta Ostrołęki o m i l 5, Kolna m i l 5, Chorzele m i l 5, Przasnysza mil 7 nie mając largu tygodniowego pozbawiony jest ł a t w o ś c i nabywania pierwszych potrzeb dla ich utrzymania i c h c ą c w takowe się p r z y s p o s o b i ć zmuszeni s ą do innych miast p o w y ż e j w y s z c z e g ó l n i o n y c h u d a w a ć s i ę , a przez co wystawieni są pomimo swego u b ó s t w a na znaczne koszty najmowania p o d w ó d dla sprowadzenia potrzebnych im w i k t u a ł ó w " . 2 4 Brak dokumentu erekcyjnego dla M y s z y ń c a p r o w a d z i ł r ó w n i e ż do konfliktu m i ę d z y skarbem królestwa a w ł a d z a m i miejskimi o dochody z propinacji kar­ czmy miejskiej. S p ó r ten, trudny do rozstrzygnięcia z baraku odpowiednich materiałów, d o p r o w a d z i ł do s z c z e g ó ł o w y c h (w lalach s z e ś ć d z i e s i ą t y c h X I X w.) p o s z u k i w a ń aktu erekcyjnego, z a r ó w n o w A r c h i w u m G ł ó w n y m K r ó l e s t w a Polskiego, j a k i aktach dyrektorialnych berlińskich. W świetle dotychczas uzyskanych z kwerendy archiwalnej m a t e r i a ł ó w ź r ó d ­ ł o w y c h najbardziej wyjaśniające tę spraw są dwa dokumenty: pismo G ł ó w n e g o A r c h i w u m K r ó l e s t w a Polskiego do Wysokiej Komisji R z ą d o w e j Spraw We­ w n ę t r z n y c h oraz prośba proboszcza myszynieckiego ks. Z a b ł o c k i e g o do bisku­ pa p ł o c k i e g o . W pierwszym z nich czytamy: „ W dopełnieniu reskryptu Wyso- �M Y S Z Y N I E C I J E G O R O L A W T W O R Z E N I U WIĘZI P O N A Ü L O K A L N Y C H 71 kiej K o m i s j i R z ą d o w e j Spraw W e w n ę t r z n y c h i Duchownych z dnia 20 Lutego (4 Marca) rb.w przedmiocie wynalezienia oraz przesłania w kopii p o ś w i a d c z o ­ nej przywileju erekcyjnego miasta M y s z y ń c a przez Króla S t a n i s ł a w a Augusta z dnia 12 maja 1792 nadanego, G ł ó w n e A r c h i w u m K r ó l e s t w a ma zaszczyt d o n i e ś ć iż po odbytej ścisłej tym celem kwerendy, tak w sumarj uszach i w sa­ mych k s i ę g a c h rok pomieniony o b e j m u j ą c y c h , przywilej taki nigdzie w y ś l e ­ dzonym nie został. P o n i e w a ż A r c h i w u m G ł ó w n e nie posiada akt kompletnych M e t r y k i Koronnej s z c z e g ó l n i e z ostatnich c z a s ó w panowania Króla S t a n i s ł a w a Augusta, z k t ó r y c h znakomita c z ę ś ć znajduje się w Petersburgu w A r c h i w u m przy 111 departamencie r z ą d z ą c e g o senatu, b y ć w i ę c m o ż e , że takowy t a m ż e wynalezionym zostanie. N a s t ę p n i e A r c h i w u m G ł ó w n e po przejrzeniu akt dyrektorialnych m i a n o w i ­ cie Prus Nowo-Wschodnich d o t y c z ą c y c h , w y k r y ł o akta z lat 1796 do 1806 w y ł ą c z n i e miasta M y s z y ń c a d o t y c z ą c e , w których m i ę d z y innymi znajduje się korespondencja w z g l ę d e m przemiany wsi kościelnej miasteczka osady targo­ wej Myszyniec ( K i r c h d o r f Marklflckken) na miasto nie p o w o ł u j ą c e się jednak na w c z e ś n i e j s z y przywilej erekcyjny z 1792"*"\ Prośba ks. Z a b ł o c k i e g o zawiera natomiast następujące stwierdzenia: „Pod­ ług o b o w i ą z k u mojego i dobrej chęci utrzymania wszystkiego w n a l e ż y t y m p o r z ą d k u j a k o proboszcz to wszystko, co dawniej trzymali i posiadali księża jezuici, a po skasowaniu j e z u i t ó w orygowane jest probostwo i to wszystko zadane i oddane z prawami i przywilejami, co s ł u ż y ł o k s i ę ż o m jezuitom a parcansequeus m o i m antecessorom, egzekucja myszynieckiego kościoła i jego d o c h o d ó w wykazana w y r a ź n i e . A ż dopiero po okupacji króla pruskiego części kraju polskiego dochody s ł u ż ą c e k o ś c i o ł o w i myszynieckiemu prawami i przy­ wilejami od k r ó l ó w polskich nadane służyły mu a ż do roku 1798 i były probo­ s z c z ó w myszynieckich n i e z a p r z e c z a l n ą w ł a s n o ś c i ą , jako to d o c h ó d z propina­ cji, brukowego i trzech j a r m a r k ó w roku dopiero wzmiankowanego, gdy rząd pruski i w i e ś Myszyniec w miasto z a m i e n i ł i szynku obywatelom d o z w o l i ł , tym sposobem d o c h ó d k o ś c i o ł o w i , czyli fundusz na utrzymanie w i k a r i u s z ó w ode­ brał" 2 6 Wydaje s i ę że na podstawie tego ostatniego dokumentu m o ż n a ściślej niż podają to pisma G ł ó w n e g o A r c h i w u m , w y m i e n i a j ą c e tylko lata 1796-1806 jako okres przejścia M y s z y ń c a na prawa miejskie określić, że akt erekcyjny pocho­ dzi z roku 1798, a w k a ż d y m razie w tym roku został wprowadzony w ż y c i e . 2 7 Wzrost ludności M y s z y ń c a z c h w i l ą erygowania go na miasto postępuje bardzo szybko. D z i e s i ę c i o k r o t n y wzrost ludności m i ę d z y 1798 a 1810 r. jest jeszcze j e d n y m argumentem p r z e m a w i a j ą c y m za przyjęciem roku 1798 za p r a w d z i w ą d a t ę nadania praw miejskich M v s z y n c o w i . W 1820 r. m i e s z k a ń c ó w jest j u ż 1215, d o m ó w mieszkalnych 1 4 9 \ W 1828 r. - 1380 m i e s z k a ń c ó w , d o m ó w 152. W 1844 r. - 1738, d o m ó w 155, w 1864 - 2000 m i e s z k a ń c ó w , d o m ó w 205. R o z w ó j M y s z y ń c a ma swoje ź r ó d ł o z jego znaczeniu j a k o miejsca zbytu p r o d u k t ó w rolniczych i hodowlanych i zakupu n i e z b ę d n y c h w gospodarstwie a r t y k u ł ó w konsumpcyjnych. Znaczenie j a r m a r k ó w było bardzo d u ż e . Ś w i a d c z ą o tym akta z a w i e r a j ą c e materiały d o t y c z ą c e d z i e r ż a w y d o c h o d ó w jarmarkowcgo, stanowego i brukowego, które s ą dowodem w a l k i konkurencyjnej m i ę d z y -i �72 WANDA PAPROCKA kolejnymi d z i e r ż a w c a m i dla olrzymania bądź przedłużenia dzierżaw, j a k rów­ nież wykazy d o c h o d ó w jarmarkowego i brukowego oraz liczne prośby o z w i ę ­ kszenie ilości j a r m a r k ó w . W e d ł u g „ D z i e n n i k a U r z ę d o w e g o " guberni płockiej w 1851 r.~ w M y s z y ń c u o d b y w a ł o się 6 j a r m a r k ó w w następujące dni: I) w ś r o d ę po Trzech K r ó l a c h , czyli po 25 grudnia w g kalendarza p r a w o s ł a w n e g o , a po 6 stycznia w g kalen­ darza katolickiego; 2) po Zwiastowaniu NP M a r i i ; 3) po Świętej Trójcy; 4) po W n i e b o w z i ę c i u NP M a r i i , czyli po dniu 3 w z g l ę d n i e 15 sierpnia; 5) po Ś w i ę t y m Michale, czyli po 17 w z g l ę d n i e 29 w r z e ś n i a ; 6) po Ś w i ę t y m Marcinie, czyli po 20 października w z g l ę d n i e I 1 listopada. Targi ustalano w piątki co tydzień. Znaczenie j a r m a r k ó w dla rozwoju gospodarczego M y s z y ń c a podkreślają prośby m i e s z k a ń c ó w o z w i ę k s z e n i e ich ilości. W jednej z nich czytamy m.in.: „ J a r m a r k u , których dawniejszymi laty b y w a ł o w mieście M y s z y ń c u po 12, a ostatnimi laty po 8 najmniej, w tym roku do 6 zmniejszone zostało. Zniesienie d w ó c h j a r m a r k ó w rocznic byłoby najdotkliwszym ciosem dla dorobku miesz­ k a ń c ó w samego miasta M y s z y ń c a i okolicznych w ł o ś c i a n . L u d n o ś ć miasta składa się z samych tylko r z e m i e ś l n i k ó w , r ę k o d z i e l n i k ó w i fabrykantów [...] Grunta miejskie piaszczyste i nieurodzajne nie dają m o ż l i w o ś c i do zajmowania się ich u p r a w ą rolniczą i dlatego wszyscy rzucić się m u s z ą do p r z e m y s ł u , r z e m i o s ł aby mieli czym o p ł a c a ć podatki i w y ż y w i ć swoje familie. W takim p o ł o ż e n i u rzeczy całą n a d z i e j ę e g z y s t e n c j i m i e s z k a ń c ó w miasta na u ł a t w i o n y m odbycie w y r o b ó w i fabrykatów swoich [...] Jarmarki mają tę s a m ą w a r t o ś ć dla w ł o ś c i a n okolicznych. Grunta są n ę d z n e i z samych w y d m składające się. Miasto Myszyniec j a k o najbliższe dla nich miejsce odbytu p r o d u k t ó w z b o ż o ­ w y c h i inwentarzy, ma w p ł y w na ich egzystencję, albowiem inne miasta naj­ mniej o 5 m i l drogi o d l e g ł e nie są przez nich w tym celu u c z ę s z c z a n e dlatego że p ę d z e n i e inwentarza na laką o d l e g ł o ś ć w a r t o ś ć jego o wiele zmniejsza i ż e odbycie tej dalekiej drogi dla zdobycia przedmiotu niewielkiej wartości jest dla biednego w ł o ś c i a n a n i e o p ł a c a l n y m i c i ę ż k i m " " ' . 9 0 Wraz z rozwojem M y s z y ń c a i z w i ę k s z e n i e m się jego roli w procesie kształ­ towania się gospodarki towarowej jako ośrodka wymiany produkcji rolnej i rzemieślniczej z w i ę k s z a się ilość osób o d g r y w a j ą c y c h c z y n n ą rolę w handlu i rzemiośle. Z zestawienia m a t e r i a ł ó w archiwalnych m o ż n a określić liczbę rzemieślni­ k ó w - m i e s z k a ń c ó w M y s z y ń c a w końcu X V I I I i X I X w.: Lata 1789 Liczba r z e m i e ś l n i k ó w 19 (razem z p r z e m y s ł e m i handlem). 1797 98 1830 99 1864 90 Ten znaczny wzrost liczby r z e m i e ś l n i k ó w między 1789 a 1797 rokiem m o ż n a by p r z y p i s a ć faktowi uzyskania praw miejskich przez Myszyniec, ale wydaje się, ż e należałoby być o s t r o ż n y m w wysuwaniu takich w n i o s k ó w . B y ć m o ż e , w spisie w 1797 г., tak jak i w lustracji z 1789 г., nie u w z g l ę d n i o n o o s ó b m i e s z k a j ą c y c h na terenie M y s z y ń c a K o ś c i e l n e g o . Na tym terenie m i e s z k a ł o wielu r z e m i e ś l n i k ó w . Połączenie obu części M y s z y ń c a Nowego i K o ś c i e l n e g o w momencie powstania miasta z m i e n i ł o , jak należy sądzić, zasady dokonywa- �M Y S Z Y N I E C 1 J E G O R O L A W T W O R Z E N I U WII-ZI 1 ' O N A D I . O K A I . N Y C I I 73 nych spisów. Najdokładniejszy spis r z e m i e ś l n i k ó w z wymienieniem rodzajów r z e m i o s ł i nazwisk p o s z c z e g ó l n y c h r z e m i e ś l n i k ó w istnieje dla 1830 r. Jest to lista imienna z a r o b k u j ą c y c h w mieście M y s z y ń c u . Wymienia ona stolarzy, cieśli, k a p e l u s z n i k ó w , rzeźników, tokarzy, k r a w c ó w , kuśnierzy, kołodziejów, bednarzy, s z e w c ó w , garncarzy, piekarzy, farbiarzy. Obraz miasta M y s z y ń c a , jego zabudowy okolo lat czterdziestych X I X w. (odtworzona na podstawie m a t e r i a ł ó w archiwalnych) p r z e d s t a w i a ł się następująco: „ d o m ó w mieszkalnych było 155, w tym 6 murowanych, studni kancelaryjnych do ciągnienia wody kołami 5, szopa drewniana gontami kryla na skład narzędzi ogniowych, plac kancelaryjny na k t ó r y m wybudowali łaźnię, plac kancelaryjny na k t ó r y m Gąsiewski gorzelnie p o b u d o w a ł " . Analizując dane z p o s z c z e g ó l n y c h lat należy p o d k r e ś l i ć , że w stosunku do wzrostu ludności miasta bardzo wolno rozwija s i ę budownictwo. W 1810 r. mamy wykazane 148 d o m ó w na 2115 m i e s z k a ń c ó w . W 1844 r. liczba ludności miasta wynosi j u ż 1738 o s ó b , d o m ó w natomiast jest zaledwie o 7 w i ę c e j . Wydaje się, ż e istniały pewne ograniczenia w p o w i ę k s z a ­ niu obszaru miasta i jego rozbudowy. Ś w i a d c z y o tym kilkakrotna prośba w ł a d z i m i e s z k a ń c ó w M y s z y ń c a o nowe grunta bądź wykorzystanie wolnych na tere­ nie miasta. W jednej z nich czytamy: „I aby dla wielkiego u c i e m i ę ż e n i a p r z y l e g ł e wioski p r z y ł ą c z o n e być mogły na przedmieścia lego miasteczka, 2 ° aby grunt do probostwa należący zawierający dwie trzecie części całej mapy, a któren b e z u ż y t e c z n i e o d ł o g i e m leży przez pomiar w użytek m i e s z k a ń c o m oddanym został, 3 ° aby k a r c z m ę z d e z e l o w a n ą p o w i a t o w ą w przodku miasta 3 1 r o z e b r a ć kazano a mieszczanie kosztem swoim i dobra c a ł e g o miasta Ratusz , i-"32 wystawie mogli O znaczeniu, jakie pełnił Myszyniec w rozwoju gospodarczym okolicznych wsi świadczy wzrost d o c h o d ó w z d z i e r ż a w y jarmarkowego i brukowego. W la­ tach 1842-1844 w y n o s i ł on 179,85 rubli (dzierżawa trzyletnia) w latach 18651867 - 460,45 rb. W p ł y w y te przekraczały w b u d ż e c i e kasy miejskiej dochody otrzymywane za wyszynk trunków. G ł ó w n y m przedmiotem handlu na jarmar­ kach i largach myszynieckich w ciągu wieku X I X bylo bydło, trzoda chlewna i konie, s t a n o w i ą c e także podstawowy obiekt eksportu do Prus. W opisie largu myszynieckiego z 2 poł. X I X w. W. Olszewski (1970, s. 212-219) w y r a ź n i e podkreśla jego specyficzny charakter. Pisze on m.in.: „Przez c a ł ą d ł u g o ś ć miasta i na całym rynku bardzo obszernym, nic więcej lu nie zobaczysz - lylko b y d ł o , konie, a p r z e w a ż n i e wiepsze, których po parę lub nawet kilka tysięcy szluk na każdy jarmark pędzają; chcąc kupić z t r u d n o ś c i ą i to najwięcej korzec, m o ż n a z n a l e ź ć . O p r ó c z tego innych p r z e d m i o t ó w w bar­ dzo niewielkiej wystawiają na tych jarmarkach ilości, trochę narzędzi i s p r z ę ­ tów wyrabianych przez r z e m i e ś l n i k ó w , trochę norymberszczyzny ot i wszy­ stko. Wartość p r z y p ę d z o n y c h na jarmark inwentarzy m o ż n a przypuszczalnie o c e n i ć przynajmniej na 30 do 40 tysięcy rubli z. których to inwentarzy 3/4 do Prus w y c h o d z i " . Przedstawiony materiał ź r ó d ł o w y nasuwa szereg istotnych refleksji d o t y c z ą ­ cych rozwoju M y s z y ń c a . Punktem zwrotnym w tym procesie była n i e w ą t p l i w i e zamiana misji jezuickiej na probostwo oraz konsekwentna polityka administra­ cji świeckiej, która dążyła do objęcia swoimi w p ł y w a m i p o w s t a j ą c e g o o ś r o d k a życia gospodarczego terenu Puszczy Kurpiowskiej. Dalsze ograniczenie zna- �74 WANDA l'AI'ROCKA czenia, podlegającej w ł a d z y kościelnej części M y s z y ń c a , z w i ą z a n e bylo z uzy­ skaniem statusu miasta i likwidacją d o c h o d ó w k o ś c i e l n y c h p o c h o d z ą c y c h z na­ danych misji dawniej przywilejów. Dla zobrazowania znaczenia tego faktu m o ż n a p o s ł u ż y ć się s ł o w a m i proboszcza myszynieckiego, który r e l a c j o n o w a ł ten stan rzeczy w ł a d z o m zwierzchnim w s p o s ó b pelen ekspresji: „Jak ciało utrzymuje się pokarmem, tak to miejsce u t r z y m y w a ł o się propinacją ( k a r c z m ą ) , jarmarkami, w s i ą i w r ę b e m w o l n y m . W z i ą ć ciału pokarm, wszystkie członki mdleją i opadają; przez objęcie przeznaczonego funduszu t o ż s a m o w i d a ć tu w gospodarstwie k o ś c i e l n y m i rolniczym od c h w i l i , gdy z o s t a ł mu o d j ę t y " . 3 3 O zmienionej sytuacji ekonomicznej probostwa świadczy r ó w n i e ż cytowana j u ż korespondencja z 1821 r. m i ę d z y proboszczem myszynieckim a biskupem p ł o c k i m i K o m i s j ą R z ą d o w ą Spraw W e w n ę t r z n y c h . Odebranie d o c h o d ó w z targów i karczmy, a ponadto o b c i ą ż e n i e podatkami miejskimi, p o z b a w i ł o kościół znaczącej roli gospodarczej nie z m n i e j s z y ł o jednak jego znaczenia jako ośrodka ponadlokalnej więzi religijnej. Z a s i ę g o d d z i a ł y w a n i a parafii był terytorialnie duży, mimo dokonywanych p r z e s u n i ę ć jej granic na rzecz nowo powstałych kościołów, np. w Kadzidle. Ś w i a d c z ą 0 znaczeniu parafii myszynieckiej rozmiary b u d y n k ó w k o ś c i e l n y c h , przekra­ czające w i e l k o ś c i ą potrzeby samego miasta, ich rozbudowa i coraz bogatsze w y p o s a ż e n i e oraz liczne uroczystości k o ś c i e l n e g r o m a d z ą c e tłumy wiernych z okolicznych terenów. N a l e ż y p r z y p u s z c z a ć , że organizowanie o k a z a ł y c h pro­ cesji w których uczestniczyły w strojach ludowych cale wsie z c h o r ą g w i a m i 1 obrazami, powszechne jeszcze w X X w. posiadały d a w n i e j s z ą X l X - w i e c z n ą tradycję. Wprawdzie nie sprzyjała tej konsolidującej roli kościoła trudna sytuacja materialna parafii, która z m u s z a ł a do egzekwowania (często rygorystycznie) od wiernych świadczeń na jej utrzymanie, co było przyjmowane z oporami wobec niskiego poziomu życia i bardzo ograniczonych d o c h o d ó w m i e s z k a ń ­ c ó w Puszczy. J e d n a k ż e te, do pewnego stopnia incydentalne fakty, z w i ą z a n e ze sposobami p o s t ę p o w a n i a i cechami osobowymi danego duszpasterza nie umniejszały znaczenia parafii w tworzeniu nie tylko wyznaniowej, ale i kultu­ rowej więzi p o n a d l o k a l n e j . 34 35 Myszyniec - miasto, jak w y k a z a ł y materiały ź r ó d ł o w e , rozwijało się w tym czasie na terenie dawnej osady Marluny jako centrum gospodarcze Kurpiowsz­ czyzny pod a d m i n i s t r a c j ą s t a r o s t ó w o s t r o ł ę c k i c h . R o z w ó j M y s z y ń c a m i a ł swo­ j e ź r ó d ł o w znaczeniu jego jako miejsca zbytu p r o d u k t ó w rolnych i hodowla­ nych oraz zakupu n i e z b ę d n y c h w gospodarstwie a r t y k u ł ó w konsumpcyjnych. D u ż ą rolę o d e g r a ł a bliskość granicy pruskiej. W okresie kiedy Kurpiowszczy­ zna znalazła się w granicach państwa pruskiego, tj. od 1795 r. do 1807 r. nastąpiło nie tylko z w i ę k s z e n i e wymiany handlowej, ale i osiedlanie się „kra­ marzy i p r o f e s j o n a l i s t ó w " z sąsiednich Prus Wschodnich, jak wspomina cyto­ wany j u ż raport d o t y c z ą c y zamiany miejsca targowego Myszyniec na M i a s t o . Ustanowienie w późniejszym okresie komory celnej w M y s z y ń c u , n a s t ę p n i e przeniesienie do D ą b r o w y , o g r a n i c z a ł o te b e z p o ś r e d n i e kontakty ale nie z l i k w i ­ d o w a ł o wymiany handlowej, w pierwszym rzędzie handlu b y d ł e m , uzależnia­ j ą c j ą jedynie od w y s o k o ś c i aktualnych taryf celnych. 36 �M Y S Z Y N J B C J J l i G O K O L A W T W O R Z E N I U WIljZI l ' O N A D L O K A L N Y C l I 75 N a l e ż y jeszcze z w r ó c i ć u w a g ę na fakt, ż e charakter gospodarki kurpio­ wskiej, niski poziom produkcji rolnej, niekorzystna sytuacja agrarna gospo­ darstw sprzyjały rozwojowi zajęć pozarolniczych, m.in. przemysłu domowego. Przedmiotem zbytu były wyroby tkackie, przede wszystkim płótno, wyroby z drewna, produkcja kowalska i inne. Sprzyjało to rozwojowi targów i jarmar­ ków, tradycyjnym formom organizacji handlu na w s i . N i e w ą t p l i w i e m o ż l i w o ś c i rozwoju gospodarczego m ó g ł u z y s k a ć Myszyniec dzięki wyniesieniu go do rzędu miast, j a k k o l w i e k w klasyfikacji miast Księstwa Warszawskiego, a na­ s t ę p n i e K r ó l e s t w a Kongresowego, należał do najniższej I V klasy. Ten, m o ż e nie zawsze jednolicie postępujący, zc w z g l ę d u na szereg uwarun­ k o w a ń z e w n ę t r z n y c h , rozwój M y s z y ń c a jako o ś r o d k a ponadlokalnych więzi gospodarczych z o s t a ł w pewien s p o s ó b zahamowany w momencie odebrania mu praw miejskich na mocy ukazu carskiego z dnia J czerwca 1869 r. Przypisy ^ Puszcze, lasy, boty w Księstwie Mazowieckim K o r o n n a Lustracja X V I I I , nr 4 k. 144; Rewizja dóbr W wojev\ówtłzlwic rawskim, płockim kixUewskicit województwa C z a r t o r y s k i c h w K r a k o w i e , sygn. 3067, s. 715; Inwentarz prowcnlów i mazmvieekitit z ok. 1566 /:, A G A l ) : M e t r y k a mazowieckiego wszelkich 1565 г., R k p . B i b l i o t e k a M u z e u m X X starostwa łomżyńskiego, 15X0 г.. A G A D : A r c h i w u m Skarbu K o r o n n e g o , L V I , t. . V I I I , k. 49. - A O A D : Dokument p e r g a m i n o w y 8696. ^ Patrz też: Opis iiistoiyczny akt. nr 1991. miast w gub. płockiej. Dział starych d r u k ó w i rękopisów B i b l i o t e k i Publicznej miasta Warszawy, A R S J ( A r c h i w u m R z y m s k i e T o w a r z y s t w a Jezusowego); C a l . Brev. 1700-1710, L i t h . 57 ( f o t o k o p i e j . t. 105. к. 179; 4 Personarían Provineiae Litítttana Sor, Catalogas Jesu. A R S J , C a l . Brcv. 1728-1729. L i l h . 58. I . 106; Cat Brev. 1731-1732. L i t h . 58; C a l . Brev. 1737-1738. L i t h . 58. 5 6 A R S J , Historia 7 A R S J , Historia..., 8 A R S J , Historia CollcgiiŁomżensis Societalis Jesu, A n n i 1694, 1640-1695. L i l h . 43-249, I . 43. k. 257. A n n u s 1696-1704, L i l h . 44-127, I . 44. k. 132. Resitleitliae Misieniss Societal's Jesu, A n n o 1698, 1 j t h . 44-127, I . 44. k. 132. ^ W M y s z y ń c u staraniem misjonarzy p r z y k r y ł o dachem kościół i wieżę z krzyżem oraz kopula z pozłacani) k u l ą . Na czterech rogach kościoła umieszczono pozłacane krzyże. W ołtarzu - obraz M a t k i Boskiej z Dzieciątkiem w e wspanialej pozalacanej ramie. We w n ę t r z u z n a j d o w a ł a się bogato zdobiona ambona i chór. wsparty na okrągłych k o l u m n a c h . A R S J . Historia..., A n . 1701, 1696-1704, L i t h . 44-342, 1. 44. k, 3 6 0 . 1 0 A R S J , Historia..., 1705-1710, L i l h . 45-24. k. 23; także J e m i e I i t y. 1975. s. 22. ^ ' ..Tego roku rozpoczęto budowę kościoła na fundamentach, jakie zoslaly po spalonym przed dziesięcioleciem przez w r o g ó w wiary katolickiej kościele. Kościół ten pomieści 3 tysiące l u d z i " , ARSJ, Historia.... Annus D o m i n i 1719, 1717-i 772, L i t h . 4 7 - 1 , t. 54, k. 117. A n n i 1723, 1723-1729, L i l h . 48,1.55. k. 67; W H i s t o r i i K o l e g i u m Ł o m ż y ń s k i e g o z 1725 r. czytamy, że w M y s z y ń c u , 1_ Historia..., „gdzie stoi d o m dla w i e l u misjonarzy, kościół tejże misji wyposażono w ołtarze rzeźbione przez cenionych artystów. Siedem ołtarzy w y k o n a l i artyści z Gdańska dzięki hojności p. Stawskiego, lego miejsca specjalnego patrona i dobroczyńcy. Na Świętego St. K o s i k i dużo ludzi zeszło się d o kościoła.'"; Historia.... 13 b l Misiensis 1723-29. L i l h . 4 8 - 1 , I . 55. k. 69. ( A R S J . Annus Collegii Soscietatis Łomżensis Soc. Jesu. A n n i D o m i n i 1693. 1640-1 704. I.ith. 43-294. t. 43. k. 3 0 3 ; Лппиае Jesu, A n n u s 1689. 1678-1689. L i l h . 42-244. t. 42, k. 263; Линии Collegy Łomżensis licsitlentia Soc. Jesu. A n n u s D o m i n i 699, 1696-1704, L i l h . 44-34. t. 44. k. 37. 1 5 Historia.... A n n u s 1719. 1717-1772, L i l h . 4 7 - 1 . 1.54, k. 117. W d o k u m e n c i e t y m c z y l a m y : ,.tymże O j c o m p o z w a l a m y ażeby mogli w y k o ń c z y ć b u d o w y karczmy w lesie niechybnie dla p o ż y t k u tegoż, na oczyszczonej i uprawianej przestrzeni p r o w a d z i ć w y s z y n k napilku lak zakupionego jak i przygotowanego na miejscu, z a r ó w n o dla mieszkańców, j a k i p r z y b y s z ó w . D l a tychże pomieszczeń klaszloru a m i a n o w i c i e b u d y n k ó w : szkoły, b r o w a r u i karczmy zezwalamy na bezpieczne i w o l n e w y c i n a n i e drzewa w lasach tychże do uż> tku d o m o w e g o a lakże na w y s z y n k różnych napojów. T o w s z y s t k o zainteresowanym, zwłaszcza zaś w i e l m o ż n e m u Janowi Kos. staroście naszemu oslrolęckiemu obecnemu, a lakże strażnikom leśnym polecamy, aby b y ł o w i a d o m y m " . Przywileje.... 1828, s. 132-134. ' ' A G A D . A r c h i w u m Skarbu K o r o n n e g o ( A S K ) . X L V I . nr 166. /.//. 1 ^ 8 Historia.... A n n u s D o m i n i 1739, 1730-1742. L i t h . 49-178, I . 54. k. 1 8 1 . A G A D , K o m i s j a Rządowa S p r a w W e w n ę t r z n y c h ( K R S W ) . nr miasta Myszyńca w województwie płockim obwoilzie ostrołęckim 1820 r. �76 WANDAPAPROCKA Wewnętrznych z (hita 4ll(¡ kwietnia 1S61 r. A G A D , K R S W , nr 4408. Akta tyc 2 1 śniejszego ^ Króla Augusta Saskiego z 1X10 г. Fryderyka A G A D , K R S W , nr 4412, v o l . V. Kopia urzędowa i Akt Zieittskich powiatu ostrołęckiego *"* A G A D , K R S W , 4412, vol .V. 'tłumaczenie 2 listu glejtu oddana przez Józefa Marcinkowskiego ze wsi Myszyniec do Urzętht 10 marca 1X20 r. z akt popruskich dotyczttce zmiany ostu/y targowej Myszyniec na miasto, 1797 r. ' ' A G A D , K R S W . nr 4 4 ) 0 , v o l . ! ] ] . A G A D , K R S W , nr 4412. v o l . V. 2 5 ~ - b / Tamże. Jak w y n i k a z. listu skierowanego do K r ó l a Fryderyka Augusta Saskiego przez mieszkańców M y s z y ń c a , autorzy w i d z ą rolę w ł a d z pruskich j e d y n i e w potwierdzeniu aktu erekcyjnego króla Stanisława Augusta. Pis/ą oni: „ O b y w a t e l e miasteczka M y s z y n i e c na moey konstytucji posiadając 130 d y m ó w w e wsi p i e r w e j z w a n e j M a r l u n y o t r z y m a l i p r z y w i l e j i wszelkie p r e r o g a t y w y miasta, które rząd pruski p o t w i e r d z i ! . . . " , A G A D , K R S W , nr 4408. 2 8 A G A D , K R S W , nr 4206, Opisanie histoiyczjte.... A G A D . K R S W . nr 4412, v o l . V. Dziennik urzedouy gubernii płockiej A G A D , K R S W , ni" 4412, v o l . V. Józef imieniem swym i mieszkańców satnego miasta Myszyńca, tudzież A D A G , K R S W , nr 4 4 1 1 . v o l . IV, ll_Wv/.: nierucltoinoici znajdujących się i 1851, Zyltyb uprasza o przywrócenie icłościnn w/amoicią nr 2. и- mieście zmnie/iiouych rzą{Jo\iych parafii Myszyńcu jarmarków a to tnyszynieckiej, kasy miasta Myszyńca bęil({cycttprzy rewizji za 1X39 r opisanych. ~ - A G A D , K R S W , nr 4408. A kia tyczące się miasta Myszyńca, departamentu 1'loek, prośba tttieszkańców... ^ A . Dobrski do dziekana, Myszyniec 29 I X 1877. A r c h i w u m Diecezji w Łomży, sygn. 320, k. 147, cyt. za: J e m i e I i t у M A G A D , K R S W , nr 4409, v o l . I!. 1'rzykladem świadczącym o sile o d d z i a ł y w a n i a kościoła na społeczność parafialną 1975. s. 15. był m.in. fakt przyjęcia i stosowania głoszonych z ambon zasad trzeźwości, akcji, przeprowadzanej w w i e l u parafiach w k r a j u . Jej bezpośrednim s k u t k i e m b y l a likvvidacja karczmy w M y s z y ń c u , którą z a m i e n i o n o na koszary dla stacjonującego w mieście w o j s k a . A G A D , K R S W , nr 4412, v o l . V. Pismo Gubernialnego - 1 6 do Komisji Rządowej S¡>raw Wewnętrznyelt, Rzíjdu 11 23 października 1864 r. A G A D , K R S W , nr'4409, vol I I . LITERATURA G r z y b o w s k i M. 1 983 Kościelna działalność Michala Jerzego Poniatowskieg Biskupa Płoc­ kiego 1773-1785, [ w : ] Studia z liisiorii kościoła w Polsce, t. 7. Historia Polski 1858 Historia Polski, t. 1, cz. 2, Warszawa. J e m i e l i t y W. 1975 Parafie Puszczy Kurpiowskiej, Łomża. K o ś c i e s z a - Z a ł u s k i Ł. 1911 Najstarszy opis Puszczy Kurpiowskiej (tłum. z łac. J. Baranowski), „ Z i e m i a " , nr 18. K r y ń s k i A. 1880 Stanisława Skrodzkiego porządek prawa bartnego, A r c h i w u m K o m i ­ sji Historycznej, t. 3, K r a k ó w . K r z y w i c k i L. 1962 Kurpie, [ w : ] L . К r z у w i с к i , Artykuły, rozprawy 1892, t. 6, War­ szawa. O l s z e w s k i W. 1870 Od Myszyńca, „ G a z e t a Rolnicza", nr 22, Warszawa. P o k r o p e k M. 1965 Transport i komunikacja na Kurpiach, [ w : ] Kuprie. Puszcza Zielona, t. 3, W r o c ł a w . �M Y S Z Y N I E C I J E G O R O L A W T W O R Z E N I U WIĘZI 1 ' O N A D L O K A L N Y C H 77 Przywileje 1828 Przywileje nadania i swobody przez królów polskich, książąt mazo­ wieckich i biskupów płockich udzielone miastom województwa płockiego, ze­ brane staraniem H. Gawareckiego, Warszawa. Słownik Geograficzny 1885 Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego, Warszawa, t. 6. T r z e b i ń s k i W., B o r k i e w i c z A . 1956 Podziały administracyjne Królestwa Polskiego w okresie 1915-1918, Warszawa. W ó j c i c k i K., N i s z c z y c k i K. 1843 Prawo bartne, Biblioteka S t a r o ż y t n y c h Pisarzy Polskich, t. 14, War­ szawa. Wanda Paprocka T I I E R O L E O F M Y S Z Y N I E C IN F O R M I N G T H E S U P R A L O C A L SOCIAL TIES Summary The most important role for consolidating local communities was that of the centres converging the supralocal economic, social and cultural connections of a given territory. Mys­ zyniec was such a centre for the region of north-eastern Mazovia, namely for the area caalled Kurpie. Once a village, then a small town, later became M y s z y n i e c more a village than a town again. Erom the very beginning of its existence had an important role in the historical develop­ ment of the region. The article follows the history of the locality reaching back as far as the founding of the mission of Jesuits there till the loss of c i v i c rights in 1870. The settlement on the area of the Kurpie Forest had begun at the end of the sixteenth century and at the beginning of the seventeenth. At first the influx of population had a seasonal character; greater stabilization came in the second halfth of the seventeenth cent. Because of the growing surge of settlers, also from neighbouring Prussia Jesuits undertook a missionary action there. It aimed not only at reinforcing the religiousness of the inhabitants but also at counteracting the growing influence of Protestantism. T h e first mission was founded at the time of the reign of Jan Kazimierz. In the document obtained from the king, granting Tie priviledge of three annual markets the name M y s z y n i e c had been mentioned-for the first time. T h e next priviledges were granted to the mission by the king Jan Sobieski (school, brewery, inn) and the king August III (for the weekly markets in the village of M y s z y n i e c ) . The centre of the parish of M y s z y n i e c had been first a small chapel, later a wooden and then a stone churches were built. Apart from reinforcing religious ties the mission played an important role for the economy of the region. Every week the markets attracted the inhabitants of the area of the Forest and goods could be exchanged there. After the Jesuit Order had been abolished by the decree of the king S t a n i s ł a w August the mission was changed into personage and the Jesuits remained as diocesan priests. A n important point in the development of M y s z y n i e c was obtaining the c i v i c rights of a town at the end of the eighteenth century. In the years between 1789 and 1810 the number of population grew ten times, in 1864 there were two thousand inhabitants of the town and 205 houses. Such development of the locality was caused by its role of a place where agricultural products were sold and peasants could buy everything they needed in their households. A s thetown developed, there were more and more people engaged in trade and craft. For example in �78 WANDA PAPROCKA 1789 there were 19 craftsmen in M y s z y n i e c while in 1864 their number ammounted to 90. T h e growing meaning of M y s z y n i e c as the local trade centre can be also proved by the growlh of incomes coming from the market taxes in the budget of town council. T h e expansion of the town as the supralocal centre was set back once the decree of the Russian Tsar abolished ils c i v i c rights as a town in 1869. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypck � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/71340cd21c20fba95ca49dc516841de6.pdf 702b32a15e4bea12a1ce69556c821e28 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4088 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3815 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1956 t.10 z.3; s.129-130 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA NR 3 ROK 1956 T R E Ś Ć : R o z p r a w y Str. Tadeusz Seweryn Żywot i dzieło powsinogi beskidzkiego Jędrzeja Wawry 131 Agnieszka Dobrowolska Materiały do Zachodniego 158 M a t e r i a ł y Zofia Głowa ludowej kultury artystycznej Pomorza a r c h i w a l n e PIS Materiały do mapy ośrodków garncarskich w Polsce. Cz. I I Z historycznego 190 archiwum R. Reinfuss Konkursy dla prządek i tkaczy w X V I I I w 196 M. Gutkowska-Rychlewska Zabawki dziecinne w I poł. X V I I I w 196 Jerzy Zanoziński -Rzeźbiarze wiejscy w okręgu miasta Krakowa . P A Ń S T W O W Y I N S T Y T U T . . 197 S Z T U K I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f4e51eb35a1a4f58482cd5e32548ee8d.pdf 41b06d434a19c0482474184355c9f700 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4084 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Subject The topic of the resource twórcy ludowi Błaszczyk, Feliks - rzeźbiarz ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3814 Title A name given to the resource Wspomnienie o rzeźbiarzu kujawskm Feliksie Błaszczyku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.2; s.135-136 Creator An entity primarily responsible for making the resource Znamierowska-Prüfferowa, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Chrystus Frasobliwy. Rzeźba wana. Wyk. Feliks Błaszczyk rodowe w Poznaniu, nr inw. w drzewie polichromo­ w 1947 r. Muzeum Na­ E 89. Fot. Jan Swiderski. WSPOMNIENIE O RZEŹBIARZU KUJAWSKIM FELIKSIE BŁASZCZYKU D n i a 26 g r u d n a 1955 r. po d ł u g i e j s p o ł e c z n e m u o z m i e n i o n y m c h a r a k ­ ne z a w o d y — b u d o w a ł c h a t y , w y ­ chorobie z m a r ł w N i e s z a w i e 86-let- terze, b o w i e m r z e ź b y jego z a k u p y ­ r a b i a ł s p r z ę t y d r e w n i a n e , b y ł p i ­ ni r z e ź b i a r z l u d o w y F e l i k s B ł a s z ­ w a ł y m u z e a , w y s t a w y , a ostatnio w o w a r e m , lecz n a j b a r d z i e j k o c h a ł s w ą p r a c ę r z e ź b i a r s k ą . Jego tzw. czyk, szeroko znany n a K u j a w a c h t a k ż e C P L i A . jako t w ó r c a rzeźb w wielu kaplicz­ Rzeźbiarz .ten był typowym „osóbki" — rzeźby kultowe — w kach p r z y d r o ż n y c h , m. in. s ł y n n e j przedstawicielem minionej epoki, swej s u r o w e j formie p e ł n e są p r o ­ M a t k i B o s k i e j S k ę p s k i e j *. B ł a s z ­ t k w i ł on w z n a c z n y m s t o p n i u w stoty i e k s p r e s j i . T r u d n o m u b y ł o c z y k n a l e ż a ł do a r t y s t ó w l u d o w y c h , k r ę g u przeszłości i w ludowym którzy w powojennych latach dużo światopoglądzie magicznym. W cią­ * Zofo. a r t y k u ł w P o l s k i e j S z t u c e tworzyli dzięki z a p o t r z e b o w a n i u gu d ł u g i e g o ż y c i a w y k o n y w a ł r ó ż ­ L u d o w e j , 1949, n r 11—12. 136 1 �przejść na inną t e m a t y k ę : t w o r z y ł t r a d y c y j n e „ ś w i ą t k i ludowe", w i e l e postaci Matki Boskiej, Chrystusa, ś w . Antoniego, Św. J ó z e f a — r z e ź ­ ba ś w i e c k a b y ł a m u w y r a ź n i e obca. Feliks Błaszczyk był człowiekiem o rzadkich wartościach moralnych. G ł ę b o k o w i e r z ą c y — m i a ł poczucie sprawiedliwości i wielką życzliwość d l a l u d z i , k t ó r ą o c e n i a ł a nie t y l k o jego l i c z n a r o d z i n a , lecz w s z y s c y 136 \ przyjaciele i cała Nieszawa, w k t ó ­ r e j b y ł b a r d z o z n a n y . C e c h o w a ł a go o g r o m n a prostota, r z a d k a pogoda d u c h a i p o c z u c i e h u m o r u , co mu też z j e d n y w a ł o ż y c z l i w y c h . Wielką radością i dumą napeł­ n i a ł a go ś w i a d o m o ś ć , iż j e s t w P o l ­ sce c e n i o n y i w y r ó ż n i a n y . Odczuł to s z c z e g ó l n i e n a Z j e ź d z i e Twór­ ców Ludowych woj. bydgoskiego d n i a 12 g r u d n i a 1954 r. w Byd­ goszczy, gdy z e t k n ą ł s i ę z l i c z n y m i a r t y s t a m i l u d o w y m i i ze s z c z e r ą s y m p a t i ą z ich strony. Cieszył się powszechnym sza­ cunkiem. N a pogrzebie z p r a w d z i ­ w y m ż a l e m ż e g n a l i go d e l e g a c i M u ­ zeum i t o r u ń s k i e g o Oddziału P o l ­ skiego T o w a r z y s t w a L u d o z n a w c z e ­ go. Maria Znamierowska-Priifferowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/441744b23ba23ae4dedb5ec059228d48.pdf 93cd89c8b180c37383a1b95990208581 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4081 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Subject The topic of the resource Rumunia - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3811 Title A name given to the resource Szkolenie kadr naukowych i organizacja badań z zakresu sztuki ludowej w Rumunii// Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.2; s.120-123 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ш O О OJQODKI CZYUNC 0SI100KI OMMOKI H ZAUADIC 2NANC 006LUIJ przełomie X I X i X X wieku. jewska: „Ceramika...") 21 H OKOCSir iKOOfl SVSMTUtV (Kra­ Sobienczyce, pow. Wejherowo. O ś r o d e k nieczynny. I s t n i a ł jeszcze ISJO - «ISTO«VCJH«« 02(IA«0«» Iti r » 00 «ЛЕЫ1 'VIII «t» г (ТОАЕИ « M « » l t . CYrSA «КИО021 na przełomie XIX i XX (Krajewska: „Ceramika...") «ZYMS*4 «АКИМ! wieku. Wejherowo, pow. w m i e j s c u . środek nieczynny. {Arch. P I S ) O- Wieżyca, pow. K a r t u z y . O ś r o d e k n i e c z y n n y . P r z e d r o k i e m 1914 m i a ł o tu p r a c o w a ć o ś m i u garncarzy. ( K r a ­ jewska: „Ceramika...") SZKOLENIE KADR NAUKOWYCH I ORGANIZACJA BADAŃ Z ZAKRESU. SZTUKI LUDOWEJ W RUMUNII*) ROMAN Zagadnienie sztuki ludowej by­ w a u nas c z ę s t o i c h ę t n i e d y s k u t o ­ w a n e . C o to j e s t s z t u k a l u d o w a ? C z y j e s t to w ł a s n y oddolny n u r t a r ­ t y s t y c z n y s z e r o k i c h mas, czy w y n a ­ turzona i zbarbaryzowana sztuka w a r s t w elitarnych? Czy sztuka l u ­ dowa jest p r z e ż y t k i e m , k t ó r y p o w i n ­ n i ś m y z szacunkiem złożyć w ga­ blocie m u z e a l n e j , czy „ w i e c z n i e ż y ­ w y m ź r ó d ł e m inspiracji", „uniwer­ salnym panaceum" na wszystkie niedomogi naszego ż y c i a a r t y s t y c z ­ nego i k u l t u r a l n e g o ? C z y w r e s z c i e n a u k a o sztuce l u d o w e j j e s t o d d z i e l ­ n ą d y s c y p l i n ą , a j e ś l i nie, gdzie n a ­ leży ją przyłączyć do etnografii czy do h i s t o r i i s z t u k i ? . . . P o d c z a s gdy d y s k u s j e n a p o w y ż ­ sze i do n i c h podobne t e m a t y t o c z ą s i ę zapalając serca i u m y s ł y , ż y c i e p o s u w a s i ę s w o i m torem. Artyści l u d o w i t w o r z ą r z e c z y dobre i z ł e . „ C e p e l i a " s p r z e d a j e te w y r o b y l u b g r o m a d z i j e w m a g a z y n a c h bez n a ­ 120 dziei z n a l e z i e n i a odbiorcy. I n s t y t u t Wzornictwa P r z e m y s ł o w e g o organi­ zuje z t w ó r c ó w ludowych kolekty­ wy projektujące wzory ludowe dla przemysłu, Centralny Dom Twór­ czości p r z y s t ę p u j e do organizacji ż y c i a artystycznego szerokich mas. A w s z y s t k o to o d b y w a s i ę w a t m o ­ sferze j a k i e j ś n i e p e w n o ś c i , n i e ś w i a ­ domego s k u t k ó w e k s p e r y m e n t o w a ­ n i a , w atmosferze nie rokującej t r w a ł y c h rezultatów, gdyż przy n a j ­ słuszniejszych nawet założeniach stoi n a p r z e s z k o d z i e b r a k n a l e ż y c i e przygotowanych ludzi, k t ó r z y z n a j ą c zagadnienie ludowej plastyki mogli­ b y z a ł o ż e n i a te n a l e ż y c i e r e a l i z o w a ć . B r a k l u d z i , k t ó r z y z d a w a l i b y pobie jasno sprawę, w jakim kierunku i w jakiej mierze n a l e ż y o d d z i a ł y ­ w a ć na ż y w ą jeszcze t w ó r c z o ś ć l u o d w ą , jakie s ą jej m o ż l i w o ś c i i gra­ nice w dziedzinie czerpania z dorob­ ku tradycyjnej sztuki ludowej i w ł ą c z a n i a jej w nurt w s p ó ł c z e s ­ nej k u l t u r y o g ó l n o n a r o d o w e j . REINFUSS Obok tych b r a k ó w u j a w n i a j ą c y c h s i ę w p r a k t y c e ż y c i a codziennego — w y m i e n i ć m o ż n a r ó w n i e d ł u g ą lita­ nię b r a k ó w odczuwanych w dzie­ d z i n i e p r a c y n a u k o w e j . W ostatecz­ nym podsumowaniu sprowadzają się one j e d n a k do tego samego: n i e m a l u d z i n a l e ż y c i e p r z y g o t o w a n y c h do podjęcia prac badawczych w zakre­ sie l u d o w e j p l a s t y k i . W z w i ą z k u ze w s k a z a n y m i po­ w y ż e j n i e d o c i ą g n i ę c i a m i w dziedzi­ nie przygotowania k a d r p r a c o w n i ­ czych obserwuje s i ę k o l o s a l n ą roz­ b i e ż n o ś ć m i ę d z y t y m , co s i ę m ó w i , p i s z e i p r o j e k t u j e , a t y m , co w p r a k ­ tyce m o ż e z o s t a ć s e n s o w n i e z r e a l i ­ zowane. * A r t y k u ł t e n z o s t a ł n a p i s a n y po b y t n o ś c i w R u m u n i i , w k o ń c u 1955 roku, grupy pracowników nauki Zakładu Badania Plastyki Ludowej i Folkloru P I S . �I l e ż to r a z y s ł y s z y s i ę o k o n i e c z ­ j a k i e g o ś p r z e ł o m o w e g o , p i o n i e r s k i e ­ ności współpracy w y k s z t a ł c o n e g o go p o c i ą g n i ę c i a , t y l k o o z w y k ł e n a ­ p l a s t y k a z l u d o w y m a r t y s t ą , o m o ż ­ p r a w i e n i e oczywistego b ł ę d u i u s t a ­ l i w o ś c i t w ó r c z e g o w y k o r z y s t y w a n i a wienie zagadnienia sztuki ludowej dorobku tradycyjnej sztuki ludo­ w ramach s t u d i ó w uniwersyteckich w e j p r z e z z a w o d o w y c h p l a s t y k ó w . w s p o s ó b podobny, j a k to w i d z i m y Z a p o m i n a s i ę j e d n a k o t y m , ż e tak w i n n y c h k r a j a c h , gdzie p r o b l e m a ­ zwany w y k s z t a ł c o n y plastyk z r e ­ tyka z w i ą z a n a z t w ó r c z o ś c i ą ludo­ g u ł y n i e m a p o j ę c i a o s z t u c e l u d o ­ w ą k s z t a ł t u j e s i ę m n i e j w i ę c e j tak w e j , g d y ż w y k ł a d tego p r z e d m i o t u samo ] a k u nas. z o s t a ł przed k i l k u laty u s u n i ę t y z Najlepszy przykład znajdziemy p r o g r a m ó w w y ż s z y c h uczelni p l a ­ w R u m u n i i , k r a j u o bogatej i ż y ­ stycznych w Polsce. wej twórczości ludowej, która sta­ Ż ą d a s i ę od r ó ż n y c h i n s t y t u c j i n o w i t a m p o w a ż n y problem z a ­ d z i a ł a j ą c y c h w dziedzinie ludowej r ó w n o w zakresie polityki kultural­ p l a s t y k i (np. C P L i A i in.), aby z a ­ nej, j a k i ż y c i a gospodarczego. P o ­ trudniały w charakterze n a d z o r u dobnie j a k i u n a s , r ó ż n e n i e d o m a ­ f a c h o w e g o — e t n o g r a f ó w . I n s t y t u c j e g a n i a , j a k i e w tej d z i e d z i n i e d a d z ą te j e d n a k b r o n i ą s i ę p r z e c i w t e m u s i ę w c h w i l i obecnej z a u w a ż y ć , w y ­ z c a ł y c h sił, g d y ż — j a k w y k a z a ł a n i k a j ą tam z braku dostatecznie p r a k t y k a — etnograf, k t ó r y w r a ­ p r z y g o t o w a n y c h p r a c o w n i k ó w , k t ó ­ m a c h s t u d i u m h i s t o r i i k u l t u r y m a ­ r z y p o s i a d a j ą c o d p o w i e d n i zapas f a ­ t e r i a l n e j w y s ł u c h a p r z e z j e d e n se­ c h o w y c h wiadomości, potrafiliby m e s t r w y k ł a d u s z t u k i l u d o w e j , i to z a r ó w n o p o k i e r o w a ć w s p o s ó b w ł a ­ n a w e t bez k o l o k w i u m u m o ż l i w i a j ą ­ ś c i w y p r o d u k c j ą l u d o w y c h w y r o b ó w cego s p r a w d z e n i e jego w i a d o m o ś c i , a r t y s t y c z n y c h , j a k i p o s t a w i ć n a l e ­ nie m a dostatecznega z a p a s u w i e ­ ż y c i e p r o b l e m w y k o r z y s t a n i a t r a ­ dzy z z a k r e s u s z t u k i l u d o w e j . N i e m a d y c y j n e j l u d o w e j p l a s t y k i w d e k o ­ on o c z y w i ś c i e r ó w n i e ż przygotowa­ r a c j i w y r o b ó w p r z e m y s ł o w y c h , w n i a do p r a c y n a u k o w o - b a d a w c z e j a r t y s t y c z n y m r u c h u a m a t o r s k i m czy w tej d z i e d z i n i e . K t ó ż j ą z r e s z t ą p o ­ w p r a c a c h z a w o d o w y c h plastyków siada? Historycy sztuki? Przecież uprawiających sztukę zdobniczą. w programie ich s t u d i ó w uniwersy­ Widoczne zapotrzebowanie na f a ­ teckich zagadnienie ludowej t w ó r ­ c z o ś c i artystycznej nie jest w o g ó l e c h o w c ó w , k t ó r z y z a j ę l i b y s i ę p r a c ą w dziedzinie uwzględnione. Gdzież więc mają naukowo-badawczą w y r a s t a ć kadry p r z y s z ł y c h badaczy sztuki ludowej, b ą d ź o r g a n i z a c j ą l u ­ s z t u k i ludowej- i d z i a ł a c z y p r a c u j ą ­ dowej t w ó r c z o ś c i a r t y s t y c z n e j , z n a ­ c y c h w d z i e d z i n i e o r g a n i z a c j i l u d o ­ l a z ł o w R u m u n i i dobitny w y r a z w programie s t u d i ó w na wyższych wego p r z e m y s ł u artystycznego? uczelniach plastycznych. Zapoznanie Wskutek osobliwości w k o n ­ się z n i m i b ę d z i e dla nas n i e w ą t p l i ­ s t r u k c j i p r o g r a m ó w n a u c z a n i a n a w i e k o r z y s t n e , z w ł a s z c z a ż e po do­ naszych w y ż s z y c h uczelniach p e w ­ ś w i a d c z e n i a c h k i l k u ostatnich l a t na dziedzina wiedzy — potrzebna wchodzimy znowu w stadium dys­ programo­ zarówno w p r a c y n a u k o w e j , j a k k u s j i n a temat r e f o r m i w racjonalnej organizacji w s p ó ł ­ wych. czesnego ż y c i a k u l t u r a l n e g o c z y gos­ W R u m u n i i studia z zakresu sztu­ podarczego — z n a l a z ł a s i ę p o z a n a ­ k i l u d o w e j z w i ą z a n e s ą z I n s t y t u ­ w i a s e m s t u d i ó w . M i j a j ą l a t a , co r o ­ tem S z t u k Plastycznych. J e s t to k u n o w e grupy m ł o d z i e ż y opusz­ uczelnia typu -wyższego, odpowiada­ c z a j ą n a s z e w y ż s z e uczelnie, c o r a z j ą c a n a s z e j Akademii Sztuk P l a ­ t r u d n i e j j e s t z n a l e ź ć p r a c ę ze s t u ­ s t y c z n y c h , ale o b e j m u j ą c a s z e r s z y od d i a m i s t a r a n n i e w y m i j a j ą c y m i a k ­ niej z a k r e s działania, g d y ż poza tualne potrzeby ż y c i a , a o w ł a ś c i ­ p r z y s z ł y m i artystami p l a s t y k a m i — w y m ustawieniu sprawy studiów kształcą się tam również przyszli w c i ą ż j e s z c z e n i e m y ś l i s i ę u n a s teoretycy i h i s t o r y c y s z t u k i . P o m i ­ w s p o s ó b dostatecznie r e a l n y . jając w y n i k a j ą c e z tego korzyści n a u k o w e ( k t ó r e p o l e g a j ą na t y m , ż e G d y n a I I O g ó l n o p o l s k i e j K o n ­ m ł o d z i e ż s t u d i u j ą c a z a g a d n i e n i a teo­ ferencji Naukowej w Sprawie B a ­ retyczne ma m o ż n o ś ć b e z p o ś r e d n i e g o dań nad Sztuką, która odbyła się zapoznawania się z tajnikami w a r ­ w W a r s z a w i e w r. 1956, w s k a z y w a ­ sztatu i technik artystycznych, z a ś no n a k o n i e c z n o ś ć p o c z y n i e n i a o d ­ młodzi plastycy m o g ą brać udział n o ś n y c h p o p r a w e k , z n a l a z ł o to w y ­ w życiu naukowym organizowanym raz w u c h w a l e sformułowanej w przez k o l e g ó w h i s t o r y k ó w sztuki), tonie d o s y ć m i n o r o w y m : wydaje mi się, że łączenie w r a ­ „ K o n f e r e n c j a u w a ż a za p o ż ą ­ m a c h j e d n e j u c z e l n i obu r o d z a j ó w d a n e wprowadzenie o b o w i ą z k o ­ studiowania sztuki powinno dawać w y c h w y k ł a d ó w i e g z a m i n ó w z z a ­ p o z y t y w n e r e z u l t a t y i z tego p o w o ­ k r e s u s z t u k i l u d o w e j i f o l k l o r u w du, ż e b l i s k i e s t o s u n k i k o l e ż e ń s k i e szkolnictwie u n i w e r s y t e c k i m (tzn. m i ę d z y obu g r u p a m i m ł o d z i e ż y z a ­ sztuki ludowj i folkloru — n a etno­ p o b i e g a j ą w y t w o r z e n i u s i ę atmosfe­ grafii, s z t u k i l u d o w e j — n a h i s t o r i i r y w z a j e m n e g o n i e z r o z u m i e n i a c z y sztuki, folkloru muzycznego — n a nawet w r o g o ś c i i l e k c e w a ż e n i a , jakie m u z y k o l o g i i ) i w w y ż s z y c h u c z e l ­ tak c z ę s t o o b s e r w u j e s i ę c h o ć b y u niach artystycznych ( p l a s t y c z n y c h nas m i ę d z y t v m i , k t ó r z y s z t u k ę t w o ­ i muzycznych)". rzą, a tymi, k t ó r z y ją naukowo ba­ Z u p e ł n i e , j a k gdyby uczestnikom dają. m u z e o l o g i c z n y c h , z a ś od r. 1954 — w z w i ą z k u z potrzebami życia — program w y k ł a d ó w z zakresu sztu­ ki ludowej został wydatnie rozsze­ r z o n y i d o s t o s o w a n y do n o w e j o r g a ­ nizacji s t u d i ó w n a uczelni. Obecnie w obrębie studiów artystycznych, które w Instytucie dzielą s i ę na 5 w y d z i a ł ó w (malarstwo, rzeźba, sztu­ k a d e k o r a c y j n a , scenografia i g r a ­ fika), w y k ł a d y ze s z t u k i l u d o w e j znalazły się w programie w y d z i a ł u s z t u k i d e k o r a c y j n e j . W y n i k a to ze słusznego założenia, że w ł a ś n i e ab­ s o l w e n c i tego w y d z i a ł u b ę d ą m i e l i najwięcej sposobności korzystania w swej artystycznej p r a c y z dorob­ k u tradycyjnej ludowej twórczości plastycznej, że spośród nich b ę d ą się r e k r u t o w a ł y kadry p r a c o w n i k ó w wykonujących n a d z ó r artystyczny nad p r o d u k c j ą s p ó ł d z i e l n i ludowe­ go p r z e m y s ł u a r t y s t y c z n e g o , n a d ż y ­ c i e m p l a s t y c z n y m w ś w i e t l i c a c h , do­ m a c h k u l t u r y itp. W y k ł a d y z dziedziny sztuki l u ­ dowej w w y m i a r z e d w ó c h godzin tygodniowo o d b y w a j ą s i ę w c i ą g u d w ó c h lat — na p i e r w s z y m i d r u g i m r o k u s t u d i ó w . P r ó c z w y k ł a d ó w imają t e ż s t u d e n c i z a j ę c i a p r a k t y c z n e oraz obowiązkowe zwiedzanie muzeów. I l o ś ć godzin n i e j e s t tu ś c i ś l e o k r e ś ­ lona, u s t a l a j ą w y k ł a d o w c a w e d ł u g potrzeby i w ł a s n e g o u z n a n i a . Program w y k ł a d ó w z zakresu s z t u k i l u d o w e j t a k jest s k o n s t r u o ­ wany, ż e b y studiujący plastyk m ó g ł zorientować się w ogólnym mecha­ nizmie rozwoju zjawisk z zakresu k u l t u r y l u d o w e j i p r z y s w o i ć sobie p e w n ą s u m ę wiadomości ściśle prak­ tycznych, potrzebnych mu w przy­ szłej pracy zawodowej. Na pierwszym roku studiów wy­ k ł a d a n e są w i ę c zagadnienia w s t ę p ­ ne z teorii sztuki ludowej oraz pro­ b l e m y o g ó l n e j etnografii. C h o d z i bo­ w i e m o to, a b y s z t u k a l u d o w a nie z o s t a ł a w y o b c o w a n a ze s w e g o n a t u ­ ralnego tła, k t ó r y m jest c a ł o k s z t a ł t kultury ludowej. Jako przyszłym pracownikom na niwie organizacji przemysłu ludowego w y k ł a d a się studentom pierwszego r o k u w y d z i a ­ ł u s z t u k i d e k o r a c y j n e j n i e t y l k o ge­ n e z ę i p r z e m i a n y s z t u k i l u d o w e j , ale i jej znaczenie w ś r o d o w i s k u w i e j ­ skim, zagadnienie procesu t w ó r c z e ­ go u l u d o w y c h a r t y s t ó w , r o l ę i c h w s p o ł e c z e ń s t w i e w i e j s k i m i stosunek z b i o r o w o ś c i do j e d n o s t e k t w ó r c z y c h . S ą to w s z y s t k o z a g a d n i e n i a , k t ó r e — umiejętnie przygotowane i poda­ ne — m o g ą b a r d z o p o w a ż n i e p r z y ­ c z y n i ć s i ę do w y k s z t a ł c e n i a p r z y ­ s z ł e g o organizatora ż y c i a artystycz­ nego w ś r o d o w i s k u w i e j s k i m . W dalszym ciągu wykładu oma­ w i a s i ę zagadnienie s t y l u w ludo­ wej twórczości artystycznej, problem regionalnego z r ó ż n i c o w a n i a sztuki ludowej i historię sztuki ludowej ujętą działami, która ma dać studen­ towi o g ó l n y obraz dorobku a r t y ­ stycznego l u d u r u m u ń s k i e g o W a ż n i e j s z e zagadnienia porusza­ konferencji b r a k ł o odwagi n a po­ S z t u k a l u d o w a od d a w n a w c h o ­ ne w czasie w y k ł a d ó w o m a w i a n e s ą s t a w i e n i e tego s ł u s z n e g o p o s t u l a t u d z i ł a w p r o g r a m s t u d i ó w w I n s t y ­ r ó w n i e ż w c z a s i e ć w i c z e ń , n a k t ó r e w sposób bardziej s t a n o w c z y . A tucie S z t u k P l a s t y c z n y c h . P i e r w o t ­ s t u d e n c i p r z y g o t o w u j ą p i s e m n e r e ­ p r z e c i e ż nie chodzi tu o d o k o n a n i e n i e w y k ł a d a n o j ą w r a m a c h s t u d i ó w f e r a t y . 121 �G d y celem w y k ł a d ó w na pierw­ s z y m r o k u s t u d i ó w b y ł o danie s t u ­ dentowi pewnej sumy wiadomości o g ó l n y c h , n a d r u g i m r o k u m a on już pogłębić wiadomości w obrębie swej ścisłej specjalności. Na w y d z i a ­ le s z t u k i d e k o r a c y j n e j w chwili obecnej i s t n i e j e m o ż l i w o ś ć s p e c j a l i ­ zowania s i ę w kierunku tkactwa a r t y s t y c z n e g o lub c e r a m i k i . Do t y c h d w ó c h k i e r u n k ó w s t u d i ó w dostoso­ w a n y jest dalszy program wykła­ d ó w z zakresu sztuki ludowej, który w dziale c e r a m i c z n y m o b e j m u j e z a ­ gadnienia c e r a m i k i ludowej ujętej najpierw w sposób ogólny, a następ­ nie p r z e w i d u j e s z c z e g ó ł o w ą a n a l i z ę produkcji ludowej ceramiki arty­ stycznej w poszczególnych regio­ n a c h , o ś r o d k a c h czy n a w e t w a ż n i e j ­ szych pracowniach. W podobny s p o s ó b s k o n s t r u o w a ­ ny jest w y k ł a d s z c z e g ó ł o w y z z a ­ k r e s u ludowego t k a c t w a d l a s t u d e n ­ t ó w d z i a ł u tekstylnego. W c i ą g u drugiego s e m e s t r u d r u ­ giego r o k u po w y c z e r p a n i u z a g a d ­ nień specjalnych z zakresu ceramiki czy t k a c t w a , w y k ł a d o w c a p o w r a c a do zagadnień ogólnych, mówiąc 0 sposobach w y k o r z y s t y w a n i a danej d z i e d z i n y t w ó r c z o ś c i l u d o w e j (a w i ę c c e r a m i k i lub t k a c t w a ) w s p ó ł d z i e l ­ niach artystycznych, w przemyśle 1 we w ł a s n e j p r a c y artystycznej. W ten s p o s ó b w c i ą g u dwóch p i e r w s z y c h lat s t u d i ó w zapoznaje się m ł o d y plastyk z c a ł o k s z t a ł t e m z a g a d n i e ń z w i ą z a n y c h ze s z t u k ą l u ­ d o w ą , ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e ­ n i e m tej d z i e d z i n y , k t ó r a w i ą ż e s i ę z jego s p e c j a l n o ś c i ą . P r ó c z wiedzy czysto f a k t o g r a f i c z n e j i w i a d o m o ś c i historycznych, program u w z g l ę d n i a w sposób m o ż l i w i e sumienny przy­ gotowanie studenta do pracy w s p ó ł d z i e l n i , ś w i e t l i c y itp., gdzie dio zagadnień sztuki ludowej będzie m u s i a ł z n a l e ź ć w ł a ś c i w y stosunek. M o ż n a p r z y p u s z c z a ć , ż e w ten s p o ­ sób wykształcony plastyk będzie umiał pokierować artystą ludowym czy c a ł y m kolektywem ludowych t w ó r c ó w , unikając wielu podstawo­ wych błędów, które popełniłby pla­ s t y k nie z o r i e n t o w a n y w z a g a d n i e ­ niach sztuki ludowej. wprowadzenie specjalizacji z zakre­ s u sztuki ludowej n a studium histo­ r i i s z t u k i . W czasie p i ę c i u l a t s t u ­ dent nie t y l k o m a t a m m o ż n o ś ć z a ­ poznania s i ę z o g ó l n ą p r o b l e m a t y k ą etnograficzną i nabycia dokładnej z n a j o m o ś c i o g ó l n e j teorii i h i s t o r i i s z t u k i . S ł u c h a on b o w i e m w y k ł a d ó w z dziedziny estetyki marksistow­ skiej, powszechnej historii sztuki, historii, s z t u k i r u m u ń s k i e j , h i s t o r i i s z t u k i d e k o r a c y j n e j itp., co w s u ­ mie d a j e mu o w ą niezbędną dla badacza sztuki ludowej w i e d z ę o g ó l ­ ną, której brak zupełnie polskim N a t r z e c i m r o k u nie m a s z t u k i l u ­ s t u d e n t o m trzeciego r o k u s t u d i u m d o w e j , s p o t y k a j ą s i ę z n i ą dopiero historii kultury materialnej. studenci c z w a r t e g o r o k u , k t ó r y j e s t pierwszym rokiem specjalizacji. P o d c z a s gdy w z a k r e s i e s z t u k i W t e d y to p r z y s z l i b a d a c z e s z t u k i l u ­ l u d o w e j p r o g r a m s t u d i ó w j e s t b a r ­ dowej z a z n a j a m i a j ą s i ę ze s z t u k ą dzo r o z b u d o w a n y i p o z w a l a n a s p e ­ p o s z c z e g ó l n y c h r e g i o n ó w , p r z y c z y m c j a l i z a c j ę w tej dziedzinie, s t u d i a k a ż d y region o m a w i a n y j e s t z p u n k ­ etnograficzne t r a k t o w a n e s ą w R u ­ tu w i d z e n i a gospodarczego, histo­ m u n i i raczej t r o c h ę marginesowo. rycznego i kulturowego. Jest to D o r. 1950 etnografia w y k ł a d a n a b y ­ w i ę c r a c z e j w y k ł a d etnografii r e ­ ła n a r u m u ń s k i c h uniwersytetach g i o n a l n e j , ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d ­ j a k o p r z e d m i o t w c h o d z ą c y w s k ł a d n i e n i e m l u d o w e j p l a s t y k i . W c h w i l i s t u d i ó w geograficznych. M i ę d z y r. obecnej, ze w z g l ę d u n a b r a k i p e r s o ­ 1948 a 1950 w y k ł a d y etnografii — ze nelu w y k ł a d a j ą c e g o , program p r z e ­ w z g l ę d u na przesilenie, j a k i e n a u k a w i d u j e tu w y k ł a d w r o z m i a r a c h po ta p r z e c h o d z i ł a w z a k r e s i e i d e o l o ­ d w i e godziny t y g o d n i o w o p r z e z d w a g i c z n y m i m e t o d o l o g i c z n y m — z o s t a ­ semestry. W p r z y s z ł o ś c i j e d n a k i l o ś ć ł y z a w i e s z o n e i d o p i e r o w r. 1954 z a ­ godzin w y k a ł d ó w ze s z t u k i l u d o w e j c z ę t o z p o w r o t e m w y k ł a d a ć e t n o g r a ­ m a z o s t a ć na p i e r w s z y m r o k u s p e ­ f i ę n a u n i w e r s y t e c i e bukareszteń­ c j a l i z a c j i podniesiona do d z i e s i ę c i u s k i m , ale t y m r a z e m j a k o p r z e d m i o t tygodniowo. w c h o d z ą c y w z a k r e s s t u d i ó w histo­ D l a r o k u p i ą t e g o p r o g r a m p r z e ­ r y c z n y c h . P r o g r a m , oparty n a w z o ­ w i d u j e na razie d o k o ń c z e n i e części r a c h radzieckich, jest na razie r e a ­ wykładów z etnografii regionalnej lizowany n a p i e r w s z y m r o k u stu­ z r o k u poprzedniego, a n a s t ę p n i e d i ó w h i s t o r y c z n y c h . O b e j m u j e on, szereg z a g a d n i e ń a k t u a l n y c h u m o ­ p r ó c z z a g a d n i e ń o g ó l n y c h i w p r o w a ­ żliwiających przyszłemu historyko­ dzających, przegląd ludowych k u l ­ w i s z t u k i l u d o w e j p r a c ę w d z i e d z i ­ tur ś w i a t a . W d a l s z y m toku s t u d i ó w uwzględ­ nie o r g a n i z a c j i w s p ó ł c z e s n e g o ż y c i a h i s t o r y c z n y c h etnografia ostatnich kulturalnego i artystycznego. Nale­ niona b ę d z i e na trzech ż ą tu п р . : z a g a d n i e n i e Centralnego latach p o ś w i ę c o n y c h specjalizacji, i D o m u T w ó r c z o ś c i A m a t o r s k i e j i m o ­ to w y ł ą c z n i e w dziedzinie h i s t o r i i ż l i w o ś c i organizowania przez tę i n ­ s t a r o ż y t n e j . W e d ł u g planu n a trze­ stytucję ludowej twórczości p l a ­ cim i c z w a r t y m roku w y k ł a d a n a m a stycznej; zagadnienie s p ó ł d z i e l n i b y ć etnografia r u m u ń s k a i r a d z i e c ­ t w ó r c z y c h w y k o n u j ą c y c h p r z e d m i o ­ k a , a n a p i ą t y m h i s t o r i a etnografii ty szituki l u d o w e j ; p r o b l e m stoso­ j a k o n a u k i . W ramach w y k ł a d ó w obowiązu­ j ą c y c h w s z y s t k i c h s t u d e n t ó w teorii i historii sztuki, t r w a j ą c y c h przez d w a l a t a po d w i e godziny t y g o d n i o ­ wo, s t u d e n t z a p o z n a j e s i ę w c i ą g u pierwszego roku z teorią sztuki w u k ł a d z i e p o d o b n y m do tego, k t ó r y omówiliśmy w związku z wydzia­ ł e m s z t u k i d e k o r a c y j n e j , ale odpo­ wiednio rozszerzonym. W drugim zaś r o k u s ł u c h a historii sztuki ludo­ wej w układzie rzeczowym, w y k ł a ­ danej j e d n a k w p o w i ą z a n i u z c a ł o ­ k s z t a ł t e m kultury ludowej. w a n i a sztuki ludowej w dekoracji wyrobów przemysłowych; rozwój sztuki ludowej w w a r u n k a c h wsi skolekty wizowanej. Osobne zagad­ nienie stanowi s p r a w a w y k o r z y s t y ­ w a n i a tradycyjnej' sztuki ludowej R ó w n o l e g l e z k s z t a ł c e n i e m a r t y ­ jako ź r ó d ł a inspiracji dla sztuki w y ­ s t ó w p l a s t y k ó w o d b y w a j ą się w I n ­ kształconej, zwłaszcza dekoracyjnej, stytucie S z t u k P l a s t y c z n y c h s t u d i a a w k o ń c u — z a g a d n i e n i e r o z w o j u z zakresu teorii i historii sztuki i organizacji ludowej t w ó r c z o ś c i a r ­ przeznaczone dla p r z y s z ł y c h bada­ tystycznej w krajach demokracji czy, p r a c o w n i k ó w m u z e a l n y c h , k r y ­ l u d o w e j . Studium kończy seria t y k ó w , r e c e n z e n t ó w itp. W p r o g r a ­ e g z a m i n ó w oraz p r a c a d y p l o m o w a mie tych s t u d i ó w t r w a j ą c y c h lat 5 z zakresu sztuki ludowej. nie tylko n a l e ż y c i e uwzględniono Jak widzimy z powyższego zary­ p r o b l e m s z t u k i l u d o w e j , ale n a w e t program studiów nastawiony m o ż l i w o ś ć s p e c j a l i z o w a n i a s i ę w tej su, dziedzinie n a r ó w n i ze s p e c j a l i z a c j ą j e s t n a p r o d u k c j ę k a d r n a u k o w y c h w zakresie sztuki ś r e d n i o w i e c z n e j , silnie z w i ą z a n y c h z w a r u n k a m i ż y ­ n o w o ż y t n e j czy i n n e j . S z t u k a l u d o ­ c i a w s p ó ł c z e s n e g o . Z z a t r u d n i e n i e m w a w programie s t u d i ó w w dziedzi­ tych ludzi nigdy nie b ę d z i e k ł o p o t u . nie teorii i h i s t o r i i s z t u k i p o j a w i a C z ę ś ć i c h b o w i e m p o c h ł o n ą p l a c ó w ­ naukowo-badawcze, większość s i ę d w a razy. C y k l pierwszy obej­ ki m u j e d w a p i e r w s z e l a t a s t u d i ó w i z a ś z n a j d z i e pole do owocnego d z i a ­ w organizacji spółdzielczej obowiązuje wszystkich studentów łania bez w z g l ę d u n a i c h p r z y s z ł ą s p e c j a ­ i i n s t y t u c j a c h k u l t u r a l n y c h , k t ó r e l i z a c j ę ; c y k l u drugiego s ł u c h a j ą n a j u ż d z i ś c z e k a j ą n a n i c h z o t w a r t y ­ c z w a r t y m i p i ą t y m r o k u w y ł ą c z n i e mi r ę k o m a . cl studenci, k t ó r z y zagadnienie wybrali jako s w ą specjalizację. 122 R e a l n i e b i o r ą c , obecnie e t n o g r a ­ fia w y k ł a d a n a jest w y ł ą c z n i e w r a ­ m a c h pierwszego r o k u s t u d i ó w h i ­ storycznych, przy czym program p r z e w i d u j e n a s e m e s t r 36 godzin w y k ł a d ó w i 20 godzin k o n s u l t a c j i . S t u d e n c i po w y s ł u c h a n i u w y k ł a d ó w z etnografii o b o w i ą z a n i s ą odbyć p r a k t y k ę w zakresie b a d a ń tereno­ wych. Zarówno Instytut Sztuk Pla­ s t y c z n y c h , gdzie k s z t a ł c ą s i ę b a d a ­ cze s z t u k i l u d o w e j , j a k i k a t e d r a etnografii p r z y w y d z i a l e h i s t o r y c z ­ n y m uniwersytetu ograniczają s w ą d z i a ł a l n o ś ć w y ł ą c z n i e do p r a c c z y ­ sto dydaktycznych. Własnej akcji naukowo-badawczej nie prowadzą. O d tego b o w i e m s ą o d p o w i e d n i e placówki Rumuńskiej Akademii Nauk. W dziedzinie s z t u k i l u d o w e j p r a ­ ce badawcze organizuje Instytut Sztuki przy Akademii Nauk, który dizeli s i ę na 5 s e k c j i : s z t u k i ś r e d ­ niowiecznej, nowożytnej i współ­ to Niewątpliwie korzystną s t r o n ą czesnej, teatru, m u z y k i oraz s z t u k i r u m u ń s k i e g o programu s t u d i ó w jest ludowej. S e k c j a sztuki ludowej or- �ganizuje badania terenowe p o s ł u g u ­ j ą c s i ę p r a c o w n i k a m i w ł a s n y m i (7 osób), siłami n a u k o w y m i zatrudnio­ nymi w muzeach etnograficznych i sztuki ludowej oraz młodzieżą uniwersytecką odbywającą w tej formie oobwiązkową p r a k t y k ę (za k t ó r ą studenci o t r z y m u j ą w y ł ą c z n i e diety i z w r o t kosztów podróży). G r u p y terenowe są zazwyczaj nie­ wielkie (2—8 osób), dokumentacji fotograficznej dokonują poszczegól­ ni badacze, do w i ę k s z y c h grup do­ dawany bywa rysownik. M a t e r i a ł notatkowy i i l u s t r a c y j ­ ny zebrany przez badacza trakto­ w a n y jest j a k o jego osobista w ł a s ­ n o ś ć , k t ó r e j nie p r z e k a z u j e on do archiwum Instytutu. Swoje zobo­ w i ą z a n i a wobec Instytutu w y p e ł n i a pracownik składając gotową pracę, która z a w i e r a ć ma p e ł n e wyniki przeprowadzonych badań i jest przedmiotem licznych d y s k u s j i i po­ p r a w e k , z a n i m zostanie zaakcepto­ w a n a d o d r u k u . W ten s p o s ó b w a r c h i w u m I n s t y t u t u pozostaje p r a c a , ale w z a s a d z i e bez j a k i e j k o l w i e k do­ kumentacji, k t ó r ą zatrzymuje u sie­ bie autor. Tematyka badań sekcji sztuki ludowej koncentruje s i ę g ł ó w n i e na zagadnieniach architektury, stroju i c e r a m i k i l u d o w e j . W tej c h w i l i o k o ł o 40 p r a c , g ł ó w n i e z t y c h d z i e ­ dzin, oczekuje na m o ż l i w o ś ć d r u k u . Prace publikowane są w w y c h o d z ą ­ c y m od 1954 r. k w a r t a l n i k u I n s t y t u ­ tu pt. „ S t u d i i si c e r c e t a r i de istoria artei" („Studia 1 badania z historii sztuki"), w k t ó r y m p r o w a d z o n e s ą stałe działy, odpowiadające pięciu w y ż e j wymienionym sekcjom. B r a k specjalnego czasopisma p o ś w i ę c o n e ­ go sztuce l u d o w e j p o w o d u j e z n a c z ­ ne t r u d n o ś c i w p u b l i k a c j i p r a c z te­ go z a k r e s u . N i e r o z ł a d o w u j e ich r ó w n i e ż czasopismo „ A r t a Plastica" w y d a w a n e przez R u m u ń s k i Z w i ą ­ zek P l a s t y k ó w , gdzie od c z a s u do czasu z n a l e ź ć można artykuł po­ ś w i ę c o n y problemom sztuki ludo­ wej. Muzea — z a r ó w n o centralne, j a k prowincjonalne — nie posiada­ ją ż a d n y c h w ł a s n y c h wydawnictw o charakterze naukowym. Z książek p o ś w i ę c o n y c h sztuce l u d o w e j — w okresie powojennego d z i e s i ę c i o l e c i a w y s z ł a tylko jedna. Jest n i ą d r u k o ­ w a n e w r. 1955, p i ę k n i e i l u s t r o w a n e popularno-naukowe opracowanie s z t u k i l u d o w e j ( „ D i e V o l k s k u n s t in R u m a n i e n " ) w y d a n e przez R u m u ń ­ ski Instytut W s p ó ł p r a c y K u l t u r a l ­ nej z Z a g r a n i c ą w j ę z y k a c h r o s y j ­ skim, niemieckim, francuskim i a n ­ gielskim. naukowej w bibliotekach. P r a c o w ­ nik naukowy p i s z ą c y s w ą p r a c ę w godzinach urzędowych zachowuje w s z e l k i e p r a w a do h o n o r a r i u m a u ­ torskiego. G d y w c z a s i e d e b a t y b u ­ d ż e t o w e j ktoś zwrócił u w a g ę , że w ten s p o s ó b p r a c o w n i k z a ten sam czas o t r z y m u j e d w a w y n a g r o d z e n i a , w z i ę l i p r a c o w n i k ó w n a u k i w obro­ nę... skarbowcy i prawnicy, t ł u m a ­ c z ą c , ż e p r a c y n a u k o w e j nie m i e r z y się ilością przesiedzianych godzin, ż e p r a c a n a u k o w a z a w i e r a w sobie specjalny w k ł a d twórczy, k t ó r y r ó ż ­ n i j ą od k a ż d e j i n n e j p r a c y u r z ę d n i ­ czej, i z a ten w ł a ś n i e w k ł a d n a l e ż y się pracownikowi dodatkowa z a p ł a ­ ta. W o b e c t a k i e j s y t u a c j i p r a c o w n i k n a u k o w y w R u m u n i i pisze s w e p r a ­ ce w r a m a c h z a j ę ć s ł u ż b o w y c h , nie r e z y g n u j ą c , j a k s i ę to u nas z w y k l e z d a r z a , z w o l n y c h godzin wypo­ czynku. Podobnie przedstawia się w c h w i ­ li obecnej z a g a d n i e n i e p r a c y n a u k o ­ w e j n a polu b a d a ń e t n o g r a f i c z n y c h . T u również cała działalność naukowo-organizacyjna koncentruje się w sekcji etnograficznej Akademii N a u k , k t ó r a o r g a n i z u j e b a d a n i a te­ renowe o p i e r a j ą c s i ę na etnografach zatrudnionych w muzealnictwie — z a r ó w n o w stolicy, j a k ii n a p r o w i n ­ c j i — oraz n a m ł o d z i e ż y u n i w e r s y ­ teckiej o b o w i ą z a n e j do odbywania praktyk w zakresie b a d a ń etnogra­ f i c z n y c h . P r a c e te t r a k t o w a n e s ą w sposób kompleksowy. W s k ł a d wie­ loosobowych ekip w c h o d z ą specjali­ Ścisły podział kompetencji w z a ­ ś c i z r ó ż n y c h d z i e d z i n , m. in. a n t r o ­ k r e s i e dzialalnościi dydaktycznej pologowie, archeologowie, h i s t o r y c y , i b a d a w c z e j , p r o s t a i m a ł o s k o m p l i ­ l i n g w i ś c i . B a d a n i a prowadzone są kowana organizacja p o s z c z e g ó l n y c h w terenie m a ł y m i g r u p a m i , m a t e r i a ł n a u k o w y c h placówek pozwoliłyby z a ś po p r z e p i s a n i u n a czysto j e s t w R u m u n i i z a r ó w n o na p r e c y z y j n e gromadzony w a r c h i w u m s e k c j i et­ planowanie prac badawczych, j a k n o g r a f i c z n e j , s k ą d w y p o ż y c z a s i ę go i n a dostatecznie s p r ę ż y s t ą r e a l i z a ­ do w y k o r z y s t a n i a . cję tych p l a n ó w . Na przeszkodzie stoi j e d n a k w tej c h w i l i z n a c z n y W c h w i l i obecnej p r o b l e m a t y k a n i e d o b ó r k a d r , k t ó r y p o w o d u j e , ż e b a d a w c z a s e k c j i etnograficznej k o n ­ w r ó ż n y c h p l a c ó w k a c h n a u k o w y c h centruje s i ę na zagadnieniu zagro­ spotykamy c z ę s t o tych s a m y c h ludzi, dy jako jednostki gospodarczej co o c z y w i ś c i e — n a w e t p r z y n a j b a r ­ i kulturalnej, zagadnieniu p a s t e r - dziej o f i a r n y m w y s i ł k u z i c h s t r o ­ twa, zwłaszcza w y s o k o g ó r s k i e g o , ny — nie m o ż e p r z y c z y n i a ć s i ę do oraz z a g a d n i e n i a c h etnograficznych. p e ł n e g o wykorzystania możliwości P r a c e , j a k i e n a p ł y w a j ą w z w i ą z k u w i ą ż ą c y c h s i ę z tzw. „ e t a t e m n a u k o z przeprowadzanymi b a d a n i a m i , k o w y m " . N i e ulega w ą t p l i w o ś c i , ż e mają najczęściej c h a r a k t e r r e g i o ­ za l a t p a r ę , gdy z a c z n ą n a p ł y w a ć nalnych opracowań monograficz­ nowi pracownicy, zwłaszcza wy­ n y c h . N i e d a w n o , g d y ż dopiero od r. k s z t a ł c e n i w e d ł u g p r o g r a m u o b o w i ą ­ 1954, p o d j ę t a p r a c a n i e d a ł a j e s z c z e z u j ą c e g o w I n s t y t u c i e S z t u k P l a ­ d o t y c h c z a s w y n i k ó w w postaci d r u ­ s t y c z n y c h — r o z m a c h , z j a k i m d z i ś kowanych publikacji. r o z w i j a j ą s i ę w R u m u n i i badania w sztuki ludowej, znajdzie O g ó l n e w a r u n k i , jakie instytucje zakresie n a u k o w e w R u m u n i i s t w a r z a j ą d l a dostatecznie m o c n ą p o d s t a w ę , k t ó r a s w y c h p r a c o w n i k ó w , s ą dobre, a p r z y c z y n i s i ę do p r z e ł a m a n i a p e w ­ dziś m o ż e n a w e t bardzo dobre. L u d z i z a ­ nego i m p a s u , w y s t ę p u j ą c e g o trudnionych na p o s z c z e g ó l n y c h p l a ­ w R u m u n i i na odcinku publikacji. c ó w k a c h jest na ogół w i ę c e j niż A w ó w c z a s praca naukowa w inte­ u nas, co d a j e m o ż n o ś ć w i ę k s z e j r e s u j ą c y m nas z a k r e s i e potoczy s i ę specjalizacji, s ą oni lepiej n i ż u nas w p e ł n y m tempie n a p r z ó d , p r z y n o ­ w y n a g r a d z a n i i m a j ą tak p r z e w i ­ s z ą c w r e z u l t a c i e s y n t e t y c z n e o p r a ­ dziany czas pracy, ż e pozwala on cowanie jednej z n a j c i e k a w s z y c h na na prowadzenie osobistej p r a c y terenie E u r o p y k u l t u r l u d o w y c h . ( 1 123 I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8cd6c64541b9a426fe96f867e70a903a.pdf 421b2948247de3025a6ebe1e2df03ba9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4083 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3813 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.2; s.132-134 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text JAN MANUGIEWICZ. POLSKIE STROJE LUDOWE (wydanie skrócone) Wyd. z inicjatywy Centralnego Domu Twórczości Ludowej 40 stron i 31 tablic barwnych Wiele jeszcze czasu u p ł y n i e , z a ­ nim na p ó ł k a c h księgarskich u k a ż e s i ę ostatni z e s z y t w y d a w a n e g o p r z e z Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Atlasu Polskich Strojów Ludowych. Tymczasem popularnego wydaw­ nictwa albumowego d a j ą c e g o prze, g l ą d p o l s k i c h s t r o j ó w l u d o w y c h do­ m a g a j ą s i ę dla u ż y t k u p r a k t y c z n e ­ go l i c z n e z e s p o ł y p i e ś n i i t a ń c a , t e a ­ try a m a t o r s k i e , świetlice, ośrodki polskie n a e m i g r a c j i . O d p o w i e d z i ą na pilne z a m ó w i e n i a s p o ł e c z n e jest o m a w i a n e tu! w y d a w n i c t w o p r z y ­ gotowane p o d w z g l ę d e m n a u k o w y m przez J . M a n u g i e w i c z a , a z a w i e r a ­ j ą c e , p r ó c z k r ó t k i e g o w s t ę p u i ob­ j a ś n i e ń , 31 b a r w n y c h tablic w y k o ­ nanych przez znanych p l a s t y k ó w : Jerzego K a r o l a k a , M a r i ę O r ł o w s k ą i Aleksandra Haupta. B r a k podobnego w y d a w n i c t w a n a gruncie p o l s k i m oraz streszczenia objaśnień w 5 j ę z y k a c h (rosyjskim, francuskim, angielskim, niemiec­ kim i hiszpańskim) gwarantują pięk­ nie p r e z e n t u j ą c e m u s i ę a l b u m o w i szerokie rozpowszechnienie zarów­ no w k r a j u , j a k i n a r y n k a c h z a ­ g r a n i c z n y c h , co o c z y w i ś c i e posta­ w i ł o w y d a w c ę wobec specjalnie w y ­ sokich w y m a g a ń , jeśli chodzi o n a u ­ kowy i artystyczny poziom w y d a w ­ nictwa. P o n i e w a ż zaś a ł b u m m a b y ć w przyszłości p o w t ó r z o n y w szer­ szym opracowaniu, n a recenzenta spada o b o w i ą z e k t y m sumienniejszego o m ó w i e n i a e w e n t u a l n y c h b r a ­ ków, których wówczas łatwiej bę­ dzie u n i k n ą ć w w y d a w n i c t w i e n a ­ stępnym. Na początek z w r ó ć m y u w a g ę na p l a n s z e b a r w n e . U s t e r k i (na o g ó ł z r e s z t ą niezbyt wielkie) d a d z ą s i ę tu p o d z i e l i ć n a d w i e g r u p y : j e d n a — to n i e d o c i ą g n i ę c i a lub b ł ę d y n a t u r y rzeczowej, druga dotyczy raczej i n ­ terpretacji artystycznej. Z a c z n i j m y od p i e r w s z e j . W w y ­ dawnictwie popularnym przezna­ czonym dla szerokich mas zestawy kostiumowe powinny b y ć podawa­ ne w formie n a j b a r d z i e j typowej i dlatego b y ł o b y m o ż e lepiej, g d y ­ by g ó r a l p o d h a l a ń s k i na planszy n r 1 u b r a n y b y ł w c u c h ę b i a ł ą a nie brązową. Ubiór góralki (plansza nr 2) j e s t s t o s u n k o w o j e s z c z e gor­ szy, c h u s t k a n a g ł o w ę n i e j e s t z b y t t y p o w a (kolor i b r a k d ł u g i c h f r ę d z ­ li), gorset z f a l b a n k ą w p a s i e z a ­ miast kaletek. W s t ą ż k a przy gorse­ cie p o w i n n a b y ć r a c z e j czerwona. G o r s e t w ten s p o s ó b z d o b i o n y j a k na rycinie jest stosunkowo starszy niż przedstawiona tam kwiecista ty­ b e t o w a s p ó d n i c a , co p o w o d u j e , ż e zestaw ubioru nie reprezentuje c a ­ łości jednolitej pod w z g l ę d e m c h r o ­ nologicznym. W s t r o j u Ś l ą z a k a ((plansza n r 3) bruclik z r ę k a w a m i powinien b y ć podbity nie g r a n a t o w y m , a l e c z e r ­ 132 1 w o n y m s u k n e m ; c h u s t a pod s z y j ą n i e g ł a d k a n i e b i e s k a , ale k r a c i a s t a z akcentami koloru czerwonego i zielonego; spodnie z a m s z o w e t z w . „lelenioki" powinny być całkiem o b c i s ł e , a n i e w y r z u c o n e na k r a w ę d ź cholewy. „ G a l a n d a " (wianek) na g ł o ­ wie S l ą z a c z k i powinna b y ć bardziej nastroszona i przetkana szklanymi błyszczącymi kulkami. W m ę s k i m stroju krakowskim ( p l a n s z a n r 5) wszelkie elementy barwy czerwonej wykonane s ą w t y m s a m y m odcieniu, podczas gdy zgodnie z r z e c z y w i s t o ś c i ą powinny być w dwu kolorach: c i e p ł y m czer­ w o n y m (podbicie s u k m a n y i k a f t a ­ n a oraz r o g a t y w k a ) i c z e r w o n o a m a rantowym (frędzle przy sukmanie i kaftanie). Na planszy nr 7 p r z e d s t a w i a j ą c e j K r a k o w i a k a w k w i e c i ś c i e haftowa­ n y m k a f t a n i e z e s t a w u b i o r u jest w a ­ dliwy. K a p e l u s z „celender", spod­ nie w B i a ł o c z e r w o n e p a s e c z k i i p a s z brzękadłami wzięte są z najbliż­ szych wsi podkrakowskich, zaś w s p o m n i a n y w y ż e j k a f t a n z okolic... Brzeska. Kobiecy ubiór k r a k o w s k i (plan­ sza n r 8) r ó w n i e ż nie n a l e ż y do n a j ­ bardziej udanych. Strój niby m a b y ć spod K r a k o w a ( s ą d z ą c po g o r ­ secie), ale t a m nie nosili k o s z u l z krezą, tylko z n i s k i m s t o j ą c y m k o ł ­ n i e r z y k i e m lub z l e k k i m p r o s t o k ą t ­ n y m dekoltem w y k o ń c z o n y m ząb­ k a m i ; tybety n a s p ó d n i c e n i e b y ł y w kolorze poziomkowym j a k na p l a n s z y , ale w b a r w a c h zdecydo­ w a n y c h (zielony soczysty, n i e b i e s k i , czarny, biały). N a nogi wkładały K r a k o w i a n k i przede w s z y s t k i m buty z cholewami, karbowane, czasem zdobione h a f t e m i b a r w n y m i s a f i a ­ n a m i . N i e t y p o w y j e s t r ó w n i e ż gor­ set, k t ó r y p r z y z d o b i e n i a c h s z a m e ­ rowanych srebrem i złotych chwa­ stach nie powinien m i e ć kaletek, ale lekko p o s z e r z a j ą c e s i ę poniżej sta­ nu g ł a d k i e z a k o ń c z e n i e , z t y ł u t y l ­ ko p r z e c h o d z ą c e w f a ł d o w a n ą k r ó ­ ciutką falbankę. W o p o c z y ń s k i m stroju m ę s k i m (plansza nr 16) z a w i ą z a n i e pasa p r z e d s t a w i o n e jest w s p o s ó b nie tylko niezgodny z r z e c z y w i s t o ś c i ą e t n o g r a f i c z n ą , ale w o g ó l e — n i e ­ wykonalny. W kobiecym stroju o p o c z y ń s k i m nieporozumienie jest natury bar­ dziej z a s a d n i c z e j . D l a kogo m a s ł u ­ żyć album? Dla z e s p o ł ó w amator­ skich, świetlic, szkoły. Czy w takim r a z i e n a l e ż y p u b l i k o w a ć w n i m ze­ stawy stroju o elementach nieprzy­ datnych dla celów scenicznych, a p r z y t y m n i e w c h o d z ą c y c h j u ż do w s p ó ł c z e ś n i e noszonego ż y w e g o u b i o r u ludowego? W y d a j e s i ę , ż e nie, a w ł a ś n i e tak s t a ł o się w przedsta­ w i o n y m n a p l a n s z y n r 17 k o b i e c y m s t r o j u O p o c z n i a n k i odzianej w zielo­ ną, podszytą białym barankiem s z u b k ę . P o z o s t a ł e elementy stroju r a ż ą nieco s w o i m b a r d z o p r z y p a d ­ k o w y m i n i e w s p ó ł c z e s n y m chrono­ logicznie zestawem m a t e r i a ł ó w . Z O p o c z y ń s k i e g o , gdzie s t r ó j l u d o w y j e s t jeszcze ż y w y i g d z i e s ą szerokie m o ż l i w o ś c i wyboru-, m o ż n a b y ł o do­ brać coś bardziej współczesnego, czasowo w y r ó w n a n e g o i e s t e t y c z ­ nego z a r a z e m . W m ę s k i m stroju sieradzkim po­ kazano zbyt k r ó t k ą s u k m a n ę , w k u ­ j a w s k i m nieco za k r ó t k i e w y d a j ą się r ę k a w k i kaftanka, zaś narzuco­ na na ramiona „ k i e r e j a " jest w swo­ ich istotnych elementach (kaptur) n i e w i d o c z n a , czy w i ę c n i e b y ł o b y lepiej z j e j p o d a n i a w o g ó l e z r e z y g ­ n o w a ć ? W stroju kobiecym (plan­ sza n r 31) b r a k h a f t u na zapasce. N a p l a n s z y n r 24 p r z e d s t a w i a j ą ­ cej Ł o w i c z a n i n a z u p e ł n i e f a n t a s t y c z ­ ny jest s p o s ó b z a w i ą z a n i a tkanego pasa, zaś w m ę s k i m ubiorze k u r ­ p i o w s k i m ( p l a n s z a n r 28) — n i e ­ zgodny z r z e c z y w i s t o ś c i ą k s z t a ł t k a ­ p e l u s z a oraz s p o s ó b w y k o n a n i a p o ­ trzeb p r z y sukmanie, w których brak zapięcia. W ubiorze K u r p i a n k i (plansza nr 29) w z o r z y s t y m a t e r i a ł , z k t ó r e g o u s z y t y j e s t gorset, p o w i n i e n b y ć r a ­ W s t r o j u L a c h a s ą d e c k i e g o ( p l a n ­ czej z a s t ą p i o n y c z ę ś c i e j u ż y w a n y m sza n r 9) n i e s ł u s z n i e r ę k a w y ( m ę ­ m a t e r i a ł e m g ł a d k i m ( z w y k l e c z a r ­ skiej!) koszuli w y k o ń c z o n e s ą f a ł ­ nym), a i s p o s ó b r o z w i ą z a n i a z a p i ę ­ dowaną krezką, pod s z y j ą b r a k cia i d e k o r a c j i n a p r z o d z i e bywa waehlarzowatego, c z e r w o n e g o „ c i o ­ z w y k l e nieco i n n y n i ż p r z e d s t a w i o ­ s k a " , f r y z u r a z a ś o d ł u g i c h w ł o s a c h ny n a i l u s t r a c j i . rozczesanych w rozdział n a boku jest Oprócz wymienionych wyżej tradycjom c h ł o p ó w s ą d e c k i c h z u ­ p r z e w a ż n i e d o s y ć drobnych niedo­ p e ł n i e obca. ciągnięć dotyczących części składo­ N a p l a n s z y n r 15 p r z e d s t a w i a j ą ­ w y c h s t r o j u i l u s t r o w a n y c h w a l b u ­ cej k o b i e c y s t r ó j ś w i ę t o k r z y s k i b a r ­ mie, n a l e ż a ł o b y w s p o m n i e ć jeszcze dziej m o ż e w ł a ś c i w e b y ł o b y w p r o ­ o i n n y c h u s t e r k a c h b a r d z i e j o g ó l ­ w a d z e n i e z a p a s e k o p r z e w a d z e b a r ­ nej n a t u r y . P o j ę c i e etnograficznej w y czerwonej, zdecydowanie n a t o ­ w i e r n o ś c i s t r o j u nie o g r a n i c z a s i ę m i a s t z ł e s ą b u t y . K o b i e t y w K i e - t y l k o do m n i e j l u b w i ę c e j ś c i s ł e g o l e c c z y ź n i e n o s i ł y w y s o k i e do p o ł o ­ p r z e n i e s i e n i a n a p a p i e r p o s z c z e g ó l ­ w y ł y d e k t r z e w i k i s z n u r o w a n e , nie n y c h jego e l e m e n t ó w , ale o b e j m u j e zaś m ę s k i e s i ę g a j ą c e zaledwie p a r ę r ó w n i e ż wierne przedstawienie spo­ sobu i c h n o s z e n i a , k t ó r y s t w a r z a c e n t y m e t r ó w p o w y ż e j kostki. �charakterystyczną sylwetką mającą t a k i e s a m e c e c h y o d r ę b n o ś c i regio­ nalnej, j a k w y s t r ó j s u k m a n y czy barwy paska. W omawianym albu­ m i e w k i l k u w y p a d k a c h za d a l e ­ ko - p o s u n i ę t a z o s t a ł a s w o b o d a w y ­ konawców, którzy chcąc pokazać zbyt wiele tak operowali okryciem wierzchnim, ż e w rezultacie stwo­ rzyli sylwetki n a j z u p e ł n i e j obce tradycji miejscowej. Klasycznym tego p r z y k ł a d e m j e s t p o s t a ć K u j a ­ w i a k a ( p l a n s z a n r 20) w r o m a n t y c z ­ nie u d r a p o w a n e j k i e r e z j i czy Ł o w i c z a n i n a (jplansza n r 24) w s u k m a n i e zarzuconej na ramiona, mimo że w Ł o w i c k i e m sukmany wkłada się za­ wsze n a r ę k a w y . W m n i e j s z y m stop­ n i u u w i d o c z n i a j ą to p l a n s z e p r z e d ­ s t a w i a j ą c e s t r o j e kobiece, ale i tu sztucznością s w o j ą razi s p o s ó b z a ­ rzucenia r a ń t u c h a w stroju b i ł g o ­ r a j s k i m { p l a n s z a n r 13) czy ż y w i e c ­ k i m ( p l a n s z a n r 31), gdzie h a f t o w a ­ ny t i u l r a ń t u c h a — nb. r o b i ą c y w r a ­ ż e n i e n i e b i e s k i e g o a nie b i a ł e g o — tak ł ą c z y się z tiulem ( r ó w n i e ż haftowanej) z a p a s k i , iż w k o ń c u powstaje sylwetka damy w k r y n o ­ linie I p o ł o w y X V I I w . Sporo trudności nasuwa plasty­ k o w i u p o z o w a n i e k i l k u n a s t u postaci w sposób, który nie wywołałby w r a ż e n i a szablonu i nudy. N i c w i ę c dziwnego, ż e tu l u b ó w d z i e w k ł a d a on w r ę c e t w o r z o n y c h p r z e z siebie postaci j a k i e ś r e k w i z y t y s t w a r z a j ą ­ ce pozory a k c j i . D r o g a ta j e s t o c z y ­ w i ś c i e s ł u s z n a , ale nie m o ż e dopro­ w a d z i ć do k o l i z j i z p r o s t ą l o g i k ą . P r z y k ł a d e m tego j e s t p o s t a ć K u r p i a n k i ( p l a n s z a n r 30) t r z y m a j ą c e j w jednej r ę c e n o ż y c e , w drugiej z a ś w y c i n a n k ę , która zapewne musi b y ć z blachy, skoro t r z y m a n a za jeden k o n i e c nie ł a m i e s i ę a n i n i e z w i j a , a którą Kurpianka ogląda uważnie... od t y ł u , aby p r a w a s t r o n a z w r ó c o ­ n a b y ł a do w i d z a . Forma artystyczna plansz nie została potraktowana przez trzech a u t o r ó w w sposób jednakowy. Brak ujednolicenia widoczny jest z a r ó w ­ no w o g ó l n y m sposobie u j m o w a ­ nia sylwetki (masywne postacie o dużych głowach u Karolaka, smu­ kłe i jakby w y d ł u ż o n e u Haupta), jak i w przedstawieniu faktury m a ­ teriału, ś w i a t ł o c i e n i a , a przede w s z y ­ stkim twarzy, k t ó r e — zwłaszcza j e ś l i chodzi o k a r n a c j ę — d a j ą c i e ­ k a w ą g a l e r i ę p o c z ą w s z y od ż ó ł t o skórych Azjatów i czerwonobrązow y c h I n d i a n a ż do buraczkowych twarzy rzekomych E u r o p e j c z y k ó w . W albumie p r z e d s t a w i a j ą c y m ludo­ we u b i o r y t r a k t o w a n i e t w a r z y j e s t o c z y w i ś c i e s p r a w ą czysto konwen­ c j o n a l n ą ale n i e c h ż e t a k o n w e n c j a będzie w obrębie całego wydawnic­ twa jedna i uwzględniająca wy­ m a g a n i a estetyczne. Poruszona tu nawiasowo kwestia traktowania twarzy jest s p r a w ą trudną, nie u d a ­ ło s i ę jej r ó w n i e ż r o z w i ą z a ć pozy­ tywnie n a planszach publikowa­ n y c h w r a m a c h wydawanego przez P T L Atlasu Polskich Strojów L u ­ dowych. i k r ó t k i c h o b j a ś n i e ń do p o s z c z e g ó l ­ nych ilustracji. O b j a ś n i e n i o m tym n a l e ż a ł o b y p o ś w i ę c i ć nieco u w a g i . R e d a k c j a i c h j e s t nie z a w s z e k o n ­ s e k w e n t n a , r a z b o w i e m a u t o r pisze 0 konkretnym stroju przedstawio­ n y m n a p l a n s z y , k i e d y indziej z a ś stara s i ę o g ó l n i e o m ó w i ć cechy c h a ­ rakterystyczne całej grupy strojów, z k t ó r y c h jeden tylko z o s t a ł w a l b u ­ mie u w z g l ę d n i o n y . P r z y d u ż e j k o m ­ presji tekstu p o w o d u j e to p e w n e nieścisłości, a c z y t e l n i k ó w niezorien­ t o w a n y c h w z a g a d n i e n i u m o ż e po prostu w p r o w a d z i ć w b ł ą d . I tak np. w k o m e n t a r z u o d n o s z ą c y m s i ę do p l a n s z y n r 1 p r z e d s t a w i a j ą c e j g ó r a l a z powiatu nowotarskiego czy­ t a m y o m e t a l o w y c h s p i n k a c h bez bliższego wyjaśnienia, że występują one w y ł ą c z n i e n a P o d h a l u i S p i s z u . P a r z e n i c a potraktowana jest jako jedna z cech ubioru g ó r a l s k i e g o , m i ­ mo ż e n i e z n a j ą j e j g ó r a l e ś l ą s c y . Górale p o d h a l a ń s c y nie noszą z n ó w k a m i z e l e k , podobnie j a k g o r c z a ń s c y 1 s ą d e c c y . B r ą z o w a g u n i a j e s t istot­ n i e p o w s z e c h n i e przez g ó r a l i n o s z o ­ na, ale d l a P o d h a l a n , k t ó r y c h m a w y o b r a ż a ć plansza, charakterystycz­ n a jest w ł a ś n i e c u c h a b i a ł a . K i e r p c e nie s ą n a g ó r a l s z c z y ź n i e s t r o j e m p o ­ wszechnym, g d y ż na Spiszu i O r a ­ w i e do s t r o j u ś w i ą t e c z n e g o w k ł a d a się buty z cholewami o c h a r a k t e r y ­ stycznym kroju w ę g i e r s k i m . Podob­ ne z a s t r z e ż e n i a b u d z i opis s t r o j u kobiecego, gdzie g o r s e t y czy „ k o ­ szule haftowane z k r e z ą " nie s ą b y ­ n a j m n i e j p o w s z e c h n e , g d y ż np. w s t r o j u g ó r a l e k ś l ą s k i c h gorset n i e w y s t ę p o w a ł a koszula przy szyi z a ­ kończona była niskim stojącym „lemieczkiem". W s z y s t k i c h tych za­ strzeżeń d niejasności dałoby się u n i k n ą ć , g d y b y autor w opisie s t r o ­ j u g ó r a l s k i e g o o g r a n i c z y ł s i ę do tego, k t ó r y z o s t a ł umieszczony n a planszy. 0 s ł u s z n o ś c i tej u w a g i p r z e k o n u j e zwięzły i przejrzyście sformułowa­ ny opis s t r o j u ś l ą s k i e g o ( p l a n s z a n r 3 i 4), -w z w i ą z k u z k t ó r y m m o ż n a by a u t o r o w i p o s t a w i ć j e d y n i e d r o b ­ n y z a r z u t , iż p i s z ą c o ubiorze k o ­ b i e c y m n i e w s p o m n i a ł o tzw. „ w a tówce", grubej k o ł d r o w a t e j s p ó d n i ­ cy, p r z y p o m o c y k t ó r e j n a d a j ą sobie Slązaczki charakterystyczną „dzwonowatą" sylwetkę. T u i ó w d z i e w k r a d ł y s i ę do p o ­ szczególnych opisów pewne p o m y ł ­ ki, które przy sposobności n a l e ż a ł o ­ by m o ż e n a t y m m i e j s c u s p r o s t o w a ć . 1 tak np. p r z e d s t a w i o n a n a p l a n s z y nr 3 biała sukmana z czerwonymi c h w a s t a m i nie m o ż e b y ć o k r e ś l o n a jako „kościuszkowska", gdyż ta ostatnia, o ile w i e r z y ć w a u t e n t y c z ­ n o ś ć okazu z M u z e u m Narodowe­ go w K r a k o w i e , p o s i a d a ł a d e k o r a ­ c j ę w postaci s z a m e r u n k u z c z a r n e ­ go s z n u r k a . S u k m a n y granatowe w y s t ę p o w a ł y nie na p o ł u d n i e od Krakowa, tylko na zachód i północ. C z y t a j ą c opis k a f t a n a k r a k o w s k i e g o ( p l a n s z a n r 7) d o w i a d u j e m y s i ę , ż e „na n a r o ż n i k a c h p o ł y '(występuje — Rss) haft z ulubionym motywem w a z o n u kwietnego, a p o w y ż e j pasa guziczki i frędzle". Autor nie w s p o m n i a ł o tym, ż e owa kwietna P r ó c z p l a n s z z a w i e r a a l b u m tekst, ozdoba j e s t w k r a k o w s k i m k a f t a n i e który składa się z ogólnego w s t ę p u zjawiskiem zupełnie wyjątkowym, zlokalizowanym na niewielkiej przestrzeni w p ó ł n o c n e j części po­ w i a t u brzeskiego. Trudno również byłoby zgodzić się, że w k r a k o w ­ skim stroju kobiecym „nie wytwo­ r z y ł y s i ę tak w y r a ź n i e w y o d r ę b n i o ­ ne geograficznie t y p y o d z i e ż y , j a k w stroju m ę s k i m " . Wystarczy po­ r ó w n a ć u b i o r y z okolic Krakowa, D ą b r o w y T a r n o w s k i e j czy B r z e s k a , aby r ó ż n i c e te u j a w n i ł y s i ę z c a ł ą w y r a z i s t o ś c i ą . Nie wiadomo d o k ł a d ­ nie, co a u t o r r o z u m i e p r z e z u ż y t y w opisie s t r o j u r z e s z o w s k i e g o ( p l a n ­ sza n r 10) t e r m i n „ s u k m a n a s z e r o ­ ko s f a ł d o w a n a " , niemniej jednak n a ­ leży podkreślić, że m ę s k a sukmana r z e s z o w s k a pod w z g l ę d e m k r o j u r e ­ p r e z e n t u j e typ m a ł o p o l s k i , ten s a m , do k t ó r e g o należą np. sukmany k r a k o w s k i e czy lasowiaokie. R o g a ­ t y w k a w p o t o c z n y m tego s ł o w a z n a ­ czeniu w t r a d y c y j n y m stroju rze­ szowskim nie w y s t ę p u j e zupełnie, natomiast s w o i s t ą o d m i a n ą czapki rogatej j e s t w ł a ś n i e o w a w s p o m n i a ­ na przez autora „ w y s o k a cylindrycz­ n a c z a p k a z otokiem b a r a n k o w y m " . F a k t , ż e n a terenie b l i s k i m S a n d o ­ mierzowi z a c h o w a ł a się w i a d o m o ś ć o w y s t ę p o w a n i u p a s i a k a o bogatej kolorystyce, n i c z y m nie w i ą ż e s i ę z k o b i e c y m i u b i o r a m i okolic R z e ­ s z o w a (plansza n r 11); autor n i ć w z i ą ł pod u w a g ę ani znacznej od­ l e g ł o ś c i tych t e r e n ó w , ani faktu, ż e n i e s ą s i a d u j ą one ze s o b ą b e z p o ­ ś r e d n i o , lecz r o z d z i e l o n e s ą r o z l e ­ g ł y m obszarem z a m i e s z k a ł y m przez L a s o w i a k ó w , gdzie ż a d n y c h ś l a d ó w p a s i a k a dotychczas n i e znaleziono. N i e j a s n e jest, d l a c z e g o c h a r a k t e ­ rystyczne dla m ę s k i c h bluzek k u ­ jawskich krótkie rękawy (plansza n r 20) m a j ą b y ć „ w y n i k i e m prostego i c h k r o j u " , p r z e c i e ż j e s t to k r ó j i d e n ­ t y c z n y do { n o s z o n y c h t e ż n a K u j a ­ wach) bluzek o długich r ę k a w a c h . W opisie s u k m a n y nie w s p o m i n a autor o c h a r a k t e r y s t y c z n y m d l a niej z w i s a j ą c y m z tyłu kapturze. „ P a s i a k " , o k t ó r y m m ó w i autor w opisie kobiecego s t r o j u s z a m o t u l ­ skiego, n i e j e s t „ t y p e m odzieży", lecz j e d n ą z f o r m dekoracyjnego rozwiązania tkaniny. Jeśli autor przez „pasiak" rozumie z a p a s k ę n a r a m i e n n ą , to i n f o r m a c j a z a w a r t a w opisie do p l a n s z y n r 23 n i e j e s t ś c i ­ sła g d y ż podobny u b i ó r w y s t ę p o ­ w a ł r ó w n i e ż w strojach kobiecych z okolic Z i e l o n e j G ó r y , a w i ę c dalej na z a c h ó d n i ż o m a w i a n a p r a c a po­ daje. J e ś l i z a ś m a n a m y ś l i t k a m n ę p a s i a s t ą , w i a d o m o ś ć ta r ó w n i e ż n i e ­ z u p e ł n i e odpowiada prawdzie, gdyz o tkaninach takich mamy informa­ c j e z okolic Zielonej Góry, zas Muzeum w Koszalinie na Pomo­ r z u Z a c h o d n i m posiada p r ó b k i m i e j ­ scowych w e ł n i a k ó w pasiastych. Niejednokrotnie w opisach po­ s z c z e g ó l n y c h s t r o j ó w p o ś w i ę c a autor zbyt w i e l e m i e j s c a n a estetyczne wartościowanie o m a w i a n y c h przez siebie u b i o r ó w p o m i j a j ą c n a t o m i a s t istotne e l e m e n t y . W z w i ą z k u z o p i s e m kobiecego stroju żywieckiego czytamy, że „ k o m p o z y c j e c z e p c ó w n a l e ż ą do n a j ­ lepszych r o z w i ą z a ń kostiumologicz- 133 r �nych, godnych c z a s ó w , kiedy strój dworski byl dziełem najwyższego n a k ł a d u k o s z t ó w i staranności", ani s ł o w e m n a t o m i a s t n i e jest w s p o m ­ n i a n e , ż e bogate te czepce zdobione s ą w y p u k ł y m z ł o t y m haftem. pie) z l o k a l i z o w a n e w t e k ś c i e d z i ę k i nazwom większych miejscowości w y s t ę p u j ą c y c h n a t y m terenie, gdzie i n d z i e j n a z w y geograficzne (Góry Świętokrzyskie), w innych zaś miej­ scach m ó w i się o stroju z „okolic" tego c z y innego m i a s t a . N i e o b e s z ł o Teksty o b c o j ę z y c z n e są doprowa­ s i ę t u i bez b ł ę d n e g o z l o k a l i z o w s n i a d z o n y m do m i n i m u m s t r e s z c z e n i e m s t r o j ó w , np. ł o w i c k i e g o c z y s z a m o ­ opisów wyżej omawianych, p r z y tulskiego, k t ó r e w e d ł u g b r z m i e n i a c z y m nie zawsze w y d o b y w a j ą z nich t ł u m a c z e n i a niemieckiego i h i s z p a ń ­ n a j i s t o t n i e j s z e elementy. N i e k i e d y skiego z o s t a ł y u m i e s z c z o n e w s a ­ np. t e k s t opisu w y p e ł n i a o b j a ś n i e ­ m y m Ł o w i c z u i S i e r a d z u , tak s a m o nie j a k i e g o ś terminu g w a r o w e g o , j a k np. ( s ł u s z n i e ) s t r ó j ż y w i e c k i w jak „kierezja" czy komentarz n a ­ Ż y w c u . t u r y h i s t o r y c z n e j , podczas gdy w y ­ Wydaje się, że w wydawnictwach c h o d z ą c z czysto p r a k t y c z n e g o p r z e ­ popularnych przeznaczonych n a u ż y ­ z n a c z e n i a a l b u m u n a l e ż a ł o b y s i ę tu tek c u d z o z i e m c ó w n a l e ż y r a c z e j l o ­ raczej s p o d z i e w a ć informacji o r o ­ kalizować poszczególne zjawiska dzaju materiału, z k t ó r e g o dany strój wyłącznie według większych miej­ został wykonany. scowości, z tym jednak, że r ó w n o ­ D o s y ć niekonsekwentna, a często cześnie powinna b y ć dołączona map­ i n i e ś c i s ł a j e s t geograficzna l o k a l i ­ k a . W y o b r a ź m y sobie n p . m i e s z k a ń ­ zacja p o s z c z e g ó l n y c h s t r o j ó w . R a z ca A r g e n t y n y , k t ó r y s t a r a s i ę zlo­ podane s ą w n a g ł ó w k u n a z w y k r a i n k a l i z o w a ć K u r p i e ( „ d e l a s cercanlias e t n o g r a f i c z n y c h (np. K u j a w y , K u r ­ de P u ł t u s k " ) u ż y w a j ą c do tego celu 134 najdokładniejszej z posiadanych p r z e z s i e b i e map... E u r o p y . K o ń c z ą c t ę p r z y d ł u g ą nieco l i ­ stę uwag dotyczących w przeważnej części zagadnień drobnych, m a m n a u w a d z e n i e tyle a l b u m w tej c h w i l i o m a w i a n y , g d y ż ten r o z s z e d ł s i ę j u ż s z e r o k o i ostatnie j e g o e g ­ zemplarze znikają z półek k s i ę g a r ­ s k i c h , ale r a c z e j p r z y s z ł e szersze opracowanie, k t ó r e g o ukazanie s i ę z o s t a ł o obecnie zapowiedziane. B y ć m o ż e u w a g i te u ł a t w i ą a u ­ torowi i w y d a w n i c t w u u n i k n ą ć w przyszłości pewnych potknięć, któ­ re w p i e r w s z e j r e d a k c j i p r a c y , p o ­ s i a d a j ą c e j w zasadzie charakter pio­ nierski, są zupełnie zrozumiałe, zwłaszcza, że w chwili jej pisania autor w w i e l u w y p a d k a c h n i e r o z ­ porządzał jeszcze t y m i opracowa­ n i a m i m o n o g r a f i c z n y m i , k t ó r e obec­ nie z o s t a ł y opublikowane w r a m a c h wydawanego przez P T L Atlasu Polskich Strojów Ludowych. Rss. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25020b47e237be126252f714640d4108.pdf 156767fea56efa7d143e3d055cda013d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5218 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource historia etnografii Polski Uniwersytet Na Obczyźnie (PUNO) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4843 Title A name given to the resource Etnografia i etnologia na Polskim Uniwersytecie na obczyźnie (PUNO)w Londynie / LUD 2005 t.89 Description An account of the resource LUD 2005 t.89, s.225-236 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lange, Roderyk Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 89, 2005 RODERYK LANGE Instytut Choreologii, Poznań ETNOGRAFIA I ETNOLOGIA NA POLSKIM UNIW ERSYTECIE NA OBCZYŹNIE (PUNO) W LONDYNIE Polski Uniwersytet na Obczyźnie (PUNO) ma długą i skomplikowaną hi­ storią. Myśl o stworzeniu uczelni powstała już w 1939 roku, tuż po inwazji niemieckiej i sowieckiej na Polskę. Wśród uchodźców nie było złudzeń co do niszczycielskich zamiarów okupantów. Potrzeba ratowania kultury pol­ skiej stała się zatem pierwszoplanowym zadaniem. Z chwilą utworzenia rządu polskiego i polskiej armii we Francji grupa polskich uczonych, którzy dotarli do Szwajcarii, postanowiła zapewnić cią­ głość studiów i pracy naukowej rzeszom młodych Polaków, która znalazła się poza granicami kraju. Powstała myśl założenia polskiej uczelni w Paryżu. 1 grudnia 1939 roku, w szacownej Bibliotece Polskiej w Paryżu, której trady­ cje sięgają czasów Wielkiej Emigracji Polskiej, odbyła się inauguracja „Pol­ skiego Uniwersytetu za Granicą”. Uroczystości przewodniczył rektor uniwer­ sytetu paryskiego, prof. Roussy. Pierwszym rektorem Polskiego Uniwersytetu został profesor Oskar Halecki, inicjator i realizator przedsięwzięcia. Uniwer­ sytet skupiał wtedy 80 profesorów i docentów oraz asystentów przedwojen­ nych uczelni polskich. Na powstałe wówczas dwa wydziały: humanistyczny i prawno-ekonomiczny, zapisało się ponad 100 studentów. Zajęcia uniwersy­ teckie prowadzono przez 2 semestry. Wkroczenie Niemców do Paryża poło­ żyło kres działalności Uniwersytetu, którą wznowiono następnie w Wielkiej Brytanii. Polskie szkolnictwo wyższe rozlokowało się w Wielkiej Brytanii w kilku ośrodkach uniwersyteckich, jak np. Polski Wydział Lekarski, Polskie Studium Weterynaryjne i Studium Pedagogiczne w Edynburgu oraz Polska Szkoła Architektury przy Uniwersytecie w Liverpoolu, wreszcie Politechnika Pol­ ska w Londynie pod nazwą Rady Akademickich Szkół Technicznych — RAST i Polski Wydział Prawa przy Uniwersytecie w Oksfordzie. W roku 1947 wszyst­ kie agendy polskiego kształcenia akademickiego zostały przejęte przez Po­ lish University College w Londynie, działający w obrębie uniwersytetu lon­ dyńskiego, który to College po intensywnej działalności, został rozwiązany w 1953 roku. �226 Roderyk Lange Po cofnięciu przez aliantów uznania Rządowi RP na uchodźctwie w 1945 roku powstała trudna sytuacja polityczna. Chcąc ratować wyższe szkolnic­ two polskie, w roku 1949 podjęto restytucję „Polskiego Uniwersytetu na Ob­ czyźnie”, której przewodniczył profesor dr Tadeusz Brzeski. 1 września 1952 roku Rząd Polski na Uchodźstwie zatwierdził nowy statut PUNO. Nadanie pełnych praw uczelni wyższej oraz prawa używania godła państwowego nastąpiło 15 grudnia 1952 roku1. Wreszcie w lutym 1998 roku Rząd R.P. w suwerennej już ojczyźnie wydał ustawę o uznaniu stopni naukowych nada­ wanych przez PUNO pomiędzy 1952 a 1990 rokiem (Dziennik Ustaw Rze­ czypospolitej Polskiej, Nr 37, z dnia 24 marca 1998, s. 1670, Poz. 203). Ak­ tem tym został zamknięty i uznany długi okres dokonań ośrodka nauki polskiej w Londynie2. Obecnie PUNO ześrodkowuje swe działania na szerzeniu wie­ dzy o kulturze polskiej w obrębie zajęć prowadzonych na Studium Kultury Polskiej. W skład Uniwersytetu wchodzą trzy wydziały: Humanistyczny, Pra­ wa i Nauk Społecznych oraz Nauk Technicznych. Dokonania PUNO w całym okresie jego istnienia zasługują na specjalną uwagę i szacunek. Przede wszystkim wiele osób spośród zdemobi lizowanej armii polskiej i cywilnych uchodźców mogło dokończyć studia rozpoczęte przed wojną w kraju, a także kształcić się i uzyskiwać stopnie naukowe na polskiej uczelni. Podkreślić należy, że swą zupełną niezależność Uniwersytet okupił brakiem finansowania przez rząd brytyjski. Początkowo uczelnia mie­ ściła się w różnych lokalach stowarzyszeń polskich w Londynie, a w 1956 roku przeniesiono ją do budynku na Princes Gardens nr 5 i potem pod nr 9, gdzie mieściła się również Biblioteka Polska, która od początku swego ist­ nienia była zapleczem dla Uniwersytetu3. Warunki były ekstremalnie spar­ tańskie, ale dawały poczucie niezależności, wolności i kontynuacji polskiej myśli. Wykładowcy pracowali z ogromnym entuzjazmem, bezpłatnie lub pra­ wie bezpłatnie, często po odbyciu całodziennej pracy zarobkowej w innych instytucjach. Wreszcie przeniesienie PUNO i Biblioteki Polskiej do nowego, własnego gmachu Polskiego Ośrodka Społeczno-Kulturalnego, przy 238-246 King Street w roku 1976, stworzyło godziwe warunki do dalszej pracy na­ ukowej i dydaktycznej. 1Wcześniejsze dekrety Prezydenta RP regulujące podstawy prawne Uniwersytetu Polskiego zostały wydane 24 lutego 1941 r., 7 marca i 14 kwietnia 1944 r., oraz 10 kwietnia 1945 r. 2 Polski Uniwersytet na Obczyźnie — PUNO, 1. 12.1939-1.12.1989. Biuletyn — Jubileusz 50-lecia; bez daty; — Jerzy Gawenda, Wyższe szkolnictwo polskie na obczyźnie, Prace Kongresu Kultury Polskiej, Londyn, 1985, s. 11-21; — Sprawozdania z działalności PUNO były publiko­ wane w kolejnych zeszytach „Informatora Uniwersyteckiego”, począwszy od 1961 roku. Nato­ miast kolejne Roczniki Polskiego Towarzystwa Naukowego na obczyźnie zawierają również m.in. sprawozdania z działalności PUNO, w dziale pt, „Polskie instytucje i placówki naukowe na ob­ czyźnie”. 3 Biblioteka Polska w Londynie 1942-1992, Biblioteka Polska, „Polski Ośrodek Społeczno­ -Kulturalny”, Londyn 1993, s. 129. �Etnografia i etnologia na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie (PUNO) w Londynie 227 Etnologia, jako przedmiot, zaistniała w środowisku polskim w momencie przybycia do Londynu w 1947 roku prof. Cezarii Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczowej, która z miejsca włączyła się do życia naukowego. Zosta­ ła profesorem PUNO od momentu jego utworzenia, a tym samym etnologia pozyskała wybitnego reprezentanta w obrębie uniwersytetu. Profesor prowa­ dziła wykłady i seminaria, na które uczęszczało również wiele osób z kręgu innych specjalności naukowych. Dodatkowo w 1962 roku wykładała w Pol­ skim Instytucie Naukowym w Montrealu i okresowo w Paryżu. Przed wojną, od 1929 roku, prof. Jędrzej ewiczowa była profesorem etnografii Uniwersytetu Wileńskiego, a od 1934 roku Uniwersytetu Warszawskiego. W czasie II wojny światowej znalazła się w Jerozolimie, gdzie organizowała różne instytucje naukowe. Po śmierci profesora Brzeskiego, w 1958 roku, prof. Jędrzej ewi­ czowa została wybrana rektorem PUNO, którą to funkcję pełniła do ostatnich dni swego życia, do roku 1967. Odznaczała się niezłomnym charakterem, była ogromnie ofiarna w swojej pracy, inspirowała wiele poczynań Uniwersytetu, a także sformułowała dwa jego główne cele: Po pierwsze chodzi o to, aby działalności Uniwersytetu przyświecał duch wol­ ności, którego pozbawiona została nauka w Kraju i aby w miarę możności pro­ stować w świecie wolnym fałsze szerzone o Polsce. Po wtóre, starać się o to, aby młodsze pokolenie uczonych polskich, wychowane na zagranicznych uni­ wersytetach, zachowało polską osobowość narodową, aby pozostali oni uczo­ nymi polskimi4. Już w roku 1948 profesor Jędrzejewiczowa założyła Polską Radę Nauko­ wą na Obczyźnie, przekształconą w 1950 roku w Polskie Towarzystwo Na­ ukowe na Obczyźnie. W obrębie Towarzystwa powołała w 1953 roku Komi­ sję Etnograficzną. Szereg swoich artykułów prof. C. Jędrzejewiczowa publikowała właśnie w kolejnych Rocznikach PUNO, jak np.: Onomastyka najstarszych żywotów świętojerskich (Londyn 1954/5), Legenda o Krakusie Mistrza Wincentego i o pogromcy smoka św, Jerzym (1955/6), Kalendarz świętojerski i zbadany w Bazylice Grobu w Jerozolimie Omfalos — ośrodek świa­ ta (1954/5). Prof. Jędrzejewiczowa badała epos ludowy, obrzędowość ludową i cechy mityczno-symboliczne, szczególnie w kulcie świętego Jerzego. Tropiła też wątki klasyczne w mitologii słowiańskiej. Była pierwszym fenomenologiem w etnologii polskiej, skrupulatnie poszukującym znaczeń etymologicznych. Jej zainteresowania w tym zakresie niechybnie nawiązują do językoznawcze­ go warsztatu naukowego jej ojca, wielkiego uczonego, Jana Baudouina de Courtenay oraz jej własnych studiów w zakresie językoznawstwa i filologii 4 „PUNO, Informator Uniwersytecki”, Londyn, 1967, s. 9. �228 Roderyk Lange klasycznej, ukończonych dyplomem w 1910 roku na uniwersytecie peters­ burskim, na podstawie rozprawy Język modlitewnika maryjnego wieku XVI wydanego przez prof. Ptaszyckiego. W 1922 roku habilitowała się u prof. Witolda Klingera w zakresie etnologii i etnografii na podstawie pracy Święta Cecylia. Przyczynek do genezy apokryfów. Zainteresowania prof. Jędrzejewiczowej były bardzo szerokie i często pio­ nierskie w obrębie etnologii. Rozumiała i doceniała na przykład znaczenie muzyki i tańca jako przejawów kultury. Dała temu wyraz, inicjując i tworząc program badawczy na Uniwersytecie Warszawskim, który miał zaowocować powstaniem narodowego archiwum tańca. Łączyło się to z przygotowaniem eksponatów na międzynarodową wystawę tańców, którą zorganizowano z okazji Wystawy Światowej w Paryżu w 1937 roku5. Stoisko polskie było wtedy ewenementem w skali światowej. Cały ten dorobek, jak i zaawanso­ wana praca na temat kultu św. Jerzego, spłonęły w czasie wojny w Warsza­ wie. Żaden z innych podejmowanych przez prof. Jędrzejewiczową obszernie opracowanych tematów nie doczekał się ukończenia. Należała do tych na­ ukowców, którzy stosunkowo mało publikowali. Natomiast w rozmowach i dyskusjach, w czasie spotkań seminaryjnych potrafiła inspirować, rozbu­ dzać zainteresowania naukowe i kierować uwagę na złożoność problematyki kulturowej ukazywanej porównawczo lub w bardzo szerokim kontekście. Wy­ chowała kilka roczników etnografów i etnologów polskich, którzy kontynu­ owali jej założenia. Prof. Jędrzejewiczową działała w Społeczności Akade­ mickiej Uniwersytetu Stefana Batorego w Londynie, była m.in. członkiem Zarządu Zrzeszenia Polskich Profesorów i Wykładowców na Obczyźnie, a także członkiem Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu i Royal Anthropological Institute w Londynie. Po długiej chorobie prof. C. Baudouin de Courtenay-Jędrzej ewiczowa zmarła 22 lutego 1967 roku w Londynie i została tam pochowana u boku swego męża, przedwojennego premiera Rządu Polskiego, Janusza Jędrzejewicza, zmarłego w 1951 roku6. Następcą profesor Jędrzej ewiczowej na PUNO został Lucjan Turkowski. Początkowo rozpoczął studia w zakresie filologii słowiańskiej i polskiej oraz 1 Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczowa C., O tańcach ludowych w Polsce, „Teatr Ludo­ wy”, R. XXVII, nr 8, 1935, s. 112-119 (Referat wygłoszony na Międzynarodowym Kongresie Tańców Ludowych w Londynie, w lipcu 1935 roku); Tańce i stroje, „Arkady” 1937, Rok III, nr 5 (Pokaz w TOSSPO eksponatów wysyłanych na Wystawę Międzynarodową Tańców Ludowych w Archives de la Danse w Paryżu); Folk Dances and Wedding Customs in Poland, Paris, Archi­ ves de la Danse, 1937. 6 Lucjan Turkowski, Prof. dr Cezaria Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa. Wspomnienie, „Lud” t. 52; 1968, s. 357-360 (Podaje częściowo bibliografię prac prof. Jędrzejewiczowej). — Janina Piłatowa, Śp. Cezaria Baudouin de Courtenay Jędrzejewiczową, „Biuletyn Zrzeszenia Polskich Profesorów i Wykładowców Szkół Akademickich”, Londyn 1967, s. 14-17; Anna Zadrożyńska, Dorota Zamojska, Cezaria Anna Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa (1885-1967), w: Etnografowie i ludoznawcypolscy. Sylwetki, tom I, Kraków 2002. �Etnografia i etnologia na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie (PUNO) w Londynie prof. Roderyk Lange 229 �230 Roderyk Lange geografii na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie, a od 1929 roku stu­ diował etnografię pod kierunkiem Cezarii Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutzowej. W 1934 roku uzyskał tytuł magistra w zakresie etnografii i etnologii na podstawie pracy o tkactwie ludowym. Złożył również na wydziale huma­ nistycznym drugą pracę na temat garncarstwa ludowego na Wileńszczyźnie. Były to dwie dziedziny jego szczególnego zainteresowania. Już w czasie stu­ diów prowadził intensywne badania na terenach wschodnich Rzeczypospoli­ tej (Wileńszczyzna, Nowogródczyzna, północne Polesie i Wołyń). Gromadził materiały do Atlasu Kultury Ludowej w Polsce. Zbierał też eksponaty dla Muzeum Etnograficznego USB i dla innych muzeów polskich. Jeszcze jako student prowadził ćwiczenia z etnografii w Wyższej Szkole Nauk Politycz­ nych. W 1935 roku przeniósł się do Warszawy wraz z prof. Jędrzejewiczową, pracował w Muzeum Etnograficznym w Warszawie i podjął studia doktoranc­ kie. Rozprawa doktorska pt. Tkactwo ludowe i rzemiosło tkackie w Wileńskiem i Nowogródzkiem była już opublikowana w 1939 roku, ale niestety cały nakład został zniszczony w drukami w czasie wojny. Ocalał jedynie nadpalo­ ny wstępny rozdział pracy, opublikowany później w serii Zeszytów Nauko­ wych PUNO w 1977 roku7. Również cały jego materiał zebrany w czasie dłu­ goletnich badań terenowych w poprzednim okresie uległ zniszczeniu w czasie wojny. Pozostałe części rękopisów zostały przekazane po jego śmierci do Za­ kładu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickie­ wicza w Poznaniu. W 1939 roku Lucjan Turkowski wrócił do Wilna i działał w Armii Krajo­ wej. W 1941 roku został aresztowany i zesłany do Uzbekistanu. Natychmiast zaczął zbierać materiały etnograficzne u stóp Tień-Szań. W 1942 roku wstą­ pił do oddziałów Armii Polskiej gen. Andersa i znalazł się w Palestynie. W stopniu podporucznika został redaktorem technicznym wydawnictw woj­ skowych. Nie zaprzestał jednak prac terenowych. Zebrał pokaźny materiał dotyczący rolnictwa na tym terenie, który później w części opublikował8. Po zakończeniu wojny i demobilizacji z trudem urządzał się w Londynie, pracując ciężko fizycznie w fabryce i potem, wskutek interwencji przyjaciół, jako urzędnik. Brał jednak wydajnie udział w pracach PUNO pod kierun­ kiem prof. C. Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowej. Pani profesor była też promotorem ponownie podjętego doktoratu. W 1960 roku 7 Lucjan Turkowski, Źródło oddziaływań na tkactwo ludowe w Wileńszczyźnie i Nowogródz­ kiem, PUNO, „Zeszyty Naukowe Wydziału Humanistycznego”, z. 6, Londyn 1977 (Przedsłowie profesora Tadeusza Sulimirskiego zawiera cenne dane do życiorysu i osobowości prof. Turkow­ skiego). 8 Lucjan Turkowski, Egejski ośrodek kultury ogrodniczej. Kolebka pochodzenia uprawnych roślin, „Rocznik PUNO” nr 8, Komisja Etnograficzna Wydziału Humanistycznego, 1957-58; Lucjan Turkowski, Peasant Agriculture in the Judaean Hills, „Palestine Exploration Quarterly”, Londyn 1969, z. 1 i 2. �Etnografia i etnologia na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie (PUNO) w Londynie 231 uzyskał stopień doktora w zakresie etnologii i etnografii na podstawie pracy pt.: Tkactwo ludowe a rzemiosło tkackie w Wileńskiem i Nowogródzkiem. Praca ta została opublikowana w kraju w 1984 roku9. Na podstawie pracy pt.: Kul­ tura rolnicza w Górach Judzkich Jordanii Zachodniej przeprowadzono jego habilitację w 1964 roku i nadano tytuł docenta. Już w poprzednim okresie wykładał na PUNO, a w 1969 roku został mianowany profesorem. Prof. Tur­ kowski był znakomitym badaczem terenowym. Cechowała go niezwykła su­ mienność w ocenie faktów. Pomimo licznych klęsk życiowych kontynuował prace badawcze w wysoce niesprzyjających warunkach. Był człowiekiem kul­ turalnym, życzliwym, a jednocześnie krytycznym w ocenie sytuacji. Intere­ sował się też żywo sztuką i architekturą. Został nawet certyfikowanym prze­ wodnikiem po Londynie. Prof. Turkowski zmarł nagle w Londynie 2 stycznia 1976 roku. Jego zwłoki zostały spopielone, przewiezione do kraju i tam po­ chowane10. Następcą prof. Turkowskiego na PUNO został Roderyk Lange. Studia w zakresie filologii polskiej rozpoczął w 1956 roku na Uniwersytecie im. Mi­ kołaja Kopernika w Toruniu, uczęszczając jednocześnie na seminarium etno­ graficzne, prowadzone przez prof. dr Marię Znamierowską-Prafferową, dawną uczennicę prof. Cezarii Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutzowej na Uniwer­ sytecie w Wilnie. W związku z tym, że Katedra Etnologii na UMK w Toruniu była w tym okresie katedrą usługową, bez prawa nadawania stopni nauko­ wych, R. Lange przeniósł się na studia etnograficzne na Uniwersytet Wro­ cławski. Dyplom magisterski w zakresie etnografii i etnologii otrzymał w 1965 roku, na podstawie pracy pt. Morfologia i rozpowszechnienie kujawiaka, na­ pisanej pod kierunkiem prof. dr. Józefa Gajka. W roku 1959 ukończył specja­ listyczne studium w zakresie analizy i notacji ruchu (kinetografii) w Folkwang Hochschule w Essen, u prof. Albrechta Knusta. Począwszy od 1954 roku prowadził intensywne badania terenowe nad folk­ lorem tanecznym, pod kierunkiem prof. Znamierowskiej-Prufferowej. Pra­ cami tymi objął kolejno następujące regiony: Kujawy, Pałuki, południowe Kaszuby, Ziemię Dobrzyńską, Chełmińską i Złotowską. Dorywczo: Wielkopolskę, Podhale, okolice Żywca, Kieleckie i także niektóre regiony sąsiednich krajów słowiańskich. Od 1958 do 1967 roku prowadził intensywne szkolenie na studium kinetografii w Warszawie, zorganizowanym przez Ministerstwo Kultury i Sztuki w Centralnej Poradni Amatorskiego Ruchu Artystycznego (CPARA). Począwszy od 1958 roku koordynował też akcję zbierania folklo­ ru tanecznego w Polsce, przy pomocy pozyskanych i instruowanych przez 9 Lucjan Turkowski, Tkactwo ludowe a rzemiosło tkackie w Wileńskiem i Nowogródzkiem, „Rocznik Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szreniawie” 1 .14,1984. 10 Maria Znamierowska-PrufFerowa, Lucjan Turkowski (1905-1976) „Lud” t. 61, 1977, s. 413-416. Witold Dynowski, Lucjan Turkowski (wspomnieniepośmiertne), „Etnografia Polska” t. 23, 1979, z. 2., s. 11-15. �232 Roderyk Lange siebie słuchaczy. Rezultaty tych akcji zbieraczych były kolejno publikowane w ramach specjalnej serii przez Centralny Dom Twórczości Ludowej w War­ szawie, długo jeszcze po jego wyjeździe z kraju w 1967 roku. Kolejne tomy ukazujące się po 1967 roku pozbawione były niestety konsultacji i redakcji inicjatora serii11. Rezultatem wszystkich tych prac było utworzenie w 1959 roku. Działu Tańca w nowo powstałym, samodzielnym Muzeum Etnograficz­ nym w Toruniu. W roku 1960 R. Lange opublikował metodę postępowania badawczego i dokumentacji folkloru tanecznego12. Praca ta stała się podsta­ wą dla badań nad tańcem w kraju i za granicą. W latach 1965-1967 prowadził wykłady z etnologii tańca w Katedrze Et­ nologii UMK w Toruniu, kierowanej wtedy przez prof. dr Jadwigę Klima­ szewską. Po zamknięciu Działu Tańca w 1966 roku, R. Lange wyjeżdża do Anglii w 1967 roku i podejmuje pracę badawczą i dydaktyczną w Laban Art of Mo­ vement Studio w Addlestone. Już po wyjeździe z Polski otwarty został jego przewód doktorski na UMK w Toruniu w 1968 roku. Promotorem została mianowana profesor Maria Znamierowska-Priifferowa. W związku z niemożliwością powrotu do kraju doktoryzuje się w 1975 roku na PUNO w Londynie, na podstawie pracy: The Nature o f Dance, An Anthropological Perspective 13. Promotorem był prof. Lucjan Turkowski, a obrona odbyła się w obecności przybyłej z kraju prof. Marii Znamierowskiej-Priifferowej. R. Lange podejmuje wykłady z antropologii tańca kolejno na Queen’s University w Belfaście (1975-82), London University Gold­ smiths’ College (1976-1993) oraz na Edinburgh University i wielu innych uniwersytetach angielskich i zagranicznych. W 1977 roku habilitował się na PUNO na podstawie rozprawy Tradycyjny taniec ludowy w Polsce ijego prze­ obrażenia w czasie i przestrzeni, publikowanej w Zeszytach Naukowych Wy­ 11 Dąbrowska G., Tańce Kurpiów Puszczy Zielonej, CPARA, Warszawa 1967; Dekowski J.P., Hauke Z., Folklor regionu opoczyńskiego, COK, Warszawa 1974; Drabecka M., Folklor Warmii i Mazur, COK, Warszawa 1978; Lange R., Krzyżaniak B, Pawlak A., Folklor Kujaw, COK, War­ szawa 1979; Marcinkowa J., Folklor taneczny Beskidu śląskiego, CPARA, Warszawa 1969; taże Tańce ludowe Zagłębia Dąbrowskiego, „Ziemia Będzińska” 1972, s. 238-256; Marcinkowa J., Sobczyńska K., Pieśni, taniec i obrzędy Górnego Śląska, COK, Warszawa 1973; Michalikowa L., Chrząstowscy Z. i S., Folklor Lachów Sądeckich, COK, Warszawa 1973; Pawłowski W., Cieślińska A., Krużycka H., Folklor Ziemi Lubuskiej, COK, Warszawa 1975; Romowicz M., Folklor Górali Żywieckich, COK, Warszawa 1978. 12 Roderyk Lange, Taniec ludowy w pracach Muzeum Etnograficznego w Toruniu. Metoda pracy i kwestionariusz, Muzeum Etnograficzne, Toruń 1960. 13Praca doktorska ukazała się w druku: Roderyk Lange, The Nature of Dance. An Anthropolo­ gical Perspective, Macdonald & Evans LTD, London 1975. Polska wersja pt.: O istocie tańca ijego przejawach w kulturze. Perspektywa antropologiczna, wydana została w 1988 roku przez PWM w Krakowie. �Etnografia i etnologia na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie (PUNO) w Londynie 233 działu Humanistycznego PUNO14. Recenzentem rozprawy był prof. dr Tade­ usz Sulimirski. Koreferentem był profesor dr John Blacking z Queen’s Uni­ versity w Belfaście. W 1977 roku został mianowany docentem PUNO i odtąd prowadził systematyczne wykłady i konsultacje w zakresie etnografii Polski i antropologii kulturowej, aż do roku 1992. W roku 1979 otrzymał nominację na profesora etnologii PUNO. Równologle z rozległą pracą dydaktyczną, dzia­ łalnością publikacyjną i wydawniczą, kontynuował badania terenowe nad kulturą tańca m.in. w Indonezji, Melanezji, Egipcie oraz wśród Słowian Po­ łudniowych. Począwszy od 1989 roku pracował w pełnym wymiarze na Wydziale Hi­ storycznym Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, na zaprosze­ nie Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej. W 1997 zakończył się pro­ ces nostryfikacji jego habilitacji na UAM, przedłużający się z powodu braku odpowiednich przepisów prawnych. W 1998 roku otrzymał oficjalną nomi­ nację na profesora UAM. Prowadził wykłady z zakresu antropologii tańca do 2003 roku. W roku 1993 założył Instytut Choreologii w Poznaniu, którego dyrektorem pozostaje do dzisiaj. Od 1999 roku prowadzi też systematyczne wykłady z antropologii tańca w Akademii Muzycznej im. Fryderyka Chopina w Warszawie. Prof. R. Lange jest członkiem korespondentem Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie w Londynie od 1980 roku; członkiem zwyczaj­ nym od 1985 roku Fellow Royal Anthropological Institute, London; Co-chair­ man of the ICTM Study Group of Ethnochoreology (1986-1992); Fellow In­ ternational Council of Kinetography Laban; Member Conceil International de la Danse — UNESCO Paris15 etc. Z grona przedwojennych etnografów polskich, którzy znaleźli się w Lon­ dynie, wspomnieć należy jeszcze dwie dalsze osoby. Z Zakładu Etnografii w Katedrze na Uniwersytecie Warszawskim, kierowanym przed wojną przez Cezarię Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczową, znalazła się na uchodź­ stwie p. mgr Irena Karpińska-Kowal. Nie włączyła się jednak do prac na PUNO. Uczęszczała sporadycznie na niektóre zajęcia, seminaria i uroczysto­ ści. Jeszcze w Warszawie brała udział w przygotowaniu eksponatów do sto­ iska polskiego na wystawę tańców i strojów w 1937 roku w Paryżu16. 14 Roderyk Lange, Tradycyjny taniec ludowy w Polsce i jego przeobrażenia w czasie i prze­ strzeni, „Zeszyty Naukowe Wydziału Humanistycznego PUNO”, z. 7, Londyn 1978. (Ponieważ koreferentem w przewodzie habilitacyjnym był prof. John Blacking, oryginalna wersja rozprawy została przygotowana w języku angielskim). 15Dariusz Kubinowski (red.), Taniec — choreologia — humanistyka. Tomjubileuszowy dedy­ kowany profesorowi Roderykowi Langemu, Fundacja-Instytut Choreologii w Poznaniu, Poznań 2000. (W tomie tym [na s. 311-322] zawarty jest biogram i bibliografia prac prof. R. Langego). 16Jestem osobiście wdzięczny za przekazane mi przez śp.p. mgr Karpińską swego czasu wia­ domości o przebiegu tych prac i za fotografie obiektów ze stoiska polskiego na wystawie w Pary­ żu uratowane z pożogi wojennej. �234 Roderyk Lange Drugą etnografką z okresu przedwojennego była w Londynie mgr Kazi­ miera Domaniewska-Sobczak. Ukończyła studia na Uniwersytecie Stefana Batorego. W tym okresie odbyła też dłuższy staż w Muzeum Etnograficznym w Monachium. Jesienią roku 1939 zostaje starszą asystentką przy Katedrze Etnografii, kierowanej wtedy przez prof. dr. Kazimierza Moszyńskiego. Uni­ wersytet przestał istnieć w grudniu 1939 roku. Do Anglii przybyła w 1946 roku z Niemiec, gdzie znalazła się po Powstaniu Warszawskim. W Londynie podjęła pracę naukową w Blood Group Reference Laboratory, pod kierun­ kiem słynnego hematologa dr. Arthura Mouranta. Utworzył on nową dziedzi­ nę nauki związanej z badaniami rozprzestrzenienia grup krwi w zasięgu świa­ towym, co umożliwiło mu określenie pewnych nowych danych dotyczących przebiegu ewolucji rodzaju ludzkiego, migracji ludności, naturalnej selekcji i geograficznego zasięgu występowania określonych chorób. Kazimiera Do­ maniewska-Sobczak pracowała w tym zakładzie aż do przejścia na emeryturę w 1985 roku. Włączyła się całkowicie w nową dziedzinę wiedzy i jej zaintere­ sowania ześrodkowały się odtąd na antropologii genetycznej. Jest współautor­ ką czterech monografii i szeregu artykułów17. Od 1977 roku włączyła się do pracy dydaktycznej na PUNO, początkowo jako asystentka. W roku 1979 dok­ toryzowała się na podstawie pracy The AB Blood Group na Wydziale Humani­ stycznym PUNO. Promotorami byli: prof, dr Władysław Skiba i prof, dr Tade­ usz Sulimirski. W 1980 roku przeniosła się na nowo utworzony Wydział Prawa i Nauk Społecznych PUNO, gdzie wykładała głównie w zakresie swej nowej specjalizacji. W 1985 roku została mianowana profesorem PUNO. Chartered Librarian; Fellow Royal Anthropological Institute, London; Fellow Royal Society of Medicine; wieloletni członek Zarządu Polskiego Towarzystwa Na­ ukowego na Obczyźnie. Prof. Kazimiera Domaniewska-Sobczak zmarła w Londynie 19 kwietnia 2004 roku. Z wszystkich przedmiotów wykładanych na Wydziale Humanistycznym PUNO na pierwszym planie była zawsze przede wszystkim polonistyka i histo­ ria Polski. Inne dziedziny wiedzy były wykładane jako przedmioty pomocni­ cze. Brak możliwości urządzenia badań terenowych był główną przeszkodą stworzenia na PUNO specjalizacji z zakresu etnografii i etnologii. Wyjątko­ wo tylko pojawiały się możliwości podejmowania tematów w tym zakresie na studium magisterskim czy doktoranckim18. Przedmiot etnologii i etnogra­ 17 Np. A.E. Mourant ■— A.C. Kopeć — K. Domaniewska-Sobczak, The distribution of the human blood groups and other polymorphisms, Oxford University Press, 1976. Zob. dalej: Kazi­ miera Domaniewska-Sobczak, Polski wklad do antropologii genetycznej, „Prace Kongresu Kul­ tury Polskiej” t. VII., Prace Ogólnonaukowe, PTNO, Londyn 1988, s. 21-77 (biogram s. 280). 18Zob. np. Danuta Szczepanik, The Polish University in London, w: Taniec— Choreologia — Humanistyka, Fundacja Instytut Choreologii w Poznaniu, 2000, s. 67-68. Mąż p. mgr. Szczepa­ nik pochodził ze Śląska. Mogła więc urządzić sobie w domu warsztat badawczy w zakresie gwary śląskiej i realiów etnograficznych, przeprowadzając ciągłe wywiady z mężem i członkami jego rodziny, przybywającymi z wizytami do Londynu; Mgr Czesław Czapliński, przedwojenny in- �Etnografia i etnologia na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie (PUNO) w Londynie 235 fii był jednak istotnym dopełnieniem wiadomości o kulturze polskiej na Wy­ dziale Humanistycznym PUNO, a potem na Studium o Kulturze Polskiej. Zajęcia były zawsze gorliwie uczęszczane, nie tylko przez studentów, ale i przez dawnych absolwentów uczelni przedwojennych. Dla tych ostatnich był to sposób na zachowanie choćby pośredniego kontaktu z krajem. Roderyk Lange ETHNOGRAPHY AND ETHNOLOGY AT THE POLISH UNIVERSITY IN EXILE IN LONDON (Summary) The Polish University in Exile has had a long and complex history. It was established on 1 December 1939 in Paris. When Germany invaded France and came to Paris, the university was moved to Great Britain; at that time there were Polish faculties at the universities in Edinburgh, Liverpool, Oxford and London. In 1947 all the fields o f Polish academic education were taken over by the Polish University College (being part o f London University), which existed until 1953. In 1949 an independent Polish University in Exile was established; it has existed until today in London. In 1998 the Government o f the Republic o f Poland enacted a law on the recognition of the scholarly degrees conferred by the Polish University in Exile (until 1990). The achievements o f the University have also been recognized. Ethnology as a subject was offered for the first time to the Polish community when Professor Cezaria Baudouin de Courtenay-Jqdrzejewiczowa came to London in 1947. In 1958 she was elected rector o f the Polish University in Exile and served as a rector until her death in 1969. Her successor, Prof. Lucjan Turkowski, was appointed profes­ sor o f the Polish University in Exile in 1969 and lectured there until 1976. Professor Lucjan Turkowski was succeeded by Roderyk Lange, who was appointed professor o f the Polish University in Exile in 1979 and taught ethnology until 1992. The group o f Polish pre-war ethnographers, who came to London, included also Ire­ na Karpinska-Kowal and Kazimiera Domaniewska-Sobczak, who specialized in gene­ tic anthropology. The latter was appointed professor o f the Polish University in Exile in 1985. spektor szkolny na terenach wschodnich Rzeczypospolitej, wielce zasłużony dla oświaty na uchodź­ stwie, podjął pod moim kierunkiem pracą doktorską w 1985 roku. Był on doskonale obeznany z kulturą chłopską, w rezultacie wieloletnich inspekcji terenowych, połączonych z dłuższymi po­ bytami na wsi. Praca zapowiadała się obiecująco. Niestety nie została dokończona. Mgr Czapliń­ ski włączył się intensywnie w prace Kongresu Kultury Polskiej w 1985 r. Zmarł w październiku 1993 roku. Patrz: In Memoriam, Rocznik XXXVI PUNO, 1992-93, s. 18-20. Także Czesław Czapliński, red., Prace Kongresu Kultury Polskie], tom IX, Oświata, Książka i Prasa na Obczyź­ nie, PUNO, Londyn 1989; tamże o nim: Czesław Czapliński, Polskie szkolnictwo podstawowe i średnie na Obczyźnie, s. 22—32. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/275520ce3bd62bc7ed85f3b08bf85c85.pdf 86b7582e79657a74fa6a42706ceb4853 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5216 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource czarownictwo procesy o czasry Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4841 Title A name given to the resource nieznany proces o czasry i świętokradztwo w Lublinie w 1644 roku / LUD 2005 t.89 Description An account of the resource LUD 2005 t.89, s.191-204 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ostling, Michał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MICHAEL OSTLING Centre for the Study o f R eligion University o f Toronto NIEZNANY PROCES O CZARY I ŚWIĘTOKRADZTWO W LUBLINIE W 1644 ROKU Tuż po drugiej wojnie światowej lubelska archiwistka Mirosława Zakrzewska-Dubasowa wydała w druku wszystkie procesy o czary z akt miasta Lu­ blina (Zakrzewska-Dubasowa, 1947), Starannie opracowane według wska­ zówek Sochaniewicza (1926), wydanie to pozostaje jednym z najcenniejszych źródeł służących do badania czarów i magii dawnej Polski. Zakrzewska-Du­ basowa nie miała jednak dostępu do wszystkich ksiąg miejskich lubelskich; kilkadziesiąt ksiąg zwrócono Archiwum Państwowemu w Lublinie dopiero na początku lat sześćdziesiątych (Trojanowska, 1996, s. 10-11). Wśród tych odzyskanych ksiąg znajduje się księga złoczyńców z lat 1644-1647, składa­ jąca się wyłącznie z akt procesów przekazanych przez Trybunał Koronny są­ dowi lubelskiemu (AP Lublin, AM Lublin, sygn. 143; o praktyce przekazania procesów w Lublinie zob. Łaszkiewicz, 1988). Między tymi procesami, głów­ nie o rozbój, są też akty jednego procesu o czary i świętokradztwo z Opola Lubelskiego. Proces ten jest wyjąkowo ciekawy z powodu obecności i udzia­ łu syna oskarżonej podczas przesłuchania. Z tego też powodu, a także, aby uzu­ pełnić pracę Zakrzewskiej-Dubasowej, podaję tu transkrypcję procesu in exten­ so. Przy okazji, pragnę naświetlić sedno sprawy — świętokradztwo Hostii w celach czarów — w konteście innych podobnych procesów w Polsce i w Europie. Ostatnie zachodnie badania z dziedziny historii religii i etnografii histo­ rycznej zwracają uwagę na centralne miejsce Hostii nie tylko w teologii, ale też w ludowej pobożności (Bynum, 1987; Rubin, 1991; Gentiłcore, 1992, s. 130-131; Monter, 1997). Ta pobożność często zazębiała się z praktykami potępionymi przez Kościół jako gusła. Natomiast należy tu zauważyć, że ka­ tegoria „gusła” nie powinna mieć miejsca w naukowych pracach historycz­ nych ani etnograficznych, skoro przedstawia znaczenie teologiezno-moralne, a nie opisowe. Z punktu widzenia historyka, pozostaje kwestią otwartą, wymagającą dalszych badań, do jakiego stopnia „guślarskie” aplikacje Hostii były w oczach ludu wykroczeniami wobec religii, a w jakim stopniu były po �192 Michael Ostling prostu logicznym wnioskowaniem z pobożnych praktyk akceptowanych przez Kościół. Dla przykładu można porównywać kościelne i ludowe rytuały eu­ charystyczne na rzecz urodzaju i zdrowych pól. W latach dwudziestych XVIII wieku, podczas suszy, jezuici w Bawarii adorowali Hostię pokazaną ludności w monstrancji, żeby ubłagać Boga o deszcz (Chatellier, 1997, s. 102-103). Trudno odróżnić takie pobożne zabiegi od ludowych praktyk, potępianych przez teologów i znajdowanych czasem wśród oskarżeń wobec czarownic, takich jak zakopywanie Hostii na polu albo rozsypywanie pokruszonej Hostii na plonach, żeby zapewnić urodzaj i obfite żniwa'. Używanie Hostii do le­ czenia gorączki — praktyka popularna we Francji i Anglii (Rubin, 1991, s. 338), a potępiona m.in. w Martina Del Rio wielkim kompendium Disąuisitionibus magicis (1633 [1608], s. 468 [lib. III pars 2 qu. 4 sec. 9 nr. 10]) — mogłaby mieć swoją genezę w motywie często spotykanym w kazaniach eu­ charystycznych (m.in. w kazaniach Skargi, O Siedmiu Sakramentach [1600]2) oraz w katechizmach (np. w Katechizmie Rzymskim, ks. 2 cap. 3 par. 54), porównujących dary komunii z cudami Chrystusa na ziemi — zwłaszcza z cudownym uleczeniem macochy Piotra z febry (Mt 8, 14). Bez odwoływa­ nia się do kategorii normatywno-kościelnych trudno ustalić ostrą linię po­ między pobożnością a gusłami, między religią a magią w ludowych prakty­ kach eucharystycznych. W swojej wybitnej pracy nad ludowymi praktykami z Hostią, Ryszard Gansiniec używa niemalże wyłącznie średniowiecznych źródeł zachodnich (Gansiniec, 1959). Szkoda, ponieważ takie praktyki też miały miejsce w Pol­ sce, o czym świadczy dość obfity materiał z procesów o czary w polskich miastach w XVII-XVIII wieku. ‘Podczas pisania tego artykułu korzystałem ze stypendium naukowego Fundacji Fulbrighta oraz z Dissertation Fellowship z American Council o f Leamed Societies. Pragnę podziękować tym instytucjom oraz szczególnie prof. Tomaszowi Wiśłiczowi, który z niezwykłą hojnością udo­ stępnił mi swój maszynopis transkrypcji akt kleczewskich. P. Dorota Łagida-Ostling skorygowa­ ła polszczyznę tego tekstu. Wszystkie błędy, oczywiście, są mojego autorstwa. Benedykt Chmielowski, w swojej słynnej sarmackiej encyklopedii Nowych Atenach (1746), idzie w ślady Martina Del Rio (1608) i Paulusa Grillandusa (1536), potępiając czarownice za to, iż kruszą Hostię i sypią na polach, żeby wypędzić nieurodzaj. Z tekstu Del Rio wynika, że chodzi o wypędzenie nieurodzaju i słabości pól spowodowanych właśnie przez czarownice: „Item si, ut sterilitatis agrorum maleficium tollant, hostiam sacram comminuant, et tritam in pulueres spargant per hortum vel agrum” (1633 [1608], s. 933 flib. VI cap. 2 sect. 1 qu. 1 nr. 23]). Zob. też przypis 7 niniejszego artykułu. 1Mam do dyspozycji kazania Skargi tylko w niedbale redagowanym przekładzie angielskim: trudno mi więc ustalić dokładnie, w których kazaniach mieściła się dyskusja o cudownych ła­ skach Hostii. Skarga porównuje dary komunii z cudami Chrystusa przytoczonymi w Ewangelii w dwóch kazaniach: O korzyści płynących z Hostii i O częstej komunii (Skarga, 1939, s. 186-187, 210). W obydwu, tak jak we wszystkich jego kazaniach o sakramentach, Skarga trzyma się ściśle wskazówek Rzymskiego Katechizmu. �Nieznany proces o czary i świętokradztwo w Lublinie w 1644 roku 193 Z punktu widzenia sądu, jak też i ludu, istniały tylko dwa możliwe powo­ dy kradzieży Hostii z kościoła: albo w celu czarów, albo żeby sprzedać ją Żydom, którzy mieliby używać jej w swoich domniemanych odtworzeniach Bożej Męki (Węgrzynek, 1995; Guldon i Wijaczka, 1995). Poznańskie statu­ ty synodalne przestrzegały księży, ażeby uważnie przechowywać Hostię/»rou­ ter sortilegia et maléficas mulleres; już w 1450 roku wieśniaczka Jachna z parafii Brzyków została ukarana surową pokutą za kradzież wielkanocnej Hostii i ukrycie jej w chustce, przypuszczalnie dla celu czarów (Bylina, 2002, s. 129-130). Na początku XVII wieku Sebastian Klonowie żalił się w dziele WorekIudaszów nad takimi występkami: N aydziesz takie złe ludzie, co Sakrament św ięty Żydom i czarow nicom , w uściech sw ych przeięty, Przedaią, bezbożnicy, ćiało i krew Pańską, U ięci do pieniędzy ch ciw ością szatańską. O zakamiałe serca, łakom stwo bezecne! O nieszczęsny rozum ie i kupiectwo niecne! Czemu targuiesz tego za m am y pożytek, Którego iest kropla krwie droższa niż świat wszytek? (K lonow ie, 1960 [1600], s. 139) W 1739 roku sąd miejski lubelski wypytywał złodziei, podejrzanych o kradzież ośmiu brakujących Hostii, o czary i o eksekrację (dwaj z trzech oskarżonych byli Żydami): 4to. W zięte te osm pośw ięconych czyli w ięcey Hostyi, gdzie podział, y na iaki pożytek obrocił, na iakie czary, y czyli szkodliw y co komu te czary, czyli nie. 5to. Na którym m ieyscu, z ktoremi osobam i tych zabranych H ostyi Zażyw ał, czyli ie kłuł albo nie, y kto o tym w ięcej zw iedział (A P Lublin, A M Lublin, sygn. 50 (Advocatalia), k. 5 0 2 -5 0 3 )3. Lud pospolity też skwapliwie oskarżał sąsiada, przyuważonego na podej­ rzanych manipulacjach przy komunii, o zamiar świętokradztwa celem cza­ rów. Podczas komunii w Nowym Wiśniczu w roku 1643 ktoś spostrzegł, jak Jan Baran wykaszlał Hostię do ręki. Aczkolwiek ten szybko włożył ją z po­ wrotem do ust i połknął, zapewniając iż „nie na żadnem czary to uczyniłem”, wysłano go na stos (Uruszezak, 2003, s. 98-102). W Wyszogrodzie na po­ czątku XVIII wieku kobieta, widząc, iż druga wykaszlała Hostię do ręki, za­ częła wykrzykiwać: „A tyś na co Pana Boga wyplunęła z gęby, na coś ty uczy­ 3 Zob. też interogatorię sporządzoną na rzecz Katarzyny Koczanowiczówny, pomocniczki głów­ nej oskarżonej w procesie przed sądem rzeszowskim w 1718 r.: „7-mo Jeżeli też ona sama nie ukradła kiedy Communiej S i żydom, albo której czarownicy nie przedała” (AP Rzeszów, sygn. 168 t. XII k. 489; cyt. za Dydek, 1968, s. 398). �194 Michael Ostling niła” (Olszewski, 1879, s. 497). Na wielkonocnej komunii w Chęcinach w 1666 roku, chłopka Anna Zacharzowianka widziała, jak Anna Grzesiowa Puchalina z Woli Murowanej ukryła usta w chustce, „gdzie miała na wardze Pana Jezusa”, i oskarżyła ją o czarownicze świętokradztwo. Na procesie Pucha­ lina stwierdziła jednak, że nie ukradła „alem cale strawiła”: akta nie zawiera­ ją informacji o końcu procesu, ale zdaje się, iż Puchalinę zwolniono (Wijaczka, 2003, s. 56-58). Skradziona Hostia mogłaby nawet stać się elementem zmowy, jeżeli wierzyć Katarzynie Rataj owej, która przed lubelskim sądem w roku 1700 upierała się, iż niejaka Iędrzejowa „ztą młodą naprawiła y mac [tj. mać] tey młodey, które obiedewie podobno same Nayswiętszy Sakrament ukradły, a na mnie powiedziały” (AP Lublin, AM Lublin sygn. 144 k. 483­ -487; Zakrzewska-Dubasowa, 1947, s. 74). Jeżeli chodzi o praktyki ludowe z Hostią, wyeksponowane w procesach 0 czary, trzeba rozróżnić między tymi procesami, gdzie oskarżona przyznała się do kradzieży Hostii podczas tortur, a tymi, w których świętokradztwo jest głównym tematem śledztwa. W pierwszym przypadku świętokradztwo jest tyl­ ko jednym z wielu stereotypów na temat czarownic znanych w całej Europie. W drugim, oskarżona często przyznaje się do kradzieży Hostii dobrowolnie, 1 zeznania o sposobie jej użycia stanowią cenny wkład do etnografii histo­ rycznej Polski. W zestawie stereotypów na temat czarownic mamy do czynienia ze świa­ tem na opak, z diabłem w miejsce Boga, grzechem w miejsce cnoty, podepta­ niem Ciała Bożego w miejsce jego adoracji. Benedykt Chmielowski, zgodnie z ogólnoeuropejskim uczonym dyskursem o czarownicach, a zupełnie nie­ zgodnie z ludowym rozumieniem czarów, zadeklerował, iż „Grzechy czarow­ nic są oprócz niezliczonych trzy naypryncypalnieysze: Apostasia a DEO, So­ domia & sacrilegium” (Chmielowski, 1968 [1746], t. III, s. 247). Można tu mówić o „czarnej legendzie czarownic”, która to legenda ukazuje duże podo­ bieństwo do „czarnej legendy Żydów”, ostatnio tak wybitnie zanalizowanej przez Hannę Węgrzynek, nic dziwnego, skoro legendę o czarownicach budo­ wano w Polsce, jak w całej Europie, w dużym stopniu na podstawie albo, lepiej mówiąc, z tych samych elementów, co legendę o Żydach (Cohn, 1975; Price, 2003). A więc na przykład, Maijanna z Tuliszkowa, oskarżona o czary w Kleczewie, przyznała się, iż „razem z koleżanką kłuła Hostię aż krew wypły­ nęła i małe, płaczące dzieciątko jej się zjawiło” (PTPN, sygn. 859 k. 147-147v)4. Przypomina to zarazem cuda związane z trzema Hostiami domniemanie drę­ czonymi przez Żydów w Poznaniu w końcu XIV wieku (Węgrzynek, 1995, s. 48-57; Łukaszewicz, 2000 [1838] t. II, s. 207-210) i wizje Dzieciątka Je­ zus w Hostii spopularyzowane w exemplis (np. Mikołaja z Błonia) oraz w paraliturgicznych dramatach jezuickich podczas procesji Bożego Ciała (Szo­ 4 O procesach w Kleczewie zob. Wiślicz, 2004 oraz Koranyi, 1928. �Nieznany proces o czary i świętokradztwo w Lublinie w 1644 roku 195 stek, 1978, s. 300; Okoń, 1970)5. Pomysł, iż czarownice na Łysej Górze „Hostyę Nayśw: dostawszy iey lub podczas Komunii, lub wykradłszy, w oczach diabła depczą” (Chmielowski, 1968 [1746], t. III, s. 243), jest zarazem po­ życzką z legendy o Żydach i dosyć oczywistym przykładem odwrócenia lub inwersji w sensie strukturalistycznym6. W zeznaniach, uzyskanych od domnie­ manych czarownic pod wpływem tortur, nie jest do końca prawdą, jak myślał Bernardyn Serafin Gamalski w XVIII wieku, iż oskarżona „w niczym niebędąc winna, do wszytkiego się przyznaie, y to śpiewa, o czym iey przed tortu­ rami głowę nabili” (Gamalski, 1742, s. 14v-15). Mimo wszystko kobiety pod­ czas tortur potrafiły dodać swoje własne wierzenia i opinie do narzuconego im dyskursu, choćby wyrywkowo i fragmentarycznie7. Jednak zawartość et­ nograficzna takich zeznań jest dość szczupła: podobnie jak zeznania wymu­ szone na Żydach oskarżonych o bezczeszczenie Hostii albo o mord chrześci­ jańskiego dziecka, mówią nam one o wiele więcej o wierzeniach pytających niż pytanych. Zupełnie inaczej wyglądają zeznania w procesach, w których świętokradz­ two Hostii jest tematem głównym od samego początku, a więc, w których mamy informacje nie tylko uzyskane podczas tortur, ale także pochodzące z dobrowolnych zeznań oskarżonej oraz niekiedy od świadków i z formalnej „żałoby” lub propositio instygatora. Choć zdarza się, że takie procesy prze­ kształcały się podczas tortur w procesy o schadzkę na Łysej Górze, o stosu­ nek seksualny z diabłem itd.; często nie ma w nich mowy o żadnych diabłach ani nawet o maleficium. Z takich zeznań wynika dość pewnie, iż polskie ko­ biety wszystkich stanów i z wielu regionów kraju rzeczywiście kradły Ciało 5 Np. w Wilnie w r. 1633, gdzie jezuici pokazali w procesji obraz przedstawiający „Karolus i Papież z Dzieciątkiem w Hostyjej”. Procesyja 1633; cyt. za: Okoń 1970, s. 96. Zob. też Ząbkowica przekład Malleus maleficarum (1992 [1614], s. 80-81), gdzie przytacza się anegdotę o ukra­ dzionej i zakopanej Hostii, z której wyszedł „głos jakoby dziecięcia płaczącego”. 6 Sam Chmielowski zwraca uwagę, iż czarownice, domniemanie bezczeszcząc Hostię, „Żydów imitują” (1968 [ 1746] t. III p. 244). Na temat demonologicznego dyskursu o praktykach czarownic jako inwersji dobrych obyczajów, zob. znakomitą pracę Stewarta Clarka (1997); John Bossy zwrócił uwagę już dwadzieścia lat temu, iż w rozumieniu ludu wczesnonowoczesnej Euro­ py łatwo było wiedzieć, co robiły czarownice podczas swoich schadzek, skoro „starczyło wie­ dzieć, jak wygląda prawdziwa religia, a potem przewrócić ją na opak” (Bossy, 1985, s. 137). 7 Na przykład, w dwóch procesach o charakterze stereotypowym, oskarżone podczas tortur zeznały, iż ukradły Hostię podczas mszy z okazji Wniebowstąpienia Matki Boskiej, a później używały jej do niszczenia plonów na polach i do sprowadzenia suszy. Można traktować takie zeznania jako odmianę motywu niszczenia pól z pomocą czarodziejskiego proszku; można jednak patrzeć na nie inaczej. Skoro święto Matki Boskiej Zielnej było ważnym świętem w pobożności i magii ludowej, kiedy to zioła poświęcano na leki dla ludzi, bydła i do obrony gospodarstwa od nieszczęścia, złych duchów i nieurodzaju, wydaje się prawdopodobne, iż oskarżone czarownice w swych zeznaniach mówią, w odwróconej formie, o prawdziwych praktykach kradzieży Hostii właśnie tego dnia, ażeby ulepszyć płodność pól i obronić je od złych mocy. Jak już wspomniałem (w przypisie pierwszym), takie użycie Hostii było znane i potępione przez uczonych demonolo­ gów, również w Polsce. �1 96 Michael Ostling Boże podczas komunii, aby potem używać go do leczenia krów, w obronie przeciw magii czarownic, a także w celach miłosnych. W Kleczewie w 1669 roku chłopka Regina Matuszka przyznała się do świętokradztwa, tłumacząc się, że chciała ulepszyć swoje ule; mówiła „że jest prawda, alem czynieła dobrze, dawała do kościoła wosku” (PTPN, sygn. 859, k. 106-110v)8. W 1664 roku Maryna Białkowa, ze wsi Kamionka na południowym Mazowszu, przy­ znała się otwarcie i dobrowolnie przed sądem lubelskim do przecedzenia mleka swoich krów przez chustkę, w którą zawinęła ukradzionego „Pana Jezusa”. Mówiła przy tym „nie wezmąc mleka czarownice” (AP Lublin, AM Lublin, sygn. 140 f. 206; Zakrzewska-Dubasowa, 1947, s. 54). Działała więc Mary­ na, w pewnym sensie, w sposób całkowicie zgodny z doktryną Kościoła, któ­ ra widziała w Eucharystii najlepszą broń przeciw złym mocom: jak mówi jezuita Aleksander Lorencowic w swoim kazaniu na Wielki Czwartek: „Jest to ten pokarm bronią i mieczem, który iest wszystkim nieprzyiaćiołom strasz­ ny” (Lorencowic, 1671,1.1, s. 149). W Rzeszowie w 1718 roku młoda miesz­ czanka Zofia Janowska, za radą znachorki z podmiejskich Pobitnych, ukradła Hostię w celach miłosnych. Wypłukała chustkę z Hostią w zimnej wodzie, podzieliła na trzy części i podała swemu ukochanemu, mówiąc „Jak do tej komuniej ciszba, tak i do mnie kszczonej mianowanej Zośki, żeby była ciszba” (AP Rzeszów, sygn. 168, t. XII, k. 475-494; Dydek, 1968). Z niemalże identycznej formuły skorzystała Pani Pisarzowa Aleksandrowa Mytkowa na Podolu, a więc kobieta z dostojnej rodziny szlacheckiej. Również z rady „baby”, zapiekła skradzione „kommunikanty” w placki i zamierzała podaro­ wać je sędziom w Trybunale Koronnym w Lublinie, aby byli przychylni ra­ cjom jej rodziny w sprawie o majątek toczonej przed Trybunałem przeciwko niejakim braciom Pogórskim. Według jej poddanych, przesłuchiwanych pod­ czas tortur przez miejski sąd lubelski z polecenia Trybunału, albo sama Pani Pisarzowa albo jej „mamka” miała przemawiać przy mieszaniu Hostii z mąką do robienia placków: „Jak ciżba do Nayswiętszego Sakramentu bywa, tak zeby na nas łaskawi panowie sądowi i patronowie byli” (AP Lublin, AM Lu­ blin, sygn. 48, k. 1254-1261, 1282-1288; Zakrzewska-Dubasowa, 1947, s. 78, 82, 84). Aczkolwiek oskarżone czarownice nie zawsze, moim zdaniem, rozpozna­ wały swoje pozakościelne praktyki eucharystyczne jako grzech, dobrze zro­ zumiały, iż sama kradzież Hostii jest nielegalna i srogo karana, starały się więc zmniejszać szansę aresztu. Najczęściej Hostię kradziono nie we włas­ 8 Takie użycie Hostii było już znane w Niemczech w średniowieczu, skoro Caesarius Heisterbacensis przytacza na jego temat exemplum (1851 [1223-1224] lib. 9 cap. 8). W Polsce, pszcze­ larze wkładali Hostie do uli jeszcze w XIX wieku (DWOK t. VII, s. 116). Warto też zwrócić uwagę, iż Klonowie uznaje kradzież miodu i rojów za świętokradztwo i przypomina, iż takim złodziejom — tak jak świętokradcom — należy się kara stosu (1960 [1600], s. 103). �Nieznany proces o czary i świętokradztwo w Lublinie w 1644 roku 197 nym kościele parafialnym, wśród sąsiadów i znajomych, lecz na odpuście z dala od domu, wśród tłumów nieznajomych, gdzie można było łatwiej unik­ nąć podejrzeń. Pani Aleksandrowa Mytkowa przemyciła Hostią podczas wi­ zyty w Barze w dniu świętego Antoniego; Jagata Korfunka, ze wsi Wierzbocice koło Pyzdr, ukradła Hostię na odpuście w Biechowie, aczkolwiek kościoły w Słupcy, Ciążeniu i samych Pyzdrach były znacznie bliżej (Rosenblatt, 1883, s. 14-19); Anna Przybeła, z okolic Warty, wybrała się po Hostię do Wielunia (Baranowski i Lewandowski, 1950, s. 193-194; cytując AGAD, Warta 46 fF529-533). Innym sposobem uniknięcia aresztu było wysłanie dzieci na świę­ tokradczą komunię — przypuszczalnie chodziło o to, że w przypadku przyła­ pania dzieci te mogłyby przyznać się do niewiedzy albo pomyłki zamiast do przestępstwa. W 1741 roku mieszczka ze Stopnicy zatrudniła Mariannę Berbełską, biedną komornicę z pobliskiej wsi, do kradzieży Hostii; ta jednak wolała wysłać w tej sprawie swoje córki, z których starsza miała jedenaście lat. Złapano je na gorącym uczynku, co doprowadziło do spalenia na stosie Marianny oraz jej pracodawczym. Dziewczyny, wraz z ich ojcem, ukarano chłostą (Wijaczka, 2003, s. 58; Wiśniewski, 2000 [1929], s. 252). Sprawa Reginy Zaleskiej wyglądała podobnie. Obraz, który otrzymujemy na podstawie zeznań Reginy, ukazuje ją jako dość nieudaną znachorkę. Poda­ je ona, iż starała się, chyba nieskutecznie, za pomocą wróżby odnaleźć ukra­ dzione konie w Kazimierzu Dolnym. Od czterech lat „lekowała” mleko, „ale postaremu to niepomogło”. Podobnie nie udało jej się zdjąć uroku z masła. Można się domyślać, iż miała nadzieję, że lepiej jej będzie szło, jak doda Bożego Ciała do swoich rytuałów. Wysłała najmłodszego syna, Jakuba, do pierwszej komunii, z prośbą, by ukradł Najświętszy Sakrament. Schwytano go, co doprowadziło do wstępnego śledztwa w Opolu. Z powodów mi nie znanych, sprawa trafiła do Trybunału Koronnego, który to sąd, aczkolwiek formalnie będący najwyższą instancją tylko w procesach szlacheckich, czę­ sto ingerował w poważniejsze sprawy kryminalne w regionie lubelskim, np. o rozbój. Jak udowodnił Herbert Łaszkiewicz, Trybunał często polecał po­ tem takie sprawy sądowi lubelskiemu (Łaszkiewicz, 1988). Jednak, jak wi­ dzimy w niniejszym procesie, przedstawiciel Trybunału często uczestniczył w rozprawie i Trybunał nie rezygnował z ustalenia wyroku w procesach od­ danych sądowi miejskiemu. �Michael Ostling 19 8 ANEKS Proces Reginy Zaleskiej o czary i świętokradztwo, październik 1644 roku. Archiwum Państwowe w Lublinie, Akta miasta Lublina (criminalia), sygn. 143 (1644-1647)k. 122-132. Ażeby stworzyć czytelny tekst bez obniżenia jego wartości historycznej, dokonałem minimalnych zmian edytorskich.Wyrazy łacińskie są tu drukowa­ ne kursywą, polskie — prostym drukiem. Wszystkie skróty pisarskie zostały rozwinięte: np. „Triblis” zmieniony na „Tribunalis”, „Lublin*” na „Lublinensis” itd,, a tekst podzielony na akapity, według poszczególnych pytań sądu i odpowiedzi oskarżonej. Natomiast ortografia pozostała bez zmian. [k. 122] CONFESSATA REGINAE ZALEWSKIEJ DE VENEFICIO INCULPATAE [k. 123] Actum Lublini in Carceribus publicis sub praetoris Lublinensi consistentibus inpraesentia Honoratorum A lbertiLewickii Advocati Ordinarii et Nicolai Szwayko Scabini Jurati Lublinensisparte quoque Gnoso Promnickii Instigatore Justitiae Ordinarii Generalis Tribunalis Regni Lublinensis Feria Secunda p o d Festum sanctae Hedwigis Viduae et electae próxima Anno quo supra [16 X 1644], Ex Decreto mandato atque Remissione Judicii Ordinarii Generalis Tribu­ nalis Regni Lublinensis adducta ad locum torturarum solitum nomine Regina in praesentia Jacobi [k. 124] filii sui. Pytana iak iey męża zowią. Odpowied. Mikołay Pękała Pytana. Kto ią to dał osadzie y dla czego. Odpowiedziała. Niewiem. Item fassa. Iż mię tu mieszczanie Opolscy przywiezli do Lublina, bo tych mieszczanow pozywano. Pytana wiele ma synów Odpo. Iz mam y drugiego syna który iest nastarszy na wodzie. Post modum Jacobus filiis ipsius fassus Iz mi matka moia mówiła spowiedałes się ia odpowiedział: spowiedałem. Zaczym ona mi rzekła. Jak będziesz przystępował przynieśże mi naswiętszy sacrament, y gdy mi kapłan dawał przenaswiętszy sacrament tedy ia upuściłem z gęby a chłopiec księży wziął gołą [k. 125] ręką i drugiemu chłopcu dał na Czapkę zaczym mię zaras Uchwy­ cono y wsadzono. Quesitus idem Jacobus. Jeżeli się naten czas spowiedał. Odpowiedział. Iż nie spowiedziałem. Item fassus. Iż umyslniem upuścił naswiętszy Sacrament żebym ia zas ręką wziął. �Nieznany proces o czary i świętokradztwo w Lublinie w 1644 roku 199 Tandem actus Torturarum ad crastinum rei citur obcertos respectu. Feria Tertia ipso die Festi sancti Luca Evangelistae [18 X 1644], In praesentia Honorati Alberti Lewickii Advocati Ordinari et Joannis Ekkier Scabini Lublinensis, tum et Gnosci Promnickii lnstigatoris Justitiae Ordinarii Generalis Tribunalis Regni Lublinensis adducta ad locum tortura­ rum solitum nomine Regina Zaleska [k. 126] una cum filio suo Jacobo qui ad interrogata respondit. Iż mi matka kazała żebym iey przyniósł naswiętszy sacrament. Item quaesituo [sic] czemu w Opolu powiadał te rzeczy na Ciotkę matkowę. Odpowiedział. Iż mówiła mi matka żebym zaraz na nią niepowiedział, y żal mi iey było. Post modum superscripta mater ipsa quaesita. Jeżeli wróżyła strony koni co w Kazimierzu były poginęły. Fassa. Iż z Nieboszką Duliczową naprawiłam na sicie wągiel położywszy, y igłę w chleba skoreczkę kładłam. Pytana. Iesli się bawiła Czarami. Odpowiedziała. Niebawiłam. Monita ut verum fateatur [k. 127] et ne corpus suum tormentis cruciari permittat. Odpowiedziała nie znam się nidoczego, y nie kazałam tego czynić Synowi memu oco mię winnią. Ktorey Jakub syn rzekł. Iż kazałaś mi to przynieść, y iabym tego był nieczynił, gdybyś mi tego była nie rozkazowała. Post modum idem Jacobus filius quaesitus wiele razy przystępował do naswiętszego sacramentu. Odpowiedział. Iz tylko raz. Item fassus idem Jacobus. Iz chodzili z Iastkowa we Czwartek do matki iakies kobiety. Monita Herum atque iterum de edisserenda veritate. Nihil agnovit. Tandem ligata per Lubelskim [k. 128] adversorem et iterum quasita etpraemonita nihil fassa. Pytana Jeżeli iey wypadł z ust naswiętszy sakrament w Kazimierzu. Odpowiedaiała. Iz nie mnie to ale Pasiebicy moiey Annie Zaleskiey która iuż zmarła. AUigata torturis petyt misericordiam dokładaiąc tego. Iż nie iestem nic winna a ten syn moj nieszszęsny niewinnie mię powoływa, przoszę dla Boga abyście mię na starosć moią respectowali, y baczenie mieli gdyż wniczym się nieczuię. Monita iterum atque iterum ut Veritatem fateatur Nihil fassa. Post modum p er Lubelskim adversorem monita ne corpus suum tormentio cruciam permittat [k. 129] et Veritatim edisserat Nil agnovit. Tracta primo. Recognovit. Iż niekazałam tego czynic synowi oco mię win­ nią ktorey syn rzekł, iżeś kazała. �Michael Ostling 200 Tracta secundo. Recognovit. Iż nieroskasaywałam [sic] tego czynić syno­ wi y niebawiłam się Czarami tylko raż z Duliczową która iuż umarła. Item fassa. Iż dotey Dułewicszowey [sic] podobnom była raz nieszczęście przyszła. Item fassa. Iz chodem niewinna chociem nie kazała dali Bog, ale iuż to prożno to iuż przyimuię dla syna który mię niewinnie powoływa. Pytana na co kazała to czynic. [k. 130] R. Niewiem na co gdyzem tego nieroskazywała. Item fassa. Iż miałam to chować ale niewiem iak. Item. Nauczyłam się od Duliczowey uroki od masła oduzywac mówiąc Bożą mocą Pana Boga pomocą na psa na kózkę urok y plunęła ale to postaremu nic niepomogło. Tracta tertio intensius. Fassa Iż od Czterech lat lekuię kęs mleka, ale postaremu to niepomogło lecz kto inszy umie lepiey lekować. Monita iterum atąue iterum de perhibenda veritate. Zeznała. Iż chociem nie roskazywała tego iednak to na się przyimuię. [k. 131] Item fassa. Iż lekowałam mleko od Czterech lat. Tandem dum ignis corpori ipsius applicandus esset monita ut verum fateatur et ne corpus suum Crucian permittat. Powiedziała że niewinnam nic iedno P Bogu daszę. Usta igne. Recognovit. Iż nie kazałam tego czynic, y przynosić naswiętszego Sacramentu synowi memu, y niewinnie mię powoływa. Usta 2do Recognovit. Otozemftj. Otóżem] kazała cosz mam czynic. Pytana co chciała czynic znaswiętszem Sacramentem. Odpowiedziała. Iż niewiem ten syn moj posądza mię [k. 132] co Multoties iterando recognovit. Tandem dimissa ex Torturis. Recognovit. Iż posądza mię syn niewiem ziakiey nauki, bogday [sic] go Bog karał to złe dziecię. Quae ex mandato Judicij Tribunalis Regni Gnatis [ Generalis] Lublinensis dimissa est ex carceribus. BIBLIOGRAFIA Baranowski B. i W. Lewandowski (oprać.) 1950 Nietolerancja i zabobon w Polsce w wieku XVII i XVIII: wypisy źródłowe, Książka i Wiedza, Warszawa. �Nieznany proces o czary i świętokradztwo w Lublinie w 1644 roku 201 Bartoszewski Jan (?) 1633 Procesyja wileńska, w święto Bożego Ciała roku 1633 od Akademików Societatis Jesu wystawiona..., Wilno. Bossy John 1985 Christianity in the West, 1400-1800, Oxford University Press, Oxford. Bylina Stanisław 2002 Chrystianizacja wsi polskiej u schyłku średniowiecza, Instytut Historii PAN, Warszawa. Caesarius Heisterbacensis 1851 [1223-1224] Dialogus miraculorum, oprać. Joseph Strange, J.M. Heberle, Kolonia. Chatellier Lousis 1997 The Religion o f the Poor. Rural Missions in Europe and the Formation o f M odem Catholicism c. 1500-1800, Cambridge U niversity Press, Cam­ bridge. Chmielowski Benedykt 1968 [1746] Nowe Ateny, albo Akademia Wszelkiej Sciencyi pełna, W ydawnictwo Li­ terackie, Kraków. Clark Stuart 1997 Thinking with Demons: the Idea o f Witchcraft in Early Modern Europe, Oxford University Press, N ew York. Cohn Norman 1975 Europe’s Inner Demons: an Enquiry Inspired by the Great witch-hunt, Chatto, London. Del Rio Martin 1633 [1608] Disquisitionum magicarum libri sex, quibus continetur accurata curiosarum artium, et vanarum superstitionum confutatio..., Petrus Henningius, Kolonia. Dydek Zbigniew 1968 Czary w procesie inkwizycyjnym w Rzeszowie w XVIII wieku, „Rocznik W ojewództwa R zeszow skiego” 1964/1965, s. 3 8 3 -4 0 1 . Gamalski Serafin 1742 Przestrogi Duchowne Sędziom, Inwestygatorom i Instygatorom Czarow­ nic..., Drukarnia Akademicka, Poznań. Gansiniec Ryszard 1959 Eucharystia w wierzeniach i praktykach ludu, „Lud” t. 44, s. 75 -1 1 7 . Gentilcore David 1992 From Bishop to Witch. The System o f the Sacred in Early Modern Terra d ’Otranto, Manchester University Press, N ew York. Grillandus Paulus 1536 Tractatus de hereticis et sortilegiis omnifariuam coitu eorumque penis, Lyons. Guidon Zenon i Jacek Wijaczka 1995 Procesy o mordy rytualne w Polsce w XVI-XVIII wieku, W ydawnictwo DCF, K ielce. Klonowie Sebastian Fabian 1960 [1600] Worek ludaszow: to iest Złe nabycie Maiętności, oprać. K, Budzyk, A. Obrębska-Jabłońska, Z. Zdrójkowski, Ossolineum, W rocław (B iblio­ teka Pisarzów Polskich, Seria B, no. 10). Koranyi Karol 1928 Łysa Góra, „Lud” t. 27, s. 57 -7 2 . �202 Michael Ostling Lorencowicz Aleksander 1671 Kazania na niedziele całego roku..., Drukarnia Kolegium Kaliskiego Soc, Jesu, Kalisz. Łaszkiew icz Hubert 1988 Sąd wójtowsko-ławniczy w Lublinie a trybunał koronny w drugiej poło­ wie XVII wieku, „Roczniki Humanistyczne KUL” t. 36, no. 2, s. 161-172. Monter W illiam 1997 Toads and Eucharists: the Male Witches o f Normandy, 1564-1660, „French Historical Studies” t. 20, z. 4, s. 563 -5 9 5 . Okoń Jan 1970 Dramat i teatr szkolny. Sceny jezuickie XVII wieku, Ossolineum, Wrocław („Studia Staropolskie” t. 26). Rosenblatt Józef 1883 Czarownica powołana. Przyczynek do historii spraw przeciw czarowni­ com w Polsce, W ydawnictwo S. Orgelbranda i Synów, Warszawa (Biblio­ teka Um iejętności Prawnych). Rubin Miri 1991 Corpus Christi. The Eucharist in Late Medieval Culture, Cambridge Uni­ versity Press, N ew York. Skarga Piotr 1600 Kazania o Siedmi Sakramentach Kościoła S. Katolickiego..., Andrzey Piotrzkowczyk, Kraków. 1939 The Eucharist, oprać, i tłum. E.J. Doraczyk, The Bruce Publishing Com­ pany, Milwaukee. Sochaniew icz Kazimierz 1926 O potrzebie systematycznego wydawnictwa materjałów do historji proce­ sów o czary w Polsce, „Lud” t. 24, s. 165-169. Szostek Teresa 1978 Exempla i autorytety w kazaniach Jakuba z Paradyża i Mikołaja z Błonia, w: Kultura elitarna a kultura masowa w Polsce późnego średniowiecza, red. B. Geremek, Ossolineum, Wrocław. Uruszczak Wacław (oprać.) 2003 Acta Maleficorum Wisniciae (1629-1665), C ollegium Columbinum, Kra­ ków, Biblioteka Tradycji, t. 28. W ęgrzynek Hanna 1995 „Czarna legenda ” Żydów. Procesy o rzekome mordy rytualne w dawnej Polsce, W ydawnictwo Bellona/W ydawnictwo Fundacji Historia Pro Fu­ turo, Warszawa. Wijaczka Jacek 2003 Procesy o czary w regionie świętokrzyskim w XV1I-XVIII wieku, w: Z prze­ szłości regionu świętokrzyskiego od XVI do X X wieku, red. J. Wijaczka, Agencja Reklam owo-W ydawnicza „JARD”, Kielce. W iślicz Tomasz 2004 Społeczeństwo Kleczewa i okolic w walce z czartem (1624-1700), „Kwar­ talnik Historyczny”, t. 111, no. 2. W iśniewski J. 2000 [1929] Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek w Stopnickiem, K ielce. Zakrzewska-Dubasowa M irosława (oprać.) 1947 Procesy o czary w Lublinie w XVII i XVIII wieku, Nakład Polskiego To­ w arzystwa Ludoznawczego, Lublin. �Nieznany proces o czary i świętokradztwo w Lublinie w 1644 roku 203 Ząbkowic Stanisław 1992 [1614] M łot na czarownice; postępek zwierzchowny o czarach a także sposób uchronienia się ich i lekarstwo na nie w dwóch częściach zamyka­ jący.,., oprać. W. Lewandowski, Wyspa, Wrocław. Michael Ostling AN U N K N O W N TRIAL FOR W ITCHCRAFT A N D THEFT OF THE EUCHARIST IN LUBLIN, 1644 (SUM M ARY) Mirosława Zakrzew ska-D ubasow a’s publication o f all the w itch trials found in the Lublin town records (1947) remains one o f the best and m ost com plete sources for the study o f witchcraft in Poland. However, a 17th century court book returned to the Lublin archives as late as the 1960s, and thus unavailable to Zakrzewska-Dubasowa includes one trial for witchcraft and theft o f the Eucharist. In this article I publish the full text o f that trial record, together with a brief survey o f the uses o f the Eucharist in Polish popular rituals as known to us from w itch trial re­ cords. Polish writers on witchcraft such as Benedykt Chm ielowski, follow ing patterns set in western Europe, declared that w itches stole the Eucharist — the literal em bodi­ ment o f Jesus Christ — in order to torture it before the devil in a parody o f Christ’s Passion. Although accused witches do confess to such acts in som e Polish trials, in other trials this m otif is entirely absent. Instead w e find the Host used to increase the produc­ tivity o f honeybees, to heal cattle or protect their milk from being stolen by w itches, and in love magic. Regina Zaleska’s trial in 1644 is unusual in that her young son is present during her interrogation. He is also the ch ief witness against her, claim ing that she ordered him, at his First Communion, to steal the Eucharist. Every time Regina denies this, her son in­ terrupts, insisting that „you did so tell to bring it, and I w ouldn’t have done that i f you hadn’t ordered m e to”. These confrontations between mother and son continue throug­ hout the interrogation, during which Regina undergoes five o f the six sessions o f torture allowed under Magdeburg law: she is pulled on the rack three times and has fire or red hot metal applied twice to her sides. From her testim ony it appears that she was an amateur cunning wom an w ho dabbled in the removal o f enchantments from milk and butter. Presumably Regina intended to use the Host in these rituals; in another trial in Lublin som e 20 years later Maryna B iał­ kowa confessed to filtering her co w s’ milk through a stolen Host w hile reciting „the witches w on ’t take this milk”. However, Regina resolutely denies having ever stolen „the Host or asked her son to do so, although she does declare w illingness to „accept the guilt for my son who denounces m e unjustly”. Regina’s fortitude under torture appears to have saved her life. After her final decla­ ration o f innocence the Lublin court dism issed her from prison. The records do not say what happened to her son. �w � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/96a9d3e406d9ff5ddb9dd7ea98f6df13.pdf 36812db587ba5811cd0e2cd0c7d35019 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5215 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Sudan - cykl życia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4840 Title A name given to the resource Żywot zgodny z obyczajem i wiarą / ŻLUD 2005 t.89 Description An account of the resource LUD 2005 t.89, s.157-190 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kurcz, Maciej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud t. 89, 2005 MACIEJ KURCZ Katedra Etnologii Uniwersytetu Śląskiego Filia w Cieszynie ŻYWOT ZGODNY Z OBYCZAJEM I WIARĄ. CYKL ŻYCIA PÓŁNOCNOSUDAŃSKIEGO W IEŚNIAKA — DZIECIŃSTWO I WIEK MŁODZIEŃCZY W przełomowych momentach życia człowieka, takich jak narodziny, mał­ żeństwo czy śmierć, ujawnia się szczególnie wyraźnie koloryt miejscowego obyczaju. Oczekiwanie, lęk, radość i smutek prowokują do zachowań indy­ widualnych i zbiorowych, w których przejawia się charakter i temperament badanej kultury. Prezentowane fakty i wydarzenia zanotowane zostały w trakcie stacjonar­ nych badań terenowych autora, przeprowadzonych w Sudanie północnym między III a IY kataraktą, we wsiach: Banganarti, Sinada, Hammur, Bukibul oraz ed Ghaddar, w latach 2003-2004. Badania realizowane były przy współ­ pracy z działającymi w Sudanie polskimi archeologami (Polską Połączoną Ekspedycją Archeologiczną do Doliny Nilu Środkowego oraz Polską Misją Archeologiczną w Starej Dongoli), przy finansowym wsparciu Komitetu Ba­ dań Naukowych. W czasie długoterminowych pobytów badawczych w tych samych wsiach północnosudańskich mogłem uczestniczyć w obrzędach i praktykach religij­ nych oraz w zwykłych czynnościach życia codziennego. Nie napotkałem przy tym na poważniejsze trudności. Przyjacielski stosunek ludności tubylczej, wzmocniony wieloletnim kontaktem z polskimi archeologami sprawił, iż nie tylko było mi dane obserwować wielkie, zbiorowe uroczystości, ale także zwykły, codzienny rytm życia rodzinnego. W trakcie badań mogłem tak­ że zdobywać informacje w drodze wywiadu i kwestionariusza. Szczęśliwym trafem roli tłumacza podjęli się sudańscy inspektorzy, pracownicy Sudańskiej Służby Starożytności, każdorazowo oddełegowywani do pracy z zagranicz­ nymi misjami archeologicznymi. Niezwykle pożyteczny dla moich prac był fakt, iż jednym z moich tłumaczy była kobieta (p. Nahla Mustafa). Natural­ nie, okazało się to szczególnie przydatne w rozmowach z kobietami — gru­ pą, z którą, jak wiadomo, kontakt etnologa-mężczyzny w tradycyjnym śro­ dowisku muzułmańskim jest szczególnie utrudniony. Wywiadom z kobietami �158 Maciej Kurcz zawdzięczam większość informacji z zakresu magii, ludowej religijności czy obrzędów i praktyk związanych z cyklem życia sudańskiej kobiety. Ponadto cenne informacje o obrzezaniu kobiet dostarczyła mi Anna Błaszczyk, uczest­ niczka polskiej misji archeologicznej w Starej Dongoli, której udało się spo­ rządzić dokumentację filmową tejże operacji i towarzyszących jej uroczysto­ ści. Jeśli chodzi o inne intymne sfery życia miejscowych kobiet, nader cenne okazały się także wywiady z jedną z akuszerek z miejscowości ed Ghaddar. Artykuł wzbogacony został w liczne odwołania do literatury przedmiotu. Większość cytowanych źródeł prezentuje jednak obraz Sudanu z dnia wczo­ rajszego i dotyczy różnych zakątków Sudanu muzułmańskiego. Zdecydowa­ łem się posłużyć nimi -— mimo wielu mankamentów — dla wzbogacenia i lepszego zrozumienia prezentowanych zjawisk. Szczególnie interesującą lek­ turą okazały się prace zawarte w „Sudan Notes and Records”, zwłaszcza seria artykułów El Tayiba Abdulli, The Changing Customs o f the Riverian Sudan, a także zbiorowa praca pod redakcją J.G. Kennedy’ego, Nubian Cere­ moniał Life (aczkolwiek dotyczącą tzw. Nubii egipskiej) oraz klasyczne dzie­ ło, jeśli idzie o islam w Sudanie: J.S. Triminghama, Islam in the Sudan. Po­ nadto wielu niezwykle ciekawych analogii dostarczyło mi studium B.W. Blackman, The Fellahin ofU pper Egypt. Ze względu na rozległość podejmowanych kwestii artykuł podzielony zo­ stał na dwie części: dzieciństwo i wiek młodzieńczy oraz wiek dojrzały. Narodziny Sudańczycy, wcale nie mniej niż inne społeczeństwa tradycyjne, przywią­ zują ogromną wagę do posiadania potomstwa. Naturalną konsekwencją i pod­ stawową zarazem funkcją małżeństwa jest posiadanie dzieci. Natomiast jego brak to powód wielkiego nieszczęścia, hańby, w końcu nieuchronnego ze­ pchnięcia jednostki na margines społeczności. Gdy kobieta nie zachodzi w ciążę, już po paru miesiącach od ślubu, zaczy­ na denerwować się. Mniej więcej po roku udaje się do lokalnego znachora. Ten w pierwszej kolejności zaopatrzy ją w zwykły amulet hidżiab1 (fot. 2). Kobieta, jak już pisałem, nosi go zawieszony na szyi. Gdy to nie pomaga, szejch poddaje ją specjalnej kuracji -— tzw. bakhrah. Polega ona na paleniu rano i wieczorem zapisanych zaklęciami karteczek i skrupulatnym okadzaniu dymem swojego ciała. Ponadto nieszczęśliwa kobieta wystrzega się kontaktu z krwią oraz nie wybiera się na drugą stronę rzeki. Zakazy te obowiązują 1 To najpopularniejszy ze sposobów chroniących człowieka przed działalnością wrogich mu nadprzyrodzonych sił. Amulet ten składa się z kawałka papieru, na którym szejch umieszcza wer­ set z Koranu wraz ze znakami kabalistycznymi. �Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka 159 także brzemienne niewiasty i związane są z złowrogą mocą muszahara2. Jako potencjalna, choć mimowolna nosicielka „złego uroku” nie powinna także odwiedzać kobiet w ciąży i młodych matek — aczkolwiek z drugiej strony uważa się, że taka wizyta może w cudowny sposób pomóc kobiecie. Innymi doraźnymi metodami radzenia sobie z niepłodnością kobiet są: kąpiel w Nilu oraz wizyta w sanktuarium miejscowego świętego połączona z obsypaniem się piaskiem z wnętrza mauzoleum3. W dalszym ciągu czynności te uważane są za skuteczniejsze aniżeli recepty i zabiegi lekarskie. Gdy w końcu kobieta zajdzie w ciążę, stara się prowadzić normalne życie. Wykonuje te same prace co zwykle. Jest szczęśliwa, ale także podenerwowa­ na. Zwłaszcza podczas pierwszych tygodni i miesięcy — okresu najniebez­ pieczniejszego dla zdrowia jej i dziecka. Wtedy również, jeżeli jest to jej pierw­ sza ciąża, udaje się do lekarza. Będzie to jej jedyna wizyta, jeżeli wszystko będzie przebiegało w porządku. Mimo coraz większej wiedzy na temat higieny oraz większej dostępności służby zdrowia, nadal wielu wiejskim kobietom nie udaje się donosić ciąży. Wciąż częste są, niestety, przypadki poronienia. Chociaż śmierć płodu jest zawsze tragedią, to jednak należy zauważyć, iż znosi się ją z pokorą i akcep­ tacją. Strach przed poronieniem, choć towarzyszy kobiecie przez cały okres ciąży, to jednak zdecydowanie maleje około siódmego miesiąca. Słusznie uważa się, że jeżeli nic się do tej pory nie wydarzyło, to ciąża rozwija się pomyślnie. Barclay (1964, s. 406) informuje, iż w siódmym miesiącu ciąży ma miej­ sce obrzęd dżirtig ■ — przystrojenie kobiety w odświętne atrybuty. Z tej okazji urządza się małe przyjęcie. Podawane jest mięso oraz kwaszone mleko ze sklarowanym masłem. Ważne przy tym jest, aby pierwsze siedem kobiet pró­ bujących potrawy było uważanych za szczęśliwe. Na zakończenie uczty ko­ biety wycierają zabrudzone resztkami jedzenia palce o brzuch ciężarnej. Po­ dobny zwyczaj wspomina el Tayib (1955, s. 3). W czasie tego obrzędu kobiety miały brać garść jedzenia i rozsmarowywać ją na brzuchu przyszłej matki. Akt ten miał uczynić uczestniczki obrzędu bardziej płodnymi. W dalszej ko2 Termin ten ma związek z arabskim miesiącem sahr, w którym pojawia się nowy księżyc (Kennedy, 1978a, s. 126). W folklorze sudańskim odnosi się on do pewnych nieszczęśliwych zdarzeń, dziejących się w czasie przełomowych momentów w życiu człowieka: narodzin, obrze­ zania, ślubu i śmierci. Są one konsekwencją nieprzestrzegania rytualnych zakazów. 3Niektóre sanktuaria są szczególnie znane z leczenia bezpłodności. Jednym z nich jest mau­ zoleum Sharifa Yusuf Abu w Abu Haraz, niedaleko Wad Medani. Przybywające tam kobiety spę­ dzają siedem czwartkowych nocy w obrębie sanktuarium, często w asyście męża i bliskich. Po siedmiu nocach, na znak zakończenia rytuału, opiekun mauzoleum wręcza kobiecie zwitek papie­ ru zapisany cytatami z Koranu. Jeżeli kuracja odnosi skutek, kobieta do miejsca pochówku tego świętego powraca raz jeszcze, gdy jej dziecko ma cztery miesiące; dokonuje postrzyżyn— dzięk­ czynnego ofiarowania pierwszych włosów niemowlęcia, połączonych z pieniężną dotacją dla ży­ jącego reprezentanta czcigodnego męża (Trimingham, 1965, s. 145, Cloudsley, 1984, s. 139). �160 Maciej Kurcz łejności ciężarną kobietę sadowi się na łożu wyścielonym najlepszą, koloro­ wą matą palmową. Jest pięknie przystrojona. Ma na sobie odświętny, kolo­ rowy tob4, Jej dłonie i stopy pokryte są henną, a powieki kohlem5. Do wło­ sów, starannie uplecionych w warkoczyki, ma poprzyczepiane paciorki z małych kamyczków i muszelek (rikhajmi). Podobne przywiązuje się kobie­ cie wokół talii do specjalnego bawełnianego pasa. Kobieta zobowiązana jest nosić te ozdoby przez tydzień, a czasem aż do rozwiązania. W badanych przeze mnie wioskach udekorowanie kobiety dżirtig odbywa się bez specjalnego ce­ remoniału dopiero po narodzinach dziecka. W okresie ciąży kobieta musi mieć się szczególnie na baczności. W tym czasie czyha na nią szereg nadprzyrodzonych niebezpieczeństw, takich choć­ by jak wszechobecny urok „złych oczu”. Przede wszystkim jednak, w tym właśnie momencie jej życia uaktywnia się złowroga moc muszahara. Z tego to powodu zabrania się kobiecie kontaktowania z pewnymi przedmiotami i substancjami (żelazo, złoto czy krew) oraz dokonywania pewnych czynno­ ści, jak wspomniana przeprawa na drugi brzeg Nilu lub kontakt z osobą rytu­ alnie nieczystą (Kennedy, 1978a, s. 227, 228). Na obszarze moich badań do niektórych z tych zakazów nadal przywiązuje się dużą wagę. I tak, w domu brzemiennej kobiety nie jest mile widziana kobieta obwieszona dużą ilością złotej biżuterii. Wierzy się, iż taka wizyta może skończyć się tragicznie: na­ głą chorobą czy nawet w najgorszym wypadku poronieniem. Dba sięjednak, aby brzemienna kobieta nosiła jak najwięcej złotych ozdób, tak, aby nie okaza­ ło się, iż inna kobieta ma ich więcej6. Gdy jednak zły urok pada na kobietę, jednym z pierwszych ratunkowych zabiegów jest zanurzenie niewiasty w wo­ dach Nilu. Cudotwórczy efekt może mieć równocześnie zanurzenie owej fe­ ralnej biżuterii w rzece7. Bezwzględnie przestrzega się, aby kobieta w ciąży nie tylko nie uczestniczyła w pogrzebie, ale także nie kontaktowała się z żad­ nym z żałobników. Gdy ktoś taki chce złożyć wizytę przyszłej matce, musi najpierw udać się do innej osoby. Kiedy ktoś umiera w sąsiedztwie, bardziej przesądne kobiety układają na progu domostwa gałązki palmy. Ich przesko­ czenie ma neutralizować działanie złych mocy. Dla uniknięcia zagrożenia ze strony nadprzyrodzonej siły ciężarna kobieta także wystrzega się kontaktu 4Tradycyjna kobieca szata— kilkumetrowy kawałek materiału, którym Sudanka owija szczelnie swoje ciało od stóp po głowę (za wyjątkiem twarzy). 5 To zasadniczo sproszkowana ruda antymonowa. Więcej na ten temat zobacz: Cloudsley, 1984, s. 66. 6 Biżuteria, w szczególności złota, dla kobiet sudańskich to sprawa nadzwyczajnej wagi. Po­ siada ona ogromne znaczenie estetyczne, ale także magiczne. Wierzy się, że przynosi kobiecie szczęście i sprawia, że jest bardziej płodna. 1 W folklorze tych stron wody Nilu mają uniwersalny charakter oczyszczający— neutralizują­ cy działanie złych mocy. Już sam widok rzeki ma niekiedy cudotwórcze właściwości. Ludzie star­ si często piją wodę tylko z rzeki, twierdząc, że jest zdrowsza. �Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka 161 z krwią. Jedna z moich rozmówczyń opowiedziała mi historię kobiety, która celowo skaleczyła się przed wizytą u ciężarnej, by doprowadzić u niej do poronienia, a w rezultacie, by samej móc zajść w ciążę. Tabu krwi obejmuje również najbliższe otoczenie przyszłej matki. Żaden gospodarz w okresie ciąży żony nie odważy się osobiście zabić jakiegokolwiek zwierzęcia. Przed działaniem tych i innych złych mocy kobietę chronią uniwersalne amulety, używane powszechnie na co dzień, takie jak: najróżniejsze fetysze zawieszane nad wejściem do domostwa8 czy zwykłe hidżiaby. Przede wszyst­ kim jednak ma ona do dyspozycji zwyczajowy zestaw apotropeicznych przed­ miotów, mających ją strzec w szczególności w okresie połogu. U okolicznych Fellata9 kupowane są paciorki z muszelek, które przyczepia się do włosów lub nosi jak bransoletkę. Zamiast muszli może być to także rybi kręgosłup. Mocą ochronną obdarzona jest nadto podobizna białego człowieka10; wy­ grawerowana na sygnecie albo umieszczana na medalionie, zawieszanym później na szyi. Elementem stroju każdej przyszłej matki staje się również długa, srebrna igła wetknięta we włosy. Ochronne właściwości posiadają nadto różne kamienie, zwłaszcza te przypominające kolorem bursztyn. Przez cały okres połogu apotropeiczny charakter posiada także gałąź palmy trzymana zazwyczaj pod łóżkiem kobiety. Mimo trudnego okresu ciężarna kobieta powinna zawsze wyglądać pięk­ nie, promieniować szczęściem, nosić piękne, kolorowe stroje, które też z oka­ zji ciąży powinien kupić jej mąż11. Krótko mówiąc, ma być dumna ze swojego błogosławionego stanu. Zalecane jest również, by przez cały ten okres ota­ czała się kobietami powszechnie uważanymi za szczęśliwe12. Gdy zbliża się czas przyjścia na świat dziecka, kobieta zanosi nad rzekę odrobinę jedzenia. Ma to zapewnić jej łatwy poród. Natomiast gdy poród opóź­ nia się, kobieta kropiona jest wodą z Nilu. Kolejną skuteczną metodą przy­ spieszającą rozwiązanie ma być kilkakrotne przejście brzemiennej pod wiel­ błądem lub osłem. Inni z tym problemem radzili sobie poprzez rzucenie przez drzwi izby, w której ma odbyć się poród, garści ziarna. Barclay (1964, s. 408) 8 Są to najczęściej wspomniane poprzednio zwierzęce rogi; także martwe zwierzęta i oberżyna. 9Terminem tym ogólnie określa się emigrantów z Afryki zachodniej. 10„Biały człowiek” w wielu kulturach uważany jest za osobę nadzwyczajną, posiadającą sze­ reg cech (władza, bogactwo, uroda) czyniących z niej osobę szczęśliwą. Dlatego też chętnie umiesz­ cza się jego podobiznę na ścianach domów lub na biżuterii, aby niejako zapewnić sobie cząstkę jego pomyślności. Fenomen ten ma szczególne znaczenie w trakcie ciąży i dzieciństwa. 11Narodziny dziecka to drugie obok ślubu wydarzenie, z którego okazji kobieta zwyczajowo obdarowywanajest nowymi strojami. 12Za taką osobę uważa się kobietę, która posiada co najmniej dwójkę dzieci. Ludzie określani tym mianem cieszą się nie tylko dużym poważaniem, ale także przypisuje się im magiczne właści­ wości. �162 Maciej Kurcz zanotował, że zwyczaj ten to ofiara przeznaczona dla świętego, mającego szczególnie pomagać kobietom w porodzie. Gdy jest to pierwszy poród, kobieta rodzi w rodzinnym domu. Bezpośred­ nio przed porodem dokładnie sprząta się izbę, wybiera najlepsze łóżko i matę. Bez przerwy palone jest kadzidło. Dla odpędzenia złych duchów pod łóż­ kiem umieszcza się ostry, żelazny przedmiot oraz gałązkę palmy. Niektóre kobiety zapewniały, iż trzeba także wystawić przed izbę miskę z odrobiną zboża. W części pomieszczenia, gdzie ma odbywać się poród, drąży się nie­ wielki dołek lub umieszcza metalowe naczynie na krew porodową, by póź­ niej z łatwością móc usnąć ją z domu. Uważa się ją za rytualnie nieczystą i bardzo niebezpieczną. Poród przyjmuje lokalna akuszerka (daja)13w asyście przynajmniej dwóch doświadczonych kobiet z sąsiedztwa. Ważne jest jednak, aby ciężarna kobie­ ta oficjalnie poprosiła je o pomoc. W innym wypadku mogą one nie stawić się. Przez pierwsze dni po porodzie do nich właśnie będzie należała więk­ szość obowiązków w zagrodzie młodej matki. Kobieta rodzi na łóżku w pozycji leżącej, a nie jak kiedyś w kucki, trzy­ mając się nad głową tkaniny przywiązanej do belki stropowej; a od tyłu bę­ dąc wsparta o drewniany filar (al Tayib, 1955, s. 4,5). Urodziny dziecka oznaj­ mia charakterystyczny radosny pisk kobiet (zagaruta). Jak mnie zapewniano, głośniejszy i dłuższy w przypadku chłopca, cichszy i krótszy, gdy przyjdzie na świat dziewczynka. Dziecko obmywa się oliwą14i wodą, zawija w czystą chustę i oddaje matce. Akuszerka zaszywa ranę, gdyż każdy poród, ze wzglę­ du na obrzezanie, wymaga mniejszej lub większej ingerencji chirurgicznej. Kobietę i jej dziecko usadawia się na wcześniej przygotowanym łóżku. Bez­ 13 Od początków XX wieku rozpoczęto szkolenie akuszerek, ucząc je, jak odbierać porody, opiekować się kobietami i dziećmi w połogu czy nawet dokonywać obrzezania (sunnickiego) dziew­ czynek. W chwili obecnej większość miast sudańskich i niektóre, bardziej cywilizowane obszary wiejskie posiadają już taki właśnie na wpół przeszkolony personel położniczy. Sytuacja wygląda jednak inaczej w miarę oddalania się od większych ośrodków. Tam często nadal funkcję tę mu­ szą spełniać tradycyjne akuszerki, bez medycznego przygotowania (Kenyon, 1991, s. 87, 99). W badanych przeze mnie wsiach wszystkie położne były po odpowiednich kursach w Dongoli. W każdej wsi jest przynajmniej jedna taka kobieta, a w miejscowości ed-Ghaddar aż trzy. Oprócz porodów akuszerki wykonują także operację obrzezania u dziewcząt. Zasadniczo akuszerki opła­ cane są przez państwo. W praktyce jednak sprawa ta wygląda różnie, a za swoje usługi wiejskie położne otrzymują pieniądze od ludzi, bezpośrednio po wykonaniu zabiegu. Są to różne kwoty, w zależności od kondycji materialnej rodziny. Ponadto zawsze przypada im część mięsa ofiarne­ go zwierzęcia. Akuszerka pełni niezwykle ważną, złożoną funkcję w Sudanie. Ze względu na charakter swojej pracy i umiejętności dokonuje ona nie tylko operacji obrzezania kobiet. Nierzadko także prowa­ dzi obrzędy związane z kultem zaar czy zajmuje się znachorstwem. Zawód akuszerki, choć wiąże się z niezwykle ważnym dla każdego aspektem życia, nie należy do specjalnie cenionych i wybierajągo raczej kobiety z niższych warstw społecznych (Kenyon, 1991, s. 98). 14W tym zakątku Afryki, podobnie jak w wielu innych krainach, oliwie przypisuje się pewne magiczno-lecznicze właściwości, zwłaszcza mające związek z płodnością. �Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka 163 pośrednio po porodzie, dla wzmocnienia, podaje się kobiecie kawę oraz spe­ cjalny wywar z daktyli — tzw. medida min beleh. Potem do izby wpuszczany jest mąż i reszta rodziny. W bogatych domach, w szczególności gdy urodzi się chłopiec, w chwilę później może mieć już miejsce dziękczynna ofiara ze zwierzęcia, a następnie mała uczta dla najbliższej rodziny. Niektóre rodziny celebrują trzeci dzień po narodzinach i organizują małą uroczystość dla naj­ bliższych (talta). W znakomitej większości jednak ma ona miejsce dopiero z okazji s imaj ii, siedem dni po urodzinach dziecka. Rokroczne celebrowanie rocznicy urodzin jest w Sudanie tradycją nową. Tylko niektórzy celebrują trzy pierwsze. Wtedy zgodnie z europejskim obyczajem na stole ma pojawiać się rodzaj tortu ze świeczkami. Pozostałości związane z porodem zaraz po nim wyrzuca się do rzeki, trak­ tując je jako rytualnie nieczyste. Inaczej postępuje się z pępowiną lub łoży­ skiem. Zakopuje się je pod progiem bądź w sąsiedztwie szkoły, meczetu czy grobowca świętego. Wierzy się, iż będzie to miało wpływ na przyszłość dziec­ ka. We wsi ed Ghaddar łożysko wyrzuca się do rzeki. Nad Nil niesie je bab­ cia, cały czas powtarzając „idź i wróć”. Pępowinę natomiast z reguły zakopu­ je się wraz z chlebem i daktylami w obrębie domostwa. Pierwsze dni niemowlęcia uważane są za najbardziej niebezpieczne. Ani przez chwilę nie zostawia się go samego, gdyż zły duch może je podmienić (Trimingham, 1965, s. 173). Według ludowej demonologii, w szczególności na noworodka czyha stara wiedźma Umm es Subjana. Niegdyś miała ona sama stracić dziecko, dlatego też z zazdrością patrzy na każde nowo narodzone nie­ mowlę. Zazwyczaj to jej właśnie przypisuje się wszelkie zgony noworodków aż do czterdziestego dnia po porodzie. Matka, która straciła już kiedyś dziecko, maluje na czole noworodka kok­ iem siedem pionowych linii. Zmywa je następnie kolejno przez siedem dni. Wśród Nubijczyków Danagla praktykowany jest natomiast stary zwyczaj kre­ ślenia kohlem na czole dziecka znaku krzyża15. Tą samą substancją dekoruje się zaraz po porodzie powieki dziecka i matki. Również przez siedem pierw­ szych dni babcia, dwa razy dziennie nad uchem dziecka płci żeńskiej, uderza w miedzianą miseczkę aplikatorem do nakładania kohlu. Wszystko po to, by odpędzić od niemowlęcia złe duchy. Gdy z dzieckiem zaczyna być naprawdę źle, czoło niemowlęcia smaruje się oliwą. Popularny jest amulet harasat, 15 Istnieją liczne dowody świadczące o częstym niegdyś użyciu w muzułmańskim Sudanie znaku krzyża jako środka apotropeicznego (Trimingham, 1965, s. 181; Vantini, 1982, s. 26; el Tayib, 1955, s. 7). Informowano mnie, że w przeszłości znak krzyża często rysowany był na chlebie. W trakcie archeologicznego rekonesansu na wyspie Tangasi, Polska Połączona Ekspedy­ cja Archeologiczna do Doliny Nilu Środkowego odnalazła współczesny piec gliniany ozdobiony znakiem krzyża. Stefan Jakobielski wspomina popularny u Nubijczyków Mahas zwyczaj kreśle­ nia znaku krzyża dla ochrony worków ze zbożem. Być może jest to relikt chrześcijańskiego okre­ su dziejów Sudanu. �1 64 Maciej Kurcz zwitek papieru z magiczną inskrypcją sporządzoną przez lokalnego świąto­ bliwego męża. Talizman ten ma chronić dziecko przez czterdzieści dni od dnia jego narodzin, by później zostać zastąpionym przez zwykły hidżiab. Dziecku zakłada się również na szyję złotą monetę — nazywaną gineh. Za­ sadniczo przez pierwsze siedem dni nikt nie odwiedza młodej matki i jej dziec­ ka. Wyjątkiem są kobiety z rodziny i sąsiedztwa. Te nieustannie czuwają nad kobietą i jej obejściem. Często, gdy rodzice są szczególnie zabobonni, płeć dziecka może być utrzymywana w tajemnicy. Po upływie siedmiu dni, gdy wszystko jest w porządku, jak nakazuje mu­ zułmański obyczaj, ma miejsce uroczysta simaja. Na śniadanie sprasza się sąsiadów, rodzinę oraz przedstawicieli wiejskiej biedoty. Jeżeli wymaga tego liczba zaproszonych gości, ustawia się przed domem prowizoryczne zadasze­ nie, pod którymi rozściela się maty. Uczta wtedy przenosi się z wnętrza domu na ulicę. Dzięki temu każdy wie, że może przyłączyć się do wspólnego posił­ ku. Urodziny dziecka to zawsze powód do świętowania dla całej lokalnej spo­ łeczności. Uliczne przyjęcie jest również pretekstem do zamanifestowania tak swojej radości, jak i zamożności. Ci zamożniejsi właśnie zapraszają często miejscowych grajków czy derwiszy, a pod wieczór odprawiany jest dzięk­ czynny zikr16. Nikt w ten dzień nie szczędzi pieniędzy; organizuje jak najbar­ dziej wystawne przyjęcie, zwłaszcza gdy narodzi się chłopiec. Wcześnie rano uroczyście zarzyna się owcę. Dokonać tego może każdy mężczyzna, za wy­ jątkiem ojca dziecka17. Odrobina krwi ofiarnego zwierzęcia rozsmarowywana jest na czole niemowlęcia. Gdy nie stać ojca na poświęcenie zwierzęcia, przygotowuje się specjalną potrawę z ryżu, chleba i mięsa (fatła), którą na­ stępnie symbolicznie dzieli się między gości, na siedem półmisków. Uroczy­ ste śniadanie przygotowują wspólnie kobiety z sąsiedztwa. Ich praca przebie­ ga w sposób bardzo uporządkowany i sprawny. W tym czasie zaproszeni goście składają gratulacje szczęśliwemu ojcu i jego rodzinie. Każdy odwiedza mat­ kę i jej dziecko, obdarowując je pieniędzmi wsuwanymi pod poduszkę. Przede wszystkim jednak w ten dzień wybiera się imię dziecka. Wzywa się sędziwego mężczyznę, cieszącego się moralnym i religijnym autorytetem; zwykle jest to czcigodny szejch lub imam miejscowego meczetu. Ten bierze dziecko na ręce i szepcze mu trzykrotnie jego imię. Jego wybór należy w pierwszej kolejności do rodziców. Przy czym podobno w przypadku chłop­ ca decydujący głos należy do ojca, a w przypadku dziewczynki bardziej ma liczyć się zdanie matki. Gdy urodzi się pierwsze dziecko, nadaje się mu za­ zwyczaj imię Mohamed lub Fatima. Często również jego imię może upamięt­ niać dziadków lub jakiegoś innego zacnego przodka. Zdarza się także, iż o radę pyta się świątobliwego szejcha. Powszechnie wierzy się, iż imię ma 16Pół śpiewane, pół recytowane imiona Boga. 17Zakaz ten związany jest ze wspomnianymi już wierzeniami muszahara. �Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka 165 duży wpływ na przyszłość dziecka, poniekąd także chodzi tutaj o pewnego rodzaju błogosławieństwo dla niego18. W Sudanie cieszą się popularnością te same imiona, co w większości muzułmańskich krajów. Zasadniczo, w przypadku dzieci płci męskiej, są to imiona nawiązujące do Mahometa (Hamid, Mahmud czy Ahmed), Boga (Abdalla, Dafalla), rodziny Proroka (Hassan czy Husein) czy czcigodnych i sław­ nych bohaterów islamu (Mahdi). Znaczącym źródłem inspiracji w kwestii nadawania imion są kalendarze z 99 imionami Boga wiszące w każdym do­ mostwie czy sklepie. W przypadku dziewczynek również dobór imienia kon­ centruje się raczej na rodzinie Proroka (eł Tayib, 1955, s. 12, 13). Przy czym należy zauważyć, że ostatnimi czasy popularyzują się w szybkim tempie naj­ różniejsze imiona z innych krajów muzułmańskich, rzadko dotychczas tutaj spotykane. Być może jest to zasługą telewizji, a szczególnie popularnych egip­ skich telenowel. Natomiast w oficjalnej tytulaturze zupełnie brak jest imion nubijskich. Barclay (1964, s. 414) zanotował, iż nierzadko dzieci mają dwa imiona. Jedno oficjalne i wybrane przez ojca oraz drugie wybrane i używane przez matkę. W okresie przedszkolnym, kiedy dziecko pozostaje pod opieką matki i jej krewnych, matczyne imię to jedyne, z którym ma się ono utożsamiać. W rejonie moich badań zaobserwowałem jedynie, że bardzo często małe dziewczynki nazywa się Umm Abu ‘a („matka mojego ojca”). Zwracają się tak do niej zarówno rodzice, jak i całe otoczenie. Z czasem dziecko może zyskać także przezwisko. Często towarzyszy ono człowiekowi przez całe życie, tak jak wszędzie wyrażając jakąś cechę cha­ rakteru, zabawne wydarzenie lub po prostu wykonywaną profesję. W przeci­ wieństwie do oficjalnych imion, wśród przezwisk zdarzają się jeszcze słowa o nubijskim rodowodzie (np. raczej pogardliwe nogut — sługa). Zupełnie natomiast nie przywiązuje się wagi do muzułmańskiej tradycji agiga — postrzyżyn. Pierwsze włosy obcina się kilka miesięcy po narodzinach raczej bez specjalnego ceremoniału. Kiedyś jedynie pozostawiano dziecku ko­ smyk włosów i ofiarowywano go jakiemuś świętemu, a następnie, gdy nada­ rzała się odpowiednia chwila, ścinano go przy grobie patrona, często przy tym ucztując i bawiąc się19. Podobnie, gdy dziecko chorowało, obiecywano kosmyk jego włosów jakiemuś świątobliwemu mężowi (el Tayib, 1956, s. 56, 57). Nim to jednak nastąpi, musi skończyć się czterdziestodniowy okres od­ osobnienia kobiety. Wynika on zarówno z przekonania, iż matka przez pe­ wien czas po porodzie pozostaje w stanie rytualnej nieczystości {haram), jak 18Oczywiście jest to ślad iście magicznego traktowania imienia — nieobcego chyba żadnej tradycyjnej kulturze. 19Na początku XX wieku zwyczaj ten był żywy wśród mieszkańców Górnego Egiptu (Black­ man, 1927, s. 84, 85). �166 Maciej Kurcz i z tego, że nadal czyha na nią i jej dziecko szereg nadprzyrodzonych niebez­ pieczeństw. Kobieta nie tylko nie może opuszczać zagrody, ale w ogóle wsta­ wać z łóżka. Pod łóżkiem przez cały czas chroni ją jakiś ostry, żelazny przed­ miot: nóż, topór lub motyka. Na nadgarstku zawiązany pozostaje apotropeiczny dżirtig. Ponadto, w przypadku gdy dziecko jest płci żeńskiej, matka pod po­ duszką trzyma jeszcze żelazny aplikator do kohlu. Pod ręką na taboreciku znajduje się Koran. Cały czas przy łożu pali się kadzidło. Wszystko po to, by zapewnić kobiecie maksimum ochrony przed czyhającymi na nią niebezpie­ czeństwami nadprzyrodzonej natury. Przez okres piętnastu, a niekiedy czter­ dziestu dni w izbie, w której miał miejsce poród i gdzie teraz leży matka z dzieckiem, nie sprząta się. Nie wynosi się też z niej żadnego przedmiotu. Dba się, aby kobieta, mimo iż nie opuszcza izby, wyglądała pięknie i szczę­ śliwie. Zawsze przystrojona jest w efektowny i kolorowy tob, a jej skóra po­ kryta jest henną i kohlem. Podobnie jak przez całą ciążę powinna manifesto­ wać swoje szczęście. W tym trudnym dla rodziny okresie uaktywnia się instytucja pomocy sąsiedzkiej. Teraz to na kobietach z sąsiedztwa spoczywa wysiłek opieki nad młodą matką oraz jej domem. Dziecko ubierane jest w dwuczęściowe śpioszki, zakupione jeszcze w cza­ sie ciąży na pobliskim targu. Matka trzyma je cały czas przy sobie na dużej, strojnej poduszce z nieprzemakalnego materiału. W nocy nakrywa je dodat­ kowo kawałkiem swojej szaty. Czterdziestego dnia (Arbain el Wilada) ma miejsce uroczysta procesja ko­ biety nad Nil, która ostatecznie kończy okres marginalizacji20. Matka przyodziewa nowe szaty, gdyż musi się podobać „mieszkańcom rzeki”. Nad Nil towarzy­ szą jej w radosnym, rozśpiewanym orszaku inne niewiasty. Wszyscy winni się uśmiechać. Od tego zależy przyszłość dziecka. Nad brzegiem rzeki matka do­ konuje ablucji siebie i dziecka (siedmiokrotnie zanurza je w wodzie). Następ­ nie do rzeki wrzucane są wszystkie przedmioty związane z niemowlęciem przez pierwsze czterdzieści dni jego życia. W końcu Nil i jego „mieszkańcy” obda­ rowywani są darami: słodyczami i zbożem. Niektórzy wspominali, że dziec­ ku wtedy daje się na szczęście zielony listek. Rytuał kończy radosny pisk kobiet. Po tym wszystkim młoda matka wraca do normalnego życia21. Czterdziestodniowy okres kwarantanny22 obowiązuje kobietę nawet wtedy, gdy dziecko narodzi się martwe. Tak samo okres ten kończy ablucja w wodach 20Niektórzy mieszkający daleko od rzeki wybierają się do miejscowej studni. W szczególno­ ści czyniły tak rodziny byłych koczowników, które przejęły ten zwyczaj od Nubijczyków. 21 Nie sposób nie ulec wrażeniu, iż moment ablucji matki i dziecka w wodach Nilu przypomi­ na chrześcijański chrzest. Co więcej wśród Koptów czy etiopskich chrześcijan istnieje zwyczaj chrzczenia dzieci czterdziestego dnia od narodzin. Być może mamy tutaj znów do czynienia z ostatnim reliktem chrześcijaństwa, niegdyś religii tego zakątka Afryki? 22 Czterdziestodniowa kwarantanna to bardzo stary zwyczaj, znany wielu kulturom basenu Morza Śródziemnego oraz Bliskiego Wschodu. �Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka 167 Nilu. Jeżeli dziecko urodzi się martwe, nie chowa się go na cmentarzu, a raczej w domu lub jego pobliżu. W trakcie wykopalisk archeologicznych odnalezio­ ne zostały szczątki niemowlęcia wetknięte w ścianę średniowiecznego domu. W.S. Blackman (1927, s. 67) wspomina, iż w Górnym Egipcie istniał zwyczaj chowania płodu w obrębie domostwa. Wierzono, iż przez to może się on odro­ dzić ponownie w brzuchu matki. W Omdurmanie natomiast jeszcze nie tak dawno praktykowany był zwyczaj wrzucania martwych noworodków do Nilu (el Tayib 1955, s. 6). Gdy dziecko umrze w ciągu pierwszych dni po urodzeniu, chowa się je w specjalnej części cmentarza lub po prostu zakopuje na pustyni. Do nadzwyczaj delikatnych problemów w kraju islamskim należy aborcja. W każdym tzw. prostym społeczeństwie, w którym dzieci uważane są za naj­ większe szczęście, kwestia usuwania ciąży stanowiła zawsze zjawisko mar­ ginalne i zdecydowanie potępiane. Nie inaczej sprawa ta wyglądała w Su­ danie (Ahmed, 1939, s. 42). Obecnie jednak także i to uległo zmianie. Na prowincji północnosudańskiej zdarzają się pozamałżeńskie kontakty seksual­ ne, a w konsekwencji także ciąże. Oczywiście staje się to powodem wielkie­ go nieszczęścia. Dziewczyna wtedy zawsze poszukuje pomocy u innej „do­ świadczonej” kobiety lub u akuszerki. Zwykle zabieg polega na wprowadzaniu do pochwy jakiegoś przedmiotu (najczęściej gałęzi uszer — Calotropis procera, krzewu, który wydziela pewnego rodzaju żrącą substancję) w celu uszko­ dzenia płodu, wywołaniu krwawienia lub stanu zapalnego. Gdy ta metoda zawiedzie, szuka się pomocy w szpitalu. Zawsze jednak w dużej tajemnicy. Znane są również pewne sposoby zapobiegania ciąży. Uważa się, że owoc rycynowca zabezpiecza kobietę przed ciążą na okres jednego roku. Podobne właściwości ma posiadać mieszanka octu i soku z limonki. Dzieciństwo i wychowanie Okres przedszkolny to dla dziecka czas beztroski i swobody. Pozwala się mu niemal na wszystko, byle nie przeszkadzało ojcu i jego gościom. Nie przy­ kłada się również zbytnio wagi do wychowania, nawet do tak podstawowych zabiegów jak czynności związane z toaletą. Tylko nieliczni próbują przyuczyć dzieci do korzystania z nocników, a gdy dziecko zaczyna raczkować, kon­ struuj ą prowizoryczny chodzik. Zasadniczo uważa się, że na wszystko przyj­ dzie czas. Nie oznacza to jednak, iż dzieci pozostawione są same sobie. Cały czas znajdują się pod opieką starszego rodzeństwa, babci lub matki. To ona, gdziekolwiek by się nie wybrała, zabiera niemowlę sztywno przytwierdzone do jej boku, nakryte kawałkiem jej szaty. Również w nocy dziecko nie roz­ staje się z matką i śpi wraz z nią na jednym łóżku. Dopiero gdy nieco podro­ śnie zamawia mu się u wiejskiego stolarza osobne łóżko, będące miniaturą łoża dorosłych. Od mniej więcej drugiego roku dzieckiem ma w szczególno­ �168 Maciej Kurcz ści zajmować się babcia. To ona wnosi zasadniczy wkład w naukę mówienia dziecka, a później także w proces socjalizacji. Dokonuje ona tego poprzez ludowe pieśni, opowiadania, a nade wszystko przez zagadki hudżia23. Natomiast rola ojca w początkowym okresie rozwoju dziecka jest mini­ malna. Nie interesuje się on w szczególny sposób swoimi pociechami; chyba że w domu pojawiają się goście. Wtedy sadza je na kolana lub bierze na ręce. Po chwili jednak oddaje je matce. Placem zabaw sudańskich dzieci jest wiejska ulica, w szczególności oko­ lice sklepu. Tam przecież dzieją się najciekawsze rzeczy. Dzieciom nie kupu­ je się gotowych zabawek; lalki lub miniaturowe samochody nadal należą do rzadkości. Dzieci, a poniekąd także rodzice, zdani są prawie wyłącznie na własną pomysłowość. Do najczęstszych należy widok chłopców bawiących się gałęziami zamienionymi w łuk, w procę lub latawiec. Bardzo popularne są także dwa kółka i rodzaj kierownicy przyczepione do patyka, a służące dzieciom do zabawy w jazdę samochodem. Do przydomowych drzew mocu­ je się natomiast prowizoryczne huśtawki ze sznura i zużytej opony. Wiejskie dzieci mają również zestaw zabawek domowej roboty, wykonanych przez ich rodziców. Najliczniejsze są makiety samochodów zrobione z aluminiowych puszek lub tektury, niewiarygodnie wierne jak na użyte materiały, przez co nie­ rzadko będące prawdziwymi arcydziełami. Dziecięcymi zabawkami są także trzymane w domu zwierzęta. Są one rozrywką najmłodszych, często traktowa­ ne w bardzo niehumanitarny sposób. Nikt jednak nie robi z tego problemu. W miarę dorastania wiejskie dzieci opanowują i inne formy rozrywki. Ogromną popularnością cieszy się piłka nożna. Plac z dwoma prowizorycz­ nymi bramkami na skraju wsi i pustyni to charakterystyczny element lokal­ nego krajobrazu. Popularne, i to nie tylko wśród najmłodszych, są rodzaje warcabów safradziat i bardziej skomplikowana sidża. W obu przypadkach pola rysuje się na piasku, a za pionki służą drobne kamienie lub pestki dakty­ li. W nocy zaś, przy świetle księżyca, bawi się w chowanego (desdes). Jako pierwsze pozbawione swobody zostają dziewczynki. Już czterolet­ nie przyucza się do rozmaitych prac domowych. Pomagają one swym mat­ kom w sprzątaniu czy zbieraniu chrustu, by w końcu całkowicie zastąpić je w pewnych codziennych czynnościach. Dziewczynki bardzo ważną rolę spełniają, opiekując się młodszym rodzeń­ stwem, którym matka często z powodu urodzenia kolejnego dziecka zajmować się nie ma czasu i siły. Nie bez przyczyny mówi się, że kobieta szczęśliwa to ta, która posiada wiele córek. Od wczesnych lat dziewczynki uczą się także przy­ pisanych kobietom norm zachowań: odpowiedniego sposobu mówienia, ubie­ rania czy poruszania. Stopniowo zabrania się im przebywać z chłopcami i ba- 23 Hudżia — „mądrość” to opowieści-zagadki, opowiadane dzieciom tylko w nocy. Podobnie jak w przypadku gry na tamburze, opowiadane za dnia mogłyby sprowadzić nieszczęście. �Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka 169 Fot. 3 Kobieta z tatuażami bliznowymi, fot. M. Kurcz, ed Ghaddar 2004 r. �170 Maciej Kurcz Fot. 4. Mężczyzna z tatuażem bliznowym, fot. M. Kurcz, Stara Dongola 2004 r. �Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka 171 wić się na wiejskiej ulicy. W końcu również wymaga się od nich noszenia na głowie chusty. Jest ona wymownym znakiem wchodzenia dziewczynek w okres dojrzewania (fot. 1). Dojrzewające dziewczyny chowane są twardszą ręką aniżeli chłopcy. Ich życie zdeterminowane jest wieloma restrykcjami, wypływającymi z towarzy­ skich norm obowiązujących muzułmanki. Zasadniczo nie powinny opuszczać domostwa, jeżeli już, to nigdy same, najlepiej w towarzystwie matki lub bra­ ci. W innym wypadku dziewczyna może zostać posądzona o złe prowadzenie się i stać się obiektem plotek. W razie nienależytego zachowania, ojciec nie waha się wobec córki stosować kary cielesnej. W miarę dojrzewania świat dziewczyny zawęża się do murów obejścia. Nie należy jednak sądzić, iż jej życie jest nieszczęśliwie. W rodzinnym domu czuje się naturalnie i pewnie. Tam też ma wiele obowiązków i rozrywek wespół z licznym rodzeństwem. Jej życie towarzyskie na zewnątrz domu mimo szeregu ograniczeń istnieje, w szczególności gdy w okolicy ma miejsce jakaś uroczystość. Jest to powód wielkiego podniecenia i gorączkowych zabiegów upiększających. Dziewczy­ na dobrze wie, że na takiej zabawie pozna zapewne swojego przyszłego męża. Pozycja dziecka płci żeńskiej w patriarchalnej rodzinie sudańskiej jest zde­ cydowanie najniższa. Trzeba zdawać sobie sprawę z ogromnej presji psycho­ logicznej, w jakiej znajduje się tam dziewczynka. Okazuje się jej mniej miło­ ści i uwagi, a nakazuje szczegółowy kodeks zachowań, którego ze względu na wiek nie jest w stanie zrozumieć. Choć uważa się, że chłopców można dłużej traktować liberalnie, to rów­ nież i ich, od wczesnych lat, angażuje się do rozmaitych prac — naturalnie związanych ze światem mężczyzn. Często zobaczyć można ojca i jego kilku­ letniego syna na targu robiących zakupy czy wspólnie doglądających pasą­ cych się zwierząt. Malec coraz częściej zaczyna przebywać z mężczyznami. Pozwala mu się usługiwać przy stole i uczestniczyć we wspólnych, męskich posiłkach. Uczy się go, jak należy zachować się w towarzystwie. W końcu ojciec zaczyna zabierać syna na uroczystości religijne: na zikr czy na piątko­ we modły. Przy tym wszystkim ulega zmianie chłopięcy strój. Dziecięce ciusz­ ki w iście europejskim stylu zastępuje typowo męski przyodziewek; biała długa koszula oraz piuska lub turban na głowę24. Ważną rolę odgrywa system kar i nagród. W Sudanie, tak w szkole, jak i w domu, na porządku dziennym stosowane są kary cielesne w przypadku różnego rodzaju niesubordynacji dzie­ ci, a gałązka palmy pełni tę samą wymowną funkcję, co dla europejskich dzieci 24 Paroletnie dzieci ubiera się bez specjalnych reguł; wedle uznania i zamożności rodziców. Co ciekawe, dominuje w dziecięcej garderobie strój w iście europejskim stylu: bluzy lub koszulki z popularnymi w Europie bohaterami dziecięcych filmów animowanych. Dopiero w miarę dora­ stania, dziecko ubiera się w tradycyjny sposób— będący miniaturą stroju rodziców. Definitywnie porzuca się europej ską modę wraz z pójściem dziecka do szkoły — przynajmniej na jakiś czas. �172 Maciej Kurcz pasek czy kiedyś rózga. Jeżeli chodzi o zakazy, bardzo często rodzice straszą swą pociechę nadprzyrodzonymi stworami (np. mieszkańcami Nilu) lub człon­ kami innych, nielubianych grup etnicznych (np. Cyganami). Zasadniczo od wczesnych lat dzieci przyuczane są do swoich przyszłych ról. Nie jest to żaden sformalizowany proces. Dzieci uczą się spontanicznie; biorą udział w pewnych czynnościach, podpatrując i naśladując rodziców oraz ich otoczenie. Bardzo szybko stają się również ważnym elementem rodzin­ nego kręgu, świadczącym o szczęściu, poniekąd także o jego ekonomicznym i produkcyjnym potencjale. Warto zauważyć, iż tradycyjny system wycho­ wawczy nie ogranicza się tylko do rodziny, ale także obejmuje ród, grupę społeczną i wiekową. Wszystkie te społeczności w równym stopniu pełnią rolę w procesie socjalizacji jednostki. W tradycyjnych społeczeństwach jednostka we wczesnym okresie życia musiała przejść cały szereg zwyczajowych operacji okaleczenia, mających zarówno podkreślić urodę, jak i zamanifestować przynależność etniczną czy społeczną. I tak w badanych przeze mnie wsiach wszystkim dziewczynkom przekłuwa się uszy, aby mogły nosić kolczyki. Dziecko otrzymuje je w pre­ zencie najczęściej z okazji simajii. W przeszłości natomiast w zwyczaju było noszenie okrągłego kolczyka przyczepionego do prawego nozdrza. Obecnie widok kobiety z taką ozdobą należy już raczej do rzadkości. Być może wy­ stępuje on jeszcze u niektórych grup koczowniczych25. Zupełnym natomiast przeżytkiem jest noszenie kolczyków przez chłopców26. Jak informuje Bar­ clay (1964, s. 443), operacji przebijania ucha pierworodnego syna miała do­ konywać kiedyś siostra ojca. Nim dzieci osiągnęły pełnoletność, poddawano je również zabiegowi skaryfikacji — tatuowania bliznowego27. Dokonywał jej miejscowy specjalista (szelak lub szelaha w przypadku kobiety) za pomocą ostrego narzędzia przy­ pominającego brzytwę (matua lub po porostu mus — brzytwa). Nie towarzy­ szyły temu raczej żadne specjalne uroczystości. Dziecko przechodziło opera­ cję około dziesiątego roku życia, gdy, jak mnie informowano, policzki stawały się pełniejsze. Obecnie, tak na obszarze moich badań, jak i innych zakątków muzułmańskiego Sudanu, raczej nie przeprowadza się już tego rodzaju prak­ tyk28. Charakterystyczne blizny (szillukh) zobaczyć można jeszcze powszech­ nie u ludzi starszych, rzadziej u osób w średnim wieku (fot. 3, 4). 25Urozmaicony etnicznie targ w ed Debba to jedyne miejsce, gdzie spotkałem kobiety noszące tego rodzaju ozdoby. 26 Burckhardt (1987, s. 141) zanotował na początku XIX wieku, iż wszyscy młodzi chłopcy w Nubii nosili w uszach kolczyki. El Tayib (1964, s. 58) twierdzi, że zwyczaj ten służył zmyleniu złego ducha czyhającego na życie chłopca. 27 Opis tej operacji można znaleźć między innymi u Barclay’a (1964, s. 445). 28 Barclay (1964, s. 446) podaje, że zwyczaj ten zaczął tracić popularność mniej więcej po I wojnie światowej. �Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka 173 U mężczyzn obyczaj ten związany był przede wszystkim z tożsamością etniczną; każdy detal nacięć wskazywać miał na przynależność plemienną, a nawet z jakiego rodu się dana jednostka wywodziła (Barclay, 1964, s. 443, Błażyński, 2003a, s. 37). Na obszarze moich badań, różnorodność motywów skaryfikacji odzwierciedlała złożoność etniczną tego terenu. Zasadniczo jed­ nak u tamtejszych plemion był to ten sam schemat: trzy pionowe (Danagla) lub poziome linie na obu policzkach (Bederija). Dla kobiet natomiast był to zabieg przede wszystkim o charakterze upięk­ szającym, a głębokość czy szerokość nacięć stawała się powodem do dumy i zazdrości (Kenyon, 1991, s. 57). W rezultacie kobiece blizny były większe i głębsze. Względy estetyczne okazały się na tyle silne, iż zwyczaj ten prze­ trwał dłużej wśród kobiet niż u mężczyzn (Barclay, 1964, s. 443). Rzeczywi­ ście, to u kobiet najczęściej możemy podziwiać wymierającąjuż sztukę ska­ ryfikacji. Nadal również jest ona obiektem zachwytu. W Sudanie północnym operacje wykonywania różnego rodzaju blizn miały i mają głębsze znacze­ nia. Świadczyły między innymi o przeżywanej żałobie, utracie bliskiej osoby lub mogły mieć charakter apotropeiczny (Barclay, 1964, s. 443,444; Błażyń­ ski, 2003a, s. 39). Nadal bardzo popularne jest natomiast wykonywanie niewielkich nacięć (naddaraf) na skroniach w celach leczniczych. Mają one być skuteczne przy różnego rodzaju problemach z oczami. Niezwykle zręcznymi w tej materii są emigranci z Afryki Zachodniej — tzw. Fellata oraz zwykli, doświadczeni starsi ludzie. U niektórych kobiet również podziwiać można różnego rodzaju tatuaże. Wykonywano je dla ozdoby dojrzewającym dziewczynkom. Były to proste geometryczne wzory na policzkach lub ramionach. Obecnie mają je już tylko niektóre starsze niewiasty. Częściej natomiast zobaczyć można wieśniaczkę z wytatuowaną— zabarwioną dolną wargą (szelufa). Wykonuje się to, nakłu­ wając równocześnie kilkoma igłami wargę, a następnie wcierając kohł. Ten zabieg, także o upiększającej funkcji, wykonuje się jeszcze od czasu do czasu po zaręczynach lub zaraz po ślubie. Obrzezanie (tahur) chłopców Zgodnie z muzułmańskim obyczajem, każdy chłopiec powinien być ob­ rzezany. Sudańczy powszechnie respektują ten religijny zwyczaj i przywią­ zują do niego wielką wagę29. To wielkie święto. Jak mówi przysłowie: „Arab jest królem w dniu swojego ślubu i obrzezania” (Trimingham, 1965, s. 181 )30. 29W Sudanie zresztą praktykowany jest od zamierzchłej starożytności (Trimingham, 1965, s. 181). 30Podobieństwa w oprawie obu ceremonii są wyraźne. Chłopiec obrzezany nazywany jest „pa­ nem młodym”, a sam rytuał określa się jako „mały ślub”. �174 Maciej Kurcz �Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka 175 Ten dzień to przełomowa chwila w jego życiu, w której z chłopca staje się mężczyzną. Opuszcza towarzystwo matki i sióstr, w którym dotychczas dora­ stał i od tej chwili wkracza w świat mężczyzn. W tym momencie również staje się pełnoprawnym wyznawcą islamu. Ceremonię obrzezania organizuje się w różnym czasie. Jedni urządzają ją wcześnie, już razem z simają, argumentując, iż im wcześniej, tym lepiej dziec­ ko to zniesie. Inni z kolei są zdania, że z operacją tą należy poczekać kilka lat, gdyż wiąże się ona z dużym ryzykiem dla zdrowia niemowlęcia. O termi­ nie wydają się jednak decydować względy finansowe. Po prostu ojciec musi uzbierać odpowiednią kwotę, by móc sfinansować potrzebną ilość mięsa na przyjęcie i sprowadzić lekarza. To z tego powodu czasami przeprowadza się obrzezanie kilkorga dzieci jednocześnie. Nie jest to jednak dobrze widziane. Każdy raczej stara się zorganizować ceremonię we własnym zakresie. Ze względów finansowych najczęściej przeprowadza się te operacje po zbiorach bobu w zimie oraz daktyli w lecie. Ludzie wtedy mają najwięcej gotówki. Innymi zwyczajowymi okazjami dla organizowania tej ceremonii jest okres bezpośrednio przypadający po Ramadanie oraz w czasie Wielkiego Święta31. Również i te terminy podyktowane są zwykle względami ekonomicznymi; po prostu składa się w ofierze jedno zwierzę i organizuje jedno przyjęcie, by uczcić obie te uroczystości. Dzień obrzezania poprzedza okres przygotowań. Jak zawsze, z okazji ważnego rodzinnego święta — gromadzi się jedzenie, piecze chleb, sprząta obejście, organizuje obsługę przyjęcia. W końcu zapraszani są liczni goście. Każdy z nich obdarowuje chłopca prezentami. Dawniej były to daktyle lub cukier. Obecnie są to wyłącznie pieniądze. Każdy datek jest skrupulatnie za­ pisywany32. Z okazji obrzezania chłopiec otrzymuje także sygnet —- nosić go będzie przez resztę życia, oraz kompletną męską garderobę. Uczta trwa od rana do wieczora, a w bogatych domach często przedłuża się do kilku dni. Zarzynane są zwierzęta. Jedzenia w ten dzień nie może zabraknąć dla niko­ go. Wieczorem już tylko w męskim gronie recytuje się Koran i imiona Boga, tańczy i śpiewa przy akompaniamencie lokalnego artysty — muzyka. Kiedyś powszechnie, teraz rzadziej (choć być może po prostu po kryjomu) delektuje się merissą — miejscowym piwem warzonym z sorgo33 — trunkiem nieroze­ rwalnie związanym z każdym ważnym wydarzeniem ludności tego zakątka Afryki (Barclay, 1964, s. 280; Ząbek, 1998, s. 144). 31 Wszystkie operacje obrzezania, które zbiegły się z moim pobytem w Sudanie, przeprowa­ dzane były w pierwszy dzień Wielkiego Święta. 32 Chodzi tu o obyczaj, w którym dany prezent jest skrupulatnie zapisywany, by mógł być zwrócony w przyszłości, w czasie innego rodzinnego święta. Nieodwzajemnienie się równej war­ tości podarunkiem byłoby powodem wielkiego afrontu czy nawet kłótni. 33Chociaż uważane jest to teraz w Sudanie za przestępstwo. �176 Maciej Kurcz W dzień poprzedzający uroczystość chłopiec przybrany jest w pewne nie­ wieście atrybuty. Jego ręce udekorowane są henną i kohlem. Na głowie spo­ czywa strojny hilal, na przegubie zaś ma bransoletkę (hereza), a przede wszyst­ kim dżirtig — przedmioty zapobiegające działaniu złych mocy. Do typowo męskiego stroju należy natomiast długa koszula, zamówiona u lokalnego kraw­ ca specjalnie na tę okazję. Wręcza mu się także bicz lub miecz — symbole męskości, a zarazem potężne środki apotropeiczne. W pewnym momencie chłopca usadawia się również na grzbiecie konia lub osła, na którym obwozi się go po okolicy, by zamanifestować uroczyste wydarzenie. W wieczór po­ przedzający uroczystość wydane jest małe przyjęcie, głównie dla rówieśni­ ków chłopaka. W jego trakcie podawane są w dużych ilościach słodycze. Ceremonia ma miejsce rano. Operacji dokonuje w domu lekarz lub miej­ scowy sanitariusz, specjalnie sprowadzony na tę okazję34. Ma do dyspozycji profesjonalne narzędzia i środki opatrunkowe. Chłopaka trzyma na kolanach ojciec, dookoła wszystkiemu przypatrują się zgromadzeni goście. Zakończe­ nie zabiegu oznajmia radosny pisk kobiet oraz głośny i żywiołowy dźwięk bębna. Później dziecko zanosi się do izby i kładzie na łóżko. Rozpala się bakhur35, a pod łóżkiem umieszcza się żelazny przedmiot. Po chwili do izby wkraczają poszczególni goście; gratulują i wkładają chłopakowi w dłonie pie­ niądze (fot. 5). Po upływie siedmiu dni ma miejsce uroczysta procesja nad Nil, gdzie ob­ mywa się stopy, dłonie i twarz chłopca. Może on wtedy również rzucić oszcze­ pem, by zamanifestować swoją męskość. Podobnie jak z okazji urodzin, do rzeki wrzucane są „nieczystości” związane z operacją oraz dary w postaci jedzenia. W badanym przeze mnie rejonie w drodze powrotnej uroczysta pro­ cesja odwiedza sanktuarium szejcha Suara el Dahab w Starej Dongoli. Od tego momentu chłopiec może już opuszczać zagrodę36. Okres obrzezania to kolejny po urodzinach czas, podczas którego intensy­ fikują swoje działanie nadprzyrodzone siły natury: muszahara, „złe oko” czy dżiny. Potrzebna jest zatem znów człowiekowi magiczna ochrona. Temu ce­ lowi służą wspomniane kobiece elementy ubioru, ale także wieczorny zikr. Przez jakiś czas po ceremonii, matka regularnie okadza syna dymem kadzi­ dlanym. Natomiast ceremonialny okres kończy zwyczajowo procesja nad Nil; ablucja w jego wodach oraz obdarowanie „mieszkańców rzeki” prezentami. 34 Dawniej operacji tej dokonywał miejscowy specjalista (tahar lub basir), który oprócz tego parał się również znachorstwem. Nadal tacy ludzie przeprowadzają obrzezanie wśród niektórych grup koczowniczych. 35 Rodzaj kadzidła. 36 Kiedyś, podobnie jak w przypadku porodu, obowiązywała go czterdziestodniowa kwarantan­ na. Obecnie zwyczaj ten zredukowano do siedmiu dni, niezbędnych dla rekonwalescencji dziecka. �Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka 177 „Obrzezanie dziewczynek” W Sudanie dokonuje się obrzezania nie tylko chłopców, ale także dziew­ czynek37. W obu przypadkach ma ono powszechny charakter, choć tylko, je ­ śli chodzi o chłopców, nakazuje to religia. W Sudanie w znakomitej większo­ ści dziewczynki poddaje się tzw. obrzezaniu faraońskiemu (Cloudsley, 1984, s. 113; Kenyon, 1991, s. 99). Polega ono na usunięciu dużej części warg sro­ mowych większych i wzgórka łonowego oraz podcięciu warg sromowych mniejszych. Łechtaczka może zostać amputowana lub tylko nacięta (Barclay, 1964, s. 447 za MacDonald, 1936). Operacja ta jest zabroniona zarówno przez doktorów islamu, jak i władze państwowe38. Mimo to sudańskie kobiety uważają ją za swój religijny i mo­ ralny obowiązek. W Sudanie zwyczaj ten wydaje się starej daty, choć nie wie­ my, czy w tak drastycznej formie praktykowany był w starożytności39. Nadal nie da się jednoznacznie określić jego funkcji kulturowej40. Na badanym przeze mnie terenie wszystkie dziewczynki poddawane są tej operacji. W większo­ ści jest to obrzezanie faraońskie — nazywane tahur faraonijja, przy czym pewne różnice występują, jeśli chodzi o stopień „zamknięcia” kobiety. Nie­ które rodziny decydują się bowiem tylko na częściowe zaszycie córki (nus rubbat), a nie na prawie całkowite infibulowanie — zszycie pozostawionego po operacji fragmentu warg sromowych większych w ten sposób, aby pozo­ stał tylko niewielki otwór dla krwi menstruacyjnej i moczu. Odnotowałem natomiast tylko jeden przypadek tzw. obrzezania sunnickiego41. Ten rodzaj obrzezania nie cieszy się dobrą opinią i jest uważany za niewystarczający. Ceremonia obrzezania kobiety pod wieloma względami naśladuje tahur chłopców, przy czym charakterystyczne jest to, że ma ona skromniejszy prze­ bieg i bardziej intymny charakter — nie przeprowadza się jej publicznie i nie 37 W literaturze przedmiotu tego typu zabiegi nazywa się ogólnie „okaleczeniem genitaliów żeńskich” (MGF-FMG — Mutilation Genitals Feminine/Female Mutilation Genitals) lub „obrze­ zaniem żeńskim”. 58 Obrzezanie „faraońskie” jest już oficjalnie zabronione od 1946 roku (Kenyon, 1991, s. 101). 39 O zwyczaju tym w Sudanie wspominają już antyczni pisarze, tacy jak Strabon czy Diodor Sycylijski (Cloudsley, 1984, s. 111). 40 Być może jednym z głównych powodów jest chęć zabezpieczenia kobiety przed gwałtem lub przedmałżeńskimi kontaktami seksualnymi. Barclay (1964, s. 450) zanotował, iż pragnie się także przez tę operację obniżyć kobiecą potencję. 41 Jest to łagodniejsza odmiana operacji obrzezania kobiety. Polega ona na usunięciu lub na­ cięciu napletka łechtaczki lub warg sromowych mniejszych, albo jednego i drugiego kobiecego organu. Często zabieg ten ogranicza się jedynie do starcia skóry łechtaczki i upływu kilku kropli krwi. Ten rodzaj obrzezania nazywany jest często sunnickim, gdyż wspomina o nim tradycja Pro­ roka (Barcaly, 1964, s. 446,447). W Sudanie jest on dopuszczalny przez państwo, a kobieta może poddać się takiej operacji w profesjonalnej klinice ginekologicznej (Cloudsley, 1984, s. 121; Ke­ nyon, 1991, s. 101). �17 8 Maciej Kurcz Fot. 6 Dziewczynka, której obrzezanie planowane jest w tym roku, fot. M. Kurcz. �Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka 179 uczestniczy w niej żaden mężczyzna. Częściej niż w przypadku chłopców dokonuje się obrzezania więcej niż jednej dziewczynki. Byłem również świad­ kiem przeprowadzania obrzezania równocześnie u trójki dzieci (dwóch chłop­ ców i dziewczynki). Operację dokonuje się między czwartym a ósmym ro­ kiem życia, zwykle w czasie letnich wakacji (ze względu na dłuższy niż w przypadku chłopców okres rekonwalescencj i). Najpierw rodzina stara się zorganizować obrzezanie synów, a później dopiero dziewczynek42(fot. 6). W wieczór poprzedzający operację stroi się dziewczynkę w odświętny strój, złotą biżuterię. Jej skóra pokrywana jest henną i kohlem — podobnie jak ubiera się pannę młodą do ślubu. Przystraja się ją również w apotropeiczne przed­ mioty: dżirtig, bursztynowy soulmit i złotą monetę. Nazajutrz, wcześnie rano ma miejsce operacja. W izbie pozostaje tylko matka, babcia i akuszerka. Dwie pierwsze trzymają dziewczynkę, gdy położna przystępuje do operacji. Ma ona do dyspozycji profesjonalne chirurgiczne nożyczki, igłę oraz nici. Dezynfekuje je, zalewając spirytusem i podpalając. Bezpośrednio przed zabiegiem dziew­ czynka otrzymuje miejscowe znieczulenie. W przeciwieństwie do obrzezania chłopców, operacja ta jest skomplikowana i czasochłonna — w rezultacie bar­ dzo bolesna. Matka cały czas stara się uspokoić córkę, powtarzając, iż będzie piękna oraz że dostanie mnóstwo pieniędzy. Po operacji i infibulacji dziew­ czynkę kładzie się na tradycyjnym angarebie zasłanym czerwoną matą. Wiąże się jej razem nogi tak, aby nie zostały zerwane szwy, a rana mogła się szybko goić. Później następują gratulacje i okrzyki radości. W każdym domu ma miejsce mniejszy lub większy poczęstunek, połączony z ofiarą ze zwierzęcia. Śpiewa się weselne pieśni i tańczy. Po upływie siedmiu dni akuszerka przemywa rany i sprawdza czy gojenie przebiega pomyślnie. Dziewczyna pozostaje w łóżku do piętnastego dnia po operacji. Zwykłe po tym czasie wraca do normalnego życia. Kiedyś jednak zo­ bowiązana była nie opuszczać obejścia do czterdziestu dni po operacji (Kenne­ dy, 1978b, s. 157; Barclay, 1964, s. 446-450). Ten kolejny etap w życiu dziew­ czyny kończy uroczysta procesja nad Nil lub do studni. Ważne jest, aby dziewczyna oprócz rytualnej ablucji przejrzała się także w tafli wody. W wielu przypadkach zwyczaj ten odbija się negatywnie na zdrowiu ko­ biety, stając się przyczyną infekcji, urazów czy najróżniejszych problemów ginekologicznych. W dłuższej perspektywie równie często komplikuje poród, współżycie seksualne czy nawet staje się przyczyną bezpłodności. Mimo tego, dla dziewcząt sudańskich wydaje się on podstawowym wyznacznikiem ich kobiecości i dojrzałości. Jest to moment, na który z utęsknieniem czekają. War­ to uzmysłowić sobie fakt, iż w wielodzietnej, patriarchalnej rodzinie, w której dziewczynka wielokrotnie ma powody odczuwać, że jest gorzej traktowana, 42 Akuszerka za przeprowadzenie tej operacji bierze różne kwoty, w zależności od możliwości finansowych rodziny. Niemniej jednak obrzezanie dziewczynek kosztuje więcej aniżeli poród. �180 Maciej Kurcz jest to jeden z niewielu momentów w jej życiu, kiedy znajduje się ona w cen­ trum uwagi. Dla matek i ojców natomiast obrzęd ten to hołd złożony tradycji oraz jeden z podstawowych kroków ku zapewnieniu córce zamążpójścia. Trze­ ba jednak zaznaczyć, że krytyka tego rodzaju praktyk w mediach czy mecze­ cie oraz nade wszystko zmiany zachodzące w sferze życia seksualnego mogą wkrótce wpłynąć na stopień intensywności tej tradycji. Mężczyźni pracujący sezonowo w dużych miastach czy za granicą coraz częściej oczekują, by ich żony były bardziej nowoczesne, także jeśli chodzi o sferę intymną i tak jak Europejki czerpały satysfakcję z życia seksualnego. Zapewne między innymi z tego względu w miastach coraz częściej decydują się na łagodniejszą formę tej operacji (Kenyon, 1991, s. 128). Szkoła koraniczna Tradycyjny system edukacyjny zasadzał się na szkole koranicznej — haluan . Szkoła ta jest dobrze znana muzułmańskiemu światu jako filar podsta­ wowego — religijnego wykształcenia wyznawcy islamu. Prowadzona przez feki (l.m. fukara)44 uczyła Koranu oraz języka arabskiego (Eickelmann, 1981, s. 234-246; Vorbrich, 2002, s. 108-115; Trimingham, 1968, s. 57-62). W Su­ danie ten typ szkoły rozpowszechnił się za sprawą sufickich mistrzów, dla których po dziś dzień jest to między innymi jeden ze sposobów na życie (Trimingham, 1965, s. 98-104). Liczba tych szkół zdecydowanie zmalała. Nadal jednak uczy się w nich sztuki recytacji i zapamiętywania Koranu oraz podstawowych informacji z zakresu wiedzy i praktyki religijnej. W niektó­ rych przypadkach uczy ona jeszcze sporządzania amuletów czy leczenia lu­ dzi — umiejętności potępianych przez ortodoksję, ale cieszących się wciąż dużym zapotrzebowaniem. W znakomitej większości jest to wszystko, co taka szkoła może zaoferować. Pisania czy czytania uczy niejako przy okazji. Zna­ czenie posiada tylko katechetyczna wiedza, przyjmowana przez adeptów au­ tomatycznie i bez jakiejkolwiek refleksji. Zwłaszcza wersety Koranu — jak w przypadku świętych ksiąg innych religii — mają dla pospólstwa wymiar magiczny. W końcu również liczy się kontakt z charyzmatycznym nauczycie­ lem —- pośrednikiem między Bogiem a ludźmi. Kwestie te są źródłem ciągle dużej atrakcyjności owych szkół. Nadal pełnią one zasadniczą rolę w propa­ gowaniu wśród Sudańczyków ludowej odmiany islamu. Ponadto szkoła ta stanowi nadal ważny element na drodze religijnej kariery jednostki. 43 Halua ( khalwa) pierwotnie oznaczała „miejsce odosobnienia”, kojarzone z bytowaniem muzułmańskiego mistyka (Kenyon, 1991, s. 35). W Sudanie, za sprawą roli sufickich mistrzów w procesie islamizacji, wiąże się ten termin z ośrodkiem wiedzy religijnej, w znakomitej większo­ ści ze szkółką uczącą sztuki zapamiętywania i recytacji Koranu. 44 Oryginalniefakih, „znawca prawa”. �Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka jg j Halua zwykle znajduje się przy zagrodzie nauczyciela lub przy meczecie. To najczęściej mała lepianka, z jednym lub dwoma pomieszczeniami. Wy­ różnia ją widoczna z oddali zielona flaga zatknięta na dachu. Podłoga wysy­ pana jest piaskiem, na którym w czasie lekcji układa się maty. Przy jednej ze ścian znajduje się miejsce zasłane matą i dywanikiem lepszego gatunku. Jest zarezerwowane dla mistrza. Za jego plecami na ścianie wisi sztandar z reli­ gijną inskrypcją oraz kilka pamiątek po czcigodnych przodkach (różaniec, laska, zdjęcie, metalowy czajniczek). W innej części sali do filaru przycze­ pione są powrozy z licznymi powiązanymi kolorowymi szmatkami — znak życzeń ludzi proszących świętobliwą osobę o pomoc. Współcześnie takie małe, wiejskie szkółki koraniczne stopniowo jednak podupadają. Powód jest jeden — rozwój formalnej szkoły i edukacji. Dzieci, jeśli w ogóle posyła się do halua, to nieregularnie, kilka razy w tygodniu lub w miesiącu, albo jedynie w czasie letnich wakacji. Wiele takich szkół tylko ze względu na pamięć i tradycję nazywa się tym mianem. Podkreślają religij­ ne tradycje okolicy oraz są materialnym reliktem dawnej władzy religijnej jej mistrzów. Choć kres szkół halua jeszcze nie nastąpił, to należy powiedzieć, że ucierpiały one najbardziej ze wszystkich tradycyjnych zajęć, którymi parali się szejchowie w Sudanie. Jeszcze niedawno, jak podaje Trimingham (1965, s. 117), istniało około 1500 szkół tego typu rozsianych po całym kraju. W rejo­ nie moich obserwacji istnieje tylko jedna taka szkoła. Inne są nimi już wyłącz­ nie z nazwy. Wydaje mi się, iż sytuacja ta koresponduje także ze spotykaną w reszcie doliny Nilu. Przetrwały tylko najpopulamiej sze szkoły halua i tyl­ ko tam, gdzie ludzie ich jeszcze potrzebują, a lokalni mistycy nadal cieszą się absolutnym posłuchem. Niektóre z nich jednak potrafiły przetrwać, zmieniając swój profil. W miej­ scowości Affat oraz ed Ghaddar, kilka razy w tygodniu miejscowy mistyk prowadzi zajęcia z Koranu i języka arabskiego dla kobiet45. Istnienie halua i jej modelu edukacyjnego jest być może szansą dla kobiet w średnim wieku, które w znakomitej większości pozbawione zostały tak tradycyjnego, jak i formalnego wykształcenia. W okolicy ed Ghaddar znajduje się jeszcze inna szkółka koraniczna46. Mie­ ści się ona poza osadą, na pustynnej równinie. Jest to rozbudowany kompleks stosunkowo luźno rozplanowanych budynków, spełniających wielorakie funk­ cje (sala wykładowa, meczet, sypialnia, pomieszczenia gospodarcze). Szkoła ta również posiada własne ujęcie wody, przy którym uprawia się kilka grzą­ 45 Regularne lekcje recytacji Świętej Księgi pobierało tam kilkanaście kobiet w średnim wie­ ku. W przeciwieństwie do zajęć z chłopcami, nauczyciel wysłuchiwał i komentował odpowiedzi swoich uczennic, nie widząc ich, za prowizorycznym parawanem z płóciennych worków. Dystans między nauczycielem a uczennicami był należycie zachowany. 46 Szkołę założono w 1995 roku. Wybudowano ją za państwowe fundusze, przede wszystkim jednak przy wsparciu lokalnej społeczności, która dostarczyła materiałów i robotników. �182 Maciej Kurcz dek. W przypadku tej szkółki uczniowie mieszkają wraz ze swym mistrzem, łącząc naukę z pracą. W wielu zakątkach Sudanu nadal, choć nie tak jak kie­ dyś, modne jest, wręcz zalecane, by chłopcy po skończeniu siódmego roku życia wyruszali po nauki do jednego ze znamienitszych szejchów. Wtedy za­ mieszkują oni wraz z mistrzem, a za gościnę i nauki odpłacają mu różnego rodzaju pracami. Halua w ed-Ghaddar należy właśnie do takich szkół. Cie­ szy się dużą renomą i podobno ściągają do niej chłopcy nie tylko z całego Sudanu, ale także z zagranicy. Ponoć jest ona przepustką do religijnej kariery. Obecnie w szkole tej uczy się około czterdziestu chłopców. Podobno uczęszczać może do niej każdy. Nazywa się ich heiran (l.p. huwar), czyli „młody wielbłąd”, bo uczeń ma podążać za mistrzem tak, jak mały wielbłąd za matką (el Tayib, 1964, s. 14). Najmłodszy ma siedem lat. Nauka trwa róż­ nie, w zależności od tempa opanowania Koranu. Nie więcej jednak niż pięć lat. Po ukończeniu nauki absolwent takiej szkoły dostaje dyplom uprawniają­ cy do kontynuowania nauki w którejś z religijnych szkół. Wielu jednak po­ rzuca dalszą naukę i powraca w rodzinne strony, by założyć własną praktykę religijną— uczyć Koranu i zasad wiary okolicznych mieszkańców. Dzieci wstają punktualnie o godzinie trzeciej i zaraz przystępują do czy­ tania na głos zadanych im fragmentów Koranu. Później zasiadają wokół na­ uczyciela i zapisują dyktowane przez niego fragmenty — (ramija). Uczeń wykrzykuje ostatnie wyrazy poprzedniego fragmentu, szejch dyktuje mu ko­ lejny. Zapisywane są one na drewnianej tabliczce (loh) za pomocą patyczka nasączonego w atramencie ze sproszkowanego węgla drzewnego, gumy arab­ skiej i wody. Gdy uczeń nie radzi sobie z pisaniem, pomagają mu w tym ko­ ledzy łub sam nauczyciel. Między godziną szóstą a siódmą ma miejsce prze­ rwa na picie herbaty. Przed wschodem słońca dzieci wspólnie śpiewają pieśń religijną Tahlin. Po godzinie siódmej chłopcy indywidualnie czytają i uczą się swoich fragmentów — ( Geraja). Pomiędzy j edenastą a czternastą ma miej sce obligatoryjny odpoczynek — (gajlula ). Po modlitwie następuje czas czy­ tania na głos. Każdy twarzą do ściany recytuje swój ustęp Koranu. Między szesnastą a siedemnastą spożywa się obiad i odpoczywa. Później ponownie powraca się do indywidualnej nauki recytacji. Przed zachodem słońca wspól­ nie odśpiewuje się Tahlin, po którym szejch odpytuje uczniów (hifiz) i popra­ wia ewentualne błędy (asaha ), następnie czyta fragmenty na dzień następny (,mutala). Dzieci zobowiązane są tylko ich uważnie wysłuchać. W końcu nad­ chodzi czas sprawdzianu (tasmi). Każdy indywidualnie popisuje się swoim fragmentem Koranu. Jeżeli zrobi więcej niż trzy błędy, będzie musiał kolejny dzień poświęcić na nauczenie się tego samego (giuah lub takijim — „stanie w miejscu”). Jeżeli nauczyciel nie ma zastrzeżeń, pozwala uczniowi zmyć wodą tabliczkę z wyuczonym tekstem. Robi się to w specjalnym betonowym rezerwuarze (hadziar el mihaja). Wody tej nie wylewa się byle gdzie; w wie­ lu domach trzyma się ją na szczęście, niekiedy także w celach leczniczych. �Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego w ieśniaka ] $3 Około dwudziestej trzydzieści mają miejsce repetycje (muradzia), indywidu­ alne bądź pod okiem szejcha. W ten mniej więcej sposób dziecko, krok po kroku, opanowuje pamięciowo cały Koran. W zimie zajęcia odbywają się w przestronnej izbie (kuramijja). W lecie raczej na wolnym powietrzu, na podwórzu, w cieniu jakiegoś drzewa. Nauczyciel szkółki koranicznej nie pobiera za swą pracę żadnej opłaty. Traktuje swą profesjęjako akt pobożności. Nie bacząc na to, rodzice posyła­ nych tam dzieci odpłacają się mu i jego szkole w różnoraki sposób, po żni­ wach oddając mu część plonów, przynosząc gotową strawę czy budując nowy dach. Same dzieci odpłacają mu się za naukę służąc w jego domu. Z tego powodu codziennie z lekcji zwolniona jest trójka chłopców. Podopieczni rów­ nież regularnie chodzą po domach i recytują Koran. W zamian najczęściej otrzymują jedzenie. Ukończenie szkoły lub poszczególnych jej etapów (sharafa) jest okazją do dziękczynnej ofiary i obdarowania mistrza jakimś pre­ zentem. Reasumując, szkółka koraniczna na czele z czcigodnym mistykiem nie czerpie bezpośrednich zysków ze swojej działalności — tak nakazują w tym względzie najlepsze muzułmańskie obyczaje. Mimo tego, od wieków jej działalność zasadza się na solidnym systemie różnorakiego wsparcia ze strony okolicznych mieszkańców. Jak wspominałem, znaczenie takiej szkoły dla elementarnej wiedzy dziec­ ka jest raczej skromne — w najlepszym razie opanowuje ono sztukę pisania i czytania. Ma ona jednak znaczący wpływ w uczeniu podstaw wiary muzuł­ mańskiej: znajomości praktyk i obowiązków, sumienności i poprawności ich wykonywania oraz znajomości pamięciowej niekiedy nawet całego Koranu. Z tego też względu cieszy się ona uznaniem władz i może, tak jak w ed Ghad­ dar, liczyć na materialne wsparcie ze strony państwa. Należy jednak pamię­ tać, że wraz z elementami ortodoksji uczeń poznaje także świat islamu ludo­ wego. Szkoła koraniczna silnie oddziałuje na psychikę młodego człowieka. Po jej ukończeniu adept z reguły poświęca się religijnej działalności, konty­ nuując naukę w religijnych szkołach wyższego stopnia lub częściej stając się po prostu derwiszem. Bez wątpienia rozbudza ona u dziecka głębokie i silne uczucia religijne. Szkoła publiczna Dopiero wraz z okupantami egipskimi i brytyjskimi pojawiły się alterna­ tywne szkoły, związane z meczetami lub administracją publiczną. Ostatecz­ nie, jak już sygnalizowałem, los tradycyjnych szkółek został przypieczętowa­ ny stopniowym i opieszałym, ale nieuchronnym rozwojem edukacji publicznej, która w całości przejęła ich funkcje i zaoferowała zupełnie nowe perspekty­ wy. Ten proces szczególnie dotknął najbardziej rozwiniętą dolinę Nilu Suda­ �1 84 Maciej Kurcz nu północnego. Obecnie elementarna szkoła państwowa to stały element kraj­ obrazu nieomal każdej, nawet najmniejszej wioski tego regionu kraju. Jest ona łatwo dostępna i bezpłatna, a dzieci między szóstym i czternastym ro­ kiem życia powszechnie do niej uczęszczają47 (fot. 7). Przy elementarnych szkołach zorganizowane są jeszcze dwuletnie przedszkola (rauda) — przy­ gotowujące dzieci do nauki w szkole, uczące także Koranu i arabskiego. Każda szkoła typu publicznego posiada mniej lub bardziej wykwalifikowanych peda­ gogów, uczących zarówno przedmiotów świeckich, jak i tych związanych z wiarą. Na terenie moich badań pierwsza szkoła publiczna pojawiła się w okresie międzywojennym. Współcześnie w wiosce Banganarti znajdują się dwie, a w e d Ghaddar nawet trzy placówki tego typu. Ogromna presja elit Sudanu na działalność oświatową, przy jednoczesnym braku jednolitego programu edukacyjnego oraz chronicznym niedofinansowaniu sprawia, iż tutejsza szkoła boryka się z licznymi problemami. Jak w wielu zakątkach rozwijającego się świata tzw. szkoła nowoczesna rozrasta się ilościowo, ale nie zawsze idzie to w parze z jakością. Najbardziej rzuca się w oczy słabe przygotowanie nauczycieli. Bardzo często są to ludzie nie przygotowani do roli pedagogów, rekrutowani spośród bardziej wyedukowa­ nych mieszkańców okolicznych wiosek48. Na domiar złego są oni kiepsko lub w ogóle nieopłacani. Spora grupa pedagogów to wolontariusze-stażyści, którzy nie mają wykształcenia z zakresu prowadzonych przedmiotów49. Rów­ nież tu, podobnie jak w innych zacofanych pod tym względem rejonach świata, szkoła musi przełamywać niechęć rdzennych mieszkańców, dla których sta­ nowi ona element obcy, godzący w tradycyjny światopogląd i system wycho­ wawczy. Są to jednak sprawy wymagające osobnego potraktowania. Szkoły w badanych przeze mnie wsiach (ed Ghaddar, Bukibul, Banganar­ ti) to placówki nowe, mniej więcej z końca XX wieku50. W dwóch na trzy przypadkach kontynuowane są jeszcze prace budowlane, mające głównie za zadanie oddzielenie chłopców od dziewczynek. W każdym przypadku to kom­ pleks budynków zgrupowanych wokół dziedzińca. Na dłuższych bokach, na47 Zaobserwowałem, że do szkoły nie posyłają swoich dzieci jedynie byli koczownicy. W tej i innych sprawach kierują się oni własnymi zasadami i ambicjami. Dzieci tej grupy od najmłod­ szych lat zarobkują przy różnego rodzaju pracach. Na przykład dzień dwóch dziesięcioletnich braci z rodziny nomadów wypełniony był wędrówkami nad rzekę po paszę dla zwierząt oraz dwu­ krotną w ciągu dnia (rano i wieczorem) obwoźną sprzedażą chleba. 48 Jednym z ważniejszych zadań stojących przed edukacją formalną w Sudanie jest zapewnie­ nie jej odpowiedniej materialnej opieki, zwłaszcza jeśli chodzi o uposażenie nauczycieli, które aktualnie jest absurdalnie niskie. Bez wątpienia sukcesem sudańskiego systemu edukacyjnego jest wykształcenie, przynajmniej w znanych mi wsiach, miejscowej kadry pedagogicznej. Tylko ona przecież jest w stanie skutecznie podołać wyzwaniom pracy na wsi. 49 W ed Ghaddar na dziesięciu nauczycieli — trzech było wolontariuszami. 50Nie znaczy to, że wcześniej szkół publicznych w ogóle nie było. Były one rzadsze i bardziej przepełnione. I tak wieś ed Ghaddar zamiast trzech współcześnie istniejących, miała tylko jedną szkołę, która powstała w okresie międzywojennym. �Fot. 8 Dziewczynki przed wyjściem do szkoły, fot. M. Kurcz, ed Ghaddar 2004 �186 Maciej Kurcz przeciw siebie, znajdują się sale lekcyjne. Na krótszych ulokowany jest po­ kój dyrektora oraz brama wejściowa z dyżurką woźnego. Od wewnątrz szkolne pomieszczenia wyposażone są często w małe zadaszone werandy, na których dzieci spędzają wolny czas pomiędzy zajęciami. Pośrodku placu pod zada­ szoną konstrukcją znajdują się dzbany z wodą. W niektórych szkołach zorga­ nizowano jeszcze mały „sklepik”; kobieta na macie sprzedaje słodycze i przy­ bory szkolne. Szkoła ma kilka sal lekcyjnych. Choć sala z reguły posiada wiele otwo­ rów okiennych, to w jej wnętrzu panuje przyjemny w tym klimacie półmrok. Rzadko, z powodu upału i pustynnego wiatru, żelazne okiennice otwiera się na oścież. Uczniowie siedzą w rzędach po trzy łub cztery osoby na metalo­ wych, rzadziej drewnianych ławkach z podnoszonym blatem, pod którym mają miejsce na podręcznik i przybory szkolne. Po jednej stronie sali chłopcy, a po drugiej dziewczynki. Naprzeciw dzieci ustawione jest metalowe krzesło na­ uczyciela, a na ścianie wylana w betonie tablica. Ściany sali lekcyjnej są gęsto pokryte różnego rodzaju zapiskami. Na jednej z nich wisi odręcznie narysowa­ na na kawałku papieru mapa Sudanu, na innej lista angielskich czasowników nieregularnych. W szkołach podstawowych nauczycielkami są wyłącznie kobiety. Męż­ czyźni piastują natomiast funkcję dyrektora i woźnego. Ten ostatni dokonuje drobnych napraw, sprząta, a nade wszystko masywnym dzwonkiem oznajmia początek i koniec lekcji. Kadra tamtejszych szkół to w znakomitej większo­ ści ludzie miejscowi, z wioski lub jej najbliższej okolicy51. Sposób prowadzenia lekcji przypomina model europejski. Najpierw ma miejsce krótki apel prowadzony przez dyrektora. Po nim dzieci rozchodzą się do swoich klas. Dziewczynki siadają po prawej stronie, chłopcy zaś po lewej. Gdy do sali wchodzi nauczyciel, wszyscy automatycznie powstają. Rozlegają się słowa muzułmańskiego powitania. Pierwsza część lekcji poświęcona jest powtórce przerobionego już materiału. Nauczyciel wywołuje do odpowiedzi poszczególnych uczniów. Niektórzy z nich sami wyrywają się do odpowie­ dzi, podnosząc do góry rękę i charakterystycznie pstrykając palcami. Następ­ nie dzieci poznają nową partię materiału. Tak nauczycieljak i jego podopiecz­ ni korzystają z elementarzy52. Ważnym „instrumentem” pracy pedagoga jest łodyga palmy — rózga na bardziej niesubordynowanych uczniów53. Dzieci obowiązuje pewnego rodzaju szkolny mundurek. Chłopcy ubrani są w tradycyjny męski strój; długą, białą koszulę (araga) oraz czapeczkę (ta- 51 Fakt ten, choć zapewne związany z niskimi kwalifikacjami tych ludzi, korzystnie wpływa na relacje między szkołą a wsią. 52 Są one powszechnie dostępne. Można je nabyć za niewygórowaną kwotę (ok. 4 $) choćby na miejscowym targu. 53 Jest to raczej symbol władzy nauczycielskiej, aniżeli rzeczywiste narzędzie karania dzieci. �Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka 187 gija) na głowie. Pod tym, w zależności od pory roku, mogą mieć jakiś sweter lub koszulkę. Dziewczynki natomiast zobowiązane są nosić dwuczęściowy mundurek składający się ze spodni i koszuli z długimi rękawami. Do tego obowiązkowa chusta na głowę. Wszystko to w kolorze białym bądź zielonym (fot. 8). Każde dziecko na książki i przybory szkolne ma worek płócienny lub torbę po cukrze, zawieszany na ramię. Dodatkowo też plastikowy pojemnik na śniadanie. Po ukończeniu podstawówki wiejskie dzieci mogą udać się do szkoły śred­ niej. Jednakże placówkami tego typu poszczycić się mogą tylko nieliczne wsie, dlatego nie wszystkie dzieci z powodu odległości są w stanie do nich uczęsz­ czać. Dla wielu problemem jest także opłacenie czesnego. Rolnicy niechęt­ nie zapatrują się na dalszą edukację swoich dzieci, uważając, że odrywa je tylko od codziennych obowiązków. Szkoła średnia na terenie moich badań znajdowała się w miejscowości Sinada54. Uczęszczały do niej dzieci z pobliskich wiosek (Bukibul, Hammur, Banganarti). Druga była we wsi Ed Ghaddar dla Basenu Letti. Nauka w szko­ le średniej trwa trzy lata. Choć zasadniczo są to w większości szkoły prze­ znaczone dla chłopców, to pozwalano do nich uczęszczać także dziewczyn­ kom53. Obok takich przedmiotów jak matematyka (arytmetyka), język arabski, religia oraz historia, uczy się tutaj także zagadnień ekonomicznych czy doty­ czących rolnictwa. Zapewne dla celów dydaktycznych prowadzony jest na szkolnym podwórzu mały ogródek z własną studnią i pompą. Wygląd i wyposażenie szkoły zasadniczo nie odbiega od spotykanego w placówkach niższego szczebla. Studia wyższe w dalekiej Karimie czy jeszcze dalszym Chartumie to luk­ sus, na który wciąż stać niewielu. Jednakże w każdej z odwiedzanych przeze mnie wiosek spotykałem rodziny, które posłały na studia jedno ze swoich dzieci. Naturalnie byli to najczęściej chłopcy pochodzący z najbogatszych i najszacowniejszych rodzin we wsi. Zanim jednak wolno im było podjąć na­ ukę na którejś z wyższych uczelni, musieli wpierw odbyć obowiązkową służ­ bę wojskową. Fakt ten, jak wspomniałem wcześniej, w znaczący sposób ogra­ nicza dostęp sudańskiej młodzieży do wyższej edukacji. Przeciętny Sudańczyk, bez koneksji i pewnych szans na znalezienie pracy, woli zapomnieć o stu­ diach, niż znaleźć się w wojsku56. Z tego też powodu na korytarzach Uniwer­ sytetu Chartumskiego spotkać można więcej kobiet niż mężczyzn. Okazuje 54Wioska ta leży między Banganarti i Hammur— tworząc z nimi zwarty zespół osadniczy. 55 Szkół średnich dla dziewcząt jest niezwykle mało, gdyż ich edukacja jest sprawą stosunko­ wo nową. Zasadniczo nabrała ona tempa po II wojnie światowej (Barclay, 1964, s. 437). W rezul­ tacie tworzy się kilkuosobowe grupy dziewcząt w szkołach średnich dla chłopców. 56 Choć każdy chłopiec ma obowiązek służyć w wojsku, to wielu z nich udaje się „wywinąć” jakoś z tej przykrej powinności. I dlatego właśnie, aby ograniczyć ten proceder, wymaga się od chłopców chcących pójść na studia zaświadczenia odbycia służby wojskowej. �Maciej Kurcz 188 się, że droga kobiet do wyższej edukacji jest prostsza i mniej restrykcyjna. Dotyczy to jednak w znakomitej większości środowiska miejskiego. Wiej­ skie dziewczynki z powodów finansowych i obyczajowych na studia posyła się niezmiernie rzadko. Jeżeli już tak się dzieje, to jest to zawsze powodem do wielkiej dumy ojca, a w przyszłości pewnie jednym z przekonywających argumentów do zażądania wyższej opłaty małżeńskiej. Dziewczęta po ukoń­ czeniu studiów powracają do rodzinnego domu i wkrótce wychodzą za mąż. Mężczyźni natomiast raczej starają się pozostać w mieście, a przy najbliższej okazji emigrują do któregoś bliskowschodniego kraju, zwłaszcza do Arabii Saudyjskiej. BIBLIOGRAFIA Ahmed Effendi 1939 Native Medicines in the Northern Sudan, „Sudan N otes and Records” vol. XXII, cz. I, Khartoum, s. 27-49. Barclay W.B. 1961 An Ethnographic Study o f an Arab Sudanese Village in Suburban Khar­ toum, Cornell University, Ph. Blackman B.W. 1927 The Fellahin o f Upper Egypt. Their Religious, Social and Industrial Life Today with Special References to Survivals from Ancient Times, London. Błażyński A. 2003a Shulukh: Facial Scarification in the Nile Valley — Origins and Functions, „Gdańsk A rcheological Museum. African Reports”, vol. 2. 2003b Shulukh Scarification Traditions among the Shaigiya, w: Gdańsk Arche­ ological M useum. African Reports, vol. 2. Burckhardt J.L. 1819, 1987 Travels in Nubia, London, D arf Publishers Limited. C loudsley A. 1983, 1984 Women o f Omdurman. Life, Love and Cult o f Virginity, London, Ethnographica. Eickelman D.F. 1989 The M iddle East. An Anthropological Approach, N.Y., Englewood Cliffs. Fluehr-Lobban C. 1987 Islamic Law and Society in the Sudan, London, Frank Cass. Holy, L. 1991 Religion and Custom in a Muslim Society. The Berti o f Sudan, Cambridge U niversity Press. . Kenyon Susan M. 1991 Five Women o f Sennar. Culture and Change in Central Sudan, Oxford, Clarendon Press. Kennedy John G. (ed.) 1978 Nubian Ceremonial Life. Studies in Islamic Syncretism and Cultural Chan­ ge, The U niversity o f California Press and The American University in Cairo Press. �Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka 189 Kennedy John G. 1978a Mushahara: A Nubia Concept o f Supernatural Danger and the Theory o f Taboo, w: Nubian Ceremonial Life, (ed.) J.G. Kennedy, The University o f California Press and the American University in Cairo, s. 125-149. 1978b Circumcision and excision ceremonies, (w:) Nubian Ceremonial Life, (ed.) J.G. Kennedy, The University o f California Press and the American U ni­ versity in Cairo, s. 151-170. Nawal al-M essiri 1978 The Sheikh Cult in Dahmit, w: Nubian Ceremonial Life, (ed.) J.G. Kenne­ dy, Cairo; The University o f California Press and the American U niversi­ ty in Cairo Press. Słownik obrazów 1989 Słownik obrazów i symboli biblijnych, (red.) M. Lurker, Poznań, Pallottinum. el Tayib Abdulla 1953 The Changing Customs o f the Riverian Sudan, „Sudan N otes end Records” vol. X X X V I, Khartoum, s. 146-159. 1964 The Changing Customs o f the Riverian Sudan III, „Sudan N otes and R e­ cords” XLV, Khartoum, s. 12-29. 1998 The Changing Customs o f the Riverian Sudan IV: Marriage, „Sudan N o ­ tes and Records” vol. II, Khartoum, s. 13-37. Trimingham J.S. 1949, 1965 Islam in the Sudan, London: Oxford University Press. Vantini G. FSCJ 1975 Oriental Sources Concerning Nubia, Heidelberg and Warsaw. 1982 Christians Relicts in Sudanese Tradition, w: Nubia Christiana, Warsza­ wa, Akademia Teologii Katolickiej, s. 2 5 -4 3 . Vorbrich R. 2002 Tradycyjna społeczność afrykańska a szkoła. Systemy wychowawcze i edu­ kacyjne w pluralistycznym społeczeństwie Kamerunu, „Lud” t. 86. Maciej Kurcz LIFE IN LINE WITH THE C USTO M S A N D FAITH. A LIFE CYCLE OF NORTH SU D A N E SE PEA SA N T — CHILDHOOD A N D AD O LESC EN C E (Summary) The article addresses the life cycle o f a contemporary north Sudanese peasant. The author, based on his own experience and interviews, describes the achievem ents o f the local folklore, showing it against the background o f the m ost important events in human life, such as birth and circumcision. The article provides a description and explanation o f basic rituals and beliefs o f the inhabitants o f the Central N ile Valley, both in the broader context o f culture and religion o f the M uslim world and in the narrow context o f Sudan. The author does not restrict h im self to the sphere o f rituals; he provides in­ sight into the processes o f upbringing. The article also describes the changes taking place in the cultural reality o f northern Sudan, which is under the influence o f extreme Islamic ideology and the processes o f westernization or globalization. A s the problems addressed in the article are very exten­ sive, the author has focused on childhood and adolescence. �i f . . '■V -V: � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7316ffcf2ee10d8659744cdb452f3f8d.pdf f6411272ec8b57d529277b03c8201df2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5222 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource etnologia- teorie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4847 Title A name given to the resource Teoretycy i praktycy, czyli ile mamy etnologii? / LUD 2005 t.89 Description An account of the resource LUD 2005 t.89, s.289-294 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czachowski, Hubert Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 89, 2005 II. POGLĄDY I OPINIE TEORETYCY I PRAKTYCY, CZYLI ILE MAMY ETNOLOGII? Już kilkakrotnie podnoszono kwestię zróżnicowania wewnętrznego wśród uprawiających etnologię. Jedną z najciekawszych takich propozycji było wy­ stąpienie Michała Buchowskiego1.1 oczywiście, gdyby tylko chodziło o zróż­ nicowanie metodologiczne etnologów, to można by się wyłącznie cieszyć, bo nic gorszego w naszej dyscyplinie jak tylko jedna możliwa opcja jej uprawia­ nia, jedna „prawdziwa” metodologia. Przecież chodzi o to, żeby się pięknie różnić. Taka konstatacja jest wdzięczna i wspaniała, ale tylko do czasu, gdy to metodologiczne zróżnicowanie wynika z samoświadomości własnego spo­ sobu na etnologiczne doświadczenie. Gorzej jest — a nawet całkiem źle — gdy podział zarysowuje się wzdłuż rodzących się lub istniejących od daw­ na etnologicznych stereotypów. Tak właśnie postrzegam podział pomiędzy tytułowymi teoretykami i prak­ tykami. Jak myślę, stereotyp ten zrodził się wiele lat temu, gdy dochodziła do głosu Nowa Fala lat 70./80. polskiej etnologii, z całym bagażem „nowej” metodologii — od Ełiadego i Levi-Straussa do inspiracji poznańskiego ośrodka kulturoznawczego. Jednak byłoby to zbyt proste, gdyby wynikiem tego była tylko zmiana pokoleniowa, co jest całkiem naturalne2. Być może pierwotnie stereotyp ten zaczął funkcjonować jako podział na tych, którzy zajmują się me­ todologią/teorią, i na tych, którzy prowadzą badania terenowe nad ludową kul­ turą (w tym także pracowników akademickich). Jednak z czasem część teore­ tyków zaczęła próbować analiz nie tylko teoretycznych, zwracając się głównie ku popularnej kulturze współczesnej. Z kolei część terenowych badaczy kultu­ ry ludowej zrozumiała, jak ważne jest metodologiczne i teoretyczne zaplecze. Taki podział zaczął więc ostrzej zarysowywać się pomiędzy pracownikami akademickimi a etnografami pracującymi w muzeach3. 1 M. Buehowski, Fratrie i klany nowo-plemienia antropologów w Polsce, w: Etnologia p o l­ ska pomiędzy ludoznawstwem a antropologią, red. A. Posem-Zieliński, Poznań, 1995. 2 O tej oraz późniejszych zmianach pokoleniowych pisał ostatnio także W. Kuligowski w tek­ ście Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie?, „Lud” t. 88, 2004, s. 143-167. 3 Zauważa to i szeroko opisuje K. Barańska w książce Muzeum Etnograficzne. Misje, struktu­ ry, strategie, Kraków 2004. �290 Hubert Czachowski Pamiętam konferencję we Włocławku w 1990 roku, na którą wybrałem się jeszcze jako student. Przez niektórych moich ówczesnych wykładowców była reklamowana jako spotkanie teoretyków (właśnie pracowników akademic­ kich) i praktyków (jak się wyrażano, „światłych” muzealników). Praktyk ko­ jarzył mi się z tym, kto sam rzeźbi, kto sam wykonuje pisanki, może zatań­ czyć lub zaśpiewać. Jednak na konferencji wszyscy — na całe szczęście! — wygłaszali referaty, które według mojej oceny zawsze były teoretyczne, a nie praktyczne, nawet gdy opisywały jakiś konkretny kulturowy fakt lub były re­ fleksją etnologa o pracy w muzeum. To użycie środowiskowych „etnonimów” zadomowiło się niestety w wielu, także współczesnych, pracach polskich et­ nologów, ciągle sugerując, że w muzeach etnologię uprawia się w sposób prak­ tyczny. Jest to, jak sądzę, między innymi wynik ciągłego uwikłania etnolo­ gów pracujących w muzeach w jurorowanie przeróżnym konkursom na sztukę ludową (od rzeźby do wieńców dożynkowych). Bardzo często w różnych wewnątrzśrodowiskowych dyskusjach słyszę zda­ nie „muzeum to nie instytut”, wymawiane niczym magiczna formuła, a mają­ ce, moim zdaniem, wszelkie cechy stereotypu. Cóż to bowiem znaczy? Wia­ domo przecież, że A to nie B, i w klasycznej logice zdanie „muzeum to nie instytut” jest jak najzupełniej prawdziwe. Muzeum nie jest instytutem, bo jest właśnie muzeum. Formuła ta zgadza się także w drugą stronę: „instytut to nie muzeum”. Ale przecież nie chodzi o powtarzanie oczywistości. Sądzę, że implicite jest tutaj formułowana zupełnie inna treść. I nie dotyczy ona po pro­ stu tego, że pracownicy akademiccy prowadzą zajęcia ze studentami i są zo­ bligowani do zdobywania tytułów naukowych (ale pracownikom muzeów nie jest to zabronione — wręcz przeciwnie), a muzealnicy kolekcjonują przed­ mioty. Treść tego stereotypu sugeruje coś zupełnie innego. Mianowicie, że pra­ cownik muzeum nie prowadzi naukowych badań i nie publikuje ich wyni­ ków, jest zwolniony z metodologicznego rygoryzmu, ciągłego śledzenia lite­ ratury i nietracenia kontaktu z nowoczesnymi trendami nauki. Może to także oznaczać, że teoretyk-akademik jest od opisywania kultury i jej badania, a muzealnik od chronienia i reanimowania, tzn. ratowania resztek czy frag­ mentów stereotypowo pojętej kultury ludowej odchodzących w rzeczywistość historyczną. Tak czy inaczej — okropność! Jeżeli moje spostrzeżenia są słuszne (a jestem tego pewien!), to jest to prze­ rażające. Okazuje się bowiem, że etnolog pracujący w muzeum miałby w rze­ czywistości spełniać rolę animatora kultury, instruującego różnych ludzi, któ­ rych identyfikuje z ludem, jak mają wykonywać określone przedmioty, tworzyć muzykę itd., zupełnie nie licząc się z ich przekonaniami światopoglądowymi czy estetycznymi (a właśnie rozpoznawanie poglądów „ludu” jest domeną etnologii). Kto angażuje się w takie działania, przestaje być etnologiem! Nie zgadza się to w moim przekonaniu także z definicją muzeum jako takiego! �Teoretycy i praktycy, czyli ile mamy etnologii? 291 W środowisku akademickim spotykałem się także ze stereotypami osobo­ wymi. Jeszcze na studiach o pewnym pracowniku akademickim, niezbyt wy­ soko ocenianym, usłyszałem „o, ten to pracował w muzeum, więc wszystko jasne”. Muzeum jest (było) postrzegane jako jakaś gorsza, nienaukowa wer­ sja etnografii4. Oczywiście, w każdym stereotypie tkwi ziarno prawdy, więc i tutaj trzeba zaznaczyć, że na budowę tego przekonania mieli wpływ sami etnografowie pracujący w muzeach, sami na własne życzenie przez lata prze­ kwalifikowując się na animatorów kultury. A pracownicy muzeów, chroniąc kulturową przeszłość (lub współczesność), mają to robić w muzealny (czytaj: naukowy) sposób: kolekcjonować i chronić zabytki (artefakty), dokumento­ wać, opisywać i badać, a nie zajmować się instruowaniem ludzi, jak mają się zachowywać, co robić i jak myśleć5. Budowanie każdej etnograficznej kole­ kcji muzealnej musi być podparte znajomością metodologii i teorii kultury, inaczej jest tylko prostackim zbieractwem. Czym innym — i to zaznaczenie jest bardzo ważne — jest rekonstruowa­ nie jakiegoś fragmentu kultury dla celów edukacyjnych (czy też naukowych). Dobrym przykładem może być np. zespół ludowy (muzyczny lub taneczny) próbujący rekonstruować praktykę wykonawczą, powiedzmy z przełomu XIX i XX wieku. Taką formułę przybrał działający w latach 60. XX wieku tanecz­ ny zespół ludowy pod kierunkiem Roderyka Langego w Muzeum Etno­ graficznym w Toruniu6. Oczywiście nie ma to nic wspólnego z tzw. „żywą” kulturą ludową ani estradowym fołkłoryzmem, a bardziej jest podobne do współczesnych rekonstrukcji muzyki dawnej i powinno opierać się na po­ dobnych zasadach. I nie ma tutaj nic do rzeczy, czy wykonawcy w takim ze­ spole pochodzą z miasta, czy ze wsi. Mało tego, to mogą być zupełni profe­ sjonaliści, byle tylko umieli odnaleźć się w estetyce i manierze wykonawczej „dawnej” muzyki ludowej. I wtedy oczywiście etnolog z muzykologiem mogą taki zespół przygotowywać, ale nie ma w nim możliwości odstępstwa od usta­ lonych reguł (można powiedzieć, żejest to taka etnologia eksperymentalna, tak jak istnieje archeologia eksperymentalna). Tak jak z muzyką dawną, próbuje­ my — na ile starcza wiedzy — zbliżyć się do naszego obrazu muzyki z przeszłości, używając także rekonstrukcji dawnych ludowych instrumentów. Oczywiście, współcześnie szeroko znane jest odkrywanie ludowej muzyki 4 Co ciekawe, to podobne zjawisko istnieje w etnologii niemieckiej, co opisuje U. Johansen w tekście Etnologiczne badania nad artefaktami w końcu XXwieku, „Lud” t. 80, 1996, s. 67-75. 5W dużej mierze taka działalność wynika z braku refleksji nad kategorią czasu i próbą-— za wszelką cenę — zachowania przy życiu naszego wyobrażenia o ciągłości ludowej kultury. Ten temat rozwijam w przygotowywanym tekście Etnograficzne qui pro quo, czyli kłopoty z czasem. 6 Szkoda, że ten świetny eksperyment nie doczekał się muzealnych kontynuacji. O zespole R. Langego szerzej w przygotowywanym tekście A. Kostrzewy-Mąjoch. Blisko tego nurtu — ale nie zawsze konsekwentnie — sytuują się próby podejmowane przez Fundację „Muzyka Kresów” lub Domy Tańca. �292 Hubert Czachowski i estradowe jej przetwarzanie — ale wtedy mamy do czynienia, z jednej stro­ ny, ze zjawiskiem określanym jako Nowa Tradycja czy muzyka folkowa, z drugiej — z folki oryzmem7. Trzeba jasno sformułować, zdefiniować i rozróżnić pola badawcze. Jedną z podnoszonych cech etnologii, jako jej cechy dystynktywnej, było obcowa­ nie z terenem. Jeszcze nie tak znów całkiem wiele lat temu powszechne było przekonanie (a i dzisiaj niestety nie jest ono odosobnione), że wystarczy po­ jechać w tzw. teren (w Polsce znaczyło to po prostu na wieś — najlepiej mało zurbanizowaną), a tam zaraz będzie można obcować z kulturą będącą w zain­ teresowaniu etnografa. Otóż jeżeli nawet założymy optymistycznie, że jesz­ cze lata 50. XX wieku dawały możliwość bezpośredniego „dotknięcia” kul­ tury tradycyjnie ludowej8, to dzisiaj, współcześnie, wydaje się to bardzo ryzykowne. Można oczywiście i obecnie jechać na wieś i robić badania, ale jest to zupełnie inna kultura niż 50 czy 100 lat temu, nawet gdy jakiś jeden element wykazuje zbieżność z elementem kultury sprzed 100 czy 200 lat. Je­ żeli ktoś chce dzisiaj weryfikować w terenie zapisy Kolberga wykazuje się daleko idącą metodologiczną naiwnością. Niestety, znam takie przykłady! Powiedzmy jasno, że badanie XIX-wiecznej kultury (czy w ogóle tzw. tra­ dycyjnej kultury ludowej) może mieć wymiar tylko historyczny i nie znaczy to, że postuluję, żeby zajęli się tym historycy. Ale etnolog, gdy zajmuje się takimi zjawiskami, uprawia etnologię historyczną (podobnie tak jak istnieje np. socjologia historyczna). Podobnie jak historycy, zajmujący się ludową kulturą, uprawiają historię etnologiczną, np. dotyczącą średniowiecza. Wy­ starczy podać w Polsce nazwisko Stanisława Byliny, by wszystko było jasne. Specjalnie dokonałem takiej dezynwoltury nazwy, bo nieważne są dyscypli­ narne podziały, ale wynik — w tym wypadku świetny. Akademickie ośrodki etnologiczne ostatnio nie zawsze chyba oddają właściwe miejsce tego typu badaniom, bardziej nastawiając się na gorącą współczesność. Jako antro­ pologię historyczną widzę zarówno badania nad ludem w średniowieczu, jak i nad „tradycyjną kulturą ludową” w jej wersji kolbergowskiej. Gdy uznamy to za badania historyczne, to skończymy z konstatacjami, że nie można badać tradycyjnej ludowej kultury dzisiaj, bo już jej nie ma. Ależ jest, ale tylko jako przeszłość! I uważam, że w tych poszukiwaniach jest ciągle wiele bardzo cie­ kawych i świeżych tematów do podjęcia. Tak jak badacze średniowiecza, baroku czy epoki brązu znajdują własne, nowe tematy do naukowych (też i stricte muzealnych) dociekań, tak etnolog może i powinien ze współczesnej perspektywy np. opowiadać o ludowej kulturze XIX wieku. Trzeba tylko robić to ciekawie. Może to robić i ktoś pracujący na uniwersytecie, jak 7Na ten temat zob. ciekawy artykuł T. Rokosza, Oblicza folkloryzmu we współczesnej kultu­ rze —prolegomena, „Literatura Ludowa” 2004, nr 1, s. 21^41. 8Cokolwiek by to miało znaczyć. �Teoretycy i praktycy, czyli ile mamy etnologii? 293 i ktoś pracujący w muzeum. Oczywiście — i tu może przydać się rozróżnie­ nie instytucji — pracownik muzeum większą uwagę może skupić na opisie przedmiotów. Jednak prowadzenie takich badań nad tradycyjną kulturą musi bardziej odbywać się w archiwach, bibliotekach, magazynach muzealnych niż w terenie. Dzisiaj i w instytucjach akademickich widać nowe zainteresowa­ nie przedmiotami, zaczyna mówić się o antropologii przedmiotu. Co istotne, żeby podjąć etnologiczne badania historyczne, nie wystarczy już metodyka badań oparta na wywiadzie i obserwacji uczestniczącej, a wymagana jest wie­ dza o metodologii historii, której to zręby przydałyby się studentom etnolo­ gii9, jeżeli mają kiedyś podjąć świadome badania nad tzw. tradycyjną kulturą ludową. Mam jednakże nadzieję, że z kolei etnograficzne muzea nie ograniczą się do penetracji przeszłości, ale będą otwierać się również na badania i pokazy­ wanie współczesności. I nie chodzi mi o te jej elementy, które — według naszych przekonań — wykazują związek z tzw. tradycyjną ludową kulturą (czy chociażby ze wsią). Chodzi o komentowanie dzisiejszego świata w jego najbardziej współczesnej wersji i takie przykłady są już znane. Mam tu na myśli np. własną wystawę „Pamiątka z wojska. Opowieść o życiu prawdzi­ wego mężczyzny” w Muzeum w Toruniu z 1997 roku i powstałą przy tej oka­ zji kolekcję obrazującą żołnierską subkulturę. Innym, doskonałym przykła­ dem, który wywołał duży rezonans, była wystawa w 2005 roku zatytułowana „Special Effect — Mój telefon komórkowy” w Muzeum Etnograficznym w Poznaniu. Zanim jednak to zjawisko się upowszechni, warto zastanowić się nad prze­ szłością i pułapkami przyszłości, które ona zastawia. Większe jeszcze zaan­ gażowanie się w dokumentowanie współczesnej kultury (kultur?) wymaga tym większego teoretycznego namysłu, gdyż dokumentacja przypadkowa, a co gorsza przypadkowe kolekcjonowanie, mogą doprowadzić do powstania muzealnego śmietnika. Współczesność zmaga się z nadprodukcją rzeczy i tylko głęboka refleksja (mająca za sobą obowiązkowe współczesne lektury antro­ pologii) nad tym, co dokumentować, może prowadzić do sensownych rezul­ tatów. Niebezpieczeństwem jest też brak wymiany informacji pomiędzy in­ stytucjami, bo nie ma sensu, żeby wszyscy zbierali to samo. Według mnie etnologiem jest się wtedy, gdy prowadzi się badania (hi­ storyczne, współczesności, kultur ludowych, pierwotnych — nieistotne), a nie, gdy ktoś, nawet o etnologicznym wykształceniu, pracuje jako animator kul­ tury, pracownik domu kultury czy Cepelii, dziennikarz czy pracownik agen­ cji reklamowej. W tych wszystkich — bardzo ważnych — miejscach pracy 9 Mam tu na m yśli chociażby słynne i doskonałe podręczniki Jerzego T opolskiego Metodolo­ gia historii oraz Jak się pisze i rozumie historię. Tajemnice narracji historycznej. �294 Hubert Czachowski wykorzystuje się etnologiczną wiedzę, bardzo często przydatną, ale nie upra­ wia się etnologii. Dlatego etnolog pracujący w akademii, na uniwersytetach czy w muze­ ach powinien zawsze robić to samo. Edukacja (a nie żadna praktyka), gdy mówimy o przeszłości, nawet jeżeli odbywa się poprzez warsztaty, nie po­ winna mieć na celu wymuszenia, aby ludzie zachowywali się lub tworzyli w „tradycyjny” sposób, a powinna być, tylko i aż tylko, przekazywaniem wie­ dzy o przeszłości lub refleksją nad współczesnością. Różnica pomiędzy etno­ logiem akademikiem a etnologiem muzealnikiem powinna być tylko taka, że ten pierwszy edukuje studentów, a drugi szerszą społeczność (w tym może i studentów), jednak praktyka badawcza musi pozostać taka sama. Hubert Czachowski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c092dc55fdbaed90c17e8135b76115f5.pdf d7a4352855e6fcb56a769ff5b9b91ff9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5221 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource budownictwo ludowe Lubomierz - budownictwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4846 Title A name given to the resource Dom z dzwonniczką w Lubomierzu / LUD 2005 t.89 Description An account of the resource LUD 2005 t.89, s.277-288 Creator An entity primarily responsible for making the resource Hermanowicz-Nowak, Krystyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t, 89, 2005 KRYSTYNA HERMAN OWICZ-NOWAK Pracownia Etnologii Instytut Archeologii i Etnologii PAN w Krakowie DOM Z DZWONNICZKĄ W LUBOMIERZU W 48. tomie „Ludu” (1963, s. 445-449) J. Gajek opublikował opis dzwon­ niczki odnalezionej na Podhalu w Kościelisku (na tzw. Rysulówce) w czasie prowadzonych w 1962 roku badań terenowych. Na budynku inwentarskim — owczarni wybudowanej ok. 1880 roku — W. Rysuła wzniósł w 1913 roku niewielką wieżyczkę, w której zawiesił dzwon o średnicy około 40 cm. We­ dług informacji Rysuli, ojciec ufundował ją, aby uchronić okolicę od burz i gradów, a sam sprawował funkcję dzwonnika. Całość notatki uzupełniona zo­ stała zdjęciami i rysunkiem sytuacyjnym. Na zakończenie (1963, s. 449) autor napisał: „Ponieważ z polskiej literatury etnograficznej tego rodzaju dzwonniczki nie są znane, za celowe uznać należy opublikowanie tych obserwacji”. W przy­ pisie zwraca się z prośbą o nadsyłanie analogicznych wiadomości. O używaniu różnego rodzaju dzwonków służących do rozpędzania chmur burzowych informował w „Roczniku Muzeum Etnograficznego” w Krako­ wie Cz. Witkowski w artykule poświęconym sposobom zwalczania burz i gradów przez mieszkańców wsi w województwie krakowskim (1967, s. 133— -152). Podaje on, że dzwony loretańskie (o średnicy najczęściej 40-75 cm) umieszczane były w specjalnie do tego celu budowanych drewnianych dzwon­ nicach, na czterosłupowych, zadaszonych konstrukcjach, w kapliczkach przy­ drożnych, na wieżyczkach nadbudowanych na dachach zabudowań gospo­ darczych lub wprost na słupach, zazwyczaj zakończonych rosochami. „Do rzadziej spotykanych i raczej nietypowych — jego zdaniem — należą wie­ życzki wbudowane w więźbę dachową zabudowań gospodarskich, wzorowa­ ne zresztą na tego typu budowlach miejskich, szkołach, kaplicach itp... Z dzwo­ nieniem przeciw burzy w kaplicy cmentarnej można spotkać się we wsi Rzepiska koło Łapsz Wyżnich” (Spisz; 1967, s. 145). Wspomina również o używaniu dzwonków ręcznych do rozpędzania burz, które — tak jak wszyst­ kie pozostałe — musiały być poświęcone. W publikacji nie znajdujemy jednak konkretnego przykładu potwierdzają­ cego budowę wieżyczek na budynkach gospodarczych i domach, zaś mate­ riałów, na które powołuje się autor (zebranych w trakcie badań terenowych �278 Krystyna Hermanowicz-Nowak prowadzonych w latachl959-1960; sygn.1205), nie udało się w Archiwum Muzeum Etnograficznego w Krakowie odnaleźć. We wsi Lubomierz, położonej w gminie Mszana Dolna, pow. Limanowa, znajduje się dom mieszkalny z niewielką wieżyczką, której forma przypomi­ na dzwonniczkę z Rysulówki omawianą przez J. Gajka. Wieś położona jest wzdłuż potoku Mszanka, który rozdziela Gorce od Beskidu Wyspowego. Re­ gion ten zamieszkują tzw. Zagórzanie, ogniwo środkowe góralskich grup et­ nicznych, których wiele cech łączy z sąsiadującymi Kliszczakami. Siedliska ludzkie ciągną się tu na przestrzeni paru kilometrów, rozrzucone na zboczach łagodnych wzniesień i wzdłuż potoku, skupione w niewielkich grupach za­ budowań. Liczne osiedla wchodzące w skład wsi posiadają nazwy własne, pozwalające na bliższą lokalizację. W większości wywodzą się one od na­ zwisk pierwszych, osiadłych na tych gruntach zarębników. W wielu przypad­ kach stanowiąjedyne świadectwo zamieszkujących tu od dawna pokoleń, już nie istniejących, o których pamięć przetrwała tylko w nazewnictwie. Umoż­ liwiają one również identyfikację mieszkańców, którzy na pytanie — „Skądżeś?” odpowiadają: „Od Ogiele, Dudy, Guzarów, Złydachów itp.”, ale także dokładniej — „z moczydłisk, spod ulice, od górola itp.”. Na południowo-zachodnim stoku Jasienia, naprzeciwko drewnianego kościółka położonego w centrum wsi, rozciąga się osiedle zwane Surmy (fot. 1). W odległości około 500 m od najwyżej położonych zabudowań, już prawie pod ścianą lasu, jeden z gospodarzy — Franciszek Niedośpiał (fot. 2) wybu­ dował w roku 1954 na niewielkiej, 12-arowej działce drewniany dom, skła­ dający się z jednego pomieszczenia mieszkalnego, sieni na przestrzał i stajni przykrytych wspólnym dachem (fot. 3). Obok postawiono niewielkie pomiesz­ czenie gospodarcze. Oba budynki pokryte zostały gontem. Izbę mieszkalną złożono z drewna pochodzącego z powały rozebranego domu kurnego „od Kozyry” — „od dymu ciemnego”. Jak się powszechnie uważa zdrowego, gdyż długotrwałe wędzenie w dymie zabezpiecza belki przed wszelkiego rodzaju drewnojadami. Natomiast sień i stajnię dobudowano z nowego drewna. Za­ budowania wzniesione z grubych bali gospodarz „sam umszył” (wypełnił szczeliny pomiędzy belkami ścian) słomianym warkoczem, który ■— po ze­ wnętrznej stronie w części mieszkalnej — został wyklejony gliną i pomalo­ wany wapnem, z dodatkiem ultramaryny, na jasno-niebieski kolor. Skromna kuchnia o niewielkim, trzykwaterowym okienku w ścianie szczytowej (od strony południowej) wyposażona została w istniejący nadal piec kuchenny wybudowany z kamienia polnego. Elementem wyróżniającym ten dom i stanowiącym o jego specyfice jest wieżyczka wznosząca się ponad kalenicą dwuspadowego dachu. Kościelna forma tej konstrukcji związana była z zawieszeniem wewnątrz poświęcone­ go dzwonka o szczególnym przeznaczeniu. Na stropie domu, nad pomiesz­ czeniem kuchennym, dobudowana została specjalna, drewniana konstrukcja �Dom z dzwonniczką 279 (dziś już nie istniejąca), która podtrzymywała wieżyczką i umożliwiała za­ wieszenie dość ciężkiego (ok. 30-35 kg) dzwonu (fot. 4). Pozwalała ona na jego rozkołysanie i uderzanie serca o tzw. płaszcz. Całość została zwieńczo­ na czterospadowym daszkiem wspartym na czterech słupkach. Szczyt ozdo­ biono niewielkim, metalowym czajniczkiem odwróconym do góry dnem, w którym osadzony został, prosty w formie, krzyżyk metalowy kowalskiej roboty (fot. 6). Po zawieszeniu dzwonu na specjalnej konstrukcji sznurek do jego rozruchu spuszczony został do kuchni przez specjalnie wywiercony w suficie, zabezpieczony metalową rurką, otwór. „Tak se zrobił, że leżąc na łóżku mógł dzwonić, a nie musiał chodzić” — wspominają rozmówcy. Prąd do zabudowań doprowadzono dopiero w 1984 roku, pierwotnie zaś właściciele korzystali z lamp naftowych. W wodę zaopatrywano się z nie­ wielkiego źródełka bijącego przy drodze naprzeciwko domu. Historia dzwonnika z Lubomierza jest nietuzinkowa i dlatego przytoczę ją tu w skrócie, na tyle, na ile udało się ją odtworzyć. Franciszek Niedośpiał urodził się w Mszanie około 1900 roku i miał dwóch braci — Macieja i Józefa. Franciszek zamiłowany w tradycyjnym stroju gó­ ralskim nosił go zarówno w dni powszednie, jak i świąteczne. W niedzielę i z okazji świąt ubierał się w wyszywane sukienne, białe spodnie, białą ko­ szulę, czarną kamizelkę i kapelusz góralski (fot. 5), na co dzień zaś nosił znisz­ czone elementy stroju. Według uzyskanych informacji, strój ten uszyty został w Nowym Targu przez zaprzyjaźnionego krawca (a więc był prawdopodob­ nie strojem nowotarskim, nie zagórzańskim). Chętnie palił fajkę (co już w tym czasie było anachronizmem), do której tytoń przechowywał w specjal­ nym, staroświeckim mieszku. Tak zapamiętali go współmieszkańcy — nie­ wysoki mężczyzna — „miał 150 w kapeluszu” — ubrany „po góralsku”. Jego przywiązanie do tradycyjnego stroju postrzegano we wsi jako ewenement, coś, co wyróżniało go spośród innych i tym samym dało początek przezwisku „górol”. Określenie to — mimo że nikt z tej rodziny nie mieszka tam już od ponad 30 lat — do dziś funkcjonuje we wsi jako wyznacznik miejsca zamiesz­ kania. „Skądżeście — od górola •— i już wszyscy wiedzą, z jakiego przysiół­ ka jesteś, z którego gospodarstwa”, dając poczucie pewnej swojskości i więzi z tutejszą społecznością. Franciszek Niedośpiał ożenił się w Lubomierzu— uroczystości ślubne mia­ ły miejsce najprawdopodobniej w tutejszym kościele — z Józefą z domu Koło­ dziejczyk (ur. 1907), pochodzącą z osiedla Surmy. Z tego związku w 1935 roku przyszła na świat córka Rozalia. Jej starsza siostra Marta, urodzona w 1931 roku, była dzieckiem „przedślubnym”. Można sądzić, że zawarcie małżeństwa przez Józefę i Franciszka miało miejsce pomiędzy 1931 a 1935 rokiem. Z podziału majątku rodzinnego Józefa otrzymała niewielką działkę wy­ dzieloną z łąk, położoną na końcu osiedla. Na niej to wybudowano pierwszy, jednoizbowy dom. Trudne warunki materialne, zawalenie się domku, brak �280 Krystyna Hermanowicz-Nowak podstaw utrzymania oraz perspektyw na przyszłość sprawiły, że około 1948 roku cała rodzina przeprowadziła się na tereny połemkowskie (w ramach ak­ cji przesiedleńczych, jak twierdzą niektórzy rozmówcy) i zamieszkała w Smrekowcu koło Ujścia Gorlickiego. Obie córki powychodziły za mąż. „Ożeniona do domu” (tzn. mąż zamieszkał w domu żony wraz z teściami) nie mogła zna­ leźć wspólnego języka z rodzicami, co miało bezpośredni wpływ na podjęcie przez nich decyzji powrotu w strony rodzinne, do Lubomierza. Tu zamieszkali już sami, w nowym domu wybudowanym w 1954 roku na tej samej działce. Poświadcza to data wyryta na sosrębie w kuchni RP. 1954. 15. Maja. Zbyt małe gospodarstwo mimo powiększenia o dokupioną ziemię (około 60 arów), nadal nie dawało podstaw utrzymania. Według przekazanych informacji, Franciszek Niedośpiał już w drodze po­ wrotnej ze Sromowiec nosił się z zamysłem wybudowania na domu dzwon­ niczki i zajęcie się odganianiem burz, deszczów i gradu, które często nawie­ dzały górskie okolice, licząc przy tym na dodatkowy zarobek. Jak potwierdza jedna z rozmówczyń, w jego rodzinnej wsi była kapliczka z dzwonkiem lore­ tańskim i być może to nasunęło mu powyższy zamysł. Złom, z którego po przetopieniu miał powstać dzwonek loretański, zbierał już w gorlickiem, w drodze powrotnej oraz na miejscu w Lubomierzu. „Trzy dni wozem jechali z powrotem do wsi i po drodze zbierał złom”. Dzwonek loretański został odlany w 1966 r. (data znajduje się na odlewie płaszcza) i przez tutejszego księdza — ówczesnego proboszcza -— o. Antosza poświę­ cony. Przyniosła go na plecach, w specjalnym drewnianym rusztowaniu, „żeby jej nie uciskał w plecy”, „Niedośpiałka” (żona Franciszka), podobno aż z No­ wego Targu (jak podają inni sąsiedzi — z Dunajca). Wszyscy rozmówcy zgod­ nie potwierdzają, że „górol” był niewielkiego wzrostu i nikłej postury, tak więc zadanie to przekraczało prawdopodobnie jego możliwości. „Ona była duża baba, to pod góre pół metra zboża wyniosła na plecach, a on nawet tego nie podniósł”, wspominają. Dzwon odlany został z żółtej miedzi, na czaszy widnieje napis: Jan Kanty Niedośpiał Franciszek Lubomierz 1966 (fot. 2). Jak wspomina córka, po przej­ ściu silnej burzy z gradem, która poczyniła znaczne szkody na polach i łą­ kach, ksiądz zadawał sakramentalne pytanie dzwonnikowi — „Panie Niedośpioł, jakżeście to dzwonili?” — „Ajakżeście go poświęcili?” — odpowiadał „górol”. We wsiach zagórzańskich — jak notuje w swych zapiskach z okresu mię­ dzywojennego Sebastian Flizak — często słychać było dzwonek loretański, a wiara w jego moc była powszechna. Dzwonić należało zawczasu, bo inaczej chmury zbijały się nad wioską i grad niszczył wszystkie zbiory. Przeciw burzy powinno się dzwonić z pełnym rozmachem, uderzając sercem w obydwie kra­ wędzie płaszcza dzwonu. Wszyscy dzwonnicy byli zgodni co do tego, że na rozpędzenie chmur burzowych jest ciężko dzwonić, a najtrudniej, gdy zbliża �Dom z dzwonniczką 281 się chmura gradowa. Czynności tej nie wolno było przerwać nawet na chwilę. Gdy chmury zbijały się nad głową dzwonnika ogarniała go słabość i senność, ale nie śmiał przerwać — ktoś drugi musiał go wtedy wyręczyć i zastąpić w tej ciężkiej pracy (Kasinka). Za późno rozpoczęte dzwonienie nie odnosiło zwykle oczekiwanego skutku, grad spadał niszcząc wszystkie uprawy. Wierzono, że dzwonki loretańskie stanowiły znaczną przeszkodę w pracy płanetników (zajmujących się przeciąganiem deszczowych i gradowych chmur), więc odnosili się oni do nich z nienawiścią i przezywali je pieskami szczekającymi (Flizak, 1952, s. 39). Dzwony i wydobywany z nich głos były sposobem oddziaływania na rzeczywistość, ponieważ były głosem Boga. „Przy­ pisywane dzwonom znaczenie apotropeiczne doskonale ilustrują zalecane w czasie święcenia dzwonu modlitwy {Pontificale Romanum II), w których mówi się o tym, iż dźwięk dzwonu pobudzić ma pobożność wiernych, ale też doda­ jąc, że: „Gdziekolwiek rozlegać się będzie dźwięk tego dzwonu, niech do tego miejsca z dala się trzyma moc nieprzyjaciół, cienie duchów, gwałtowne wichu­ ry, uderzenia piorunów i grzmoty, klęska niepogody i wszelkie ataki burz” (Forstner, 1999, s. 398). Jak notuje Flizak, tam, gdzie słychać było święty głos dzwonu nigdy nie rosła roślina satlok mająca magiczne właściwości. Za swoją pracę dzwonnika w niedzielę po mszy Franciszek Niedośpiał zbierał pod kościołem od ludzi datki pieniężne. Rozmówcy wspominają, że z dzieciństwa zapamiętali grupę przekomarzających się i śmiejących męż­ czyzn otaczającą niewielkiego wzrostu postać dzwonnika, który zawsze „opo­ wiadał hecne rzeczy”, powodując ogólną wesołość. „Chłopy go lubili, poroz­ mawiał, pośmiał się, a coś widział, to i opowiadał”. Zimą odwiedzał także sąsiednie i dalej położone gospodarstwa — i jak utrzymują informatorzy — zapisywał w czarnym zeszycie zarówno tych, którzy mu nie chcieli płacić — zapisując ich „do kociej wiary”, jak i dających niewielkie datki -— co po­ twierdza córka. Jak wspominają,,jak szła burza, to wszyscy lecieli do siana, a Niedośpioł do domu i dzwonił. Ludzie zdążyli zebrać lub przynajmniej skopić siano, a jemu często deszcz zmoczył”. Bycie dzwonnikiem było służbą odpowie­ dzialną, spełnianą z dużym poczuciem obowiązku. Traktował on ten środek ochrony poważnie, wierząc głębąko w sens swego posłannictwa. Wytrwale pełnił swoje zadanie, dowodząc wszystkim, że dzięki jego dzwonieniu wieś ominęło wiele burz i klęsk. Otrzymywane datki były niestety nader skromne i w niewielkim stopniu wspomagały budżet rodzinny. Pasją, a chyba mało lub w ogóle nie znaną na wsi w tym czasie umiejętno­ ścią „górola” było sadownictwo. W swoim niewielkim przydomowym sadzie, położonym na wysokości ok. 700 m n.p.m., hodował śliwy węgierki i da­ maszki, drobne żółte śliwki (inna odmiana niż mirabelki), co najmniej trzy odmiany jabłonek oraz grusze. Na jednej z nich, pośledniego gatunku, za­ szczepił gałąź odmiany szlachetnej. Z czasów młodości wspominają miesz­ �282 Krystyna Hermanowicz-Nowak kańcy wsi, że często nabywano od niego sadzonki śliw, umiał bowiem szcze­ pić drzewka. W niejednym sadzie rosną jeszcze, dziczejące dziś, nabyte u niego drzewka owocowe. Bardzo dbał o swój sad, drzewka nawoził, oko­ pywał, w wigilię św. Marcina bielił, przycinał i usuwał obeschłe gałęzie. Dzieci z okolicznych gospodarstw chętnie zakradały się do sadu w czasie dojrzewa­ nia owoców „na śliwki”. Za sprzedane szczepione drzewka śliw „zawsze pare groszy mu wpadło, bo dużo ludzie u niego kupowali”. Jeszcze do dziś w jego dawnym, przydomowym sadzie rosną zasadzone przez niego drzewa owoco­ we oraz dwie piękne lipy. Dodatkowe źródło utrzymania stanowiła również podejmowana w sezonie praca najemna. W czasie dojrzewania zbóż — „zbo­ żowych”, gdy nadchodził czas żniw, udawał się gospodarz w kierunku No­ wego Targu z kosą na ramieniu i tam zarabiał, najmując się jako kosiarz. Jego żona — Józefa również ciężko pracowała, zajmując się handlem na­ białem, przywoziła też z okolic Gorlic materiały, sweterki, chustki i sprzeda­ wała we wsi, często realizując zamówienia sąsiadów. W czasach, gdy nie było izb porodowych ani drogi dojazdowej zajmowała się również akuszerstwem —•„ona przy babach była, przy porodach”. „Często po nią chodzili, nigdy nie odmówiła pomocy”, a według informatorów znała się na tym zawodzie, z powodzeniem odbierała nieraz skomplikowane porody. Za oddane usługi wynagradzano ją zawsze jakimś datkiem. Rzadko była to gotówka, najczę­ ściej otrzymywała jakieś produkty— jaja, trochę zboża itp. Jako smarowaczka — bo i to należało do jej umiejętności — potrafiła pomóc w wielu przy­ padkach. „Smarowała, ale to nie był jakiś specjalny masaż, tylko tak po piersiach, po plecach posmarowała, to pomagało na oberwanie, krzypoty itp ”. Do takiego masażu najlepiej było użyć specjalnych maści, jak powszechnie wiadomo, pochodzących z tłuszczu zwierzęcego. Do dziś zachowała się koło domu kamienna podmurówka, na której stała mała szopka drewniana, gdzie gospodarz oprawiał zwierzęta — podobno często psy — a wytopiony tłuszcz sprzedawał. „Ludzie mu psy dawali, to żeby coś z nimi zrobił, to on sadło wytapiał, a psinę jedli, zresztą nie tylko oni, to ją, mówili, tak wiatrem było czuć”. Pozyskany tą drogą smalec był szeroko znanym i cenionym środkiem leczniczym, np. na podźwignięcie — „oberwanie”, do smarowania piersi „przy krzypotach” itp. Skórami owijano chorych, co miało być pomocne np. na bóle artretyczne. Częste wyjazdy żony — według miejscowych relacji — oraz prześmiewki sąsiadów, wzbudziły zazdrość u Franciszka do tego stopnia, że — jak twier­ dzą rozmówcy — „na złość żonie pewnego dnia sam się wymiśkował” (wy­ kastrował) i tylko dzięki sąsiadom nie zmarł na skutek wykrwawienia. Z re­ lacji samego zainteresowanego wynikało, że był to wypadek, gdy schodząc z drabiny zawiesił się na wystającym haku i okaleczył. Do dziś z pewnym prześmiechem wspominane jest to zdarzenie, które — jako coś nietuzinko­ wego — zachowało się w pamięci, utrwalając ironiczno-lekceważący stosu­ �Dom z dzwonniczką 283 nek do dzwonnika-„górola”. „Nawet o tym w gazecie pisali” — chwalą się. To wydarzenie w sposób zasadniczy zaważyło na jego wizerunku i pamięci 0 nim zachowanej wśród współmieszkańców. Po śmierci Franciszka Niedośpiała w 1970 roku jego żona opuściła dom 1 przeniosła się do córki Rozalii zamieszkującej pod Nowym Sączem. Tam zmarła w 1981 roku i została pochowana. Dzwonek loretański — jako rzecz najcenniejszą i poświęconą wziął brat Józefy — Franciszek Kołodziejczyk. Po jego śmierci żona przekazała go pro­ boszczowi parafii w Lubomierzu —■księdzu Stanisławowi Pasiutowi w za­ mian za odprawienie w intencji zmarłych mszy gregoriańskich. „Takie miała życzenie Niedośpiołka, żeby dać na gregorianki”. Od 1973 roku dom pełni rolę domku letniskowego i — jak twierdzi pewna pani prokurator przebywająca tam przez parę dni — pozostaje nadal pod sta­ łą opieką ducha nietuzinkowego dzwonnika. Opowiada ona, że przechodząc pewnego dnia wieczorem koło szopki, zobaczyła siedzącą na pniu do rąbania drewna postać niewysokiego starszego mężczyzny, który z pewnej odległości obserwował wnętrze domu. Natknęła się na niego powtórnie, gdy z zaintere­ sowaniem zaglądał z sieni do kuchni. Przechodząc obok tej postaci, miała wewnętrzną pewność, iż jest to duch dawnego właściciela, który z życzliwo­ ścią spoglądał na swój stary dom. Na zakończenie dodam, że przeprowadzony w 2004 roku remont dachu tego domu pozwolił na zachowanie wieżyczki (fot. 7), w której obecni wła­ ściciele umieścili mały dzwonek. LITERATURA Bruckner A. 2000 Słownik etymologiczny języka polskiego, wyd. IX, Warszawa. Flizak S. 1952 M ateriały etnograficzne i historyczne z terenu Zagórzan, Archiwum Et­ nograficzne Nr 4, PTL, Poznań - Łódź. Rękopis materiałów terenowych zebranych w okresie międzywojennym w regionie Zagórzan, udostępnio­ ny przez Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Oddział Mszana Dolna. Forstner D. OS. 1990 Świat symboliki chrześcijańskiej, PAX, Warszawa. Gajek J. 1963 Dzwonniczka do odganiania burz gradowych, Lud t. 48, s. 445—449. Gloger Z. 1972 Encyklopedia staropolska ilustrowana, hasło „dzwony”, s. 112-114, t. II. Warszawa. �Krystyna Hermanowicz-Nowak 284 Kaleciak P. 1967 Irracjonalne i racjonalne aspekty meteorologii ludowej w powiecie lima­ nowskim, red. P. Kaleciak, w: Materiały etnograficzne z powiatu lima­ n ow skiego, z. 1, Archiwum Etnograficzne Nr 30, PTL Wrocław, s. 54-76. Karłowicz J. 1907 Słownik gw ar polskich, t. 5, Kraków. Kowalski P. 1998 Leksykon znaki świata. Omen, przesąd, znaczenie, hasło „dzwon”, s. 121— -1 2 3 , PWN Warszawa-Wrocław. Kowalewski M. 1960 Mały słownik teologiczny, Księgarnia św. Wojciecha, Poznań-Warszawa-Lublin. Rychlikowa I. , 1960 Klucz wielkoporębski Wodzickich w drugiej połowie XVIII wieku, Wro­ cław-Warszawa, Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo PAN. Witkowski Cz. 1967 Sposoby zwalczania burz i gradów przez chłopów w woj. krakowskim. Wie­ rzenia i praktyki z końca XIX i I połowy X X m, „Rocznik Muzeum Etno­ graficznego w Krakowie”, t. II, s. 133-152. Zych M. 2004 „ Żywych zwołuję, zmarłych opłakuję, pioruny kruszę Obecność dzwo­ nów w przestrzeni symbolicznej — analiza antropologiczna, praca mgr, msp. ss. 141, Instytut Etnologii i Antropologii Kultury UJ. Dodatkowych informacji udzielili: ks. proboszcz o. Z. Mikołajczyk, Rozalia Maśnica — •córka Franciszka Niedośpiała, wdowa po Franciszku Kołodziejczyku —■Józefa oraz sąsiedzi z przysiółka Surmy. Krystyna Hermanowicz-Nowak A HOUSE WITH A CAMPANILE (Summary) The article describes a residential house with a campanile, a very rare design in rural housing, and the history o f an extraordinary bell-ringer living in Lubomierz, a village bordering on the Gorce and Beskid Wyspowy. This village is inhabited by highlanders who belong to the Zagórzanie group. In 1954 Franciszek Niedośpiał (called a highlander after the elements o f the traditio­ nal highlanders’ costume regularly worn by him) built a small wooden house at a certain distance from the last buildings o f the Surma estate. The house features a kitchen, an entrance hall open on both sides and a stable. On the shingled roof a small campanile was erected, with a small wrought iron cross, mounted in an upside-down metal kettle. The campanile became home to a consecrated Loretto bell (cast in 1966), with which the bell-ringer warded off the clouds and storms, thus protecting the neighbouring fields and crops against disaster. His power extended as far as the sound o f the bell was heard. This story o f the highlander, a landlord, bell-ringer, horticulturalist, who died in 1970, is still alive in the minds o f the older inhabitants o f the village. His house with the cam­ panile has been preserved until today. �Dom z dzwonniczką 285 Fot. 2 Franciszek Niedośpiał. Fot. ze zbiorów rodziny. Fot. 3 Dom F. Niedośpiała. Fot. K. Hermanowicz.Nowak. �2g5 Fot. 5 Franciszek Niedośpiał w tradycyjnym stroju góralskim. Fot. ze zbiorów rodziny. Krystyna Hermanowicz-Nowak �Dom z dzwonniczką 287 Fot. 7 Remont dachu — ponowne osadzanie krzyżyka. Fot. J. Nowak. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/04bdaeff1b006cc264712d99307c9253.pdf 85386f23720199f0620ff837be39599b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2307 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2140 Title A name given to the resource Widmo środka świata. Przyczynek do antropologii współczesności / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1, s.16-32 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedyktowicz W I D M O Ś R O D K A ŚWIATA. PRZYCZYNEK DO A N T R O P O L O G I I WSPÓŁCZESNOŚCI „ Z rogu Racławickiej i M i ł o b ę d z k i e j ( m i e s z k a m w pobliżu) c o dzień jeśli mi sił starcza o g l ą d a m Pałac Kultury... 4 i socjologów kultury , czy niezwykły sukces książki-bestsellera (na amerykańskim, kanadyjskim i anglojęzycznym obszarze), autorstwa Witolda Rybczyńskiego - Home. A Short History of an /ctea .Ten kanadyjski architekt polskiego pochodzenia w swym studium na temat Domu, w swej krótkiej historii idei domu, szczególną uwagę poświęca takim pojęciom jak „intymności", „prywatności", „domowości", śledząc historyczne ich kształ­ towanie się aż po dzień dzisiejszy. Rybczyński, wychodząc od obrazów domu pojawiających się we współczesnym filmie, lansowanych przez współczesną modę, reklamę, fotografię w magazynach poświęconych projektowaniu architektury wnętrz, odnotowując obecne w poszczególnych fazach mody ostatnich lat, zjawisko specyficznej nostalgii, tęsknoty za prze­ szłością i towarzyszące temu zjawisko wykreowanej na użytek współczesności, wynajdowanej (wymyślonej) „tradycji", scho­ dzi coraz bardziej w głąb historii. Jest to w gruncie rzeczy książka nie tyle z zakresu historii architektury - co sugerować mógłby tytuł, jak i osoba autora - ile z zakresu historii kultury, pisana z szerokim antropologicznym oddechem. Przemiany i kształ­ towania się owych pojęć „domowości", „intymności", „prywat­ ności" omawiane są tu w odniesieniu do języka, kultury, mental­ ności i do przemian w nich zachodzących w poszczególnych epokach, czasach i miejscach. Książce tej patronuje zasada przywołana na wstępie przez autora, zawierająca się w sentencji Milana Kundery, iż zadaniem pisarza i pisania nie jest ogłaszanie prawdy, lecz jej odkrywanie. O sile tej książki stanowi również fakt, iż zgromadzone w niej refleksje i przemyślenia inspirowane były własnym doświadczeniem autora, że ściśle splatały się z niezwykłą przygodą budowania i kształtowania własnego domu. Pomimo jednak tego szerokiego, antropologicznego spojrzenia, pomimo częstego odwoływania się do przykładów zaczerpniętych z rozmaitych, odległych, częstokroć egzotycz­ nych sytuacji kulturowych, książka Rybczyńskiego, skoncent­ rowana głównie na kulturze amerykańskiej, anglosaskiej, charak­ teryzuje się wyraźnie okcydentalistycznym nastawieniem. Doty­ czy w przeważającej mierze doświadczeń zapisanych czy to w historii kultury Zachodniej Europy, czy to należących do jej współczesności. Jest krótką historią idei domu pisaną z zachod­ niego punktu widzenia. 5 Architektura j e g o nie jest w a ż n a W a ż n a jest architektura mojej w y o b r a ź n i Architektura mojej krwi i serca życia i śmierci słońca i m g ł y . " (...) ( E u g e n i u s z Żytomirski, Pałac Kultury, Stolicy", Stolica, 15.V.1963). w : „Liryczne okienko „ W perspektywie c h w i l i w i d a ć raczej miniony dzień niż m i n i o n e tysiąclecia." ( S t a n i s ł a w C i c h o w i c z , Skąd ten kanon?, P S L nr 1, 1 9 9 0 ) O Pałacu Kultury i Nauki im. Józefa Stalina w Warszawie napisano wiele. Setki reportaży, artykułów. Poświęcano mu wiersze, śpiewano o nim pieśni, stał się tematem poezji i prozy. Jego obraz wszedł na trwałe do literatury współczesnej, in­ trygował i inspirował ludzi filmu. Pojawiał się w subkulturze młodzieżowej, w ulotnych drukach zespołów rockowych - fanzinach, w tekstach Rastafiaranów, widzieć możemy go także, jako motyw graffiti na murach warszawskich domów. Pisali o nim dziennikarze, publicyści, ludzie nauki, architekci, historycy, his­ torycy architektury, historycy sztuki, pisarze. 1 2 3 O Pałacu Kultury pisali: Hanna Krall, Stefan Kisielewski, Leopold Tyrmand, Jerzy Kosiński, i najprzedniejszy jego bard - Tadeusz Konwicki. Sumienniejsza kwerenda (może nie bez poczucia zaskoczenia) musi nas prowadzić do stwierdzenia, że Pałac Kultury należy do, może niespójnej i rozproszonej, czasami może zakrytej, czy (wstydliwie?) skrywanej, wyobraźni zbiorowej ostatnich dziesię­ cioleci, i że jest tej wyobraźni ważną częścią. O Pałacu Kultury nie pisali natomiast etnografowie. Powodów dla podjęcia tego tematu i motywów, które mną kierowały jest więcej, poprzestanę na wymienieniu kilku najistotniejszych. Zacznę od najmniej ważnego. Artykuł ten miał się ukazać w monograficznym numerze „Polskiej Sztuki Ludowej" poświę­ conym symbolizmowi centrum. W nawiązaniu do tej, opisanej przez Eliadego kategorii, numer ten miał objąć rozważania dotyczące symboliki domu, domu jako przestrzeni mitycznej, mitologii miejsca, w charakterystycznej dla symboliki centrum sekwencji: dom - wioska - miasto; rozważania dotyczące małej (lokalnej) ojczyzny, mitologii miasta. Szkic o Pałacu Kultury miał znaleźć się obok artykułu przywołującego obrazy ojczyzny poja­ wiające się we wspomnieniach Wieniawy-Długoszowskiego, w wierszach poetów emigracyjnych, obrazów „małej ojczyzny" zapisanych w poezji ludowej; obok obrazów-planów Surowiaka; obok rozważań na temat świata ogródków działkowych, miał sąsiadować wreszcie z esejem Ludwika Stommy, tropiącym znaczenia Łuku Tryumfalnego i Wieży Eiffla - miejsc mitycznych Paryża. Na zasadzie kontrapunktu miał znaleźć się obok tych różnorodnych rozważań na temat symbolicznej i mitycznej struk­ tury domu, jako jeszcze jeden jej współczesny przejaw, jeszcze jeden wariant i swoista ekstensja symboliki centrum. Temu pomysłowi towarzyszyło dające się zaobserwować ożywienie zainteresowań kategorią domu na gruncie humanistycznej reflek­ sji nad kulturą, czego wyrazem mogły być równolegle prowadzo­ ne i u nas badania nad pojęciem domu przez socjologów 16 6 Mógłby zatem ów planowany monograficzny „ d o m o w y " nu­ mer „Polskiej Sztuki Ludowej" wraz z głosem o Pałacu Kultury być przyczynkiem z tej części świata, z jej nieco innym skom­ plikowaniem, z tej części „innej Europy", przyczynkiem do tak żywo pojawiającego się i dyskutowanego dziś tematu domu we współczesnej humanistyce, tematu budzącego zainteresowanie najrozmaitszych środowisk. Ów pierwotny zamysł został jednak po części udaremniony. Numer rozsypał się na kilka zeszytów. Ale problem pozostał. Od wielu lat na gruncie etnografii, antropologii kultury pisze się o „zanikaniu tradycyjnego przedmiotu" tych dziedzin. Najdobit­ niej wspomina o tym ostatnio Clifford Geertz w eseju Być tam, pisać tu: „Świat, który w większości badają antropolodzy, niegdyś nazywany pierwotnym, plemiennym, tradycyjnym lub ludowym, a obecnie wyłaniającym się, modernizującym, pery­ feryjnym lub jeszcze zakrytym, ogromnie się zmienił, podobnie zresztą jak i świat zakładów naukowych, z którego pochodzą ci badacze." W podobnym kierunku biegną myśli Jamesa Cliffor­ da, który w swych rozważaniach koncentruje się na problematyczności opisu kultury, problematyczności ukazanej na tle związ7 �ków etnografii ze sztuką i literaturą XX wieku (The Predicament of culture. Twentieth-Century Ethnography, Literature and Art)." Obserwując zmiany, jakim podlegała i podlega etnografia, Clif­ ford podkreśla najbardziej tę jaka dokonała się w doświadczeniu podróży i zamieszkiwania. Zmianę i przesunięcia sensu i znaczeń takich pojęć jak „centrum" („Metropolia") i „Peryferie". Jeśli zadaniem etnografii jest poszukiwanie sposobu rozumienia i do­ chodzenia do odmiennego świata, który od XVI wieku został kartograficznie zunifikowany, a jedną z zasadniczych jej funkcji jest „orientacja" (termin pozostały po czasach, gdy Europa podróżowała i odkrywała się w stosunku do fantastycznie zunifi­ kowanego „Wschodu") - to o XX-wiecznej etnografii, reflek­ tującej „nową przestrzenną praktykę", nowe formy zamiesz­ kiwania i krążenia, można by powiedzieć, że towarzyszy jej swoiste doświadczenie „dezorientacji". Gdy spojrzymy na nasz wiek przez pryzmat drastycznej ekspansji ruchliwości - wliczając w to turystykę, migrację zarobkową, imigrację, rzesze poliglotycznych uciekinierów, emigrantów i azylantów, gdy weźmiemy pod uwagę miejskie rozproszenie i mieszanie się obcych populacji w miastach sześciu kontynentów, sam fakt wreszcie, że „zamiesz­ kiwanie" odbywa się przy pomocy masowego transportu, samo­ chodów, samolotów - wszystko to sprawia, że we współczesnym świecie oba doświadczenia i „zamieszkiwania", i „podróżowa­ nia" coraz trudniej dają się odróżnić. Wydaje się, że nie ma tak odległego miejsca na planecie, na którym obecność nowoczes­ nych produktów, środków masowego przekazu i ich władzy nie mogłaby być odczuwana. Stara topografia jest wyczerpana - konkluduje Clifford. Nikt już więcej (a tym bardziej zda się etnograf) nie opuszcza domu w ufności znalezienia czegoś radykalnie odmiennego, nowego, innego. Poczucie swojskości odnaleźć można na krańcach świata. Jednocześnie różnice, odmienność kulturowa, inność, obcość stają się częścią najbliż­ szego otoczenia. Oczekiwanie autentyczności w kulturze i sztuce poddane jest w wątpliwość. Stara topografia jest wyczerpana - pisze James Clifford. Po co jechać na Trobriandy™ - wtórują mu jakby socjolożki znad Wisły - gdy zamknięty świat izolacji świadomościowej znaleźć możemy we współczesnej wiosce położonej 200 km od Warszawy. W tym kontekście Pałac Kultury i Nauki jawić się może jako niezwykle pociągający, intrygujący dla etnografa obiekt. Jako przykład takiej swoistej (zadomowio­ nej?) egzotyki, pozostającej w zasięgu ręki, stawia mu swe pytania. Kusi, wzywa wręcz do podjęcia próby opisu i ryzyka interpretacji. I aż dziwnym może się wydawać, że tak wrażliwi na dziwność otaczającego świata i zjawisk kultury, i akcentujący znaczenie dziwienia się w doświadczeniu poznawczym wpisa­ nym w antropologię, etnografowie nie poświęcili mu dotąd należytej uwagi, że nie powstało ani jedno jego studium, że po prostu o nim nie pisali. A tymczasem Pałac Kultury umożliwia wykroczyć poza tę niejasno rysującą się we współczesnym świecie tradycyjną sytuację i kondycję etnografa („Być tam, pisać t u " ) , pozwala „Być tu i pisać t u " , a więc tym samym realizować istotę zadania jakie niesie antropologia dzisiaj, tak jak ujmuje ją Geertz. Starając się więc umieścić ten przyczynek w jej nurcie, mówiąc o antropologii współczesności, jej rozumienie przyjmuję za amerykańskim antropologiem, który tak o niej pisał: „Takie ryzyko warto podjąć, gdyż prowadzi do gruntownej rewizji naszego rozumienia tego, co otwiera (nieco) świadomość jednej grupy ludzi na sposób życia innej, a przez to także ich własnego. Zadanie (w którym nie można uczynić nic więcej niż całkiem nie zawieść) polega na tym, by opisać teraźniejszość, za pomocą słów ująć ' j a k i e t o j e s t ' to specyficzne ' c o ś ' w nurcie życia świata: t u , jak brzmi słynne powiedzenie Pascala, zamiast t a m , teraz raczej niż p o t e m . Czymkolwiek więc byłaby etnografia - poszukiwaniem przeżyć u Malinowskiego, manią porządku u Levi-Straussa, kulturową ironią u Benedict czy kulturowym zapewnieniem u Evans-Pritcharda - jest ona przede wszystkim oddaniem tego, co aktualne, wyrażeniem żywotności". Byłbym nie całkiem w zgodzie z prawdą, gdybym upierał się, że o Pałacu Kultury nie pisali etnografowie. Oto pojawia się on w formie polemicznej w Przyczynku do powinności przemyśleń 9 11 perypatetycznych" Jacka Olędzkiego. Przypomnijmy istotę sporu. Rzecz dotyczyła gry w klasy, a ściślej nieśmiałej, opat­ rzonej znakami zapytania interpretacji tej gry, odnoszącej ją do archaicznego wierzeniowo-rytualnego wątku „wędrówki w za­ światy", jaką zamieścił w swej książce (Podróże do piekieł. Rzecz o szamańskich misteriach, Warszawa 1979) Jerzy Sławomir Wasilewski. „Aby nie być gołosłownym - pisze Wasilewski - przytoczmy ryzykowny, lecz kuszący ze względu na symbolikę wędrówki w zaświaty przykład: gra w klasy. Czy skakanie pomiędzy 'piekłem' a 'niebem' nie jest pogłosem jakiejś ob­ rzędowej podróży w te regiony? Zważmy, że skakanie na jednej nodze (podobnie jak kulawość) kojarzone jest powszechnie zdiabelskością, ze sferami podziemi. Czy zresztą kreślona tu kredą schematyczna figura 'luda' nie przypomina choćby uchwytu szamańskiego bębna, o kształcie człowieka z monstrualną głową, albo malowanego na jego powierzchni antropomorficznego drzewa kosmiczne?" Odrzucając tę interpretację Olędzki pisze: „ W ten sposób możemy wszystko wyjaśnić i objaśniać, nie wykluczając sensu chociażby pierwszych drapacza chmur i tych ostatnich, najnow­ szych, wysmukłych, ponad czterystumetrowych. Wszak są to po prostu, nieantropomorficzne drzewa kosmiczne, 'osie łączące górę i dół' (czy również drzewa życia, jak obsesyjnie tym terminem posługuje się wielu badaczy?). N i e w i e m c z y Pałac K u l t u r y i N a u k i należy z a l i c z y ć do d r z e w k o s m i c z n y c h (podkreślenie moje - Z.В.), na pewno jednak pierwszy, najwyższy dom w Polsce (obecnie hotel 'Warszawa'). Nie bez powodu - zauważmy - nazywał się 'Prudential'." Ironizując i pokpiwając Olędzki namawia nas do Rozsądku (wszak nie bez powodu pierwszy warszawski wieżowiec należą­ cy do Towarzystwa Asekuracyjnego nazywał się „Roztropny"). Odrzucając tę mającą w tle archaiczne wierzeniowo-rytualne zaplecze interpretację, Olędzki proponuje własną zdroworozsąd­ kową wykładnię gry w klasy, Stosując perypatetyczną analizę uszczegółowioną stara się (mimo stwierdzonych dotkliwych braków w dokumentacji - znów etnografowie nie zadbali) osadzić grę w klasy w historii, wiążąc ją z rozwijającą się na świecie od drugiej połowy XIX w. ideą powszechnej edukacji, wprowadzeniem płyt chodnikowych, środowiskiem miejskim, ściśle z pewnym staroświeckim modelem edukacji podstawowej. Gra w klasy zawierać ma „ideę trudu, czy wprost mozołu przechodzenia z klasy do klasy, od najtrudniejszej, czy najgorzej wspominanej, pierwszej - PIEKŁA, po ostatnią - NIEBA". Nie wchodząc już więcej w szczegóły tej unilinearnej, historycznej interpretacji i nie spierając się o nie, bo nie miejsce tu na to, powróćmy do Pałacu Kultury. Nie wiem czy poniższy szkic będzie w stanie pomóc Jackowi Olędzkiemu i innym czytelnikom w rozwiązaniu wątpliwości (gdyby mieli podobne), w pozbyciu się niepewności i znalezieniu odpowiedzi na pytanie „czy Pałac Kultury należy zaliczyć do drzew kosmicznych". (Myślę, że raczej nie pomoże, nie takie są tej pracy intencje, i nie jest to chyba możliwe, niepewność i wątpliwości, jak pokaże zebrany materiał, należą do urody Pałacu, stanowią jedną z jego cech konstytutyw­ nych). Jednakże, gdy o Pałac chodzi wbrew sugestiom Olędz­ kiego proponuję obrać ową odrzuconą przez niego nierozsądną drogę interpretacji. Podeprę się tu cytowanym już Geertzem: „Zalecany krytycyzm - to musisz zrobić, tego ci nie wolno - jest tak samo absurdalny w antropologii, jak i w innych, nie opartych na dogmatach przedsięwzięciach intelektualnych". Z dwu za­ tem sposobów interpretacji - nazwijmy je tu umownie ~ „daleko­ wzrocznej", mającej za horyzont archaiczno-wierzeniowo-rytuaIne zaplecze (Wasilewski) i „krótkowzrocznej" - historyczno-genetycznej, perypatetycznie pochylonej nad szczegółem dnia codziennego najbliższej współczesności (Olędzki) ... już chciałem napisać: wybieram ten pierwszy, bliższy mi jest ten pierwszy. Ale czy rzeczywiście jest tu konieczny wybór? W przy­ padku Pałacu Kultury jesteśmy w tym szczęśliwym (?!) położe­ niu, że nie musimy dociekać, czy dominiemywać jego historycz­ nej genezy (Józef Wissarionowicz), dysponujemy bogatą i ob­ szerną dokumentacją od pojawienia się pomysłu, by wybudować 13 14 17 �go w Warszawie, poprzez położenie pierwszych funadmentów, poszczególne jego fazy wzrostu i rozwoju aż po chwilę obecną. W przypadku Pałacu Kultury oba spojrzenia mogą istnieć obok siebie jednocześnie, jedno nie wyklucza drugiego (tzn. w naszym umownym podziale: drugie pierwszego). Pałac Kultury ofiaro­ wuje nam tę cudowną możliwość bycia dalekowidzem i krótko­ widzem zarazem. Jakże to niedoskonały podział zresztą, ukazuje nam także wywołany tu przypadek gry w klasy. Oto pod koniec swego artykułu Olędzki, z pieczołowitością i pietyzmem rekon­ struując po drodze scenariusz „obrzędu-teatru" towarzyszącego grze w klasy, powraca do „pochopnie krytykowanej" tezy Wasi­ lewskiego o istnieniu archaicznego zaplecza za tą dziecięcą grą. Także i tu jedna interpretacja nie musi wykluczać wcale drugiej. Powiem więcej, zarówno ta z końca artykułu Olędzkiego, jak i dana przezeń na początku „szkolna" wykładnia gry w klasy nie podważają tropu podjętego przez Wasilewskiego. Zarówno „peł­ ne trudu i mozołu przechodzenie z klasy do klasy", jak i „nastrój potęgowania poczucia trudności i demonizowania zadania" obecne w tej grze pozostają w aurze rytuału inicjacji, do którego to tła i jego archaicznego zaplecza nawiązywał Wasilewski. Dopowiedzmy rzecz do końca: różnica pomiędzy tymi obu podejściami polega na tym, że interpretacja Wasilewskiego jest interpretacją „rozumiejącą" i nie miała w moim odczuciu ambicji „wyjaśniania" w takim znaczeniu, jak „objaśniania i wyjaśnianie" rozumie Olędzki, i którego historyczno-genetyczną interpretację można by nazwać właśnie „wyjaśniającą". Muszę przy tym wyznać, że to, co urzekało mnie i pociągało zawsze w etnologii i w etnografii, to nie tylko umiłowanie konkretu (w tak mistrzowski sposób prezentowane w tekstach Jacka Olędzkiego), ale i to, że odległe nieraz zjawiska kulturowe rozpatrywane są nie w izolacji, że dla pełniejszego ich rozumienia (bez zacierania różnic i ich swoistych konturów) bywają ze­ stawiane w bardziej uniwersalnej skali, na której sąsiadować mogą obok siebie - (tak, jak w Wasilewskiego) objęte jednym spojrzeniem archaiczne szamańskie obrzędowe scenariusze „ w ę ­ drówki w zaświaty", rytuał inicjacyjny, współczesna gra w klasy, w piekło-niebo. Jak malarstwo naskalne w Lascaux rozpatrywać możemy w jego paleolitycznym horyzoncie czasowym i kulturowym, i oddzielnie widzieć dzieło współczesnego artysty powstałe na wyschniętym jeziorze Big Salt Lake w Utah - t a k również możliwe jest ich wspólne zobaczenie. Pisał o tym ostatnio na tych łamach Stanisław Cichowicz i myśl tę można również odnieść do innych zjawisk kultury, tak do kreślonych na chodniku kredą dziecięcych rysunków do gry w klasy, jak i do zajmującego nas tu przypadku Pałacu Kultury: „ M a sztuka swój przestwór, który ustanawia gest artysty z siebie i dla siebie, ma swoją czasowość, którą rządzi tajemnica istnienia ludzkości. W nim i w niej trzeba zestawiać dokumenty artystyczne, jakie pozostawiły na ścianach europejs­ kich pieczar kultura paleolityczna i na wyschniętym dnie jeziora amerykańskiego współczesna kultura; jest na tej podwójnej skali, zwłaszcza na czasowej, sąsiedztwo to dla człowieka niepojęte. Znajomość dziejów z autopsji jest żywa, to pewna, lecz przed retrospekcją historyczną wznosi barierę pamięci; w perspektywie chwili widać raczej minfony dzień niż minione tysiąclecia." Zdaję więc sobie sprawę, że istnieje wiele możliwości różno­ rakich interpretacji Pałacu Kultury-architektoniczna, historyczna (historiozoficzna), ideologiczno-polityczna, interpretacja odno­ sząca Pałac do świata zjawisk i języka propagandy i wiele, wiele innych. Tym jednak, co interesuje mnie tutaj najbardziej to Pałac Kultury jako rzeczywistość niezwykła, niecodzienna, rzeczywis­ tość „mocna", „istniejąca par excellence" - czyli, używając tu określeń M. Eliadego-jako: rzeczywistość sakralna, jako element współczesnego - jeśli kto woli - świeckiego sacrum. W obliczu Pałacu Kultury stajemy wobec podobnego pytania jakie Claude- Henri Rocquet stawiał Eliademu o mauzoleum Lenina - czy jest ono obiektem sakralnym? Jak dalece profanum może stać się sacrum? Chodzi więc tu i o rozpoznanie ekspresji i struktur sacrum w świecie, który sam przedstawia siebie i stanowczo, jako profanum. Pałac Kultury interesuje mnie zatem jako element 15 16 17 18 wyobraźni symbolicznej, jako struktura długiego trwania. Dlate­ go chcę spojrzeć właśnie na Pałac Kultury w odniesieniu do kompleksu i cyklu symbolicznego „centrum", do symboliki środka świata , z należącymi doń takimi obrazami jak: „święta góra", „góra kosmiczna", oś świata-Axis Mundi i paralelnych do nich obrazów „Kolumny Universalis", „kolumny świata pod­ trzymującej prawie wszystko co jest", kolumny niebios, słupa, drabiny, „schodów sięgających do nieba", drzewa, „drzewa świata", „drzewa życia". Tych charakterystycznych dla archaicz­ nych koncepcji i systemów religijnych obrazów chcę szukać we współczesnych świadectwach o Pałacu Kultury, pozwalających widzieć wspólnotę (i różnicę) w doświadczeniu przestrzeni i miejsca przez człowieka współczesnego i człowieka społe­ czeństw pierwotnych, prawspółczesnych. Doświadczenia, o któ­ rym tak pisał Eliade: „Człowiek społeczeństw prawspółczesnych stara się żyć jak najbliżej środka świata. Wie, że jego kraj znajduje się faktycznie pośrodku ziemi, że jego miasto stanowi pępek świata, a nade wszystko świątynia, bądź pałac są prawdziwymi środkami świata." Interesować mnie tu będzie także Pałac Kultury jako rzeczywis­ tość pełna znaczeń, gromadząca w sobie różnorodne, często sprzeczne emocje. Krótko mówiąc: współczesny mit Pałacu Kultury i Pałac jako mit. Jako symbol. Symbol skupiający w sobie zarówno treści nawiązujące do archaicznej symboliki świata, jak i podkreślające - tu uprzedzam nieco analizę - jego widmowy, nierzeczywisty charakter. Mówiąc tu o Pałacu Kultury jako symbolu i o symbolu, o jego polifoniczności, i polisemantycznoś c i nawiązuję bezpośrednio do tego rozumienia i pojmowania symbolu, o jakim mówi Jurij Łotman , podkreślając jego „niejas­ ny", „aluzyjny" charakter, gdzie: „ T r e ś ć j e d y n i e m i g o c e poprzezwyrażenie, a wyrażeniejedyniealuzyjnie w s k a z u j e na t r e ś ć " . Na przykładzie Pałacu Kultury dają się bowiem prześledzić wszystkie istotne cechy symbolu jako kon­ densatora pamięci kulturowej, o których pisał Łotman: 1. „ W symbolu zawsze jest coś archaicznego. Każda kultura potrzebuje warstwy tekstów, realizujących funkcje archaiki." 2. „Symbole zachowały zdolność do przechowywania w zwi­ niętej postaci wyjątkowo obszernych i ważnych tekstów." 3. „Symbol nigdy nie należy do jakiegoś jednego synchronicz­ nego przekroju kultury - zawsze przeszywa on ten przekrój pionowo, przybywając z przeszłości i odchodząc w przyszłość. Pamięć symbolu jest zawsze starsza, niż pamięć jego niesymbolicznego tekstowego otoczenia." 4. „Będąc ważnym mechanizmem pamięci kultury, symbole przenoszą teksty, schematy fabularne i inne twory semiotyczne z jednej warstwy kultury do innej." 5. Symbol występuje „jako coś niejednolitego w stosunku do otaczającej go przestrzeni tekstowej, jako posłaniec innych epok kulturowych (= innych kultur), jako przypomnienie o prastarych (= 'wiecznych') podstawach kultury. Z drugiej strony, symbol aktywnie koreluje z kontekstem kulturowym, transformuje się pod jego wpływem i sam go transformuje." 6. I co najistotniejsze w przypadku naszego „tekstu wyraże­ nia", jakim jest Pałac Kultury: „najbardziej aktywne historyczne symbole cechuje pewna nieokreśloność w relacji pomiędzy tekstem-wyrazeniem a tekstem-treścią. Ostatni zaws*e należy do bardziej wielowymiarowej przestrzeni znaczeniowej. Dlatego wyrażenie nie w pełni pokrywa treść, lecz jedynie jak gdyby czyni aluzję do niej. W danym wypadku jest obojętne, czym to jest wywołane: tym, że wyrażenie jest jedynie krótkim mnemonicznym znakiem rozmytego tekstu-treści, czy tym, że pierwszy przynależy do świeckiej, otwartej i ukazywanej sfery kultury, zaś drugi do sakralnej, ezoterycznej, tajemnej (...)" Źródła, na których opieram swoją analizę, wymagają również słowa komentarza. Są one różne co do jakości i pochodzenia. Korzystałem tu z notatek prasowych zamieszczanych w „Trybu­ nie Ludu", „Expressie Wieczornym", „Życiu Warszawy", „Stoli­ cy", rzadziej sięgając do innych dzienników i tygodników pozawarszawskich, korzystałem także z Kroniki Pałacu i materiałów ją uzupełniających , okolicznościowej poezji, dzieł literackich, 18 19 20 21 22 �dzienników i wspomnień. To co uderza w relacjach prasowych na pierwszy rzut oka, to uroczysta, „podniosła", świąteczna stylis­ tyka, a także to, że informacje przekazywane są w pewnych schematach i szablonach języka propagandy, powielanych i po­ wtarzanych za prasą centralną, co sprawia, że pierwsze teksty 0 Pałacu Kultury tworzą swoisty zespół tekstów kanonicznych. Już więc na poziomie języka w jakim się pisze o Pałacu 1 tworzeniu jego tradycji obserwować możemy swoistego rodzaju sakralizację. Już na poziomie źródeł także, centralny problem etnograficznego opisu, stojący dziś zdaniem Geertza przed ant­ ropologią i wymagający od niej rozstrzygnięcia: - „Nie całkiem wiadomo, w jakiej proporcji w barwnych opisach realnych ludzi, żyjących w realnych czasach, w realnych miejscach stapiać należy fakty i fikcje" - znalazł się tu już poza naszym zasięgiem i został z góry, bez naszego większego udziału rozstrzygnięty. ' Można przy tym odnotować i uprzedzić czytelnika, że w nie­ których cytowanych tekstach podniosłemu nastrojowi towarzy­ szy swoistego rodzaju infantylizacja, będąca częstokroć wyni­ kiem pedagogicznych funkcji tekstu, gdy przeznaczony on jest dla najmłodszych (dzieci, młodzieży), owo zmieszanie nastroju podniosłego z infantylnym nieobce jest jednak i tekstom oficjal­ nym, kierowanym do dorosłych. Należy ono do charakterystycz­ nych cech stylistycznych kanonu i aury tamtych lat. W swojej analizie staram się, o ile to możliwe, utrzymać sekwencję chrono­ logiczną, pozwalającą lepiej obserwować nawarstwianie się znaczeń, wątków i motywów symbolicznych. Nie mogę nato­ miast zapewnić czytelnika, że potrafię zachować należyty dystans badawczy i oddalić własne emocje. Pałac Kultury umożliwia nie tylko zstępowanie w głąb archaicznego zaplecza symbolicznego i kulturowej pamięci. Dla mieszkańca związanego z tym miastem od urodzenia - jakim jestem, i noszącego Pałac w swoich oczach od dziecka, jest to też podróż do tej części własnej, osobniczej przeszłości, której nie obejmuję ani żywą pamięcią, ani jej świadomością. Oddajmy zatem głos świadkom tego minionego dziś już świata. 2 3 2 K w i a t kamienny We wspomniany nastrój n i e z w y k ł o ś c i Pałacu, podkreś­ lany przez wszystkie teksty, niech wprowadzi nas relacja repor­ tera. Zarysowują się w niej także i inne wątki rozwijane w pozos­ tałych świadectwach - element mocy (stal), splendoru, blasku, wysokości, Pałacu jako stałego punktu orientacji: „Autor niniejszej książeczki jest reporterem, takim zatem człowie­ kiem, który co dojrzy to zanotuje, a co zanotuje to przekaże i opowie innym. Innym czyli Wam. A wy jesteście wycieczką, wycieczką tak przedziwną, że nie ruszając się ze swych domów, nie opuszczając Stalinogrodu, Gdańska, Szczecina czy Łodzi, miasteczek czy wsi, zwiedzicie w Warszawie Pałac Kultury i Nauki im. Józefa Stalina. Reporter widział Pałac od lat trzech, od dni jego narodzin, kiedy to w dół pod fundamenty spłynął pierwszy strumień betonu (...) Był 21 lipca wigilia naszego święta narodowego, na pomoście stanęli członkowie rządu PRL. Nadeszła uroczysta chwila: Pre­ mier Józef Cyrankiewicz przechylił się przez barierkę i rzucił złotówkę, a robotnicy zerwawszy czapki z głów i wysoko je podrzucając wołali: 'Na szczastie! Na szczęście!' (...) Tak rósł stalowy kolos. Właśnie stalowy. Bo choć dziś w Pałacu po­ dziwiamy lśniące parkiety, wspaniałe marmury, kunsztowne obicia nie należy zapominać, że Pałac Kultury to przede wszyst­ kim stal. Każde z 32 pięter to stal. Kopuła Sali Kongresowej to stal. Trzon niebotycznej iglicy - to stal. (...) Ludzie w tym dniu przystawali na ulicach i wysoko zadzierali głowy: zdążą czy nie zdążą? Kula iglicy dziś tak jasno lśni.Złociś­ cie świeci w słońcu pokryta zasłoną 1400 kolorowymi złocistej barwy szkiełkami. I odtąd w którejkolwiek stanęlibyśmy dzielnicy Warszawy - na Woli, Bielanach, Mokotowie zewsząd ujrzymy płonącą iglicę Pałacu." (Jerzy Janicki, O Pałacu Kultury i Nauki im. Józefa Stalina, Warszawa 1955 TWP). Na niezwykłość Pałacu i niecodzienność tego daru, jakim był Pałac dla Warszawy zwraca naszą uwagę inny tekst. Niezwykłość Pałacu polega na tym, i dałaby się streścić w formule: „że zanim powstał już był"; że „jeszcze go nie było a już był". Pojawia się tu również motyw oniryczny: „Przerzucamy stronice gazet: luty, marzec, kwiecień, o jest! Wszędzie na pierwszych stronach wielkie nagłówki: 'Wielki dar Związku Radzieckiego dla Warszawy', 'Najwspanialszy gmach Warszawy Pałac Kultury i Nauki'. Tak to było przecież 5.IV.1952. A więc rok t e m u n i k o m u z nas nie ś n i ł o się o Pałacu Przyjaźni. Raczej niejednemu, który czytał gazety 6.IV. w y d a ­ w a ć się m o g ł o , że ś n i . Bo też historia nie przyzwyczaiła nas do takich podarunków. A już Warszawy szczególnie. Łupił nasze miasto kto żyw w Europie i Szwed, i Sas, Siedmiogrodzki Rakoczy i Petersburska Katarzyna, austriacki 'najeźdźca' i napoleński 'sojusznik'. Łupiły ją całe pokolenia pruskich żołdaków od Fryderyka po Hitlera. Nie przyzwyczaiła nas historia do takich podarunków jak Pałac przyjaźni. Rok temu jeszcze się nam w Warszawie o nim nie śniło. A dzisiaj? Dzisiaj jest to chyba j e d y n y w W a r s z a w i e g m a c h , k t ó r e g o jeszcze nie m a . a k t ó r y dobrze znamy, k o c h a m y , p o d z i w i a m y . * Jeżeli Plac Konstytucji dokonał tej sztuki, że zrósł się z Warszawą natych­ miast po zbudowaniu, to Pałac Kultury i Nauki pod tym względem pobił M D M - stał się nierozerwalną częścią Warszawy jeszcze przed swym wzniesieniem. Czyż nie jest nam znajoma i bliska sylweta Warszawy, z której nad zarysami Nowego Światu i Krako­ wskim Przedmieściem, nad Kolumną Zygmunta i kopułą Pałacu Staszica i nad masywem domu partii i kanciastym pudłem 'Prudentialu' wystrzela wieżyca największego Pałacu już dziś tak bardzo warszawskiego. "(Karol Małcużyński, Nasza Stolica, „Trybuna Ludu" 17.1.1953) O niezwykłości tego przedsięwzięcia jakim była budowa Pała­ cu mówi Aleksander Zacharowicz Antonów - budowniczy Pała­ cu Przyjaźni: „Gdy przeczytałem umowę naszych rządów o darze dla Polski Ludowej, ogarnęło mnie uczucie dumy, za kraj mój, za rząd, za Stalina. Jeszcze czegoś takiego nikt, nigdy i nigdzie nie budował, i aby mury były z przyjaźni. To wielki zaszczyt uczestniczyć w tym pięknym dziele." (tamże) W wierszu o tym jak rósł Pałac Kultury dostrzec możemy również epifanię techniki. Pojawia się tu również klasyczny obraz kratofanii („Mocny jak skała"). Pałac łączy bowiem w sobie przeciwieństwa, stanowi bowiem szczególnego rodzaju „coincidentia opositorum" uchwyconą w oksymoronicznej formule („kwiat kamienny"): Jadą do Polski deski i szyny, wapno i cement, szkło i maszyny. Auta i dźwigi, brązy, marmury by stanął piękny Pałac Kultury Już długi pociąg do Polski jedzie, wielkie koparki na samym przedzie. Jadą radzieccy dzielni kopacze, jadą szoferzy, jadą spawacze. Już przyjechało stu inżynierów, majstrów, murarzy, cieśli, monterów. Już się w Warszawie praca zaczęła. Już się zabrali śmiało do dzieła. By wywieźć ziemię nie trzeba taczek: wszystko ułatwi praca kopaczek. A te kopaczki to istne smoki: biorą od razu rozmach szeroki. (...) Przy takiej pracy małe kłopoty: już ukończono ziemne roboty! Już fundamenty całkiem gotowe, już rozpoczęto wielką budowę! Już rosną w górę potężne mury: dźwiga się z posad Pałac Kultury! Dźwiga się śmiało i szybko wzrasta jak k w i a t k a m i e n n y na klombie miasta! Coraz to wyżej i wyżej rośnie. Oczom przyjemnie! Sercu radośnie! Spójrz, już niedługo dogoni chmury wielopiętrowy Pałac Kultury! Piękny jak uśmiech! M o c n y j a k skała! Wielki jak wieża! Wieczny jak chwała! Wspaniały pomnik radzieckiej sławy: symbol przyjaźni w sercu Warszawy! (R. Pisarski, Rośnie w Warszawie Pałac Kultry) Obok obrazów podkreślających moc, trwałość, wieczno-trwałość obrazów i symboli znanych w historii idei religijnych od czasów cywilizacji megalitycznych, które rozwijały złożoną symTo i następne podkreślenia moje - Z.B. 19 �I bolikę lityczną i religijną waloryzację skał i kamieni: ,,Skała, kamienna płyta, granitowy blok okazują się nieskończenie trwałe, stałe, odporne na zniszczenia, ostatecznie i s t n i e j ą w sposób niezależny od stawania się w czasie." (por. M. Eliade, Historia wierzeń i idei religijnych, Warszawa 1 988,1.1, rozdz. V, s. 82 i п.), obok obrazów wieży („Wielki jak wieża"), pośród obrazów wznoszenia się, wzrastania, wstępowania w niebo - gdzie widzimy znów znaczącą coincidentia opositorum, jednoczenie przeciwieństw: statyki, trwałości z dynamicznym stawaniem, się, ruchem („dogoni chmury"), przezwyciężeniem ciężaru, moty­ wem lotu („Będzie sięgał wysoko do góry Tam gdzie ptaki, obłoki i chmury") - a więc pośród obrazów z pola symbolicznego axis mundi , pojawia się w opisach Pałacu również znamienny dla symbolizmu centrum obraz G ó r y . Nie jest to oczywiście czysty obraz „Góry kosmicznej" łączącej niebo i ziemię (chociaż znaj­ duje się w centrum: „ W sercu Polski widoczny z daleka"). Pojawiający się obraz góry jest tu skontaminowany z innym archaicznym wątkiem należącym do folkloru ludowego i wyobra­ źni ludowej, wpleciony w baśniową konwencję i stylistykę, w której powraca sygnalizowany już oniryczny nastrój: 25 Góra szczytem strzelała w obłoki Stał na górze tej zamek wysoki Była w zamku dziewczyna zamknięta... Baśń tę każdy na pewno pamięta. To co bajarz ludowy napisał To co lud w wyobraźni kołysał Wkrótce wszyscy ujrzymy na jawie! Pałac z baśni powstaje w Warszawie. Będzie sięgał wysoko do góry Tam gdzie ptaki, obłoki i chmury Tak jak w baśni nasz Pałac Kultury. 0 czym niegdyś nasz lud tylko marzył Tym go naród przyjaciel obdarzył. Jest już wolna więziona dziewczyna 1 minionych złych lat nie wspomina. Cała mieni się w czerwonych wstążkach; Ta dziewczyna to po prostu - książka Z niej wypływa i mądrość i wiedza Która pochód kultury poprzedza. Będzie piął się wysoko do góry Tam gdzie ptaki, obłoki i chmury Dar przyjaźni nasz Pałac Kultury. W sercu Polski widoczny z daleka Będzie trwał jak wiara w człowieka, Będzie trwał jak miłość dla dziecka. Będzie trwał jak przyjaźń radziecka. (Jan Brzechwa, Pałac Kultury) Ów baśniowy wątek, wraz z motywami wstępowania w niebo, wzrastania, wysokości („zaledwie dostrzegalny naszym ludzkim okiem"), rozwijany jest i w innych tekstach: Już wyjrzały spod ziemi pierwsze fundamenty. Strzeliły w górę przęsła stalowych rusztowań, Coraz wyżej się wspina Pałacu osnowa, Piękniejszego, niż pałac królewny zaklętej. Tam w górze, gdzie ten obłok, błyśnie szczyt iglicy, Zaledwie dostrzegalny naszym ludzkim okiem. I rozjarzy się Pałac tysiącami okien I nigdy nie gasnącym będzie płonął zniczem. Jako symbol przyjaźni szczerej i głębokiej. Najwspanialszy ornament wspaniałej Stolicy. (Adam Nowak, Pałac Kultury i Nauki) Motyw mocy, blasku, epifania światła i świetlistości, wzrastania w górę należy tu do najczęstszych: (...) Jadą ze Związku pociągi z głazem. Lokomotywa jak serce pała. Z walki o wolność, podjętej razem, Z dziejów przyjaźni wyrasta pałac! 20 Patrz, jak koronką wysokość zdobi I jak smukleje, jak pnie się w górę! Żeby od dołu zwycięstwo robót Sprzęgło murarza z natchnionym piórem! Żeby świadectwem był pałac w walce 0 szczęście ludu, o trud i pokój. Żeby na książki kładli tu palce Synowie fabryk i dzieci chłopów. (Grzegorz Timofiejew, Na budowę Pałacu Kultury i Nauki w War­ szawie) W dialogu chmury z chmurką dochodzi do głosu kosmiczna symbolika Pałacu, obraz kolumny niebios (wieża oparta o gwiaz­ dy): (...) Odpowiada chmura mama: A ja się nie śmieję, Bo słyszałam przecie sama - Boria, „żmi bystrieje". A jak „żmi bystrieje" Boria To ładna historia. Znam ich, każdy uśmiechnięty Lecz zawzięty każdy. Wzniosą wieże, postumenty 1 oprą o gwiazdy. Tak mówiła chmura-mama, cała zapłakana: - Uciekajmy córko-chmurko nie chcę być drapana. Odpłynęły więc niemrawo Daleko za Wisłę Nad Warszawą, nad Warszawą Niebo jasne, czyste. (Józef Prutkowski, Mówi chmura córce chmurce...) Kosmiczną symbolikę spotykamy również w wierszu o błysz­ czącej z daleka „kryształowej kuli" wieńczącej iglicę Pałacu, nad którą pochylają się i Słońce i Księżyc, gdzie dochodzi do głosu i możliwa jest komunikacja, nawiązanie kontaktu pomiędzy niebem a ziemią. Obraz rozwijany w magicznym (kula magiczna, wróżka, wróżbita), mantycznym, baśniowym nastroju. Na iglicy Pałacu, gdzie tylko wiatr hula, w słońcu wysoko błyszczy kryształowa kula. I dzień - niby wróżbita - ręce do niej tuli, wypowiada zaklęcia i czyta coś w kuli. Powiedz, promieniu słońca, powiedz ze swej łaski, co tam widzisz w magicznej tej kuli warszawskiej? Widzę Pałac gotowy, M D M - jak rośnie, każda się w niej budowa przegląda radośnie! Widzę ludzi, pojazdy, ogrody, ulice, Wisłę, mosty, bulwary - calutką stolicę! I widzę, jaka będzie ta przyszła, jutrzejsza: coraz większa, ludniejsza i jeszcze piękniejsza! Na iglicy Pałacu, gdzie tylko wiatr hula, w księżycu jasno błyszczy kryształowa kula. I noc - najlepsza wróżka - wznosi nad nią dłonie, gwiaździste rzuca czary i wzrokiem w niej tonie. Powiedz, światło księżyca śliczne, romantyczne, co tam widzisz w warszawskiej tej kuli magicznej? Widzę, jak ona górą lśni, iskrzy się w gwiazdach i w dole jak odbija gwiazdozbiory miasta. Czuję oddech Warszawy pogrążonej we śnie i słyszę, jak do pracy spieszy rano wcześnie. W niej piękno w krąg zamieszka, radość się rozgości i będzie jej wciąż z wiekiem przybywać młodości! Na iglicy Pałacu, gdzie tylko wiatr hula, wróży szczęście Warszawie kryształowa kula. Wszystkie blaski stolicy niechaj w niej migocą! Wierzymy tym wróżbitom: naszym dniom i nocom. (Witold Degler, Kryształowa kula Pałacu Kultury) W poetyckich obrazach i przeżyciach Pałacu Kultury zbiegają się motywy tak charakterystyczne dla symboliki centrum (stały, mocny, trwały punkt orientacji umożliwiający przejście pomiędzy różnymi poziomami rzeczywistości kosmosu: niebem - ziemią - podziemiami; (elementy te i płaszczyzny siedzieć będziemy jeszcze w dalszej części analizy), jak i symboliki d o m u , z jego wartością środka umożliwiającego przejście pomiędzy różnymi wymiarami czasowymi (cofanie się i zstępowanie w przeszłość; wychodzenie i wstępowanie w przyszłość). „Dom dostarcza �obrazu przeszłości. Co więcej w sensie idealnym dom leży pośrodku ludzkiego życia, a środek (jak widzieliśmy) oznacza punkt wyjścia i początek" (por. Yi-Fu Tuan, Przestrzeń i miejsce, Warszawa 1987, s. 164). Odnajdujemy również w obrazach Pałacu Kultury związane z mitycznym wartościowaniem prze­ strzeni i miejsca - częściowo już pojawiające się w dotych­ czasowych tekstach - symbole „wnętrza kraju", „źródła", „środ­ ka", „serca"-symbole mistyki poznania, które wszystkie pokazu­ ją ideę czasu przeszłego (por. Yi-Fu Tuan, tamże, s. 161). W przypadku Pałacu Kultury, jeśli jednak nie mówić o swoistej inwersji znaczeń (poza ideowym założeniem projektu architek­ tonicznego) to z pewnością mamy do czynienia ze znacznie silniejszym akcentowaniem przyszłości, a wspomniane obrazy i symbole (domu, środka, serca) związane są z ideą czasu przyszłego, nowego, innego, wychylone są i zorientowane prze­ de wszystkim ku przyszłości. Nawet w wierszu Stanisława Ryszarda Dobrowolskiego, który uruchamia romantyczny Mic­ kiewiczowski topos „rzeki domowej", wpisując w ten sposób Pałac w tradycję i zwracając się ku przeszłości, jawi się on jako coś nowego wraz ze swą kosmiczną „naturalno-religijną" sym­ boliką (Dom - jak Kościelec ogromny). Wisło, rzeko domowa, czyś ty kiedy widziała takie tu domy? Żeby wieża nad miastem do księżyca sięgała Żeby dom był jak Kościelec ogromny. (Stanisław Ryszard Dobrowolski, ..Express Wieczorny", 22.VII. 1954) Owo wychylenie w przyszłość, wraz z Pałacem jako punktem orientacyjnym - znów z epifanią światła - znajdujemy w wierszu podporucznika Mieczysława Michalaka: Z dróg warszawskich ta jedna najbardziej jest znana, która wiedzie do miejsca, gdzie Pałac wyrasta, gdzie jak jasna pochodnia płonie biała ściana i oczami żarówek świeci duma miasta. Dłonie dźwigów nam kreślą powitania miłe i mowę zrozumiałą niosą w ludzkie serca dźwig żelazny, lecz żywy, przemawia swą siłą, jak człowiek do przyszłości wyciągając ręce. Patrząc na ludzi, na mury - dar uczuć braterskich na płycie marmurowej czuję najwyraźniej ciepłą dłoń robotnika - to dotyk Przyjaźni Więc przesyłam ci, Moskwo, mój salut żołnierski. (Z wycieczką na budowie Pałacu Kultury i Nauki) Pałac Kultury jawi się również jako źródło prawdy (Pałac praw­ dy), ze swą mocą ożywczą i odmładzającą. Przypędzono stalowe żyrafy, rozciągnięto stalowe ramiona, rosną w górę konstrukcje stalowe, rosną piętra w stalowych dłoniach. Metrów dwieście! Metrów dwieście! Rośnie pałac, w górę pnie się! Ponad miastem metrów dwieście! To przyjaźń wyciąga ramiona, to przyjaźń wieńczy śródmieście! Wyżej, wyżej! Jak radość! Jak ptak! Rosną piętra, jak przyjaźń urosła! Rośnie pałac, jak przyjaźń wzrastała robotnicza, żołnierska, najprostsza! Tu robotnik i chłop się spotkają, Tutaj prawda jak żyto jest prosta. Tu swą młodość wciąż młodą i piękno przekazuje Warszawie - Moskwa. (Stanisław Czachorowski, Pałac prawdy) W wierszu węgierskiego poety, Ferenca Pakozdy'ego, Pałac Kultury jest nie tylko ożywczym źródłem, obok sygnalizowanych już symboli i motywów, jawi się jako niemal miejsce święte, cudowne („Oto nowy cud życia"). Epifania blasku, świetlistości, światła, mistyka światła osiąga tu swą kulminację. Wiersz jest świadectwem przeżycia mistycznego doznawanego w kręgu Pałacu, gdzie następuje ekstatyczna przemiana (podmiotu lirycz­ nego) autora w światło („Dziś duszę moją kąpię w blasku" (...) „I sam się w blask iskrzący zmieniam"). Pałac Kultury i Nauki, Już jadąc patrzyłem na niego. Oto pnie się nad Warszawą stalą. Zapowiedź! Symbol! Szturmuje niebo. Jeszcze w koło gruzy i zwaliska, Jeszcze stopą o przeszłość potrącasz, A już nad wszystkim przyjaźń goreje Dumnie potężniejąca. Patrzę w dzieje rosnącej budowli, Pielgrzymuję codziennie w jej stronę. Nieustannie dudni tu pracą: Serce miasta roztętnione. Na podwyższeniu - mnóstwo widzów. W oczach dostrzegam żar i zadumę. Padają słowa w zamyśleniu: To stalinowski, drogi podarunek! Tak mnie raduje ten piękny pałac, Jak gdyby dla mnie go budowali. Pokój stąd bije, serca zapala: Proletariacki internacjonalizm. Tutaj wyczuwasz w każdym odruchu Radziecką rękę, myśl i tempo; Tu się roztacza wizja świata: Komunistycznej epoki piękno. Słynne budowle komunizmu... Pojęcie o nich zawdzięczam książkom; Dziś duszę moją kąpią w blasku I w teraźniejszość blask przyszłości sączą. A gdy wieczorem nad konstrukcjami Niebo od iskier się rozpłomienia. Pieśń wzbiera we mnie i upojenie. I sam się w blask iskrzący zmieniam. Pałac Kultury i Nauki... Witam go roniąc łzy radosne. Szczęśliwy jestem. Oto nowy cud życia: Klucz do przyszłości. Czuję, że rosnę. (Ferenc Pakozdy, Pałac Kultury i Nauki, przełożył z węgierskiego Tadeusz Fangrat) W wierszu Pakozdy'ego w najbardziej dobitny sposób dochodzi też do głosu agresywny obraz Pałacu, Pałac jako wyzwanie rzucone niebu, w którym to obrazie rozpoznać możemy mityczny motyw w i e ż y B a b e l ( - „ S y m b o l szturmuje niebo"). Obraz ten nawiązuje do zinterpretowanej przez marksistowsko-komunistyczną ideologię, biblijnej opowieści o wieży Babel. Motyw ten jako przykład transformacji symbolu rozpatruje Łotman, pokazując przy jego pomocy istotę symbolu jako obszer­ nego tekstu „ w zwiniętej postaci" przenoszącego pamięć kultury. - „Już w formule Marksa - która była (...) niezmiernie popularna - 'proletariusze szturmują niebo' - zawierało się odwołanie do mitu o wieży Babel poddanego podwójnej inwersji: po pierwsze zmieniały się miejscami oceny nieba i atakującej go ziemi i, po drugie, mit o rozdzieleniu narodów był zastępowany wyob­ rażeniem o ich połączeniu czyli międzynarodówce." (por. J. Łotman, Symbol'w systemie kultury', op.cit.,s. 154). Warto w tym miejscu wspomnieć o innej interpretacji opowieści o wieży Babel, widzącej w „karze" pomieszania języków - błogosławieństwo, broniące przed pokusą totalitaryzmu (jeden język, „będziemy jak bogowie"): uniemożliwienie zbudowania wieży i pomieszanie języków widziane tu jest jako zachowanie różnorodności, od­ mienności pluralizmu tożsamości, a w tym wolności ofiarowanej człowiekowi. Tym co nieodmiennie podkreślane jest we wszystkich tekstach i świadectwach przeżyć związanych z Pałacem, to jego w y s o ­ k o ś ć , podniebność, strzelistość. Niezwykłość i moc Pałacu streszcza się w jego wysokości i ogromie. Wysokość Pałacu fascynuje, przyciąga, magnetyzuje. Tak jest od samego początku, od chwili ogłoszenia wiadomości o darze: „Na największym placu stolicy przy ulicy Marszałkowskiej wznie­ siony zostanie gigantyczny obiekt budowlany wysokości 28-30 pięter (...) polska myśl twórcza będzie stąd promieniować na cały 21 �kraj." Reakcja ludzi na tę wiadomość przywodzić może na myśl skojarzenia z masowymi przeżyciami o charakterze mirakularnym. „Całą Warszawę natychmiast obiegła wieść o wspaniałym przyja­ cielskim darze, jaki otrzymała stolica Polski Ludowej od Związku Radzieckiego, którym będzie najwyższy w Polsce gmach - Pałac Kultury i Nauki. Mieszkańcy Stolicy ciągnęli na wyznaczone pod budowę tereny, między Marszałkowską a Al. Jerozolimskimi, Sosnową i Świętokrzyską, omawiali na żywo przypuszczalny wygląd kolosa, jego przeznaczenie..." (...) „Radosna wiadomość elektryzuje dziś wyobraźnię wszystkich mieszkańców Stolicy i całej Polski - mówi pisarz Leon Kruczkow­ ski. - Ten szlachetny dar narodu dla narodu będzie nie tylko trwałym pomnikiem naszej wieczystej przyjaźni. Już sam proces jego budowy będzie na nas wspaniale promieniował dzień po dniu mocniej niż jakiekolwiek słowo (...)" (,, Express Wieczorny", 7.IV.1952) Tak też jest i po zakończeniu robót, gdy „Życie Warszawy" od stycznia 1955 r. publikuje głosy w dyskusji nad projektem zabudowania Placu Stalina: „Trzeba tu postawić gmachy, które jako piękna oprawa stanowić mają jednolitą całość z p o d n i e b n y m p a ł a c e m . " „Gmach biały i smukły stoi w całej swej okazałości. Strzelista jego sylweta, tak nierozłącznie i już na zawsze złączona z obrazem Warszawy widoczna z odległości dziesiątek kilometrów, góruje nad miastem, ściągając codzień spojrzenia tysięcy i tysięcy mieszkańców Warszawy." („Express Wieczorny", 21.1.1954) „Z tarasu na wysokości 132 m Ogród Saski wygląda jak listek sałaty - donosi reporter „Expressu" (Jerzy Ciszewski, 28/29.VII.1954, nr 205). Ileż to razy przechodząc ulicami War­ szawy, zwracacie swój wzrok ku niebotycznej sylwetce PKiN. Hen wysoko błyszczy w słońcu iglica ... bieleją już też olbrzymie kamienne kolumny wejściowych portali. Piękny jest nasz Pałac - mówią wtedy z dumą mieszkańca stolicy. Przystają wtedy na chwilę w codziennej wędrówce, aby nacieszyć tym widokiem oczy. Jak drogocenna perła w oprawie, tak błyszczy biały pałac w obramowaniu zielonych rozległych trawników." Szczególne znaczenie owego wertykalnego wymiaru Pałacu, otwierającego wzrok ku górze podkreślał jeszcze na etapie dyskusji nad projektem architekt Rożniew. „Na wielką bryłę należy spoglądać z punktu widzenia wzrostu człowieka i wzniesionej głowy. Ludzie gdy idą do pracy są pochyleni, gdy zaś wolni idą z głową wzniesioną ku górze. Taki gmach pracuje w życiu - trzeba powiązać bazę z człowiekiem." (Jak powstał projekt Pałacu Kultury, opr. M. Kledź, „Stolica", nr 23, 9.06.1985) Fascynacja wysokością udzieliła się także polskim architektom podczas prób określenia proporcji Pałacu w stosunku do sylwetki miasta: „Architektom przyszli z pomocą lotnicy. Aby wyznaczyć w prze­ strzeni najwyższe punkty przyszłego pałacu, polecono lotnikowi wznieść się nad Warszawą i zrobić szereg okrążeń na wysokości 160 i 220 metrów. Architekci polscy i radzieccy, rozstawieni w różnych punktach miasta oraz na praskim brzegu Wisły, obserwowali samolot i w ten sposób ustalili wysokość gmachu z uwzględnieniem ogólnej sylwetki zabudowy stolicy. Następnie stojąc na dachach domów sąsiadujących z miejscem przyszłej budowy dokonali potrzebnych pomiarów i wreszcie doszli do zgodnego wniosku, że najodpowiedniejszy będzie gmach o wy­ sokości około 220 metrów." (J. Dąbrowski, Podniebny pomnik przyjaźni, Warszawa 1953, s. 7-8) Wspomina architekt J. Sigalin: „Architekci radzieccy, zwłaszcza Rudniew: 'Starczy; tak będzie dobrze dla sylwety Warszawy: 100-120 metrów. Nas jednak (...) warszawiaków ogarnął niepojęty amok wysokości, po każdym nawrocie samolotu dyspozycja: 'Wyżej'! (wieże boczne 60 m jak Hotel Warszawa, może mniej lub więcej świadomie chodziło o stworzenie znacznie większej skali nowej Warszawy niż ta którą wyznaczały przed wojną Prudential czy Cedergren." (J. Sigalin, Warszawa 1944-1980. Z archiwum architekta, War­ szawa 1 986, t. 2, s. 429) O sakralnej (quasi-sakralnej?) rzeczywistości Pałacu świad­ czyć może nie tylko irracjonalny, a często mistyczny charakter przeżyć związanych z Pałacem, ale również język architektury, którym do nas przemawia. Wojciech Włodarczyk, autor interesu­ jącego studium o socrealizmie (w którym niestety Pałac Kultury został potraktowany dość fragmentarycznie i marginalnie - omó­ wiony tylko portal wejścia głównego, autor skupił swą uwagę na kandelabrach Placu Konstytucji), wiele miejsca poświąca mis­ tycznemu wymiarowi tej architektury (por. W. Włodarczyk, Socrealizm. Sztuka Polska w latach 1950-54, Libella, Paryż 22 1986, zwłaszcza zaś rozdz. 3-Mistycyzm architektury, s. 39-53). Zauważając, iż obok terminologii militarnej architektoniczne słownictwo stanowi główny materiał przemówień, Włodarczyk zwraca uwagę, że powinności ideowe jakie nakładano na ar­ chitekturę i architektura socrealistyczna sama tworzyły rodzaj mistycznej komunikacji pomiędzy widzami a nią samą. Architek­ tura ta miała być pretekstem dla widzów, dzięki któremu mieli odczuć wielkość epoki. Tezy Włodarczyka o mistycznym do­ świadczeniu jakie niosła ze sobą architektura socrealizmu, prze­ mawiająca językiem tak charakterystycznym dla tego rodzaju doświadczenia - wyrażającym się w „coincidentia opositorum" - w jednoczeniu i łączeniu przeciwieństw, znajdują swe szczegól­ ne potwierdzenie na przykładzie Pałacu Kultury. Można powie­ dzieć, że Pałac Kultury jest jedną wielką „coincidentia oposito­ rum". W różnych wymiarach i na różnych poziomach jednoczy w sobie przeciwieństwa i sprzeczności. Jest połączeniem sztuki i tradycji wysokiej z niską ludową, mocy z lekkością, ciężaru z ulotnością, dźwięku i ciszy, połączeniem starego z nowym, lokalnego ze światowym, obcości ze swojskością. Czegóż to nie widziano w Pałacu Kultury. I śpiew Ewy Bandrowskiej-Turskiej, i Nike z paryskiego Luwru, porównywano go oczywiście do wieży Eiffla, nazywając go „warszawską wieżą Eiffla". Pałac - co zobaczymy dalej - łączy w sobie często sprzeczne nastroje fascynacji i grozy, dla jednych jest przykładem ładu i harmonii, dla innych chaosu; jest już to zapowiedzią wolności: W mieście sercu najbliższym wolny człowiek godny, ujrzę wież wysmukłość. Latarnię, która świeci Redutę, której tylko pięknem i nauką. (T. Kubiak, Na budowę Pałacu Ku/tury i Nauki) już to przykładem bezczelnego zniewolenia. Wszystkie te n i e j e d n o z n a c z n e nastroje i znaczenia jakie gromadzi w sobie Pałac pokazują najlepiej jakże w i e l o z n a c z ­ n y m jest on symbolem. I jak w różnych wymiarach i na różnych poziomach - (czy to w pozytywnej, czy w negatywnej części pałacowego mitu) - realizuje podstawową funkcję symbolu, jaką jest próba „wyrażenia niewyrażalnego". Niech świadectwem tego mistycznego doświadczenia jakie niesie Pałac, tego jednoczenia przeciwieństw, będzie tu garść wybranych wypowiedzi: Akademik Rudniew:,,(...) projekt ten musi mieć na celu stworze­ nie jednolitego obrazu piękna, który by się łączył w jedną całość architektoniczną ze starą Warszawą (...) Gmach ten w swej szczytowej części jakby rozpływa się w powietrzu, tak jak śpiew Ewy Bandrowskiej-Turskiej z ciszy przechodzi do najwyższych, krystalicznych dźwięków, tak i tutaj, my też w budowie tego gmachu musimy dążyć do wytworzenia lekkości formy, wspania­ łości form budowanego gmachu, przy przejściu z monumental­ nych części dolnych..." (J. Sigalin, Warszawa ...op. c i t , t.2, s. 435) „Pałac Kultury i Nauki, jako dzieło radzieckiej szkoły architek­ tonicznej, jest wyjątkowo utiafiony w swym usytuowaniu, wy­ miarach rozczłonkowaniu bryły. (...) Gmach ten odczuwa się jako zgrabny, radosny i swojski budynek nieomal juz istniejący w War­ szawie." (J. Minorski, O projekcie szkicowym Pałacu Kultury i Nauki, „Architektura" 1952 nr 7-8) Na spotkaniu architektów Helena Syrkusowa zabierając głos w dyskusji mówiła: „Pałac Kultury i Nauki stał się częścią Warszawy. Obawiano się, że on może być w Warszawie obcy. Stał się kamertonem nowej Warszawy." (J. Sigalin, Warszawa..., op. cit., t. 3, s. 83). O syntezie tradycji wysokiej i niskiej (ludowej) pisano: „Ale Pałac Kultury i Nauki ma być nie tylko wielki. Ma być piękny. Jako centralny budynek Warszawy, socjalistycznej stolicy Polski, musi mieć charakterystyczne cechy polskiej architektury, powi­ nien posiadać elementy zaczerpnięte ze skarbnicy polskiej kultury architektonicznej. Udali się więc radzieccy projektanci Pałacu w podróż po Polsce. Odwiedzili wiele miast, w których przetrwały najwspanialsze pomniki polskiego budownictwa. Oglądali zaby­ tki Krakowa i gmachy Zamościa, budowane w przepięknym stylu Odrodzenia. W szkicownikach ich utrwaliły się kolejno fragmenty pereł budownictwa z Kazimierza, Chełmna, Kielc i Torunia. Dostrzegli i zanotowali wszystkie odrębności naszego budow­ nictwa, wszystkie najpiękniejsze fragmenty budynków, pozos­ tałych z epoki największego rozkwitu tej sztuki w naszym kraju. Wreszcie odjechali. I znowu w pracowniach Moskwy zawrzała gorączkowa praca. Wykonano projekt gmachu. O tej pracy, której wynikiem były narodziny projektu Pałacu, tak mówi Lew Rud­ niew, członek rzeczywisty Akademii Architektury ZSRR. 26 �'Długo badaliśmy cechy szczególne narodowej architektury pol­ skiej, zanim zatrzymaliśmy się na danym wariancie projektu i definitywnie ustaliliśmy architekturę gmachu. Sięgnęliśmy do polskiej sztuki l u d o w e j , jeździliśmy po polskich miastach, obserwowaliśmy dźwigającą się z ruin Warszawę, naradzaliśmy się z polskimi architektami. Znaleźliśmy wspólny język z polską architekturą - i to zadecydo­ wało o powodzeniu naszego projektu. Styl Pałacu zsynchronizo­ wany jest z najpiękniejszymi budowlami architektury polskiej, a jednocześnie jest nowy. Trzeba podkreślić, że architektura polska w podstawie swej - jeśli wyeliminować z niej obce naleciałości - związana jest z ludem, z życiem. Jest ona lekka i jasna, nie przytłacza człowieka, lecz podnosi go'. (...) Podobne założenia, jakie przyświecały budowniczym wysoko­ ściowców moskiewskich, leżą u podstaw koncepcji warszaws­ kiego Pałacu Kultury. I do niego - jak widzieliśmy - doskonale dadzą się zastosować słowa uchwały dotyczącej wysokościow­ ców moskiewskich, które mają być 'oryginalne w swej architektoniczno-artystycznej kompozycji i związane z historyczną ar­ chitekturą miasta'. Tak samo jak tamte, warszawski Pałac Kultury nie powinien być i nie będzie 'powtórzeniem znanych zagranicą wzorów wielopiętrowych budynków'." (J. Dąbrowski, Pałac Kultury i Nauki, Mała Bibl. TWP, Warszawa 1953, s. 7-8 i 25-26) „ C a ł y t e n o l b r z y m i g m a c h z b u d o w a n y będzie w d u c h u p o l s k i c h a r c y d z i e ł a r c h i t e k t u r y . (...) w Pałacu Kultury i Nauki widzmy charakterystyczny dla polskich wzorów architektonicz­ nych dynamizm: z masywu głównego budynku śmiało wystrzela znacznie węższa wieża. A r c h i t e k t o n i c z n e r o z w i ą z a n i e czę­ ści niższych Pałacu p r z y p o m i n a nieco k r a k o w s k i e S u ­ k i e n n i c e , sala k o n g r e s o w a zaś, o w a p ó ł r o t u n d a , z a w i e r a e l e m e n t y b a r b a k a n u , t a k c h a r a k t e r y s t y c z n e g o dla p o l ­ skiego b u d o w n i c t w a . Wybitne wartości artystyczne gmachu podkreślali zgodnie polscy architekci, kiedy wezwano ich do oceny projektu. Stwierdzili oni, że gmach jest zharmonizowany z całością zabudowy Warszawy i doskonale skomponowany w jej panoramie." (J. Dąbrowski, Podniebny..., op. cit., s. 9-10) Pisano również o tym, że Pałac Kultury jest „połączeniem krakowskiego renesansu i warszawskiego klasycyzmu". „Inż. arch. Skibniewski stwierdził, że w stylizacji gmachu archite­ kci radzieccy sięgnęli do wzorów najpięknieszych dzieł krakows­ kiego renesansu. Również architektura warszawska - spokojny klasycyzm - znalazła swe odbicie w gmachu. Prof. Biegański zwrócił uwagę na pewne cechy architektonicznego podobieńst­ wa Pałacu do polskiego budownictwa historycznego. (...) Inz. arch. Stępiński omawiając h a r m o n i j n e połączenie ele­ mentów architektonicznych k r a k o w s k i e g o renesansu i w a r ­ s z a w s k i e g o k l a s y c y z m u s t w i e r d z i ł , że w ł a ś n i e t o p o ł ą ­ czenie nadaje P a ł a c o w i cechy s p o k o j u . (...) Akademik Rudniew omawiając wytyczne pracy architektów radzieckich przy planowaniu gmachu podkreślił, że 'dążyli oni do stworzenia atmosfery ciepła, miłości i poszanowania człowieka, aby każdy, zarówno dziecko, jak i dorosły, chciał tu przyjść i wypocząć'." (J. Dąbrowski, Podniebny... op. cit., s. 10-12) W i d m o w y środek świata Ostatnie przytoczone teksty ukazujące Pałac Kultu ryjako jedność przeciwieństw zarysowują kolejny wątek naszych rozważań. Prowadzą nas nieuchronnie do kwestii symbolizmu centrum. Do pytań o to w jakim stopniu jest on punktem s t a ł y m , trwałym, umożliwiającym orientację w świecie. W jakim stopniu gromadzi w sobie echa i jest pogłosem tradycyjnych, archaicznych koncep­ cji „środka świata" opisanych przez Eliadego (por. M. Eliade, Sacrum, mit, historia, Warszawa 1978, rozdz. II: Elementy rzeczy­ wistości mitycznej). Na ile jest on nie tylko owym stałym „absolutnym" punktem oparcia umożliwiającym orientację, ale i środkiem, który ustanawia „nasz świat", „Kosmos" z jego ładem przeciwstawionym „chaosowi", owym „środkiem świata" - jak każda świątynia i pałac - streszczającym w sobie świat, będącym obrazem świata. Wiążą się z tym bezpośrednio pytania i o to w jaki sposób Pałac Kultury zachowuje i przenosi w sobie strukturę i charakter miejsca świętego. W odpowiedzi na te pytania, dające się sprowadzić do jednego: jak zapisany jest symbolizm centrum w Pałacu Kultury?, musimy zachować jednak podwójną ostrożność. Po pierwsze, musimy pamiętać o „ramie" Pałacu, o tym specyficznym mieście w jakim został usytuowany. Marta Zielińs­ ka w Studium o Placu Defilad napisała: „W północnym i południowym krańcu placu, tak mniej więcej na wysokości Poznańskiej, leżą wmurowane w chodnik dwie tablice pamiątkowe. Istniała jeszcze i trzecia, ale już jej nie znalazłam, zniknęła za płotem wykopków. Podobnych tablic nie ma chyba żadne miasto. Nie upamiętniają one ani ludzi, ani zdarzeń, lecz zaznaczają zwyczajne skrzyżowania. Na jednej napis z brązu głosi 'Tu było skrzyżowanie ulic Chmielnej i Wielkiej'. Było. Teraz są duchy skrzyżowań. Symboliczne nagrobki - tak tutaj popularne. (...) Nie wiem kto wpadł na tę myśl, ale wiem, że poprzez nią właśnie przemówił duch Warszawy, miasta, które pozbawione wystarczająco solidnej i niezmiennej podstawy materialnej-szu­ ka schronienia w bytach idealnych, czyli w słowych, w lite­ rach." Na inny sposób mówi o tym bohater filmu Tadeusza Konwickiego - Jak daleko stąd, jak blisko, wyruszający w przeszłość, czy w przyszłość (ma wyraźne trudności z określeniem kierunku) spod Głównego wejścia Pałacu Kultury - na przekór, pod prąd jakiejś zapóźnionej wycieczki wbiegającej do środka Pałacu, wyruszający w swoją podróż w kierunku domu. Bohater filmu, w którym niemałą rolę odgrywa Pałac ukazując się raz i po raz i będąc tez sceną wadarzeń dziejących się podczas tej wędrówki -„Strzelista sylweta Pałacu Kultury przesłania zachodzące słoń­ ce". A nad nią w i d z i m y - w pamiętnej scenie rozpoczynającej film - postać Żyda, chasyda (Wiecznego Tułacza?) lecącego pośród chmur - obraz potępionej duszy strącanej w otchłań piekła, czy unoszonej w niebo, nad Pałacem, i skrzyżowaniem Alei Jerozoli­ mskich i Marszałkowskiej. Bohater tego filmu zwraca się do widma (ducha) swego przyjaciela samobójcy: „Widzisz Maks, to jest całe nasze miasto. Wielokrotnie okupowane przez obcych, torturowane, równane z ziemią. Nasze miasto. Czasem w środku Europy, kiedy indziej wschodnio-europejskie." Musimy zatem pamiętać o tym specyficznym, niejasnym, widmowym, niepew­ nym charakterze i statusie tego miasta, i o tej specyficznej ruchomości „środka" i „serca" Polski. 27 28 29 30 Po drugie, musimy pamiętać o owej zasadzie towarzyszącej symbolom, że - tak samo jak w dotychczas poruszonych moty­ wach i wątkach symbolicznych związanych z Pałacem-tak i tutaj gdy mówimy o Pałacu i symbolizmie środka „treść jedynie migoce przez wyrażenie, zaś wyrażenie jedynie aluzyjnie wskazu­ je na treść". Tę zjawiskowość i iluzoryczność Pałacu, jego widmowość podkreśla wiele tekstów: „Było to o wiośnie, bodaj czy nie w maju, wczesnym rankiem o wschodzie - pisał Gustaw Morcinek. - Wychyliłem się z pocią­ gu dojeżdżającego do Warszawy i oto ujrzałem strzelisty, biały zarys Pałacu Kultury we wschodzącym słońcu. Niebo było ogr.omnie błękitne i głębokie, i w owym głębokim błękicie nurzała się biała sylweta Pałacu Kultury. Była podobna do zjawy, a przede wszystkim zdała mi się podobna do Nike z paryskiego Luwru. Czarowała mnie swym porzedziwnie smukłym i strzelistym, ulatującym pod niebo, kształtem i podobnie jak tamta Nike, prawiła mi o zwycięstwie i wierze w człowieka." („Trybuna Robotnicza", 12.IV.1972) Na tę zjawiskowość i odmaterializowanie socrealistycznej architektury zwraca również uwagę Włodarczyk, gdzie skłonność do nakładania na architekturę powinności i obowiązków ideo­ wych „występowała równolegle z tendencją do 'dematerializo­ wania' budynku, budowania go na sposób malarski, ukrywania jego geometrii i tektoniki pod płaszczem rozbudowanych or­ namentów." (por. W. Włodarczyk, Socrealizm, op. cit., s. 41) Gdy mowa o idei środka świata, to nie sposób nie przywołać w tym miejscu wiersza Tadeusza Kubiaka, gdzie obok motywów domowych (gniazdo, jaskółka u belki) spotykamy się wręcz ze swoistą inwersją tej idei. O ile bowiem w tradycyjnych wersjach „środek" jest punktem orientacji, wyznacza cztery kierunki świa­ ta, o tyle tu w Pałacu, w jego pięknie „znika różność stron świata". Jego szczyt natomiast kieruje nasz wzrok - (zgodnie z pierwotnym znaczeniem słowa) -jedynie na Wschód: ujrzeć zeń można Don, Wołgę i zarys Uralu: Tylko miłość przedmiotów tak codziennie prostych jak dłuto, albo młotek do kamienia, albo kielnia i wiara w dzieła, co z rąk ludzkich wzrosły mogą przykuć do siebie w godzinę upalną nawet - nawet w ulewie szumiącej wśród liści 23 �nie dadzą zejść z rusztowań skrywających mury. A wiersz ten mi się sprawdzał, gdy niedawno szliśmy, przyjacielu, przez piętra Pałacu Kultury. Ja nieraz już widziałem trud i mozół wielki, powszednią pracowitość jaskółki, gdy w dziobie przenosi g r u d ę ziemi na gniazdo u b e l k i , lub jak skrzydła jaskółcze - ważące się obie dłonie ludzkie nad dziełem, miłowaniem - którym wypełnia się swe serce. Przyjacielu wspomnij 0 tym mówiłem z tobą - gdy Pałac Kultury stanął nam przed oczami, jak gniazdo. Jak p o m n i k . Wiem ile trzeba serca, by w mieście o nazwie tak różnej od imienia rodzinnego miasta budować jak dla siebie. Gdy noc gasi gwiazdę 1 dzień zapala słońce - w ognia sztucznych gwiazdach zanurzać się jak nurek w skafandrze z palnikiem w stalowy pion konstrukcji, to piąć się do góry ścianą stromą jak przepaść. Przyjacielu, zniknie różność s t r o n ś w i a t a w pięknie Pałacu K u l t u r y . Nie obca mi tęsknota do tej chwili pięknej, gdy dłonie się opiera na dziele skończonym. Ci z piętra najwyższego, przykładając rękę do czoła - może ujrzą burzany nad Donem i zieleń brzóz nad Wołgą i zarys Uralu, gdy ja będę wstępował w warszawskie marmury. Przyjacielu, tak każdy dzień nas łączy z dalą, a z sobą - każda cegła Pałacu Kultury. (Tadeusz Kubiak, Rozmowa na budowie Pałacu Kultury w War­ szawie wiosną 1953 roku, z cyklu: Miłość prawdziwa). Pałac Kultury jest także nietypowym środkiem ze względu na to, iż leży... na uboczu. Tę ekscentryczność Pałacu podkreślano wielokrotnie: „ W Warszawie wszystkie wielkie ulice prowadzą do nieba. Żadna nie kończy się jakimś architektonicznym akcentem - poza nie­ szczęsnymi kandelabrami na Placu Konstytucji. Postawienie Pałacu Kultury i Nauki ekscentryczne wobec skrzyżowania naj­ większych arteryj miejskich jest jeszcze jednym dowodem, że architekci nie boją się przeciągów, że lubują się w bezgranicznych perspektywach ulic. (...) Nie zamyka on żadnej z wielkich arterii stołecznych. Jego sylwetkę widzimy wyraźnie z okolic Służewca czy Starej Miłosnej, ale na skrzyżowaniu Nowego Światu z Aleja­ mi czy Marszałkowskiej ze Wspólną znika on przesłonięty byle jakimi czynszowymi kamienicami." (Jerzy Putrament, O 'elewactwie' i innych sprawach warszawskich, „Życie Warszawa" 15.1.1955) Ów dziwny środek, bardziej dostrzegalny na peryferiach i krawę­ dziach miasta - czemu dawała wyraz poetycka intuicja Adama Nowaka - „najwspanialszy ornament wspaniałej stolicy" - za­ przątał uwagę i napawał niepokojem poważnych architektów, którzy W dyskusjach nad rozwiązaniem Placu Stalina (Defilad) centrum i ściany wschodniej podnosili tę niekonsekwencję Pałacu, „który ma już swoje miesjce w sylwecie Warszawy (...) ale to centralne położenie Pałacu Kultury jest jednocześnie mało dostępne." (por. J. Sigalin, Warszawa op. cit., t. 3, s. 77). Powoływano się przy tym na wzorcowe przykłady najwspanial­ szych rozwiązań jak Plac Zgody w Paryżu, gdzie arterie wiążą ten centralny plac z całym miastem, przywoływano rue Rapalle, aleję Madellaine i to wszystko, co sprawia, „że człowiek, jeżeli jest w Paryżu, to nie może nie przechodzić przez plac Zgody i nie może nie widzieć tego obelisku, który został przywieziony przez Napo­ leona I z Luksoru"; podczas gdy „my obserwujemy Pałac Kultury, ale widzimy go rzadko i jego sytuacja właśnie w centrum Warszawy, jest to pewnego rodzaju paradoks." (J. Sigalin, op. cit., tamże). By temu zaradzić przywoływano inne paryskie wzorce, kojarzono Pałac Kultury z wieżą Eiffla: „Staraliśmy się w pracowni z kolegami wrysować sylwetę Pałacu Kultury w syl­ wetę wieży Eiffla, bo jest pewne pokrewieństwo między tymi pomnikami." (tamże). Proponowano również sięgnięcie do „dziedzictwa pozostawionego przez La Notre'a, do esplanady wspaniałego rozwiązania parku wersalskiego przy Pałacu", (tam­ że, s. 85). Jak widać więc w Pałacu Kultury łączą się i przeciwieństwa i rozmaite wątki, składające się na jego „niejasność" i ambiwalencję. Łączy on w sobie zarówno wątki: południa i północy (krakowski renesans i warszawski klasycyzm), wschodu i za­ chodu (burzany nad Donem i zarys Uralu; Wieża Eiffla i ogrody 24 Wersalu), odbijając w sobie ową zasadę miasta: „czasem w środ­ ku Europy, kiedy indziej wschodnioeuropejskie". Jawi się już to jako niezintegrowana z nim cząstka, już to przez syntezę cech architektury narodowej, a według wszelkich reguł Barthes'owskiej zasady rządzącej mitem, jego „naturalnym centrum" („Bada­ nie narodowych cech architektury polskiej... pozwoliło wreszcie stworzyć projekt, który będzie czymś zupełnie nowym dla miasta, złączy się z nim organicznie, tworząc naturalne centrum Stolicy." -por. J. Dąbrowski, Paląc..., op. cit., s. 9). W paradoksalny sposób Pałac Kultury łączy w sobie także i ład „Kosmosu" z „Chaosem". Te dwa konkurujące ze sobą doświadczenia: Chaosu i Ładu, domowego „Kosmosu" odnajdujemy w cytowanym już studium Marty Zielińskiej. Najpierw gdy pisze: „Dziś plac coraz bardziej podupada. Chaos tego miejsca zdumie­ wający, jak na centrum europejskiej przecież stolicy - jaskrawo przeczy nazwie niegdyś mu nadanej. Nieliczni niknący w rozległej przestrzeni przechodnie, przemykają tamtędy po jakichś niewido­ cznych szlakach, zastępujących ulice; równie bezładnie krążą samochody, a także parkują wielkie kontenery i autobusy. Ód strony Alei widać płoty i wykopki, od Świętokrzyskiej resztki kiermaszowych budek z paroma przygodnymi handlarzami, a wszystko obrośnięte po brzegach niestarymi jeszcze a już niszczejącymi drzewami. Ostatnio pojawił się tu - chyba dla dopełnienia rozgardiaszu - zapeklowany wieloryb." Tekst chyba powstał parę lat temu, dziś chaos postąpił jeszcze dalej, do rozgardiaszu jeszcze chyba większego przyczynia się międzynarodowy, „wolnorynkowy" bazar, jeden z pierwszych „sex-shopów"; żeby było zachodnio zlokalizowany dla równo­ wagi - w budce typu campingowo-mazowiecko-podhalańskiego, a także nagłaśniany cierpiętniczymi porykiwaniami zwie­ rząt pozostawionych bez wody na noc w stojących na parkingu kontenerach - o czym donosiła ostatnio prasa i radio. Opisując Placu Defilad Zielińska, zauważa jak: „dziwnie i symbolicznie nawet odzwierciedla on los Warszawy, całe jej pokrętne dzieje ostatnich stukilkudziesięciu lat. Niedługa Historia (...) zatoczyła koło: był kiedyś polem chaotycznie zabu­ dowanym drewnianymi przeważnie domkami i obsadzony drze­ wami, teraz zaś - wbrew wszelkim planom architektów - znów zbliża się do tej postaci. Owszem stoi, także Pałac, ale trzeba podnieść wzrok, by go dojrzeć, bo normalnie z perspektywy przechodnia widać tylko w oddali poszczególne jego skrzydła oderwane od siebie, nie układające się w sensowną całość. Jest za duży do ogarnięcia, więc rozpadł się na kawałki: osobno góra, osobno dół, a dół jeszcze na oddzielne części. Ten kto znajdzie się pod samym Pałacem, ogląda głównie pustą przestrzeń z trzech stron świata." Obok tego kubistycznego doświadczenia Pałacu, wzmagającego związane z nim poczucie chaosu, znajdujemy nieco dalej zupełnie innego rodzaju wyznanie. Autorka, będąca rówieśniczką Pałacu, tak pisze: „ W Pałacu doceniałam jego wysokość, zawartość mnie nie interesowała. Kiedy wracałam do Warszawy z wakacji, zawsze czekałam na chwilę, w której ukaże się nagle z dala maciupeńki Pałac Kultury. O 'Pałac' - wołało sią i miało się miłe poczucie pewności, że dom już bisko. Czyli był to jakby efekt morskiej latarni. Nie mogę powiedzieć,żebym nieczuła wówczassympatii, zwłaszcza do Pałacu oglądanego z odległości, na przykład z brzegu Wisły w Świdrze. Dopóki znajdowałam się w jego zasięgu, wiedziałam, że się nie zgubię, że w razie czego trafię - i nawet próbowałam pokonywać tę drogę w dziecinnych wyobrażeniach." (s. 124) Odnotowawszy te wszystkie paradoksy i swoistego rodzaju rozdwojenie w postrzeganiu Pałacu, cofnijmy się "jeszcze do pierwotnego założenia ideowego, leżącego u jego podstaw i poświęćmy chwilę uwagi zapisanemu w nim symbolizmowi centrum. Warto przy tym wspomnieć o istotnym novum jakie stanowił Pałac w planie miasta. Sytuując się na dawnym uboczu, w miejscu dawnego chaosu. Pałac wraz z ciągiem Marszałkows­ kiej od M D M - u , planowanym centrum (dziś ścianą wschodnią) - Placem Stalina (Defilad) utworzył równoległy, a zarazem konkurencyjny ciąg wobec Traktu Starej Warszawy, Traktu Króle­ wskiego biegnącego od Starego Miasta, Zamku Królewskiego, przez Krakowskie, Nowy Świat, Al. Ujazdowskie, „przez" Ła­ zienki, Belweder-aż po Wilanów-ciągu naznaczonego historią, bogactwem symboliki związanej z historią miasta i kraju. War­ szawa jest właśnie takim specyficznym miastem, którego „cent- �rum" najbardziej nasycone historyczną symboliką rozciągnięte jest równolegle do Wisty właśnie na Trakcie Królewskim, na osi północ-południe. Usytuowanie Pałacu Kultury nie tylko tworzyło konkurencyjne nowe, równoległe centrum biegnące po tej samej osi, ale akcentowało tak mało, poza osią Saską, Stanisławowską, Ujazdowską, znaczący kierunek Wschód-Zachód. Ileż to razy architekci i obserwatorzy narzekali, że miasto „ucieka od Wisły", że nie schodzi ku rzece i nie wiąże się mocniej z jego prawobrzeżną częścią, jakby nie widząc w tym pewnej logiki, w takim właśnie zaakcentowaniu osi pd-pn, będącej odbiciem biegu Wisły, łączącej Kraków, Warszawę i Gdańsk, bo jak powiada Piotr Skrzynecki za Wiesławem Dymnym „z trzech stron mamy przyjaciół, ale tylko z jednej strony morze"; to przecież tu na Wiśle Talko-Hryncewicz, w oparciu o badania i pomiary antropologiczne ustalał etnograficzną granicę pomiędzy Azją a Europą, Wschodem i Zachodem. Usytuowanie Pałacu Kultury w zachodniej części miasta, nie tylko akcentowało ów kierunek, do którego miasto odwracało się plecami, realizowało również regułę orientacji świątynnej, sakral­ nej. Swymi bocznymi - mniej znaczącymi ścianami Pałac roz­ ciągał się pomiędzy Południem a Północą, zaś swoją częścią „ołtarzową", obrzędową - jeśli tak można nazwać Trybunę, z której odbierać miano pochody i manifestacje, pomnikami przed frontonem i portalem Głównego Wejścia, skierowany był na Wschód. (To tu, na ścianie wschodniej umieścić Ftłtano przenie­ siony „ratusz" i urzędy administracji, troszcząc się w dyskusjach nad rozwiązaniem nowego centrum, w jaki sposób najbardziej wyeksponować Pałac - czy stawiać łuki, kolumnady, czy zo­ stawić szerszy prześwit). Dla zobrazowania tej nowej waloryzacji w mitycznej geografii miasta, niech posłuży plan pozwalający lepiej prześledzić jego symboliczno-centryczną treść: Ы 4. Wojiij, cjTojbe Z.. Trybu xix S', TA ouŁik.' ć W 1 9 5 3 r. nadano Pałacowi Kultury i Nauki imię Józefa Stalina ( „ A kiedy w dalekiej Moskwie na Kremlu przestało bić wielkie serce przyjaciela ludu polskiego, wodza mas pracujących całego świata, tow. Stalina, Rząd Polski Ludowej powziął uchwałę..." - J. Dąbrowski, Podniebny..., op. cit.). Postanowiono również wznieść przed wejściem głównym pomnik (o konkursie na pomnik por. wspomnienie Henryka Urbanowicza: „najbardziej ekscentryczny był pomnik Stalina, dłuta Xawerego Dunikows­ kiego - Mistrz proponował pomnik z granitu, z wielkich bloków .niała się składać cała postać, łącznie z głową. Bezpośrednia ingerencja artysty została ograniczona do minimum. Wielkie "•budowane z bloków nogi-buty deptały ziemię, postać która przedstawiana jest w wydechu, tym razem nabrała pełną pierś powietrza, wydęła lekko policzki i obojętna, groźna - pluła, pluła na cały świat" - „Stolica", 14.11.1988; por. Grażyna Stankiewicz, Jak powstał PKiN, „Res Publica", 1990 nr 3) Do realizacji tego projektu nie doszło, jednakże o wadze tego przedsięwzięcia może świadczyć dyskusja rzeźbiarzy i architek­ tów, rozważająca, czy pozostałe postaci, rzeźby z frontonu powinny siedzieć, czy stać. „ M o g ę sobie wyobrazić postać Mickiewicza, żeby siedział. Ale żeby Kościuszko siedział?" - w ś r ó d postaci mieli być ludzie nauki, sztuki, bojownicy o wol­ ność, bohaterowie. Postaci tego panteonu to: Chopin, Curie-Skłodowska, Kopernik, Mickiewicz, Lelewel, Matejko, „pary": Bogusławski - Staszic, Kołłątaj - Śniadecki, postaci: Kościuszko - Świerczewski lub Marchlewski-Waryński, Frycz-Modrzewski, Wit Stwosz, Jan z Kolna - w przypadku trzech ostatnich wnoszono wątpliwości - „brak jest fotografii" (por. Większego wyboru pozycji nie ma - stenogram z dyskusji opr. Jacek Królak, „Res Publica", 1990 n r 3 , s. 34—40). Z tych projektów pozostały jedynie zrealizowane dwie rzeźby (siedzące) u głównego wejścia po obu bokach: Adama Mickiewicza (dłuta Ludwiki Nitschowej) i Kopernika (dłuta Stanisława Horno-Popławskiego). Obok więc syntezy i kwintesencji arcydzieł architektury polskiej („Pokazaliś­ my im wszystkie zabytki Warszawy, Krakowa, Torunia, Kaźmierza n. Wisłą, Puław, Płocka, Czerwińska, Nieborowa, Kielc - foto­ grafowali, fotografowali... Poznali Tatry, Żelazową Wolę, Nie­ szawę (...) Daliśmy im albumy Krasiczyna, Baranowa, San­ domierza, Gdańska. Podziwiali obrazy Canaletta" - por. J. Sigalin, op. cit., t. 2, s. 430), do elementów symbolizmu centrum i obrazu świata zawartego w założeniach ideowych Pałacu i placu należą: 1. Wspomniani siedzący Kopernik, Mickiewicz, dookoła zaś murów Pałacu „dwadzieścia osiem rzeźb. Stoją w półkolistych niszach pałacowych ścian, przedstawiając postaci z całego globu ziemskiego" (por. Jerzy Janicki, op. cit., s. 28). 2. Trybuna rządowa z orłem (godłem PRL); pierwotnie zamierza­ no umieścić orła nad trybuną obok m.in. wpółleżących postaci uosabiających Wisłę i Odrę (por. Grażyna Stankiewicz, Jak powstał Pałac Kultury, maszynopis, s. 71). 3. Granitowy obelisk (na rogu Al. Jerozolimskich i Marszałkows­ kiej, obecnie od czasu przebudowy przejścia podziemnego, budowy metra zdemontowany) wskazujący kierunki i odległości do wszystkich stolic europejskich i ważniejszych miast polskich - „użyteczność dla kierowców pojazdów znikoma ale jaka symbolika! Rzecz przecież w odległościach do Warszawy, do jej centrum, do centralnego placu. A z niego - okno na świat!" (por. Sigalin, op. cit., t. 3, s. 147), ów słynny słupśmiechu wspomniany przez L. Stommę we fragmencie dotyczącym mitycznego wymia­ ru geografii (w: Z zapisków etnologa. List Ludwika Stommy wysłany z Paryża do Redakcji, a opatrzony tytułem: Słoń a sprawa etnologii, „Polska Sztuka Ludowa", 1982, nr 1-4). „Budowa tego drogowskazu nawiązuje historycznie do pol­ skiego znakownictwa drogowego - istniejącego do dzisiejszego dnia drogowskazu granitowego w Koninie z 11 51 r.odmierzającego dokładną odległość między Koninem a Kruszwicą." („Życie Warszawy" 18.VII.1955) 4. „Dwie kolorowe ściany wodne oddzielą Plac Defilad od Alei Jerozolimskich i Świętorzyskiej. Na 9 metrów wysokie strumienie wodne wyrzucać będą fontanny symbolizujące Wisłę i Odrę." (..Express Wieczorny", 20/21 VII.1955) (A więc Wisła i Odra zostały umieszczone na osi Wschód - Zachód, sic! - Z.B.) 5. „Zegar słoneczny bez wskazówek na którym promień słonecz­ ny wymierzać będzie ziemski czas człowieka" (Jerzy Janicki, op. cit.). A właściwie dwa, jeden lemniskatowy w rejonie Pawilonów Dworca Śródmieście, drugi analematyczny w parku przy Święto­ krzyskiej. A właściwie... pełne wyjaśnienie daje Mistrz. Doc. Przypkowski w związku ze zniszczeniami spowodowanymi przez wandali: „ W 1954 r. obliczałem, a w rok później wykreśliłem 3 zegarów słonecznych przy Pałacu Kultury. Jeden duży, analematyczny, 25 �gdzie człowiek sam jest wskazówką (by jej już nie skradli) oraz 7 lemniskatowych, które od świtu dozmierzchu miały wskazywać godzinę. Jest to jeden z nielicznych na świecie zegarów słonecz­ nych wskazujących czas użytkowy. Niestety, wykonano tarcze na wątłym trzpieniu. W rezultacie uzupełniano je już kilkakrotnie i w sumie przez tych 15 lat zegar może 'chodził' pół roku. Służę dokumentacją w czynie społecznym" (..Express Wieczorny", 30/31 .V.1970) 6. Ogród 3,6 ha. Drzewa i krzewy sprowadzono z całej Polski. „Piękne dęby ofiarował Szczecin, klony - Śrem, świerki, rodo­ dendrony z Wrocławia, lipy - woj. lubelskie, cała Polska złożyła się na urządzenie Parku Pałacowego." (Jerzy Janicki, op. cit.) Sprowadzono z całej Polski: 20.000 sztuk drzew wedle specjalnie dobranych gatunków: lipy, graby, buki czerwonolistne, platany, jarzębiny, topole, jabłonie, brzozy, świerki, jodły, dęby błotne i piramidalne, wiśnie japońskie, cisy, ok. 10.000 sztuk krzewów i bylin w 60 gatunkach, w tym rododendrony i azalie (por. J. Sigalin, op. cit., t. 2, s. 146) 7. „Sala Kongresowa - W tej sali odbywać się będą przyszłe kongresy pokoju, będą padały słowa o pokoju we wszystkich językach świata (skierowane w zachodnim kierunku - Z.В.). Pałac ma stać się ogniskiem nauki i kultury, miejscem z którego promieniować będzie to wszystko, co w naszym narodzie mądre i piękne." (Jerzy Janicki, op. cit.) 8. Jeden z największych placów w Europie, „na którym będą mogły odbywać się 700-tysięczne manifestacje" (..Express Wie­ czorny", 18.1.1954); dwa obeliski pionowe (patrz wyjaśnienie dalej) 9. Tablice z mosiężnymi literami: „Tu stała wieża zegarowa Dworca Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej", „ulica Pańska", „ulica Złota", „ulica Wielka", „ulica Śliska", „ulica Chmielna". Ze względu na symbolikę centrum (obok aluzyjnie pojawiają­ cych się tu tradycyjnych elementów: skały, góry, wieży, wody, drzewa-ogrodu, kolumny - charakterystycznych dla struktury miejsca świętego) nie mniej ważne są tu obliczenia statystyków tworzących swoistą tradycję środkowości Pałacu, gdzie punktem odniesienia są z jednej strony Władywostok, z drugiej zaś Madryt: „Ułożone jedna obok drugiej cegły użyte do budowy PKiN zajęłyby przestrzeń od Warszawy do Władywostoku." („Express Wieczorny", 5.IV.1955) „Przewody elektryczne, wodociągowe, klimatyzacyjne-rozciągnięte długość ich 2500 tys. m = 2 tys. 500 km czyli mniej więcej tyle ile wynosi odległość od Warszawy do Madrytu." (..Express Wieczorny", 27.IV.1955) „Gdybyśmy ze wszystkich pomieszczeń zdjęli podłogi i ułożyli na płaskim terenie, powstałby kwadratowy plac o bokach po 400 m = 160 tys. m , na takim placu w Warszawie, którego nie ma, zmieściłyby się cztery Parki Ujazdowskie, mogłyby się tam odbywać olbrzymie manifestacje z udziałem kilkuset tysięcy ludzi" (..Express Wieczorny", 27.IV.1955) „Gdyby się urodziło dziecko i nie opuszczając pałacu spało co noc (w innym pokoju) opuściłoby pałac w wieku 22 lat" (tamże). „Trzeba sześć dni aby obejść cały pałac zatrzymując się tylko 1 minutę w każdym pomieszczeniu" („Express Wieczorny", 5.IV.1955). Pierwsza manifestacja Majowa przed Pałacem odbyła się 1 maja 1 955 r. Obok rysunków i zdjęć Pałacu ukazał się wówczas okolicznościowy wiersz na 1 maja, dobrze oddający nastrój i leżący w klimacie Centralnego Placu: 2 Północ, Południe Zachód i W s c h ó d Biegun i równik Sioło i gród Maleńka chata i drapacz chmur Francuski port i chiński mur Robotnik chłop nasz druh i brat I cały glob I cały świat Świętują święto majowe W Hiszpanii wyjdą na harce prowokatorzy ze szpiclami Wypełni się karcer Politycznymi więźniami Ale c z e r w o n y skrawek z w i s a Nawet z najgrubszych krat 26 Na świeżym grobie Belojanisa Ktoś złożył c z e r w o n y kwiat O j c o w i e , matki S y n o w i e , córki żołnierze sześciolatki W czwórki A l b o lepiej w dziesiątki! Szerzej, szerzej, szerzej Łódzkie prządki Gdańscy dokerzy A jeszcze lepiej setkami Więcej, więcej. Więcej! Chłopi z robotnikami po sto tysięcy! W ten dzień czerwienią flag, socjalistycznych unerwień Braterski znak podaje świat: Pokój-Zwycięstwo-Czerwień Okręt, samolot, samochód Z nami! Z nami! Żołnierze pokoju - w pochód Milionami! Skończymy z wszelką kanalią, Hydrom się łby oberwie. Azją, Europą, Ameryką (Prutkowski, Niesiemy czerwień Czerwień czerwoni - czarni murzyni czerwoni - żółci chińczycy czerwoni - brązowi hindusi Sztandar wznoszą Rosjanie Czerwień w każdej krainie Czerwień upiększa ulice Czerwień zwyciężyć musi czarną reakcją złamie! 1 Maja, ..Express Wieczorny", 1.V.1955) W związku z pojawieniem się Pałacu Kultury i postępem robót zbliżających się do końca, gazety ogłaszały, że „Za 10 lat Warszawa będzie najpiękniejszym miastem na świecie." („Express Wieczorny", 21/22.VII.1954). A Gustaw Morcinek w liście ze Śląska już w 1955 г., zobaczywszy Warszawę w kinie, M D M , Marszałkowską, Starówkę, pisał: „...a gdy zobaczyłem Pałac Kultury, to pomyślałem - Farona Kandego! Terozki już Warszawa jest najpiękniejszym miastem na świecie" („Życie Warszawy", 15.1.1955). Uroczyste otwarcie Pałacu miało miejsce 22 lipca 1955 r. w związku z obchodami święta państwowego PRL. „Trzy lata temu staliśmy z radzieckimi przyjaciółmi budowniczymi (...) na tym oto placu (...) wspólnie z radzieckimi towarzyszami rzucaliśmy jeszcze do rozmiękłej masy betonowej kopiejki i gro­ szaki - budowlanym zwyczajem na szczęście ludzkiej pracy." (Z przemówienia premiera Cyrankiewicza, Kronika Pałacu, 1955). W sierpniu 1 955 roku miał miejsce w Warszawie V-ty Światowy Festiwal Młodzieży, w specyficzny sposób wnosząc swój wkład w żywe doświadczenie symboliki centrum związanej z Pałacem, pod którym odbywały się liczne imprezy, festyny i końcowa defilada-manifestacja. Ówczesna prasa obok informacji, iż w Fes­ tiwalu wzięli udział przedstawiciele prawie wszystkich narodów świata, donosiła również o symbolicznych akcentach, jak m i n . 0 umieszczeniu obok zegara „na środku dużego koła o średnicy 5,4 m róży wiatrów usytuowanej w / g kierunków świata" („Express Wieczorny", 11 .VI1.1955), na maszcie zaś na rogu Al. Jerozolimskich i Marszałkowskiej, w pobliżu granitowego słupa kierunkowskazu zawieszono proporczyki wszystkich narodów (..Express Wieczorny", 31 .VI1/1 VIII.1955). Pałac Kultury stał się istotnym emblematem tego festiwalu, widzieć to możemy na okolicznościowym plakacie przedstawiającym kulę ziemską, a na niej, na mapie Europy, w jej środku, wyrastający „przestrzennie" Pałac Kultury, nad globem unosi się biały gołąbek pokoju, pod kulą umieszczono napisy „Pax, Pokój, Frieden", pod napisami zaś trzy głowy: białoskóra o rysach „europejskich", żółta skośnooka, 1 czarna (por. „Express Wieczorny", 31 .VII/1 .VIII.1955). Pałac Kultury jawi się jako miejsce szczególne, niezwykłe, wzbudza podziw i fascynację. W jego opisach i świadectwach 0 nim wyraźnie zaznacza się element mirum (cudowności). Uroczysty nastrój wzniosłości tkwił już w założeniach ideowych tej budowli, kreując ją na swoistego rodzaju miejsce święte: „Zbliżanie się gwarnej masy obywateli mających wejść do gmachu Pałacu Kultury i Nauki wymaga demokratycznej otwar­ tości form, jego partii wejściowych, czemu zadośćuczynić mogą portyki i portale, w swej artystycznej wymowie wprowadzające wchodzących w podniosły nastrój przeczuwania tych ważnych 1 treściowych przeżyć, które oczekują ich wewnątrz." (Jan Minorski, op. cit.). Odwiedzający Pałac są pod jego wielkim wrażeniem, stają wobec Niego pełni podziwu i fascynacji: „ W naszej wędrówce nie sposób wszędzie zajrzeć. Już i tak kręci sią nam w głowie od nadmiaru wrażeń. Oglądaliśmy ogromne sale Muzeum Techniki, gdzie można już suknami polerować piękną posadzkę. Wędrowaliśmy po schodach z dębowego drzewa, dotykaliśmy przepięknie profilowanych klamek odlewa­ nych z brązu, bezszelestnie zamykaliśmy za sobą dziesiątki wspaniałych drzwi. Mijaliśmy brygady sztukatorów, stolarzy, instalatorów. Zda się, że ci ludzie pieszczą każdy fragment." (Jerzy Ciszewski, Z tarasu Express Wieczorny", 28/29.VII.1954) „Nad klimatem czuwa niewidzialny dozorca chroniący wnętrza przed napływem chłodnego powietrza. Przez specjalne filtry rozpływa się po całym gmachu rześkie górskie powietrze, bez pyłu i kurzu." (..Express Wieczorny", 1.1.1954) �Przeżycia fascynacji nie zacierają się z upływem czasu, a wręcz się potęgują. O bezradnym podziwie, jaki wywołuje w nim Pałac, pisze Kazimierz Koźniewski, nazywając Pałac symbolem naszych czasów: „Kiedy byłem przed półtorarokiem w środku nie tak wielkie wrażenie przestrzeni. Teraz ogrom użytkowy przytłacza: Stoję wobec tej masy 'pokojowej' pełen bezradnego podziwu. Mam wrażenie, że nikt więcej niż raz w swym życiu, nie obejdzie całego Pałacu." (Symbol naszego czasu, „Zycie Warszawy", 2.V.1955) Pałac przy tym jest: „symbolem nowych stosunków między wolnymi narodami." (tamże). Ów symboliczny i sakralny charakter leżący w intencjach twórców Pałacu i pałacowych dekoracji wyrażony zostaje często zupełnie wprost: „(Dyr. Motyka): Powiedziałem inżynierowi Sigalinowi, że moje zastrzeżenia odnoszą się do formy alegorii, że bardziej od­ powiadałyby tu symbole. Czy mają one być przedstawione przy pomocy aniołów, muz to wszystko jedno. Dla mnie to są rzeźby. Przyjaźń Polsko- Radziecką możemy przedstawić w formie anioła, który temu błogosławi itd. itd. (...) Trzeba pomyśleć nad tym, czy rzeczywiście pewnych zjawisk abstrakcyjnych nie można wyrazić inaczej, jak tylko według konwenansu, baroku, czy renesansu. Wszystkich uderzyło, że te rzeźby są starowieczne, a Pałac jest na wskroś nowoczesny. (Kol. Wiśniewski): Rzeźby muszą być uświęcone, to muszą być postacie nadzwyczajne. Pałac Kultury to nie jest zwyczajny dom mieszkalny, a tu się chce postawić zwyczajnych ludzi. To muszą być postacie metaforycznie uświęcone. (Dyr. Motyka): Zrobiliście rzeźbę 'Granica Pokoju'. Dziewczyna w zwyczajnej sukni, a nikt z nas nie uważa, że to jest tylko robotnica. To jest symbol. Jest syntezą klasy przekonań pewnych ludzi. To musi być synteza naszych czasów, a równocześnie uświęcona. Inaczej musielibyśmy wyciągnąć wniosek, że nie jesteśmy zdolni do stworzenia nowej formy, dla uświęcenia nowych czasów." (Większego wyboru pozycji nie ma, „Res Publica", 1990 nr 3). Również w przeżyciach związanych z Pałacem, jego wnętrzem i symboliką dochodzi do głosu jego sakralny wymiar. Tradycja pałacowa zna liczne przypadki zachowywania się odwiedzają­ cych jak w kościele, reakcji adoracyjnych, jak ta o której pisała Hanna Krall: „ ( m ó w i kierownik służby porządkowych p. Kleina): A do osób klękających, jak w kościele, przed płaskorzeźbą, która sym­ bolizuje pokój i dobrobyt, wzywa się lekarza, moim zdaniem zupełnie niesłusznie zresztą. Jest to rzeźba ogromna, pełna z ł o c e ń , z k o b i e t ą s y m b o l i z u j ą c ą ojczyzną, g o ł ę b i e m ( p o ­ kój), snopem (urodzaj), dzieckiem (macierzyństwo), fan­ f a r a m i ( z w y c i ę s t w o ) i wieloma innymi symbolami jeszcze, i na dobrą sprawę, jak mówi pałacowy architekt, mgr inż. Adam­ kiewicz, nikt dobrze nie wie, co właściwie przedstawia, bo budowniczowie nie zostawili w tej sprawie żadnych instrukcji. A kiedy poza nią, w głębi, otwierają się drzwi i widać rzęsiście oświetloną salę to robi się tak podniośle i tak wspaniale, że każdy ma ochotę przyklęknąć, po co więc lekarz zaraz." („Polityka", 19.VII.1975) Iglica Pałacu ściąga nie tylko wzrok mieszkańców, przyciąga i fascynuje, naładowana jest swoistą magnetyczną mocą. Świa­ dectwem tego magnetyzmu i sakralnego wymiaru Pałacu, jego szczególnej m o c y może być... teczka „korespondencji nietypo­ w e j " znajdująca się u prowadzącej kronikę Pałacu p. Hanny Szczubełek. W teczce tej znajdują się listy napływające do Pałacu w najrozmaitszych sprawach. Pałac jest upersonifikowany, pisze się doń „Kochany Pałacu", zwraca się z najrozmaitszymi pro­ śbami. Wiara w tę moc rozstrzygającą, mogącą zaradzić po­ trzebom miesza się tu ze swoistym symbolizmem centrum - w Pa­ łacu umieszczany jest rząd, mieszkają I sekretarze (chyba na skutek skojarzeń z Salą Kongresową). Zbiegają sią tu sprawy lokalne i światowe tak jak w tej korespondencji stanowiącej swoisty corpus wotywny. W listach tych pełno oczywiście patologii (także w tym głębszym znaczeniu słowa: cierpienia) i szaleństwa tak często sytuującego się w pobliżu sacrum. Pałac, zda się, jak każde sacrum przyciąga i szaleństwo. Korespondencja ta pochodzi z różnych lat; na uwagę zasługuje tu fakt, iż ostatni list pochodzi z 1989 r. Tam gdzie było to możliwe daty podaję w nawiasie. 1. Najlepszym przykładem sakralności może być przekonanie, że w Pałacu Kultury mieszka Św. Mikołaj; pisze Ania z Sokółki: „Św. Mikołaju wiem, że mieszkasz w Warszawie w Pałacu Kultury na ostatnim piętrze. Odwiedź mnie na świata Bożego Narodzenia i przynieś mi materac do pływania na wodzie." 2. Do Pałacu zwracano się o pomoc w rozstrzygnięciu sporu 0 miedzę: „Kochany Pałacu, pomóż sąsiad zajął mi miedzę". 3. Z omnipotencją Pałacu Kultury łączy się i przekonanie, że znajduje się w nim jakieś specjalne archiwum, tezaurus infor­ macji, wskazuje na to choćby adres jednego z l i s t ó w - „ W a r o w ­ ne A r c h i w u m w Pałacu K u l t u r y " - którego autor, posiadacz starego typu radia marki „Sonatina" poszukuje niedostępnego drucika do żaróweczki. 4. Przekonanie o demonicznej mocy Pałacu odbija list adreso­ wany: „ P a ń s t w o w y Pałac K u l t u r y Do działu z a t r u d n i e ń 1 w y n i s z c z e ń " „proszę wyniszczyć jedną (...) z trojgiem dzieci, a nazywają się (...) Są to ludzie niepotrzebne skarani na zagłady, Zagłódź ich w tej ostatniej chwili jak najprędzej." 5. Wśród tych listów są i oferty. Oto jeden z piszących z Piły proponuje. (1980 r.) - „ D o Dyrektora Pałacu Kultury Ja wyżej wymieniony komunikuję, iż mam do sprzedania rzeczy w wyso­ kiej wartości na ok. pół min. złotych. Jak rzeczy p a ł a c o w e , kościelne lub m u z e a l n e . " (list zawiera prośbę o transport, bo do osobowego samochodu się nie zmieszczą). 6. Do Pałacu Kultury zwraca się artysta pragnący założyć jedyne w Polsce Muzeum Sztuki Zapałczanej, „legitymujący się licznymi nagrodami i osiągnięciami, w tym oczywiście międzynarodowy­ mi. Chciałby usilnie ustanowić rekord świata w konstrukcjach pionowych...", proponuje wykonanie modelu PKiN. 7. Zgłasza się do pracy Wanda TL: „ 1 . goniec osobisty Sekretarza Generalnego. 2. pracownik ryczał­ towy. 3. Cheff of Security Service of Poland. 4. współpracownik TVP (goniec samodzielny) oferuję prace: ochrona elektroniczna placówek dyplomatycznych akredytowanych w Polsce i ich rezydencji, ochrona elektroniczna gości zagranicznych w randze głów państwa, ochrona kongresów i spotkań międzynarodowych na tak zwanych antypodach." 8. Z prośbą o adres do ONZ zwraca się autor listu z Ząbkowic Śląskich w związku z brakiem odpowiedzi na poprzedni list (w tej samej sprawie), „który dostał się w ręce jakiegoś psychicznie chorego referenta. Nie dziwi mnie, że Wy takich psychicznie chorych referentów utrzymujecie. Cała wasza socjalistyczna młodzież jest chora psychicznie." 9. Jeden z listów adresowany jest: „ I sekretarz Towarzysz Edward Gierek - Sala Kongresowa" (zawiera zaproszenie na tegoroczne targi poznańskie 1978 г.). 10. Na uzdrawiającą moc Pałacu bądź jego szczególne właś­ ciwości klimatyczne wskazuje (1982 r.) Prośba o tymczasowe zakwaterowanie. Jadący do Szczyrku do FWP zapytuje czy mógłby ze wzlędów zdrowotnych dostać zakwaterowanie na parę lat. „Byłem w Pałacu Stalina chyba z dziesięć razy ostatnio, ale nie mogłem się dowiedzieć, ponieważ wszyscy stali po żywność w kolejce, a 'Trojka' była nieczynna, a wszyscy poruszali się głodno, tzn. źle i pili cherbatę gotowaną o tropik ciepłocie - nie do przyjęcia. Zmuszony więc byłem z poczty Pałacu wysłać list do swego syna 'co to w ogóle w Pałacu się dzieje'." 11. Pałac jawi się także jako centrum władzy, mówi o tym list adresowany: „ P r e z y d e n t I d e o w y W K P B - P R L w Polskiej R z e c z y p o s p o l i t e j " (1989 г.). „ W przededniu trzeciej pięciola­ tki z centralnym PRON na delegacji zleconej przez Rząd, między innymi jako oficjalne służby ekonomiczne i w trakcie wykorzys­ tywania zawodowych fakultetów habilitacyjnych zawiadamiam kraj, Polskiej Apteki, że należy uruchomić geografię przemysłu obuwniczego, pończoszniczego, bieliźniarskiego nie tylko dla k o b i e t - z pończochami i pasami z włókna elastycznego - jakem powodowała produkcję i handel z pomocą WPHW nie tylko nici z lnu! - oprócz rzepaku i konopii na tkaniny z łyka. Zarządzam przetarg na produkcję i wymianę towarową między województ­ wami wg starych map na krainy polskie." 12. W listach tych dochodzi również do głosu wymiar i nastrój eschatologiczny: „ D o U p r z e j m e g o Rządu Pałacu K u l t u r y " „Ja Leon Syn Stwórcy Pierszego Piszę do Was do Rządu Prawdziwego Wielki mąciciel całą kulę ziemską przewróci bo już nastały czasy w pełni, Żebyście mnie część moich należności przysłali przez listonosza (...)". 13. Znajdujemy tu też pełną troski skargę adresowaną do ,,CRZZ Sala K o n g r e s o w a " (1974 r.) - „że młodzież chodzi bez palt", postulującą „stworzenie 5% Funduszu bezrobocia dla obywateli od 16 do 70 lat. Odmowna odpowiedź spowoduje wojnę lub bomby półatomowe spadną na Warszawę, przeciwko czemu - jak podpisane - protestują 'Mieszkańcy Warszawy'". 14. W teczce znajdujemy również i prośby i listy bezinteresowne; w sprawie badań naukowych zwraca się profesor emerytowany z Gdańska, prowadzący badania naukowe na pograniczu fizyki i elektrodynamiki, „zwłaszcza nad piorunem i elektrodynamiką elektronu": „Chciałbym rozpocząć rejestrację piorunów na Pała­ cu Kultury i Nauki. Proszę więc o zezwolenie zainstalowania na 31 27 �iglicy Pałacu ostrza odizolowanego, od którego będzie odchodzić kabel koncentryczny do aparatu pomiarowego na najwyższym piętrze Pałacu. Przy tym obserwatorium byłoby potrzebne miesz­ kanie ze względu na prace nocne i dwa etaty." Autorka listu adresowanego: „ P a ł a c K u l t u r y Indyjski G r o ­ b o w i e c u zbiegu ulic Zielna, W i e l k a , Z ł o t a , C h m i e l ą , Śliska, A l e j i J e r o z o l i m s k i c h " (1976 r.) przesyła „wiersz na melodię murzyńską, piosenkę zadedykowaną na miesiąc War­ szawy": „Od samej Warszawy do samej Szprotawy Jedno serce bije o naszej Warszawie Warszawa jest piękna ze swoim widokiem! Gdyż Wisła przepływa malowniczym krokiem. I Pałac Kultury Trzydziestopiętrowy My się radujemy jest naszym symbolem". W liście z 1971 r. znajdujemy również wiersz o Leninie dla Pałacu Kultury z uporczywie powtarzającym się refrenem: „Chociaż jestem Polką A właśnie dla tego czczę i miłuję Lenina Wielkiego". Przytoczone teksty i świadectwa składają się w przeważającej mierze na pozytywny mit Pałacu Kultury. W cieniu pozostawiliś­ my dotąd antytetyczne nastroje i przeżycia związane z Pałacem, które tworzą jego swoisty antymit. Nie jest jednak tak, by dającym się wywieść z dotychczasowych tekstów elementom i treściom pozytywnego mitu, na zasadzie prostej gry opozycji binarnych odpowiadały po stronie negatywnej same antytezy. Gdybyśmy więc ułożyli listę wartości kojarzonych z Pałacem i zawartych po stronie pozytywnego mitu, takich jak: moc, potęga, siła, trwałość, jasność, blask, światło, prawda, swojskość, harmonia, życiodajność, przyjaźń, miłość, młodość, wolność, życie itp., nie dałoby się z niej wydedukować i ułożyć na zasadzie odwrotności odpowiedniej antylisty, składającej się z odpowiednich antytez. Tak samo bowiem i po stronie antymitu Pałacu, gdzie dominują­ cym przeżyciem jest przeżycie grozy, znajdziemy swego rodzaju fascynację. Dopiero po uwzględnieniu obu części tradycji widać, jak Pałac głęboko łączy w sobie owe dwa nierozdzielne i charak­ terystyczne dla struktury pierwotnego przeżycia sacrum, przeciw­ stawne sobie uczucia grozy i fascynacji. Jak głęboką stanowi on, jeszcze jedną, jedność przeciwieństw: „coincidentia tremendum et fascinosum". Wspomniane wyżej „jasne" wartości Pałacu ściśle złączone są z ideologiczno-propagandową, oficjalną jego wymową, i na tym poziomie dopiero obserwować możemy grę owych prostych odwróceń i antytez. Piękno Pałacu, jego wysokość są tu przeciw­ stawione brzydocie „starej czynszówki" bądź ohydzie kapitalis­ tycznych wieżowców i drapaczy chmur. Z braku miejsca, tego ideologicznego wątku nie będę rozwijał poprzestając tylko na paru zaledwie syntetycznych przykładach. W tej propagandowo-ideologicznej wykładni budowa Pałacu wyznacza i ustanawia nowy czas, nową epokę, przeciwstawioną starej. Jak pisał w swoim wierszu Leszek Mech - „Kiedyś dzieje łączyły narodo­ wy, / Dat wachlarzem na łunach rozpiętym, / Albo w sercach pokoju spragnionych budził miłość anemiczny święty. / Dziś nie dzieje, nie skrzydlaci święci (...) Dziś lud ludowi / Dumnie wznosi (...) wywalczonej przyjaźni budowę./" Ten sam motyw nowych czasów i nowych jakości jakie niósł ze sobą Pałac znajdujemy w wierszu Adama Ważyka: Nie nasze były mury naszej architektury krwią zlepione pałace, te ubogiego prace, gotyk naszego trudu, renesans dzieło ludu, panom stawiany barok, pokraczny dom czynszowy, kupieckiej demokracji i obliczany na rok dom - widmo spekulacji, i styl wasz nieczłowieczy. z niezdarzonej przygody, bez serca i urody. A inaczej ze zwalisk rośnie, by wróść w socjalizm, dla świetlic i bibliotek nasz staromiejski gotyk, nasz renesans i barok, nasz monument surowy, nasz fronton koronkowy, jak spod igły hafciarek, inaczej nad nim błyska dachówka sercu bliska... Przeciwstawiano budowę i rośniecie nowego socjalistycznego Pałacu nie tylko zniszczeniom wojny, ale i upadkowi do jakiego prowadził kapitalizm. Trzeba pamiętać, podkreślał Edmund Goldzamt, że: 28 „Budowa PKiN rozpoczęła się w czasie, gdy narody Europy Zachodniej doświadczyły na sobie wszystkich 'dobrodziejstw' tzw. pomocy amerykańskiej, gdy po pięciu latach realizacji planu Marshalla, znają już wyniki tej pomocy: likwidację całych gałęzi przemysłu, dalszy i gwałtowny wzrost bezrobocia, pauperyzację mas, stagnację i marazm w budownictwie, likwidację niezależno­ ści gospodarczej i politycznej ich krajów." (por. E. Goldzamt, Wieżowce Radzieckie, Warszawa 1 953) Socjalistyczny, związany z „pokojowym budownictwem", po­ kojem, wolnością, życiem Pałac przeciwstawiony był kapitaliz­ mowi, imperializmowi, faszyzmowi, wojnie, zniszczeniom i śmie­ rci. Niech więc na koniec tego punktu wolno mi będzie przyto­ czyć jeszcze jeden wiersz Tadeusza Kubiaka, w którym znaj­ dujemy nie tylko ów wątek, ale chyba najtrafniejszą charakterys­ tykę Pałacu, wzbogacającą tak ubogie hierofanie roślinne i alu­ zyjne nawiązania do symbolicznego motywu drzewa życia w tra­ dycji związanej z Pałacem. To socjalizm buduje wbrew śmierci i zbrodni. To naród narodowi, człowiek człowiekowi daje to, co sam zdobył w noc październikową. Ogrodnik pracowity tak wręcza synowi wyhodowany po miczurinowsku owoc. Po stronie antymitu. Narośl..., i zgodziłbym się zapomnieć S u w o r o w a Przechodząc do świadectw i dokumentów składających się na negatywny mit Pałacu, nie sposób nie przywołać zapisków z dziennika Leopolda Tyrmanda. Ten pierwszy antagonista i zde­ cydowany opozycjonista, outsider tak wrażliwy i czuły na rytm życia społecznego Warszawy 1 lutego 1954 r. notuje: „Mróz bezlitosny i ludzie wędrują po Warszawie pocieszni i okutani, nawet najforemniejsza kobieta jest jak tobół. Mar­ tyrologia oczekiwania na środki komunikacji: podejrzewam, że zbrojne wystąpienie przeciw reżymowi, o ile kiedykolwiek na­ stąpi, zacznie się na tramwajowych przystankach w taką pogodę. (...) Prasa ocieka łojem służalstwa pisząc o wspaniałym 'darze Związku Radzieckiego dla Warszawy', nikomu niepotrzebnym drapaczu chmur. Gdyby chcieli naprawdę coś darować, przysłali­ by kilkaset wagonów tramwajowych. Lecz ich celem jest za­ znaczać się, nie obdarzać, w tym celu drapacz chmur jest jak ulał." Dziennik 1954, Warszawa 1989, s. 167) W chłodnej, architektonicznej interpretacji Tyrmanda jeszcze raz uwypuklają się nastroje grozy i fascynacji jakie łączy Pałac: „Jedni widzą w nim ruską pięść, inni jąkają się z zachwytu"; autor notuje także ludową próbę oswojenia (ośmieszenia) tego budzą­ cego grozę daru: „13 lutego Kolejny pokaz projektów na rozwiązanie urbanistyczne i architek­ toniczne placu Stalina, centrum przyszłej stolicy. Pośrodku wie­ żowiec, Pałac Kultury i Nauki - tak się wabi - dar Rosji dla Warszawy. Jedni w i d z ą w n i m ruską pięść, inni jąkają się z z a c h w y t u . Lud ochrzcił go 'Pekinem' - poza anagramem jest w tym podtekst: tak nazywano z uszczypliwym lekceważeniem wielką czynszówkę w przedwojennej Warszawie, na rogu Złotej i Żelaznej, siedlisko pokątnych domów rozpusty. Jak można się domyślać, od chwili, gdy ogłoszono jego budowę, należałem do najzaciętszych wrogów. Jako niedoszły fachowiec plwałem umiejętnie na gabaryt, anty warszawską skalę, pompierstwo stylu. Ale... (...) Dość z tym, że sowiecki drapacz chmur, wyciągnięty w stalowej konstrukcji, był jeszcze całkiem-całkiem, kawał bryły, gdyby go tak zostawiono i pokryto szkłem, mielibyśmy pociechę i zgodziłbym się zapomnieć Suworowa. Gdy później otrzymał okładzinę prefabrykowaną, w kolorze beżowego piasku, nie byłem zachwycony, ale całość elewacji, barwa i faktura, wy­ glądały dobrze, można było na nią przystać. Potem zaczęto doklejać: pseudo renesansowy hełm wieżowy, naszpikowany iglicą, ciastkowe attyki i zwieńczenia, motywy z Kazimierza nad Wisłą, portale, nasady. Groza s o c r e a l i z m u z m a t e r i a l i z o w a ł a się w s a m y m ś r o d k u miasta jak kwitnąca narośl na nosie pijaka. A teraz wokół ruskiego architektonicznego rozpasania projektuje się polski jarmark socrealistycznej wyobraźni." (tamże, s. 210) Nawet więc u tak chłodnego obserwatora i zdecydowanego krytyka, jakim jest autor Dziennika i Złego, dochodzą do głosu ambiwalentne, konkurujące ze sobą odczucia, wątpliwości, jakie niesie ze sobą Pałac. Mimo zdecydowanego sądu: �„ A gdzie narodowość tej architektury, dlaczego ma być ona właśnie polska, skoro jej elementy są równie na miejscu w Kadyksie co Helsinkach." (tamże, s. 215) - Mimo przekonania o szaleństwie pomysłu: „Myśl przewodnia socrealizmu w architekturze - że to, co się dziś buduje, ma dla dobra człowieka wyglądać tak jak to, co budowało się wczoraj, przedwczoraj i cztery wieki temu - nosi w sobie coś z niczym nie maskowanego obłędu." (tamże, s. 211) - nieobce są Tyrmandowi wahania czy Pałac nie wrośnie w tra­ dycję miasta: „Miasto to kumulacja. To, co się w nim prawidłowo starzeje, starzeje się ładnie. Brzydkie budynki po wiekach służby stają się nieodzownie piękne, zagęszcza się coś wokół, co zwykliśmy nazywać atmosferą, klimatem, nastrojem, stylem; gromadzą one warstwy zdarzeń i przeżyć, indywidualnych i zbiorowych, które z czasem mieszają wystrój i detal fasady z treściami istnienia w jedyne i niepowtarzalne pomniki i symbole. (...) Zaś stworzenie nowego, które ma wyglądać jak stare, skazane jest z góry na parodię i kicz (...) Być może, że za sto lat komunistyczna gigantomania, 'bliski każdemu człowiekowi' - jak oni to mówią - patos, blichtr fałszywego zdobnictwa, pstrokacizna wystroju, a zatem nowobogackość i trywialna rozrzutność spatynują się z czasem jak pseudogotyckie drapacze chmur z fin de siecle'owego Manhattanu. Na to będzie trzeba długo czekać, a po­ nadto wynik jest niepewny." (tamże, s. 212) Tym notatkom w Dzienniku, towarzyszy obraz Pałacu zawarty w Złym, gdzie Tyrmand, na przekór „ n o w e m u " centrum - „Dla­ czego cokół i ciężkość mają stać się emblematem i nastrojem Warszawy?" (Dziennik, s. 215) - podejmuje próbę remityzacji tej przestrzeni miasta, w której z chaosu zgliszcz i pobojowiska placu budowy nowego wieżowca powstaje największy plac w Europie. Nowy Pałac ożywia i pobudza żywą pamięć minionego miasta. Remityzacji tej poświęca uwagę cytowane już studium Marty Zielińskiej, dlatego poprzestańmy jedynie na odnotowaniu tej domowej, ewokującej przeszłość funkcji nowego, nie domowego Pałacu i jeszcze jedną jego ironiczną nazwę jaką umieścić można w onomastyce Pałacu, obok już znanego nam „kamertonu" -„paluszek". „Chodzić nie można po tym mieście. Kamieniołomy robiąze Stolicy. (...) Ale pole! Nie mówiąc już o tym paluszku (...) - potrzebne komu takie duże domy?" (L. Tyrmand, Zty, Warszawa 1965, s. 165; por. M. Zielińska, op. cit.) Igrzysko Szatana Pałac Kultury pojawia się nieraz w powieściach Kisielewskiego (Przygoda w Warszawie, Podróż w czasie - gdzie w wydaniu Iskier z 1989 r. widzimy go nawet na okładce, z czerwoną flagą przymalowaną doń jak do masztu), ale najpełniejszą jego interp­ retację znajdujemy w Cieniach w pieczarze. Pałac i rozciągający się wokół „olbrzymi, dziwaczny Plac Defilad", będący tu miejs­ cem spotkań pary kochanków, głównego bohatera Romana, pamiętającego miasto i świat sprzed zagłady, i Bluzeczki - należą­ cej już do nowej epoki, miejscem, gdzie („i to akurat, u stóp olbrzymiego trzydziestopiętrowego gmachu") „miłość przeszła w nienawiść", porównany jest do drzewa: „każda strona tego placu jest inna, bo pochodząca z innej warszawskiej epoki; Roman czytał w tej różnorodności historię, jak dzieje drzewa odczytuje się z przekroju jego narastających słojów, dla Bluzeczki lektura taka zgoła była niedostępna." (s. 123). Lecz obok tej mikrokosmicznej skali. Pałacu wpisanego w historię miłości, obok lokalnej historii miasta, Pałac i Plac odbijają w sobie jednocześnie i makrohistorię tego „skrawka ziemi niczyjej, gdzie granice, jeśli w ogóle jakieś były, to przesuwały się w tę lub w tamtą stronę, rozciągały się i kurczyły jakby je zrobiono z gumy. 'Ani tu Zachód ani Wschód'." (s. 134). Kisielewski jak nikt inny podejmuje historiozoficzną interpretację Pałacu. Dla budujących i kształtujących charakter tego miejsca nastrojów nieokreśloności i chaotyczności poszukuje swoistej logiki Chaosu: „ I tutaj właśnie ów pałac, mieszanina stylów, monstrum naiwnej monumentalności i niesmacznego w swej pozbawionej instynktu przesadzie zdobnictwa, zupełnie się dobrze sam bronił, ba! urastał do znaczenia i rangi symbolu. Wszak jeśli od 1939 roku dzieje się w tym mieście nie wiedzieć co, jeśli wyznaczyły sobie tu spotkanie wszystkie szaleństwa a także zwykłe bziki Wschodu i Zachodu, jeśli życie stało się ponad wszelką miarę dziwaczne i zamierza w tej dziwaczności trwać, coraz mocniej się w niej pod każdym względem gruntując, to czemuż na wyburzonym we wszystkie strony kilometrowym przestrzennym placu nie ma pośrodku panoszyć się właśnie NIE WIEDZIEĆ CO, symbol dziwactwa tak osobliwie zaczepionego o różne światy psychicz­ ne i chronologiczne, że nie sposób wyłożyć tego w słowach krótkich ani długich." (s. 181) Dla Romana jeszcze w większym stopniu niżdla bohaterów Z/ego Plac wokół Pałacu ewokuje pamięć miasta które uległo zagładzie, pobudza i prowadzi do coraz głębszych introspekcji: „Miejsce to, które znał co bądź od lat pięćdziesięciu, też odezwało się doń nagle dlatego, bo stało się azylem jego ukradkowych spacerów z Bluzeczką. (...) nie sposób dociec, kiedy to mówiła dawność, kiedy współczesność, i w ogóle która dawność, bo dawności było tu wiele, właśnie nawarstwionych i zgromadzo­ nych, poziomo i pionowo, wklęsło i wypukłe, w głąb i wzwyż, w czasie i w przestrzeni, gdyż Plac Defilad to zarazem rupieciarnia i synteza, nowe i stare, mieszanka przeszłości różnych rodzajów i dziwacznych propozycji teraźniejszości. Plątanina śladów i szyf­ rów a także podniebnej pustki po wyburzonych dzielnicach. Osobliwe to miejsce, ów największy plac w Europie, przy tym wcale nie docenione!" (s. 177) „Każda strona placu była inna, a inność ta narastała przez dziesięciolecia, zawierała w sobie dziwaczną i jedyną w swoim rodzaju historię miasta." (s. 208) W historiozoficznej perspektywie Kisiela Warszawa to miasto szczególne, niedoceniony środek świata, prawdziwe centrum. To w tej nieznanej (prowincjonalnej) Warszawie „Zawsze szybciej rozumiano okrutne i szalone dylematy świata niż rozumiał je sam świat, tu zawczasu rozszyfrowano Stalina, Hitlera i innych wielkich a okrutnych magików historii (...) świat zachodni nigdy nie pojął, że to w tym miejscu właśnie w War­ szawie, wszystko się z góry wie, toteż nigdy z tej wiedzy w porę nie skorzystał. A i teraz odbywała się tutaj historyczna komedia totalizmu, świat zaś brał ją na serio, myśląc, że to jakaś ludowa rewolucja. (...)." Dzięki omyłkom „własnym czy cudzym, świato­ wym, zdarzały się tu rzeczy jakich nie było nigdzie i nigdy. Warszawa wszakże samotnie a wbrew logice opierała się nieraz nawałom Wschodu i Zachodu (przedmurze obrotowe!) (...) strajkiem bezludnego milczenia powitała defiladę zwycięskich wojsk Hitlera, tutaj wymordowano najwięszą w historii ilość Żydów, tu bowiem stworzyli Niemcy straszliwie stłoczone, 600-tysięczne getto, tu jesienią 1944 walczono samotnie na dwa fronty: politycznie z Rosją, pierś w pierś zaś z przygłupimi, bijącymi się o swą pełniejszą klęskę Szkopami, tutaj po upadku Powstania, zdarzył się jedyny na świecie wypadek, że wszyscy mieszkańcy wypędzeni, wyszli poza rogatki a miasto pozostało samo sobie i swoim pożarom." (s. 209) „Cały nasz plac, jezdnie, chodniki - pisał Józef Sigalin - wszystko to jest zbudowane na 'płycie nagrobnej' ułożonej na fundamen­ tach dawnych piwnic, dawnych domów, zamieszkałych przez tysiące ludzi. To jest ta prawda, o której zapomnieć nam - star­ szym - nie sposób." (J. Sigalin, op. cit., s. 146) Ale świadomość tej prawdy nieobca jest i młodszym pokoleniom. Oto w ulotce-fanzinie współczesnej grupy rockowej z 1981 roku, ulotce opatrzonej graficznym motywem Pałacu, pisanej po an­ gielsku czytamy: „Wszyscy oni mieszkają w Warszawie, mieście lunatycznego surrealizmu, imperialnej wschodniej architektury, w umarłym mieście, w mieście - cmentarzu, w mieście zbudowanym na nowo, ale które nigdy nie powróciło do życia." Dla bohatera Cieni w pieczarze Pałac i ów dziwny Plac „ta czarnoksięska retorta", w której „szaleńczą sztuką historii zmie­ szano przeszłość, teraźniejszość i dawność" ożywiał pamięć i sprawiał, że „na tym dziwnym placu to co stare odzyskiwało młodość, za to nowe obnażało swą beznadziejną, nie twórczą starość". Pałac, który przegnał na drugą stronę Marszałkowskiej świat marzeń, i Plac, który wywiał zeń na zawsze świat starych kin, „Apollo" i „Stylowy", prawdziwych iluzjonów, z ich azylem międzynarodowych snów, sąsiadują tu właśnie w pamięci i wnęt­ rzu bohatera z obrazami Mae West, Joan Harlow, Franchot Tone, czy Gary Coopera, którzy „przebywali i grali dla wszystkich dostępni do oglądania za jedne pięćdziesiąt czy osiemdziesiąt groszy, jako dowód, że w ich świecie marzenia nie są ani kontrolowane ani reglamentowane". Pałac sąsiaduje i miesza się z obrazami niepozornych żydowskich sklepów, choć brudnych to bogatych w towar, z obrazem Soboru prawosławnego na Placu Saskim i zapamiętaną z dzieciństwa sceną jego burzenia - („gdy rozbierano, roztapiano ową lodową górę (...) grupa kilkudziesię­ ciu ludzi targała linę (...) zarzuconą na jedną z kopuł (...) Biedna 29 �cebula-tak słabo tkwiła w swoim siedzisku-czego nie można by rzec o dzisiejszej, marksistowskiej cerkwi Warszawy: ta jest nienaruszalna, nierozbieralna, stać będzie po wiek wieków i góro­ wać nad miastem" (- ów Pałac i Plac sąsiadują z bryłą kościoła Wszystkich Świętych na Grzybowie, kościoła który w czasie wojny znalazł się w zamkniętym murami getcie, z obrazami otchłannych bram i piwnicznych sklepów, gdzie „na podwórkach i drewnianych schodach, czai się, drzemie echo dawnych głosów, oddech pomordowanych, zapomnianych Żydów." Ów dziwny Plac staje się teraz dla bohatera „Krainą Błądzącej Miłości" („tak jak Hiszpania, która w imaginacji Don Kichota jawiła się jako kraina błędnych czy błądzących rycerzy") a z czasem, przyjmując nazwę od tytułu starego przedwojennego filmu. Karuzelą Udrę­ czeń. Nie ma drugiej takiej książki - chyba poza Małą Apokalipsą - w której nagromadzonoby tyle epitetów, inwektyw i szyder­ czych mocnych słów pod adresem Pałacu. W Cieniach w piecza­ rze Pałac Kultury jawi się jako „cukierniczo-biały, poszczerbiony stalaktytami ornamentów (...) wyrosły sztucznie, znikąd, poza życiem, poza ewolucją, rozwojem, normalnością", takież są dwa nic nie znaczące bezsensowne „pretensjonalne obeliski", które „sterczą" przed Pałacem „na cześć niewiadomego zwycięstwa", „całość ogromnie droga a mało użyteczna", „nowoczesność mniemana, czyli cud zbędny", „każda kolumna odznaczała się iście słoniową grubością", „po prostu 'ruska Grecja'", „straszny sen cukiernika, jak powszechnie kpiono w Warszawie", „świecą­ ca petersburska czyli leningradzka iglica" „Całość biała jak masło", „istne szaleństwo w dodatku bezpłatne dla wszystkich", „fontanny - przypominające feudalną igraszkę imitowaną przez północnych carów", „socjalistyczne opium dla ludu", „marksis­ towski kościół (cerkiew) Warszawy", „gigantyczna brzydota", „ N o w y Sobór", „Bezduszny moloch pożerający miasto, zasłania­ jący sobą pół nieba", „trzystumetrowy ratusz, jaskrawo po­ zbawiony stylu", „symbol wielkiej awantury", „rozmyślnie obo­ jętny, który przez wieki będzie krzyczeć z tego największego placu w Europie swym prostackim pomieszaniem, swą olbrzymią beztreściowością", „otoczony niszami z rzeźbami przedstawiającymi bohaterów pracy - (rzeczywiście trzeba być bohaterem, żeby tu pracować, mawiał pewien reakcjonista)", „rodyjski kolos na­ szych czasów", „czarodziejska budowla wzniesiona przez ma­ gów ze Wschodu, pomiędzy której szklanymi, więc na pozór niewidocznymi ścianami Polacy starzy i nowi obijać się będą po wiek wieków". W tych wykrzyknikach, mocnych słowach tak, jak w przekleństwach, czyż nie odbija się niejasno pole sacrum, a zarazem próba profanizacji, desakralizacji dla oswojenia przera­ żającego niewysłowionego elementu tremendum, próba prze­ ciwstawiająca się (ale i w ten sposób ujawnionej) jego demoni­ cznej mocy. Na drugim biegunie to oswajanie spotykało się z ośmieszaniem, z kwitnącą spontanicznie tradycją bardziej czy mniej szyderczych kawałów o Pałacu Kultury: „Mały ale gustow­ ny"; - „Dawny dworzec kolei Warszawsko-Wiedeńskiej w stanie erekcji" (por. Z. Raszewski, Wstęp do teorii kawału, „Pol. Szt. Lud." nr 2/1990); „architektura mało-polska", „Gdzie jest naj­ piękniejsze miejsce w Warszawie? - Na 30 piętrze Pałacu Kultury - Dlaczego? - Bo nie widać z niego Pałacu Kultury". Śpiewano też na melodię hymnu narodowego „Co nam obca przemoc dała, nocą rozbierzemy". Charakterystyczne przy tym, że u tak krytycznie nastawionego autora znajdujemy i przeciwne świadectwa pozytywnych prze­ żyć, ba, nawet swoistego piękna, osłaniającego ambiwalencję Pałacu i nagromadzonych w nim nastrojów; świadectwa oswaja­ nia Pałacu, jego wrastania w miasto: „nikogo już nie razi, wycieczki go lubią, panorama z najwyższego piętra jest przepięk­ na, parterowe sale przestrzenne i reprezentacyjnie wygodne (...) o ile na wyższych piętrach wszystko było źle pomyślane i byle jakie, to parterowe sale odznaczały się reprezentatywnym maje­ statem i znakomitą akustyką", okazuje się zresztą, że „ogromna naiwność samego pomysłu odbiera mu na pozór wszelką demoniczność, pozwala się z nim spoufalić na co dzień". To w końcu tu bohaterowie znajdują swój azyl, Pałac otaczają „zielone idyllicz­ 30 ne aleje (...) czemuż by więc Roman nie miał pijać piwa w kiosku na ulubionej, przewianej wiatrem i wygrzanej słońcem Zachod­ niej Stronie" - „co jest częścią pejzażu - nie może być brzydkie, musi odnaleźć swe utajone piękno", - „Takim oto zabiegiem psychicznym łączącym rozsądek z wyobraźnią usuwał sobie Roman z Placu Defilad ów nieszczęsny pałac, z którego schodów, balustrad, wykuszów i kolumnowych pawilonów przyjemnie zresztą acz bezinteresownie korzystał." Znajdujemy więc u Kisie­ lewskiego potwierdzenie znanego nam już zjawiska, charakterys­ tycznej dla wielu Warszawiaków praktyki „mrużenia oczu", niezauważenia Pałacu - „Jakżesz inaczej było z bliska - plac bez pałacu pozostawał oto osobliwie piękny (...) plac realny ale i zmieniony przez pracę wyobraźni". To samo zjawisko niezauwa­ żenia Pałacu odnotowuje skrupulatnie, cytowana tu wielokrotnie Marta Zielińska, która naliczyła tylko sześć razy odnotowany Pałac u pisarza tak mocno związanego z Warszawą, u Mirona Białoszewskiego „(...) we wszystkich pisanych prozą książkach Białoszewskiego Pałac wraz z placem pojawiają się sześciokrotnie. W tym trzy razy mimochodem: przy okazji zaćmienia słońca, przy wsiadaniu do autobusu z placu i przy opisie nieba, które akurat w stronie Pałacu przybrało interesujący kolor. Trzy razy natomiast są to wzmianki ale znaczące. W zasadzie wszystko w nich jest, cała kwintesencja Pałacu. Po raz pierwszy trafiamy nań przy opisie soboty na Marszałkowskiej '(...) pan Bóg odpoczywa na niebie, Matka Boska suszy pieluchy na Pałacu Kultury...'."-„Niby nic a ile treści - komentuje Zielińska - Zwykłe białe chmurki w pobliżu iglicy a kojarzą się na domowo, wprawdzie dom przyduży, pasuje dla Matki Boskiej." ( M . Zielińska op. cit., s. 126) (Dwa pozostałe znaczące obrazy to Pałac we śnie - „Tadzio tam lata wokół iglicy z Anią i jeszcze kimś", oraz w zmiance o pożarach w Warszawie - „Cedet, most. Co następne? „Pałac Kultury"!) Oto więc jeszcze raz Pałac rozpatrywany na tle symbolizmu środka jawi się w sposób szczególny, mocny, trwały, zaznaczają­ cy się - trudno go nie widzieć, ale i niezauważany, ów dziwny środek wokół którego tworzy się nie Ład i Kosmos, ale Chaos, czy mówiąc ściślej Ład i Kosmos, który jest Chaosem: „bo stanowił przecież organiczny składnik miasta, owej War­ szawy tranzytowej dla wojsk czerwonych między Moskwą a Ber­ linem. Żyje się tu na wulkanie, w przejściu, w przededniu, nie można istnieć poza historią, Plac Defilad był tego Dowodem, zawiły bezstylowy, przemieszany wygwizdów, otwarty na cztery strony świata, nie osłonięty od huku pociągów i ciężarówek, od owego ruchu groźnie chaotycznego, na pozór miejskiego, lecz mającego w sobie coś przyrodniczego, żywiołowego (...) A może zaakcentowana tak dobitnie obcość placu jest rezultatem chaotycznego zlepienia tutaj przez kogoś (czy raczej przez nikogo, przez zbieg przypadków 'losowych', jak mówiono w pra­ cowniczej Warszawie), owocem bezstylowego, sklejenia tu na chybił, trafił różnych elementów przeszłości i teraźniejszości, stającego się dziwacznie monumentalnym punktem odniesienia dla zbiorowych przeczuć, hipotez i lęków na temat przyszłości? " (S. Kisielewski, Cienie w pieczarze, s. 221, 223) Axis Mundi, Dolina Jozefata, Golgota „Tak jak nie ma Wyspiańskiego bez Wawelu, tak nie ma Konwic­ kiego bez Pałacu Kultury - pisała Marta Fik [por. J. Lerska ( M . Fik), Bardzo mala apokalipsa, „Kultura niezależna", kwiecień 1 990, nr 60, s. 53]. „Jest także pisarz, którego Pałac hipnotyzuje niczym bazyliszek" - to też o Tadeuszu Konwickim (por. M. Zielińska op. cit, s. 126). Pałac Kultury pojawia się w ostatnim filmie Konwickiego - w Lawie, która jest przeniesieniem Mic­ kiewiczowskich Dziadów na ekran. Pałac widać z celi Konrada, pojawia się także za plecami Anioła (Grażyna Szapołowska), który idzie pośród tłumu przechodniów głównym pasażem koło domów towarowych Centrum, po „drugiej" stronie Marszałkow­ skiej. Zdaję sobie sprawę, że wobec istnienia rozmaitych perspektyw interpretacyjnych zarysowanych przez licznych badaczy pisarst­ wa Konwickiego - takich choćby jak Maria Janion, Jan Walc, Tadeusz Lubelski, Marta Zielińska, Anna Sobolewska-mówienie 0 Pałacu Kultury, tak samo jak o każdym innym wątku tej twórczości, bez możliwości bardziej wnikliwego uwzględniania jego wewnątrztekstowych odniesień i jego miejsca w całokształ­ cie tej twórczości musi siłą rzeczy prowadzić do niepełnego obrazu. Ale nawet w tym niepełnym obrazie i ograniczonym ujęciu do interesującej nas tu problematyki symbolizmu centrum. Pałac nadal mieni się wielością znaczeń. Pośród ich zmienności 1 ewolucji, jaką możemy śledzić od Wniebowstąpienia począw­ szy, poprzez Jak daleko stąd, jak blisko. Małą Apokalipsę aż po �Rzekę podziemną, podziemne ptaki, w sposób najbardziej wyraź­ ny i ewidentny dochodzą do głosu u Konwickiego właśnie klasyczne struktury tejże symboliki środka. Wielokrotnie podkreś­ lano oniryczny czy wręcz magiczny wymiar i nastrój pisarstwa Konwickiego i jego jednoczesne zanurzenie w konkrecie współ­ czesnej codzienności, jego wrażliwość na ów konkret i słuch absolutny wyczuwający puls i rytm dnia powszedniego. Twór­ czość autora Sennika współczesnego, która łączy w sobie i splata dwa nurty i dwa wymiary pisania: absolutny realizm z oniryzmem i magicznością, sprawia, że możemy widzieć w niej wręcz przykład i odbicie owej Łotmanowskiej zasady rządzącej niekiedy napięciem pomiędzy planem wyrażenia a planem treści w sym­ bolu, owej sytuacji gdy „pierwszy przynależy do świeckiej, otwartej i ukazywanej sfery kultury, zaś drugi do sakralnej, ezoterycznej tajemnej" (por. J. Łotman, Symbol... op. cit., s. 1 52). Świecka, profaniczna, powszednia codzienność realistycznie odmalowanej współczesności podszyta u Konwickiego w prze­ dziwny sposób sacrum, nic nie traci ze swego sakralnego i kosmicznego wymiaru. Nie inaczej jest w przypadku Pałacu Kultury. Wspomniana dwoistość tak wielokrotnie odnotowywa­ na przez interpretatorów i egzegetów Konwickiego stanowi wciąż o trudnościach z „klasyfikacją" tej twórczości. Pisarz ubolewał częstokroć nad redukowaniem jej do czysto politycz­ nego wymiaru: „Nie można patrzeć na literaturę wyłącznie przez pryzmat chwili politycznej. Uważam, że w moich książkach można odnaleźć bardziej trwałe, uniwersalniejsze warstwy", (por. M. Fik, op. cit., s. 53; por. także, Stanisław Nowicki, Pól wieku czyśćca. Rozmowy z Tadeuszem Konwickim, Londyn 1986). Z drugiej zaś strony dystansował się zdecydowanie wobec prób zamknięcia jego twórczości w formule „magicznego realiz­ m u " - [„To mi pachnie Marquezem i Południową Ameryką, której nie rozumiem, której nie trawię i która jest mi obca. Jestem ,katolickim protestantem' i wszystko jest dla mnie prawdziwe i namacalne." - por. S. Nowicki, op. cit., s. 101]. Dlatego śledząc obecność struktur symboliki centrum powin­ niśmy pamiętać wciąż o tym wymykającym się klasyfikacjom charakterze tej literatury, o janusowym niemal obliczu. A jedno­ cześnie pamiętać i o tym oryginalnym świadectwie czasu, świa­ dectwie współczesności jaką zawiera twórczość Konwickiego - (myślę tu o wspomnianych utworach od Wniebowstąpienia po Rzekę podziemną) - którą by można nazwać, analogicznie do swoistości, przed chwilą odrzuconego, „magicznego realizmu", jakimś specyficznym realizmem - H i p e r P R L r e a l i z m e m , a ściś­ lej, nie tylko dla łatwiejszej wymowy, ale i dla uchwycenia sensu opisywanej rzeczywistości PRL - H i p e r P R L s u r r e a l i z m e m . We wszystkich tych utworach Pałac pojawia się w otoczce święta, w czasie niezwykłym, w czasie szczególnego napięcia, czasie o eschatologicznym wymiarze i nastroju, który dla wszyst­ kich bohaterów jest jednocześnie czasem - obrzędem przejścia. We Wniebowstąpieniujesttozdesakralizowaneświęto (oficjalne Dożynki) i czas niepokoju wywołanego nowym kryzysem świa­ towym - „ w sklepach towaru zabrakło już po południu", wojsko postawione jest w stan gotowości bojowej - „coś wisi w powiet­ rzu", „może już baleron z atomem spuścili"; przez miasto przeta­ czają się korowody przebranych w ludowe stroje „fałszywych chłopów" - „Wielka grupa Krakowiaków i Kaszubów ciągnęła główną aleją, w chrapliwych glissandach harmonii. Wielu z nich miało utyte, blade twarze miejskich gryzipiórków. Dziwiło mnie trochę, że nie wstydzą się tej maskarady." (T. Konwicki, Wniebo­ wstąpienie, Warszawa 1967, s. 13, dalej podaję strony wg. tego wydania). Główny bohater budzący się pod mostem z krwawiącą dziurą w głowie, znajduje się w stanie amnezji, utracił pamięć, nawet nie pamięta swego imienia, później nazwany zostanie przez swych przygodnie poznanych przyjaciół Charonem, pierw­ sze co widzi to „ d w u Kurpiów albo Rybaków" plujących w dół ponad zardzewiałą balustradą. Pałac Kultury jest punktem orien­ tacyjnym, miejscem, przy którym bohater umawia się z nie­ znajomą dziewczyną, przebraną za Łowiczankę - Opoczniankę?, miejscem wokół którego toczy się cała akcja, niemal głównym bohaterem tej opowieści. We Wniebowstąpieniu - (co literalnie oddaje tytuł niemieckiego przekładu - „Auf der Spitze des Kulturpalastes") Pałac Kultury jest punktem centralnym, osią świata, środkiem świata umożliwiającym łączność i przejście pomiędzy trzema poziomami rzeczywistości: podziemia - ziemia - niebo; „Nad nimi wisiała konstelacja krwawych świateł z wieży pałacu. Jeszcze wyżej były już tylko gwiazdy, otchłań zimnych ogni, blask nieznanego, wiecznego obozowiska." (s. 54). Góru­ jąca nad miastem „piramida", czy widoczna z daleka - niczym kosmiczne drzewo-„czerwona choinka Pałacu Kultury" jest osią wokół której krążą duchy i zmarli. Skarżył się pisarz, że oprócz tkanki politycznej „jakoś nikt nie zauważył, że akcja tego utworu dzieje się pośród nieboszczyków" (por. S. Nowicki, op. cit., s. 101). Tu przy tej osi, w tym środku świata znajduje się przejście i wejście w głąb podziemnego interna. Tu rozpoczyna się podróż do piekieł, owych niejasnych co do statusu ontologicznego, bohaterów (widm, duchów, zmarłych, wampirów, jak ów główny bohater spośród wielu swych życiorysów potencjalny pisarz? żywiący się krwią cudzego życia, wysysający z rzeczywistości co się tylko da): „Za nami rósł potworny dygot ścian i wyglądało to jak trzęsienie ziemi. Pan Lilek szarpnął coś, co odezwało się niczym żeliwna pokrywa grobowca. Ruszyliśmy w duszną ciem­ ność..." (s. 40). Wejście do tych labiryntowych podziemi Pałacu jest podobne do niszy grobowej w klasztornych podziemiach. Podróży w zaświaty, w krainę śmierci, zstępowaniu do podziemi, i wstępowaniu w niebo po tej osi wertykalnej Pałacu Kultury towarzyszy wędrówka jaką bohaterowie odbywają w płaszczyź­ nie horyzontalnej miasta po wspomnianej osi wschód-zachód, zstąpienie w inferno warszawskich knajp, podróż za Wisłę wyznaczona trasą: Most Poniatowskiego - cmentarz św. Win­ centego na Bródnie - Most dwupoziomowy - z powrotem przez Krakowskie Przedmieście do Pałacu Kultury, towarzyszą temu czuwanie przy trumnie zmarłego, pobyt w melinie, noc w komisa­ riacie. Z rozbudowywanym przez Konwickiego we Wniebo­ wstąpieniu wątkiem labiryntowym ściśle spleciony jest wątek zaduszny, sepulkralny. Schodzący w podziemia Pałacu, brnący w ciemnościach bohater szuka punktu oparcia, wyciąga rąkę chcąc dotknąć ściany: „Szkoda fatygi. - powiedział - Idziemy w takiej wielkiej rurze. - Co to za rura? - Bóg raczy wiedzieć. Nawet ci, co budowali, nie mieli pojęcia. Wiesz, Misiu, jak to jest. Jedni wykopali rów, drudzy przywieźli budulec, inni wybetono­ wali i przykryli ziemią, a projektant gdzieś zniknął, przepadł jak kamień w wodzie, czyli jak indywidualna jednostka w masie zbiorowości. Tylko sam nieboszczyk pewnie coś wiedział i koja­ rzył. - Jaki nieboszczyk? W tej ogromnej ciszy odezwało się coś daleko jak stłumione wichurą dzwony. - No, Józef Wissarionowicz. Z jego czasów to przejście. Wszyscy już zapomnieli, bo na planach miejskich nie ma tego szczegółu." (s. 40). Konwicki wpisuje we Wniebowstąpieniu (rozbudowywany potem w Malej Apokalipsie i Rzece podziemnej) żywy w folklorze i tradycji powojennej Warszawy wątek o podziemnych korytarzach i połą­ czeniach pomiędzy gmachem Komitetu Centralnego a Pałacem Kultury, systemie schronów atomowych. (Jak dalece osadzony w rzeczywistości to wątek a nie jedynie temat folklorystycznej tradycji legend i opowieści należących do tła symbolizmu środka świata, pokazały dramatyczne wydarzenia rumuńskie związane z rewolucją 89 roku odsłaniające istnienie w śródmieściu Bukare­ sztu całego systemu podziemnego miasta. Także i u nas o ist­ nieniu podziemnych pomieszczeń pod Trybuną Rządową na Placu Defilad zaczęto pisać dopiero w 89 roku, proponując założenie tam kawiarni, do tego czasu temat ten był objęty ścisłą tajemnicą i zapisem cenzury. „Przerwę Panu, bo chciałbym powiedzieć - wyznawał pisarz - że moją tragedią jest fakt, że jestem po prostu realistą. Po ukazaniu się Malej Apokalipsy przez osiem miesięcy poprawiano przejście z „ M e l o d i i " (przedtem „Paradis") do КС. Wszystko było rozkopane. Kiedy zaś wy­ drukowano Wniebowstąpienie, zadzwonił do mnie jakiś człowiek - podejrzewam, że z władz bezpieczeństwa, i podszywając się pod polonistę chciał się dowiedzieć, czy posiadam plan podziemi Pałacu Kultury. A zatem w moim emocjonaliźmie jest jakieś racjonalne jądro. (...) W tym, co piszę jest coś realnego i praw­ dziwego. Opisuję Warszawę taką jaka jest w rzeczywistości. Jest to miasto ulic donikąd, miasto-kaleka, pełne nor, przejść i melin, w których siedzą pijacy i narkomani. Pod moim domem znajduje się piętnaście pięter atomowego schronu. A Pan powiada, że to abstrakcyjna wizja labiryntu." por. S. Nowicki, op. cit., s. 142). Brnący w ciemności pałacowych podziemi bohaterowie dociera­ ją do pomieszczeń ni to sanktuarium, ni to rupieciarni od­ chodzącej w niepamięć epoki i czasu opisywanego w dzien­ nikach Tyrmanda: „Znaleźliśmy się w pomieszczeniu wysokim niczym kościół i pozbawionym okien. Stały tu stare drabiny, wiadry, połamane transparenty, jakieś płótna rozpięte na blejtramach odwróconych do ścian. Lilek otworzył białe drzwi i zoba­ czyłem ogromny, wspaniały ustęp. (...) Ustęp, pełen wymyślnych kolumn i prawie barokowych sztukaterii, był zapuszczony. Na misie umywalki zobaczyłem grubą warstwę czarnego kurzu." (s. 41). W końcowej sekwencji Wniebowstąpienia, bohater po wszystkich przejściach i przygodach, po pracy w chłodni, przypo­ minającej kostnicę, gdzie dźwigał ogromne połcie mięsa; po wizycie w kościele z paczką otrzymanych za pracę bydlęcych serc; po niemal rytualnej oczyszczającej kąpieli w fontannie obok Pałacu, tuż przed świtem, wjeżdża na ostatnie piętro, gdzie zgromadziły się już wszystkie duchy, widma i zmarli spotkani tej nocy. Pałac znów odsłania swój ukryty, niejasny, sakralny chara­ kter i nastrój: „Misiu odchodzisz przez czyściec. Jutro zobaczysz Boga... Nie wiem dlaczego poszedłem do hallu, gdzie stały ogromne postaci z kamienia (...) Trzy jasne kabiny wind szyb­ kobieżnych zapraszały jak katedralne konfesjonały." (s. 233, 235). Rozciągająca się przestrzeń wokół tej osi kosmicznej Pałacu, wokół tego niejasnego środka świata, postarzałego i zniszczonego upływem czasu obelisku - „na którym czerniły się mosiężne nazwy odległych stolic. Wielu liter brakowało. Tylko liczby kilometrów dzielących nas od tych miast, zostały nie naruszone. Zbieracze uszanowali spiżowe cyfry." - jest miejscem rozrachunku i Sądu Ostatecznego. - „Plac przypominał dolinę 31 �Jozefata. Dziwne światło bardzo gęste i bursztynowego koloru, oblewało cokół pałacu." Zarysowana we Wniebowstąpieniu struktura Pałacu jako środ­ ka świata, rozwijana jest w kolejnych powieściach i zbliżeniach Konwickiego. Pałac zmienia się, jego obraz jest dynamiczny, ale zasadniczy trzon tej struktury pozostaje niezmienny. Zadziwiająca budowla, ileż budząca skojarzeń, Charon, duchy poszukujące przejścia na tamtą stronę: „Musimy wrócić. - Dokąd wrócić. - Jak to: dokąd wrócić. Wrócić tam czy tam?" Marta Zielińska od­ czytuje ją w tradycji romantycznej: „Krąży wokół niej duch przed odlotem w nieznane, to jest stacja pomiędzy tym i tamtym światem, jakby karykatura kaplicy, gdzie Guślarz odprawiał swoje rytuały. I chciałyby się te duchy stamtąd wyrwać i nie mogą. Pałac występuje tu w roli zupełnie nieprzewidzianej przez jego budow­ niczych: skrzyżowanie potwora ludojada z nawiedzonym gotyc­ kim zamczyskiem." Odczytywany w świetle rytuału inicjacyjnego przez Annę Sobolewską Pałac - owa „groteskowa oś świata" jawi się jako miejsce wtajemniczenia w śmierć i cierpienie, miejsce niepełnej inicjacji, gdzie „transcendencja jest tandetna, dziurawa jak cała rzeczywistość PRL-u. Ta rzeczywistość nie daje się zbawić w żaden sposób" (W. Sobolewska, Współczesna powieść inic­ jacyjna: Tadeusz Konwicki, Hugh Walpole, Tarjei Vesas, „Twór­ czość" 1991 w druku). Ale nawet w tym odczytaniu i w tej rzeczywistości jak pisze Anna Sobolewska „Obrazy z kręgu profanum w tajemniczy sposób ocierają się o sacrum, zdradzają ukrytą moc oczyszczającą." W Malej Apokalipsie sypiący się Pałac mało powiedzieć zdesakralzowany, lżony na każdej niemal stronie: „pomnik pychy, statua niewolności, kamienny tort prze­ strogi, budząca niegdyś strach, nienawiść i magiczną zgrozę, ów kosmiczny barak, postawiony na sztorc, zżarty przez grzyb i pleśń stary szalet zapomniany na środkowo-europejskim rozdrożu, straszny kurhan, uroczysko," staje sią ołtarzem ofiarnym, miejs­ cem samospalenia: „Przede mną szli tą samą ścieżką na stos buddyjscy mnisi, pewien Czech, jacyś Litwini. Przede mną szli tą rozżarzoną stecką ludzie różnych ras, religii." - Staje się Golgotą: - „ M a m ochotę, straszną chętkę, żeby skusić los. Aż mi jakieś ciarki idą po plecach. I potem zaraz się spotkamy, dobrze? Będę czekał na pana jakieś pięćdziesiąt kilometrów dokładnie ponad szpicem Pałacu Kultury, tam, gdzie kończy się definitywnie nasza atmosfera, nasza miła ziemskość. Ale pan tego nie zrobi, bo dwa tysiące lat temu pewien Aramejczyk powiedział do swoich okrutnych współczesnych: .Miast zabijać na ofiarę jagnię, sąsiada albo swojego brata, złóż ofiarę z samego siebie'. We mnie jest siedem atomów Antychrysta ale w panu co najmniej siedem­ dziesiąt siedem." - Wyjął z mojej ręki cegłę, zważył ją na dłoni. - Zabiorę sobie na pamiątkę (...) Może pan głodny, mam dwie kostki cukru. - Co ty bredzisz? - Powinienem otrzeć chustą pana twarz. Ale nie mam chusty. - To była ostatnia stacja naszej męki? -Tak, przed nami ołtarz ofiarny- Pokazał ręką bielejący w zadym­ ce wysoki do nieba ikonostas Pałacu." W Rzece podziemnej obraz Pałacu-Golgoty pojawia się na krótko przed samobójstwem jakie „przy pomocy naturalnej śmierci" popełni Siódmy: „Wielki Plac otworzył się przed nim. W środku stał ten sławny Pałac, pamiątka po Józefie Wissarionowiczu. Stał prawie do połowy zanurzony w chmurach, a właściwie w jednej wielkiej chmurze... Siódmy poczuł nagle bezsensowną ulgę. Ta ogromna ilość powietrza, wolnej przestrzeni, szarego nieba, które przed wieczorem pęknie nad horyzontem, pokazując czerwoną łunę i czarne strzępiaste obłoki zatrzymane w dzikim pędzie, jakie stały wtedy nad horyzontem, gdy krzyżowano Chrystusa. PRZYPISY 1 Ze w z g l ę d u na brak miejsca nie zamieszczam pełnej bibliografii, którą udało mi się ustalić podczas kwerend, umieszczam informacje biblio­ graficzne w y k o r z y s t a n y c h źródeł w tekście. W tym miejscu chciałbym bardzo serdecznie podziękować p. Hannie Szczubełek, która udostępniła mi materiały znajdujące się w Dyrekcji Administracyjnej Pałacu i umoż­ liwiła kilkudniową pracę w jej biurze. Korzystając z Kroniki prowadzonej przez Panią Hannę Szczubełek mogłem dotrzeć podczas dalszych kwerend do mniej z n a n y c h źródeł, (por. przypis. 2 2 ) W y m i e n i ć tu trzeba przede wszystkim film Tadeusza K o n w i c k i e g o - Jak daleko stąd, jak blisko. Pałac pojawia się też w Lawie; niemałą rolę odgrywa w Wielkiej majówce, reż. Krzysztofa Rogulskiego (por. Bożena S y c ó w n a , Raj odnaleziony, (w:) Film i kontekst, W a r s z a w a 1 9 8 8 s . 5 5 - 8 3 ) ; por. także film Labirynt reż. Andrzej S . Kałuszko ( „ F i l m o w y S e r w i s P r a s o w y " 1-31 X I I . 1 9 8 8 ) ; w filmie Piotra Łazarkiewicza Soc powstałym na marginesie w y s t a w y sztuki socrealistycznej, znajduje się s c e n a z z a ­ s t o s o w a n i e m efektów specjalnych przedstawiająca w y s a d z a n i e Pałacu Kultury w powietrze - „Wielka radość dla o c z u " - jak pisał Tadeusz S z y m a (por. „Tygodnik P o w s z e c h n y " nr 2 2 , 2 8 . 0 5 . 8 9 г.). Por. np. m a l o w a n e spray'em przy użyciu szablonu graffiti przed­ stawiające nogę obutą w duży „ p u n k o w s k i " but, kopiącą Pałac Kultury, które dostrzegłem na murach kina „ I l u z j o n " w październiku 1 9 9 0 г., i jako emblemat oraz motyw graficzny na fanzinie zespołu „Brygada Kryzys" Nr 0, W a r s z a w a , sierpień 1981 - tę ostatnią informację zawdzięczam panu Ryszardowi Ciarce. Por. Dom we współczesnej Polsce. Szkice, pod red. Andrzeja Sicińskiego i Piotra Łukasiewicza, (w druku) - jest to o w o c długoletniego programu badań i konwersatorium, p r o w a d z o n y c h przez wyż. w y m . w Instytucie Filozofii i Socjologii P A N , praca zawiera m.in. Andrzej Siciński, O idei domu i jego roli w Polsce; A n n a Zadrożyńska, Ludzie i przestrzeń domowa. Przyczynek do antropologiischronienia; J a n Prokop, Dom polski; Piotr Łukasiewicz, Dom jako społeczne minimum. Spojrzenie na okres okupacji niemieckiej w Polsce; Michał Boni, Funkcje życia domowo-rodzinnego w doktrynie komunistów polskich (1945-1950); Danuta M a r k o w s k a , Dom - twierdza tożsamości; por. także materiały z I międzynarodowej Konferencji „ H o m e : Its Contemporary Material, Social and Value A s p e c t s " , Z a b o r ó w , Poland 1 1 - 1 3 , October 1 9 9 0 zorganizowanej przez A. Sicińskiego i P. Łukasiewicza, znajdujące się w Zakładzie Badań nad Stylami Życia IFiS P A N . 2 3 4 s Witold Rybczyński, Home. A Short History of an Idea, Viking Penguin Inc., N e w York 1 9 8 6 . Początkowo Rybczyński zamierzał w y b u d o w a ć jedynie hangar na łódź, potem, żeby móc na tym miejscu pracy zanocować, trzeba było zrobić jakieś legowisko, postawić łóżko, potem zaaranżować kuchnię, pomiesz­ czenie do pracy itd. w ten sposób zamiast hangaru w y b u d o w a ł dom, ten proces s t o p n i o w e g o przyrastania i w z n o s z e n i a domu stał się źródłem medytacji, refleksji a potem podjętych studiów nad ideą d o m u . 6 7 Clifford Geertz, Być tam, pisać tu, „Ameryka ", Zima 1 9 8 9 , s. 6 0 " J a m e s Clifford, The Predicament of Culture. Twentieh-Century Eth­ nography, Literature and Art. Harvard University Press, Cambridge, Mass. and L o n d o n 1 9 8 8 Tamże, s . 9, 1 3 - 1 4 J a d w i g a Siemaszko, Barbara Fatyga, Po co jechać na Trobriandy, „Pol. Szt. L u d . " 1 9 8 9 nr 3, s s . 1 7 7 - 1 8 1 Clifford Geertz, op. cit. s. 6 2 J a c e k Olędzki, „Skuś baba na dziada". Przyczynek do powinności przemyśleń perypatetycznych. „ P o l . Szt. L u d . " 1 9 8 7 nr 1-4, s s . 1 4 2 - 1 4 9 9 1 0 1 1 1 2 32 1 3 Tamże s. 1 4 2 Clifford Geertz, op. cit. s . 6 3 O tym w y w o d z ą c y m się od Dilthay'a rozróżnieniu pomiędzy rozumie­ niem a wyjaśnianiem por. J a m e s Clifford, op. cit. s . 2 2 , s . 36 i п., gdzie autor przyjmując ogólne s t a n o w i s k o , że etnografia jest sztuką interpretacji, „procesem interpretacji a nie wyjaśnieniem", przedstawia toczącą się w e współczesnej antropologii dyskusję nad tym zagadnieniem; por. także o tym rozróżnieniu w : Gerardus van der L e e u w , Sacred and profane Beauty. The Holy in Art., L o n d o n 1 9 6 3 s s . 5 - 6 ; tegoż. Fenomenologia religii. W a r s z a w a 1 9 7 8 , s s . 7 1 7 - 7 1 9 ; por. także uwagi J . Łotmana o symbolizującej i desymbolizującej lekturze tekstów: „pierwsza pozwala czytać jako symbole teksty bądź odłamki tekstów, które w s w o i m natural­ nym kontekście nie były obliczone na tego rodzaju odbiór. Druga prze­ kształca symbole w zwykłe komunikaty." J . Ł o t m a n , Symbol w systemie kultury, „ P o l . Szt. L u d . " 1 9 8 8 nr 3, s . 1 5 2 Stanisław C i c h o w i c z , Skąd ten kanon?, „ P o l . Szt. L u d . " 1 9 9 0 nr 1, s. 50 Por. M. Eliade, Doświadczenie Labiryntu, „ P o l . Szt. L u d . " 1 9 8 8 nr 3 Por. M. Eliade, Sacrum, mit, historia, W a r s z a w a 1 9 7 0 ; tegoż Traktat o historii religii. W a r s z a w a 1 9 6 6 , s s . 3 6 1 - 3 7 9 M. Eliade, Sacrum... op. cit. s . 7 8 O polisemantyczności i wielowymiarowości symbolu por. „ P o l . Szt. L u d . " 1 9 8 8 nr 3, tamże bogata literatura. J . Ł o t m a n , Symbol w systemie kultury, „ P o l . Szt. L u d . " 1 9 8 8 nr 3 s s . 151-1 54 Obok kwerendy prasowej, korzystałem z Kroniki Pałacu opracowanej przez Panią Hannę Szczubełek i stanowiących aneks d o Kroniki, zbioru korespondencji nietypowej i zbioru wierszy, nie w e wszystkich przypad­ kach udało się ustalić lokalizację w y d a n i a poszczególnych u t w o r ó w . T a m gdzie brak ściślejszego oprać, bibliograficznego oznacza to, że pochodzą właśnie z tych zbiorów. Clifford Geertz, op. cit. s . 6 2 Sytuację jeszcze bardziej komplikuje ostatnia filozoficzna w y p o w i e d ź byłego premiera P R L , na bankiecie w hotelu „Hollyday I n n " z okazji promocji książki byłego I sekretarza P Z P R Edwarda Gierka. Cytuję za przekazem TV: „Czasem rzeczywistość staje się fikcją, a fikcja rzeczywis­ tością". O polu symboliki axis mundi por. M. Eliade, Brancusiimitologia, „Pol. Szt. L u d . " 1 9 8 8 nr 3, s s . 1 8 1 - 2 W porównaniu tym odzwierciedlać się może europejskość i większa wrażliwość R u d n i e w a odbiegająca od pozostałych członków radzieckiego zespołu: „... ci ludzie pierwszy raz byli na Zachodzie! J e d y n i e stary R u d n i e w był już w młodości w W a r s z a w i e , w 1 9 1 3 roku. Wspominał to." (por. J . Sigalin, W a r s z a w a . . . op. cit. t. 2 s . 4 2 8 ) . Marta Zielińska, Największy Plac w Europie. „Kronika W a r s z a w y " , nr 4 / 1 9 8 9 O znaczeniu tego obrazu w twórczości filmowej T. Konwickiego, szczegółowszą analizę filmu, na tle motywu domu w filmie polskim przedstawiam na innym miejscu (por. Z. Benedyktowicz, Przestrzenie Pamięci w. Film i kontekst. W a r s z a w a 1 9 8 8 s s . 1 5 1 - 2 0 3 ) Por. scenariusz Jak daleko stąd jak blisko w : T. Konwicki, Ostatni dzień lata. Scenariusze filmowe. W a r s z a w a 1 9 7 3 : „ N i e w i e m dlaczego zapamiętałem po raz pierwszy w życiu, takie właśnie zapamiętanie czło­ wieka u n o s z o n e g o d o piekła. Ale teraz myślę, że mógł on przecież powoli w s t ę p o w a ć w niebo". T. K o n w i c k i , Ostatni... op. cit., s. 2 5 0 Podczas kwerendy nie natrafiłem na ten zapis, podaję w i ę c go za: Mariusz Szczygieł, Kochany Pałacu, „ N a Przełaj", 1 0 . 0 9 . 1 9 8 9 1 4 1 5 , б 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 6 2 9 3 0 3 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d7e0fd702accadd8855bbdc1346305f7.pdf 7726d2593f7a9dc4b2b3db5801dd755c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2308 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2141 Title A name given to the resource Marginalia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1, s.33-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander J a c k o w s k i MARGINALIA Widmo krąży po Warszawie. Widmo Pałacu. Tak mógłby się zacząć Manifest Surrealistyczny w kraju, który wydał Mrożka, Piotra Skrzyneckiego i Staną Tymińskiego. Pałac gloryfikowany w pięćdziesiątych latach przez propagandę i wyklinany przez mieszkańców stolicy wrósł już tak silnie w naszą świadomość, że gdy ostatnio pojawiła się koncepcja jego przebudowy, wywołała liczne protesty. Pałac został bowiem „oswojony" i nawet trudno dziś wyobrazić sobie bez niego centrum Warszawy. Oswojony został też „największy plac Europy". Miał służyć gigantycznym, czołobitnym pochodom i defiladom, stał się niechlujnym tar­ gowiskiem, upstrzony setkami budek i kramów z tandetą. W is­ tocie tylko dwa razy zapełnił się tłumem warszawiaków - kiedy pojawił się na nim w październiku 1956 r. zwolniony z więzienia Gomułka oraz w czasie mszy sprawowanej przez Papieża, pod­ czas Jego drugiej pielgrzymki do Kraju. Raz jeszcze odegrał plac znaczącą rolę, znów - o ironio losu! - podobnie jak w poprze­ dnich przypadkach wbrew ideologicznym intencjom jego twór­ ców. Było to w grudniu 1981 r. Zapowiedziano wielką manifesta­ cję ludności Warszawy. Można sobie wyobrazić, jak zaniepokoiło to władzę. Jeśli zdecydowana była bronić swego istnienia i „socjalistycznego oblicza" Kraju musiała to uczynić przed tą manifestacją, i to raczej w dzień świąteczny, gdy robotników nie będzie w zakładach pracy. Widmo Placu Defilad wypełnionego po brzegi ludnością stolicy wyznaczyło datę proklamowania stanu wojennego - niedzielę 13 grudnia. Ale nie tylko „Plac" zaprzeczył ideom, które miał reprezen­ tować. W Teatrze Dramatycznym (a więc w Pałacu) odbywał się właśnie, zorganizowany przez „Solidarność" Kongres Kultury. W niecałe dziesięć lat później można było raz jeszcze stwierdzić, jak ograniczona jest moc propagandy, jak szybko rewolucja zmiata narzucone sobie symbole. Obalono pomniki, zmieniono nazwy ulic, gorliwie przywracając dawne nazwy. Można było nawet odnieść wrażenie, że symbole są ważniejsze od spraw materialnych. Wzniecały bowiem emocje, negatywne bądź pozy­ tywne, aktywizując energię społeczną. Czasem, tworząc sferę zastępczą takiej aktywizacji. Pałac Kultury i Nauki miał być w swoim założeniu symbolem. Po to go wymyślono i zbudowano. Symbolem - mówiąc najproś­ ciej - zniewolenia. Symbolem podległości. Ale już nie takiej, jaka patronowała budowie soboru na Placu Saskim. Wówczas „Prywiślański Kraj" miał zostać na wieki częścią wielkiego imperium Romanowych. Tym razem wariant miał być inny - kraje podbite nie powinny były wiedzieć i pamiętać o tym, że są podbite. Miały, jak planety krążyć wokół swego słońca, poruszając się po ściśle wyznaczonych orbitach, zachowując pozory samodzielności. Na jak długo? - tego nikt nie wiedział. Pamiętam rozmowy z Jaku­ bem Bermanem i Zygmuntem Modzelewskim. Napiszę o nich kiedyś indziej. Tu tylko t y l e - i c h niepokój, jak długo Stalin będzie chciał rozgrywać wariant satelicki, czy biorąc pod uwagę sytuację międzynarodową będzie mu się opłacała ta ograniczona samo­ dzielność Polski i innych państw bloku wschodniego. Było rzeczą oczywistą, że czym większy stopień podległości, tym silniej należało podkreślać szacunek dla wartości narodo­ wych, dla tradycji. Fałszując je oczywiście, zmieniając, tworząc nowych bohaterów a przemilczając niewygodnych. Nigdy w na­ szych dziejach słowo nie znaczyło tak wiele, nigdy nie przywiązy­ wano takiej wagi do literatury, publicystyki, dziennikarstwa, radia, teatru, i - oczywiście - filmu. Wierzono w kreacyjną moc słowa, w to, że przez nie, przez natarczywość powtarzanych sloganów i sądów, uda się zmienić świadomość społeczeństwa. Pałac musiał więc stać się symbolem miłości. Wdzięczności. Był wszakże darem, a dar prowokuje wdzięczność. Pałac miał być 33 �symbolem dozgonnej przyjaźni i wdzięczności dla potężnego „brata". Miał imponować wielkością, rozmachem, solidnością wykonania. Powinien był też zaspakajać ambicje obdarowanego, wyrażając bliskie mu treści emocjonalne. Przynajmniej w założe­ niu. Pałac musiał być „polski", a więc inny niż podobne budynki wystawione w Moskwie. Miał być socjalistyczny w treści, a narodowy w formie. Miał być darem, którego nie sposób było nie zauważyć i zapomnieć, kto go ufundował. Stalin rozważał trzy koncepcje DARU. Oczywiście spektakularnego, takiego, który by na wieki sławił jego imię i świadczył o dobroci i potędze Związku Republik Radzieckich. Zaproponował więc budowę linii metra, dzielnicy mieszkaniowej lub Pałacu Kultury. Nasi architekci radzili wybrać metro, rozsądna wydawała się idea budowy dzielnicy mieszkaniowej, ale Bierut wybrał - Pałac. Był to wybór logiczny. Metrem będą jeździli i zapomną, komu je zawdzięczają, zwłaszcza gdy będzie to tylko jedna linia. Dzielnica też stanie się szybko jedną z wielu. Nic nadzwyczajnego. A Pałac ... ten będzie symbolem. Zwłaszcza, gdy stanie w środku miasta, tak że nie sposób go będzie nie zauważyć. Do Warszawy przybył twórca moskiewskich monumentów architekt - Lew Rudniew. Nie tylko, by zlokalizować budynek i ustalić tryb jego budowy, ale też po to, by poznać nasze zabytki architektoniczne i uczynić Pałac „narodowym" w formie. Pracowałem już wtedy w Państwowym Instytucie Sztuki. Moim szefem był prof. Juliusz Starzyński. Wzywał mnie często do siebie, więc nie zdziwiłem się, gdy poprosił mnie do gabinetu i przedstawił - właśnie Rudniewowi. Koledzy mieli zawieźć dostojnego gościa do Krakowa, Baranowa, Kazimierza i chyba - do Zamościa, tego już dokładnie nie pamiętam. Mnie poprosił Starzyński o zaopiekowanie się Rudniewem w Warszawie. Ja? zdziwiłem się. Stu innych kolegów lepiej znało zabytki miasta, nie mówiąc już o środowisku architektów, konserwatorów zabyt­ ków. To coś dla Panal zaśmiał się. Nie rozumiałem. Gaspadin Rudniew chce, aby Pałac był w swej formie syntezą polskości. Interesuje go sztuka ludowa, motywy ornamentalne, typowe detale architektoniczne. Starzyński wiedział jak obcy mi był ten sposób myśleńia - przenoszenie ornamentów i motywów dekoracyjnych z jednej techniki do innej, bez organicznego związku z konstrukcją. Gdy w niedzielę zameldowałem się w hotelu, Rudniew pokazał mi poczynione dotychczas szkice. Był, zdaje się w Zakopanem, w każdym razie zapamiętałem pazdury - drew­ niane sterczyny na góralskiej chałupie. Może dlatego tak dobrze je pamiętam, że po roku - dwóch odnalazłem je uformowane w kamieniu na dachu ...Sali Kongresowej. W Krakowskim M u ­ zeum Etnograficznym zachwyciły Rudniewa makaty z Zalipia, zanotował też wzory hafciarskie. Innych szkicowników nie oglą­ dałem, miał ich kilka. Pojechaliśmy do Wilanowa, potem zwie­ dzaliśmy Warszawę. Zaprowadziłem też mego gościa do Muzeum Narodowego. Kiedy wychodziliśmy, rozejrzał się po Alejach i zapytał: A to? Wskazał palcem na budyneczki flankujące Most Poniatowskiego. I tu zaczyna się moja wina. Może mała, ale wina. Zamiast odwrócić uwagę Gościa i wrócić z nim do hotelu - poszliśmy na most. Wyjął natychmiast szkicownik. Był zadowo­ lony. Rysował attyki zdobiące pawilony. Rysował starannie, z szacunkiem. Te attyki nie trudno dostrzec w zwieńczeniu bocznych skrzydeł Pałacu. Czy tylko attyki? Przyjrzyjmy się uważnie. Czy sprawdził się zamysł Rudniewa dania w dekoracji budynku kwintesencji cech „polskich"? Mało kto dostrzeże, że szczytowa partia Pałacu nawiązuje do ... Bramy Floriańskiej w Krakowie. Wręcz klasyczny przykład na to, że operowanie motywami bez zrozumienia ich miejsca i roli w całości nie rozwiązuje problemu inspiracji. Ale na tym nie koniec. Pałac miał być „polski" w swej formie, a wiadomo, że najłatwiej osiągnąć ten efekt sięgając do ornamen­ tyki ludowej. Sprzyjała temu praktyka stosowana w republikach radzieckich, sprzyjała i dwuznaczność rosyjskiego pojęcia „narodnosti", łączącego dwa, wyraźnie u nas różne znaczenia: tego, co narodowe, i tego co ludowe. Pojawiły się więc na stropach sal i korytarzy, wiodących do Sali Kongresowej, zalipiańskie malo­ wanki. Ściślej mówiąc, wykonane na wzórzalipiańskich. Elemen­ tów ludowych miało być nawet we wnętrzach więcej. Sam widziałem kartony z projektem kasetonów, w które wpisano wycinanki rawsko-opoczyńskie. Oczywiście zaprojektowane i wykonane przez profesjonalistów. Podkreślam to dlatego, że w atmosferze wyrażanych wówczas haseł malarki z Zalipia, z Curyłową na czele, poczuły się tym dotknięte. Co więcej, zaproponowały w liście do Ministerstwa Kultury i Sztuki,; by im właśnie powierzono dekorację wnętrza Pałacu. Trzeba tu przypo­ mnieć, że prasa w początkach lat pięćdziesiątych wychwalała ponad wszelką miarę artystów z ludu, amatorów, zwłaszcza górników. Pisano o nich w superlatywach, trudno się więc 34 dziwić, że brali to na serio. Minister Motyka pokazał mi kiedyś list, w którym znany wówczas górnik-malarz, Paweł Wróbel, wyrażał swe zdziwienie, że nie im, amatorom, powierzono dekorację Pałacu. Zgłaszał też swoją gotowość objęcia funkcji ... rektora Akademii Sztuk Pięknych. W ludowym Państwie - wierzył - lud powinien zająć najwyższe stanowiska. Zapewne mógł swe prze­ konanie podbudować nie jednym przykładem z życia. Kursowało przecież powiedzenie „Nie matura, lecz chęć szczera zrobi z ciebie oficera". Otwarcie Pałacu było bardzo uroczyste. Zachwycano się szyb­ kością wind, solidnym wykonaniem. Rzeczywiście stolarka była znakomita. Ale gdy wprowadzono do wnętrz instytucje, okazało się że wiele z nich wolałoby pomieszczenie w miejscu mniej reprezentacyjnym. Powodów po temu było wiele. Dojście do Pałacu przez plac, po którym hulał wiatr, plac niebezpieczny po zapadnięciu zmroku (prasa alarmowała o licznych wypadkach okradzenia i pobicia młodzieży, uczęszczającej na zajęcia w Pała­ cu Młodzieży). Urzędnicy narzekali na to, że w dużych pokojach jasno jest tylko w pobliżu okien. Rzeczywiście, Pałac jest wyjąt­ kowo nieekonomiczny. To, co mieści na wyższych piętrach można by ulokować w jednym-dwóch kilkupiętrowych budyn­ kach. Nigdzie nie widziałem równie zakłóconej proporcji między przestrzenią użytkową a nieużytkową (windy, korytarze). Starzy profesorowie źle znosili zmianę ciśnienia w szybkich windach, a właśnie Akademię Nauk umieszczono na wysokich piętrach. Kiedy prezesem PANu został prof. Tadeusz Kotarbiński, zainstalowano powolną windę towarową, którą jeździli nestorzy naszej nauki. Kłopoty miały teatry, umieszczone w skrzydłach budynku. Musiano przebudowywać zaplecza, architekci nie pomyśleli o tym, że np. aby ze stolarni wynieść zbudowane segmenty dekoracji nie wystarczą normalne drzwi. Kłopot był także z salami wystawowymi. W największej zasłaniały znaczną część ścian potężne kolumny. Sale były tak efektowne w swym wystroju, że w istocie mało się nadawały na wystawy. A jednak trzeba było w nich wystawiać. Pamiętam kłopoty, które mieliśmy, urządzając w salach IV piętra wystawę sztuki ludowej z okazji 10-lecia PRL. Ekspozycję przygotował prof. Oskar Hansen, architekt wybitny, światowej sławy. Aby obniżyć wizualnie pułap i stworzyć kameralne przestrzenie dla niewielkich przecież przed­ miotów, zaproponował podwieszenie między kolumnami, na nylonowych nitkach, pająków ze słomy i bibułek. Gdy zaczęliśmy je umieszczać przybiegł zaalarmowany dyrektor Pałacu p. Barszcz krzycząc - co wy robicie? Chcecie, aby się kolumny zawaliły? Zatkało mnie. Dotąd myślałem, że kolumny podpierają strop, tu okazało się, że poza jedną, wszystkie pełniły wyłącznie dekoracyj­ ną rolę. Puste w środku, tylko w jednym punkcie były przymoco­ wane do sufitu. Ich marmurowość i siła były pozorne. Nie marmur był to bowiem, alestiuk. Zaproponowałem więc min. Motyce, bo i komuż innemu mogłem, by uwolnić sale od uciążliwego balastu. Oczywiście - powiedział, trzeba wyrzucić te kolumny, zajmę się tym. Okazało się jednak, że sprawa była nie do załatwienia. Nie zgodził się Minister Finansów. Pałac jako dar został wyceniony na jakąś okrutną ilość milionów, a usuwając kolumny, warte w ó w ­ czas pół miliona każda, uszczuplilibyśmy majątek Państwa! Wtedy Motyka wpadł na pomysł, aby kolumny ustawić gdzieś indziej, na przykład przy domu „pod sedesami" na Marszałkows­ kiej. Dwóch robotników wzięło z magazynu Pałacu zapasową kolumnę i nie męcząc się nadmiernie, zaniosło pod te „sedesy". Okazało się jednak, że kolumny i sedesy nie pasują do siebie w żaden sposób. Chodzono więc z tą kolumną po mieście, ale nigdzie nie pasowała. Trzeba więc było zrezygnować z myśli o ich usunięciu z sali wystawowej. Ale nie kolumny spędzały sen z oczu użytkowników Pałacu. Szybko okazało się, że dar jest niezwykle kosztowny. Było to prawie tak, jakby ktoś nam ofiarował hipopotama, a względy natury wyższej uniemożliwiały pozbycia się daru. Deficyt, który przynosił Pałac przeraził władze. Wprowadzono „zapis" w cen­ zurze, tak, że nie wolno było o tym deficycie pisać. Zresztą zlikwidowano go jednym pociągnięciem pióra. Prosto i skutecz­ nie. Pałac miał się samofinansować, utrzymywać z czynszów, każda więc instytucja tam umieszczona musiała płacić bajońskie sumy za zajmowany metraż. Nie muszę dodawać, że była to operacja pozorna, po prostu o tyle wzrosła dotacja budżetowa dla tych instytucji przeznaczona na pokrycie czynszu. W ten sposób Pałac przestał przynosić deficyt i można było bez przeszkód rozkoszować się jego widokiem. Tak było. Jak jest dzisiaj - nie umiem powiedzieć. Odwołuję się przecież do wspomnień, a nie piszę o perypetiach dnia dzisiej­ szego. I to już wszystko w charakterze suplementu do pięknego tekstu Zbyszka Benedyktowicza. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1486a2d670178b29352a78d580c5be8f.pdf 40d981761dc6487eb84743e3890dcfae Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2309 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2142 Title A name given to the resource Gesty nadziei / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1, s.35-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. 1 P r z e p o j o n e pełnią zaufania dziękczynienie k i e r o w a n e do b o g a przez M a s a j a w c z a s i e w y ł a d o w a ń a t m o s f e r y c z n y c h , które w A f r y c e r ó w n i k o w e j nie grożą porażeniem gromem Jacek Olędzki GESTY NADZIEI Gest Kozakiewicza, zacieranie rąk, „ f i g a " Określenie użyte w tytule pojawiło się w mowie potocznej latem 1980 roku. Nastąpiło to wnet po sukcesie polskiego tyczkarza na Olimpiadzie w Moskwie. Bez precedensu na tej rangi zawodach gest sportowca uzyskał w kraju powszechną aprobatę i niebawem, w ponurych latach stanu wojennego, stanowił jeden z elementów ludowo-plebejskiej terapii narodowej, niczym po­ rzekadło „wrona orła nie pokona". Eufemizm - „pokaż gest Kozakiewicza" (w zamian „wała" lub „takiego") - służył po­ prawie samopoczucia, sprzyjał zachowaniu godności, a ostatecz­ nie - ośmielam się to powiedzieć - pomagał ochraniać tożsamość zbiorową. Na gest Kozakiewicza, skądinąd nieprzyzwoity i jak najbardziej wulgarny, nie krępowały się w tych czasach powoły­ wać albo do tego gestu odwoływać osoby wybredne, wrażliwe i delikatne (chociażby niektóre pracowniczki IS PAN). Upłynęło 10 lat i proszę sobie wyobrazić, studenci etnologii UW, to znów synowie i córki bojowników czasu minionego, słysząc nasze określenie, wydawałoby się funkcjonujące w mo­ wie niczym termin ścisły, nie wiedzą o co chodzi i z rozbrajającą szczerością zapytują: „jaki gest", „ o czym się mówi". Zatem należy powrócić na chwilę do owego, historycznego (sic!) dnia, kiedy nasz tyczkarz ustanowił nie tylko rekord świata ale również przedstawił „świadectwo ideowo-moralnej postawy" w olimpij­ skich zmaganiach. Jak wiadomo, uznane one zostały na świecie za niegodne miana olimpijskich, albowiem ZSRR „udzielił pomo­ cy" Afganistanowi... USA Olimpiadę w Moskwie zbojkotowały. PRL bojkotu oczywiście nie podzielała i poprzez wszelkie moż­ liwe środki przekazu sławiono u nas zbrojną interwencję (nazy­ waną „braterską pomocą") w „zacofanym kraju", który stał się „areną walki zbrodniczych sił imperialistycznych" z „postępowy­ mi dokonaniami afgańskiej rewolucji socjalistycznej." Płyciznę argumentacji i zarazem jej zwodniczość najpełniej mógł ocenić tylko etnolog, który - jako jedynie kompetentny badacz kultur plemiennych - doskonale orientował się z jednej strony w rzeczywistym obrazie tkwiących w nich archaizmów, a z drugiej w bezmiarze szkód czynionych w strukturach tych kultur przez aroganckich wyznawców wszelkiego postępu. Ale nie trzeba było nawet wiedzy etnologicznej, aby przy odrobinie uczciwości i współczucia rozumieć sens i konsekwencje zbrojnej interwencji w kraju, którego naród zechciał się zbuntować i walczyć o swą wolność. Musiałem te komunały napisać, albowiem pozwalają zrozumieć dzisiaj to, co dzięki zachowaniu Władysława Kozakiewicza w Moskwie, zrodziło się nagle i nie­ spodziewanie w naszej współczesnej kulturze. Ujawnię też od razu swoje stanowisko - zaznaczam - w kwestii zasadniczej. Uważam, że gest Kozakiewicza miał pewien wpływ na determina­ cję i najważniejsze, o d w a g ę gdańskich stoczniowców w 1980 roku! Zdarzenia rozdziela trochę więcej niż dwa tygodnie, akurat w sam raz tyle, aby najżarliwsi kibice sportowi jakimi są robotnicy, docenili podwójny, niesłychany wyczyn swego bohatera-idola (Kozakiewicz należał wówczas do zawodników pochodzących z Wybrzeża, z Gdyni). 1 Wracajmy jednak do miejsca skąd wyszliśmy, do stadionów Olimpiady w Moskwie. Oto na jednym z nich 30 lipca 1980 roku po południu, przy osiemdziesięciotysięcznej widowni odbywały się jedne z najbardziej spektakularnych w zawodach lekkoat­ letycznych zmagania; skoki o tyczce (należy dodać, fajberglas35 �II. 2 - 4 . Trzy spośród s i e d m i u g e s t ó w pięciokrotnie w ciągu dnia o d m a w i a n e j modlitwy przez p o b o ż n e g o m u z u ł m a n i n a z Dakaru sowej! - a wiadomo co to znaczy). To nie rzut dyskiem lub oszczepem (co tak doskonale wymyślili i umieli czynić staroży­ tni), to również nie rzut młotem lub kulą, ale sobą... Nie w dal czy wzwyż, lecz w górę. Wreszcie, to nie przeskakiwanie mokradła albo płotu (skoki o tyczce wywodzą się z ludowych sposobów komunikacyjnych i dopiero w 2 poł. XIX w. zostały zauważone i uznane za dyscyplinę sportową), ale „stawienie czoła" doboro­ wej widowni radzieckiej (50 tys. gwiżdżących przeraźliwie osób) dopingujących rodaka Wołkowa. Nasza telewizja z prawdziwym namaszczeniem celebrowała każde sprawozdanie z Moskwy. Dzięki temu - o paradoksie okrutny, lecz jakże sprawiedliwy - mogliśmy zobaczyć w tejże serwilistycznej do cna instytucji przekaz autentyczny (transmisja na żywo, bezpośrednia!), a w nim tak nas interesujący gest Kozakiewicza. W tych stra­ sznych latach hołubienia u nas najordynarniejszych rozrywek zwanych oficjalnie „widowiskami sportowymi", ja unikający TV jak ognia, kupiłem jakiś telewizor za cenę symboliczną i z wyłą­ czonym całkiem dźwiękiem oglądałem transmisję z wielkiego Kraju Rad. I oto nagle zobaczyłem coś doprawdy niebywałego. Jakiś (mnie oczywiście nie znany) zawodnik (tyczkarz) po wspaniałym przejściu (przefrunięciu) ponad poprzeczką i wylą­ dowaniu zgrabnie na macie, zamiast skakać z radości z uniesiony­ mi w górę ramionami, pokazuje ostentacyjnie wszem i wobec „gdzie się zgina ręka". Czynił to z głową uniesioną, triumfalnie. Kiedy dowiedziałem się, o co chodzi, włączając dźwięk w odbior­ niku, długo nie opuszczała mnie zuchwała radość. Jak wielka radość i nadzieja pojawiła się wówczas u nieprzypadkowych widzów, autentycznych kibiców i, najważniejsze, mieszkańców Trójmiasta. Pierwszy złoty medal, no i ten niewiarygodny w swej odwadze gest. 36 2 31 lipiec 1980 rok: „NIEBOTYCZNY REKORD ŚWIATA 5,78! NA KOZAKA NIE MA SIŁY Moskwa, 30.7 (tel. wł.). Wszystko zbladło, wszystko zeszło tego środowego popołudnia na dalszy plan - liczył się tylko skok o tyczce, liczył się przede wszystkim Władysław Kozakiewicz (...) pierwszy człowiek, który przeszedł niebotyczną wysokość 5,78!!!" Dzięki Kozakiewiczowi Polska awansowała z 22 miejsca na 16, po Szwajcarii, Brazylii, Finlandii, Danii, Australii, Kubie, Szwecji, Francji, W. Brytanii, Węgrach, Włochach, NRD i ZSRR (62 złote medale, a Polska pierwszy)." Na zakończenie igrzysk durnowaty emblemat Miszki, ułożony z pionierów, stosownie przebranych i poruszających się, „ronił łzy" na trybunach olimpijskiego stadionu w Moskwie. Z ckliwością donosił o tym „Przegląd Sportowy" i wszelkie inne gazety. 0 łzach w Afganistanie i geście Kozakiewicza, oczywiście mil­ czano. Tymczasem stało się coś doprawdy niezwykłego. Prosta­ cki gest nieuległości, funkcjonujący głównie w porachunkach szumowin, awansujący najwyżej do przekazu między kimś, a nieakceptowanymi osobami, jakąś grupą ludzi, w wydaniu zwycięskiego zawodnika i to na międzynarodowej imprezie, uzyskał sens nowy, symboliczny WZGARDY, przeciwstawienia się totalitarnej tromtadracji (bombastic display of patriotism), totalitarnemu fałszowi, KŁAMSTWU tout court. Ponieważ po­ przedzony został fascynującym wyczynem (w najbardziej nie­ sprzyjających warunkach, nachalne dopingowanie Wołkowa przez radziecką publiczność), podziw dla samego mistrzostwa 1 determinacji musiał rzutować na ekstrawagancję zawodnika. Zachwyt oswajał ekstrawagancję, pozwalał ją akceptować. W mgnieniu oka wywoływał konstatację, że Kozakiewicz ma �absolutne prawo powiedzenia co myśli, i że jego gest okazuje się sposobem jedynym, niezastąpionym pod względem ekspresji. W kontekście stereotypowych, nazwijmy je pokornych, uzna­ nych, sportowych gestów głoszących zwycięstwo (jak chociażby wzniesione do góry ramiona), wszelako zabarwionych często obłudą, to znów rodzących najgorsze skojarzenia, ów niepokorny gest Kozakiewicza, w innych sytuacjach wulgarny i nieprzy­ zwoity, okazał się szlachetnym, uzasadnionym etycznie! Stąd - niewątpliwie - zrodziła się natychmiastowa reakcja społecz­ nego uznania. Nadania mu nowego znaczenia, szerszego niż miał on dotąd. Minęło 10 lat i „niebotyczny rekord świata" stał się wzruszają­ cym wspomnieniem (w redakcji „Przeglądu Sportowego" do­ wiedziałem się, że „Rusek, Bubka, skacze dziś powyżej 6 m"). Dowiedziałem się również w tym miejscu, skądinąd miarodajnym, że nasz bohater przestał już być naszym („teraz Niemcem jest. Sprzedać się i to do Niemców, to nie być człowiekiem."). Wracajmy jednak do rzeczy. Trzeba było czekać również blisko 10 lat, aby w polskiej prasie mógł ukazać się wywiad z Kozakiewi­ czem i abyśmy się mogli dowiedzieć od samego zawodnika, jak to było naprawdę owego środowego popołudnia na olimpijskim stadionie w Moskwie. I tu rozpoczyna się najważniejsza część mego elaboratu, mówiąca już nie tylko o paradoksach zdarzeń historycznych, lecz o figlach, a może nawet szyderstwie historii: z Władysławem Kozakiewiczem w Wedemarku pod Hanowerem, rozmawia Grzegorz Wasylkowski: „- (...). Dlaczego Pan wyjechał z Polski? W powszechnej świadomości funkcjonował pogląd, że kto jak kto ale Władysław Kozakiewicz naprawdę nie ma powodów, by opuszczać ten kraj. Piękny dom w Gdyni, pokaźne konto, zachodnie samochody, prestiż społeczny, sława, mit olimpijskiego zwycięstwa i ten niezapomniany 'gest Kozakiewicza' (podkr. JO), który wtedy, 9 lat temu, był dła nas wszystkich jakąś zbiorową terapią (podkr. JO) w czasach zniewolenia. Może nie! Zacznij­ my od tego gestu. Co się stało wtedy, na stadionie olimpijskim w Moskwie ? - To był istny obłęd. Sam nie pamiętam, kiedy to zrobiłem. Dopiero po konkursie powiedziano mi, że pokazałem widowni zaciśniętą pięść po skokach na wysokość 5.70 i 5.75, dwukrotnie. Moja niechęć do tłumu rosła z próby na próbę. Za każdym razem kiedy tylko pojawiłem się na rozbiegu słyszałem gwizd 50 tysięcy ludzi. Na trybunach zasiadło wówczas 80 tysięcy, może więc pan sobie wyobrazić, co znaczy gdy 50 tysięcy ludzi gwiżdże. A potem był bieg, wybicie, narastający jazgot. Oni mieli swojego Wołkowa i chcieli mnie zagwizdać na śmierć. A ja byłem coraz bardziej rozjuszony. Nienawidziłem tego tłumu. Naprawdę, sam nie wiem kiedy pokazałem im zaciśniętą pięść. Kiedy następnego dnia fotoreporter francuski wręczył mi zdjęcia, gdy dwa dni później na pierwszej kolumnie „L'Equipe" ujrzałem całostronicowy foto­ gram swojej sylwetki w grymasie rewanżu - odtworzyłem sobie wszystko. - Ale przeszło panu na sucho... - Na sucho? Niech pan nie żartuje, już kilka dni po powrocie do kraju Marian Renke dostał telex z Moskwy, od Aristowa, by pozbawić mnie złotego medalu olimpijskiego, i odebrać rekord świata, a wie pan za co? - Za brak powściągliwości w wyrażaniu uczuć? - Nie, za obrazę narodu radzieckiego, dokładnie tak brzmiał ten telegram. - I co na to Renke? - A co on biedny mógł więcej zrobić niż powiedzieć, że mnie tego dnia bolała ręka i po skoku kurczyłem ją z bólu. Wszystko to śmieszne i smutne." Rzeczywiście, w historii gestu Kozakiewicza jest coś smutnego 3 37 �i śmiesznego, chociaż również wzniosłego, mimo że owej wznio­ słości - j a k się okazuje - sam bohater nawet przez chwilę sobie nie zamierzył, że nie był też jej świadomy. Wyjazd z kraju Kozakiewi­ cza, to już akt świadomej r e z y g n a c j i . Skłania to do zadumy, widzenia osoby sportowca, jego decyzji w kategoriach myślenia, bliższego uniwersalizmowi filozofii Dalekiego Wschodu, aniżeli rodzimemu mędrkowaniu w stylu przedstawionych już ocen, jakie usłyszałem w gmachu prasy przy Alejach Jerozolimskich. „Nie należy mylić taoistycznego odosobnienia z buddyjską rezygnacją. Buddysta wycofuje się z żalu nad cierpieniami, które niesie życie, i czyni to z ciężkim sercem. Taoista oddala się z pogardy dla wszystkiego, lecz jest to pogarda bez goryczy, odejście w nastroju pogodnym. Pierwszy jest uosobieniem Po­ wagi, przytłoczony, śmiertelnie poważny, pełen patosu i tragicz­ nych przeczuć. Drugi jest Usamowolnieniem dokonanym przez wirujący taniec i aromatyczne wino. Taoistyczne wróżki są bowiem nieśmiertelnymi o zwinnych stopkach, co na wzór ptaków stąpają po falującej powierzchni płynących chmur, co się śmieją radośnie przy każdym skoku, z rękawami rozdętymi wiatrem, beztroskie, nonszalanckie i całkowicie n i e ś w i a d o ­ me (podkr. JO) roju ludzkiego, który uwija się mozolnie pod nimi."' ZACIERANIE RĄK Poznaliśmy na przykładzie jednego gestu przemianę jego znaczenia w ciągu zaledwie dnia i dokonaną przez pojedynczą, konkretną osobę. Wydaje się, że w dziejach niezwerbalizowanego systemu informowania się ludzi nie jest to - przy całej swej wyjątkowości - fakt odosobniony. Wystarczy przypomnieć pod­ niosły moment wzniesienia dwóch rozchylonych palców przez Winstona S. Churchilla w dramatycznych dniach obrony Anglii. Jak wiadomo, gest ten połączony został przez wielkiego męża stanu z przyrzeczeniem zwycięstwa i do dzisiaj jest na całym świecie jego znakiem. Należy jednak przyjąć, że gesty z reguły powstają anonimowo, że wiele z nich należy do prastarych, być 38 może nawet przedwerbalnych sposobów informowania się. Sta­ nowią komponent zawsze tej samej, powszechnej u ludzi motory czności, zarazem niezwykle ściśle określonej od czasów narodzin (nie mając ogonów nie możemy nimi merdać czy je podwijać). Należą do repertuaru reakcji naturalnych (chociaż nie zawsze), wprost organicznych (jak szerokie otwieranie ust, kiedy z za­ chwytu coś zapiera dech; „rozdziawił gębę, jak wół na malowane wrota", jak wysuwanie języka przy mdłościach i wymiotach). Zatem gesty są raczej rezultatem zbiorowych a nie indywidual­ nych dokonań. No i niestety, dokonania te rozpływają się w nieznanych nam - pod względem miejsca i czasu - odmętach procesów dziejowych. Zająć więc nas może jedynie to, co jest możliwe do opisania i nazwania, osobliwa uroda i ekspresja gestu, jako znaku, jego kontekst, wreszcie jego jedyność, feno­ menologiczna niepowtarzalność. Gest, który nas dłużej zainteresował, w Iraku (szczególnie' w Bagdadzie) nazywa się kitab (list, pismo, książka) i oczywiście należy do jak najbardziej przyzwoitych. Dziś często z niego korzystają petenci w urzędach, aby zasygnalizować właściwemu urzędnikowi, kiedy jest ich wielu w sali, że ma się już gotową (poświadczoną odpowiednimi papierzyskami) sprawę do załat­ wienia. Iracki gest kitab ma się wywodzić z czasów, kiedy do urzędnika przynoszono pismo lub pisma w postaci zwojów przewieszanych na przedramieniu. Rytmiczne poruszanie ręką ze zwojami stanowiło i stanowi niezły sposób wyprowadzenia urzędnika z jego, zawodowego letargu. 5 W Nigrze lud Bororo i w północnej Nigerii lud Nupe przy pozdrowieniach korzystają z pięści (pierwsi wysoko ją wznosząc, drudzy opuszczając, nieraz obydwu rąk). Afrykańskie pięści nie symbolizują bynajmniej gniewu lub woli walki. Mają związek z uległością, z pokorą, niczym mea culpa i uderzanie się pięścią we własną pierś. Początkiem gestu nigryckiego i nigeryjskiego było wbijanie przed pozdrawianym włóczni (na znak uległości, dobrych zamiarów, pokoju) trzymanej w mocno zaciśniętej garści. Nupijczycy wzmacniają wymowę swych gestów uznania i szacunku (w zwykłych, na co dzień czynionych pozdrowie6 �II. 5. G e s t y m o d l i t e w n e m n i c h ó w b u d d y j s k i c h ( ł a m ó w ) z klasztoru G a n d a n w Mongolii: 1 a - l Ь - przywołanie boga; 2 - p o w i t a n i e w o d ą ( o b m y c i e n ó g ) ; 3 - p o w i t a n i e k w i a t a m i lotosu; 4 - o w i a n i e w o n i ą kadzidła; 5 - p o w i t a n i e światłem; 6 - n a m a s z c z e n i e w o n n y m i ojekami; 7 - u g o s z c z e n i e ; 8 a - 8 b - obdarzenie muzyką. niach) wobec drugiej osoby, łącząc nieraz pozdrowienie z przy­ klękiem (obowiązkowo w stosunku do starszych, którzy parok­ rotnie odwiedzili Mekkę) i głębokim pochyleniem się. Najbardziej jednak zdumiewa fason tych ich gestów, by nie powiedzieć mądrość i powaga, kiedy czynione są nie face to face, lecz po minięciu pozdrawianego, za jego plecami. U Wolof w Senegalu, ale zapewne również u innych ludów Zachodniego Wybrzeża Afryki, czcigodny nasz gest zafrasowania i zadumy (podparcie twarzy dłonią) traktowany jest niczym garbienie się dzieci przy stole albo dłubanie przez nie paluchem w nosie. Nasz gest u tych afrykańskich dzieci jest surowo karany, a to dlatego, aby w życiu dorosłym nie ulegały presji zmartwienia, aby nie truchlały przed niepowodzeniami, aby zawsze były pogodne, wesołe i nigdy - broń Boże - nie przypominały Tubabów, ludzi z czerwonymi uszami, czyli nas, białych. Dodam, że tak wychowane dzieci, wiedzą jak dokuczyć nam najbardziej; przedrzeźniają nasze zafrasowanie głupawym wykrzywieniem ust, wytrzeszczem oczu ku niebu i cierpiętniczym dociśnięciem dłoni do brody lub policzka. 7 8 W Chinach gest wysuwania (pokazywania) języka (na przy­ kład przez dzieci w szkole) nie dotyczy kogoś, lecz raczej siebie..., albowiem sygnalizuje zawstydzenie (na przykład z powodu udzielenia błędnej odpowiedzi na pytanie nauczyciela). Zatrzymajmy się na chwilę przy tym mnożeniu przykładów, bowiem nasz rejestr wieloznaczności, a właściwie sprzecznych znaczeń tych samych gestów, można by prowadzić w nieskoń­ czoność. Natomiast istotnym jest uzyskanie w miarę pełnego w danej kulturze czy środowisku zestawu funkcjonujących gestów, uporządkowanych według uzasadnionego kryterium. Wydaje się, że jednym z ważniejszych, może być opozycja między afirmacją i negacją, a pośrednio życzliwością i niechęcią, co w ostatecznym rozrachunku sprowadza się do ustalenia sposo­ bów wyrażania i chronienia swej tożsamości. Stosowanie tego 9 kryterium odnaleźć można w znaczących analizach gestu. Przy okazji należy przypomnieć, że gest stanowi - jak wiadomo - cząstkę (ważną, jeśli nie najważniejszą) tego, co blisko sześć­ dziesiąt lat temu Marcel Mauss nazwał sposobami posługiwania się ciałem. W etnologii polskiej jest to dziedzina wciąż pomijana w badaniach. Niechaj zatem mój tekst będzie jakąś zachętą do poczynań, które zapewniam, dostarczają wiele radości i satysfak­ cji. Niekiedy jednak skłaniają do, niestety, gorzkiej zadumy. Ustalenia z Murzynowa i okolic, aż po rodzinne strony Lecha Wałęsy (dawna Ziemia Dobrzyńska) pozwalają stwierdzić, że badana społeczność korzysta zaledwie z kilku lub kilkunastu (w zależności od wzorca osobowego badanej osoby) gestów, połą­ czonych z powiedzeniami, mającymi sens afirmatywny (demons­ trującymi życzliwość czy przyjaźń). Gesty te czynione są z reguły zdawkowo, tylko w szczególnych sytuacjach - na przykład po pijanemu - wylewnie. Natomiast ta sama społeczność korzysta z około trzydziestu gestów, połączonych z powiedzeniami, a nie­ które z grubymi przekleństwami lub pojedynczymi, ordynarnymi wyrazami (demonstrującymi nieżyczliwość, zdecydowaną nie­ chęć, wrogość, aż po nienawiść). D w u - a nieraz trzykrotną przewagę gestów rodzaju drugiego nad pierwszymi należałoby jeszcze powiększyć, albowiem pierwsze są czynione z rzadka (zdawkowo, automatycznie), gdy drugie znacznie częściej i, co jest istotne, poświęcając im uwagę, nie szczędząc uczuć i emocji. Nowy gest afirmatywny, mający sens życzliwości, przyjaźni itd., czyniony po mszy w kościele jest również zdawkowo. Pierwszy rodzaj gestów ma tendencję zanikania (jak gest odkrywania głowy i wypowiadanie „szczęść Boże"), kiedy dru­ gie wciąż zaskakują swą żywotnością. Przejawia się to między innymi w tym, że przybywa sporo nowych słów, a nawet kunsztownych zwrotów („nie twoja brocha, odp... się", „pole­ czyć musisz sobie sufit, ty ch...", „k... mać, ty mnie żelowałeś'" - przy ramionach wyrzuconych w stronę nieba, itd.). 10 11 12 39 �Opracowanie dla poszczególnych kultur podobnych metryk gestycznych, stanowiłoby - jak sądzę - pożyteczną i chyba sensowną diagnozę, wzbogacającą naszą samowiedzę. Stąd bezwzględna konieczność przeprowadzania działań komparatystycznych. Spróbujmy zatem nasze polskie dane odnieść do danych pochodzących z miejsca, szczególnego w dziejach ges­ tów indoeuropejskich. Tym miejscem są oczywiście Indie. Jak wiadomo, to właśnie w Indiach powstało zjawisko tak wyjątkowe i niezwykłe zarazem, jak modlitwa gestyczna, dynamicznie i eks­ presyjnie odmawiane (a właściwie pokazywane, czynione) dłoń­ mi przez buddyjskich mnichów powitalno-adoracyjne litanie oraz bezsłowna, gestyczno-mimiczno-taneczna gra aktorów, swobo­ dnie radzących sobie z najzawilszymi kwestiami (chociażby rozstrzygającymi problem walki dobra ze złem w nieprawdopo­ dobnie powikłanych dramaturgicznie, zdarzeniach mitycz­ nych). W Keralii, aktorzy przedstawień kathakali, inspirowanych Ramajaną, Mahabharatą i Bhagawatgitą, korzystają z 240-270 gestów. Ta znaczna wszelako liczba nie jest bynajmniej pełna. Podlega ona bowiem przemnożeniu przez 24 odrębne kombina­ cje, które czynią ją odpowiednikiem całkiem obszernego zasobu słów i zwrotów językowych. Dodajmy, że artykułowane są one z niezwykłym wdziękiem, kunsztownością. Pozwala na to tylko taka elastyczność dłoni, w której palce jednakowo swobodnie wyginają się, tak do środka, jak i na zewnątrz. Ludy, które legitymują się takimi zdolnościami, mające zdumiewająco wyrafi­ nowane formy gestu artystycznego (nigdy „teatralnego", chociaż stanowiącego język przekazu dramaturgicznego w teatrze) i reli­ gijnego, mogą - jak się wydaje - z całą, uzasadnioną nonszalan­ cją, korzystać z powściągliwości w gestach na co dzień. Byłby to umiar w nadmiarze, jeden z zasadniczych rysów charakteryzują­ cych kultury Dalekiego Wschodu (a nie nadmiar w umiarze, o którym się myśli w przypadku kultury europejskiej) ? Chyba tak. 13 II. 6. Pasterz z p l e m i e n i a G u d ż a ( I n d i e ) w ę d r u j ą c y d o m i e j s c ś w i ę t y c h . Przekłuty spinką język jest g w a r a n c j ą dopełnienia pokuty milczenia Do tego przekonania skłonić się możemy korzystając z bezcen­ nych danych zawartych w twórczości translatorskiej Juljusza Parnowskiego, pierwszego u nas i dotąd niezastąpionego znaw­ cy języka hindi." Bohaterowie tłumaczonych przez Parnowskiego powieści, nowel i opowiadań - zawsze Indusi - wywodzący się ze średnich warstw społeczności miejskich a także z środowiska wiejskiego (chłopi): NIE WYGRAŻAJĄ PIĘŚCIĄ NIE GROŻĄ PALCEM NIE POKAZUJĄ, ŻE RĘKA ZGINA SIĘ W ŁOKCIU NIE WALĄ PIĘŚCIĄ W STÓŁ NIE WZNOSZĄ RAMION DO NIEBA (błagając o pomstę) NIE TUPIĄ NIE PLUJĄ PO TRZYKROĆ NA ZIEMIĘ NIE STUKAJĄ SIĘ PALCEM W CZOŁO NIE ROZKŁADAJĄ RĄK (w geście „obiektywnej" bezradno­ ści, jak nasi urzędnicy, względnie działacze) NIE DEMONSTRUJĄ ZAFRASOWANIA W NAJBANAL­ NIEJSZY SPOSÓB (podpieranie twarzy dłonią) ponadto: NIE KŁUJĄ PALCAMI W OCZY i nie rozdziawiają ust w zachwycie, nie śmieją się półgębkiem oraz nie marszczą czoła (na znak powagi, dając świadectwo zaprzątnięcia, myślenia). Natomiast: Z A C I E R A J Ą R Ę C E (hath masalna) ZNAK ZMARTWIE­ NIA, ZATROSKANIA, ZAFRASOWANIA!!! SKŁADAJĄ DŁONIE (hath jorna) gest jednakowo kierowany do bogów i ludzi godnych szacunku ZADZIERAJĄ GŁOWĘ (sir asman par hai), dosłownie, głowa jest na niebo, wewnętrzna akceptacja ZE ZDUMIENIA MILKNĄ (muh sukhna), dosłownie, usta wyschnąć WZDYCHAJĄ (sans lena), dosłownie, oddech brać, tylko w sytuacjach trudnych, nigdy w rzewnych ponadto: WZNOSZĄ PALEC WSKAZUJĄCY DO GÓRY, wskazując winowajcę POKAZUJĄ KCIUK, „figę", (thenga) WKŁADAJĄ PALCE DO UST (mężczyźni ze zdumienia - wsty­ du) WKŁADAJĄ RĄBEK SARI DO UST (kobiety ze zdumienia - wstydu) BIJĄ SIĘ KUŁAKAMI PO CIELE (przy nieakceptowaniu sie­ bie) WYRYWAJĄ WŁOSY Z GŁOWY (tylko w przypadku roz­ paczy) PŁACZĄ (tylko z żalu, lecz nie z radości). Przy tych naprawdę stosunkowo nielicznych gestach o charak­ terze negującym (przy tym jest charakterystyczne, pozostających w równowadze między nie akceptowaniem siebie i kogoś) Indusi całkiem miernie przeklinają, podobnie jak inne ludy azjatyckie (Mongołowie na przykład w ogóle nie wykorzystują możliwości nazywania kogoś świnią, krową, kobyłą, osłem itd.). Znają jakiś odpowiednik naszego sk..., lecz jego obecność w potocznym języku w niczym się nie ma do naszych k..., jako spójników i apostrof językowych. Okrzyki w stylu o Jezusie, Maryjo i Józefie święty, tudzież olaboga, o Boże mój, oraz krucafuks i pierunie, pieruna (co według Wł. Antoniewicza jest pozostałością kultu Peruna) mogą jedynie znajdywać jakiś niedoskonały odpowied­ nik w chłopskich Ram, Ram. Nasze ojej, oj, ojoj czy ach, znajduje w Indiach swój odpowiednik ware (skierowanym do mężczyzny) i ari (adresowanym do kobiety). Szczególną powściągliwością - tak jak u wielu rozumnych narodów - nie jest objęte bekanie (dakarna), a nawet puszczanie bąków (padną). Bohaterom utworów literackich wypada to naturalnie czynić, tak jak wy­ trzeszczać oczy w gniewie (ale nie z podziwu, jak to bywa u nuworyszów, arywistów i neofitów), tudzież splunąć komuś w twarz jeśli na to solennie zasłużył. 40 �II. 7. G e s t y k i e r o w c ó w : a - „ m i a ł e m j e d n e g o o j c a " ( M a r o k o ) ; b - „ z l u z o w a n i a d ł o ń " ( H o n o l u l u , H a w a j e ) Zatrzymajmy się jeszcze na chwilę przy unikaniu grożenia czy wymachiwania pięścią, a także przy szczególnym dla naszych rozważań geście zacierania rąk. Napisałem unikaniu, bowiem znane jest hinduskie przysłowie: po któtnipięścią się nie macha! Może to świadczyć, że gest wygrażania pięścią jest Indusom doskonale znany. Natomiast nie korzystanie z niego wskazuje na dojrzałość i rozumność w obowiązującym obyczaju, etykiecie towarzyskiej (nie podleganie rozdwojeniu i hipokryzji w tym stopniu, jak nam, Europejczykom, często się zdarza). Samo zaś przysłowie (odpowiednik naszej przestrogi i niehonorowości powracania poniewczasie do czyichś przewinień, „zła to zupa po kisielu"), świadczy o rozumieniu, w najlepszym tego słowa znaczeniu, godności. Wreszcie spójrzmy na nasz gest zacierania rąk. Wiadomo, że jest to czynność motoryczna, naturalna wśród ssaków dwunoż­ nych, związana ze sposobieniem się, z czynieniem czegoś. Zatem, jeśli tą czynnością o znamionach mobilizacyjnych wyraża się zafrasowanie, czy po prostu smutek, żal, to możemy mówić o rozmyślnym (skutecznym) sposobie nie poddawania się złym nastrojom, podobnie jak to czynią w najlepszej wierze Murzyni, tropiąc i karając u dzieci gest zafrasowania. Ktoś może tu dostrzec elementy magii, działań apotropeicznych. Mnie wystarcza wyłą­ cznie analiza, odwołująca się do wiedzy o ludzkich skłonnoś­ ciach, w pełni racjonalne wyjaśnienie roli (niekorzystnej) wma­ wiania sobie zmartwień, nieszczęść itp., oraz (korzystnego dla ogólnego samopoczucia) wmawiania sobie bez ironii „JEST DOBRZE". Hinduskie tak (ha), wypowiadane w sposób zbliżony do hąąą (długie nosówkowe a), trudno byłoby uznać za akceptację skwapliwą czy nawet jednoznaczną. Towarzyszy ha skłon głowy na lewo ku ramieniu. Ktoś z bardzo spostrzegawczych i dociek­ liwych Polaków, kto mówił mi o swych wrażeniach z Indii, charakteryzował owo hinduskie tak (zaobserwowane na przykład na bazarach wśród handlarzy) jako zbliżone do „bo ja wiem", „może"? Dla Europejczyka przywykłego do szybkich, skutecz­ nych działań w stylu rachuciachu, zachowanie Hindusów wypo­ wiadających po swojemu (z namysłem) tak, może oczywiście denerwować. Wszelako, rzetelniejsza jest akceptacja wyrażona z namysłem, aniżeli skwapliwa, pochopna. Mój nieoceniony przewodnik po Indiach - Juliusz Parnowski - zwraca uwagę, że jego literaccy bohaterowie nigdy nie zwielokratniają h i , na modłę przypominającą nasze taktaktak. A zatem, nie mieliby ci roztropni ludzie swych potakiewiczów, obrzydliwych nadgorliwców? Przeczenie wyraża słowo na. Kilku moich rozmówców nie mogło sobie w żaden sposób przypomnieć gestu towarzyszącego temu na. I chyba świadczy to o czymś dobitnie. Mianowicie o nie rzucaniu się przybyszowi w oczy (trwaniu w ukryciu) gestycznej negacji. Nie muszę mówić o dobroczynnym znaczeniu - w kształtowaniu spolegliwych więzi międzyludzkich - unikania zaprzeczeń, nie demostrowania ich wyraźnie gestem głowy a nieraz również ręki. Stwierdzane tutaj walory i niezwykłości niezwerbalizowanego systemu informacji w kulturze indyjskiej, rodzą pytanie o charak­ terze zasadniczym, jakie czynniki odegrały rolę w tym procesie differentia specifica. Otóż, wskazuje się na znaczenie kastowego porządku społecznego, obowiązującego w Indiach, który ma stanowić gwarancję uznawanych norm etycznych, zasad współ­ życia itd. Mówi się też o znaczeniu oddziaływania sacrum na co dzień (na profanum), funkcjonowaniu w codziennym życiu prawd religijnych wywodzących się z hinduizmu, buddyzmu, także z islamu; w ogóle z filozofii indyjskiej. Wydaje się, że to oddziaływanie następowało na różnych poziomach, przy wyko­ rzystaniu form skuteczniejszych (dojrzalszych), niż znane nam ztradycji chrześcijańskiej. Oto Manu Swajambhuwa, MANUSMRYTI (Traktat o Zacności, czyli rodzaj szczególowego poradnika dotyczącego zasad życia godziwego, a wykorzystywany chyba już od początku naszej ery) oraz Watsjajana MaWanqa, KAMASUTRA (Traktat o Miłowaniu). W Polsce możemy z tymi bezcen­ nymi prawdami zapoznawać się dopiero od 1985 r . l Posłuchajmy jednej z porad-zaleceń, jakże aktualnych w kraju, gdzie zdarza się nawet wykształconym ludziom, że telefonując do kogoś - nim się sami przedstawią - zapytują (twardo i nieustęp­ liwie) o nazwisko rozmówcy: 15 18 Lepszy bramin, który jeno Zna Gajatri i panuje Nad zmysłami, od takiego. Co trojaką poznał Wedę, Lecz nad sobą nie panuje, Gotów wszystko zjeść czy sprzedać. Niech na łożu lub siedzisku Zwykle przez się zajmowanym Nie spoczywa w towarzystwie Tego, który go przewyższa. A gdy spoczął, niechaj wprzódy Podniósłszy się cześć mu odda. 41 �II. 8. P r z e k a z y w a n i e s o b i e złych w i a d o m o ś c i przed kościołem w Jedlińsku koło R a d o m i a FIGA Kiedy starszy doń się zbliża, U młodego siły życia W górę uciec wnet próbują. Przez powstanie, czci oddanie On je w sobie zatrzymuje. 19 20 Kto oddaje cześć i zawsze Starszym usłużyć się stara, Ten pomnaża w sobie czwórkę: Wiek i wiedzę, sławę, siłę. Bramin, który cześć oddaje Temu, kto przewyższa jego, Niech onego pozdrowiwszy, 'Oto tak mnie zowią'Tymi słowy się przedstawi. 21 Kiedy ten, kto się przedstawi. Widzi, że ktoś nie rozumie Słów takiego powitania. Niech mu mądry: 'Jam jest ..." powie. Białogłowa wszelkim także Niech podobnie się przedstawia." W czas witania po imieniu Swoim, niechaj 'bho' - zawoła. Bo w myśl tego, co chcą wieszcze, 'Bho' jest kształtem wszystkich imion. Bramin, gdy mu cześć oddają, Odrzec winien: 'Żyjcie długo, O łaskawi', i ostatnią Samogłoskę w ich imieniu Winien długo akcentować. 18 42 „Figę komu pokazać, co znaczy wydrwić, ośmieszyć." Gest ten znany jest u nas od początku XVII w. . Odnajdujemy go we wszystkich chyba krajach Europy, znany jest, jak już wiemy, w Azji, a także w Afryce. Poprzez kraje i kontynenty, ten wyjątkowo sympatyczny sposób korzystania z zaciśniętej dłoni, z której wysuwa się przez szparę między palcami czubek kciuka, mimo lokalnych, odmiennych znaczeń, posiada zawsze sens podobny, służy samoobronie (poprawia samopoczucie), zabez­ piecza tożsamość osobie. Gest ten, niczym ze srebra wykuta rączka Fatimy (kraje Mahrebu) albo dłoń ze sterczącym kciukiem i małym palcem (Hawaje, il. 7b), dziś produkowany masowo z czarnego plastiku jako breloczek, jest amuletem szoferów, wszelkich kierowców samochodów, gwarantującym jazdę spo­ kojną bez złorzeczeń i przekleństw. Natomiast sportowcy, obok szoferów, najważniejsi ludzie naszych czasów - chociaż mogliby - raczej z niego nie korzystają. Korzystają zaś z wielu innych gestów ochronnych, mobilizujących oraz DZIĘKCZYNNYCH. Właśnie, d z i ę k c z y n n y c h i t r i u m f a l n y c h . „Oblicze nieba umiecie rozpoznawać, a znamion czasu nie potraficie?" (Mat., 16, 3-4). Signum temporis. Ponieważ rozpoczęliśmy nasze rozważania od gestu spor­ towego, wypada na „gestach sportowych" skończyć. Nieza­ stąpioną okazję do poznania istniejących dziś na świecie różnic (etosowych, kulturowych, etcetera) dostarczają międzynarodo­ we mistrzostwa, szczególnie takie, jak Mondiale'90 w piłce nożnej. Śledziłem więc z uwagą (przy skasowanym dźwięku telewizora) zachowania szczęśliwych strzelców bramek, albo­ wiem zwykli oni po takim strzale demonstrować swoje zdolności w kreowaniu figur, szczególnie dziś nośnego języka na świecie - gestów piłkarskich, futbolowych. Przypatrzmy się temu: �18 czerwiec trybunach i wyraźnie komuś konkretnemu przesyła dłonią całusa. Mówi tym gestem wyraźnie TO DZIĘKI TOBIE. D, PR Argentyna - Rumunia ( 1 : 1 ) Argentyńczyk po celnym strzale rzuca się na kolana i wznosi do nieba twarz oraz ramiona. Dłonie ma złożone płasko, modlitew­ nie. PR (pokora-radość) Rumun po golu wyrównującym z twarzą wyrażającą złość (a nawet gniew wściekły) grozi wskazującym palcem, gwałtownie wyciągniętej ręki w stronę bramki (bramkarza?) przeciwnika. GN (gniew, niepokorność) Obaj zawodnicy zwrócili się wyraźnie do swych gestycznych adresatów. Pierwszy, jakby mówił DZIĘKI Cl DOBRY I LITOŚ­ CIWY BOŻE, natomiast drugi JESZCZE Cl POKAŻĘ!, albo CZEKAJ DRANIU. I w ogóle masz mieć wobec mnie respekt. To dla naszych celów najważniejszy mecz, klucz do poznania namiętności (emocji) oswojonych. Występujących w habitusie zdobytych doświadczeń w swoich środowiskach kulturowych. Abraham Maslow doświadczenia takie (zdobyty gol) nazwałby zapewne szczytowymi (Being) i niewątpliwie włączyłby je do kardynalnych kategorii ISTNIENIA. Tego samego dnia Kostaryka-Szwecja ( 2 : 1 ) Kostarykańczyk po celnym strzale pada na kolana, twarz i rozchylone ramiona wznosi do nieba. Odczytuję to, jako DZIĘKI Cl BOŻE, ZWYCIĘSTWO! Nie cieszy się jednak nim, nawet przez chwilę, bo padają nań miłośnie współbracia, gniotąc się wzajem­ nie przy ziemi. D, PR Co było dalej nie wiem. Przyszły dwie dziewuszki w roli inkasenta spisywać stan licznika elektryczności zużytej. 23 czerwiec 22 Kamerun-Kolumbia ( 2 : 1 ) POKORA - RADOŚĆ GNIEW - NIEPOKORA W meczu tym nastąpiło zdarzenie, które przyćmiło wszelkie inne (nawet wyeliminowanie przez Kamerun ZSRR). Oto Kameruńczyk Roger (Artur) Milla (Miller), lat38, nazywany Matuzalemem wśród napastników piłkarskich, po celnym strzale, wznosi charakterystycznie nad sobą ramiona (porównaj il. 1), nie wznosi jednak głowy do nieba (patrzy przed siebie z szerokim uśmie­ chem), następnie pędzi do słupka na kornerze, zatrzymuje się przed nim i mając już opuszczone dłonie do podbrzusza, rusza gwałtownie biodrami po trzykroć, jakby kończył siusianie... Czytaj, szanowny czytelniku, ten gest tak jak odczytuje się zachowania nosorożców, piesków i innych jeszcze rozumnych stworzeń, zaznaczających swoje terytorium w najprostszy spo­ sób. OD TEJ CHWILI BOISKO JEST MOJE! Powiedział Milla tym gestem. W meczu Argentyna-Rumunia spotkały się w najczystszej postaci te dwie zasadnicze postawy (manifestowane po skutecz­ nym strzale). Pierwszą możemy łączyć z DZIĘKCZYNIENIEM, drugą z TRIUMFOWANIEM. W innych meczach (szczególnie drużyn zachodnioeuropejskich) takiej, wyrazistej opozycji nie dostrzeżemy. Zaobserwujemy jednak radość gniewną (dwie pięści wzniesione do góry) R G , pokorę niepokorną (na kolanach, lecz z pięściami, a nie z dłońmi złożonymi lub splecionymi) PN, tudzież fascynujące kombinacje, jak w przypadku Kameruńczyka Rogera Milla. Ponadto, niedziękczynienie, triumf (zadufanie) może być całkiem sympatyczne (w wydaniu zadufka) i zdecydo­ wanie antypatyczne (w wydaniu zadufańca). Zatem spotkamy się z Ufkami i Ańcami, z U i A, jako wyrazicielami nie D (dzięk­ czynienia) tylko T (triumfowania). D oraz TU Brazylia-Szkocja (1 : 0) Gol drugiego Kameruńczyka wieńczy również gest dziękczy­ nienia. D, PR Nastrój karnawałowy, dzięki tańczącym, śpiewającym i grają­ cym kibicom brazylijskim. Brazylijczyk po celnym strzale zwraca się do rodaków na Kolumbijczyk po celnym strzale pada na kolana i wznosi do nieba twarz i splecione dłonie. D, PR 20 czerwiec i » 1 H - - II. 9. M i c h a i ł G o r b a c z o w z Anatolijem Ł u k j a n o w e m 43 �Tego samego dnia Czechosłowacja-Kostaryka ( 4 : 1 ) Pierwszy Czech, po celnym strzale, pada na kolana i wznosi pięść do góry. TU i objąć go nogami w pasie. ZWYCIĘSTWO! I M A M CIĘ OD TERAZ. TU Tegoż dnia Irlandia-Rumunia (karne 5 : 4) Drugi Czech, po celnym strzale, biega jak oszalały po stadionie wznosząc do góry palec wskazujący. TA Strzelił Rumun, trafił i nic po tym nie uczynił. 0 Strzelił Irlandczyk, trafił i wzniósł ramiona do góry. 24 czerwiec RFN-Holandia ( 2 : 1 ) W drugiej części meczu Niemiec strzela pierwszego gola. Po strzale podskakuje radośnie i podrzuca rytmicznie do góry ramio­ na. Postępuje tak, jak zwykły cieszyć się dzieci pogodne. R Pod koniec, również Irlandczycy przestali po celnym strzale cokolwiek czynić. SMĘTNI CA. 0 26 czerwca 25 czerwiec Anglia-Holandia (1 : 0) Włochy-Urugwaj (2 : 0) W drugiej części spotkania Salvatore Schillaci wreszcie strzelił celnego gola. Nie zdołał po tym czegokolwiek uczynić, bowiem zwalili się na niego szczęśliwi koledzy, tworząc „kupę". 0 Aldo Serena strzela drugiego gola. Po strzale biega z rozpostar­ tymi ramionami, aby niespodziewanie wskoczyć na przyjaciela Nudy na pudy. W drugiej dogrywce Platt strzela gola, a następ­ nie pędzi - niczym na kraniec świata - uśmiechnięty od ucha do ucha z ramionami wzniesionymi wysoko do góry. Na drodze staje mu przyjaciel więc skacze na niego aby objąć go nogami w pasie. Do tej radującej się pary dobiegają pozostali Anglicy, aby Platta objąć serdecznie, lub tylko czubkami palców dotknąć go ponad głowami kolegów. CHWAŁA, UDAŁO SIĘ! TU I II, 1 0 . Obraz Erica S c o t a , Moc 44 fallicznego szturchnięcia, 1 9 7 6 r. �Tegoż dnia Wkrótce po tym Włoch celnie strzela karnego. Biegnie, aby przytulić się najpierw do jednego, a po chwili do drugiego kolegi. chyba D i PR Jugosławia-Hiszpania (1 : 2) Po długiej grze, ciągnącej się jak flaki w oleju, przy nie wykorzystywaniu „pełnej przestrzeni murawy" z powodu 40° ciepła, Jugosłowianin Dragan celnie strzela i postrzale biegnie do współtowarzyszy (oni biegną do niego), ginie w ich ramionach. TU W drugiej części meczu Hiszpan strzela wyrównującego gola. Chwytają go koledzy i podrzucają do góry. Pod koniec meczu Utragenio zdobywa dla swej drużyny drugiego gola. Po strzale fika koziołka, ląduje na kolanach, sunie na nich ok. 3 metrów, dzierżąc nad sobą dwie zaciśnięte pięści. NIE MA NA NAS MOCNYCH! PN i TU 4 lipiec Anglia-Niemcy ( 1 : 1 ) Rezultat ze strzałów karnych po bezbramkowych dogrywkach. Wiele niecelnych strzałów. Wreszcie (i u jednych i u drugich) unoszenie ramion do góry, bratanie się z kolegami, ponadto cierpiętnicze podawanie ręki kapitanowi drużyny. j . j 7 lipiec Anglia-Włochy (1 : 2) Mecz o trzecie miejsce. W drugiej części Włoch strzela gola za plecami legendarnego bramkarza Anglii (41 lat). Dzielny Włoch niczego postrzale nie zdołał uczynić. Obłapiony został z czułością przez kolegów. q Platt z trudniejszej o wiele pozycji i z większym swym udziałem wyrównuje rezultat. Następnie z iście agnielską flegmą, jakby z ulgą, spokojnie unosi prosto do góry ramiona (nie rozchyla ich w kształcie V!) _.. 8 lipiec (niedziela) RFN-Argentyna (1 : 0) Do meczu tego Argentyńczycy „trafili drzwiami od zakrystii" - powiedział sam Zbigniew Boniek (przegrali bowiem z Kameruńczykami). Na trybunach, samych Niemców 30 tysięcy. Pierre Littbarski po nieudanym strzale otwiera szeroko usta, wznosi wzrok do nieba i rozkłada ręce. Niektórzy, podobnie się zachowują po sfaulowaniu przeciwnika. Maradona po niecelnym strzale ukazuje rząd górnych zębów. W drugiej części meczu, Thomas Berthold po chybieniu pada na wznak, robi „orła", a następnie wstaje i chwyta się oburącz za głowę. Rudi Voeller również po niecelnym strzale pada na wznak, ale przedtem sunie kilka metrów na siedzeniu. Andreas Brehme kiedy nie trafia, przesuwa dłońmi po twarzy jakby ocierał łzy... Oto pełny rejestr gestów rozpaczy. Wreszcie Brehme strzela celnie karnego. I zaraz zostaje zagnieciony przez kolegów. Niczego nie zdołał pokazać. 0 I tak wraz z zwycięstwem drużyny niemieckiej wysunął się na czoło banalny, kolektywny gest T. Sczezł całkowicie indywidual­ ny gest D. Nowoczesna, w wydaniu zachodnioeuropejskim drużyna futbolowa, nie pozwala swemu zawodnikowi cieszyć się osobno. Ale mimo tych tendencji uniformizacyjnych, albo dzięki nim, zachowania takie jak Kameruńczyka Milla lub Hiszpana Utragenio uznane zostają za czarujące i wzruszające. Białoczerwoni do mistrzostw we Włoszech się nie zakwalifiko­ wali. Wcześniej w spotkaniach z Kostarykańczykami i Szwedami, można powiedzieć, pokazano naszym „figę". Nie mogli więc nasi niczego pokazać na Mondiale'90. Pozostaje zatem rzewnie wspominać gest pewnego zawodnika warszawskiej Legii który potrafił na oczach wygwizdujących go kibiców ściągnąć spodenki i pokazać d... 23 PRZYPISY 1 Władysław Kozakiewicz należał do Klubu Sportowego „Bał­ tyk" w Gdyni. Od 1971 roku reprezentant kadry narodowej! Urodził się 8 grudnia 1953 roku w Sołecznikach pod Wilnem. Wychowując się w rodzinie repatriantów zachował do końca swego pobytu w Polsce skłonność do „śledzikowania" (charak­ terystyczne zaciąganie w mowie kresowiaków). Rodzina Koza­ kiewiczów należała w Gdyni do najbiedniejszych z biednych, ojciec dozorca w porcie, matka sprzątaczka. Władysław ma starszego o 5 lat brata oraz młodszą od siebie siostrę. W1975 roku zdobył w Nicei rekord Europy w skoku o tyczce. Absolwent AWF. Żywiołowy, otwarty, skory do uciech i zabawy, lecz podporząd­ kowujący się surowej dyscyplinie, narzucanej mu przez trenera. 187 cm wzrostu i 82 kg wagi w czasie Olimpiady w Moskwie. Dane te zawdzięczam panom: trenerowi Ryszardowi Tomaszew­ skiemu, fotoreporterowi Leszkowi Fidusiewiczowi („Razem") oraz redaktorowi „Przeglądu Sportowego" Maciejowi Petruczenko. Strona tytułowa „Przeglądu Sportowego", nr 148 (7706) z 31 lipca 1980 roku. „Sportowiec", nr 1 (2022) z 5 stycznia 1990 roku. Z wywia­ du Grzegorza Wasylkowskiego dowiadujemy się ponadto, że Władysław Kozakiewicz wykonał w życiu ok. 25 tysięcy skoków, połamał 26 tyczek, pozostawił w kraju (bez możliwości zabrania ze sobą za granicę) 150 pucharów i 30 kg. medali! „ W latach siedemdziesiątych bez wątpienia należałem do elity kraju. Ale polityką nigdy nie interesowałem się. Byłem sportowcem, miałem skakać, moje życie ograniczało się do treningu, startu, spania..." Jednakże, chcąc, nie chcąc wciągnięty został w sprawy polityki. KW PZPR roztoczył nad mistrzem opiekę. Najpierw zniszczono mu spychaczem samochód, potem (ok. 30 razy), sekretarz KW prosił poszkodowanego na „rozmowy" ... Na zdjęciach Leszka 2 3 Fidusiewicza, Kozakiewicz pokazując pięść na stadionie w Mosk­ wie, ma twarz UŚMIECHNIĘTĄ, RADOSNĄ! Jednak po latach, jakby swojego sukcesu nie chciał w ogóle pamiętać." - Proszę powiedzieć - mówi Wasylkowski - o najprzyjemniejszym mome­ ncie w karierze-Może zdziwię pana, a l e n i e M o s k w a (podkr. JO). Przed rokiem, w Barcelonie, skacząc miernie (a było to 9 grudnia, dzień po moich urodzinach), usłyszałem raptem z głośników swoje nazwisko a potem 15 tysięcy ludzi wstało i śpiewało Happy Birthday. Dopiero ktoś mi wytłumaczył, że śpiewają dla mnie. Był wspaniały tort, feta, gratulacje, uściski. Nic nie zwojowałem, skakałem miernie, a jednak nie przeszkodziło to organizatorom zaskoczyć mnie." Lin Tung-Chi, Umysłowość chińska:Jej taoistyczne podłoże. (w.) Taoizm, „Biblioteka Pisma Literacko-Artystycznego", przekł. Roman Czarny, Kraków 1988, s. 12 Wiadomości zawdzięczam dr Andrzejowi Goryńskiemu, wy­ kładowcy na Uniwersytecie w Bagdadzie na początku lat osiem­ dziesiątych. Na podstawie własnych badań w 1973 roku. Jak wyżej. Na podstawie własnych badań w latach 1976/77 • Wiadomość zawdzięczam pani Hu Pej Fang. Por. Rene Descartes, Człowiek. Opis ciała ludzkiego, przekł. Andrzej Bednarczyk, PWN Warszawa 1989; Marcel Mauss, Socjologia i antropologia (rozdz. Sposoby posługiwania się ciałem, tłum. Marcin Król), s. 533-562, PWN, Warszawa 1973. Ale przede wszystkim, współczesnego autorytetu w znajomości gestów Desmonda Morrisa, Manwatching. A Field Guide to Human Behaviour, London 1977. Autor podaje obszerną biblio­ grafię usystematyzowaną, a w niej: R. Jakobson, Motor signs for 'Yes' and 'No', „Language Social", t. I, 1972, s. 91-96; W. 4 5 6 7 8 10 45 r �Tomkins, Indian Sign Language, New York, 1969; I.E. Cody, Indian Talk, London, 1972; T. Brun, The International Dictionary of Sign Language, London, 1969;D. Moris, Gesture Maps, London, 1978; M. Critchley, Silent Language, London, 1975; R.L.. Birdwhistell, Kinesics and Context. Essays on body motion communication, Philadelphia, 1970; M. Argyle, Bodily Com­ munication, London, 1975; M.R. Key, Para/anguage and Kine­ sics. Nonverbal communication, (65 ss. bibliografii), J . Metuchen, 1975; J . Ruesch i W. Kees, Nonverbal Communication, Berkeley, Los Angeles, 1969; R.L. Saitz i E.C. Cervenka, Handbo­ ok of Gestures, Colobia and The Unitet States, 1972; L. Meri, The Gesture Language of the Hindu Dance. Blom, New York, 1964 Na początku lat siedemdziesiątych rozpoczął u nas badania nad gestem T.M. Ciołek. Ostatecznie w 1977 roku obronił na AN U w Canberze pracę doktorską: Configuration and Context - A study of spatial patterns in social encounters. Wspomnieć też należy, że od kilkunastu lat, tak jak w całej Polsce, w rokickim kościele (do parafii w Rokiciu należy Murzynowo) wymieniany jest pod koniec mszy świętej gest przymierza (zwany też gestem pokoju). Wierni demonstrują ten gest (podo­ bnie jak w kościołach warszawskich) bez większego przekona­ nia, często się zdarza, że czynią go niechętnie... Ten sam gest obserwowałem i doświadczałem na sobie w kościołach Senegalu (podawanie ręki obcym i obowiązkowo szczery, przyjazny uśmiech; obejmowanie się przez bliskich czy tylko znajomych). Podobne, szalenie spontanicznie czynione gesty przyjaźni prak­ tykowane były w autokefalicznym kościele etiopskim na długo przed oficjalnym uchwaleniem gestu przymierza przez sobór papieski. Całowanie w obydwie ręce starszych mężczyzn należy w Etiopii do zwyczaju przestrzeganego nawet poza kościołem. Znaczenia i mocy oddziaływania gestu kościelnego na życie codzienne trudno byłoby nie doceniać, jeśli się zważy, że ceremoniał japoński picia herbaty (staranność wycierania mise­ czki, klękanie przed nią oraz zaklinanie naczynia przed i po samym piciu) łączony jest z ... obecnością w XVI—XVII w. w Nagasaki, portugalskich misji jezuickich. Misterium dokonywane przez kapłana z kielichem na ołtarzu miało zainspirować Japończyków do niezwykłego zupełnie celebrowania powszedniej czynności gaszenia pragnienia. Por. L. Meri, The Gesture Language of the Hidu Dance. Blom, New York; Henry W. Wells, The Classical Drama of the Orient. London 1965 Por. Premczand, Pańska studnia, z języka hindi tłumaczyli Juliusz Parnowski oraz Krzysztof Byrski, Alicja Karlikowska, Andrzej Ługowski, Tatiana Rutkowska, Czytelnik, Warszawa 1971; Sandały, współczesne opowiadania hindi, tłum. z języka hindi Juliusz Parnowski, Czytelnik, Warszawa 1976; W Merigandżu w zwykłej wiosce, tłum. z języka hindi Juliusz Parnowski, Czytelnik, Warszawa 1983; ponadto około dwudziestu tłuma­ czeń opowiadań drukowanych w czasopismach naukowych i społeczno-kulturalnych. 11 12 13 14 15 Mateusz Wierciński, uczestnik dwóch wypraw etnologicznych do Indii, tak charakteryzuje interesujące nas gesty: stosun­ kowo szybki ruch głową w stronę lewego ramienia, a po tym, ramienia prawego (memu rozmówcy kojarzy się to z ruchem „wańki wstańki"), wyraża TAK. Natomiast kiwanie głową w dół i w górę, waraża NIE. Maria Krzysztof Byrski akceptuje charak­ terystykę gestu TAK, natomiast gest NIE uznaje za identyczny z naszym, z tym, że często towarzyszy mu ruch ręką (wy­ kluczający) od siebie w stronę rozmówcy, lub dłonią (wahad­ łowo) z lewa na prawo i na lewo. Manu Swajambhuwa, Manusmryti, czyli traktat o Zacności Watsjajana Mallanaga, Kamasutra, czyli traktat o Miłowaniu, przełożył z oryginału sanskryckiego, wstępem, przedmową, przy­ pisami i słowniczkiem opatrzył Maria Krzysztof Byrski, PIW, Warszawa, 1985 W Murzynowie często się zdarza, dziś w 1990 roku, że gość wita się tylko z mężczyznami! Manusmryti, op. cit. s. 60-61 Nowa Księga Przysłów i wyrażeń przysłowiowych Polskich, w oparciu o dzieło Samuela Ada/berga opracował zespół pod kierunkiem Juliana Krzyżanowskiego, PIW, Warszawa 1969, t. I, s. 563-564 Tamże. W krajach Afryki równikowej, głównie w południowej części Nigerii i Kamerunu, rozzłoszczeni (w naszym rozumieniu tego słowa) kierowcy nie wrzeszczą i nie przeklinają innych użytkow­ ników drogi. Jeśli już doszło do czegoś, co wymaga „zdrowej, męskiej reakcji", pokazują z pogodną twarzą (sic!) wyciągniętą przez okienko dłoń z rozczapierzonymi palcami. Ma to oznaczać, że przeciwnik miał... pięciu ojców! W czasie blisko dwuletniego pobytu w Dakarze, często jeżdżąc motocyklem po mieście, byłem świadkiem tylko jednej kłótni kierowców z użyciem stosownych wyrazów. Kłóciło się w niedzielę na opustoszałej całkowicie ulicy, przy skrzyżowaniu, dwóch ... Francuzów. Abraham H. Maslow, W stronę psychologii istnienia, przeło­ żyła Irena Wyrzykowska, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1986 Do niedawna jeszcze dosyć popularny na wsi polskiej gest unoszenia przez kobiety spódnicy, połączony z okrzykiem „poca­ łuj mnie w d...", bohaterom opowiadań, tłumaczonych przez Parnowskiego z języka hindi, nie jest znany! Również M.K. Byrski nie znajduje przekonywujących dowodów, aby Indusi odwoły­ wali się do gestu czy zwrotu językowego, związanego z cało­ waniem D... Warto natomiast zwrócić uwagę, że plebejski (ludo­ wy?) gest „pocałuj... MNIE lub SIĘ" itd., funkcjonuje do dziś - chociaż tylko w postaci zwrotu językowego, powiedzenia, np. szeptanego do ucha - wśród wysoko utytułowanych pań na UW. Stąd nasze rozdarcie - mówi znany pisarz - Nigdy nie wiemy, kiedy przyjdzie nam ją w rękę, a kiedy w d... całować." 16 17 18 19 2 0 21 2 2 2 3 Fot.: il. 1 - 4 , 6 - 8 oraz rys. - il. 5 - J a c e k Olędzki 46 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/90254e1aead97ab48679a4fb6a6ce57c.pdf 4e68018afd083cca01054a104c88cbe6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2310 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2143 Title A name given to the resource Prywatny leksykon współczesnej polszczyzny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1, s.47-53 Creator An entity primarily responsible for making the resource Magierowa, Barbara; Kroh, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Barbara Magierowa, Antoni Kroh PRYWATNY LEKSYKON WSPÓŁCZESNEJ POLSZCZYZNY (wstęp oraz próbka haseł) Leksykon zawiera około trzydziestu tysięcy haseł: słów, zwro­ tów, wyrażeń, frazesów, przysłów, sloganów, zbitek pojęcio­ wych, dowcipów słownych, napisów na murach itd., wystąpujących we współczesnej polszczyźnie krajowej. Jesteśmy zdania, że w mowie potocznej najpełniej odzwierciedlają się losy narodu i stan jego kultury. Spodziewamy się więc, że nasza książka, której celem jest zdokumentowanie współczesnego języka potocznego, może być źródłem wielu informacji, niemożliwych do zdobycia w inny sposób. Przyjęliśmy następujący zakres pracy: Zamieszczamy jedynie hasła nie uwzględnione w Słowniku Języka Polskiego pod red. Witolda Doroszewskiego (PWN, Warszawa 1958-1969), ani też w Słowniku Języka Polskiego pod red. Mieczysława Szymczaka (wyd. V, PWN, Warszawa 1989). Jeżeli słowo, uwzględnione przez któryś z wyżej wymie­ nionych słowników, używane jest również w innym, nie od­ notowanym znaczeniu (ARABESKA, GABLOTA, NASIADÓWKA) lub w innym odcieniu znaczeniowym (RECENZOWAĆ, ROZLICZAĆ), stanowi ono przedmiot naszego zainteresowania. Notujemy słowa i zwroty, które pojawiały się w języku polskim od 1944/45 r. do chwili obecnej. Interesują nas słowa i wyrażenia albo zupełnie nowe, to znaczy powstałe po 1945 roku (NA TOPIE, ROZKUŁACZAĆ, TRAJLUŚ), lub stare w nowym zna­ czeniu (HAMULCOWY, POLONISTKA, ZACHÓD, ZRZUTY). Uwzględniamy jedynie polszczyznę krajową, tj. używaną na terenie Polski w obecnych jej granicach. Nie jesteśmy w stanie zająć się współczesną mową Polaków, mieszkających stale poza Rzecząpospolitą. Cytaty z publikacji emigracyjnych wykorzys­ tujemy, gdy słowo lub wyrażenie pochodzi z kraju, lub wówczas, gdy narodziło się ono poza Polską, ale przedostało się do kraju i tutaj się upowszechniło. Naszym zasadniczym kryterium jest funkcjonowanie słowa lub wyrażenia w polszczyźnie krajowej. Dlatego uwzględniamy gwarę Polaków, przebywających czaso­ w o poza Polską, między innymi na budowach eksportowych, ponieważ przywożą oni stamtąd nie tylko ŻONY Z RU ROCIĄGU, ale i nowe słowa, na przykład PASIOŁEK, które potem wchodzą w powszechny obieg. Nasz leksykon nie uwzględnia współczesnej terminologii za­ wodowej, natomiast uwzględnia gwary środowiskowe, także środowisk zawodowych. Dla przykładu: pomijamy nowoczesne słownictwo medyczne, lecz interesuje nas gwara pracowników służby zdrowia (CHORY SOCJALNY, ERKA, ZIMNA CHIRUR­ GIA). Nie zbieramy słów gwarowych, wywodzących się z dawnej kultury ludowej, interesujemy się natomiast dawnymi słowami gwarowymi, używanymi w nowym znaczeniu (CHATA, KIEC­ KA), czy słowami nieznanymi tradycyjnej kulturze chłopskiej, a używanymi we współczesnej kulturze neoludowej (CEPELIA­ DA, FRASOBLIWIEC, JUHASALIA). Podajemy słowa i wyrażenia obcojęzyczne, funkcjonujące w mowie polskiej na zasadzie cytatów (ALUZJU PONIAŁ, KINDERMACHER, MNE TO NEWADI JA M A M RAKOWINU, MY NIE DANSJORY). Odrzucamy autocenzurę obyczajową, polityczną, religijną, na­ rodową czy jakąkolwiek inną. Wszelkie zjawiska językowe, od­ zwierciedlające powojenne życie Polaków w kraju, interesują nas w równym stopniu. Ztaką samą uwagą słuchamy NOWOMOWY, jak kazań kościelnych czy BLUZGÓW chuliganów; tak samo obchodzą nas urzędowe enuncjacje, biuletyny partyjne najroz­ maitszych orientacji, teksty z festiwalu rocka, kłótnie prostytutek czy raporty policyjne względnie okazy żargonu administracyj­ nego lub naukowego. Nasz leksykon to nie podręcznik wykwint­ nej polszczyzny. Nie jest to również deklaracja polityczna ani światopoglądowa. Nie mamy zamiaru czegokolwiek ganić lub chwalić. Interesuje nas wyłącznie fakt, że dane słowo czy wyrażenie narodziło się i było w użyciu w takim to a takim kontekście społecznym, terytorialnym, czasowym. Jak już wspomnieliśmy, uważamy naszą mowę potoczną za wrażliwy barometr, rejestrujący wszystko, co społeczeństwo przeżywa. Byłoby absurdem zakrywanie barometru, ponieważ rejestruje on nie taką pogodę, jakiej byśmy pragnęli. Nasz leksykon to nie słownik ortograficzny ani słownik po­ prawnej polszczyzny, lecz jedynie stwierdzenie stanu faktycz­ nego. Czasem dostosowujemy ortografię do nowego znaczenia wyrazu; zwłaszcza wówczas, gdy zapisujemy słowo, funkcjonu­ jące dotychczas jedynie w polszczyźnie mówionej. Przykładem DĘTYSTA-muzyk, grający na instrumencie dętym, albo C H A M BURG - potoczna nazwa nowej dzielnicy w Krośnie, zasiedlonej na ogół przez ludność pochodzenia chłopskiego oraz przez dawnych mieszkańców przedmieść, którym zburzono domy dla pozyskania terenów budowlanych. Ograniczenia, od których rzecz jasna nie jesteśmy wolni, są przede wszystkim natury technicznej i psychologicznej. Najpierw o ograniczeniach psychologicznych. Polszczyzna współczesna jest dla nas nie tylko przedmiotem fascynacji, ale - przede wszystkim - naszym powietrzem, chlebem powszednim, formą istnienia. Tkwi w nas, myślimy i wypowiadamy się za jej pośrednictwem. Pracując nad leksykonem, usiłujemy patrzeć na nią „ o d zewnątrz", jako na znak czasu, dokument historyczny i obyczajowy - ale przecież równocześnie używamy jej w życiu codziennym, podlegamy jej uwarunkowaniom, wywiera ona wpływ na naszą mentalność, bo i my jesteśmy dziećmi tej samej epoki. Wydobycie się z własnej skóry, z własnej codzienności, dopatrzenie się egzotyki w najzwyczajniejszych zjawiskach z naj­ bliższego otoczenia nie zawsze jest sprawą łatwą. Ograniczenia techniczne polegają głównie na tym, że nie możemy być jednocześnie we wszystkich środowiskach, we wszystkich miejscowościach, nie jesteśmy w stanie usłyszeć i przeczytać wszystkiego, co mogłoby stanowić dla nas źródło informacji. Nasz leksykon ma duże luki. Nigdy nie zostanie napisany do końca. Wiemy o tym i dlatego komponujemy go tak, by można go było poszerzać, także wówczas, gdy my już będziemy WĄCHAĆ KWIATKI OD SPODU (jeśli okażemy się godni, to może nawet w ALEI PODZASŁUŻONYCH). Współczesny język polski, nasza mowa potoczna, to dla nas przede wszystkim kronikarz: niestrudzony, czujny, świetnie poin­ formowany, wszechobecny, wrażliwy i fantastycznie inteligentny albo też fantastycznie głupi. Rejestruje każde, nawet najbardziej ulotne zjawisko, każdy nastrój, każde wydarzenie; zauważa wszystko, co się w Polsce dzieje i wydaje natychmiastowy osąd. Albowiem współczesna polszczyzna potoczna jest nieprzerwa­ nym indywidualnym i zbiorowym aktem twórczym, dziełem nas wszystkich razem i każdego z osobna. Język, z samej swojej natury, obecny jest we wszystkich grupach społecznych i wieko­ wych, we wszystkich środowiskach, we wszystkich zakątkach kraju. Każdy człowiek ma swój, właściwy tylko sobie, sposób wyrażania się, każda grupa realizuje swoją świadomość grupową poprzez język, który dzięki temu wykazuje nieprzebraną mnogość odmian, cech swoistych, charakterystycznych dla pewnej osoby czy grupy, a niespotykanych gdzie indziej. Lecz jednocześnie język nieustannie przenika od człowieka do człowieka, od środo­ wiska do środowiska, wiecznie aktualizowany, wspaniale podat47 �ny na wpływy, wciąż gotów do natychmiastowego odrzucenia formy przeżytej lub dostosowania jej do nowych potrzeb. W mo­ wie potocznej, jak w każdym żywym organizmie, trwa nieustanna wymiana komórek - jedne się rodzą, inne obumierają; organizm, aby istnieć, musi wciąż się przeistaczać. Język potoczny podlega nieprzerwanej weryfikacji i wciąż rodzi się na nowo wszędzie tam, gdzie znajdują się przynajmniej dwie osoby, a nawet jedna, gdy myśli na głos albo pisze. Mowa potoczna to nasza zbiorowa autobiografia. Najpełniej­ sza, najuczciwsza, niedosiężna dla jakiejkolwiek cenzury. W polskiej tradycji literackiej przez całe stulecia, niemal aż do naszych czasów, język pisany znacznie różnił się od mówionego; całe obszary tego ostatniego „nie nadawały się do druku", więc ginęły dla następnych pokoleń, skoro tylko środowisko, które je stworzyło, rozpadło się lub uległo przeobrażeniom. Nie od­ tworzymy dzisiaj gwary środowiskowej bojowców PPS sprzed pierwszej wojny, gazeciarzy warszawskich albo legionistów I Brygady. Pozostały tylko okruchy, zanotowane dość przypad­ kowo, np. słowo CEKAMENDA na с. k. Komendę Legionów, z którą Piłsudski często miewał na pieńku, lub KASZTELAN czyli tajniak z austriackiego Kundschaftstelle. Ale nawet gdy wej­ dziemy w czasy bliższe, starszemu pokoleniu znane z autopsji, stwierdzimy, że wiele zjawisk językowych ginie bezpowrotnie, jeśli nie zdokumentuje się ich w odpowiednim momencie. Akowcy, wspominając stare dzieje, częstokroć używają określeń, których w czasie wojny jeszcze nie było. Dawni zetempowcy nie potrafiliby już dzisiaj przemawiać absolutnie zetempowskim językiem. Co tam zresztą daleko sięgać; niektóre wyrażenia z czasów narodzin „Solidarności" bywają dzisiaj niezrozumiałe. Rzeka mowy potocznej płynie z szaleńczą prędkością. Udało nam się ocalić od zapomnienia jedynie cząstkę współ­ czesnej nam mowy potocznej. Dlatego nasz leksykon nazwaliśmy prywatnym. Notując niemal bez zastrzeżeń wszelkie nowości frazeologicz­ ne polszczyzny mówionej, jesteśmy ostrożni w cytowaniu tzw. literatury pięknej, gdzie nierzadko mamy do czynienia ze styliza­ cją, autokreacją piszącego, zwrotami pseudopotocznymi czy pseudośrodowiskowymi. Być może tu czy tam daliśmy się nabrać, cytując w dobrej wierze słowo wymyślone dla wprowa­ dzenia sztucznej egzotyki - lecz przecież niepodobna wszystkich informacji sprawdzać u źródła, niepodobna również zastosować ścisłych kryteriów podziału na „sztuczny" język jednej książki i „naturalny" język potoczny; choćby dlatego, że niejeden zwrot lub dowcip językowy, wymyślony przez literata, staje się włas­ nością ogółu i wzbogaca mowę potoczną. Dlatego nie znamy lepszej metody, niż poleganie na własnej intuicji. Notujemy to, co w naszym przekonaniu warto zanotować; wydaje nam się, że formuła „prywatnego" leksykonu pozwala nam na to. Cytujemy obficie autorów, wprowadzających mowę potoczną do języka literackiego (Tyrmand, Konwicki, Nowakowski, Terakowska, Siejak, Redliński i inni), zaś staramy się nie korzystać z książek, epatujących wulgaryzmami i zwrotami z mowy potocznej, a mimo to napisanych językiem sztucznym, jakim w Polsce nikt nie mówi (Smektała, Łoziński, Nienacki i wielu innych). Leksykon to w zamierzeniu autorów przede wszystkim książka „do czytania". Mamy nadzieję, że będzie on po prostu ciekawą lekturą, którą można otworzyć na chybił trafił i kartkować przez kilka minut albo całymi godzinami. Hasła układamy alfabetycznie, bo wydaje nam się, że w ten sposób tekst będzie przejrzystszy niż przy zasotosowaniu układu chronologicznego bądź rzeczowego. Również z tego powodu, że wobec dziewiczej wstydliwości (politycznej i obyczajowej) do­ tychczasowych słowników języka polskiego dziełko nasze stanie się zapewne, Z BRAKU LAKU, narzędziem pracy tłumaczy, redaktorów, socjologów, slawistów, historyków kultury, a także emigrantów, interesujących się Polską i czytujących krajowe publikacje. 48 Aby ułatwić czytelnikom korzystanie z leksykonu, przygotowu­ jemy szczegółowy indeks, umożliwiający szybkie odnalezienie potrzebnego hasła. Dla przykładu: MAŁY, ALE GUSTOWNY oraz PERIOD CARYCY KATARZYNY-dwa ludowe określenia Pałacu Kultury i Nauki im. Józefa Stalina w Warszawie - umieszczamy odpowiednio pod , , M " i pod „ P " , więc daleko od siebie; lecz zajrzawszy do indeksu pod „Pałac Kultury i Nauki" znajdziemy odsyłacze do powyższych dwóch, a także kilkunastu innych określeń owej budowli. W indeksie spotykają się hasła pokrewne, chociaż o różnym znaczeniu, np. ANDERS NA BIAłYM KONIU i KON ANDERSA. Szukajmy ich tam pod „Anders" i pod „ k o ń " . („Anders na białym koniu" to pojęcie z pierwszych lat powojen­ nych, szyderstwo oficjalnej propagandy z nadziei tej części społeczeństwa, która wierzyła, że Polska wkrótce odzyska nie­ podległość i z Londynu powróci rząd; zaś „koń Andersa" to tortura ubecka, stołek postawiony nogami do góry, na którym sadzano przesłuchiwanego, aż noga od stołka wbijała się w od­ bytnicę). Kto nie pożałuje trudu i śledząc „Andersa na białym koniu" sprawdzi w indeksie również słowo „biały", zostanie wynagrodzony fragmentem przemówienia Wojciecha Jaruzel­ skiego z jesieni 1985 roku, gdzie tenże koń występuje w wersji unowocześnionej: „Można było niedawno zobaczyć garstkę polskojęzycznych najemników, zapowiadających powrót do kra­ ju na .białym pershingu'." Nie chcemy obciążać haseł dokładnymi objaśnieniami grama­ tycznymi, komentarzami, kwalifikatorami itd., niezbędnymi w in­ nych słownikach. Stosowanie niektórych kwalifikatorów, na przykład „ w u l g . " , wydaje nam się niecelowe; słowo „kurwa", nie przestając być wulgarnym, jest obecnie jednym z najczęściej używanych słów w polszczyźnie mówionej. O powszechności występowania tego słowa świadczy choćby fakt, że ludzie, którym mimo wszystko trudno przechodzi ono przez gardło, zastępują je eufemizmami: PRZECINEK, PRZERYWNIK lub tp. DEWIZÓWKI z wyższych sfer unikają słowa „kurwa", bo przecież nie mogą wyrażać się jak dzieci szkolne. Przy każdym haśle informujemy, gdzie, kiedy i w jaki sposób udało się nam je pozyskać. Być może wystąpiło ono także gdzie indziej i kiedy indziej, ale my o tym nie wiemy; nie jesteśmy w stanie przeprowadzać szczegółowych badań nad zasięgiem czasowym i teryterialnym każdego z haseł. Trudno także kierować się w tej sprawie intuicją: ten sam zwrot potoczny, który warszawiak uzna za typowo warszawski, poznaniak może uznać za typowo poznański. Oto próbka haseł. Mając na uwadze krąg tematyczny „Polskiej Sztuki Ludowej", wybieraliśmy hasła, dotyczące szeroko pojętej kultury współczesnej, w tym nowych zjawisk w plastyce chłops­ kiej. Dodaliśmy także dla okrasy nieco erotyki i polityki, gdyż wydaje nam się, że sprawy te interesują wszystkich, a więc również czytelników PSL. Pomijamy wykaz skrótów, indeks, listę wykorzystanych pub­ likacji. A D I E U , B . B . ! - Plakaty tej treści, m a l o w a n e ręcznie przez studentów Uniwersytetu Wrocławskiego, były reakcją na wiadomość, że uniwersytet przestał nosić imię Bolesława Bieruta. W r o c ł a w V 8 9 B A B A Z C I E L Ę C I N Ą - (...) cielęta (...) trafiają niemal wyłącznie d o t o b o ł k ó w „ b a b z cielęciną". P e w i e n n a u k o w i e c zaręczył mi, nie zdradzając wszakże metody obliczeń, że los taki spotyka 6 3 proc. bitych cielaków. Sądząc po ich całkowitej nieobecności w sklepach oraz wszechobecności w handlu nielegalnym, wskaźnik ten w y g l ą d a wiarygodnie. „Polityka" XII 8 5 (...) kartki, brak mięsa, ciągłe niekorzystne relacje c e n (...) Wyjście z tej sytuacji znajduje tylko baba z cielęciną, która była i jest chętnie widziana w mieście. Ścigana przez patrole milicji, przez O R M O , Inspekcję R o b o t ­ niczo-Chłopską, brygady antyspekulacyjne - w y m y k a się z sieci monopolu h a n d l o w e g o , dostarcza cielęcinę dzieciom, chorym i komu trzeba. O c z y w i ­ ście, w e d l e cen u m o w n y c h . „Polityka" II 86 ( „ B a b a z cielęciną" występuje także w felietonach M. Zientarowej w „Przekroju", 1 9 6 0 . Starsze pokolenie ówczesnych „ b a b z cielęciną" uczyło się s w e g o fachu jeszcze podczas w o j n y - wtedy w W a r s z a w i e n a z y w a n o je szmuklerkami. Nasz znajomy, oficer A K i p o w s t a n i e c , na wieść o odsłonięciu kolejnego pomnika w o j e n n y c h bohaterów oznajmił, że w W a r s z a w i e powinien przede wszystkim stanąć Pomnik Szmuklerza, gdyż to g ł ó w n i e dzięki szmuklerzom setki tysięcy mieszkańców miast, zwłaszcza dzieci, przeżyły w o j n ę ) (także: baba, baba mięsna, baba z mięsem, pani z mięsem) �B A B K A K L O Z E T O W A - kobieta, zwt. starsza, utrzymująca porządek 1 pobierająca opłaty w szalecie. U ż y w a n e p o w s z e c h n i e w całej Polsce c o najmniej od lat czterdziestych. B a b k a klozetowa, babka klozetowa, każdy patrzy na mnie, jakbym nie była człowiekiem, cały dzień siedzieć w piwnicy, smrody w ą c h a ć z kibla, c o za ż y c i e . . . - D a j spokój, Stefa, przecież nie masz na czole w y p i s a n e , że jesteś babka klozetowa, jeść tu dostajesz, dorabiasz sobie do emerytury, źle ci nie jest. Nie musisz siedzieć cały dzień pod kiblem, możesz u mnie w szatni. - Czyś ty zgłupiała? J a k tylko odejdę s p o d kibla, to od razu z a c z y n a mnie cholera ciskać, że tam srają za darmo. Dialog szatniarki z babką klozetową, zasł. w restauracji, Kraków V 7 2 Babka klozetowa, rezydująca w S u k i e n n i c a c h , stosowała następującą hierarchię: gdy dostawała 5 0 gr, milczała. 1 zł - odpowiadała „dziękuję". 2 zł - „ B ó g zapłać". Powyżej tej kwoty „Panie Boże stokrotnie zapłać" Zasł. Kraków, lato 5 8 [także: babcia klozetowa, hajzelmama, pisuardessa, siostra miłosierdzia (gdy ratowała pijaków) ] B A C A P A Ń S T W O W Y - C o u w a s n o w e g o ? - E, nic, ubili bacę. - C o ? - Ее, nie całkiem go ubili, żyje, w szpitalu. - Ale przecie szkoda człowieka! - Ее, nie szkoda, on był baca p a ń s t w o w y . Zasł. dialog turysty z góralem na Turbaczu, lato 7 5 (na Hali Długiej pod T u r b a c z e m było w ó w c z a s tzw. w z o r o w e gospodar­ s t w o halne, prowadzone przez Zakład Zootechniki z Raby Wyżnej) B A C I A R - ostatni wieczorny pociąg C h a b ó w k a - N o w y Sącz. Zasł. wielokrotnie, lata sześćdziesiąte, siedemdziesiąte B A C I O K I - buty g u m o w e , s z n u r o w a n e , przypominające kształtem trzewiki. Podhale, 5 0 - 5 5 (językowa pozostałość po czeskiej firmie o b u w n i c z e j „ B a f a " , która przed w o j n ą zarzucała s w y m i towarami m. in. Polskę) B A Ł A M UTKI - piersi kobiece. C o się pani tak walisz w te bałamutki! Zasł. W a r s z a w a , 4 8 B A R D O T K I - pewien rodzaj biustonosza bez ramiączek, nadający sylwetce wdzięki Brygidy. S ł o w o z ostatniej c h w i l i ! ( P o z n a ń ) M S P N C , „Przekrój" XI 5 7 B A Z A R O W A D A M A - kobieta krzykliwie elegancka i ordynarna. Zasł. W a r s z a w a 5 6 , zlk B A Z O W A P O D S T A W A P R A W N A - (...) oto już w o l n o w y w o z i ć za granicę (...) książeczki c z e k o w e do rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego. Wszakże pod warunkiem, że dokumenty te należy o b o w i ą z k o w o przywieźć z powrotem (...) i nie można też realizować z nich w y p ł a t za granicą. S z k o d a , że ten humorysta, który p o w o ł u j e się na zarządzenie ministra finansów jako na „ b a z o w ą podstawę p r a w n ą " , nie pokazuje palcem owej lekkomyślnej zagranicy, która gotowa byłaby taki czek z rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego honorwać. „Polityka" I I 8 7 B E H A P E - a n t y k o n c e p c j a . Zasł. wielokrotnie, W a r s z a w a , Łódź, Kraków, W r o c ł a w , lata sześćdziesiąte, siedemdziesiąte ( B H P - Bezpieczeństwo i Higiena P r a c y ) B E Z D E W I Z O W Y T R A N S F E R M A Ł Ż E Ń S K I - małżeństwo polskiego trenera z obywatelką Z S R R , wybitną siatkarką, która zasiliła polską reprezentację. Zasł. w radiu, III 86 B E Z R A D N O Ś Ć N A B Y T A Młodzież wyuczyła się (...) kilku zachowań i reakcji. J e d n ą z nich jest tzw. bezradność nabyta. Pojawia się ona w postaci przekonania o małym lub żadnym w p ł y w i e młodej generacji na bieg w a ż n y c h dla niej procesów społecznych i politycznych, w silnym i dalekim od młodzieży ulokowaniu źródeł kontroli tych procesów, w p o c z u c i u bezsilności i zagrożenia w e własnym kraju. Ż W I 8 9 B E Z W Ł A D Z I E - sytuacja polityczna po ustąpieniu w grudniu 1 9 7 0 r. Władysława Gomułki. Zasł. W a r s z a w a , zlk B I E R U T Ó W K A - Napis na asfalcie jest w y k o n a n y starannie: „ B i e r u t ó w ka 1 kilometr". Tak m i e j s c o w i rolnicy nazwali zespół pałacowy Z a m o y s k i c h w Kozłówce. Przechrzczenie nastąpiło w r a z z pojawieniem się w przypałac o w y m parku pomnika Bolesława Bieruta. D o t y c h c z a s ten „działacz ruchu robotniczego" przypominał o s w o i m istnieniu siedmiometrową bryłą pomnika mieszkańcom Lublina. J e d n a k pod koniec lipca jego los został przesądzony. T R „ S " , X 8 9 BIKINI - 3 0 c z e r w c a 1 9 4 6 roku na Bikini - jednej z w y s e p e k w grupie w y s p Marshalla na Pacyfiku - przeprowadzono po w o j n i e pierwsze doświadczenie z bronią a t o m o w ą . Bikini było w ó w c z a s na ustach w s z y s t ­ kich. Kilka dni później pojawiły się w handlu kostiumy kąpielowe noszące tę nazwę. Były tak skąpe, że mieściły się w tekturowej kostce o boku 7 centymetrów i d a w a ł y się z p o w o d z e n i e m przeciągnąć przez obrączkę ślubną. D P VII 8 6 B I L A R D K I E S Z O N K O W Y - trzymanie rąk w kieszeniach, zwł. przez dorastających chłopców, jako forma samogwałtu. Łapy z kieszeni, z n o w u grasz w bilarda k i e s z o n k o w e g o ? Zasł. W a r s z a w a - P r a g a , 6 5 B I N I A - k o b i e t a , k o c h a n k a . Także: biniawka, biniocha, brzana, draniara, karyga, lojda, mana, m a n u s k a , marycha, mętlica (złodz.) P S G Z W , XII 8 8 B I U R W A - 1 . Komplet na b i u r k o - k a ł a m a r z , przycisk, suszka, podkładka do pisania. Zasł. W a r s z a w a 4 9 2. Ordynarna i głupia urzędniczka. Zasl. wielokrotnie w różnych częś­ c i a c h Polski, od 4 9 3. Urzędniczka dorabiająca jako prostytutka, tzw. cichodajka, zwł. w biurach mających stały kontakt z c u d z o z i e m c a m i . Zasł. W a r s z a w a 7 2 „ B i u r w a " (...) o z n a c z a kobietę zatrudnioną w biurze (nie mylić z p r a c u ­ jącą urzędniczką) niesymaptyczną, w i e c z n i e obrażoną, źle traktującą interesantów, niekompetentną, opryskliwą, przekupną, z a w s z e pijącą herbatę. „Polityka" V 8 7 B I U S C I K - w y m i ę krowy. Zasł. w sklepie mięsnym. W a r s z a w a 5 0 B I Ż U T E R I A - N i e c h pokaże s w o j ą biżuterię-rzekła dobrodusznie siostra Brat i zerwała z pacjenta kołdrę. Zanim zdążył przykryć się dłońmi, zaświecił bezwstydnie wygolonymi genitaliami. K o n w i c k i , Rzeka B L A D E B A R A C H Ł O - Konduktorka, d z i e w c z y n a jak szóstka, pojąć nie może, jak taki wspaniały mężczyzna dostrzega w ogóle takie blade barachło jak Marta, skoro tyle jest m e d a l o w y c h kobiet w pobliżu. Tyrmand, Zly B L A D Y M I K O - przezwisko Stanisława Mikołajczyka, u ż y w a n e przez oficjalną propagandę zwł. po jego potajemnym wyjeździe z Polski 21 X 1947 (Blady Niko - popularny szlagier przedwojenny) B L A T N I A C Z K A - R u d y cieszył się jak dziecko ze s w o j e j blatniaczki, moja, gada, mądralinka, ma takie papiery, wytrzasnęła skądś, że niby ma chorobę świętego Wita, i forsę zbiera, c h i c h o c z e , całe kieszenie forsy. N o w a k o w s k i , Silna B L I Ź N I A C Z K I - piersi kobiece. Zasł. wielokrotnie Kraków, N o w y Sącz, lata siedemdziesiąte, osiemdziesiąte. ( c z a p e c z k a na bliźniaki - biustonosz) B L O N D Y N K A - 1. W e s z g ł o w o w a . Zasł. wielokrotnie. W a r s z a w a , lata czterdzieste, pięćdziesiąte 2. Świnia. A w i ę c Smółka w y p r o w a d z i blondynę z c h l e w i k a na podwórze, przytrzyma. G K I 8 5 H o d o w l a świń to niedobry interes. My mamy tylko d w i e blondynki, dla siebie, na talerz. Kartek przecież nie dostajemy. G W y b VII 8 9 3. Palka milicyjna. T y m razem studentów zepchnięto w kierunku ulic Siennej i Mikołajskiej. Agresja jednej i drugiej strony p o t ę g o w a ł a się. W ruch poszły pałki, z w a n e laskami, lolami lub pieszczochami. Te mniejsze, w ciemniejszym kolorze, n a z y w a n e są „brunetkami". Długie, które były tego dnia w użytku - „ b l o n d y n k a m i " . PrzTyg V 8 9 (o Krakowie) (...) Poruszyły się tam i z powrotem kolumny Z O M O w pełnym rynsztunku - kaski, tarcze, maski p r z e c i w g a z o w e i długie pałki - „ b l o n ­ dynki". T P I 8 9 (o Stoczni Gdańskiej) B Ł Ę K I T N Y D O D A T E K - Dziś w akcji „Posesja" milicjant b y w a „błękit­ nym dodatkiem" do cywilnej komisji lustrującej miasta, osiedla i w i o s k i . „Polityka" VI 8 7 B Ł O N K A D Z I E W I C Z A - na o p a k o w a n i u np. k a w y - cienka blaszka lub folia, zabezpieczająca zawartość słoika, puszki lub tp., łatwa d o usunięcia. Zasł. Kraków, XII 8 3 B Ł Y S K O T K A - elegancka i p o w a b n a kobieta. P S G Z W XII 8 8 B O C Z N A U L I C A - Fannie Hurst (...) w 1931 c h y b a roku ogłosiła drukiem powieść pod tytułem Boczna ulica, która dała jej rozgłos i pienią­ dze i wsławiła jej imię i nazwisko również w Polsce, gdzie podobnie jak na całym niemal świecie książkę tę czytały załzawionymi oczami rzesze młodych i starych kobiet. Była to opowieść o smutnej miłości młodej kobiety do żonatego mężczyzny, który w p r a w d z i także ją kochał, ale ze w z g l ę d u na karierę (...) musiał ukrywać s w o j e uczucia grając jednocześnie w o b e c świata rolę szczęśliwego męża i bodajże ojca. (...) wyrażenie „boczna u l i c a " stało się synonimem takiej właśnie miłości (...) M i c h a ł o w s ­ ka, Przez kuchnię P o południu k a w a u Galińskiego, na rogu Alej i Mokotowskiej, z p e w n ą panią. To „boczna ulica" jednego z m o i c h przyjaciół, człowieka p o w a ż ­ nego i w latach. Tyrmand, Dziennik B O J K A - 1 . Marynarz zagraniczny, u ż y w a n e na wybrzeżu. „Przekrój" VI 57 2. Klient prostytutki. D z i e w c z y n y biznesu przy p o m o c y z n a j o m y c h wnoszą do taryf urżniętych b o j k ó w i wiozą do d o m ó w . (Reportaż z W a r s z a w y ) S M XII 7 6 G d y bojki niedyskretnie mnie pytają o n a z w i s k o , o d p o w i a d a m : „ N i c e y oungandbeautyfullgirl". (Zwierzenia prostytutki w a r s z a w s k i e j ) Kąkolew­ ski, Dziennik U B O L E K - J E B A K A - T o jest bardzo niesłuszna opinia, dlatego ja robię c o mogę, żeby rehabilitować komunistów. W s t y d mi za nich i dlatego staram się u d o w a d n i a ć , że oni w s z y s c y mieli jednak kochanki. Na przykład Bierut zapracował n a w e t na przydomek Bolek-jebaka. O n nie przepuścił żadnej kobiecie. M iał kilka żon i różne dzieci rozsiane po kraju. W ł . Sokorski, G K VI 89 B O S K A J U L I A - (...) w e z w a n y zostałem z Łodzi do centrali „Polpressu" w W a r s z a w i e , mieszczącej się w odrapanej szrapnelami kamienicy na Pradze, przez redaktora naczelnego - Julię M i n c (...) „boska J u l i a " - tak nazywaliśmy ją w „Polpressie". „Polityka" I 8 7 B O S O N O G A R U S A Ł K A - Rząd i jego agendy, a w jednej z nich „bosonoga rusałka" (autor określenia J a c e k F e d o r o w i c z ) , minister infor­ macji Małgorzata Niezabitowska. G K IV 9 0 B O Z I A - ironicznie o T a d e u s z u M a z o w i e c k i m . C o taki bozia może zadziałać? Zasł. od starego rolnika. N o w y Sącz V 90 BÓLE O D R O D Z E N I O W E - W y c h o d z e n i e na powierzchnię, organizo­ w a n i e się od n o w a lub - jak to kto inny n a z y w a - „bóle o d r o d z e n i o w e " „Solidarności" w małym ośrodku (Jasło liczy ok. 3 5 tys. mieszkańców) bywają z różnych p o w o d ó w szczególnie dolegliwe. T y g . M a ł o p . XI 8 9 B R A T E R K I - d z i e w c z y n y przyjaźniące się ( w zakładzie w y c h o w a w ­ c z y m ) . Kiedyś d z i e w c z y n y ciachały sobie ręce, mieszały krew i były braterkami. „Filipinka" IV 8 4 B U F O R Y - biust. Także: baniaki, bliźniaczki, bułki, brust, cytryny, granatniki, kajzerki, teleskopy, zderzaki. P S G W Z XII 8 8 B U L B E S - p o t a ń c ó w k a w ścisłym gronie. M o ż e być z kocunkiem i kopcunkiem lub bez. Także: balet, parowa. W a r s z a w a - P r a g a . „Przekrój" VI 5 7 • 49 �B U Z I A D U P C I A - w y k w i n t n y i elegancki sposób z a c h o w a n i a się, wysławiania, ubierania. Zaprosił ją do kawiarni i gadają buzia dupcia. Zasł. W a r s z a w a 6 7 . Aleś się odstawiła! Wyglądasz buzia dupcia. Zasl. Kraków 6 7 B Y C D O B R Y W T E K L O C K I - być szczególnie sprawny, zwł. seksualnie. D z i e w c z y n y leciały na niego, bo był dobry w te klocki. „ V e t o " VIII 8 8 B Y K O W E - r o z p o w s z e c h n i o n a wśród mas pracujących n a z w a podatku kawalerskiego. Natomiast popularna n a z w a dodatku rodzinnego brzmi „ c y c k o w e " . „Przekrój" X 57 B Ż D I U N G W A - d z i e w c z y n a głupia lub marudna, ( u c z n . ) W a r s z a w a 7 4 , Urban, Zanim C E P E L I A D A - impreza folklorystyczna zorganizowana przez Cepelię, zwł. w latach siedemdziesiątych pod Pałacem Kultury w Warszawie. W latach osiemdziesiątych s ł o w o pogardliwe, oznaczające kiczowatą imprezę, fałszywy patos, tanie efekciarstwo. (...) reportaż filmowy pokazuje sprawiedliwie zarówno prawdę jak i hucpę, mistyfikację, o cepeliadzie nie wspominając. (O w i z y c i e polskiej delegacji w Narviku) „Polityka" VI 9 0 Być może dziennikarze zagraniczni byli oczarowani polskim folklorem. J a żyję tu, wśród krajowej Cepeliady, (o wystąpieniach L e c h a Wałęsy) G W VI 90 C H E V R O L E T A R I A T - „proletariat" jeżdżący służbowymi chevroletami. ( W a r s z a w a ) „Przekrój" IX 57 C H Ł O P A K M O Ż E N I E M I E C RĘKI, B Y L E N I E BYŁ K A L E K Ą - z a s ł . od rozmawiających w tramwaju nastolatek. W a r s z a w a 6 5 C H Ł O P J A K D Ą B , J A J K A J A K Ż O Ł Ę D Z I E - z lekceważeniem o męż­ czyźnie wielkiej postury, ale małej aktywności seksualnej. Zasł. N o w y Sącz, V 72 C H Ł O P T O N I E K R O W I O G O N , ŻEBY C A Ł E ŻYCIE NA J E D N E J D U P I E LEŻAŁ - z uznaniem o mężczyźnie, który porzucił żonę i przeprowadził się do innej kobiety. Zasł. r o z m o w a przekupek na bazarze, W a r s z a w a - O c h o t a , lato 6 2 C H O D Z I Ć - Moja córka (lat 1 7 ) przyswoiła sobie a r c y - c u d n y zwrot: „ o n z nią c h o d z i " , „oni ze sobą c h o d z ą " itp. Wydaje mi się, że jest to jedno z najpaskudniejszych wyrażeń, odziedziczonych po drobnomieszczańst­ wie. „Przekrój" X 5 5 C H O D Z I Ć N A B O J K Ó W - Nie miałem jeszcze osiemnastu lat, jak zacząłem chodzić „na b o j k ó w " - m ó w i Roberto, dwudziestoparoletni chłopak o urodzie t y p o w e g o południowca. (...) Zacząłem chodzić „na b o j k ó w " , bo słyszałem, że można na nich nieźle zarobić... Początki były trudne. Zaczynałem jako „cichodajka". KurPol I 8 7 C H O D Z I Ć W Z A M I A R A C H - C o kupić na imieniny koleżance, z którą chodzę w z a m i a r a c h ? „Przekrój" XII 5 5 C H O M Ą T - pogardliwie o człowieku ze w s i , najczęściej w formie: ty chomącie, te chomąty. Zasł. W a r s z a w a , Kraków, lata sześćdziesiąte-siedemdziesiąte C H O M Ą T O - biustonosz. Zasł. W a r s z a w a , V 6 3 C H O R A N A C Z E R W O N K Ę - o gazecie np. z 1 maja lub 2 2 lipca, na którą zużyto wiele czerwonej farby. Zasł. w drukarni. W a r s z a w a 6 2 C H R Y S T U S F R A S O B L I W Y - typ ikonograficzny, występujący m a s o w o w polskiej rzeźbie ludowej: Chrystus siedzący, najczęściej półnagi, zgar­ biony, z g ł o w ą wspartą na dłoni, o dramatycznym wyrazie twarzy. J e s z c z e przed II w o j n ą ś w i a t o w ą określenie C h . f. wyparło inne regionalne n a z w y (np. Święta Turbacyja) i weszło w p o w s z e c h n e użycie. Po wojnie, zwł. w latach siedemdziesiątych, motyw C h . f. powielany w tysiącach e g z e m p ­ larzy o b. nierównej wartości artystycznej, wszedł do kultury m a s o w e j , c o natychmiast znalazło s w o j e odzwierciedlenie w m o w i e potocznej. P o j a w i ­ ły się określenia ironiczno-protekcjonalne: Frasobliwiec, Frasobliwy, Frasulek, Frasuś. W miarę, jak C h . f. przestawał spełniać funkcje religijne, a stawał się s w e g o rodzaju godłem kultury neoludowej, zaczęto pomijać s ł o w o „Chrystus" lub stosować infantylne zdrobnienie „Chrystusik", które jakby brało w cudzysłów religijne pochodzenie m o t y w u . Chrystus frasob­ liwy, Chrystusek lub Chrystusik w polszczyźnie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych jest także ironicznym określeniem mężczyzny ok. trzydziestoletniego, z brodą, o a s c e t y c z n y m wyglądzie. W pierwszej p o ł o w i e lat pięćdziesiątych wyrzeźbiono w Polsce setki popiersi, g ł ó w i posągów ówczesnych w o d z ó w . Wśród nich m.in. „ S i e ­ dzący S t a l i n " , n a z y w a n y później „Stalinem frasobliwym" Aliny S z a p o c z nikow (...) G a z W y b VII 9 0 C H U J I W A N A G R O Ź N E G O - Pałac Kultury i Nauki w W a r s z a w i e . Zasł. W a r s z a w a 5 5 i wielokrotnie w latach następnych. C H U J K A C Z A P A - ironiczne przekręcenie nazwisk Hupka, Czaja (czołowi rewizjoniści z a c h o d n i o n i e m i e c c y ) , wyrażające pogardliwy sto­ sunek do nadużywania niemieckiego straszaka przez oficjalną propagandę. Zasł. W a r s z a w a XI 8 4 C H U J Ó W K A - czarna, s z t y w n a w a l i z e c z k a - n e s e s e r , modna w latach osiemdziesiątych ( p o n i e w a ż jest atrybutem chuja, tj. mężczyzny, którym się pogardza). Zasł. W a r s z a w a IX 8 8 C H W I L Ó W K A - J a k się Panu gra scenę miłosną z aktorką, której Pan nie lubi? - Oj, wtedy muszę włożyć w grę wszystkie moje umiejętności aktorskie - jest bardzo trudno. Natomiast z aktorką lubianą jest ł a t w o i... przyjemnie, ale istnieje niebezpieczeństwo przeniesienia tej s c e n y poza teatr, a na ogół takie związki są krótkotrwałe: to „ c h w i l ó w k i " . „ V e t o " , 111 8 6 C I E K A W S K A T U F T A - niecodzienna, atrakcyjna d z i e w c z y n a . Wars z a w a - P r a g a , „Przekrój" VI 5 7 C I E M N I A K I - S p r a w a dostała się w ręce ciemniaków, wyposażonych w absolutną, monopolityczną w ł a d z ę . ( W ł . Gomułka cytuje St. Kisielews­ kiego, przemówienie w Sali Kongresowej P K i N , 19 III 6 8 ) . T L 21 III 6 8 50 C I E M N I C - Ciemni n a z w i s k o , znaczy się leci na pojedynczy numer. M o ż e mężatka? Tyrmand, Z/y CIĘŻKO P R Z Y S T O J N Y - ironicznie o chłopcu, który stara się olśnić d z i e w c z y n y swoją urodą, elegancją. Zasł. wielokrotnie W a r s z a w a , Łódź, Kraków, od 5 5 r. C I O C I A P R Z Y J E C H A Ł A - Dziś nie, dziś ciocia przyjechała. ( D z i e w ­ czyna informuje przez telefon s w e g o chłopca, że ma menstruację) Zasł. Warszawa V 70 C l O T KA R E W O L U C J I - Ciotka rewol ucj i była kiedyś działaczką z przed w o j e n n y m stażem, pomagała więźniom w ramach organizacji M O P R , sama wiele wycierpiała, w o j n ę spędziła na ogół na emigracji, znajdując się i działając czasami w cieniu L a m p e g o , Minca, Berlinga czy Sokorskiego, a po w o j n i e - gdzieś do p o l o w y lat sześćdziesiątych - sama niejednokrot­ nie zajmowała jakieś s t a n o w i s k o , od departamentu w y d a w n i c t w po znacznie gorsze departamenty. Były nawet takie, które oba te zaintereso­ w a n i a łączyły, np. Luna Bristigerowa po odejściu z M B P próbowała s w y c h sił w literaturze pięknej. Były to niewiasty o męskich zainteresowaniach, pasjonowały się polityką, czasami ze z g u b n y m dla niej i dla nich skutkiem i śledziły uważnie ruchy kadrowe. Passent, „Polityka" XI 8 5 W latach pięćdziesiątych Polską rządziły ciotki rewolucji. Proszę mnie nie poprawiać. J a w i e m , że w szkołach uczą, iż władzę s p r a w o w a l i wtedy Bierut, Cyrankiewicz albo Różański. Ale naprawdę wszyscyśmy podlegali bezapelacyjnie ciotkom rewolucji. Były to panie w średnim w i e k u , ale jeszcze nie stare, choć zdarzały się wśród nich i staruchy pamiętające jeszcze Lenina, na ogół niezbyt urodziwe, choć bywały i niebrzydkie, a nawet z pewnymi skromnymi pretensjami męsko-damskimi. Były z a ­ zwyczaj czarniawe, przy kości, krótko ostrzyżone, energiczne, z d e c y d o w a ­ ne w o d r u c h a c h , rozkochane w marksiźmie-leniniźmie i fanatycznie o d d a n e w ł a d z y ludowej. W większości pochodziły z plutokratycznych d o m ó w żydowskich i miały już za sobą pewien staż w przedwojennej partii komunistycznej. Każdy z nas musiał się zetknąć s w e g o czasu z taką działaczką. Siedziały one w gabinetach Komitetu Centralnego, w zakąt­ kach Ministerstwa Bezpieczeństwa, w salkach kolaudacyjnych kinemato­ grafii. A także w skromnych pokoikach w y d a w n i c z y c h c z y redakcyjnych. Konwicki, Nowy Świat Zwinogrodzka powtarza w i ę c cykl polityczny o w y c h zetempówek, które - gdy dorosły - zostawały ciotkami rewolucji, a gdy przerosły, stały się ciotkami kontrrewolucji. „Polityka" IX 86 C I O T K A S O L I D A R N O Ś C I O W A - Z n a j o m a , która pracuje w radiu m ó w i : „Czuję się teraz o wiele gorzej niż w roku 8 2 . T k w i m y w tych s a m y c h klatkach c o kiedyś, tylko teraz w p u s z c z o n o tam stado rozhisteryzowanych solidarnościowych ciotek". Nie inaczej m ó w i ą inni pracujący od d a w n a lub od wczoraj w radiu i telewizji. Charłamp, „Kultura" IV 9 0 C I P A K R U C Z K O W E J - ludowa n a z w a Pomnika C z y n u R e w o l u c y j n e g o na Rondzie P K W N w R z e s z o w i e (proj. Marian K o n i e c z n y ) . Zasł. wielokrot­ nie od p o ł o w y lat siedemdziesiątych, Rzeszów ( W ł a d y s ł a w Kruczek w latach siedemdziesiątych był I sekretarzem KW P Z P R w R z e s z o w i e , jego żona Zofia przewodniczyła W o j e w ó d z k i e j Komisji Kontroli Partyjnej P Z P R w R z e s z o w i e ) C I U L W E S E L N Y - chłopak, który nieproszony przychodzi na w e s e l e . Zasł. J o r d a n ó w , I 8 5 (odpowiednik żeński: dziennikarka) C Y R K S T A L I N A - 1. O d czasu stworzenia tak z w a n e g o R u c h u Pokoju jeździ po świecie przedsiębiorstwo w i d o w i s k o w e , z w a n e potocznie w W a ­ rszawie Cyrkiem Stalina. Obsługuje kongresy, zjazdy, festiwale młodzieży, nawet imprezy artystyczne. Kilkudziesięciu internacjonałów występuje w zmiennych rolach, zależnie od potrzeb. Przedstawiciele Hondurasu, Portugalii i J e m e n u zdają się w s z y s c y pochodzić ze Z ł o c z o w a i jest w tym jakaś logika: absolwent komunizmu z ulicy S m o c z e j czy Gęsiej lepiej załatwi c o trzeba, niż autentyczny peon czy muzułmanin: inna inteligencja, inne przystosowanie, zrozumiała psychika, w y p r ó b o w a n a fachowość. Tyrmand, Dziennik 2. W rzeźbie Aliny S z a p o c z n i k o w zadumany Stalin, a w o k ó ł niego tłumy postaci, który ktoś nazwał „cyrkiem Stalina". Z w o ż o n o do Kozłówki te „dzieła" przez lata. T y g R o l „ S " X 8 9 C Z A R N A K O M U N A - kler. Zasł. N o w y Sącz V 86 C Z Y S T A K A R T A P O S T R O N I E S U K C E S Ó W - eleganckie sformułowa­ nie s p r a w o z d a w c y sportowego w o b e c z a w o d n i k a radzieckiego, który był nieudolny, tv II 8 8 D A C Z A W G Ó R A L S K I M S T Y L U - D a c z a w góralskim stylu to szczyt dobrego smaku, w i ę c dacze takie stoją nawet daleko od gór, na przykład na Mazurach, a cieśle z Harkabuza, C i c h e g o c z y O c h o t n i c y jadą gromadnie stawiać je bogatym ceprom. T e r a k o w s k a , Próba D A C Z O W N I K - W „salonie" w s i jest krzyż z pięknie rzeźbionym świątkiem (są tu d a c z e kilku artystów), a na środku, pod daszkiem - pompa. Na ławeczce okalającej daszek z a w s z e ktoś siedzi: starszyzna grzejąca kości, kawalerka i d a c z o w n i c y stale zajęci udoskonalaniem s w y c h posiadłości. G a z W y b VI 9 0 D E G O L Ó W K A - c z a p k a męska na wzór kepi, modna po w i z y c i e gen. de Gaulle'a w Polsce w 1 9 6 7 r. Twórcą tej mody był czapnik krakowski Stanisław Krajewski D E M O K R A T K A - limuzyna, przydzielona do użytku służbowego kiero­ w n i k o w i urzędu w z g l . instytucji p a ń s t w o w e j , słowo popularne bezpośred­ nio po wojnie, dziś już rzadko używane. „Przekrój" VI 57 D O C H A M I A C - J e d n a na mnie wrzeszczała, a druga stała z boku i dochamiała. ( U c z e ń o reprymendzie, jaką dostał od d w ó c h nauczycielek.) Zasł. w autobusie, W a r s z a w a III 8 8 �D O L A R Y - Rysunki dzieci - pacjentów Instytutu Pediatrii Akademii Medycznej w Krakowie (szpital w Prokocimiu). „ D o l a r a m i " o b d a r o w y w a ­ ni są goście kliniki, oficjalne delegacje itp. T P XII 8 7 D O M P R Z E D P O G R Z E B O W Y - d o m księży emerytów. Zasl. od księdza, Kraków II 8 9 D O M Ś W I A D O M E G O M A C I E R Z Y Ń S T W A - żeński d o m akademicki przy ul. Kickiego w W a r s z a w i e . Zasł. od taksówkarza, jesień 61 D O P I N G C I Ą Ż O W Y - W ostatnim czasie pojawiło się pojęcie „ d o p i n g u c i ą ż o w e g o " rozumiane jako „zapładnianie" zawodniczki w określonym terminie przed z a w o d a m i , aby podczas startu wykorzystać jej naturalne, wyższe predyspozycje fizyczno-biologiczne, a po z a w o d a c h bez skrupu­ łów przerwać rozwój płodu. „ D o p i n g c i ą ż o w y " znajduje z a s t o s o w a n i e również w naszym kraju. G K I 8 9 D O S T A Ć J O B L A - o władzy, po otrzymaniu Nagrody Nobla przez L e c h a Wałęsę 10 XII 8 4 D U P Y S P A L O N E - popularne określenie kabaretu Miry Zimińskiej i L u d w i k a Sempolińskiego „ D u b y s m a l o n e " , W a r s z a w a 4 8 D Y K T A T U R A C I E M N I A K Ó W - S k a n d a l i c z n a dyktatura ciemniaków w polskim życiu kulturalnym (Wł. Gomułka cytuje St. Kisielewskiego, przemówienie w Sali Kongresowej P K i N , 19 III 6 8 ) T L 21 III 6 8 C z y myślisz, że dyktatura ciemniaków słończyła się? - pyta mnie jeden z uczestników Pomarańczowej Alternatywy. Zaskakuje to historyczne określenie ( 1 9 6 8 ) , przywołane przez dwudziestolatka, ale nie zaskakuje reakcja na c i e m n i a c t w o złośliwym śmiechem i kpiną. KultNiez III 8 8 D Z I A D E K M I K O Ł A J - forma pośrednia między „ Ś w i ę t y M i k o ł a j " a „Dziadek M r ó z " . P K F XII 4 8 D Z I A D E K M R Ó Z - R a n o w łazience d w i e interesujące wiadomości od golących się. J e d n a o w o j e w ó d z k i m okólniku regulującym urzędowo o b c h ó d tzw. choinki noworocznej dla dzieci i zgodnie z tymże, Dziadek Mróz, czyli św. Mikołaj, który wstąpił do partii, powinien po rozdaniu prezentów o p o w i a d a ć dziatwie bajeczki o przyjaźni polsko-radzieckiej. Tyrmand, Dziennik D Z I E L N I C A W I L L O W A - Na każdym grobie n a z w i s k o i imię jak w i z y t ó w k a na drzwiach mieszkania. T e same n a z w i s k a noszą mieszkańcy w pobliskim T u c h o w i e i okolicy. N o w ą część cmentarza nazywają dziel­ nicą w i l l o w ą ; istotnie przypomina miniaturową osadę tych, którzy wcześ­ niej mieszkali niedaleko stąd, gdzie w i d a ć wieże i d a c h y d o m ó w . G К XI 8 5 E D E N - Na Boże Narodzenie rodzina postawiła na balkonie migocącą żarówkami choinkę. (...) Wieś powiedziała: Eden robią sobie z d o m u , żeby się świeceniem wyróżnić. „Polityka" IV 8 7 (po serialu tv Powrót do Edenu) E U F O R I A P E S Y M I Z M U - Pomimo sytuacji jaka jest nie powinniśmy popadać w euforię pesymizmu. (Z w y p o w i e d z i działacza l u d o w e g o ) PR 8 9 F L I Z Y „ R Ó Ż O W A C H M U R K A " S P R Z E D A M - ogłoszenie G K V 8 5 F O T O T A P E T A - Artysta malarz maluje widoki a la „Fototapeta". Ogłoszenie G K VII 8 5 G A D Z I E E C H O - „Gazeta K r a k o w s k a " , „Dziennik Polski" i „Echo K r a k o w a " połączone w jedną gazetę po ogłoszeniu stanu w o j e n n e g o . Zasł. Kraków I 8 2 H E R B A T A G Ó R A L S K A - Dla tzw. niepoznaki trzej p a n o w i e dostarczoną w ó d k ę spożywali zmieszaną z herbatą. Lecz ich widok niezbicie świadczył, że była to herbata z w a n a potocznie góralską - w z m o c n i o n a ! D P IX 86 I K O N O S T A S - Ordery. W upalne południe na ulicy spotykam mężczyzn zakutych w czarne p o d n i s z c z o n e garnitury z „ikonostasem". (...) Bohater­ s t w o sprzed czterdziestu lat procentuje w kolejkach. P W A „ S " XI 8 8 I N T E L I G E N C J Ę D Z I E L I M Y NA K A T O L I C K Ą I W R O D Z O N Ą - zasł. Krosno V 8 9 J E C H A Ć D O W A R S Z A W Y P R Z E Z Ł Ą C K O - jechać załatwić jakąś sprawę w e władzach centralnych, biorąc jako ł a p ó w k ę śliwowicę łącką. Zasł. wielokrotnie N o w y Sącz, lata sześćdziesiąte, siedemdziesiąte J E Z I O R A N Y - w a r s z a w i a c y pochodzący ze w s i . (...) W a r s z a w i a c y n a p ł y w o w i , c i , o których kołtuneria stołeczna m ó w i „Jeziorany". Ż W XII 7 3 (aluzja do powieści radiowej „ W J e z i o r a n a c h " ) J U H A S A L I A - (...) warto wspomnieć o (...) góralskich juvenaliach z w a n y c h „juhasaliami". D P IV 8 8 K L A W O S I K - W Zakopanem przed wielu laty p o s t a n o w i o n o w y b u d o ­ w a ć szalet miejski. Sporo wesołości w y w o ł a ł konkurs na jego nazwę. Zwyciężyła n a z w a „Klawosik", nawiązująca d o tatrzańskiej siklawy. J e d ­ nak szaletu miejskiego nie z b u d o w a n o , gdyż rzecz cała rozbiła się o wyraz architektoniczny tego przybytku. D P I 8 6 K L E R Y C K I Z E S P Ó Ł M U Z Y C Z N Y „ G I T A R Y N I E P O K A L A N E J " - Fot. w gablocie kościelnej, Kielce, lato 8 4 K N A J P A - Ale Krawczyk drażnił, to prawda. Jakoś tak prowincjonalnie prezentował się w czarnym s m o k i n g u , w śnieżnobiałej koszuli i podgiętymi rogami kołnierzyka i o b o w i ą z k o w e j czarnej muszce. Ten styl ma s w o j e króciutkie określenie: „knajpa." „Reporter" I 8 9 K O L C Z Y K O W A Ć - W e wrześniu 1 9 8 3 zostały zniesione kategorie artystyczne, żeby nie „kolczykować" w y k o n a w c ó w . „Polityka" VI 8 5 K O N F E R A N S J E R Z Y - z a w o d o w i m ó w c y , którzy obiecują załodze złote góry, lecz nie chcą dopuścić do żadnych zmian. Oczywiście nie myślą także realizować obietnic. Określenie t y p o w o żerańskie. D z i e w a n o w s k i , „ Ś w i a t " X 56 K O N S E R W A T O R I U M - T o w y j a z d o w a rzeczywistość: nie chcesz cierpieć głodu a uszczknąć coś z diety, bierz jedzenie ze s o b ą - c h l e b , masło, żółty ser, podsuszoną kiełbasę, zupy w proszku, przede wszystkim konserwy ( w żargonie muzyków konserwatorium - walizka pełna konserw). D P I 8 9 K O Ś C I E C W Y S T Ą P I E Ń - T o w a r z y s z e , jest próba, by te tezy, które my w a m prześlemy, traktować jako kościec wystąpień i uzupełniać s w o i m i lokalnymi o c e n a m i , b o w i e m my w a m możemy dać tylko ogólnokrajowy przekrój sprawy. I prośba taka byście nie z a w s z e byli w wystąpieniach w pełni w zgodzie z A d a m e m M i c k i e w i c z e m , używali s ł o w n i c t w a konkret­ nego, jasno określającego i d o s a d n e g o w stosunku do tych elementów. (Z telekonferencji КС P Z P R 26 VI 7 6 po o d w o ł a n i u decyzji o p o d w y ż c e c e n ) „Polityka" V 9 0 K R O C Z E M D O S O C J A L I Z M U - pseudohasło Ligi Kobiet. Zasł. War­ szawa 54 K U C Z K A - W czasie swej kontrolowanej współpracy z władzą miewał Stępniak tzw. momenty. Przychodzi np. rano d o biura, a tu już goździki, oficjele łap go pod pachy i pod pomnik, bo jakaś rocznica. - Ten pomnik - w y j a ś n i a - s p e c j a l n i e z b u d o w a n o przy kościele, tak, by młodzież, którą się tu spędza, musiała stać tyłem do g ł ó w n e g o ołtarza; zresztą to pomnik nad niczym, nikt tu nie leży; ludzie nazywają go „kuczka" (bo napis się zaczyna od słów „ku c z c i . . . " ) . T y g S o l IX 8 9 K U L T U R O W Y - U nas po w o j n i e w p r o w a d z o n o u c z o n k o w a t y termin „kulturowy": „kulturalny" to ktoś, kto o d z n a c z a się kulturą, natomiast „ k u l t u r o w e " to coś, c o się do kultury odnosi. Ale przecież w takim razie należałoby i kulturalnego attache przemianować na „ k u l t u r o w e g o " . S a n dauer, „Polityka" VII 8 8 K U R W Y D L A L U D U - T y s i ą c e plakatów s y g n o w a n e było przez M i ę d z y miastówkę Anarchistyczną, tę sarną organizację, która przed kilku t y g o d ­ niami zaatakowała g m a c h byłego КС P Z P R , siedzibę „Solidarności", w końcu zaś wdarła się do e k s k l u z y w n e g o hotelu „Viktoria" z okrzykiem „K... dla ludu", w y w o ł u j ą c popłoch wśród zebranych tam „panienek". G K II 9 0 L A W S T O R A N T - Karane jest jednak sutenerstwo, czyli czerpanie zysku z nierządu przez mężczyzn z w a n y c h ostatnio lawstorantami. „Polityka" III 87 (film Love story, amerykański melodramat o treści zbliżonej do naszej Trędowatej, wyświetlany był w Polsce w połowie lat siedemdziesiątych, bijąc wszelkie rekordy popularności) LECIEĆ K O N T U R E M - Brygada doszła do niesamowitej w p r a w y . W y m a l o w a n i e hasła naprzeciwko komitetu partii lub olbrzymich karykatur, czy haseł w rodzaju „telewizja kłamie" z a j m o w a ł o im dosłownie minuty c z a s u . Błażek, jako szef i złota rączka, leciał konturem, reszta młodzieży, dla której praca z nim była przygodą, wypełniała w s k a z a n e przez niego pola farbą. Mur, Dziennik LINIA D O B R O B Y T U S T R Z E L A W GÓRĘ informacji z obrad Sejmu E x p W i e c z , VII 5 0 , tytuł L I N I O W C Y - Za elitę wśród m u z y k ó w r o z r y w k o w y c h uznawani są „liniowcy". O p a n o w a l i najbardziej e k s k l u z y w n e statki świata (...) pływają­ c e po gorących morzach (...) od Śródziemnego po Karaibskie. „Polityka" XI 8 5 L I T E R A C C Y S I E R Ż A N C I - L i t e r a c c y s i e r ż a n c i , jak Putrament i Kierczyńska, nakazują pisać o wiośnie i miłości. U r z ę d o w e zaprawianie się i urzędowa miłość są współczynnikami dialektycznie wzrastającego d o b ­ robytu, przynajmniej w statystykach g o s p o d a r c z y c h . Tyrmand, Dziennik L I T E R A C K I O D P U S T - kiermasz książek. Zasł. W a r s z a w a V 6 2 L I T E R A T M A R Y J N Y - W odróżnieniu od s w y c h k o l e g ó w J a r e c k i e g o i T y m a , którzy antykomunizmu nie pokrapiali święconą w o d ą Ernest Bryll, na poprzednim etapie u k o c h a n y poeta w ł a d z , wystąpił jako literat katolicki i maryjny. Stan w o j e n n y określił on jako współczesne ukrzyżowanie Chrystusa. Urban, D P I 86 L O D Y P A S I A K - Mnie osobiście bardzo żenuje, kiedy słyszę, że w K a t o w i c a c h sprzedaje się ulicznie „Lody Pasiak" lub że w p e w n y m dansingu występuje pieśniarka, którą reklamuje się jako „uroczą Oświecimiankę, Lolę X . " Waldorff, „Przekrój" V 4 7 L U D O Ź E R K A - Ale nie jedynie salmonella gastronomiczna korzysta z urlopowego s e z o n u . J e s t jej odmiana estradowa: lato to c z a s koncertów, recitali, szemranych imprez, i m p r o w i z o w a n y c h składanek i t u r n u s o w y c h popisów. Byle „ludożerka" była na w i d o w n i (tak pieszczotliwie n a z y w a się publiczność) lub nawet nie przyszła, lecz obrotny organizator wcisnął jej bilety. „Polityka" VIII 8 7 Ł A P A N K O W A I M P R E Z A - Słuchajcie, tam siedzi tłum mężczyzn w ko­ żuchach! Prawie w s z y s c y śpią! (...) Wyjaśniło się, że to łapankowa impreza dla n o c n y c h stróżów. W celu z a p e w n i e n i a stuprocentowej frekwencji polecono im zjawić się prosto po pracy. Grodzieńska, Wspomnienia Ł A T W I E J D U C H A Ś W I Ę T E G O Z A O G O N E K Z Ł A P A Ć - o nieobecnym dyrektorze. W a r s z a w a 6 5 , zlk Ł O W I C K I P A S I A K K U L T U R Y - Nie m ó w i ę w tej chwili o tym, jak ten interwencjonizm powinien wyglądać, czy powinien to być ó w „łowicki pasiak kultury", wymyślony ongiś przez jednego z niemądrych sekretarzy, złożony z lokalnych chórów, orkiestr strażackich i świetlic (...) „Polityka" IX 8 9 Ł U P U C U P U D I S C O - R o z p o c z y n a się bal, który potrwa gdzieś do 9 rano. Oczywiście, jak na prawdziwy bal przystało, muzyka grana jest na ż y w o , nie jakieś tam łupucupudisco... D P II 86 M A D O N N A R W P G - p r z e z w i s k o Maryli R o d o w i c z . Zasł. W a r s z a w a V 8 8 M A L B O R K - d z i w a c z n y n o w y dom o możliwie największej ilości krzywizn, gzymsów, fantazyjnych a niefunkcjonalnych ozdób. „ N a tej ulicy są s a m e malborki". Zasł. Suwałki lato 8 9 M I E Ć P O D S O B Ą - Podejmował nas wiceprezydent Stanisław Bielecki, dziennikarz z z a w o d u , mający pod sobą sprawy kultury i oświaty. G K I 8 6 51 �M I E S Z K A N I E W S T Y L U G Ó R A L S K I M - Mieszkanie własnościowe ( P r o k o c i m ) urządzone w stylu góralskim - sprzedam. D P III 8 6 M N I E J N I Ż Z E R O - Nawet c h y b a sam autor słów piosenki Mniej niż zero, Andrzej Mogielnicki, nie przypuszczał, że stanie się on wręcz przysłowiowym określeniem chały czy miernoty. KurPol V 8 7 M O M E N T Y - s c e n y erotyczne w filmach. Film bardzo c i e k a w y , rzecz jasna dla w i d z a , który szuka w kinie nie tylko „mordobicia", „ m o m e n t ó w " , dreszczyku emocji, taniej rozrywki, ale również odrobiny refleksji. D P I 8 6 (także: gołe baby) M O T Y L - U w a g ę zwracało siedem starszych wieśniaczek, ubranych w stroje l u d o w e . Trzymały one na patykach tzw. motyle (czyli m ó w i ą c po dzisiejszemu - transparenty) z napisami „Solidarność" (...) T y g S VI 8 9 N A K A P U Ś C I E D R O B N E LIŚCIE / N I E D A J D U P Y K O M U N I Ś C I E / B O J A K M I N C SIĘ O T Y M D O W I / T O C l D U P Ę U P A Ń S T W O W I / - zasł. W a r s z a w a - P r a g a , 4 9 . Trawestacja znanej piosenki ludowej „ N a kapuście drobne liście, nie daj buzi organiście, organista porachuje, ile razy pocałuje", śpiewana w c z a s a c h „ b i t w y o handel". N A K A R P I A - Wydarzenia szły zgodnie ze scenariuszem. Pociąg się wtoczył. Przywódcy powitali się pocałunkami „na karpia" i uściskiem „na misia". KurPol IX 8 7 (opis wizyty Waltera Ulbrichta w W a r s z a w i e , IX 6 3 ) N A L E Ż Y K O N S U M O W A Ć D O B R A K U L T U R Y - z w y p o w i e d z i działacza partyjnego średniego szczebla, PR VII 8 4 N A M A Ł P Ę - Należy ze szczególną ostrożnością odnosić się do p o c h w a ł w y p o w i a d a n y c h przez osobników, którzy obsługiwani są przez ekspedien­ t ó w , rzemieślników, urzędników itp. na tzw. małpę; to z n a c z y tych, których twarze znane są z telewizji, filmu i działalności publicznej, ponieważ zachodzi o b a w a , iż ich traktowanie jest w y j ą t k o w e , podyktowane roz­ głosem, popularnością itd. KiŻ VII 8 8 N A P S Z C Z E L E N I E W O J E W Ó D Z T W A - liczba pszczelich pni w w o j e ­ w ó d z t w i e . Napszczelenie w o j e w ó d z t w a wykazuje tendencję wzrostową. G K XI 8 4 N A S I L A J Ą SIĘ O B J A W Y Z R O Z U M I E N I A - PR VIII 8 4 N I E D O P C H N I Ę T A - d z i e w c z y n a postrzelona, która głupio się z a c h o w u ­ je, dziwnie reaguje z p o w o d u kompleksów seksualnych. Zasł. W a r s z a w a VI 85 N I K I F O R - prymityw, ciemniak, człowiek podejmujący działalność publiczną bez f a c h o w e g o przygotowania. Zasł. wielokrotnie w różnych częściach Polski od 60 r. Nikifor ekonomii - o Wł. Gomułce, po jego enuncjacji, że eksport powinien być opłacalny. Zasł. Z a k o p a n e 6 9 Nikifor p o l i t y c z n y - o L.Wałęsie. Za pierwszym razem oburzyłam się, gdy ktoś młody powiedział: gawędzi Nikifor polityczny. Za drugim razem i ja odniosłam takie wrażenie. G a z W y b VI 9 0 Nikifor polityki - Nawet jeśli za radą Marcina Króla z e c h c e m y oddać politykę w ręce f a c h o w c ó w , sami musimy stać-się przedtem ekspertami, aby odróżnić f a c h o w c ó w od pieniaczy, aferzystów i n a w i e d z o n y c h nikiforów polityki. Tyg „ S " VII 8 9 Nikifor zarządzania - Kim ma być dyrektor A n n o Domino 8 7 ? (...) Profesjonalistą c z y Nikiforem zarządzania? KurPol IV 8 7 Nikiforyzm techniczny - O s s o l i n e u m w y d a ł o w c h u d y m nakładzie znakomitą pracę Bożenny Józefowicz Inżynierowie - twórcza kadra gospodarki narodowej. Praca stanowi szczęśliwe połączenie chłodnej analizy naukowej z publicystycznym nerwem (takie są np. sformułowania o „nikiforyzmie t e c h n i c z n y m " ) . „Polityka" X 8 7 N O W O S R E B R Z A N K A - c i u p a g a , spinka nowosrebrzanka (dawniej: a l p a g o w a ) ; słowo l a n s o w a n e przez Cepelię. J e j p r a c o w n i c y uznali, że „ a l p a g a " brzmi zbyt o b c o jak na sztukę ludową. Zasł. Z a k o p a n e VI 8 5 O B S Z C Z Y M U R S T W O - J u r y kierowane przez J a n a Poprawę w s w o i m k o ń c o w y m w e r d y k c i e podkreśliło też, że s t a n o w c z o potępia w p r o w a d z a ­ nie „ e l e m e n t ó w o b s z c z y m u r s t w a do szeroko pojętej kultury studenckiej" (...) G K VII 86 O G R Y Z K I - Najwięcej jest w D e s a c h obrazów. Niestety, są to g ł ó w n i e tzw. ogryzki. Przeważają nie podpisane obrazy z okresu międzywojennego (...) KurPol XII 8 8 O N D U L O W A Ć - Wczoraj wysłałem d o Krakowa fragment moich z i m o w y c h notatek. Żadnych zmian, skreśleń czy poprawek. Byłoby to próbą o n d u l o w a n i a tekstu, który powstawał w szczególnych okolicznoś­ c i a c h i w szczególnym napięciu d u c h o w y m . Szczypiorski, Z notatnika O R G A Z M N A S Ł O D K O - m i n a piosenkarki p o d c z a s śpiewania piosenki miłosnej, styl śpiewania piosenki miłosnej. Zasł. od pracownika tv, Warszawa 69 O R K I E S T R A Z C H M I E L N E J - Wczoraj na p o d w ó r k u była orkiestra. T a z Chmielnej - powiedziała Lidka. - Z R u t k o w s k i e g o - poprawił ją Rysiek. - Ulica może sobie być R u t k o w s k i e g o , ale orkiestra jest z Chmielnej! „Świerszczyk" I 8 6 P A Ń S T W O W I Ś W I Ę C I - pojęcie ze sztuki neoludowej. Wybitne po­ stacie, np. Świerczewski, C u r i e - S k ł o d o w s k a , Kopernik, Kostka Napierski jako temat obrazków i rzeźb. Zasł. Sądecczyzna 7 5 (także: Ś W I Ę C I O G Ó L N I - j a k o przeciwstawienie świętych kościelnych) PEŁEN F R E N E T - frenetyczne brawa na koncercie muzyki młodzieżo­ w e j . PR 8 4 P E Ł E N S P O N T A N - s p o n t a n i c z n a o w a c j a na koncercie muzyki młodzie­ ż o w e j . PR 8 4 P I E Ś Ń O Z I E M I N A S Z E J - g ł ó w n e w y d a n i e dziennika tv. Określenie Mariana Brandysa, 76 52 PI K A S Y - popularne określenie w s z e l k i c h dzieł n o w o c z e s n e g o malarst­ w a , rzeźby, a także z d o b n i c t w a o formach dla laika niezbyt zrozumiałych. „Przekrój" VI 57 Znamy w s z y s c y te d w o r c o w e poczekalnie, knajpy na prowincji, szyldy M H D - ozdobione kolorowymi trójkątami. Bez wątpienia - jest to standard, bez wątpienia - chodzi tu o przejaw kultury m a s o w e j . Należy jednak zdać sobie sprawę z tego, że „pikas" na szyldzie sklepu nr 15 w W o ł o m i n i e nie został zamierzony jako produkt „Kultury B " - mass culture, a przeciwnie - j e s t on swoistą odpowiedzią na manifestacje a w a n g a r d o w e g o malarst­ w a . Osęka, Poddanie P I O S E N K I D U S Z P A S T E R S K I E - M i n ę ł o już parę miesięcy od momentu, gdy skrytykowałem na tym miejscu tandetne teksty i melodie wielu tzw. „piosenek duszpasterskich", a do tej pory docierają do mnie e c h a tego narzekania. S k w a r n i c k i , T P I 8 6 P Ł A S K O R Z E Ź B A - pijany do nieprzytomności i leżący na ulicy. „Prze­ krój" II 5 8 P R O G R A M Y N A S Y C I M Y CAŁKOWICIE ROZRYWKĄ - z wypowiedzi szefa rtv. PR VIII 8 3 R O K U W A Ż N E G O O G L Ą D U - Kierownik Wydziału Kultury КС infor­ muje w tym momencie, że ten rok będzie traktowany jako R O K U W A Ż ­ N E G O O G L Ą D U f u n k c j o n o w a n i a instytucji artystycznych w Polsce! D P X85 R O Z P Y L A C Z K U L T U R Y - Pani Helena, kapitalna leśniczyna spod Wałcza, gdzie polując mieszkałem na początku lat pięćdziesiątych, z a g a d ­ nięta raz o to, c z y m się zajmowała przed zamążpójściem, odrzekła zamaszyście, stawiając patelnię z jelenią wątrobą - byłam rozpylaczem kultury w powiecie! - inaczej m ó w i ą c , z torbą publikacji na ramie roweru pedałowała przez wioski i gromady, r o z d a w a n y m drukiem i ż y w y m słowem uświadamiała zebranych c o do znaczenia Dni Oświaty i Kultury, Oszczęd­ ności, akcji s i e w n e j , kongresu pokoju. Dnia Nauczyciela, Górnika, Kobiety, Dziecka, Święta 1 Maja, 2 2 lipca, 7 listopada i w s z y s t k i c h innych dni kalendarzowych. Newerly, Zostało R Z Ą D Ó W K A - Kamerzysta, zapytany przeze mnie, jak będzie ujmował obu gości, powiedział: „ T y p o w a rządowa - każdy siedzi w fotelu i m ó w i s w o j e " . „Polityka" XII 8 8 (o spotkaniu M i o d o w i c z - W a ł ę s a w tv) R Ż N Ą Ć P R Y M I T Y W A - S ł u c h a j pani! O n w c a l e nie ze w s i , przyjechał tu parę lat temu i w P O M robił. J e s t po szkołach, t e c h n i k - m e c h a n i k . Potem rzucił pracę i wziął się za rzeźbę, bo to lepiej popłaca. W lecie nie strzyże się, nie goli, koszulę nosi wypuszczoną na portki, bo g o te głupie miastowe biorą za p r a w d z i w e g o ludowego. Rżnie w i ę c prymitywa tylko po to, żeby podnieść cenę. G К VIII 8 6 S E A N S E Z A R E Z E R W O W A N E - Dzisiaj film dokumentalny z sierpnia ubiegłego roku „Robotnicy 8 0 " , idzie w kilku kinach pod tytułem „Seanse z a r e z e r w o w a n e " . K o n w i c k i , Wschody (także: wszystkie seanse zarezerwowane; zwrot występujący w reper­ tuarze kin w a r s z a w s k i c h , np. w Ź W , gdy decydentom chodziło o to, by film wyświetlano przy pustej w i d o w n i ) S Ł U S Z N Y - Nie wdając się (...) w ocenę, czy surrealizm jest kierunkiem „słusznym" - c h c e m y pokazać Czytelnikom, że prąd ten jest obecnie dość modny. „Przekrój" VI 4 8 S M O R G O Ń C Z Y K - P o l a k - a b s o l w e n t wyższych studiów w Z S R R . Zasł. wielokrotnie w różnych częściach Polski od 61 r. (Akademia smorgońska - żartobliwa n a z w a g ł ó w n e g o ośrodka tresury niedźwiedzi w S m o r g o n i a c h w oszmiańskim powiecie, z którymi o b ­ c h o d z o n o domy po całej Rzplitej i p o k a z y w a n o sztuki przy dźwiękach głośnej muzyki - Kopaliński, S M T K ) S O C J A L I S T Y C Z N Y Z G R Y Z - J a mam jeszcze taki socjalistyczny zgryz, że jak coś złapię, to trzymam. D P V 9 0 S O C S A K R A L I Z M - (...) obecnie obserwuję zjawisko bardzo bliskie socrealizmowi, a m i a n o w i c i e socsakralizm, tzn. modę na k o m p o n o w a n i e wpadających w ucho melodyjek, które mają być muzyką religijną. P e n ­ derecki, „Polityka" XI 8 7 S T O P I E Ń U R U C H O M I E N I A C Z Ł O N K Ó W P A R T I I - Z wszystkich infor­ macji w y n i k a , że stopień uruchomienia członków partii bezpośredniego udziału w akcji wyborczej w y n o s i od 2 0 d o 3 5 % , przy tym ze słów sekretarzy nie bardzo było w i d a ć , jak ta dalsza mobilizacja ma się rozwijać. (List J . Bermana d o B. Bieruta 7 X 5 2 ) „Polityka" VI 9 0 S T R O J E Z B L I Ż O N E D O W I E C Z O R O W Y C H - Tabliczka w szatni kawiarni „Casanovą" w Świdnicy: „ W g o d z i n a c h p o p o ł u d n i o w y c h obo­ wiązują stroje zbliżone do w i e c z o r o w y c h " . „Przekrój" V 6 0 S T Y L I S T A W N I O S K Ó W O D Z N A C Z E N I O W Y C H - Pan J a n e k w wielkiej firmie zajmuje się sprawami socjalnymi. Ponadto jest uznanym stylistą w n i o s k ó w o d z n a c z e n i o w y c h , c e n i o n y m przez dyrektora i fabrycznego sekretarza. G K III 8 6 S Z E R Z E N I E K U L T U R Y W Ś R Ó D M A S P R A C U J Ą C Y C H - Szerzenie kultury wśród mas pracujących o d b y w a ł o się między innymi w ten sposób, że z w a b i a n o podstępem robotników na salę, zamykano ich z zewnątrz na klucz i zostawiano oko w oko z nie mniej od nich przerażonym autorem. Grodzieńska, Wspomnienia S Z T A N D A R O W A I M P R E Z A - Z e s t a w imprez kulturalnych firmowanych przez nowosądecką organizację Z S M P jest bogaty. „Zima s p i s k a " , „ W i o s ­ na o r a w s k a " , „Kumoterska w i o s n a " czy sztandarowa impreza związku: Konfrontacje R u c h u Artystycznego Młodzieży (...) to tylko kilka przy­ kładów przedsięwzięć mieszczących się w w o j e w ó d z k i m kalendarzu kultury, a będących przykładem animatorskiej działalności organizacji w tej dziedzinie życia społecznego. G K X 8 5 �Komisja Narciarska Z G P T T K sprawuje także nadzór nad 7 5 0 km tras narciarskich (...). Sztandarową imprezą jest rozegrany już 3 0 razy Tatrzań­ ski Rajd Narciarski (...) G K X 8 5 S Z Y N K A K O M U N I J N A - zast. Krosno V 89. ( W okresie I komunii św. pojawiły się w sklepach mięsnych na Podkarpaciu 3 - 4 kilowe szynki bez kartek) T A N I E C T E M A T Y C Z N Y - Również w dziedzinie tańca dokonano p e w n e g o przełomu, w p r o w a d z a j ą c po raz pierwszy d o świetlic tzw. taniec tematyczny wyrażający w formach t a n e c z n y c h określone idee. Przy­ kładowy taniec tematyczny pt. „Narada produkcyjna", przygotowany metodycznie przez C R Z Z , pobudził szereg twórczych pomysłów. Między innymi c i e k a w y m przykładem tego n o w e g o rodzaju tańca jest o p r a c o w a n a przez zespół w Zakładach im. Strzelczyka w Łodzi kompozycja taneczna „Spółdzielnia Produkcyjna - N a p r z ó d " i kompozycja wrocławskiego P a f a w a g u „Walczymy o p o k ó j " . ( R o k 1 9 5 3 - Tak miało być z a w s z e ) „Polityka" VI 8 8 T O P I E N I E M A R Z A N N Y - Widziałem topienie marzanny... Ale przecież koło W o ł o m i n a nie ma ani jeziora, ani rzeki... Gdzie było to topienie? - T o p i l i ś m y marzannę w gliniance... Nie bardzo dała się utopić. Padał śnieg z d e s z c z e m . Ale tradycji musiało się stać zadość. U nas dyrekcja przywiązu­ je dużą w a g ę do tradycji. „Polityka" I 86 T Y G R Y S Y B U C H E N W A L D U - Ostatnio wróciła z emigracji grupa czternastu m u z y k ó w , którzy byli więźniami obozu koncentracyjnego w B u c h e n w a l d , a potem założyli zespół jazzowy, nazwali się „Tygrysy B u c h e n w a l d u " i objechali szereg miast na Zachodzie. Waldorff, „Przekrój" V47 V I T O V I A D A - T r w a „Góralska Vitoviada". Dla tych, którzy nie domyślają się c o to za impreza kilka wyjaśnię: jest to zainaugurowany w roku ubiegłym z okazji 4 0 0 - l e c i a W i t o w a i C h o c h o ł o w a cykl imprez o b ­ c h o d z o n y c h - j a k zapewniają organizatorzy - „ N a l u d o w o i sportowo - bez reglamentacji i b e z a l k o h o l o w o " . D P IV 8 8 W C Z A S O W I C Z - G o s p o d y n i , u której teraz mieszkam ( w i o s k a między N o w y m Sączem a Krynicą) ma plany: sprzeda ziemię w c z a s o w i c z o w i . - J a k i e m u w c z a s o w i c z o w i ? - pytam. - A tu, o - pokazuje gospodyni - buduje się jeden z gieesu, tam jeden z urzędu, tam jeden z komendy. Okazuje się, że „ w c z a s o w i c z " to z n a c z y urzędnik z w o j e w ó d z t w a . Wierzbi­ cki, T P VII 8 7 W I E Ś Z A N I K O W A - Hamulka była wsią „ z a n i k o w ą " czyli skazaną na zagładę. Przez dwadzieścia lat nie było tu w e s e l ; młodzi wyjeżdżali. G K IX 87 W P I E R W S Z E J KOLEJNOŚCI M Ł Ó C I M Y ROLNIKÓW DUŻYCH - wy­ p o w i e d ź prezesa kółka rolniczego. PR VIII 8 3 Z A Ł O G A - Publiczność składa się tu głównie z tak z w a n y c h „ z a ł ó g " lub „ k o n t y n g e n t ó w " czyli z w o l e n n i k ó w grających „ k a p e l " czyli zespołów. A często psujące się .'.wiosła" czyli gitary lub „piecyki" - w z m a c n i a c z e - opóźniają zwykle s a m koncert lub p o w o d u j ą długotrwałe przerwy między „ n u m e r a m i " czyli utworami. P S L 88 Z A R O B I Ć K O M U N I Ą - C o zarobiłeś komunią? - R o w e r i piłkę. - A ja z e ­ garek i magnetofon. Zasł. dialog c h ł o p c ó w wiejskich, Sądecczyzna, VI 8 5 Z E T E M P Ó W K A - w ó d k a czysta z czerwoną etykietą. „Przekrój" II 58 Z G R Z Y T Y - Niestety, w sztucznej inseminacji na terenie naszej gminy występują zgrzyty. PR III 8 5 Z N Ę T - S z c z y t e m z n ę t ó w artystycznych było „połączenie p a w i l o n ó w m o t y w e m l u d o w y m " . Kobyliński, Noniusz Z O M O J O W A - wieś N a w o j o w a k. N o w e g o Sącza, gdzie k w a t e r o w a ł o Z O M O . Zasł. N o w y Sącz, lata osiemdziesiąte Z O M O K U C A A M Y B U C A - N a p i s farbą na szosie, M y s t k ó w k. N o w e g o Sącza, IV 8 3 Z O M O L A N D - D o m Chłopa przy pl. P o w s t a ń c ó w w W a r s z a w i e , gdy k w a t e r o w a ł o w nim Z O M O . Zasł. W a r s z a w a III 8 2 Z O M O N U M E N T - W y d a r z e n i e m kulturalnym tygodnia było odsłonięcie pomnika „Poległym w służbie i obronie Polski L u d o w e j " , z w a n e g o także „Ubeliskiem", „ Z O M O n u m e n t e m " , „ U t r w a l a c z e m " albo „ P o m n i k i e m Nieznanych S p r a w c ó w " . P W A V 8 5 Z ostatniej chwili: próbka języka kampanii prezydenckiej M A T K A B O S K A W K L A P I E W A Ł Ę S Y - Dzięki „ M ł o d e j P o l s c e " d o w i e ­ dzieliśmy się, skąd się wzięła Matka B o s k a w klapie L e c h a Wałęsy. „Ten najbardzie znany ze znaczków w klapie wpięli mu nieznani ludzie w czasie strajku sierpniowego w 1 9 8 0 roku w stoczni gdańskiej. Był poświęcony przez prymasa Wyszyńskiego i przywieziony przez delegację, która wróciła z J a s n e j Góry. Wałęsa nie pamięta dokładnie momentu przypięcia znaczka, po prostu zobaczył, że ma go w klapie." Polityka IX 9 0 J e s z c z e inną imprezą towarzyszącą (...) była w y s t a w a plakatu o L e c h u Wałęsie (...); od Matki Boskiej Jasnogórskiej z podobizną Wałęsy w „kla­ pie" po zbliżenie wąsatej twarzy nie mieszczące się w ramach; od błazna po m ó w c ę z z a k r w a w i o n y m gardłem; od promiennego uśmiechu, przywodzą­ c e g o na myśl wizerunki p r z y w ó d c ó w azjatyckich, po grymas debila. T y g G d IX 9 0 Jeżeli Wałęsa odebrał „Gazecie" znaczek „ S " , to ktoś powinien mu odebrać znaczek Matki Boskiej, gdyż jego p o s t a w a nie ma nic w s p ó l n e g o z nauką Chrystusową i z miłością bliźniego. Matka boska by się ucieszyła... G a z W y b IX 9 0 Wałęsa, o d w a l się! Matka B o s k a . Napis na murze, N o w y Sącz, XI 9 0 O b a w i a m się, że prezydent z M a t k ą Boską w klapie doprowadzi d o jeszcze większych podziałów w narodzie niż generał w stanie w o j e n n y m . G a z W y b XII 9 0 P R E Z Y D E N T Z S I E K I E R Ą - Na dziś, gdy zmieniamy system, potrzeba prezydenta z siekierą, z d e c y d o w a n y , ostry, nie certoli się, nie przeszkadza demokracji, ale natychmiast blokuje luki. L. Wałęsa, G a z W y b VI 9 0 Z siekierą w XXI wiek. Napis na murze, Kraków, XI 9 0 W sondażu po pierwszej turze kampanii wyborczej, w której siekiera waliła w grubą kreskę, a s p o d niej uciekały c z e r w o n e mrówki, na pytanie: c z y m przede wszystkim powinien się zająć prezydent, tylko 6 proc. badanych wymieniło rozliczenie nomenklatury. G a z W y b I 91 W I E T R Z E N I E W A R S Z A W Y - N i e przypadkiem c h y b a najbardziej c h w y t ­ liwym sloganem w k o ń c o w e j części kampanii obozu Wałęsy było hasło „wietrzenia W a r s z a w y " . W z b u d z a ł o entuzjazm nieporównanie większy niż wszystkie te w y p o w i e d z i przewodniczącego, w których mówił on o konie­ czności kontynuowania reform r y n k o w y c h , d o k o n y w a n i a wspólnych w y s i ł k ó w dla dobra kraju etc. G a z W y b XII 9 0 Zgodnie z lansowaną teorią „wietrzenia" urzędów i stanowisk, porządki rozpoczął gdański Napoleon od własnego p o d w ó r k a , w y w a l a j ą c z pracy najwierniejszego ze w s p ó ł p r a c o w n i k ó w - Krzysztofa Puszą. Następnie, równie pobożnie, zwolnił bez dania racji obie sekretarki (...) T y g G d XII 9 0 S p o r a część aktywistów z jego obozu zażąda „wielkiego wietrzenia" - W a r s z a w y , Krakowa, Kłodawy i Pcimia. Frustraci, nawiedzeńcy, a w a n ­ turnicy i neoaparatczycy będą się domagać, by U m i ł o w a n y Wentylator Narodu zrobił im miejsce w g m i n n y c h , w o j e w ó d z k i c h i centralnych urzędach p a ń s t w o w y c h , przy czym z a p e w n e apetyty z a i n t e r e s o w a n y c h będą odwrotnie proporcjonalne do kwalifikacji (ta reguła s p r a w d z a się w każdym państwie i w każdym ustroju). G a z W y b XII 9 0 Nieśmiało i uniżenie zgłaszam prośbę, żeby gdańską policją przewietrzyć ulicę Podleśną. Złodzieje obrobili mi samochód. W a r s z a w s k a policja nie daje rady upilnować. G a z W y b I 91 W Ś C I E K L I C A NA P R E Z Y D E N T A - Transparent takiej treści zawisł n a d . ' g ł ó w n y m deptakiem O p o l a , w miejscu, gdzie z a z w y c z a j anonsuje się premiery i festiwale teatralne. Zawisł na tyle w y s o k o , że nie udało się go ł a t w o zerwać. W dniu premiery tytułowy bohater z operetkową p o m p ą zajechał przed teatr wspaniałą limuzyną wśród braw i błysków reflektorów. Polityka XII 9 0 (Wścieklica - z e sztuki St. I. Witkiewicza „Jan Maciej Karol Wścieklica") M A Ł Y B E L W E D E R - Z tzw. M a ł e g o Belwederu w S o p o c i e prezydent Wałęsa wygłosił do narodu orędzie noworoczne. PR I 91 W A Ł Ę S A - C O T E R A Z ? - Dołączam się d o kogoś, kto napisał na plakacie w y b o r c z y m Wałęsy jedno małe słówko: „ c o " . W niedzielę na Marszałkow­ skiej wisiały plakaty: „Wałęsa - teraz". W poniedziałek napis głosił: „Wałęsa - C o teraz?" G a z W y b XII 9 0 1.02.1991 53 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cf7934ea009822cebf4e2fe8c5288d4d.pdf 8ab6c7114246ce88085195888885fe15 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2823 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2630 Title A name given to the resource On Ethnographic Self-Fashioning: Conrad and Malinowski=O etnograficznej autokreacji: Conrad i Malinowski / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.80-105 Creator An entity primarily responsible for making the resource Clifford, James Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text James Clifford • ON ETHNOGRAPHIC SELF-FASHIONING JAMES development, a process that, although threatened by various disruptions, was assumed to be the basic, progressive movement of humanity. By the turn of the century, however, evolutionist confidence began to falter, and a new ethnographic conception of culture became possible. The word began to be used in the plural, suggesting a world of separate, distinctive, and equally meaningful ways of life. The ideal of an autonomous, cultivated subject could appear as a local project, not a telos for all humankind. C L I F F O R D On Ethnographic Self-Fashioning: Conrad and Malinowski* 1 The underlying causes of these ideological developments are beyond my scope here. 1 want only to call attention to the development in the early twentieth century of a new "ethnographic subjectivity." Modern anthropology - a Science of Man linked closely ... the age in which we are camped, like bewildered to cultural description - presupposed the ironic stance travellers in a garish, unrestful hotel. of participant observation. By professionalizing Joseph C o n r a d , Victory fieldwork anthropology transformed a widespread predicament into a scientific method. Ethnographic My whole ethics is based on the fundamental instinct of knowledge could not be the property of any one unified personality. Bronisław Malinowski, Trobriand Field Diary discourse or discipline: the condition of offcenteredness in a world of distinct meaning systems, a state of being in culture while looking at culture, permeates twentieth-century art and writing. Nietzsche o say that the individual is culturally constituted had clearly announced the new stance in his famous has become a truism. We are accustomed to fragment "On Truth and Lie in an Extra-Moral Sense," hearing that the person in Bali or among the asking: "What, then is truth? A mobile army of Hopi or in medieval society is different - with different metaphors, metonyms, and anthropomorphisms - in experiences of time, space, kinship, bodily identity short, a sum of human relations, which have been from the individual in bourgeois Europe or in modern enhanced, transposed, and embellished poetically and America. We assume, almost without question that rhetorically, and which after long use seem firm, a self belongs to a specific cultural world much as it canonical, and obligatory to a people" (Kaufman speaks a native language: one self, one culture, one 1954:46). Nietzsche, perhaps more than Tylor, was the language. I do not wish to dispute the considerable main inventor of the relativist idea of culture: this truth contained in even so bald a formula; the idea that chapter could well have been called " O n Truth and Lie individuality is articulated within worlds of signification in a Cultural Sense." that are collective and limited is not in question. I want, however, to historicize the statement that the I have instead taken my title from Stephen self is culturally constituted by examining a moment Greenblatt's Renaissance Self-Fashioning (1980), around 1900 when this idea began to make the sense it a work that traces an emerging, bourgeois, mobile, does today. cosmopolitan sense of the self. The ethnographic 2 T subjectivity I am concerned with may be seen as its late variant. The sixteenth-century figures of More, Spenser, Marlowe, Tyndale, Wyatt, and Shakespeare exemplify for Greenblatt "an increased self-consciousness about the fashioning of human identity as a manipulable, artful process" (p. 2). I cannot do justice to the book's subtle and persuasive individual analyses, but I want to note Greenblatt's own ethnographic standpoint, the complex attitude he maintains toward fashioned selves, including his own. He recognizes the extent to which recent questions about freedom, identity, and language have shaped the version he constructs of sixteenth-century culture. He imports a modern critical approach to his material. Yet he writes In the mid-nineteenth century to say that the individual was bound up in culture meant something quite different from what it does now. "Culture" referred to a single evolutionary process. The European bourgeois ideal of autonomous individuality was widely believed to be the natural outcome of a long * Reprinted and translated from " O n Ethnographic SelfFashioning: C o n r a d and Malinowski" by James Clifford, in Reconstructing Individualism, ed. Thomas C . Heller, Morton Sosna, and D a v i d Wellberg with permission of the Publisher, Stanfotd University Press. Copyright 1986 by the Board of Trustees of the Leland Stanford Junior University. A l l rights reserved 80 �)ames Clifford • O ETNOGRAFICZNEJ AUTOKREACJ! T ruizmem stało się stwierdzenie, że jednostka jest kulturowo uwarunkowana. Jesteśmy przyzwycza­ jeni do opinii, że mieszkaniec Bali, członek ple­ mienia Hopi lub społeczeństwa średniowiecznego jest odmienny - ma inne doświadczenie czasu i przestrzeni, inne rozumienie pokrewieństwa i cielesnej tożsamości od jednostki żyjącej w mieszczańskiej Europie lub we współczesnej Ameryce. Zakładamy, prawie bez zastrzeżeń, że jednostka należy do określonego kulturowego świata, podobnie jak to, że mówi rodzimym językiem: jedno „ja", jedna kultura, jeden język. Nie chcę rozważać godnej uwagi prawdy, zawartej w nawet tak jałowej formule; idea, że indywidualność wyraża się wewnątrz światów znaczenia, które są kolektywne i ograniczone, nie jest tu naszym problemem. Chcę jednak uhistorycznić stwier­ dzenie, że „ja" jest ukształtowane kulturowo, badając ów moment około roku 1900, kiedy idea ta zaczęła być rozu­ miana tak jak dzisiaj. JAMES C L I F F O R D O etnograficznej autokreacji: Conrad i Malinowski* ... ta epoka, w której koczujemy jak oszołomieni podróżni w krzykliwym, niewygodnym hotelu. Joseph C o n r a d , Zwycięstwo Stwierdzenie, że jednostka jest kulturowo ograniczo­ na, w połowie dziewiętnastego stulecia znaczyło coś zu­ pełnie innego, niż znaczy dziś. „Kultura" odnosiła się do pojedynczego procesu ewolucyjnego. Ideał autonomicz­ nej indywidualności europejskiego mieszczaństwa był jak powszechnie wierzono - naturalnym wynikiem dłu­ giego rozwoju, procesem, który chociaż zagrożony przez rozmaite rozdarcia, był - jak zakładano - podstawowym, postępowym ruchem ludzkości. Jednakże na przełomie wieków ta ewolucjonistyczna wiara zaczęła się chwiać, a nowa etnograficzna koncepcja kultury stała się możli­ wa. Słowa „kultura" zaczęto używać w liczbie mnogiej, su­ gerującej światy oddzielnych, wyróżniających się i równie pełnych znaczenia sposobów życia. Ideał autonomicznej, wykształconej jednostki mógł pojawić się jako lokalny po­ mysł, a nie jako telos dla całego rodzaju ludzkiego. Cala moja etyka jest oparta na podstawowym instynkcie spójnej osobowości. Bronisław Malinowski, Trobriand Field Diary torycznie upiększone i które na skutek długiego użytko­ wania wydają się ludowi niezmienne, kanoniczne i obo­ wiązujące". ' Nietzsche, być może bardziej niż Taylor, był głównym odkrywcą relatywistycznej koncepcji kultury: rozdział ten mógł być równie dobrze zatytułowany „ O prawdzie i kłamstwie w sensie kulturowym". Zamiast tego zaczerpnąłem swój tytuł z książki Ste­ phena Greenblatta Renaissance Self-Fashioning* pracy, która kreśli wyłaniające się mieszczańskie, zmienne, ko­ smopolityczne znaczenie własnego „ja". Etnograficzna su­ biektywność, którą się zajmuję, może być traktowana ja­ ko jego późny wariant. Szesnastowieczne postacie - Mo­ re, Spenser, Marlowe, Tyndale, Wyatt i Szekspir - stano­ wią dla Greenblatta przykłady „wzrastającej świadomości tego, że kształtowanie ludzkiej tożsamości jest dającym się manipulować, przemyślanym procesem". Nie mogę tu oddać sprawiedliwości subtelności tej książki i przekonu­ jącym poszczególnym analizom, ale chciałbym odnoto­ wać etnograficzny punkt widzenia Greenblatta, całościo­ we podejście, które zachowuje on wobec wykreowanych jednostek, włączając w to również samego siebie. Świado­ my jest on stopnia, w jakim nowe pytania o wolność, toż­ samość i język ukształtowały konstruowaną przez niego wersję szesnastowiecznej kultury. Greenblatt wprowadza 1 Właściwe powody owego ideologicznego rozwoju wy­ kraczają w tym miejscu poza zasięg moich zaintereso­ wań. Chcę tylko zwrócić uwagę na rozwój nowej „etno­ graficznej subiektywności" na początku dwudziestego stu­ lecia. Współczesna antropologia - nauka o człowieku związana blisko z opisem kulturowym - zakłada z góry iro­ niczną postawę obserwacji uczestniczącej. Poprzez profe­ sjonalizację badań terenowych antropologia przekształci­ ła swe szeroko rozpowszechnione kłopotliwe położenie w metodę naukową. Wiedza etnograficzna nie może być własnością jakiegoś pojedynczego dyskursu czy dyscypli­ ny: kondycja bycia poza centrum, w świecie odmiennych systemów znaczeniowych, stan bycia w kulturze podczas patrzenia na kulturę przenika dwudziestowieczne pisar­ stwo i sztukę. Nietzsche wyraźnie zapowiedział tę nową postawę w słynnym tekście zatytułowanym O prawdzie i kłamstwie w pozamoralnym sensie, pytając: „Czym więc jest prawda? Ruchliwą armią metafor, metonimii, antropomorfizmów - krótko mówiąc sumą ludzkich stosunków, które zostały spotęgowane, przekształcone, poetycko i re2 5 * Polska wersja niniejszego artykułu ukazała się pierwotnie w „Kontekstach" 3-4, 1992, a w wersji książkowej w James Clif­ ford, Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, litenura i sztuka, Wydawnictwo K R , Warszawa 2000. Wydawnictwu K R dziękujemy za zgodę na przedruk polskiej wersji tekstu. 81 �James Clifford • ON E T H N O G R A P H I C SELF-FASHIONING concern with evolutionary "history" and "progress"). I think we are seeing signs that the privilege given to natural languages and, as it were, natural cultures, is dissolving. These objects and epistemological grounds are now appearing as constructs, achieved fictions, containing and domesticating heteroglossia. In a world with too many voices speaking all at once, a world where syncretism and parodie invention are becoming the rule, not the exception, an urban, multinational world of institutional transience - where American clothes made i n Korea are worn by young people in Russia, where everyone's "roots" are in some degree cut - i n such a world it becomes increasingly difficult to attach human identity and meaning to a coherent "culture" or "language." too as someone caught up with and loyal to a tradition. He expresses i n a moving epilogue his stubborn commitment to the possibility of shaping one's own identity, even if this means only to "selfhood conceived as a fiction" (p. 257). He is led to what Conrad approvingly called a "deliberate belief." Greenblatt is a participant-analyst, constructing and engaging a cultural formation that is both distanced i n the sixteenth century and dialectically continuous with the present. His "late," reflexive version of Renaissance self-fashioning relies on a sharply articulated ethnographic viewpoint. The fashioned, fictional self is always located with reference to its culture and coded modes of expression, its language. Greenblatt's study concludes that Renaissance self-fashioning was anything but the unconstrained emergence of a new individualist autonomy. The subjectivity he finds is "not an epiphany of identity freely chosen but a cultural artifact" (p. 256), for the self maneuvers within constraints and possibilities given by an institutionalized set of collective practices and codes. Greenblatt invokes symbolic-interpretive anthropology, particularly the work of Geertz (also Boon, Douglas, Duvignaud, Rabinów, and Turner); and he knows, moreover, that cultural symbols and performances take shape i n situations of power and dominance. One hears echoes of Foucault i n Greenblatt's warning: "The power to impose a shape upon oneself is an aspect of the more general power to control identity - that of others at least as much as one's own" (p. 1 ). It follows that ethnographic discourse, including Greenblatt's literary variant, works i n this double manner. Though it portrays other selves as culturally constituted, it also fashions an identity authorized to represent, to interpret, even to believe - but always with some irony - the truths of discrepant worlds. I evoke this syncretic, "postcultural" situation only to gesture toward the standpoint (though it cannot be so easily spatialized), the condition of uncertainty from which I am writing. But my concern is not with the possible dissolution of a subjectivity anchored in culture and language. Rather, I want to explore two powerful articulations of this subjectivity i n the works of Conrad and Malinowski, two displaced persons both of whom struggled in the early twentieth century with cosmopolitanism and composed their own versions of " O n Truth and Lie i n a Cultural Sense." Conrad may have seen more deeply into the matter, for he built into his work a vision of the constructed nature of culture and language, a serious fictionality he deliberately, almost absurdly, embraced. But a comparable grappling with culture and language may be seen i n Malinowski's work, particularly in the difficult experience and literary representation of his famous Trobriand fieldwork. (This fieldwork has served as a kind of founding charter for the twentieth-century discipline of anthropology.) Conrad accomplished the almost impossible feat of becoming a great writer (his model was Flaubert) in English, a third language he began to acquire at twenty years of age. It is not surprising to find throughout his work a sense of the simultaneous artifice and necessity of cultural, linguistic conventions. His life of writing, of constantly becoming an English writer, offers a paradigm for ethnographic subjectivity; it enacts a structure of feeling continuously involved in translation among languages, a consciousness deeply aware of the arbitrariness of conventions, a new secular relativism. Ethnographic subjectivity is composed of participant observation in a world of "cultural artifacts" linked (and this is the originality of Nietzsche's formulation) to a new conception of language - or better, languages seen as discrete systems of signs. Along with Nietzsche, the thinkers who stake out my area of exploration are Boas, Durkheim, and Malinowski (inventors and popularizers of the ethnographic culture idea), and Saussure. They inaugurate an interconnected set of assumptions that are now i n the last quarter of the twentieth century just becoming visible. A n intellectual historian of the year 2010, if such a person is imaginable, may even look back on the first two-thirds of our century and observe that this was a time when western intellectuals were preoccupied with grounds of meaning and identity they called "culture" and "language" (much the way we now look at the nineteenth century and perceive there a problematic Malinowski remarked, "[W. H . R.] Rivers is the Rider Haggard of Anthropology: I shall be the Conrad!" (to B. Z. Seligman, quoted in Firth 1957:6). He probably had i n mind the difference between Rivers' multicultural survey methodology (collecting traits and genealogies) and his own intensive study of a single group. For Malinowski the name Conrad was a symbol 82 �James Clifford • O ETNOGRAFICZNEJ AUTOKREACJI do swojego materiału współczesne, krytyczne podejście. Ale pisze on jednocześnie jak ktoś uwiedziony tradycją i lojalny wobec niej. W poruszającym epilogu autor upar­ cie dopuszcza możliwość kształtowania czyjejś tożsamości, nawet jeśli oznacza to tylko „osobowość rozumianą jako fikcję". Prowadzi to Greenblatta do tego, co Conrad aprobująco nazwał „przemyślaną wiarą". 6 Greenblatt jest uczestnikiem-analitykiem, konstruują­ cym i zaangażowanym w kulturową formację, która jest odległa od szesnastego stulecia, jak i dialektycznie bliska teraźniejszości. Jego „późna", refleksyjna wersja autokreacji Renesansu opiera się na zdecydowanie artykułowanym etnograficznym punkcie widzenia. Ukształtowane, fikcyj­ ne „ja" jest zawsze umieszczone w kontekście, odniesione do swojej kultury, zakodowanych sposobów ekspresji, do swojego języka. Studium Greenblatta kończy się wnio­ skiem, że autokreowanie się Renesansu bynajmniej nie jest swobodnym powstawaniem nowej jednostkowej au­ tonomii. Subiektywność, którą odkrywa, nie jest „epifa­ nią wybranej dowolnie tożsamości, lecz wytworem kultu­ rowym" , ponieważ jednostka manewruje w obrębie ogra­ niczeń i możliwości danych przez zinstytucjonalizowany zestaw zbiorowych praktyk i kodów. Greenblatt odwołuje się do antropologii symboliczno-interpretującej, szczegól­ nie do prac Geertza (ale również do takich autorów, jak Boon, Douglas, Duvignaud, Rabinov i Turner); a ponad­ to wie on, że kulturowe symbole i przedstawienia nabie­ rają kształtu w sytuacjach związanych z władzą i domina­ cją. W ostrzeżeniu Greenblatta słychać echo Foucaulta: „Władza nadawania komuś kształtu jest przejawem bar­ dziej ogólnej władzy kontrolowania tożsamości - tożsa­ mości innych co najmniej w tym samym stopniu, co swo­ jej własnej". Wynika z tego, że etnograficzny dyskurs, włączając jego literacką odmianę Greenblatta, funkcjo­ nuje w taki podwójny sposób. Chociaż przedstawia on in­ ne „ja" jako ukonstytuowane kulturowo, to również mo­ deluje tożsamość upoważnioną do reprezentowania i tłu­ maczenia prawd sprzecznych światów, a nawet zawierze­ nia im - jakkolwiek wiara ta zawsze zabarwiona jest iro­ nią. 7 8 Etnograficzna subiektywność składa się z obserwacji uczestniczącej w świecie „kulturowych artefaktów", zwią­ zanej (na tym polega oryginalność sformułowania Nietz­ schego) z nową koncepcją języka - albo lepiej języków widzianych jako odrębne systemy znaków. Oprócz Nietz­ schego myślicielami, którzy wytyczają sferę moich badań, są Boas, Durkheim i Malinowski (twórcy i popularyzato­ rzy etnograficznego pojęcia kultury) oraz Saussure. Wprowadzili oni i zespolili zestaw założeń, które dziś, w ostatniej ćwierci dwudziestego wieku, stają się właśnie oczywiste. Historyk formacji intelektualnej roku 2010, je­ żeli można wyobrazić sobie taką postać, mógłby nawet spojrzeć wstecz na początkowe dwie trzecie naszego stu­ lecia i spostrzec, że był to czas, kiedy zachodni intelektu­ 8) aliści byli zaabsorbowani podstawami znaczenia i tożsa­ mości tego, co nazywali „kulturą" i „językiem" (nieledwie w taki sam sposób, w jaki patrzymy teraz na dziewiętnaste stulecie i postrzegamy w nim problematykę dotyczącą ewolucjonistycznej „historii" i „postępu"). Sądzę, że do­ strzegamy oznaki tego, iż przywilej dany językom natural­ nym, i niejako naturalnym kulturom, zanika. Te przedmioty i epistemologiczne podstawy ukazują się teraz jako konstrukcje, dokonane fikcje, które zawierają i oswajają różnorodność języków (heteroglosię). W świe­ cie, w którym zbyt wiele głosów mówi jednocześnie, w którym synkretyzm i parodystyczna inwencja stają się regułą, a nie wyjątkiem, w zurbanizowanym wielonarodo­ wym świecie instytucjonalnej tymczasowości - gdzie ame­ rykańskie ubrania produkowane w Korei noszone są przez młodych ludzi w Rosji, gdzie „korzenie" każdego są w pewnym stopniu podcięte - w takim świecie coraz tru­ dniejszą rzeczą staje się połączenie ludzkiej tożsamości i znaczenia ze spójną „kulturą" czy „językiem". Przywołałem tę synkretyczną „postkulturową" sytua­ cję tylko po to, by wskazać punkt widzenia (chociaż nie może on być tak łatwo osadzony w przestrzeni), stan nie­ pewności, w którym się znajduję, pisząc te słowa. Ale mój niepokój nie jest związany z możliwym rozpadem subiek­ tywności zakotwiczonej w kulturze i języku. Chciałbym raczej zbadać dwie potężne artykulacje tej subiektywności w dziełach Conrada i Malinowskiego, obydwu wyrwa­ nych ze swego środowiska, z których każdy zmagał się na początku dwudziestego wieku z kosmopolityzmem i stwo­ rzył swoją własną wersję O prawdzie i kłamstwie w sensie kulturowym. Conrad mógł głębiej wejrzeć w istotę rzeczy, gdyż zbudował w swoim dziele wizję skonstruowanej isto­ ty kultury i języka, poważną fikcję literacką, którą ujął w sposób przemyślany, niemal absurdalnie. Ale porówny­ walne borykanie się z kulturą i językiem można zobaczyć w pracach Malinowskiego, szczególnie w trudnym do­ świadczeniu i literackim przedstawieniu jego słynnych ba­ dań terenowych na Trobriandach. (Badania te posłużyły za rodzaj aktu założycielskiego dla dwudziestowiecznej dyscypliny - antropologii). Conrad osiągnął rzecz niemal niemożliwą, stał się wielkim pisarzem języka angielskiego (jego wzorem był Flaubert), swojego trzeciego języka, który zaczął przyswajać sobie w wieku lat dwudziestu. Nie dziwi, że w jego książkach odnajdujemy poczucie równo­ czesnej biegłości w sztuce słowa, jak i konieczność kultu­ rowych, językowych konwencji. Dzieje jego pisarstwa, wytrwałego stawania się pisarzem angielskim, oferują pa­ radygmat dla etnograficznej subiektywności, odtwarzają i ustanawiają strukturę poczucia nieustannego uwikłania w tłumaczenie pomiędzy językami, świadomość głęboko zdającą sobie sprawę z arbitralności konwencji, nowy świecki relatywizm. Malinowski powiedział kiedyś „[W.H.R.] Rivers jest Riderem Haggardem Antropologii: ja będę Conradem!". 9 �James Clifford • O N E T H N O G R A P H I C SELF-FASHIONING of depth, complexity, and subtlety. (He invokes him in this sense in the field diary.) But Malinowski was not the Conrad of anthropology. His most direct literary model was certainly James Frazer; and in much of his own writing he was reminiscent of Zola - a naturalist presenting facts plus heightened "atmosphere," his scientific-cultural descriptions yielding morally charged humanist allegories. Anthropology is still waiting for its Conrad. seemed to leave little room for the stable, comprehending posture of relativist ethnography. Moreover, in its rawness and vulnerability, its unquestionable sincerity and inconclusiveness, the Diary seemed to deliver an unvarnished reality. But it is only one important version of a complex, intersubjective situation (which also produced Argonauts and other ethnographic and popular accounts). The Diary is an inventive, polyphonic text. It is a crucial document for the history of anthropology, not because it reveals the reality of ethnographic experience but because it forces us to grapple with the complexities of such encounters and to treat all textual accounts based on fieldwork as partial constructions. My comparison of Malinowski and Conrad focuses on their difficult accession to innovative professional expression. Heart of Darkness (1899) is Conrad's most profound meditation on the difficult process of giving himself to England and English. It was written in 189899, just as he decisively adopted the landlocked life of writing; and it looked back to the beginning of the process, his last, most audacious voyage out to his "farthest point of navigation." O n the journey up the Congo a decade earlier, Konrad Korzeniowski had carried with him the initial chapters of his first novel, Almayer's Folly, written in an awkward but powerful English. My reading of Heart of Darkness embraces a complex decade of choice, the 1890s, beginning with the African voyage and ending with its narration. The choice involved career, language, and cultural attachment. Malinowski's parallel experience is marked off by two works, which may be treated as a single expanded text: A Diary in the Strict Sense of the Term (1967), his intimate Trobriand journal of 1914-18, and the classic ethnography that emerged from the fieldwork, Argonauts of the Western Pacific (1922). 5 4 • • • Malinowski and Conrad knew each other, and there is evidence from Malinowski's comments on the older, already well known writer that he sensed a deep affinity in their predicaments. W i t h reason: both were Poles condemned by historical contingency to a cosmopolitan European identity; both pursued ambitious writing careers in England. Drawing on Zdzisław Najder's excellent studies of Conrad, one can speculate that the two exiles shared a peculiarly Polish cultural distance, having been born into a nation that had since the eighteenth century existed only as a fiction - but an intensely believed, serious fiction - of collective identity. Moreover, Poland's peculiar social structure, with its broadly based small nobility, made aristocratic values unusually evident at all levels of society. Poland's cultivated exiles were not likely to be charmed by Europe's reigning bourgeois values; they would keep a certain remove. This viewpoint outside bourgeois society (but maintained with a degree of artifice rather like Balzac's standpoint in the France of the 1830s) is perhaps a peculiarly advantageous "ethnographic" position. Be that as it may, there is no doubt about Malinowski's strong affinity for Conrad. (Just before the war he presented the older man with a copy of his first book, The Family among the Australian Aborigines, with a Polish inscription; what Conrad made of Arunta notions of paternity remains, perhaps fortunately, unknown.) Although their acquaintance was brief, Malinowski often represented his life in Conradian terms, and in his diary he seemed at times to be rewriting themes from Heart of Darkness. A word of methodological caution is needed at the outset. To treat the Diary and Argonauts together need not imply that the former is a true revelation of Malinowski's fieldwork. (This is how the Diary was widely understood on its publication in 1967.) The Trobriand field experience is not exhausted by Argonauts or the Diary or by their combination. The two texts are partial refractions, specific experiments with writing. Recorded largely in Polish and clearly not intended for publication, the Diary caused a minor scandal in the public image of anthropology - although fieldworkers recognized much that was familiar. One of the discipline's founders was seen to have felt considerable anger toward his native informants. A field experience that had set the standard for scientific cultural description was fraught with ambivalence. The authoritative anthropologist in his intimate journal appeared a self-absorbed hypochondriac, frequently depressed, prey to constant fantasies about European and Trobriand women, trapped in an endless struggle to maintain his morale, to pull himself together. He was mercurial, trying out different voices, personae. The anguish, confusion, elation, and anger of the Diary Nearly every commentator on the Diary has plausibly compared it with Conrad's African tale (see for example Stocking 1974). Both Heart of Darkness and the Diary appear to portray the crisis of an identity a struggle at the limits of Western civilization against the threat of moral dissolution. Indeed this struggle, and 84 �James Clifford • O ETNOGRAFICZNEJ A U T O K R E A C J I Prawdopodobnie miał on świadomość różnic pomiędzy wielokulturową opisową metodologią Pviversa (gromadzą­ cą cechy i genealogie) i swoimi własnymi intensywnymi studiami pojedynczej grupy. Dla Malinowskiego nazwisko Conrada było symbolem głębi, złożoności i subtelności. (Odwoływał się do niego w tym sensie w swoim dzienni­ ku badań terenowych). Ale Malinowski nie był Conra­ dem antropologii. Jego najbardziej bezpośrednim mode­ lem literackim był z pewnością James Frazer; a w wielu własnych książkach przypominał Zolę - naturalistycznie przedstawiając fakty i dodając do nich podniosłą atmosfe­ rę, jego naukowo-kulturowe opisy niosą moralnie zabar­ wione, humanistyczne alegorie. Antropologia wciąż cze­ ka na swojego Conrada. Moje porównanie Malinowskiego i Conrada skupia się na ich trudnym dojściu do pełnej odkryć profesjonalnej ekspresji. Jądro ciemności (1899) jest najbardziej głęboką medytacją Conrada na temat trudnego procesu wiązania się z Anglią i angielszczyzną. Książka ta została napisa­ na w latach 1898-99, zaraz po tym jak zdecydował się on wieść życie pisarza; i spoglądała wstecz na początki tego procesu, na ostatnią, najbardziej zuchwałą podróż Conra­ da do „najdalszego punktu żeglugi". W podróży w górę rzeki Kongo dziesięć lat wcześniej Konrad Korzeniowski wiózł ze sobą początkowe rozdziały swojej pierwszej po­ wieści Szaleństwo Almayera, napisane w niezdarnej, choć bardzo sugestywnej angielszczyźnie. Moja lektura Jądra ciemności ogarnia złożoną dekadę wyboru lat dziewięć­ dziesiątych dziewiętnastego stulecia, która rozpoczyna się podróżą afrykańską, a kończy jej opisem. Wybór ten po­ wodował uwikłanie się w karierę, język i kulturowe związ­ ki. Paralelne doświadczenie Malinowskiego jest zaznaczo­ ne przez dwa dzieła, które można traktować jako poje­ dynczy, rozszerzający się tekst: A Diary in the Strict Sense of the Term (1967) (Dziennik we właściwym sensie tego słowa), osobisty dziennik z Trobriandów z lat 1914-18, i przez klasyczne dzieło etnograficzne, powstałe na pod­ stawie badań terenowych, Argonautów zachodniego Pacyfi­ ku (1922). 10 Na początek potrzebne jest słowo metodologicznej przestrogi. Łączne potraktowanie Dziennika i Argonautów nie musi zakładać, że ten pierwszy jest prawdziwym obja­ wieniem badań terenowych Malinowskiego. (Tak właśnie szeroko rozumiano Dziennik po jego publikacji w roku 1967). Doświadczenia z badań terenowych na Trobriandach nie zostają wyczerpane ani przez Argonautów, ani przez Dziennik, ani przez ich połączenie. Te dwa teksty są częściowymi refrakcjami, specyficznymi eksperymentami pisarskimi. Dziennik, pisany w przeważającej części po polsku i w oczywisty sposób nie przeznaczony do publika­ cji wywołał niejaki skandal w publicznym obrazie antro­ pologii - chociaż badacze terenowi rozpoznali wiele do­ brze sobie znanych rzeczy. Oto jeden z założycieli dyscy­ pliny został pokazany w sytuacjach, gdy odczuwał praw­ 85 dziwy gniew wobec swoich tubylczych informatorów. Do­ świadczenie badań terenowych, które ustaliło standard dla naukowego opisu kulturowego, miało dość ambiwa­ lentny charakter. Obdarzony autorytetem antropolog w swoim poufnym dzienniku występuje jako zaabsorbo­ wany samym sobą hipochondryk, osoba często przygnę­ biona, ofiara uporczywych fantazji na temat europejskich i trobriandzkich kobiet, schwytana w pułapkę niekończą­ cych się zmagań o równowagę duchową i konsolidację psychiczną. Był postacią merkuryczną, żywą jak rtęć, próbującą przemawiać różnymi głosami. Udręka, niepew­ ność, podniecenie i gniew Dziennika wydają się zostawiać niewiele miejsca dla stabilnej rozumiejącej postawy, czy wręcz pozy relatywistycznej etnografii. Ponadto w swojej surowości i słabych punktach, bezspornej szczerości i bezkonkluzyjności Dziennik wydaje się dostarczać nam nagą rzeczywistość. Ale jest to tylko jedna, choć ważna wersja złożonej, intersubiektywnej sytuacji (która zrodziła rów­ nież Argonautóu' i inne etnograficzne i popularne opisy). Dziennik jest pomysłowym, polifonicznym tekstem. Dla historii antropologii jest on tekstem przełomowym nie dlatego, że objawia rzeczywistość etnograficznego do­ świadczenia, ale ponieważ zmusza nas do borykania się ze złożonością takich spotkań, potyczek oraz do traktowania wszystkich tekstowych sprawozdań, opartych na bada­ niach terenowych, jako stronniczych interpretacji." Malinowski i Conrad znali się osobiście. Z uwag spo­ rządzonych przez Malinowskiego na temat starszego, do­ brze już znanego pisarza wynika jasno, że miał on poczu­ cie głębokiego wzajemnego powinowactwa w ich trud­ nym położeniu. Nie bez powodu - obaj byli Polakami ska­ zanymi przez historyczny przypadek na kosmopolityczną europejską tożsamość; obaj dążyli do ambitnej kariery pi­ sarskiej w Anglii. Odwołując się do znakomitych studiów Zdzisława Najdera o Conradzie, można sądzić, że udzia­ łem tych dwóch uchodźców był osobliwy polski kulturo­ wy dystans, gdyż wywodzą się oni z narodu, który od osiemnastego stulecia istniał jedynie jako fikcja zbiorowej tożsamości - lecz fikcja, w którą żarliwie wierzono. Po­ nadto szczególna struktura społeczna Polski - znajdująca szerokie oparcie w drobnej szlachcie - uczyniła arystokra­ tyczne wartości niezwykle oczywistymi dla wszystkich warstw społecznych. Było to mało prawdopodobne, by wykształconych polskich uchodźców mogły urzec panują­ ce w Europie wartości mieszczańskie: umieli oni zacho­ wać dystans. Ten punkt widzenia spoza społeczeństwa mieszczańskiego (choć utrzymywany do pewnego stopnia sztucznie - podobnie jak punkt widzenia Balzaka we Francji lat trzydziestych dziewiętnastego wieku) jest być może szczególnie korzystną „etnograficzną" pozycją. Jak­ kolwiek by było, nie ma wątpliwości co do silnej sympatii �James Clifford • O N E T H N O G R A P H I C SELF-FASHIONING Heart of Darkness offers, then, a paradigm of ethnographic subjectivity. In what follows I will be exploring specific echoes and analogies linking Conrad's situation of cultural liminality in the Congo with Malinowski's in the Trobriands. The correspondence is not exact, however. Perhaps the most important textual difference is that Conrad takes an ironic position with respect to representational truth, a stance only implicit in Malinowski's writing. The author of Argonauts devotes himself to constructing realistic cultural fictions, whereas Conrad, though similarly committed, represents the activity as a contextually limited practice of storytelling. the need for personal restraint, is a commonplace of colonial literature. Thus the parallel is not particularly revealing, beyond showing life (the Diary) imitating "literature" (Heart of Darkness). I n addition to Kurtz's moral disintegration, however, Conrad introduces a more profound, subversive theme: the famous "lie"- actually a series of lies that in Heart of Darkness both undermine and somehow empower the complex truth of Marlow's narration. The most prominent of these lies is, of course, Marlow's refusal to tell Kurtz's Intended his last words, "The Horror," substituting instead words she can accept. This lie is then juxtaposed with the truth - also highly circumstantial - told to a restricted group of Englishmen on the deck of the cruising yawl Nellie. Malinowski's unsettled Diary does seem to enact the theme of disintegration. But what of the lie? The alltoo-believable account? Malinowski's saving fiction, I will argue, is the classic ethnography Argonauts of the Western Pacific. 6 In comparing the experiences of Malinowski and Conrad, one is struck by their linguistic overdetermination. I n each case three languages are at work, producing constant translation and interference. Conrad's predicament is extremely complex. Just before leaving for Africa he had unaccountably begun writing what would become Almayer's Folly. After composing the opening chapters, he ran into obstacles. Around this time he came to know a cousin by marriage, Marguerite Poradowska, with whom he became in some significant way amorously involved. She was married and a well-known French author; it was largely a literary entanglement. Conrad wrote her rather passionate and self-revelatory letters - in French. Poradowska, who lived in Brussels, was instrumental in arranging her kinsman's Congo employment. T i e n , in the months just before he left for Africa, Conrad returned to Poland for the first time since he had run away to sea fifteen years before. This renewed his Polish, which had remained good, and revived its association with childhood places and ambivalent feelings. From Poland (actually the Russian Ukraine) he rushed almost directly to take up his post in the Congo. There he spoke French, his most fluent acquired tongue, but kept a diary in English and may have worked on the chapters of Almayer. (He claims as much in his "Biographical Note" of 1900.) In Africa Conrad established a friendship with the Irishman Roger Casement and generally maintained a pose of an English nautical gentleman. His intense letters to Poradowska continued, as always, in French. His mother tongue had just been revived. The Congo experience was a time of maximal linguistic complexity. In what language was Conrad consistently thinking? It is not surprising that words and things often seem disjointed in Heart of Darkness as Marlow searches in the dark for meaning and interlocution. Heart of Darkness is notoriously interpretable; but one of its ines capable themes is the problem of truthspeaking, the interplay of truth and lie in Marlow's discourse. The lie to Kurtz's Intended has been exhaustively debated. Very schematically, my own position is that the lie is a saving lie. In sparing the Intended Kurtz's last words, Marlow recognizes and constitutes different domains of truth - male and female as well as the truths of the metropole and the frontier. These truths reflect elementary structures in the constitution of ordered meanings - knowledge divided by gender and by cultural center and periphery. The lie to the Intended is juxtaposed with a different truth (and it too is limited, contextual, and problematic) told on the deck of the Nellie to Englishmen identified only as social types - the Lawyer, the Accountant, the Director of Companies. If Marlow succeeds in communicating, it is within this limited domain. As readers, however, we identify with the unidentified person who watches Marlow's dark truths and white lies enacted on the stage of the yawl's deck. This second narrator's story is not itself undermined or limited. It represents, I propose, the ethnographic standpoint, a subjective position and a historical site of narrative authority that truthfully juxtaposes different truths. While Marlow initially "abhors a lie," he learns to lie - that is, to communicate within the collective, partial fictions of cultural life. He tells limited stories. The second narrator salvages, compares, and (ironically) believes these staged truths. This is the achieved perspective of the serious interpreter of cultures, of local, partial knowledge. The voice of Conrad's "outermost" narrator is a stabilizing voice whose words are not meant to be mistrusted. As for Malinowski, in the field he kept his private diary in Polish and corresponded in that language with his mother, who was behind enemy lines in Austria. He wrote in English on anthropological topics to his 5 86 �James Clifford • O ETNOGRAFICZNEJ AUTOKREACJI sne kłamstwa Marlowa, odegrane na scenie pokładu jol­ ki. Ta opowieść drugiego narratora nie zostaje podważo­ na ani ograniczona. Reprezentuje ona - moim zdaniem etnograficzny punkt widzenia, subiektywną pozycję i hi­ storyczne miejsce osoby narratora, która zestawia trudne prawdy. Chociaż Marlow początkowo „brzydzi się kłam­ stwem", to jednak uczy się kłamać - są to częściowe fik­ cje życia kulturowego, konieczne by porozumiewać się wewnątrz społeczności. Opowiada on gotowe historie. Drugi narrator ratuje, ocala, porównuje, (z ironią) wierzy w te odegrane prawdy. Jest to osiągnięcie perspektywy po­ ważnego interpretatora kultur, lokalnej, cząstkowej wie­ dzy. Głos „najbardziej zewnętrznego" narratora u Conra­ da jest głosem stabilizującym, którego słowa nie są po to, by im nie dowierzać. Malinowskiego dla Conrada. (Tuż przed wojną podarował temu starszemu panu egzemplarz swojej pierwszej książki The Family among the Australian Aborigines z polską dedy­ kacją; co Conrad pojął z koncepcji ojcostwa plemienia Arunta, pozostaje - być może na szczęście - nieznane). Chociaż ich znajomość była krótka, Malinowski często przedstawiał swoje życie w kategoriach conradowskich i w swoim dzienniku, jak się wydaje, czasami powtarza i przerabia tematy z jądra ciemności. Niemal każdy komentarz Dziennika pozornie słusznie porównywał go z afrykańską opowieścią Conrada. Za­ równo Jądro ciemności, jak i Dziennik wydają się portreto­ wać kryzys tożsamości - walkę na granicach cywilizacji zachodniej przeciwko groźbie moralnego rozkładu. Oczy­ wiście walka ta i potrzeba osobistego umiaru jest banałem literatury kolonialnej. Wobec tego porównanie takie nie jest szczególnie odkrywcze poza tym, że pokazuje życie (Dziennik) naśladujące „literaturę" (Jądro ciemności). Jako dodatek do moralnego rozkładu Kurtza Conrad wprowa­ dza bardziej głęboki, wywrotowy temat: słynne „kłam­ stwo" - faktycznie szereg kłamstw, które w Jądrze ciemno­ ści zarówno podkopują, jak i w pewien sposób czynią moż­ liwą złożoną prawdę narracji Marlowa. Najbardziej spek­ takularnym z tych kłamstw jest oczywiście to, gdy Marlow odmawia powtórzenia narzeczonej Kurtza jego ostatnich słów - „Zgroza! Zgroza!" - i zastępuje je słowami, które mogła przyjąć. Kłamstwo to jest później zestawiane z prawdą - również wielce uwarunkowaną okolicznościa­ mi - opowiedzianą grupie Anglików na pokładzie krążą­ cej po morzu jolki „Nellie". „Rozstrojony" Dziennik Mali­ nowskiego wydaje się przedstawiać temat rozpadu. Ale co z kłamstwem? Z wszystkimi nader wiarygodnymi opisami? Ocalającą fikcją Malinowskiego - czego dowiodę - jest klasyczna etnografia Argonautów Zachodniego Pacyfiku. 12 15 Jadro ciemności oferuje zatem paradygmat etnograficz­ nej subiektywności. W dalszym ciągu nietrudno będzie zauważyć szczególne echa i analogie, łączące sytuację kul­ turowej graniczności Conrada w Kongu z sytuacją Mali­ nowskiego na Trobriandach. Jednakże zgodność ta nie jest dokładna. Być może najważniejsza różnica tekstowa polega na tym, że Conrad przyjmuje postawę ironiczną, z szacunkiem dla przedstawionej prawdy, postawę zawar­ tą tylko pośrednio w pismach Malinowskiego. Autor Ar­ gonautów poświęca się konstruowaniu realistycznej, kul­ turowej fikcji, podczas gdy Conrad, chociaż podobnie za­ angażowany, przedstawia działanie jako kontekstualnie ograniczoną praktykę opowiadania historii. 14 Jądro ciemności dopuszcza wiele interpretacji, ale jed­ nym z tematów, którego nie sposób uniknąć, jest problem prawdomówności, wzajemna gra prawdy i kłamstwa w opowieści Marlowa. Kłamstwo wobec narzeczonej Kurtza rozważano już wyczerpująco. Mówiąc bardziej schematycznie, kłamstwo to jest moim zdaniem kłam­ stwem ocalającym. Oszczędzając narzeczonej Kurtza jego ostatnich słów, Marlow uznaje i wyznacza różne domeny prawdy - męską i kobiecą, jak również prawdę metropo­ lii i pogranicza. Prawdy te odbijają podstawowe struktury w tworzeniu uporządkowanych znaczeń - wiedzy podzie­ lonej przez płeć oraz przez kulturowe centrum i peryferie. Kłamstwo wobec narzeczonej jest zestawione z inną prawdą (która także jest ograniczona, zależna od konte­ kstu i problematyczna), opowiedzianą na pokładzie „Nel­ lie" Anglikom, określonym jedynie jako typy społeczne Prawnik, Buchalter, Dyrektor. Jeżeli Marlowowi udało się z nimi porozumieć, to tylko w ramach tej ograniczonej domeny. Jako czytelnicy utożsamiamy się jednakże z nie­ zidentyfikowaną osobą, która śledzi ciemne prawdy i ja­ 87 W porównywaniu doświadczeń Malinowskiego i Con­ rada uderzają nas ich wielorakie determinanty językowe. W obu przypadkach są w użyciu trzy języki, powodując ciągłe tłumaczenie i interferencje. Trudna sytuacja Con­ rada jest nadzwyczaj złożona. Tuż przed wyjazdem do Afryki z niezrozumiałych powodów zaczął pisać to, co sta­ ło się później powieścią Szaleństwo Almayera. Po napisa­ niu początkowych rozdziałów natknął się na przeszkody. Mniej więcej w tym czasie poznał swoją powinowatą Mar­ guerite Poradowską, z którą związał się uczuciowo. Była kobietą zamężną, dobrze znaną francuską pisarką; było to uwikłanie w znacznej mierze literackie. Conrad pisał do niej bardzo uczuciowe i otwarte listy po francusku. Pora­ dowską, która mieszkała w Brukseli, pomogła mu w zna­ lezieniu zatrudnienia w Kongu. Następnie, kilka miesięcy przed wyjazdem do Afryki, Conrad przyjechał do Polski po raz pierwszy od czasu, gdy piętnaście lat wcześniej uciekł na morze. Wizyta ta odświeżyła jego polszczyznę, która pozostawała niezła, ożywiła związki z miejscami dzieciństwa i obudziła ambiwalentne uczucia. Z polski pospieszył niemal wprost na posadę w Kongu. Tam mówił po francusku, w obcym języku, w którym osiągnął naj­ większą biegłość, ale dziennik prowadził po angielsku i w tym języku mógł pracować nad rozdziałami Almayera. (Potwierdza to w nocie biograficznej z roku 1900). W Afryce Conrad nawiązał przyjaźń z Irlandczykiem Ro- �James Clifford • ON ETHNCKJRAriUC SELF-FASHIONINO uncontrolled. The jungle is cacophonous, filled with too many voices - therefore mute, incoherent. Malinowski was not, of course, isolated in the Trobriands, either from natives or from local whites. But the Diary is an unstable confusion of other voices and worlds: mother, lovers, fiancee, best friend, Trobrianders, local missionaries, traders, as well as the escapist universes, the novels he can never resist. Most fieldworkers will recognize this multivocal predicament. But Malinowski experiences (or at least his Diary portrays) something like a real spiritual and emotional crisis: each of the voices represents a temptation; he is pulled too many ways. Thus, like Marlow in Heart of Darkness, Malinowski clings to his work routines, his exercises, and his diary - where confusedly, barely, he brings his divergent worlds and desires together. professor, C. G. Seligman, in London. To his fiancee, "E. R. M . " (Elsie R. Masson), in Australia he wrote frequently, also in English. There were, however, at least two other women, old flames, on his mind, at least one of them associated with Poland. His most intimate Polish friend, Stanisław Witkiewicz ("Staś" in the Diary), soon to become a major avant-garde artist and writer, also haunted his consciousness. The two had traveled together to the Pacific and had fallen out just before Malinowski's Trobriand sojourns. He yearned to set things right, but his friend was now in Russia. These powerful English and Polish associations were interrupted by a third linguistically coded world, the Trobriand universe, in which he had to live and work productively. Malinowski's daily transactions with Trobrianders were conducted in Kiriwinian, and in time his field-notes were recorded largely in the vernacular. A passage from the Diary will illustrate his predicament: 7 We can suggest a tentative structure for the three active languages of Conrad's and Malinowski's exotic experiences. Between Polish, the mother tongue, and English, the language of future career and marriage, a third intervenes, associated with eroticism and violence. Conrad's French is linked with Poradowska, a problematic love object (she was both too intimidating and too intimate); French is also linked with Conrad's reckless youth in Marseilles and with the Imperial Congo, which Conrad abhorred for its violence and rapacity. Malinowski's interfering language was Kiriwinian, associated with a certain exuberance and ludic excess (which Malinowski enjoyed and portrayed sympathetically in his accounts of Kula rituals and sexual customs) and also with the erotic temptations of Trobriand women. The Diary struggles repeatedly with this Kiriwinian realm of desire. "7.18.18... On the theory of religion. My ethical position in relation to Mother, Staś, E. R. M . Twinges of conscience result from lack of integrated feelings and truth in relation to individuals. My whole ethics is based on the fundamental instinct of unified personality. From this follows the need to be the same in different situations (truth in relation to oneself) and the need, indispensability, of sincerity: the whole value of friendship is based on the possibility of expressing oneself, of being oneself with complete frankness. Alternative between a lie and spoiling a relationship. (My attitude to Mother, Staś, and all my friends was strained.) Love does not flow from ethics, but ethics from love. There is'no way of deducing Christian ethics from my theory. But that ethics has never expressed the actual truth - love your neighbor - to the degree actually possible. The real problem is: why must you always behave as if God were watching you?" (pp. 296297) So it is possible to distinguish in each case a mother tongue, a language of excess, and a language of restraint (of marriage and authorship). This is surely too neat. The languages would have interpenetrated and interfered in highly contingent ways; but enough has been said, perhaps, to make the main point. Both Conrad in the Congo and Malinowski in the Trobriands were enmeshed in complex, contradictory subjective situations articulated at the levels of language, desire, and cultural affiliation. The passage is confused; but we can extract perhaps the central issue on which it turns: the impossibility of being sincere and thus of having an ethical center. Malinowski feels the requirement of personal coherence. A punitive God is watching his every (inconsistent) move. He is thus not free to adopt different personae in different situations. He suffers from the fact that this rule of sincerity, an ethics of unified personality, means that he will have to be unpleasantly truthful to various friends and lovers. A n d this will mean - has already meant - losing friends: "Alternative between a lie and spoiling a relationship." • •• In both Heart of Darkness and the Diary we see the crisis of a self at some "furthest point of navigation." Both works render an experience of loneliness, but one that is filled with other people and with other accents and that does not permit a feeling of centeredness, coherent dialogue, or authentic communion. In Conrad's Congo his fellow whites are duplicitous and There is no way out. There must be a way out. Too much truth-telling undermines the compromises of collective life. Malinowski's solution consists of constructing two related fictions - of a self and of a culture. Although my task here is neither 88 �James Clifford • O ETNOGRAFICZNEJ AUTOKREACJI kać się wzajemnie i kolidować na wysoce przypadkowe sposoby, ale powiedziano już chyba wystarczająco dużo, by sformułować konkluzję. Zarówno Conrad w Kongu, jak i Malinowski na Trobriandach byli wplątani w sieć złożonych, subiektywnie przeciwstawnych sytuacji, do­ chodzących do głosu na poziomie języka, pożądania i kul­ turowych afiliacji. gerem Casementem i całkowicie przejął pozę angielskie­ go gentlemana związanego z morzem. Wciąż pisał gorące listy do Poradowskiej, jak zwykle po francusku. Jego język ojczysty uległ właśnie odświeżeniu. Doświadczenie Konga było czasem największej językowej złożoności. W jakim języku Conrad stale myślał? Nie ma niczego dziwnego w tym, że słowa i rzeczy w Jądrze ciemności często sprawia­ ją wrażenie, iż nie łączą się ze sobą - jakby Marlow szukał w ciemności znaczeń i dialogu. Malinowski zaś prowadził w terenie swój dziennik po polsku i w tym języku korespondował z matką, która prze­ bywała za linią frontu w Austrii. Na tematy antropolo­ giczne pisał po angielsku do Londynu, do swojego profe­ sora C G . Seligmana. W tym języku pisywał również czę­ sto do swojej narzeczonej „E.R.M." (Elsie R. Masson) do Australii. Ale pojawiały się w jego myślach również co najmniej dwie inne kobiety, dawne kochanki; przynaj­ mniej jedna z nich miała coś wspólnego z Polską. Jego świadomość nawiedzał także najserdeczniejszy polski przyjaciel Stanisław Ignacy Witkiewicz („Staś" w Dzienni­ ku), który wkrótce stał się głównym polskim awangardo­ wym artystą i pisarzem. Podróżowali oni razem po Pacyfi­ ku i pokłócili się tuż przed przybyciem Malinowskiego na Trobriandy. Malinowski pragnął odzyskać tę przyjaźń, ale jego przyjaciel był już w tym czasie w Rosji. Te silne an­ gielskie i polskie związki zakłócał trzeci językowo zakodo­ wany świat - wszechświat Trobriandów - w którym Mali­ nowski musiał żyć i wydajnie pracować. Codzienne kon­ takty Malinowskiego z Trobriandczykami odbywały się w tamtejszym języku kiriwińskim i w tym czasie większość notatek sporządził on w rym właśnie języku. ' Zarówno w Jądrze ciemności, jak i w Dzienniku widzimy kryzys „ja" w samym „najdalszym punkcie żeglugi". Obie te książki wyrażają doświadczenie samotności, ale samot­ ności wypełnionej innymi ludźmi, innymi akcentami, która nie pozwala na poczucie „bycia w środku", spójny dialog lub autentyczną wspólnotę. W Kongu Conrada je­ go biali towarzysze są dwulicowi i nieopanowani. Dżungla jest kakofoniczna, przepełniona zbyt wieloma głosami przeto głucha, niema i chaotyczna. Malinowski nie byl oczywiście na Trobriandach odizolowany ani od tubyl­ ców, ani od przebywających tam białych. Lecz Dziennik przedstawia niestabilne zmieszanie innych głosów i świa­ tów: matki, kochanek, narzeczonej, najlepszego przyja­ ciela, Trobriandczyków, miejscowych misjonarzy, kupców, jak również głosów z eskapistycznych światów - powieści, którym nigdy nie potrafi się oprzeć. Większość badaczy terenowych rozpozna ten wielogłosowy dylemat. Lecz Malinowski doświadczał (a w każdym razie przedstawia to jego Dziennik) czegoś na kształt rzeczywistego duchowego i i emocjonalnego kryzysu - każdy z głosów reprezentuje pokusę; autor jest szarpany w wielu kierunkach. Tak jak Marlow w Jądrze ciemności, Malinowski lgnie do rutyny swojej pracy, rutyny procedur swoich badań i swojego dziennika - w którym wśród rozterek z trudem łączy w ca­ łość swoje rozbieżne światy i pragnienia. 1 Możemy sugerować wzajemne relacje tych trzech języ­ ków używanych przez Conrada i Malinowskiego w trakcie ich egzotycznych doświadczeń. Pomiędzy język polski (oj­ czysty) i angielski (język późniejszej kariery i małżeństwa) wchodzi język trzeci, związany z erotyzmem i przemocą. Francuszczyzna Conrada łączy się z Poradowska, proble­ matycznym przedmiotem miłości (była ona zarówno zbyt onieśmielająca, jak i zbyt intymna); język francuski wiąże się także z lekkomyślną młodością Conrada w Marsylii i z imperialnym Kongiem, do którego Conrad czul odrazę z powodu brutalizmu i drapieżności. Dla Malinowskiego językiem wprowadzającym zamęt byl kiriwiński, związany ze szczególną bujnością i ludycznym brakiem umiaru (który podobał się Malinowskiemu i został przez niego z sympatią ukazany w opisach rytuałów kula i zwyczajów seksualnych), jak również z erotycznymi pokusami ze strony trobriandzkich kobiet. Dziennik zmaga się nieu­ stannie z tą sferą pożądania wytworzoną przez lokalny ję­ zyk. Następujący ustęp z Dziennika ilustruje ten dylemat: 7.18.18... O teorii religii. Moje etyczne stanowisko w stosunku do Matki, Stasia, E.R.M. Ukłucia świadomo­ ści wynikające z braku zintegrowanych uczuć i prawdy w stosunku do innych osób. Cała moja etyka jest oparta na podstawowym instynkcie spójnej osobowości. Wypły­ wa z tego potrzeba bycia takim samym w różnych sytua­ cjach (prawda w stosunku do siebie samego) i potrzeba, niezbędność szczerości: cała wartość przyjaźni opiera się na możliwości wyrażania siebie, bycia sobą z całkowitą otwartością. Alternatywa pomiędzy kłamstwem i popsu­ ciem wzajemnych relacji. (Moja postawa wobec Matki, Stasia i wszystkich moich przyjaciół była napięta). Nie miłość wypływa z etyki, lecz etyka z miłości. Nie ma spo­ sobu, by wydedukować z mojej teorii etykę chrześcijań­ ską. Ale ta etyka nigdy nie wyraziła rzeczywistej prawdy kochaj bliźniego swego - w stopniu faktycznie możliwym. Rzeczywisty problem to: dlaczego musisz zawsze zachowy­ wać się tak, jak gdyby Bóg cię obserwował? (s. 296-297). A więc możliwe jest wyróżnienie w każdym z przypad­ ków języka ojczystego języka przekroczenia i języka po­ wściągliwości (małżeństwa i zawodu pisarskiego). Jest to z pewnością formuła nazbyt zręczna. Języki mogły przeni­ 89 �James Clifford • ON E T H N O G R A P H I C SELF-FASHIONING psychological nor biographical, let me simply suggest that the personal style - extravagant, operatic - that both charmed and irritated Malinowski's contemporaries was a response to this dilemma. He indulged in "Slavic" extremism; his revelations about himself and his work were exaggerated and ambiguously parodie. He would strike poses (he claimed to have single-handedly invented "The Functional Method"), challenging the literal-minded to see that these personal truths were in some degree fictions. His character was staged but also truthful, a pose but nonetheless authentic. One of the ways Malinowski pulled himself together was by writing ethnography. Here the fashioned wholes of a self and of a culture seem to be mutually reinforcing allegories of identity. A n essay by Harry Payne, "Malinowski's Style" (1981 ), suggestively traces the complex combination of authority and fictionality that the narrative form of Argonauts enacts: " W i t h i n the immense latitude of [its] structure Malinowski can determine shifts in focus, tone, and objects; the cyclical thread will always provide a place of return. Functional therapy acts only heuristically. Since everything adheres to everything, one can wander without ever getting fully disconnected" (p. 438). The literary problem of authorial point of view, the Jamesian requirement that every novel reflect a "controlling intelligence," was a painful personal problem for the Trobriand diarist. The ample, multiperspectival, meandering structure of Argonauts resolves this crisis of sincerity. I n effect, as the scientific, persuasive author of this fiction, Malinowski can be like Flaubert's God, omnipresent i n the text, arranging enthusiastic descriptions, scientific explanations, enactments of events from different standpoints, personal confessions, and so forth. in Malinowski's intimate Polish text. Speaking of his Trobriand informants who will not cooperate with his research, he damns them in Kurtz's terms: "At moments I was furious at them, particularly because after I gave them their portions of tobacco they all went away. O n the whole my feelings toward the natives are decidedly tending to 'Exterminate the brutes'" (p. 69). Malinowski flirted with various colonial white roles Kurtz-like excess included. Here the ironic invocation provides him with a fictional grasp of the stresses of fieldwork and the violence of his feelings. In the Diary, like Marlow in his ambivalent doubling with Kurtz, Malinowski often faces the inseparability of discourse and power. He must struggle for control in the ethnographic encounter. Another nonironic echo of Heart of Darkness is heard in Malinowski's grief-stricken response to the news of his mother's death, which shatters the Diary's last pages: "The terrible mystery that surrounds the death of someone dear, close to you. The unspoken last word-something that was to cast light is buried, the rest of life lies half hidden in darkness" (p. 293). Malinowski feels he has been denied Marlow's rescued talisman, an ambiguously illuminating, potent last word breathed in the moment of death. 8 Beyond the more-or-less direct citations in the Diary one notes also more general thematic and structural parallels with Heart of Darkness. Both books are records of white men at the frontier, at points of danger and disintegration. In both sexuality is at issue: both portray an other that is conventionally feminized, at once a danger and a temptation. Feminine figures in the two texts fall into either spiritual (soft) or sensual (hard) categories. There is a common thematization of the pull of desire or excess barely checked by some crucial restraint. For Malinowski the restraint is embodied by his fiancee, linked in his mind to an English academic career, to an elevated love, and to marriage. "Thought of E. R. M . . . . " is the Diary's censor for lascivious thoughts about women, native or white: " I must not betray E. R. M . mentally, i.e., recall my previous relations with women, or think about future ones... Preserve the essential inner personality through all difficulties and vicissitudes: I must never sacrifice moral principles or essential work to 'posing' to convivial Stimmung, etc. My main task must be work. Ergo: work!" (p. 268). Cultural descriptions in Malinowski's style of functionalism strove for a kind of unified personality, but a convincing totalization always escaped them. Malinowski never did pull together Trobriand culture; he produced no synthetic portrait, only densely contextualized monographs on important institutions. Moreover, his obsessive inclusion of data, "imponderabilia," and vernacular texts may be seen as a desire to unmake as well as to make a whole; such additive, metonymic empiricism undermines the construction of functional, synecdochic representations. Malinowski's ethnographies - unlike RadcliffeBrown's spare, analytic, functional portraits - were multifarious, loose, but rhetorically successful narrative forms (Payne 1981 :420-421 ). Fictional expressions of a culture and of a subjectivity, they provided a way out of the bind of sincerity and wholeness, the Conradian problematic of the lie at issue in the Diary. Like Conrad's protagonist, the ethnographer struggles constantly to maintain an essential inner selfreliance - his "own true stuff," as Marlow puts it. The pull of dangerous others, the disintegrating frontier, is resisted by methodical, disciplined work. For Marlow obsessive attentions to his steamboat and its navigation provide the "surface wisdom" needed to hold his There are more specific echoes of Heart of Darkness 90 �James CUfford • O ETNOGRAFICZNE] AUTOKREACJI znania i tak dalej. Opisy kulturowe w stylu funkcjonalizmu Malinowskie­ go starają się mieć ujednolicony charakter, lecz przekonu­ jące uogólnienie zawsze im umyka. Malinowski nigdy nie zebrał w całość trobriandzkiej kultury, stworzył on nie ty­ le syntetyczny portret, ile jedynie gęsto skontekstualizowane monografie ważnych instytucji. Ponadto jego obse­ syjne włączanie do tekstu „imponderabiliów" i tekstów w języku tubylczym można odczytać jako pragnienie za­ równo niszczenia, jak i scalania; taki addytywny, metonimiczny empiryzm podważa konstrukcję funkcjonalnych, synekdochicznych wyobrażeń. Opisy etnograficzne Mali­ nowskiego - inaczej niż oszczędne, analityczne, funkcjo­ nalne przedstawienia Radcliffe-Browna - stanowią róż­ norodne, swobodne, lecz retorycznie udane formy narra­ cyjne. Fikcyjne ekspresje kultury i tego, co subiektywne, dostarczyły sposobu wyjścia ze skrępowania szczerością i całościowością, z conradowskiej problematyki kłam­ stwa, będącej także zagadnieniem Dziennika. Powyższy fragment wywołuje zakłopotanie, ale być może uda nam się wydobyć z niego główną kwestię: nie­ możność bycia szczerym i niemożność posiadania tym sa­ mym etycznego centrum. Malinowski odczuwa wymóg spójności swojej osobowości. Karzący Bóg obserwuje każ­ dy jego (niekonsekwentny) ruch. Nie jest on zatem wol­ ny, by przyjmować różne postawy w odmiennych sytua­ cjach. Cierpi z powodu faktu, że zasada szczerości, etyka spójnej osobowości oznacza, iż będzie musiał być w nie­ przyjemny sposób prawdomówny wobec różnych przyja­ ciół i ukochanych osób. A to by znaczyło - już znaczy utratę przyjaciół: „Alternatywa pomiędzy kłamstwem i popsuciem wzajemnych relacji". Nie ma wyjścia. Musi być wyjście. Zbyt wielka doza prawdomówności podkopuje kompromisy życia zbiorowe­ go. Rozwiązanie Malinowskiego składa się z budowania dwóch spokrewnionych fikcji - swojego „ja" i kultury. Chociaż moim zadaniem nie jest analiza psychologiczna ani biograficzna, pozwolę sobie po prostu zasugerować, że odpowiedzią na ten dylemat był jego osobisty styl - eks­ trawagancki, operowy - który zarówno oczarowywał, jak irytował współczesnych Malinowskiemu. Dawał on upust swojej „słowiańskiej" skrajności; jego rewelacje na temat samego siebie i swojej pracy były wyolbrzymione i zagad­ kowo parodystyczne. Przybierał nagle jakąś pozę (twier­ dził, że posiada osobiście wynalezioną „metodę funkcjo­ nalną"), prowokując dosłownie myślących do zwrócenia uwagi na fakt, że te osobiste prawdy były w pewnym stop­ niu fikcją. Charakter miał teatralny, lecz również praw­ dziwy, była to poza, lecz mimo to autentyczna. Jednym ze sposobów, w jaki Malinowski starał się zapanować nad so­ bą, było uprawianie etnografii. Tutaj ukształtowane cało­ ści „ja" i kultury wydawały się wzajemnie wzmacniać ale­ gorie tożsamości. Esej Harry'ego Payne'a Malinouiski's Style sugestywnie śledzi złożone połączenie powagi autorytetu i fikcyjności, które ustanawia narracyjna for­ ma Argonautów. 18 Istnieją bardziej specyficzne echa Jądra ciemności w osobistym, polskim tekście Malinowskiego. Mówiąc 0 swoich trobriandzkich informatorach, którzy nie chcą współpracować przy badaniach, przeklina ich słowami Kurtza: „Chwilami byłem na nich wściekły, szczególnie dlatego, że po tym, jak rozdałem im porcje tytoniu, wszy­ scy odchodzili. Wszystkie moje uczucia wobec krajowców stanowczo skłaniają się do poglądu 'wytępić te bestie'" (s. 69). Malinowski flittował z rozmaitymi kolonialnymi ro­ lami białych - włączając w to podobny jak w przypadku Kurtza eksces. W tym miejscu ta ironiczna inwokacja da­ je mu urojone poczucie zapanowania nad stresami badań terenowych i nad gwałtownością swoich uczuć. Podobnie jak Marlow w swojej ambiwalentnej dwulicowości wobec Kurtza, w Dzienniku Malinowski często stawia czoło nie dającym się rozdzielić porządkom dyskursu i władzy. M u ­ si walczyć o panowanie nad sobą w etnograficznych spo­ tkaniach i potyczkach. 16 Wewnątrz ogromnego zakresu [jej] struktury Mali­ nowski może określić zmiany w nastawieniu ostrości, to­ nację i przedmioty, cykliczny wątek zawsze zapewnia miejsce, do którego można powrócić. Funkcjonalistyczna terapia działa jedynie heurystycznie. Odkąd wszystko wiąże się ze wszystkim, można wędrować nie popadając w chaos (s. 438). 17 Literacki problem autorskiego punktu widzenia, wy­ móg Jamesa, by każda powieść była odbiciem „kontrolu­ jącej inteligencji", był bolesnym, osobistym problemem autora dziennika trobriandzkiego. Rozległa, wieloperspektywiczna, meandryczna struktura Argonautów roz­ wiązuje ten kryzys szczerości. W rezultacie jako naukowy, wiarygodny autor tej fikcji Malinowski może być jak Bóg Flauberta wszechobecny w tekście, aranżując entuzja­ styczne opisy i naukowe wyjaśnienia, opisując grę zdarzeń z różnych punktów widzenia, zamieszczając osobiste wy­ 91 Inne, nieironiczne echo Jądra ciemności daje się słyszeć w reakcji głęboko zmartwionego Malinowskiego na wia­ domość o śmierci matki, reakcji, która wyziera z ostatnich stronic Dziennika: „Straszna tajemnica, która otacza śmierć kogoś drogiego, bliskiego. Niewypowiedziane ostatnie słowo - coś, co istniało po to, by rzucać światło, jest pogrzebane, reszta życia spoczywa wpółukryta w ciemności" (s. 293). Malinowski czuje, że pozbawiono go talizmanu Marlowa i dwuznacznie pełnego iluminacji 1 mocy ostatniego słowa wyszeptanego w momencie śmierci. Poza mniej lub bardziej bezpośrednimi cytatami w Dzienniku można zauważyć również bardziej ogólne i strukturalne paralele z Jądrem ciemności. Obie te książki są zapisami białych mężczyzn znajdujących się na granicy, w miejscu zagrożenia i rozpadu. W obydwu pojawia się problem płciowości: obydwie przedstawiają innego jako �James Clifford • ON E T H N O G R A P H I C SELF-FASHIONING personality in place. As invoked in the Diary, Malinowski's scientific labors serve a similar purpose. Restrained, ethical personality is relentlessly achieved through work. This structure of feeling can be located with some precision in the historical predicament of late Victorian high colonial society, and it is closely related to the emergence of ethnographic culture. special poignancy to the sentence that ends the published Diary: "Truly I lack real character." • •• Malinowski did, however, rescue a self from the disintegration and depression. That self was to be tied, like Conrad's, to the process of writing. In this context it is worth exploring another region of similarity between the Diary and Heart of Darkness: The role of incongruous written texts. The fragmented subjectivity manifested in both works is that of a writer, and the pull of different desires and languages is manifested in a number of discrepant inscriptions. The most famous example in Heart of Darkness is Kurtz's strident essay on the suppression of savage customs, abruptly canceled by his own scrawled comment, "Exterminate all the brutes." But another equally significant text loose in Conrad's jungle is a strange book Marlow discovers on one of only two perilous departures from the deck of his steamboat (on the other he wrestles Kurtz back from the wilderness). In a shack by the riverbank he falls into an almost mystical reverie: Victorian social critics discerned a pervasive crisis for which Mathew Arnold's title Culture and Anarchy provided the basic diagnosis: against the fragmentation of modern life stood the order and wholeness of culture. Raymond Williams (1966) has offered a subtle account of these humanist responses to the unprecedented technological and ideological transformations at work in the mid-nineteenth century. George Eliot's strange affirmation is characteristic: of the three words "God," "Immortality," and "Duty," she pronounced, "with terrible earnestness, how inconceivable was the first, how unbelievable was the second, and yet how peremptory and absolute the third!" (quoted in Houghton 1957:43). Duty had become a deliberate belief, a willed fidelity to aspects of convention and to work (Carlyle's solution). Ian Watt has persuasively tied Conrad to this response (1979:148-151). Marlow, in the middle of Africa, clings for dear life to his steamboat, to the routine duties of its maintenance and navigation. And the structure persists in Malinowski's Diary, with its constant self-exhortations to avoid loose distractions and get down to work. In the culture and anarchy problematic (which persists in plural, anthropological culture concepts that privilege order and system over disorder and conflict), personal and collective essences must continuously be maintained. The ethnographic standpoint that concerns us here stands half-outside these processes, observing their local, arbitrary, but indispensable workings. "There remained a rude table - a plank on two posts; a heap of rubbish reposed in a dark corner, and by the door I picked up a book. It had lost its covers, and the pages had been thumbed into a state of extremely dirty softness; but the back had been lovingly stitched afresh with white cotton thread, which looked clean yet. It was an extraordinary find. Its title was, A n Jnguiry Into Some Points of Seamanship, by a man Towser, Towson - some such name - Master in His Majesty's Navy. The matter looked dreary reading enough, with illustrative diagrams and repulsive tables of figures, and the copy was sixty years old. I handled this amazing antiquity with the greatest possible tenderness, lest it should dissolve in my hands. Within, Towson or Towser was inquiring earnestly into the breaking strain of ships' chains and tackle, and other such matters. Not a very enthralling book; but at the first glance you could see there a singleness of intention, an honest concern for the humble pages, thought out so many years ago, luminous with another than a professional light. The simple old sailor, with his talk of chains and purchases, made me forget the jungle and the pilgrims in a delicious sensation of having come upon something unmistakably real. Such a book being there was wonderful enough; but still more astounding were the notes pencilled in the margin, and plainly referring to the text. I couldn't believe my eyes! They were in cipher! Yes, it looked like cipher. Fancy a man lugging with him a book of that description into this nowhere and studying it - in cipher at that! It was an extravagant mystery", (pp. 38-39) Culture, a collective fiction, is the ground for individual identity and freedom. The self, Marlow's "own true stuff," is a product of work, an ideological construction that is nonetheless essential, the foundation of ethics. But once culture becomes visible as an object and ground, a system of meaning among others, the ethnographic self can no longer take root in unmediated identity. Edward Said has said of Conrad that his principal struggle, reflected in his writing, was "the achievement of character" (1966: 13). Indeed he reconstructed himself quite carefully in the persona of an "English" author, the character who speaks in the "Author's Note" he would later add to each of his works. This construction of a self was both artificial and deadly serious. (We can see the process parodied by the accountant in Heart of Darkness, who seems literally to be held together by his ridiculously formal but somehow admirable get-up.) A l l of this gives 9 92 �James Clifford • O ETNOGRAFICZNEJ AUTOKREACJI tropologicznych pojęciach kultury obstaje przy przewadze porządku i systemu nad nieładem i konfliktem) osobowa i zbiorowa istota rzeczy musi być wciąż podtrzymywana. Etnograficzny punkt widzenia, którym się tu zajmujemy, znajduje się połowicznie poza tymi procesami, zachowu­ jąc ich lokalne, dowolne, lecz nieodzowne wytwory. Kultura, fikcyjne wyobrażenie zbiorowe, jest podstawą indywidualnej tożsamości i wolności. Jaźń, „własne praw­ dziwe ja" Marlowa, jest produktem pracy, ideologiczną konstrukcją, która jest mimo to konieczna, jest podwali­ ną etyki. Ale od kiedy zaczęto postrzegać kulturę jako przedmiot i podstawę, jako jeden z systemów znaczeń, et­ nograficzne „ja" nie może już dłużej zapuszczać korzeni w bezpośredniej tożsamości. Edward Said powiedział 0 Conradzie, że jego głównym wysiłkiem, odzwierciedlo­ nym w pisarstwie, było „nabranie charakteru". Rzeczy­ wiście, zrekonstruował on samego siebie dość starannie w postaci „angielskiego" pisarza, postaci mówiącej w sło­ wie „od autora", które mógł później dodawać do każdego ze swoich utworów. Ta konstrukcja własnego „ja" była za­ równo sztuczna, jak i śmiertelnie poważna. (Można zoba­ czyć ten proces sparodiowany w Jądrze ciemności przez Bu­ chaltera, który wydaje się dosłownie „utrzymywać się w sobie" dzięki swojemu śmiesznie formalnemu, lecz w pewien sposób godnemu podziwu, ubiorowi). A wszyst­ ko to nadaje szczególnej pikanterii zdaniu, które kończy opublikowany Dziennik: „Naprawdę brak mi prawdziwego charakteru". konwencjonalnie sfeminizowanego, jednocześnie niebez­ piecznego i kuszącego. Postacie kobiece w obu tekstach są ujęte albo w duchowe (miękkie), albo w zmysłowe (twar­ de) kategorie. Istnieje wspólna tematyzacja ciągu pożąda­ nia lub braku umiaru zaledwie kontrolowanego przez pewne decydujące ograniczenia. Dla Malinowskiego ograniczenie to ucieleśnia się w postaci jego natzeczonej, która wiąże się w jego myślach z angielską karierą akade­ micką, wzniosłą miłością i z małżeństwem. „Myśl o E.R.M..." jest w Dzienniku cenzorem dla lubieżnych my­ śli o kobietach, miejscowych bądź białych: Nie wolno mi zdradzać E.R.M. w myśli, to jest przywo­ ływać swoich wcześniejszych stosunków z kobietami albo myśleć o przyszłych... Zachować zasadniczą osobowość poprzez wszystkie trudności i zmienne koleje. Nie wolno mi nigdy poświęcać zasad moralnych ani koniecznej pra­ cy, by pozować na wesoły Stimmung itd. Moim głównym zadaniem musi być praca. Ergo: pracować! (s. 268). 22 Jak protagonista Conrada etnograf usiłuje zachować podstawową duchową niezależność - „własne prawdziwe ja", jak ujmuje to Marlow. Przyciąganie niebezpiecznych obcych, dezintegrująca granica jest odpierana dzięki me­ todycznej, zdyscyplinowanej pracy. Dla Marlowa natręt­ ne zajmowanie się parowcem i żeglugą daje mu „powierz­ chowną mądrość" konieczną do zachowania osobowości. Odwołując się do Dziennika można powiedzieć, że nauko­ wa praca Malinowskiego służyła podobnemu celowi. Po­ wściągliwą, etyczną osobowość można osiągnąć jedynie poprzez pracę. Ta struktura uczucia może być umiejsco­ wiona z pewną precyzją w historycznej kategorii późnowiktoriańskich kolonialnych wyższych sfer i odnosi się ściśle do kształtowania się kultury etnograficznej. • • • Wiktoriańscy krytycy społeczni dostrzegali głęboki kryzys, którego podstawową diagnozę dała książka Mathew Arnolda Culture and Anarchy: naprzeciw fragmentacji współczesnego życia stał porządek i całościowość kultury. Raymond Williams przedstawił subtelny opis humanistycznych reakcji na bezprzykładną technologicz­ ną i ideologiczną transformację, jakiej uległa praca w po­ łowie dziewiętnastego stulecia. Charakterystyczne jest niezwykłe stwierdzenie George Eliot: z trzech słów „Bóg", „Nieśmiertelność" i „Obowiązek", które wypowiada „ze straszną powagą, jakże niepojęte jest pierwsze, jakże nie­ wiarygodne drugie i jeszcze jakże ostateczne i absolutne trzecie!". Obowiązek stał się przemyślanym wierzeniem, upragnioną wiernością przejawom konwencji i pracy (roz­ wiązanie Carlyle'a). Ian Watt przekonująco powiązał Conrada z taką właśnie odpowiedzią. Marlow w środku Afryki, dla ratowania drogiego życia, uczepił się swojego parowca, rutynowych obowiązków związanych z jego ob­ sługą i żeglowaniem. Ta struktura trwa w Dzienniku Mali­ nowskiego, z jego stałym napominaniem siebie, by unikać rozwiązłych dystrakcji i zabierać się do pracy. W proble­ matyce kultury i anarchii (która w pluralistycznych, an­ 14 20 21 93 Jednakże Malinowski uratował własne „ja" przed dez­ integracją i depresją. Owo „ja" miało się wiązać, tak jak u Conrada, z procesem pisania. W tym kontekście warto zbadać inną sferę podobieństwa pomiędzy Dziennikiem 1 Jądrem ciemności: rolę nie przystających do siebie te­ kstów. Pokawałkowana subiektywność wyrażona w oby­ dwu książkach jest subiektywnością pisarza, a siła ciąże­ nia różnych pragnień i języków manifestuje się w szeregu pełnych sprzeczności zapisów. Najsłynniejszym w Jądrze ciemności przykładem jest nastrojony na zbyt wysoką nutę teferat Kurtza na temat tępienia dzikich obyczajów, rap­ townie przekreślony jego własną nagryzmoloną uwagą „wytępić wszystkie bestie". Ale innym, równie znaczącym tekstem, porzuconym w dżungli Conrada, jest dziwna książka, którą odkrywa Marlow podczas jednego z dwóch tylko niebezpiecznych momentów opuszczenia pokładu swego parowca (podczas drugiego mocuje się z Kurtzem, by wrócił on z dziczy). W szopie na brzegu rzeki Marlow popada w nieomal mistyczną zadumę: „Pozostał prymitywny stół - deska na dwóch pnia­ kach; kupa śmieci leżała w ciemnym kącie, a koło drzwi podniosłem z ziemi książkę. Nie miała okładki, kartki jej od częstego użytku stały się niezmiernie brudne i miękkie; �^. Н 1 л и - O N E T H N O G R A P H I C SELF-FASHIONING The passage has religious overtones - a miraculous relic, an abrupt movement in imagery from dirt and decay to transcendence and light and thence into mystery, the naive witnessing of a moment of faith. We must be careful not to interpret the Inquiry's appeal to Marlow simply as nostalgia for the sea, though that is part of its charm. The Russian "harlequin" who turns out to be the book's owner seems to read the treatise primarily in this way; for he takes careful notes, presumably on the book's content, as if he were studying seamanship. For Marlow, however, the inspiration of the book proceeds in some way directly out of the writing itself, which, transcending the chains and ships and tackle, is "luminous with another than a professional light." Marlow heeds not the content but the language. He is interested in the old sailor's painstaking craft; his way of making the book and his "talk" seem concrete - even to the abstract numerical tables. absence of context - and once more a reader to the rescue. Rescue is one of Conrad's key images for his work; the act of writing always reaches toward rescue in an imagined act of reading. Significantly the text that means most in Heart of Darkness is the one with the least teference to the situation at hand. Malinowski's fieldwork experience is filled with discrepant inscriptions: his detailed field notes, written in English and Kiriwinian; vernacular texts, often recorded on the back of letters from abroad; his Polish (actually heteroglot) diary; the multilingual correspondence; and finally a corpus worth lingering on for a moment, the novels he cannot resist. These last contain whole narrated worlds that seem at times more real (in any case more desirable) than the day-to-day business of research, with its many incomplete, contradictory notes, impressions, data that must be made to cohere. Malinowski catches himself "escaping from" Trobriand actuality "to the company of Thackeray's London snobs, following them eagerly around the streets of the big city." (The escapist reading of ethnographers in the field may require an essay of its own.) What charms Marlow is not primarily the possibility of sincere authorship. The old salt, "Towser or Towson - some such name - Master in His Majesty's Navy", is personally elusive; it is not his being that counts but his language. The man seems to dissolve into vague typicality; what matters is his plain English. Significantly, though, the text fails to unite its two equally devout readers; for when they finally meet, the Russian is overjoyed to greet a fellow seaman, wheteas Marlow is disappointed not to find an Englishman. Readership is in question. The same physical book provokes different, equally reverent reactions. I cannot explore here the biographical significance of the disjuncture: Conrad had just shed his official Russian citizenship for British nationality, and arguably the harlequin is connected with the young wanderer, Korzeniowski, who was becoming Conrad. It is enough to notice the radical relativity: the distance between two readings. The "cipher" makes the point graphically, and if the marginalia turn out later to be in a European language, that in no way diminishes the graphic image of a separateness. (It is reminiscent of the sense of unease one experiences on finding strange markings in a book and then recognizing having made them oneself Malinowski's novels suggest a revealing though imperfect parallel with Towser's Inquiry - another wonderfully compelling fiction in the midst of confusing experience. Towser's book shows the possibility of personally and authentically speaking the truth; and it points toward writing (a miraculous presence in absence) as salvation. But Towser is also a temptation, like Malinowski's novels, drawing Marlow away from his work, his steamboat, into a kind of vertiginous reverie. Such readings are desired communions, places where a coherent subjectivity can be recovered in fictional identification with a whole voice or world. Towser and the novels do suggest a viable path beyond fragmentation, not for the charmed reader but for the hard-working, constructive writer. For Malinowski rescue lies in creating realist cultural fictions, of which Argonauts is his first fully realized success. In both novels and ethnographies the self as author stages the diverse discourses and scenes of a believable world. ••• - another person - in a previous reading.) What persists is the text itself - barely. Worn by thumbing and cut loose from its covers - which may symbolize the context of its original publication - the written text must resist decay as it travels through space and time. After sixty years - a human lifetime - the moment of disintegration has come. The author's creation faces oblivion, but a reader stitches the pages lovingly back together. Then the book is abandoned to its death somewhere on a strange continent, its nautical content run aground in the The loose texts in Heart of Darkness and the Diary are scraps of worlds; like field notes they are incongruent. They must be made into a probable portrait. To unify a messy scene of writing it is necessary to select, combine, rewrite (and thus efface) these texts. The resulting true fictions for Malinowski are Argonauts and the whole series of Trobriand ethnographies, for Conrad Almayer's Folly and the long process of learning to write English books, culminating in his first 94 �James Clifford • O ETNOGRAFICZNE] AUTOKREACJI ale grzbiet zeszyto troskliwie na nowo białą bawełną, która wyglądała jeszcze czysto. Znalezienie tej książki by­ ło czymś nadzwyczajnym. Tytuł jej brzmiał: Badania doty­ czące pewnych zagadnień marynarskich przez jakiegoś Towsera, Towsona czy coś w tym rodzaju, kapitana marynarki jego królewskiej mości. Wyglądało to na dość nudną lek­ turę, ilustrowaną wykresami i odstręczającymi tablicami - a ów egzemplarz pochodził sprzed sześćdziesięciu lat. Oglądałem zdumiewający antyk z jak największą delikat­ nością, aby mi się nie rozleciał w rękach. Towson czy Towser rozpisywał się z powagą o nadmiernym przeciąże­ niu okrętowych łańcuchów i takielunku tudzież innych tym podobnych materiałach. Niezbyt porywająca książka; ale na pierwszy rzut oka dostrzegało się w niej szczery za­ miar, uczciwą troskę o właściwe ujęcie tematu - i to spra­ wiało, że nie tylko światło wiedzy biło ze skromnych kar­ tek, które powstały przed tylu laty. Dzięki prostemu sta­ remu marynarzowi i jego opowiadaniu o łańcuchach i dźwigach zapomniałem o dżungli i pielgrzymkach w roz­ kosznym poczuciu, że zetknąłem się z czymś bezsprzecznie realnym. Już znalezienie tam takiej książki było zadziwia­ jące, ale bardziej jeszcze zdumiały mnie notatki skreślone ołówkiem na marginesach, odnoszące się wyraźnie do te­ kstu. Nie chciałem wierzyć własnym oczom! Były pisane szyfrem! Tak, to wyglądało na szyfr. Wyobraźcie sobie człowieka, który taszczy za sobą w bezludzie książkę tego rodzaju i studiuje ją - i robi notatki - szyfrem w dodatku! Była to cudaczna tajemnica (s. 58-59). 23 Powyższy fragment ma religijne akcenty - cudowne szczątki, raptowny ruch gry wyobraźni - od brudu i upad­ ku po transcendencję i światło, a stąd w tajemnicę, naiw­ ne świadectwo chwili prawdy. Musimy być ostrożni, by nie interpretować zainteresowania Marlowa Badaniami jako zwykłej nostalgii za morzem, chociaż tu leży część ich czaru. Rosyjski „arlekin", który okazuje się właścicielem książki, wydaje się czytać ją przede wszystkim w ten spo­ sób, gdyż prowadzi dokładne notatki, przypuszczalnie do­ tyczące treści książki, tak jak gdyby studiował sztukę że­ glarską. Jednakże dla Marlowa inspiracja wypływająca z tej książki podąża w pewien sposób dokładnie poza to, co w niej zapisane, wykraczając poza łańcuchy, statki i takielunek, „rozświetla ją innym niż zawodowe światłem". Marlow zwraca uwagę nie na treść, lecz na język. Intere­ suje go staranne rzemiosło starego żeglarza; sposób, w ja­ ki sprawia on, że książka i jego „wywód" wydają się kon­ kretne - aż po abstrakcyjne tablice pełne liczb. To, co urzeka Marlowa, nie wiąże się przede wszystkim z możliwością ustalenia autorstwa. Stary wilk morski „Towser czy Towson, czy coś w tym rodzaju, kapitan ma­ rynarki jego królewskiej mości" jest osobiście nieuchwyt­ ny, to nie jego istnienie ma tutaj znaczenie, lecz język. Człowiek ten wydaje się rozpływać w bliżej nieokreślonej typowości; znaczenie ma jego prosta angielszczyzna. Zna­ czące jest zatem, że tekstowi nie udaje się zjednoczyć tych 95 dwóch swoich równie zagorzałych czytelników, a kiedy w końcu się spotkają, Rosjanin nie posiada się z radości, mogąc powitać kolegę marynarza, podczas gdy Marlow jest rozczarowany, że nie znalazł w nim Anglika. Problemem jest tu lektura i wspólnota lektury. Ten egzemplarz książki wywołuje różne, choć równie pełne szacunku reakcje. Nie mogę zbadać w tym miejscu biograficznego znaczenia tej rozbieżności: Conrad pozbył się właśnie oficjalnej rosyjskiej przynależności państwowej, przyjmując obywatelstwo bry­ tyjskie, a arlekin w sposób uzasadniony łączy się z młodym wędrowcem Korzeniowskim, który stał się Conradem. Wy­ starczy to, by zauważyć radykalny relatywizm: dystans po­ między dwoma sposobami czytania. „Szyfr" udowadnia to graficznie, a jeśli uwagi na marginesie okazują się później napisane w języku europejskim, to w żaden sposób nie po­ mniejsza to graficznego obrazu odrębności. (Przypomina to uczucie niepokoju, jakiego doświadcza się, znajdując dziw­ ne znaki w książce, które później rozpoznaje się jako swoje własne, uczynione - w innym stanie osobowości - podczas wcześniejszej lektury). Tym, co istnieje dalej, jest jedynie książka sama w so­ bie. Zaczytany i pozbawiony okładek - czegoś, co może symbolizować kontekst jej oryginalnej publikacji - tekst pisany musi być odporny na zniszczenie, kiedy podróżuje przez przestrzeń i czas. Po sześćdziesięciu latach - czyli cza­ sie równym długości życia ludzkiego - przychodzi chwila dezintegracji. Dziełu autora grozi pójście w niepamięć, lecz czytelnik z troską zszywa stronice w jedną całość. Na­ stępnie książka idzie na zatracenie gdzieś na obcym konty­ nencie, jej żeglarska treść osiada na mieliźnie z braku kon­ tekstu - i raz jeszcze czytelnik przychodzi jej na ratunek. Ratunek jest jednym z kluczowych obrazów w dziele Con­ rada; akt pisania zawsze poszukuje ocalenia w wyobrażo­ nym akcie czytania. Znamienne, że tekst, który w Jądrze ciemności znaczy najwięcej, jest jednocześnie tekstem naj­ mniej odnoszącym się do kontekstu całości. Doświadczenie badań terenowych Malinowskiego jest wypełnione pełnymi sprzeczności zapiskami: szczegółowy­ mi notatkami terenowymi z badań pisanymi po angielsku i w języku kiriwińskim; tekstami w języku tubylczym, za­ pisywanymi często na odwrocie listów z zagranicy; polski­ mi (faktycznie wielojęzycznymi) zapiskami w dzienniku; korespondencją prowadzoną w wielu językach; i wreszcie zbiorem tekstów, nad którym warto zatrzymać się przez chwilę - a mianowicie nad powieściami, którym nie po­ trafił się oprzeć. Te ostatnie zawierają całość opisanych światów, które wydają się czasami bardziej realne (w każ­ dym razie bardziej pożądane) niż codzienna praca badaw­ cza, z towarzyszącymi jej wieloma niepełnymi, sprzeczny­ mi notatkami, wrażeniami, danymi, które trzeba uczynić spójnymi. Malinowski łapie się na „ucieczce o d " trobriandzkiej rzeczywistości „do towarzystwa londyńskich snobów Thackeraya i chęci podążania za nimi ochoczo ulicami wielkiego miasta". (Eskapistyczne lektury etno- �Jama. Clifford • ON ETHNOGRAPHIC SELF-FASHIONING B' £ L 2 L Ci P с e ^ ь Bronisław Malinowski, fot. Stanisław I. Witkiewicz ca 1911 96 П 7 P ?Ki - u , w, �James Clifford • O ETNOGRAFICZNEJ AUTOKREACJI grafów przebywających w terenie wymagają odrębnego eseju). Powieści, które pochłaniają Malinowskiego, sugerują odsłaniające się, chociaż niedoskonałe pokrewieństwo z Badaniami Towsera - z inną, cudownie nieodpartą fik­ cją, która pojawia się w samym centrum pełnego konfuzji doświadczenia. Książka Towsera pokazuje możliwość mówienia prawdy osobiście i autentycznie i wskazuje na pisarstwo (cudowna obecność w nieobecności) jako na ratunek. Ale Towser jest również pokusą, jak powieści w przypadku Malinowskiego: odciąga Marlowa od pracy i wprowadza w rodzaj marzenia przyprawiającego o za­ wrót głowy. Takie lektury są upragnionymi sferami łącz­ ności duchowej, miejscami, gdzie spójna subiektywność może zostać odzyskana w fikcyjnej powieściowej identyfi­ kacji z pełnym głosem albo światem. Towser i owe powie­ ści wskazują wybawienie od fragmentaryczności, przezna­ czone nie tyle dla oczarowanego nimi czytelnika, ile dla ciężko pracującego, twórczego pisarza. Dla Malinowskie­ go ratunek leży w tworzeniu realistycznych kulturowych fikcji, z których Argonauci stali się pierwszym urzeczywist­ nionym sukcesem. Zarówno w powieściach, jak i w pra­ cach etnograficznych „ja" jako autor przedstawia różno­ rakie dyskursy i sceny z wiarygodnego świata. ły ambiwalentne i niezdyscyplinowane. Skonfundowana subiektywność, którą opisują, jest zdecydowanie różna od tej zainscenizowanej i powtórnie opisanej w Argonautach. Kiedy Dziennik został po raz pierwszy opublikowany w ro­ ku 1967, rozbieżność ta szokowała, ponieważ obdarzony autorytetem obserwator uczestniczący, jak i postawa życz­ liwego rozumienia innego, jest tam po prostu nieuchwyt­ na. Na odwrót, to co widoczne, to wyraźna ambiwalencja w stosunku do Trobriandczyków, empatia pomieszana z pożądaniem i awersją, nie występująca nigdzie w Argo­ nautach, gdzie panują zrozumienie, skrupulatność i wiel­ koduszność. Istnieje pokusa, by zaproponować twierdzenie, że et­ nograficzny sposób rozumienia (spójna postawa współodczuwania i hermeneutycznego zaangażowania) ukazuje się bardziej jako kreacja etnograficznego pisarstwa niż konsekwentna jakość etnograficznego doświadczenia. W każdym razie to, co Malinowski osiągnął w pisarstwie, było jednocześnie (1) fikcyjną inwencją na temat Tro­ briandczyków, wynikłą z masy notatek z badań w terenie, dokumentów, wspomnień i tak dalej, oraz (2) konstruo­ waniem nowej publicznej postaci, antropologa jako bada­ cza terenowego, persony, której status mógł być dalej szczegółowo opracowywany przez Margaret Mead i i n ­ nych. Warto zauważyć, że osoba antropologa jako obser­ watora uczestniczącego nie była profesjonalnym wizerun­ kiem, na temat którego Malinowski fantazjował w Dzien­ niku (wizerunkiem, który pociągałby za sobą rycerstwo, „Towarzystwa Królewskie", „Nowe Humanizmy" i tym podobne). Był on raczej artefaktem wersji, którą retro­ spektywnie zbudował w Argonautach. Łącząc antropolo­ gię z badaniami terenowymi, Malinowskiemu udało się stworzyć najlepszą opowieść, optymalnie sprostać wymo­ gom okoliczności. Uwagi te prowadzą nas do problemu obecnego w roz­ ważaniach nad etnograficznymi pracami Malinowskiego, a w rzeczywistości niemalże całej twórczości etnograficz­ nej. Dzięki wzrastającej ilości konfesyjnych i analitycz­ nych opisów, wiemy coraz więcej o doświadczeniach i ograniczeniach związanych z badaniami terenowymi. Ale faktyczny proces pisania prac etnograficznych pozo­ staje niejasny i niezanalizowany. Wiemy co nieco o bada­ niach Malinowskiego na Trobriandach w 1914 i 1918 ro­ ku, ale nie wiemy faktycznie nic o tym, co robił na Wy­ spach Kanaryjskich w latach 1920 i 1921. (Pisał wówczas Argonautów zachodniego Pacyfiku). Dziennik pozostawia nas w zawieszeniu. Istnieje nagła luka w pisaniu, która, jak dowiadujemy się ze skąpych ujawnień, kiedy tekst zmaga się z podejmowaniem wątku na nowo, sygnalizuje przybycie wiadomości o śmierci matki. Pojawia się rozpaczliwy ostatni werset: „Naprawdę brak mi prawdziwego charakteru". Milczenie. Trzy lata później Malinowski pojawia się ponownie jako autor A r gonautów, będących aktem kreującym nowy typ antropo- • •• Porzucone, nie powiązane z całością teksty w Jądrze ciemności i Dzienniku są strzępami światów, tak jak nie po­ wiązane są notatki z badań terenowych. Trzeba z nich zbudować prawdopodobny opis. Aby zunifikować tę nie­ chlujną scenę pisarską, konieczne jest wybranie, połącze­ nie, przerobienie (i w ten sposób usunięcie w cień) owych tekstów. Dla Malinowskiego prawdziwą fikcją, rezultatem takich zabiegów, są Argonauci i cała seria etnograficznych prac z Trobriandów, a dla Conrada Szaleństwo Almayera i długi proces nauki pisania książek po angielsku, której kulminacją było jego pierwsze arcydzieło Jądro ciemności. Oczywiście są to różne doświadczenia pisarskie; prace et­ nograficzne są równocześnie podobne i niepodobne do powieści. Ale w pewien znaczący ogólny sposób te dwa doświadczenia ustanawiają proces fikcyjnej autokreacji w odnośnych systemach kultury i języka, które nazywam etnograficznymi. Jądro ciemności odtwarza i w sposób iro­ niczny zwraca uwagę na ten proces. Argonauci są książką mniej refleksyjną, ale zarówno tworzą kulturową fikcję, jak i ogłaszają pojawienie się obdarzonej autorytetem po­ staci: Bronisława Malinowskiego - antropologa w nowym stylu. Postać ta, wyposażona w coś, co Malinowski nazwał „magią etnografii", nowy rodzaj intuicji i doświadczenia, nie powstała, prawdę mówiąc, w czasie badań w terenie. Nie przedstawia ona doświadczenia badawczego, lecz je racjonalizuje. Dziennik pokazuje to wyraźnie, ponieważ badania terenowe, jak i większość podobnych badań, by­ 97 �James Clifford • ON E T H N O G R A P H I C SELF-FASHIONING masterpiece, Heart of Darkness. Obviously these are different writing experiences: ethnographies are both like and unlike novels. But i n an important general way the two experiences enact the process of fictional selffashioning i n relative systems of culture and language that I call ethnographic. Heart of Darkness enacts and ironically calls attention to the process. Argonauts is less reflexive, but it produce a cultural fiction and announce the emergence of an authoritative persona: Bronisław Malinowski new style anthropologist. This persona, endowed with what Malinowski called "the ethnographer's magic," a new kind of insight and experience, was not, properly speaking, constructed i n the field. The persona does not represent but rationalizes a research experience. The Diary shows this clearly, for the fieldwork, like most similar research, was ambivalent and unruly. The confused subjectivity it records is sharply different from that staged and recounted i n Argonauts. When the Diary was first published in 1967, the discrepancy was shocking, for the authoritative participant-observer, a locus of sympathetic understanding of the other, is simply not visible in the Diary. Conversely, what is visible, a pronounced ambivalence toward the Trobrianders, empathy mixed with desire and aversion, is nowhere i n Argonauts, where comprehension, scrupulousness, and generosity reign. about Malinowski's Trobriand research of 1914 and 1918 but virtually nothing of what he was doing in the Canary Islands during 1920 and 1921. (He was writing Argonauts of the Western Pacific.) The Diary leaves us hanging. There is a sudden gap in the writing that, as we learn from small revelations when the text struggles to resume, signals the arrival of word that his mother has died. Then the desperate envoi : "Truly I lack real character." Silence. Three years later Malinowski reappeare as the author of Argonauts, the character of the new fieldworkeranthropologist. What has intervened? Like Conrad in the period between the rout of his African adventure and the success of Heart of Darkness he has accepted three major commitments: (1) to writing, (2) to marriage, and (3) to a limited audience, language, and culture. The Canary Islands are an intriguing scene for Malinowski's writing cure. He goes there for his health, but the choice is overdetermined. One is tempted to see this place as a liminal site at the outer edge of Europe, propitious for a displaced Pole writing Pacific ethnography. More important, however, is the fact that he had earlier vacationed i n the Canaries with his mother. Now he is there again with his new wife, completing his first major work. He is fully i n the realm of substitution, of a series of compromises and replacements. For Malinowski, as for Conrad, three such substitutions are crucial: (1) family, with mother replaced by wife; (2) language, with the mother tongue abandoned for English; and (3) writing, with inscriptions and texts substituted for immediate oral experience. The arbitrary code of one language, English, is finally given precedence. The mother tongue recedes, and (here the personal and the political coincide) English dominates - represents and interprets Kiriwinian. Cultural attachment is enacted as marriage. The yearning for sincere interlocutory speech gives way to a play on written substitutes. One is tempted to propose that ethnographic comprehension (a coherent position of sympathy and hermeneutic engagement) is better seen as a creation of ethnographic uniting than a consistent quality of ethnographic experience. In any event what Malinowski achieved in writing was simultaneously (1) the fictional invention of the Trobrianders from a mass of field notes, documents, memories, and so forth, and (2) the construction of a new public figure, the anthropologist as fieldworker, a persona that would be further elaborated by Margaret Mead and others. It is worth noting that the persona of the participant-observer anthropologist was not the professional image about which Malinowski fantasized in the Diary (which involved knighthoods, "Royal Societies," "New Humanisms," and the like). Rather, it was an artifact of the version he constructed retrospectively i n Argonauts. In fusing anthropology with field-work Malinowski made the most, the best story, of what circumstance had obliged him to attempt. Some of these transitions and replacements were surely at stake i n the successful writing on the Canary Islands. Malinowski's Diary ends with the death of a mother; Argonauts is a rescue, the inscription of a culture. 10 • •• Such considerations lead us to a problem in discussing Malinowski's - and indeed nearly all ethnographic production. Thanks to a growing number of confessional and analytic accounts, we know more and more about fieldwork experiences and their constraints. But the actual writing of ethnographies remains obscure and unanalyzed. We know something A few final reflections on the current status of the ethnographic author: When Malinowski's Diary was first published, it seemed scandalous. The quintessential anthropologist of Argonauts did not, i n fact, always maintain an understanding, benevolent attitude toward his informants; his state of mind i n the field was anything but coolly objective; the story of ethnographic 98 �James Clifford • O ETNOGRAFICZNE] AUTOKREACJI loga-badacza terenowego. Co zaszło w tym czasie? Podob­ nie jak Conrad w okresie pomiędzy bezładnym odwrotem ze swojej afrykańskiej przygody a sukcesem Jądra ciemno­ ści, Malinowski zaakceptował trzy główne zobowiązania: (1) wobec pisarstwa, (2) wobec małżeństwa i (3) wobec określonej publiczności, a także określonego języka i kul­ tury. Wyspy Kanaryjskie są intrygującą scenerią dla pisar­ skiej kuracji Malinowskiego. Udał się tam dla zdrowia, ale wybór ten był przesądzony z góry. Kusi, by spojrzeć na to miejsce jako graniczny punkt najdalszego krańca Euro­ py, odpowiedni dla wyrwanego ze swego środowiska Pola­ ka, który pisze o etnografii wysp Pacyfiku. Jednakże waż­ niejszy jest fakt, że już wcześniej spędził on na Wyspach Kanaryjskich wakacje z matką. Teraz jest tu znowu, ze swoją żoną, kończąc swoje pierwsze ważne dzieło. Przeby­ wa w sferze całkowicie zastępczej, składającej się z serii kompromisów i substytutów. Dla Malinowskiego, tak jak dla Conrada, trzy z tych substytutów są najistotniejsze: (1) rodzina, w której żona zastępuje matkę; (2) język, gdzie język macierzysty zostaje porzucony na rzecz angiel­ skiego; i (3) pisarstwo, gdzie zapisy i teksty zastępują bez­ pośrednie doświadczenie rozmowy. Ostatecznie pierw­ szeństwo uzyskał arbitralny kod jednego języka: angiel­ skiego. Język macierzysty ustępuje, a (w tym punkcie sprawy osobiste i polityczne zbiegają się) angielski domi­ nuje: w nim znajduje swą reprezentację i tłumaczenie k i riwiński. Kulturowa przynależność jest ustanowiona przez małżeństwo. Tęsknota za szczerą wymianą myśli ustępuje przed grą pisanych namiastek. W niektórych z tych zmian i substytutów z pewnością szło o powodzenie w pisaniu na Wyspach Kanaryjskich. Dziennik Malinowskiego kończy się wraz ze śmiercią jego matki; Argonauci są ratunkiem, zapisem kultury. Przywołajmy los impulsywnych bazgrołów Kurtza w Ją­ drze ciemności, „Wytępić wszystkie te bestie". Matlow odrywa ów przeklęty, prawdziwy suplement, oddając do belgijskiej prasy rozprawę Kurtza na temat dzikich oby­ czajów. Jest to wymowny gest i podsuwa on kłopotliwe pytanie dotyczące Malinowskiego i antropologii: Co jest zawsze odrywane, niejako po to, by budować publiczny, wiarygodny dyskurs? Dziennik został wyłączony z Argo­ nautów, а raczej niejako „powtórnie napisany", w proce­ sie nadawania całości kulturze (trobriandzkiej) i własne­ mu „ja" (uczonemu etnografowi). W ten właśnie sposób antropologia oparta na badaniach terenowych konstytu­ uje swój autorytet, konstruuje i rekonstruuje spójnych kulturowo innych i interpretujące „ja". Jeżeli ta etnogra­ ficzna autokreacja zakłada z góry kłamstwa pominięcia i kłamstwa retoryki, czyni ona również możliwym mówie­ nie mocnych prawd. Ale podobnie do opowieści Marlowa na pokładzie „Nellie", prawdy kulturowych opisów są peł­ ne znaczenia dla określonych społeczności, w których do­ konuje się interpretacja w określonych historycznych wa­ runkach. W ten sposób „odrywanie", przypomina Nietz­ sche, jest zarówno aktem cenzury, jak i aktem znaczącego tworzenia, zniesieniem niespójności i przeciwstawności. Najlepsze etnograficzne fikcje są - jak u Malinowskiego zawile prawdziwe; lecz zawarte w nich fakty, jak wszystkie fakty w naukach o człowieku, są poklasyfikowane, skontekstualizowane, włączone w narrację i wyostrzone. W ostatnich latach pojawiły się nowe formy etnogra­ ficznego realizmu, bardziej dialogiczne i nie definitywne w swoim narracyjnym stylu. „Ja" i ten inny, kultura i jej interpretatorzy występują jako byty mniej godne zaufania. Spośród tych, którzy zrewidowali autorytet i retorykę et­ nografii wychodząc od jej wnętrza, chciałbym wspomnieć tylko trzech (których Clifford Geertz wyróżnił za kryty­ cyzm w serii prowokacyjnych wykładów na temat upra­ • • • wiania etnografii): Paula Rabinova, Kevina Dwyera i Vincenta Crapanzano. (Z powodu grzechu samochwalstwa Jeszcze kilka końcowych uwag o współczesnym statu­ Geertz nazwał ich „dziećmi Malinowskiego"). Mogą oni sie autora prac etnograficznych: kiedy po raz pierwszy reprezentować wielu innych aktualnie zajmujących się opublikowano Dziennik Malinowskiego, wydawał się on złożoną dziedziną tekstowych eksperymentów na pogra­ skandaliczny. Wzorowy antropolog z Argonautów, fak­ niczu akademickiej etnografii. Powiedziałem, że antro­ tycznie nie zawsze zachowywał pełne zrozumienie i życzli­ pologia wciąż czeka na swojego Conrada. Współcześnie we podejście wobec swoich informatorów; stan jego umy­ eksperymentatorzy na wiele sposobów spełniają tę rolę. słu w czasie badań w terenie z pewnością nie był ani Balansują twórczo, tak jak robił to Conrad - i jak, w spo­ chłodny, ani obiektywny; opowieść o etnograficznych ba­ sób bardziej ambiwalentny, balansuje sam Geertz - po­ daniach, włączona w skończoną monografię, była stylizo­ między realizmem i modernizmem. Eksperymentatorzy wana i wybiórcza. Fakty te, raz włączone w publiczne odsłaniają w swoich pracach ostre odczucie wykreowane­ świadectwa antropologii, wstrząsnęły fikcją kulturowego go, przypadkowego stanu wszelkich kulturowych opisów relatywizmu jako stabilnej subiektywności, zakwestiono­ (i wszelkich autorów opisów kulturowych). wały punkt widzenia „ja", które rozumie i przedstawia Owi obdarzeni autorefleksją pisarze zajmują ironiczną kulturowo innego. Po pojawieniu się Dzienników między­ postawę w ramach ogólnego projektu etnograficznej su­ kulturowe zrozumienie okazało się retorycznym konstrukbiektywności i kulturowego opisu. Stoją oni, jak i my tem, którego wyważony racjonalny status podminowują wszyscy, na niepewnym historycznym gruncie, w miejscu, ambiwalencja i przemoc. z którego możemy rozpocząć analizę ideologicznej matry24 25 26 99 �James Clifford • ON ETHNOGRAPHIC SELF-FASHIONING research included i n the finished monograph was stylized and selective. These facts, once entered into the public record of anthropological science, shook the fiction of cultural relativism as a stable subjectivity, a standpoint for a self that understands and represents a cultural other. In the wake of the Diary cross-cultural comprehension appeared a rhetorical construct, its balanced comprehension traversed by ambivalence and power. We recall the fate of Kurtz's violent scrawl i n Heart of Darkness, "Exterminate all the brutes." Marlow tears off the damning, truthful supplement when he gives Kurtz's disquisition on savage customs to the Belgian press. It is a telling gesture, and it suggests a troubling question about Malinowski and anthropology: What is always torn off, as it were, to construct a public, believable discourse? I n Argonauts the Diary was excluded, written over, i n the process of giving wholeness to a culture (Trobriand) and a self (the scientific ethnographer). Thus the discipline of fieldwork-based anthropology, in constituting its authority, constructs and reconstructs coherent cultural others and interpreting selves. If this ethnographic selffashioning presupposes lies of omission and of rhetoric, it also makes possible the telling of powerful truths. But like Marlow's account aboard Nellie, the truths of cultural descriptions are meaningful to specific interpretive communities i n limiting historical circumstances. Thus the "tearing off," Nietzsche reminds us, is simultaneously an act of censorship and of meaning creation, a suppression of incoherence and contradiction. The best ethnographic fictions are, like Malinowski's, intricately truthful; but their facts, like all facts in the human sciences, are classified, contextualiz­ ed, narrated, and intensified. In recent years new forms of ethnographic realism have emerged, more dialogical and open-ended in narrative style. Self and other, culture and its interpreters, appear less confident entities. Among those who have revised ethnographic authority and rhetoric from within the discipline I shall mention just three (whom Clifford Geertz has marked off for critique in a series of provocative lectures on the writing of ethnography): Paul Rabinów, Kevin Dwyer, and Vincent Crapanzano." (For their sins of self-display Geertz calls them "Malinowski's Children.") These three can stand for many others currently engaged in a complex field of textual experiments at the limits of academic ethnography. 1 have said that anthropology still awaits its Conrad. In various ways the recent experimentalists are filling that role. They teeter productively, as Conrad did - and as, more ambivalently, Geertz himself balances - between realism and modernism. The experimentalists reveal i n their writings an acute sense 12 of the fashioned, contingent status of all cultural descriptions (and of all cultural describers). These self-reflexive writers occupy ironic positions within the general project of ethnographic subjectivity and cultural description. They stand, as we all do, on an uncertain historical ground, a place from which we can begin to analyze the ideological matrix that produced ethnography, the plural definition of culture, and a self positioned to mediate between discrepant worlds of meaning. (To say that this historical ground is, for example, postcolonial or postmodern is not to say much - except to name what one hopes no longer to have to be.) I n fact most of the self-conscious hermeneutic ethnographers writing today get about as far as Conrad did i n Heart of Darkness, at least i n their presentations of narrative authority. They now gesture toward the problematic other narrator on the deck of the Nellie as they say, with Marlow: "Of course in this you fellows see more than I did then. You see me, whom you know." Notes 1 O n the development of the concept of culture see Williams 1966, Stocking 1968, and Chapter 10 Ц. Clifford, Predicament of Culture]. T h e novelty and fragility of the Western notion of the individual was noted in Mauss 1938, perhaps the first ethnographic overview of the subject. 2 A full analysis of changes i n the "culture" response would presuppose those forces taken by Raymond Williams (1966) as determinants: industrialism, social conflict, the rise of mass culture. To these would be added the needs of high colonial societies to understand the increasingly accessible diversities of the planet as a dispersed totality. The mapping of the world's human arrangements as distinct cultures asserts that things hold together separately. ' T h e interpretation I suggest owes a good deal to previous explicators of C o n r a d , most notably Edward Said and Ian Watt. I n its biographical dimensions it draws on the standard works: Baines 1960; Watt 1979; K a r l 1979; and Najder 1983. My focus o n Heart of Darkness as an allegory of writing and of grappling with language and culture in their emergent twentieth-century definitions is, I believe, a new one, but it draws on many points well established in C o n r a d studies. I have not cited specific sources for biographical facts, since those I build with are not, to my knowledge, disputed in the literature. 4 I juxtapose Argonauts and the Diary to highlight a critical discrepancy between the two best-known accounts of Malinowski's research process. A t times I oversimplify the course of Malinowski's research and writing; the Diary actually covers work done i n both the Trobriands and M a i l u . By concentrating o n two texts I ignore other complicating ones, most notably certain unpublished and currently unavailable diaries, along with Malinowski's "Natives of M a i l u " (1915) and "Baloma: T h e Spirits of the D e a d in the Trobriand Islands" (1916). I n these last two works he c a n be seen working out the personal and �James Clifford • O ETNOGRAFICZNEJ AUTOKREACJI су, k t ó r a w y t w o r z y ł a e t n o g r a f i ę , m n o g o ś ć d e f i n i c j i k u l t u ­ do Jądra ry i „ j a " u s y t u o w a n e t a k , by m e d i o w a ć p o m i ę d z y sprzecz­ z językiem i kulturą, tak jak wyłaniają się one w dwudziesto­ n y m i ś w i a t a m i z n a c z e n i a . ( S t w i e r d z e n i e , że t e n h i s t o r y c z ­ wiecznych definicjach, jest - jak sadzę - podejściem nowym, w studiach conradowskich kwestii. N i e cytuję poszczegól­ z wyjątkiem faktu nazwania n y c h źródeł faktów biograficznych, oprócz tych, które nie by­ c z e g o ś , c o , m o ż n a m i e ć n a d z i e j ę , n i e m u s i już dłużej ist­ ły - n i e ć ) . F a k t y c z n i e , w i ę k s z o ś ć p i s z ą c y c h dzisiaj s a m o ś w i a d o m y c h e t n o g r a f ó w o n a s t a w i e n i u h e r m e n e u t y c z n y m się­ według mojej wiedzy - rozważane w literaturze przedmiotu. " ga p r z y n a j m n i e j t a k d a l e k o , j a k czynił to C o n r a d w J ą d r z e ciemności, jako alegorii pisarstwa oraz borykanie się ale czerpie ono w wielu punktach z dobrze ustalonych już n y g r u n t jest, n a p r z y k ł a d , p o s t k o l o n i a l n y czy p o s t m o d e r ­ nistyczny, n i e m ó w i w i e l e - ciemności Zestawiam Argonautów i Dziennik, by naświetlić krytyczną sprzeczność pomiędzy dwoma najbardziej znanymi zapisami przynajmniej w przedstawianiu znaczenia nar­ metody badawczej Malinowskiego. C z a s e m przesadnie upra­ drugiego szczam przebieg badań i pisarstwa Malinowskiego; Dziennik n a r r a t o r a n a p o k ł a d z i e „ N e l l i e " , j a k gdyby m ó w i l i r a z e m rzeczywiście opisuje pracę wykonaną na Trobriandach i M a ­ z M a r l o w e m : „Wy, koledzy, m o ż e c i e z tego o c z y w i ś c i e w i ę ­ ilu. Koncentrując się na tych dwóch tekstach, pomijam inne racyjnego. W s k a z u j ą o n i teraz n a z a g a d n i e n i e cej z r o z u m i e ć niż j a p o d ó w c z a s . W y którego znacie". rozumiecie zapisy, które wprowadziłyby komplikacje, w szczególności mnie, pewne nie publikowane i aktualnie niedostępne dzienniki, 2 7 łącznie z Natives Przełożył Trobriand Maciej Krupa of Mailu Islands (1915) i Baloma: (1916) The Spirits of the Malinowskiego, w tych dwóch ostatnich pracach można dostrzec, jak wypracowuje on oso­ bisty i naukowy etnograficzny styl, który osiąga swój pełny Przypisy 1 wyraz w Argonautach. N a temat rozwoju pojęcia kultury patrz R . Williams, 1780-1959, N e w York 1966; and Society, G . Stocking, the Uses of Invention, w: Race, nold, Tylor and Culture Ar­ lanezyjskiej kultury i historii, każde z tych podejść pociągnę­ and łoby za sobą wybć>r innego zbioru dokumentów. Ponadto za­ N e w York 1968, s. 60-96. N a nowość i kruchość trzymując się na roku 1922 pomijam fakt, ze Malinowski cią­ zachodniego pojęcia jednostki zwrócił uwagę M . Mauss, So­ gle przerabiał dialog z Trobriandami. Jego ostatnia wielka Evolution, cjologia i antropologia, Warszawa 1973. monografia Ogrody koralowe przel. M . Król, K . Pomian i J. Szacki, stawę, jaką zajmował w Pełna analiza zmian w „kulturze" powinna z góry zakładać 1 2 wyd. cyt.) za determinanty: 3 1 in „Heart of R. D a r ­ ' Podobny do mojej rodzaj lektury, lecz z innym ogólnym roz­ by dodać do nich potrzebę rozumienia przez wysokie warstwy łożeniem społeczeństw kolonialnych coraz bardziej dostępnej różno­ rad's Darkness, akcentów, prezentuje w: Poets of Reality, J. Hillis Miller Cambridge, Mass. (Con­ 1965, rodności naszej planety jako rozproszonej całości. Przedsta­ rozdz. I ) . Znajdujemy tam mocne argumenty za tym, by spoj­ wianie na mapie ludzkiego porządkowania świata jako odręb­ rzeć na Jądro n y c h kultur potwierdza, że trzymają się one razem - będąc rowego kłamstwa", ale jako na coś, co podkopuje wszelką odrębnymi. prawdę, jako na bardziej tragiczny, ciemny, czy wreszcie nihi- F. Nietzsche, Pisma pozostałe przel. B. Baran, 1862-1875, S. Greenblatt, Renaissance kespeare, Chicago ciemności nie jako na pozytywny wybór „kultu­ listyczny tekst. Niewątpliwie zarówno w formie, jak i w treści opowieść ta zmaga się z nihilizmem. M i m o to dramatyzuje Kraków 1993, s. 189 4 and Antipathy w: Readings in the History of Anthropology, nell (ed.), N e w York 1974, s. 85-98 uprzemysłowienia, konfliktu społecznego, narodzin kultury masowej. Należało­ Argonautach. Patrz пр.: G . Stocking, Empathy Darkness", istnienie sił uznanych przez Raymonda Williamsa (Culture and Society.., i ich magia w ważny sposób eks­ perymentalnie i samokrytycznie kwestionuje retoryczną po­ Było to być może pierwsze etnograficzne ujęcie tego tematu. 2 Sporządzając biograficzny zapis, cało­ ściowy portret pracy terenowej Malinowskiego albo opis me- Culture Self-Fashioning: From More to Sha­ ona udaną konstrukcję fikcji, przypadkową, podważaną, lecz ostatecznie przemożną opowieść, pełną znaczenia ekonomię 1980 prawd i kłamstw. Świadectwo biograficzne wzmacnia moją 5 Tamże, s. 2 6 Tamże, s. 257 sugestię, że Jądro 7 Tamże, s. 256 wyraźnego sukcesu w mówieniu prawdy. Jak już wcześniej za­ 8 Tamże, s. 1 9 D o B. Z. Seligmana, cyt. Z a : R. Firth, M a n and Culture: Evaluation 1 0 ciemności jest historią ograniczonego, lecz znaczyłem, historia ta została napisana zaraz po tym, gdy of the Work of Bronisław Malinowski, An London C o n r a d ostatecznie zdecydował oddać się całkowicie pisaniu w języku angielskim. Jesienią 1898 roku opuścił Essex i ujście 1957, s. 6 Tamizy (miejsce pomiędzy lądem a morzem) dla Kentu, by Interpretacja, którą tutaj proponuję, sporo zawdzięcza wcze­ mieszkać blisko innych pisarzy, takich jak H . G . Wells, Ste­ śniejszym interpretatorom Conrada; phen C r a n e , Ford Maddox Ford, Henry James. Przeprowadz­ najbardziej godnymi uwagi spośród nich są Edward Said i Ian Watt. W warstwie ka ta, która nastąpiła zaraz po ostatnim biograficznej czerpie ona z klasycznych prac takich autorów, poszukiwaniu posady morskiej, rozpoczęła najbardziej pro­ jak: J. Baines, Joseph Conrad: duktywne lata pracy literackiej C o n r a d a . Złamana została A Critical Biography, 1960; I. Watt, Conrad w wieku dziewiętnastym, N e w York przel. M . Bo- ciemności wyłoniło się w nie­ Con­ typowym dla niego pośpiechu. Z punktu widzenia tej decyzji Con- opowieść sięga dekadę wstecz, do początków zwrotu Korze­ t. 1-2, Warszawa 1980. Moje podejście niowskiego w stronę pisarstwa, kiedy to w Kongu jego bagaż duszyńska-Borowikowa, Gdańsk 1984; E Karl, Joseph rad. The Three Lives, N e w York 1979 i Z. Najder, Zycie rada-Korzeniowskiego, poważna pisarska blokada; Jądro udokumentowanym 101 �]ames Clifford • ON ETHNOGRAPHIC SELF-FASHIONING scientific ethnographic style that achieves full expression in cultural function like the othets on the deck. T h i s Argonauts. A listener's invisibility guarantees a certain ironic authority, biographical account, or a thorough portrayal of Malinowski's fieldwork, or a depiction of Melanesian the possibility of seeing and not being seen, of speaking culture and history each would select a different corpus. without conttadiction about relative ttuths, or deciding Moreover, by stopping at 1922 I neglect their undecidability. Malinowski's ongoing rewriting of the dialogue with the T h e "Polish" diary is extraordinarily heteroglot. Mario Bick 7 Trobriands. I n important ways his last major monograph, Coral Gardens and Their Magic (1967:299), whose task was to compile a glossary and (1935), experimentally and generally to "sort out the linguistic melange," specifies that self-critically questions the rhetorical stance constructed in Malinowski wrote " i n Polish with frequent use of English, Argonauts. words and phrases in G e r m a n , French, Greek, Spanish, and For a reading close to my own but with a different overall Latin, and of course terms from the native languages" emphasis see J. Hillis Miller 1965. Here we find strong (there were four: Motu, Mailu, Kitiwinian, and Pidgin). arguments for seeing Heart of Darkness not as a positive T h e r e is an interesting slip between this passage and its 8 choice for the "lie of culture" but as something that footnote: functionalist "therapy" becomes functionalist undermines all truth, a more tragic, dark, ultimately "theory". nihilistic text. Undoubtedly in both form and content the Page references here and elsewhere are from the 1971 9 tale grapples with nihilism. Nonetheless, it does dramatize Norton edition. the successful construction of a fiction, a contingent, 1 0 It would be interesting to analyze systematically how, out of undermined, but finally potent story, a meaningful the heteroglot encounters of fieldwork, ethnographers economy of truths and lies. Biographical evidence construct texts whose prevailing language comes to reinforces my suggestion that Heart of Darkness is a story of override, represent, or translate other languages. Here Talal qualified but distinct success in truth-telling. I have alteady Asad's conception of a persistent, structured inequality of noted that the tale was written just when C o n r a d finally languages gives political and historical content to the decided to stake everything on his career of writing in apparently neutral process of cultural translation (Asad English. I n the autumn of 1898 he left Essex and the T h a m e s estuary (the place between land and sea) for K e n t 1986). 11 to reside near other writers-H. G . Wells, Stephen C r a n e , Geertz's lectures (1983), "Works and Lives: T h e Anthropologist as Author," were not yet published as of Ford Maddox Ford, Henry James. T h e move, immediately this writing. I n the section of the oral presentation I am followed by his last recorded search for a maritime post, discussing he refers primarily to Rabinów 1977; inaugurated his most productive years of literary work. Crapanzano 1980; and Dwyet 1982. [Actually the lectures A serious writing block was broken; Heart of Darkness by C . Geertz have already appeared as emerged in an uncharacteristic rush. From this standpoint of decision the tale reaches back a decade to the beginning Works and Lives: The Anthropologist as Author, Stanford Univ. Press, I9b8]. 12 T h e discursive field cannot, of course, be limited to the of Korzeniowski's turn to writing, when, in the Congo, his discipline of anthropology or its frontiers; nor is it luggage contained the first chapters of Almayer's Folly. I n adequately captured in terms like reflexive or dialogical. the reading I am sketching out Heart of Darkness is For provisional surveys see Marcus and C u s h m a n 1982; centrally about writing, about telling the truth in its most Clifford 1986a; and Chaptet 1 [in Predicament of Culture]. alienated, nondialogical form. C o n r a d does succeed in becoming an English writer, a limited truth-teller. It is not Bibliography surprising, then, that in the blurred cacophony of the jungle Marlow yearns for English words. Kurtz was partly educated in Britain, and his mother, we recall, was half- Asad, Talal 1986 " T h e C o n c e p t of Cultural Translation in British Social English. From the beginning Marlow searches for Anthropology", In: Wńtins Culture: The Poetics and Kurtz's intimate and elemental voice; and in the end "this Politics of Enthnography, ed. James Clifford &George initiated wraith from the back of Nowhere honoured me Marcus, p. 141-164, Berkeley: University of California with its amazing confidence before it vanished altogether. Press T h i s was because it could speak English to me" (p. 50). I cannot here discuss the many complexities in the staging Baines, Jocelyn 1960 and valuing of different languages in Heart of Darkness. N e w York: McGraw-Hill In Reading for the Plot (1984:259-260) Peter Brooks nicely observes that Heart of Darkness presents its truth as Joseph Conrad: A Critical Biography, H i c k , Mario 1967 " A n Index of Native Terms", I n : Bronisław Diary in the Strict Sense of the Term, a "narrative transaction" rather than a "summing up" (as in Malinowski, A Kurtz's last words). Meaning in the narrative is not 299-315, N e w York: Harcourt, Brace, and World a revealed kernel; it exists outside, dialogically, in specific transmissions; it is "located in the interstices of story and Brooks, Petet 1984 Reading for the Plot: Design and Intention in Narrative, frame, born of the relationship between tellers and New listeners." In sttessing the tale's "interminable analysis" Clifford, James Brooks minimizes the first narrator's stabilizing function as p. 1979 a special listener (reader), not named or given a limited " N a m i n g Names", 153 102 York: K n o p f Canto: Review of the Arts 3 (1): 142- �James Clifford • O ETNOGRAFICZNEJ AUTOKREACJI Szaleństwa Almayera. W próbie Jądro ciemności do­ tecznie lekceważy, reprezentuje lub tłumaczy inne języki. T u ­ odczytania, jaką próbuję tu naszkicować, taj koncepcja uporczywej, strukturalnej tyczy głównie pisarstwa, mówienia prawdy w jej najbardziej języków Talala Asada nadaje polityczną i historyczną treść odstręczającej, niedialogicznej formie. Conradowi udało się neutralnym procesom kulturowego przekładu (T. A s a d , The zawierał pierwsze rozdziały of Cultural Translation in British Social Anthropology, zostać angielskim pisarzem, ograniczonym głosicielem praw­ Concept dy. N i e ma zatem niczego dziwnego w tym, ze pośród kako­ w: Writing Culture, J. Clifford, G . Marcus (eds.), Berkeley fonii dżungli Marlow tęskni za angielskimi słowami. Kurtz 1986, ss. 141-164). częściowo kształcił się w Anglii, a jego matka - przypomnij­ Wykłady Geertza (1983), works and Lives: The Anthropologist my - była n a wpół Angielką. O d samego początku Marlow as Author, nie zostały jeszcze opublikowane szuka osobistego i zasadniczego głosu Kurtza; w końcu „ten w której pisze te słowa. W e fragmencie dotyczącym ustnej wtajemniczony duch, który przyszedł z głębi nicości, zaszczy­ prezentacji zajmuję się tym, co Geertz odniósł przede wszyst­ do chwili, Reflections on Fiel­ Tuhami: cił mnie zdumiewającą ufnością przed swym ostatecznym kim zniknięciem. A to z tego powodu, że mógł mówić ze m n ą po dwork in Marocco, angielsku" (s. 76). N i e mogę tutaj rozważyć złożonych kwe­ Portrait of a Maroccan, Chicago 1980 i К. Dwyer, Maroccan stii prezentowania Dialogues, i oceniania różnych języków w Jądrze ciemności. 1 4 nieprzvstawalnosci W książce tive Berkeley 1977; Baltimore 1982. V. Crapanzano, (Wspomniana wyżej książka G e ­ ertza ukazała się drukiem w roku 1988 w Stanford, Kalifor­ Reading for the Plot: Design and Intention in Narra­ (New York 1984, s. 259 n.) Peter Brooks subtelnie zau­ waża, ze do następujących prac: R Rabinov, Jądro ciemności prezentuje swoje prawdy raczej jako nia, a jej polskie wydanie opublikowano w roku 2000 w W y ­ dawnictwie K R w Warszawie, pod tytułem Dzieło i życie - przyp. t ł u m . ) . „narracyjne sprawozdanie" niż „rekapitulację" (jak w ostat­ Ta dyskursywna dziedzina nie może oczywiście być ogranicza­ n i c h słowach Kurtza). Znaczenie w opowiadaniu nie jest od­ na do antropologii lub jej pograniczy, nie jest ona też ade­ refleksyjna słaniającym się jądrem, lecz istnieje poza tym opowiadaniem, kwatnie uchwycona w takich kategoriach, jak dialogicznie, w poszczególnych przekazach; jest ono „umiej­ dialogiczna. scowione w szczelinach pomiędzy opowieścią a jej ramą, ro­ tematyki patrz: G . Marcus, D . C u s h m a n , Ethnography as lub D l a zapoznania się ze wstępnym przeglądem tej dzi się ze stosunku pomiędzy opowiadającymi a słuchacza­ Texts, „Annual Review of Anthropology" 11, 1982, mi". J. Clifford, Partial Truths, w: Writing Culture..., wyd. cyt., s. 1- Podkreślając „nieskończoną analizę" tej powieści, Bro­ oks minimalizuje stabilizującą funkcję pierwszego narratora 26 jako szczególnego słuchacza (czytelnika), nie nazwanego ani Conrad, Jądro..., wyd. cyt., s. 42 25-69); nie ograniczonego kulturową funkcją jak pozostałe osoby na pokładzie. T a nieuchwytność słuchacza gwarantuje szczegól­ ną ironiczną władzę, możliwość patrzenia i bycia niewidocz­ nym, Bibliography mówienia o względnych prawdach bez napotykania sprzeciwu i bez decydowania o ich nierozstrzygalności. 1 5 Asad, Talal „Polski" dziennik jest niezwykle wielojęzyczny. Mario Bick Index of Native Terms, w: В. Malinowski, A Strict Sense of the Term, N e w York 1967, s. 299), (An 1986 The Concept thropology, Diary in tfie którego za­ of Cultural Translation in British Social An­ Writins Culture: The Poetics and Politics of (w:) Enthnography, wyd. James Clifford i George Marcus, s. miarem było zestawienie słownika i ogólne „posortowanie tej 141-164, Berkeley: University of California Press lingwistycznej mieszaniny", precyzuje, że Malinowski pisał Baines, Jocelyn „po polsku, często używając angielskiego, słów i zdań po nie­ 1960 miecku, francusku, grecku, hiszpańsku i po łacinie oraz oczy­ Malinowski's H i c k , Mario 1967 1 6 H . Payne, 17 Występuje tutaj interesujący przeskok pomiędzy cytowanym Style, ..Proceedings of the A m e r i c a n York: Harcourt, Brace, and World a przypisem do niego: funkcjonalistyczna „tera­ Brooks, Peter 1984 pia" staje się funkcjonalistyczna „teorią". Payne, 1 9 Williams, Culture 2 0 Cyt. Reading for the Plot: Design and Intention in Narrative, N e w York: Knopf Malinowski's Style, m. cyt., s. 420 n. and Society..., wyd. cyt. za: W. Houghton, The Victorian Frame of Mind, 1 8 Index of Native Terms, (w:) Bronisław Malinowski, Diary in the Strict Sense of the Term, s. 299-315, N e w An A Philosophical Society" 125, 1981, s. 416-440 fragmentem N e w York: M c ­ Graw-Hill wiście terminów pochodzących z języków tubylczych" (były to cztery języki: motu, mailu, kiriwiński i pidgin). Joseph Conrad: A Critical Biography, Clifford, James 1979 Naming Names, „Canto: Review of the A r t s " 3 (1): 142- 1980 Fieldwork, Reciprocity, and the Making of Ethnographic Te­ New H a v e n 1957, s. 43 153 2 1 Watt, Conrad..., wyd. cyt., s. 173-176 2 2 E . Said, Joseph Conrad and the Fiction of Autobiography, C a m ­ 1982a Person and Myth: Maurice Leenhardt in the Melanesian xts, „Man" 15: 518-532. bridge, Mass., 1966, s. 16 2 ' J. C o n r a d , Jądro ciemności, World, Berkeley: University of California Press przeł. A . Zagórska, Warszawa 1991 (przyp. t ł u m . ) . 2 4 Byłoby rzeczą interesującą systematycznie 1982b Review ofNisa, by Marjorie Shostak, „London T i m e s L i ­ terary Supplement" Sept. 17: 994-995 przeanalizować, 1986a Partial Truths (w:) Writing Culture, wyd. James Clifford jak z wielojęzycznych spotkań w badaniach terenowych et­ i George Marcus, s. 1-26, Berkeley: University of C a l i ­ nografowie budują teksty, w których dominujący język osta­ fornia Press 103 �James Clifford • ON ETHNOGRAPHIC SELF-FASHIONING 1980 1915 "Fieldwork, Reciprocity, and the Making of Ethnographic Texts", M a n 15: 518-532. 1982a Society of Southern Australia", 39: 49-706 Person and Myth: Mauńce Leenhardt in the Melanesian 1916 Literary Supplement London Times 1935 & George Marcus, p. 1-26, Berkeley: University of California Press 1967 1986c " T h e Tropological Realism of M i c h e l Leiris", 1938 Press Sociologie et anthropologie 1950. Miller, J. Hillis Heart of Darkness, N e w York: Norton C r i t i c a l Editions, 1965 Victory, London: Methuen Najder, Zdzisław 1964 Tuhami: Portrait of a Moroccan, Chicago: University of Moroccan Dialogues, Conrad's Polish Background: Letters to and from Polish Friends, Oxford: Oxford University Press 1983 Joseph Conrad: A Chronicle, N e w Brunswick, N.J.: Rutgers University Press Payne, Harry Baltimore: Johns Hopkins 1981 "Malinowski's Style", Proceedings of the Philosophical Society, 125: 416-440 1977 Re/lections on Fieldwork in Morocco, Berkeley: University Press Firth, Raymond American Rabinów, Paul Man and Culture: An Evaluation of the Work of Bronisław Malinowski London: Routledge and Kegan University of California Press Paul Said, Edward 1966 Geertz, Clifford Works and Lives: The Anthropologist as Author, Lectures Stockin George Stanford, California: Stanford University Press. 1988 1968 "Arnold, Tylor and the Uses of Invention", I n : Culture and Evolution, Greenblatt, Stephen Renaissance Self-Fashioning: From More to Shakespeare, Chicago: Univetsity of Chicago Press Race, p. 69-90, N e w York: T h e Free Press 1974 "Empathy and Antipathy in 'Heart of Darkness'", I n : Readings in the History of Anthropology, ed. Regna Houghton, Waltei Victorian Frame of Mind, N e w H a v e n : Yale Darnell, p. 85-98 N e w York: Harper and Row, Univetsity Press Watt I a n Karl, Frederick 1979 Joseph Conrad: The Three Lives, New York: Farrar, Conrad in the Nineteenth Century, Berkeley: University of California Press Straus, and Giroux Williams Raymond Kaufman, Walter (ed.) The Portable Nietzsche, Joseph Conrad and the Fiction of Autobiography, Cambridge, Mass.: Harvard University Press delivered at Stanford University, M a r c h 1983, The "Conrad's Darkness", I n : Poets of Reality, chapter. 1, Cambridge, Mass.: Harvard University Press Dwyer, K e v i n 1954 " U n e categorie de 1 esprit humain: L a notion de p. 333-362, Paris: Presses Universitaires de la France, Chicago Press 1979 Ethnographies as Texts, "Annual Review of Writing Culture: The Poetics and Politics of Ethnography, Berkeley: University of California Crapanzano, Vincent 1957 N e w York: personne, celle de 'moi'", I n : 1971 1980 the Strict Sense of the Term, Clifford James and George Marcus (ed.) C o n r a d , Joseph 1983 A Diary in Mauss, Marcel Clifford, p. 4-20 1957 Bloomington: Anthropology" 11: 25-69 Introduction to "Sulfur" 15 (special issue), ed. James 1982 Gardens and Their Magic, Marcus, George, i D i c k C u s h m a n 1982 University of California Press 1980 Cora! Harcourt, Brace, and World James Clifford & George Marcus, p. 98-121, Berkeley: 1911 Argonauts of the Western Pacific, London: Routledge Univetsityof of Indiana Press. 1986b " O n Ethnographic Allegory", I n : Writing Culture, ed. 1899 Islands, (w:) History Press 1922 Sept. 17: 994-995 1986a "Partial Truths", I n : Writing Culture, ed. James Clifford 1986 Baloma: Spirits of the Dead in the Trobriand Magic, Science and Religion, Garden City, N Y : Natural World, Berkeley: University of California Press 1982b "Review of Nisa, by Marjorie Shostak", The Natives of Mailu, "Transactions of the Royal 1966 New York: Vintage Culture and Society, 1780—1950, N e w York: Harper and Row Malinowski, Bronisław 104 �James Clifford • O ETNOC IRAFICZNEJ AUTOKREACJI 1986b O n Ethnugraphic (w:) Writing Culture, wyd. Ja­ Allegory 1922 Realism of Michel Leiris, Introduction 1935 Writing Culture: The Poetics and Politics of 1967 A Diary in the Strict Sense of the Term, N e w York: Ethnogra- Harcourt, Brace, and World, (brak polskiego wydania - N e w York: Norton Critical Editions, 1982 Mauss, Marcel 1938 Portrait Chicago: University of of a Moroccan, Dialogues, Baltimore: Johns Hopkins Univer­ M a n and Culture: A n Evaluation of the Work of Broriislaw 1983 L o n d o n : Routledge and Kegan Paul Works and Lives: 1981 The Anthropologist Lectures as Author, California: Stanford University Press. 1988 Dzieło i życie. Antropolog 1977 jako autor, Wydawnictwo K R , Polish Background: Letters to and from Polish Oxford: Oxford University Press Joseph Conrad: A Chronicle, N e w Brunswick, N.J.: Rut­ Malinowski's Style, „Proceedings of the A m e r i c a n Philo­ Reflections on Fieldwork in Morocco, Berkeley: University of California Press Said, Edward Greenblatt, Stephen 1966 Renaissance Self-Fashioning: From More to Joseph Conrad and the Fiction of Autobiography, Stockin George Houghton, Walter 1968 sity Press Arnold, Tylor and the Uses of Invention, (w:) Race, re and Evolution, Frame of Mind, N e w H a v e n : Yale U n i v e r ­ 1974 Karl, Frederick Three Lives, New York: Farrar, Empathy and Antipathy in „Heart 1915 The Natives 1979 N e w York: Vintage (w:) Rea­ wyd. Regna Darnell, in the Nineteenth Century, Berkeley: University Williams Raymond .Transactions of the Royal Society of Southern Australia", 39: 49-706 Spirits of the Dead in the Trobriand Magic, Science and Religion, Conrad of California Press Malinowski, Bronisław of Mailu, of Darkness", Watt Ian Kaufman, Walter (wyd.) The Portable Nietzsche, of Anthropology, s. 85-98 N e w York: Harper and Row, Straus, and Giroux 1954 Cultu­ s. 69-90, N e w York: T h e Free Press dings in the History The Cambrid­ ge, Mass.: Harvard University Press Shakespeare, Chicago: University of Chicago Press Conrad: Conrad's Rabinów, Paul [wyd. pol. Warszawa 2000] Baloma: rozdz. 1, C a m ­ sophical Society", 125: 416-440 delivered at Stanford University, M a r c h 1983, Stanford, 1916 (w:) Poets of Reality, Darkness, gers University Press Payne, Harry Geertz, Clifford Joseph Conrad's Friends, Firth, Raymond 1979 (Wyda­ 1973) Najder, Zdzisław 1964 The Victorian Warszawa i antropologia, bridge, Mass.: Harvard University Press sity Press 1957 personne, s. 333-362, Miller, J. Hillis 1965 Dwyer, K e v i n Malinowski La notion de et anthropologie Paris: Presses Universitaires de la France, 1950. nie polskie: Socjologia Chicago Press Moroccan Une cat'egorie de I esprit humain: celle de 'moi', (w:) Sociologie 1957) Tuhami: Ethnographies as Texts, „ A n n u a l Review of Anthropolo­ gy" 11: 25-69 Warszawa 1991, Wydawnictwo S E N - Victory, London: Methuen. (wyd. pol. Zwycięstwo, War­ szawa koralowe tom 4 - przyp. tłum.) przyp. t ł u m . ) . Marcus, George, i D i c k C u s h m a n Heart of Darkness, ciemności War­ tom 3 Bloomington: Universi- i ich magia, Warszawa 1986, Dzieła, Crapanzano, V i n c e n t 1980 and Their Magic, Clifford James i George Marcus (wyd.) przyp. tłum.) 1983 Coral Gardens tyof Indiana Press. (Wydanie polskie: Ogrody 1971 (w tłumaczeniu użyto przekładu A n i e l i Zagórskiej, 1957 Pacyfiku, Leirisa), wyd. James Clifford, s. 4-20 Jądro 1982 zachodniego - przyp. tłum.) do C o n r a d , Joseph 1980 Routledge. szawa 1967; wydanie II - Warszawa 1981, Dzieła, phy.Berkeley: University of California Press 1911 London: Pacific, versity of California Press „Sulfur" 15 (numer specjalny poświęcony przekładom 1899 of the Western (Wydanie polskie: Argonauci 1986c The Tropological 1986 Argonauts mes Clifford i George Marcus, s. 98-121, Berkeley: U n i ­ 1966 Culture Row Islands, (w:) G a r d e n City, N.Y.: Natural History Press 105 and Society, 1780—1950, N e w York: Harper and � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e28a0575415f5227890fe1b89c0a220.pdf c921428c1e471515b31f62823c25e861 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2315 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2147 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.2, s.2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK * INSTYTUT SZTUKI • ROK XLV « 1991 t NR 2 (213) POLSKA SZTUKA LUDOWA K O N T E K S T Y ANTROPOLOGIA i KULTURY ETNOGRAFIA SZTUKA �CONTENTS Wiesław Juszczak Jacek Olędzki Zdzisław Skrok Beata Szydło Maria Giedz Jerzy Chumiński Aleksander Jackowski Olga Danglova Czesław Robotycki Alina Cała Stefania KrzysztofowiczKozakowska Aleksander Jackowski Palaeolithical Epos Jesus walks on the water of Gennesaret Lake . . . The Symbolic Padlocks. A Contribution to the Burial Habits of Polish Jews "... you have got this power from my Son and from Me" - about the Miraculous Event in Oława Grabarka - the Holy Mountain Catastrophe: Behaviours and the Memory of the Event Creativity of the Advanced Old Age Creativity and Folk Painting "Venus" from Bielsko-Biała. An Analysis Example of the Visual Environment Letter to the Editor J . Lipman, T. Armstrong, American Folk Painters of Three Centuries Jan Świderski (15.12.1931-24.03.1991) Summary of Articles 3 9 18 21 25 36 38 49 55 60 61 63 63 REDAKCJA: Zbigniew Benedyktowicz (z-ca redaktora naczelnego), Aleksander Jackowski (redaktor naczelny), Ewa Korulska, Anna Kunczyńska-1racka, Sławomir Sikora (sekretarz redakcji), Ludwik Stomma oraz Zofia Bisiak i | Jan Świderski | TŁUMACZENIA: Andrzej Guc REDAKTOR TECHNICZNY: Krzysztof Nalewajko STALE WSPÓŁPRACUJĄ: Jerzy Bartmiński, Ewa Fryś-Pietraszkowa, Antoni Kroh, Jacek Olędzki, Czesław Robotycki, Roch Sulima Numer w y d a n y przy w s p ó ł u d z i a l e Fundacji Artystycznej Adres redakcji: Instytut Sztuki PAN, ul. Długa 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994, tel. 31-32-71/4 wewn. 227 ZMW � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3c0a014f305b39b7d6a214114fc308fa.pdf 65ba1b43f07183802650a2dc2c5ebfeb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2316 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2148 Title A name given to the resource Paleolityczny Epos / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.2, s.3-8 Creator An entity primarily responsible for making the resource Juszczak, Wiesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wiesław Juszczak PALEOLITYCZNY EPOS Badacze poezji Homera oraz ci, którzy studiują archaiczną sztukę grecką i myśl o sztuce tej epoki, poświęcają zawsze wiele uwagi wspaniałemu opisowi tarczy Achillesa, zajmującemu zna­ czną część osiemnastej pieśni Iliady. Blask tej ekfrazy zdaje się jednak oślepiać, bo z reguły uniemożliwia dostrzeżenie tego, co bezpośrednio po niej następuje, a co ma również związek ze sztuką, tyle że z jej postacią najpierwotniejszą, którą wyodrębnić tu trzeba z całości, jaką tworzy w zespoleniu z religijno-magicznym rytuałem. To, o czym chcemy mówić teraz, jest w naszym przekonaniu opisem artystycznego gestu. Gestu niełatwego jed­ nak do rozpoznania w swej „artystyczności", bo najwcześniej­ szego może. Na początku pieśni dziewiętnastej opowiada Homer o po­ wrocie Tetydy z Olimpu. Bogini schodzi do obozu Achajów, niosąc synowi wykutą przez Hefajstosa zbroję i tarczę. W obozie panuje żałoba i przygotowania do pogrzebu Patrokla. Achilles skarży się matce, że nad trupem gromadzą się chmary much. Rzekła mu na to bogini, o srebrnych stopach Tetyda: „Synku, niech więcej twe serce już o to się nie kłopocze. Będę starała się sama natrętne roje odegnać Much, co żerują na ciałach zabitych w służbie Aresa. Chociażby leżał tu bowiem, aż rok dobiegnie do końca, Z ciałem nietkniętym zostanie lub będzie jeszcze piękniejszy. [.-]" Tak powiedziała i syna zuchwałą mocą natchnęła, A Patroklowi ambrozję i nektar ciemnoczerwony Wlała do nozdrzy, by jego ciało nietknięte zachować. 1 Ambrozja i nektar to, od Homera poczynając, stale w mitycz­ nych opowieściach występujący pokarm bogów. Ich pokarmem są również spalane i niespalane (czyli bezkrwawe) ofiary, jakie składają im ludzie. Ale ambrozja i nektar nie znajdują się w ludz­ kim zasięgu. Nie są pochodzenia ziemskiego i nie są śmiertelnym dostępne; bo właśnie zapewniają nieśmiertelność. Z nazwy ambrosia (u Homera, w dialekcie jońskim, ambrosie) znaczenie takie daje się wprost odczytać. Słowo to odsyła nas bowiem do rzeczownika brotós, który oznacza człowieka ze względu na jego śmiertelność. Brotós znaczy „śmiertelny" c z y l i „człowiek", i może mieć to samo znaczenie, co nekrós („martwy", „zmarły"), a stąd — poprzez nie napotykany w znanym słownictwie lecz rekonstruowany wyraz "mrotós — ustala się związek etymologi­ czny tego słowa z sanskryckim wyrazem mrtas („zmarły", „mart­ wy"). Przez dodanie zaś „a" privativum uzyskujemy przymiotnik śbrotos, który — jak athanatos — znaczy „nieśmiertelny", a dalej „święty", „uroczysty", „boski". Obok śbrotos występuje, choć rzadziej, to samo znaczący przymiotnik ambrotos, stanowiący jakby formę starszą w tym sensie, że bliższą wspomnianemu etymologicznemu źródłu. Jednym ze znaczeń słowa ambrosia jest „nieśmiertelność". Ale najczęściej oznacza ono „eliksir życia", „napój nieśmiertelności" lub „pożywienie nieśmiertelności", ponieważ ambrozja i nektar często odnoszą się zmiennie do płynności i stałości swej konsys­ tencji: raz jedno jest napojem, a drugie pokarmem, raz odwrotnie. Jeżeli ambrozja jest traktowana jako płyn, silniej zachowywany jest jej etymologiczny rodowód, bo właśnie napój mający zapew­ nić nieśmiertelność oznacza w starszych od Homera tekstach wedyjskich tak samo zbudowane (i to samo znaczące) słowo a-mrta. Jest tam ono jednym z określeń somy, napoju używanego w rytuałach indoirańskich, mającego darzyć nieśmiertelnością zarówno bogów, jak ludzi. Soma, będąc zarazem nazwą jakiejś trudnej już dziś do zidentyfikowania, ale — jak się przypuszcza — zapewne halucynogennej azjatyckiej górskiej rośliny, oraz napoju z niej wytwarzanego, którego wypicie było ośrodkowym momentem wedyjskiego rytuału, opisanego szczegółowo w Rygwedzie (datowanej na rok ok. 1200 przed Chr.) — jest też imieniem bóstwa personifikującego tę roślinę. „Jako bóstwo, Soma jest mądrym wieszczem, poetą, który pobudza myśl i in­ spiruje hymny." Tak zatem, rozszyfrowując znaczenie słowa ambrosia, do­ chodzimy do punktu, w którym potwierdzona zostaje znana z okresu archaicznego myśl grecka łącząca wieszczenie, sztukę i mądrość — myśl zaznaczająca swój ślad w określaniu sztuki słowem sophia.* Zwróćmy jeszcze uwagę na sposób użycia i dookreślenia, we fragmencie przytoczonym, drugiej nazwy „pokarmu bogów", mianowicie nektaru. Połączenie ambrozji i nektaru ze słowem stśdzó: „wlewać", „wkrapiać" (stśkse kata rhivdv—„wkropiła", „wlała do nozdrzy"), wskazuje, że oba rzeczowniki oznaczają tu płyn. Z późniejszych etapów rozwoju znaczeń tych wyrazów nie wydaje się to dziwne, skoro oba będą kiedyś używane jako mniej lub bardziej metaforyczne nazwanie wina. Jednakże we wczes­ nym słownictwie epickim, właśnie u Homera i w tzw. homeryckich hymnach, obowiązywało wspomniane rozróżnianie konsys­ tencji tych dwu substancji. Oczywiście „wlewanie" może być wyjaśnione i tym, że Tetyda rozpuściła to, co stałe, w tym, co płynne. I wyobraźmy sobie, że tak było. Natura nektaru mniej jest nam znana, niż „historycznie" — jak próbowaliśmy wykazać — brana natura ambrozji. Homer parok­ rotnie (пр., prócz miejsca cytowanego, w Odysei, V: 93) określa nektar jako erythrós, „czerwony". Erythrós to również częsty u Homera epitet miedzi i brązu. Mamy zatem w omawianym miejscu taki w sumie obraz: bogini wlewa do nozdrzy Patroklosa (gęsty?) czerwony płyn, który ma zachować zwłoki przed roz­ kładem, nadać im pozór niezniszczalności, ma wywołać wrażenie „nieśmiertelności" jego ciała. Jak zgodnie utrzymują archeologowie, od najdawnieszych czasów czerwień była w świadomości ludzkiej skojarzona z krwią, jako „płynem życiodajnym", a stąd — co udokumen­ towane jest licznymi odkryciami z okresu paleolitu — w prak­ tykach pogrzebowych tamtej epoki, i dalej, aż po czasy historycz­ ne, często posługiwano się czerwonym barwnikiem, głównie czerwoną ochrą, w celu zaznaczenia trwałości życia zmarłego, pozorowania jego cielesnego trwania itd. Andre Leroi-Gourhan, w Religiach prehistorycznych, pisze: „musimy uznać, że czer­ wona ochra odgrywała, gdy chodzi o ilość jej zużycia, bardzo ważną rolę w życiu ludzi młodszego paleolitu. Posiadamy tylko fragmentaryczne informacje co do znaczenia, jakie jej nadawano. [...] Ochra, którą posypywano ciała, w grobach, miała niewątp­ liwie jakieś znaczenie; ponieważ w grobie 'Negroidów' w Grimaldi tylko osobnik męski jest zabarwiony, może to oznaczać zarówno chęć wyróżnienia płci, jak każdą inną przyczynę; znane nam są również groby żeńskie, w których znajdują się ślady ochry. Kiedy zabarwiona jest tylko czaszka, prowadzi to do banalnego stwierdzenia, że głowę posypywano ochrą, która znajdowała się pod ręką, ale można również założyć, że zabarwienie czaszki ochrą miało specjalne znaczenie. Jedyny bardzo ciekawy przypa­ dek to grób Le Cavillon w Grimaldi, a mianowicie, osiemnastocentymetrowej długości zapełniony ochrą rowek, biegnący od nosa i ust na zewnątrz. Utożsamienie na tej podstawie ochry z tchnieniem życia lub z mową narzuca się tu samo przez się; hipoteza ta wydaje się uzasadniona, bowiem wiele zwierząt w sztuce magdaleńskiej ma linie biegnące od pyska, które uchodzą za wyobrażenie tchnienia życia. Ochra — główny 2 3 �symbol paleolityczny, ze względu na swój kolor, musiała być utożsamiana z krwią i życiem."" Trudno nie połączyć w wyobraźni tej wypowiedzi wybitnego archeologa z omawianym tu miejscem z Iliady. Tym bardziej, że w obu wypadkach mamy do czynienia z elemantarnym gestem „sztuki" (jeśli tak to już nazwyć można), i to sztuki sepulkralnej. Jak mówiliśmy, nie sposób rozdzielić tu jeszcze tego, co rytualne, co magiczne, co artystyczne. Trzeba wyobrazić sobie również, że człowiek, który „maluje oddech", zatrzymując zarazem i pozorując życie, może również malować własne ciało, przyzywając w ten sposób (za własnym pośrednictwem) obecność niematerialnych istot, na przykład. Że więc sztuka swymi początkami tkwi właśnie w pa­ miętaniu i ponownym uobecnianiu czegoś przez pozór. Przez pozór, a nie przez n a ś l a d o w a n i e , jak to utrzymują najbardziej rozpowszechnione „mimetyczne" teorie sztuki. „Od­ dech" namalowany czerwoną ochrą nie naśladuje „fizyczności" rzeczywistego oddechu, lecz sugeruje niejako treść życiodajnej siły krwi, uwidacznia w obrazie strumień wdychanego i wydychanego powietrza, dając złożony, a pozorny właśnie „wizerunek" życia — obraz czegoś, co w swej faktycznej obecno­ ści nigdy nie jest tak, w taki właśnie sposób obecne, jak sposób wyobrażenia owego czegoś. Mówimy o tym tutaj na marginesie tylko, aby zaznaczyć problem znacznie rozleglejszy i złożony — problem niezmiernie ważny dla rozumienia sztuki. Przytoczony przykład i analogie, ku którym nas cofa w czasie, pozwalają na wypowiedzenie następującej hipotezy: wbrew rozpowszechnionemu wśród badaczy Homera twierdzeniu, że budowane przez niego obrazy i opowiadane zdarzenia odnoszą się do dwu sfer temporalnych, z których jedna (będąca współ­ czesną poecie) datowana być winna na IX/VIII wiek przed Ch.; druga zaś, mieszcząca w sobie główny plan samej akcji poema­ tów, sytuowana ma być w późnym okresie brązu, a dokładniej (jak wskazywałyby pewne, przez archeologów ustalone daty) około wieku XIII lub wcześniej jeszcze — obok więc takiego rozwarstwienia, należałoby wyodrębnić tutaj warstwę trzecią, obejmującą (mówiąc najogólniej) plan życia i działania bogów, plan wskazujący na jakiś „czas pierwszy", który zawierałby pamięć o najodleglejszych początkach wszelkich ludzkich dzia­ łań, plan zatem, którego „realiów" upatrywać by się, na przykład, dało w okresie paleolitu. Ani dla współczesnych Homera — moż­ na to zatem tak sobie wyobrazić — ani dla obu stron walczących pod Troją gest Tetydy nad ciałem Patroklosa nie jest już zro­ zumiały w swym faktycznym tzn. pierwotnym znaczeniu. Ale gest ten, przeniesiony tu właśnie w sferę boskich czynności i nadludz­ kiej wiedzy, przywodzi na pamięć coś, co — jak wiemy dzisiaj — było znane pokoleniom o dziesiątki tysiącleci dawniejszym od trojańskich bohaterów: było znane jako konkretna praktyka pogrzebowa, w której mityczne myślenie prowadziło do takiego właśnie religijno-artystycznego gestu. Wypowiedzenie tej hipotezy nie ma tutaj prowadzić do jej sprawdzania na tekstach Homera. Chcielibyśmy jedynie zasuge­ rować w ten sposób to, że w okresie archaicznym pamięć 0 znacznie wcześniejszych epokach trwa i trwać może pod rozmaitymi „przeobrażeniami". I że musimy być tego świadomi, jeśli chcemy uchwycić zasadnicze rysy czasu zwanego tu ar­ chaicznym (który rozpościera się już na historyczne epoki). Epoka archaiczna, mówiąc inaczej, ukazuje nam myślenie mityczne w postaci już zdeformowanej. Ślady tego, co wciąż ją jeszcze określa w zasadniczych zarysach, są jeszcze w niej czytelne, ale pełniejsza rekonstrukcja owej, już tu zatartej, podstawy nie jest możliwa z samych tu tylko obecnych danych. Powinniśmy zatem szukać jeszcze dalej czy głębiej. Jak już wiemy z jednego tylko przykładu, archeologia prehistoryczna dostarcza w tym właśnie względzie ważnych dowodów. Podobnie rzecz się ma z etno­ grafią i etnologią. W przeprowadzeniu między nimi paraleli tkwi często wielkie niebezpieczeństwo. Ale może to zagrożenie zmniejsza się nieco, gdy poziom uogólnień jest wyższy, gdy staramy się uciec przed zbytnią dosłownością w kojarzeniu stąd 1 stamtąd branych przykładów. 4 Ujmijmy całą sprawę prościej. Bliższa analiza myślenia mitycz­ nego wydaje się konieczna przy omawianiu archaicznej myśli greckiej, w której myślenie tamto dobiega kresu. Aby więc znaleźć odpowiedni materiał, możemy albo cofać się w czasie, albo wychodzić z otaczającego nas świata „naukowej cywilizacji"-ku temu, co jeszcze dzisiaj zachowało się jako enklawa nie naruszo­ na naukowo-cywilizacyjnym myśleniem. Wydaje się, że — mię­ dzy innymi — filozofia egzystencji, w której doszło do głosu to, czym człowiek współczesny może i chce się jeszcze bronić przed cywilizacją techniczną i naukowym „poglądem na świat", że więc ten nurt myślenia przyczynił się do wzrostu zainteresowania „rezerwatami pierwotności", jakie przetrwały jeszcze w naszym świecie. Mówimy o tym, bo taki w przybliżeniu filozoficzny rodowód przypisać wypada najnowszej książce o duchowym życiu i sztuce tubylców australijskich, wydanym w 1989 roku Mysteries of the Dreaming Jamesa Cowana. Cowan, australijski powieściopisarz i poeta, który spędził wiele czasu wśród plemion najmniej (choć i to jest obecnie tylko bardzo względne) zaatakowanych przez europejską cywilizację, to zna­ czy żyjących w Australii Północnej, jest wielkim znawcą tego przedmiotu i jest poza tym człowiekiem zaangażowanym w „eko­ logiczną" ochronę ludzi i obszarów, nieustannie od dwustu lat niszczonych przez „nowych władców" tego kontynentu. Ktoś zarzucić może autorowi zbytnią idealizację kreślonego przezeń obrazu, uleganie rousseańskiemu mitowi „szczęśliwego dziku­ sa", i może utopijne wołanie o powrót do reprezentowanego przez tubylców stanu świadomości i życia. Ale zobaczenie jego wywodów w związku z — na przykład — postulatami, jakie niedawno jeszcze, w ostatnich swych pracach formułował Hei­ degger, wskazuje na wspólną i wzajemnie wolną od zależności myśl o powrocie do tego, co pradawne, do wspólnych źródeł, zapomnianych i zagrożonych przez idole współczesnego świata. Książka Cowana wprowadza nas w świat myślenia i wierzeń ludzi, którzy (co trzeba przyjąć bez większych zastrzeżeń) re­ prezentują wciąż żywą epokę, porównywalną tylko z epoką paleolitu. Do momentu, w którym rozpoczęła się gwałtowna penetracja obszarów Australii, plemiona australijskie żyły w zu­ pełnej separacji przez, jak się zakłada, około trzydziestu do czterdziestu tysiącleci: tak bowiem datuje się geologiczną kata­ strofę powodującą odcięcie tego kontynentu od Azji. Gdybyśmy byli pozbawieni kontaktu z tymi ludźmi, sama ich sztuka — w ta­ kim przypadku ograniczona do malowideł skalnych — dowodzi­ łaby ich powinowactwa z plemionami, które w starszej epoce kamienia zamieszkiwały centralną Azję, południową Europę czy północną Afrykę. W przypadku jednak tybulców australijskich mamy to, czego skutkiem i niejako przedłużeniem jest owo malarstwo, a mianowicie żywy do dzisiaj mit, trwający w tekstach epickich, w rytualnej pieśni. Wszystko to tworzy całość — żeby użyć określenia z zasobu naszych już pojęć — całość systemu religijnego, który organizuje naturalną przestrzeń pejzażu w skali totalnej, w skali całego olbrzymiego kontynentu, oraz przenika wszystkie działania ludzkie. Można powiedzieć, choć to brzmi ryzykownie w zestawieniu z tradycyjnymi ustaleniami etnologii, że w świecie obejmowanym tego rodzaju myśleniem mitycznym nie ma zasadniczego przedziału między przestrzenią świętą i świecką, między sacrum a profaum. Australijscy tubylcy są społecznością nomadów sprzed paster­ skiej epoki. Nie mają domów ani nawet namiotów, są niemal kompletnie pozbawieni rzeczy, poza prymitywną, łatwo zużywa­ jącą się i łatwo na nowo produkowaną myśliwską bronią. Obserwowane jakby z oddalenia, ich życie i zachowanie najbar­ dziej przypomina zachowanie wędrownych ptaków. Cykle zmian klimatycznych mają tu odpowiednik w również cyklicznie po­ wtarzających się wędrówkach, których z pozoru jedynym celem jest poszukiwanie pożywienia i ucieczka przed zimnem i suszą. Krajobraz stanowiący tło i miejsce owych wędrówek jest, z punk­ tu widzenia ludzi żyjących osiadłym życiem, kompletnie pusty i wrogi, „nieoswojony" i tym samym nie przystosowany do „normalnego" funkcjonowania człowieka. W tym też sensie taki „świat" jest pozbawiony „ludzkiego" sensu. Zapewne wszyscy 6 �tak myślimy, próbując sobie wyobrazić życie ludzi, którzy pozos­ dzięki temu właśnie jest i czuje się stopiony z resztą, niczym nie tawi I i ma lowidła w Altamirze Iub w Lascaux — wyobrażając sobie odgraniczony od krajobrazu. Więź łącząca wszystkie te rzeczy zarazem, że owe groty stanowiły ich schronienia. Otóż przykład stanowi temat i treść nieledwie nieobjętego (dziś już w części Australijczyków niezbicie dowodzi, że istnieje (i z pewnością zniszczonego) mitycznego cyklu, jakby jednego monstrualnego istniał pierwotnie wszędzie) taki sposób ludzkiego bycia, które eposu, który opowiada o tym, w jaki sposób to, co jest, dokonało się, powstało, rozpoczęło w „zdarzeniu pierwszym", albo w kie­ — w znaczeniu jakie temu słowu nadajemy — nie polegał na dyś już zamkniętym, lecz wciąż w szczególny sposób i w pew­ „zamieszkiwaniu", tak jak nie przez nasz tryb „zamieszkania" nych okolicznościach ponawiającym się cyklu „Snienia" (przez australijski tubylec wchodzi w najgłębszy i trwały kontakt z oto­ angielskie Dreaming oddawać się zwykło słowo tjukunba, ozna­ czeniem i z ziemią. Jeżeli człowiek buduje sobie dom, bierze czające w języku Australijczyków ów cykl zdarzeń w „czasie w posiadanie ten przynajmniej wycinek gruntu, na którym dom przed czasem"). staje. I ten nawet, dla nas najelementarniejszy, rodzaj przywłasz­ czenia i posiadania jest poza sferą i potrzeby i wyobraźni tubylca, Dla naszej mentalności, dla naszego poczucia czasu, w którym a zapewne był tak samo nieobecny w poczuciu i świadomości wciąż nowe wydarzenia następują po sobie z błyskawiczną człowieka sprzed, jak to nazywamy „rewolucji neolitycznej", szybkością, dla naszego wydania się zmienności, bez której rozpowszechniającej życie osiadłe. Plemiona Australii żyją bo­ ogarnia nas nuda, dla tego wszystkiego, co sprawia, że stulecia wiem i poruszają się na olbrzymiach obszarach właśnie jak we i dziesięciolecia czasem rozciągają się w trudne do ogarnięcia własnym domu. A to — mówi Cowan — co dla pierwszych pamięcią „rozdziały historii" — dla całego właśnie niepowroteuropejskich osiedleńców było krajobrazem „pierwotnym", jak­ nego linearyzmu historii jako zmiany i jako podążania do przodu, by sprzed stworzenia człowieka, co było nieobjętą pustką, dla nieledwie niewyobrażalne jest to, że obraz świata i związany z nim tubylców stanowiło złożoną i wspaniałą budowlę duchową, obyczaj tubylców Australii w istocie trwał nienaruszony, nie­ którą my porównać moglibyśmy tylko do gigantycznej katedry zmienny przez tysiąclecia. Tak samo jak „niezabudowana" prze­ pod gołym niebem. Nie żyli więc oni w miejscu opuszczonym strzeń pejzażu jawi się nam jako wroga pustka, tak i powtarzający i samotnym, lecz w otoczeniu zapewniającym dostateczny dla się cyklicznie w małym, najczęściej po prostu rocznym odcinku, życia dobrobyt, i zapewniającym szczęście, pod warunkiem, że stale powracający do punktu wyjścia rytm, któremu poddane jest ziemia będzie respektowana jako ten obraz, którym jest. Pod­ życie Australijczyka, jawi się nam jako beznadziejna monotonia. stawowa różnica, której ogarnięcie może nam otworzyć coś z tej Ale rytm ten cały składa się z gęstej sieci punktów, z których każdy świadomości, różnica między myśleniem o - i stosunkiem do wypełniony jest sensem i każdy właśnie zawiera pełne napięcia pejzażu i ziemi tamtym i naszym — to to, że w swym najgłębszym i nadziei przejście, jak gdyby otwieranie się ku następnemu. religijnym zarówno, jak praktycznym poczuciu, tubylec należy do W istocie możemy sobie to wyobrazić, mając w zasięgu własnego swej ziemi, a nie ziemia do niego. Powiedzieliśmy: „religijnym" doświadczenia takie zjawisko, jak cykl wydarzeń roku liturgicz­ i „praktycznym". Ale to również wymaga korekty. Bowiem w tak nego. W chrześcijaństwie przecież cykl ten powtarzany jest już pierwotnej świadomości mitycznej nie da się przeprowadzić tego przez blisko dwa tysiące lat, a jego zasadnicze ogniwa nie ulegają rozróżnienia. Raczej powiedzieć trzeba, jeśli przy nowych kate­ zmianom. Oczywiście nasza potrzeba ciągłego przeobrażania goriach pozostaniemy, że wszystko, co stanowi życiową, najtego co nas otacza, oraz tego w jaki sposób działamy, i tutaj codzienniejszą praktykę, ma swój religijny, mityczny, albo „meta­ zostawia ślady. Lecz właśnie tutaj także często wraca potrzeba fizyczny" nawet aspekt, uzasadnienie, rygor i sens. Wszystko jest kontaktu z pierwotną (historyczną przynajmniej w jednym ze objęte i regulowane naturalnym prawem, którego człowiek nie swych aspektów) „podstawą" tego, co ów cykliczny rytm narusza, gdy chce być w zgodzie z ziemią, totalnie pojętą jako wydarzeń zapoczątkowało, co go wyznacza. Jednakże rok litur­ obszar udzielony jego bezgranicznemu zamieszkiwaniu — żeby giczny dla ludzi świeckich istnieje właściwie i naprawdę tylko to tak określić — i życiu. w swych kilku punktach najważniejszych, zawsze w całości pozostawiając w tle codziennych zajęć, praktycznych działań, Ten szczególny rodzaj identyfikacji człowieka z ziemią i krajob­ które nie mają w zasadzie z tamtym przebiegiem żadnych razem, oraz wynikające stąd formuły opartej na rytuale kosmo­ momentów wspólnych. Człowiek cywilizowany, lub lepiej: czło­ logii, spowodowały — jak zauważa Cowan — że przez wiele wiek cywilizacji, albo po prostu człowiek Zachodu, jest może dziesiątków lat etnologowie zachodni pomawiali tubylców w stanie ogarnąć głębiej faktyczne doświadczenie owej liturgicz­ 0 panteizm, totemizm czy animizm, za którymi to nazwaniami nej cykliczności, jeśli spróbuje zrozumieć zasadę i tryb życia kryły się pewne systemy wierzeń wyprowadzane z tzw. obser­ najsurowszych monastycznych reguł, najbardziej —jak to mówi­ wacji empirycznych. Dla owych obserwatorów czymś przekra­ my — odciętych od świata zakonów kontemplacyjnych, na czającym ich możliwości myślenia było to, że mogą istnieć inne przykład. Tam właśnie czas wydaje się „zatrzymany", a zarazem sposoby kontaktowania się z elementem boskim niż takie, jakie jest wypełniony tak, że „normalne" (to znaczy na świecki sposób zapewnia uznane prawo kanoniczne lub, może lepiej, naukowy pojęte) funkcjonowanie, i to co nazywamy pracą, zdaje się prawie materializm. W ten sposób przygotowano grunt pod obnażenie niemożliwe. Każda doba jest jakby mikrokosmosem, zawierają­ 1 w konsekwencji zniszczenie krajobrazu duchowego Australii cym w sobie pamięć o „wielkim czasie" wydarzeń świętych. bardziej skuteczne, niżby tego dokonał wybuch jakiejś superSzeregi dni układają się we wstępujące lub zstępujące ciągi - bomby — pisze Cowan. napięć między głównymi „wydarzeniami" roku, który cały jest Wszelkie przekłady, którymi się jednak musimy w tym wypadku zdominowany przez oczekiwanie i spełnienie. Mimo zasadniczej posługiwać, są zwodnicze, ale właśnie musimy za Cowanem historyczności religii chrześcijańskiej, której czas jest linearny powtórzyć, że ziemia dla Australijczyków jest równocześnie i „otwarty", żyje ona na co dzień (jak wszystkiereligie) w czasie pewnym obrazem, jest manifestacją świętego słowa, będąc „kolistym", wyznaczonym przez zasadniczo zamkniętą serię roz­ zarazem palimpsestem i wyraźnie czytelną księgą. Pusta dla pamiętywanych zdarzeń. Europejczyków przestrzeń kontynentu była dla tubylców czymś tajemniczym, to prawda, ale w zasadniczych swoich zarysach Religijne życie Australijczyków jest wprost wyznaczane i „rytdokładnie znanym, była, jako pewien obraz i „tekst", ucieleś­ mizowane" przez cykliczne zmiany przyrody. Natura jednak sama nieniem świętej topografii. Jak z tego wynika, temenos, święty nie jest tu myślana panteistycznie. Jest tylko śladem zdarzeń okrąg, nie musi być koniecznie reprezentowany przez architek­ „początkowych", które ją właśnie uformowały: zarazem w całej toniczną strukturę, zgodnie z europocentrycznym (i antropocentróżnorodności jej przejawów, i w niezmienności rytmu tych rycznym, dodajmy) wyobrażeniem o miejscu świętym. Cały przemian. To wszystko składa się na całość nienaruszalnego krajobraz, cały i totalnie, jest dla tubylców jednym takim „miejs­ prawa, które powstało w czasach Snienia. Myślenie mityczne cem", w którym wszystko, co ono obejmuje, naznaczone jest — tu już dosłownie przybierające postać „myślenia mitu" — jest numinotycznym żywiołem: ziemia sama, kształty skał, rzek i jezior, u podstaw organizowane przez to, co stało się, przez to, jak drzewa, rośliny, owady i zwierzęta, a wreszcie sam człowiek, który stawało się to, co się stało w Snieniu. Gdyby nie ów cykl 7 �wydarzeń, należących do „wielkiego czasu", kontynent cały byłby faktycznie wrogą i martwą pustką, a nawet czymś nieporó­ wnanie bardziej nieprzyjaznym człowiekowi niż to, czym była i bywa jeszcze Australia dla przybyszów z Europy — byłby mianowicie chaosem. Australijski mit o stworzeniu nie sięga tak daleko, jak opowieść z Księgi Rodzaju. Cykl Śnienia rozpoczyna się na ziemi, która już jest, która była już w momencie pojawienia się głównych postaci kosmogonicznego dramatu, zwanych „bo­ haterami niebiańskimi" (lub „niebieskimi": Sky Heroes). Po­ znanie świata w jego całości, i w najważniejszych składających się na tę całość ogniwach, jest równoznaczne z poznaniem wydarzeń, które się dokonały w okresie Snienia. Opowieść mityczna zapewnia to poznanie, wyjaśnia przyczyny rzeczy i zjawisk, tłumaczy ich najgłębszy sens, ukazuje niewidzialne siły ucieleśniające się w widzialnych kształtach otaczającej człowieka przyrody, oraz to wszystko, co rządzi samym rytmem ludzkiego życia. Autor innej, również niedawno, bo w roku 1987 opublikowa­ nej książki, która jest rodzajem powieści i reportażu zarazem, angielski podróżnik i pisarz, Bruce Chatwin, próbuje ukazać ten związek mitu z krajobrazem, ową — w terminologii Cowana — „topografią sakralną", tak tłumacząc tytuł swej książki — Songlines (dosłownie „pieśniolinie", albo „linie" lub „szlaki" pieśni): „Linie pieśni stanowią labirynt niewidzialnych dróg, które się rozciągają przez wszystkie zakątki Australii. Kreacyjne mity tubyl­ ców opowiadają o legendarnych totemicznych przodkach — po części ludziach, po części zwierzętach — którzy sami stworzyli siebie i następnie wyprawili się w bezkresne podróże poprzez kontynent, wyśpiewując imiona wszystkiego, co napotykali po drodze, i w ten sposób śpiewem przywodząc świat do istnienia. Faktycznie, nie ma prawie skały, przełęczy lub zatoki, ani eukalip­ tusowego drzewa, które by nie było zdarzeniem w tej czy innej pieśni. Innymi słowy, cała Australia może być czytana jak muzyczna partytura. Przodkowie, idąc przez ten kraj, rozciągali za sobą jak gdyby 'smugę zapachu', na którą składają się słowa 8 i muzyczne tony. Każde nowonarodzone dziecko dziedziczy pewien wycinek pieśni. Jego strofy są jego nieprzenośną prywat­ ną własnością i określają jego terytorium. Sam ten człowiek jest uprawniony do 'pożyczania' pewnej części z zasobu własnej pieśni, i w ten sposób uzyskuje prawo do przejścia przez obszary swych sąsiadów—tak, że w razie jakiejś katastrofy, może zawsze oczekiwać pomocy i gościnności, jeżeli trzyma się wyznaczonego przez pieśni szlaku. W końcu zeszłego stulecia pewien angielski etnolog, W. E. Roth, pierwszy wskazał na to, że tzw. wędrowanie czy włóczęga tubylców jest w rzeczywistości częścią gigantycz­ nego systemu dyplomatycznego i wymiennego, który utrzymy­ wał we wzajemnych pokojowych kontaktach najbardziej odległe od siebie plemiona. Od tego czasu okazało się, że szlaki wymiany były także pieśnią, i że pieśń stanowiła podstawowy środek wymiany. Szlak pieśni zmienia język przechodząc od jednego ludu do innego, lecz melodia pozostaje niezmieniona na ogrom­ nych odległościach tak, że co najmniej w teorii człowiek może niejako śpiewać swą podróż przez krajobraz nawet nie przemie­ rzając go." Chatwin pisze w swej książce, że aby wyobrazić sobie dokład­ niej czym jest taka jedna, ale w całości zobaczona „linia pieśni", opisująca jeden szlak długości ponad tysiąca mil, należałoby sobie wyobrazić jakąś Odyseję, która by wymieniała każdy najdrobniejszy szczegół drogi przemierzanej przez bohatera pod­ czas dziesięcioletniej wędrówki. Określenie eposu, pochodzące od Miltona, który powiedział, że jest to the story of all things, „opowieść o rzeczach wszystkich", tutaj — w kulturze tubylców Australii, czyli u samych swych początków — sprawdza się w swej dosłowności. Australijski epos, wzięty jako trudna do wyobrażenia całość, zawiera niejako encyklopedyczną wiedzę o całym kontynencie, i zawiera w doda­ tku sumę doświadczeń z życiem na tych obszarach związanych. Wszystko to (jako że mamy tutaj oczywiście do czynienia z kulturą przedpiśmienną) jest przechowywane od tysiącleci w nieustannie żywym „magazynie pamięci". To, co jest zapamię- II. 1. Malowidło naskalne. Spotkanie Człowieka Błyskawicy, jego żony (górna postać) i złośliwego ducha Namanjolk. Nourlangie Rock, Australia �tane, jest naprawdę jedyną, w ścisłym sensie słowa, własnością tych ludzi. Ten, który ma więcej od innych, jest zarazem wyróż­ niony w społecznej hierarchii, a ta staje się przez to właśnie duchową hierarchią wtajemniczenia i mądrości. I tak, jak nie ma w tym żadnego przedziału między wiedzą a wiarą, tak też i nie sposób oddzielić tu sztuki od rytuału. Przez to również sztuka jest niejako ucieleśnieniem i zarazem uzmysłowieniem wiedzy. W tym miejscu pojawia sią problem, który od ponad dwu stuleci był podnoszony jako jeden z głównych problemów badań nad Homerem, a mianowicie sprawa techniki zapamiętywania wielkich epickich tekstów i sprawa pojemności pamięci u ludzi nie posługujących sią pismem. Na początku tego wieku ważnych argumentów w tej kwestii dostarczyły badania nad ludową poezją z obszaru Bałkanów, gdzie zachowała się tradycja recyta­ cji (czy melodeklamacji) bardzo obszernych tekstów, przekazy­ wanych z pokolenia na pokolenie przez bardów, którzy nigdy nie korzystali z pomocy pisma. Dostrzeżenie tego zjawiska przema­ wiało za tym, że Homer mógł być autorem poematów o takich rozmiarach, jak Iliada czy Odyseja. Że możliwe jest pamięciowe, i tylko pamięciowe, opanowanie podobnych, lub większych nawet całości. Był to argument przeciwko sformułowanej jeszcze w osiemnastym wieku tezie, wedle której oba poematy miały stanowić „dzieło zbiorowe" kilku lub nawet wielu rapsodów okresu archaicznego. Nie żywiąc żadnych wątpliwości co do tego, że przynajmniej każdy z dwu eposów przypisywanych Homerowi jest całością skomponowaną, albo „zredagowaną", na podstawie przekazów znacznie wcześniejszych, przez jednego autora (na co wskazuje jednorodność stylistyczna i leksykalna każdego z tych eposów, a nawet ich obu wziętych razem) — nie żywiąc więc takich wątpliwości, stwierdzić jednak możemy, że to, co mam ukazuje epika australijska, każe jeszcze inaczej spojrzeć na „homerycką kwestię". Nietrudno sobie bowiem wyobrazić, że Iliada i Odyseja są, istotnie, opracowanymi przez genialnego poetę, dwoma zaledwie fragmentami olbrzymiej całości, która w okresie paleo­ litu stanowiła jedną z songlines tych plemion, które wędrowały po obszarach od Mezopotamii po wybrzeże Morza Śródziem­ nego. Całości pierwotnie tej samej, której innym „odpryskiem" byłby epos babiloński, jeszcze innym mity hetyckie, egipskie itd. Spójrzmy pod takim właśnie kątem na całość australijskiego eposu. Jest on całością właśnie przez to, że jest „opisem" jednego kontynentu, jednego obszaru zamieszkałego (to znaczy przemierzanego) przez różne plemiona. Krzyżowanie się szlaków ich wędrówek powoduje, że splatają się ze sobą w jedną całość wątki różnych opowieści, stanowiących własność różnych ple­ mion. Każdy przedstawiciel każdej z tych grup jest właścicielem lub współwłaścicielem fragmentu eposu w tym sensie, że pamięta ów fragment. W jaki sposób go zapamiętuje? Oczywiście uczy się od dzieciństwa tego, co do niego należy. Ale poznaje także i to, co należy do jego najbliższych, potem to, co jest własnością sąsiadów itd. Samo uczenie się mniej jednak wydaje się ważne o owym złożonym procesie przekazywania mitu, bo ważniejsze jest nieustanne powtarzanie mniejszych i coraz to większych części tekstu. Ważna w owym powtarzaniu jest wierność. Po pierwsze tekst jest święty, należy do tradycji świętej, i jest nie rezultatem swobodnej — jak powiedzieliśmy — fantazji twórcy, lecz rezultatem objawienia. Zawarta w nim treść jest kluczem do życia w świecie, jest przewodnikiem, który umożliwia właściwe sprawowanie wszystkich czynności, od skomplikowanego rytua­ łu po polowanie i inne, nawet najprostsze codzienne zabiegi, jak rozpalanie ognia czy zachowanie się podczas deszczu i burzy. Pieśń jest wiernym, jak już mówiliśmy, przewodnikiem w topo­ graficznym sensie. I na tym poziomie, rzec można, właściwie jest zapisana: tu już pamięć służy do odpowiedniego odczytania jej. Takim utrwalonym raz na zawsze„zapisem" pieśni jest — a raczej był, trzeba już powiedzieć — sam krajobraz, bliskie i bardzo dalekie otoczenie, sama i cała ziemia. Co najmniej raz do roku, który się dzieli na krótsze odcinki „meteorologicznych pór" albo, jak mówimy, sezonów (niektóre z australijskich plemion wyróż­ niają ich aż sześć, inne tylko dwa, inne cztery) — co najmniej więc II. 2. Malowidło naskalne. Ryba i Postacie Duchów, Nourlangie Rock, Australia raz do roku cały „tekst", którego „zapisem" jest ziemia przez dane plemię zamieszkiwana, zostaje „odczytany" w całości podczas wędrówki, która z zewnątrz przypomina najbardziej, jak wspomi­ naliśmy, wędrówkę ptaków — wędrówkę z miejsc zimnych ku ciepłym, z terenów, gdzie nie ma już pożywienia, ku tym, gdzie się zjawia właśnie w obfitości, z obszarów, gdzie następuje pora suszy, ku obszarom żyźniejszym, i z powrotem ku poprzednim z nastaniem pory deszczowej. Tak, wyłącznie praktycznie po­ strzegana z zewnątrz, wędrówka ta jest w swej głębokiej treści porównywalna jedynie z pielgrzymowaniem do miejsc świętych. Inaczej mówiąc, jest „podróżą Snienia", „podróżą w Snienie", czyli wspominaniem i rytualnym reaktywowaniem zdarzeń pier­ wszych, ustanawiających święty ład przyrody. Ponieważ w Śnieniu wszystko zyskało swój kształt i otrzymało nazwanie, nie ma takiej rzeczy na ziemi, która by nie miała swego początku lub pierwowzoru w cyklu Snienia i w opowieści o nim. Wbrew opiniom, wypowiadanym przez pierwszych badaczy tych plemion, z których jedna — mniej więcej sprzed stu lat — głosiła, że tubylcy stanowią wyjątkową grupę etniczną przez to, że pozbawieni są jakiegokolwiek zmysłu religijnego, późniejsze obserwacje prowadzą do przekonania, że trudno wyobrazić sobie społeczeństwo bardziej zdominowane przez religijne wierzenia. To samo dotyczy kwestii „prymitywności" owych wierzeń. Obejmują one swym zakresem ogromne dziedziny spraw i myśli. Opowieści mityczne tego olbrzymiego cyklu wyraźnie przekra­ czają poziom reprezentowany, na przykład, przez ludową baśń, do którego to poziomu również bywały sprowadzane przez interpretatorów. Raczej powiedzieć by należało, że zawiera się w nich, oczywiście w rozmaicie rozwiniętych postaciach, nieled­ wie wszystko, co istotne w wielkich religijnych systemach późniejszego czasu. Wszystko, łącznie z monoteizmem, o którym z australijskich mitów można by wnioskować ex si/entio: pierw­ sza bowiem przyczyna samego Snienia jest ukryta tam jakby za niewy powiada Iną już, nieprzekraczalną nawet w rytuale linią 7 �tajemnicy. To zaś, co powiedzieliśmy przed chwilą o zależności wszystkich widzialnych rzeczy od metafizycznego obszaru i akcji Snienia—łatwo skojarzyć z tak nawet wyrafinowanym religijnym „obrazem", jak obraz platońskich idei. Aby dokładniej zrozumieć, na czym polega podróż Snienia, można — dla przykładu — w możliwie najkrótszy sposób opowiedzieć jeden z mitów. Wśród plemion północnej Australii znana jest historia pewnego bohatera, który został podstępnie zamordowany przez swego syna, będącego uosobieniem zła. Umierając dokonał szeregu cudów, które miały w przyszłości zapewnić ludziom to, co niezbędne do życia: w męce konania wędrował z miejsca na miejsce, wyznaczając drogę, dziś uznawa­ ną za świętą, na której jego krew znaczyła ślady dzisiaj rozpoz­ nawane w nie wysychających źródłach i zbiornikach wody. W wodach tych zarazem umieścił on dusze wszystkich tych, którzy mieli się odtąd narodzić. Każdorazowe więc przebycie takiej drogi, połączone ze szczegółowym opisem agonii Angamunggiego (tak brzmi imię bohatera), jest rozpamiętywaniem chwili, w której ludzie uczestniczący w tym rytuale otrzymali to, co jeden z etnografów nazwał „metafizycznym darem", to jest możliwość przekraczania własnej kondycji, własnych ograniczeń. Dar ten jest właśnie „tematem" wewnętrznej „podróży Snienia", którą przejść trzeba w okresie inicjacji. Podróż dokonywana jest w celu doświadczenia epifanii: zmysłowego (i oczywiście du­ chowego zarazem) kontaktu z wydarzeniem świętym. Cowan zwraca szczególną uwagę na dwa aspekty podróży Snienia — zewnętrzny i wewnętrzny, o którym wspomnieliśmy przed chwilą. Aspekt zewnętrzny, mówiąc najkrócej, to aspekt społeczny albo zbiorowy takiej wędrówki, która w tym przypadku jest wędrówką dosłownie. Przemierzanie określonego terenu łączy się tutaj ze skomplikowanym obrzędem, odprawianym w miejscach uznawanych za szczególnie święte (określanych jako miejsca „wielkie" albo „gorące"), które stanowią zarazem węzłowe momenty dramatu, jakiego śladem jest cały szlak podróży. Te topograficzne „punkty orientacyjne", czyli „miejsca gorące", które Australijczycy śledzą i czczą, odbywając podróż Snienia, stanowią miejsca szczególnego skupienia boskiej siły, która emanując stamtąd zapewnia uczestnikom pielgrzymki rege­ nerację własnych sił duchowych i fizycznych. W wędrówce takiej ożywiony, uaktualniony zostaje w „zwykłym" czasie, ciąg wyda­ rzeń, które się dokonały „poza czasem" lub „przed czasem", czyli w stwórczym wydarzeniu Snienia. Innymi słowy — mówi Cowan — stwórcze wydarzenia dokonują się stale, gdy tubylcy par­ tycypują w nich poprzez religijny obrządek. Ale podróż Snienia, w swej wewnętrznej, ezoterycznej już, a nie egzoterycznej formie, dokonywana jest także w indywidualnym wymiarze. Wówczas też może, ale nie zawsze już musi to być wędrówka w sensie literalnym. Może to być natomiast podróż duchowa, podróż 10 11 samej duszy. Ten przypadek jest częsty przy ceremoniach inic­ jacyjnych. Wówczas „gorące miejsca" mogą być inscenizowane i sugerowane dla lub przez samych wtajemniczonych, przy czym sama zasada, „metafizyczna struktura pejzażu", okazuje się równie ważna, albo ważniejsza nawet od jej — żeby tak powie­ dzieć — faktycznego topograficznego rozwinięcia w pełnej fizycznej skali. Dzięki temu wtajemniczany, czy to będąc sam czy w grupie, przekonuje się, że może odtworzyć warunki umoż­ liwiające mu „wejście w Śnienie" — to znaczy może sam przez się, wewnętrznie doświadczyć stanu epifanii, który zawsze jest głównym celem wszalkiego kontaktu ze Snieniem." W przypad­ ku więc takiej „podróży duchowej" okazuje się — co świadczy 0 wysokim poziomie świadomości religijnej — że nie samo (fizycznie dane) miejsce święte, jest tym ku czemu się zdąża 1 w co się wkracza, lecz stan umysłu, stan świadomości, stan duszy, która w ten sposób wraca do swych źródeł. Na zakończenie powiedzieć trzeba o tym, jaką funkcję pełni w tym wszystkim malarstwo. Można twierdzić, że i ono odgrywa jakąś mnemotechniczną rolę. Spotyka się je zawsze i tylko w „miejscach gorących", w zwornikowych niejako punktach „świętej drogi". Oczywiście owe malowidła i ryty skalne zjawić się mogą tylko tam, gdzie istnieje odpowiednie dla nich podłoże: tutaj sama przyroda dyktuje warunki. Sądząc z pracy Cowana, malarstwo to nie jest zbadane dostatecznie co do swojej ikono­ graficznej zawartości. Mówi on, że prócz tematów religijnych zjawiają się tutaj sceny „świeckie": polowania, wizerunki zwie­ rząt, ludzie przy codziennych zajęciach. Nie można jednak (należy wnosić z tego, co już zostało powiedziane) z całą pewnością twierdzić, że to, co wydaje się być „codzienną rzeczą" lub wizerunkiem żółwia lub węża, nie odnosi się również do cyklu Snienia, w którym Niebiescy Bohaterowie zajmują się też „zwyk­ łymi" zatrudnieniami, i którzy to Niebiescy Bohaterowie mają bardzo często postać zwierzęcą, lub są po prostu Pierwszymi Zwierzętami, jak choćby Tęczowy Wąż, jedna z najważniejszych postaci australijskiego mitycznego Panteonu, będący wężem i zarazem „uosobieniem" zjawiska tęczy. W każdym razie malarstwo to jest odzwierciedleniem wierzeń, jest przesycone mitycznym sensem, i pełni funkcję najbliższą tej, jaką pełni epicka pieśń. I tak jak pieśń jest nieustannie odnawiana przez powtarzanie, przez swoje życie i obecność w obrzędzie, tak i owo malarstwo przez tysiąclecia było i jeszcze, w niektórych połaciach kontynentu, jest „konserwowane" —jak powiedzieli­ byśmy — odświeżane regularnie przez specjalnie do tego celu powołanych członków plemion i klanów. W tym więc także swoim wydaniu — jak w dziedzinie pieśni — sztuka trwa niezmiennie w tej postaci, jaką uzyskała w niepamiętnej przeszło­ ści, może nawet w czasie Pierwszych Przodków, w samym bezczasie Snienia. PRZY PISY 1 XIX: 29—33, 37—39. Wg wydania: Homer, Iliada. Przełożyła Kazimiera Jeżewska. Wstępem i przypisami opatrzył Jerzy Łanowski, Wrocław 1986, s. 451 J . L. Brockington, Święta nić hinduizmu. Hinduizm w jego ciągłości i różnorodności. Przełożył Józef Marzęcki, Warszawa 1990, s. 22—24 Tamże, s. 23 Por. mój artykuł o znaczeniu tego terminu u Pindara: Sophia. „Znak" nr 405—406 (luty—marzec 1989), s. 130—141 * A. Leroi-Gourhan, Religie prehistoryczne. Tłumaczyła Irena Dewitz, Warszawa 1966, s. 58—59 2 3 4 8 • James Cowan, Mysteries of the Dreaming. The Spiritual Life of Australian Aborigines, Bridport (Dorset) 1989 („Prism Press"). Tamże, s. 25 • Dodajmy na marginesie, że w języku tubylców melodia bywa nazywana dwoma słowami, które znaczą również „zapach" i „smak". Por. Cowan, op. cit., s. 99 • Michael Ignatieff, An Interview with Bruce Chatwin, „Granta" no 21, Spring 1987, s. 30—31 Por. Cowan, op. cit., s. 58—59 Tamże, s. 57 Tamże, s. 59 7 10 11 13 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/af105749887f97cc092b6ccd5e434fd2.pdf afca63eed17070d1fb210e19f9587547 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2317 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2149 Title A name given to the resource Jezus chodzący po Jeziorze Genezaret / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.2, s.9-17 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki J E Z U S CHODZĄCY PO J E Z I O R Z E G E N E Z A R E T (Zagadnienie czasu mitycznego i historycznego w kulturze chłopskiej) Na jedynym zachowanym w Polsce egzemplarzu pierwszego tłumaczenia z greki na polski Ewangelii św. Mateusza przez Stanisława Murzynowskiego, karty z opisem cudownego zdarze­ nia — chodzenia Pana Jezusa po morzu — nie są ani pokreślone, ani nie mają na marginesach żadnych uwag. Nieco dalej, na kartach następnych roi się od uwag, pisanych po łacinie lub po polsku, chyba czerwonym atramentem, dziś mającym barwę sępi. W uwagach tych uderza przemożna powinność dania świadectwa, że się analizowany przedmiot zna wyśmienicie. Jeśli jedak krytykującym zadrżała ręka przy wypisywaniu swych uwag w części poświęconej zdarzeniu nad Jeziorem Genezaret, mógł — chociażby z tytułu miłości bliźniego swego — pozostawić gdzieś znak podziwu, czy chociażby uznania. Nic takiego nie uczynił. Przyjmijmy zatem, że nasz surowy krytyk, czytając kartę LXVIII (recto i verso) oraz recto karty LXIX tylko spokorniał, zamilkł. Czy dlatego, że tłumaczenie na polski tego fragmentu pisma świętego jest arcydobre? Zapewne. Ale wówczas rodzi się pytanie dla nas zasadnicze, dlaczego Murzynowski tak je wyróż­ nił. Co skłoniło młodego tłumacza do przejęcia się opisem uciszenia wiatrów, burzy itd.? Może wchodziła w grę zaduma nad samym cudem stąpania po powierzchni wód morza. Zauważmy, że wśród cudów Jezusowych ten właśnie należy do zupełnie wyjątkowych, jakby przedłużających ze Starego Testamentu akty ujarzmiania żywiołów przez samego Boga i wreszcie Mojżesza. Wszelkie inne cuda Jezusowe (za życia) mają aspekt przeważnie uzdrowicielski, lub szerszy, wspomaga­ jący człowieka, charytatywny. Dopiero po śmierci i złożeniu do grobu —wniebowstąpienie — zamyka cykl tych działań miłosier­ nych. Natomiast cudowne przemieszczania się w przestrzeni ponad ziemią (z reguły mające charakter pokonywania raczej odległości w poziomie, chociaż również w pionie, czy tylko w pionie, casus Ы. Ładysława z Gielniowa)' odnajdujemy w do­ konaniach Buddy, Mahometa, średniowiecznych świętych chrześcijańskich, doświadczających łaski lewitacji, a także w czy­ nach bohaterów mitów i legend o czarnoksiężnikach, czarow­ nicach i duchach. Natomiast chodzenie po wodzie, wydawałoby się w stosunku do szybowania, jednakowo niezwykłe, w ogóle nie należy do przesięwzięć podejmowanych przez wspomniane istoty. Czy to dlatego, że jest to działanie w kategoriach ich kratofanii „niemożliwe", bo tak łatwo sprawdzalne itd.? Moje dotychczasowe spekulacje nie pozwalają jednak zro­ zumieć do końca stanu ducha tłumacza, jego wewnętrznych motywacji, prowadzących do wyróżnienia ustępu o... małowierności, tak, „ludziach małej wiary". Odsuńmy na chwilę na bok rozważania o spektakularnej stronie zdarzenia nad Jeziorem Genezaret. Może właśnie ten aspekt uniwersalny etycznie, o szerszym znaczeniu niż uzdrowie­ nia, pomnażanie jadła, aspekt zdecydowanie duchowy, odnoszą­ cy się do takich wartości ogólnoludzkich, jak ufność, zaufanie, moc wewnętrznych przekonań, wiara i ostatecznie przyjaźń, inspirował Murzynowskiego do starannego i w efekcie literacko zachwycającego spolszczenia oryginału. Pozostaje jeszcze jeden czynnik — nie wykluczone, że decydu­ jący — który spowodował nadanie opisowi w wersji polskiej spotkania Jezusa z apostołami-rybakami szczególnych walorów translatorskich. Wydaje się, że tym czynnikiem była, doświad­ czona na własnej skórze znajomość zagrożeń z jakimi spotykają się prawdziwi rybacy, narażeni na plagę wiatru, który swą siłę nagłą wzmaga nad wszelkimi większymi akwenami, wreszcie spiętrza fale niespodziewanie. Ale to nie wszystko. Murzynowo przytulone do prawego brzegu Wisły należało do wsi zawsze bardziej rybackich niż rolniczych (ogrodniczo-sadowniczych). 1 2 3 względnie zajmujących się hodowlą.* Kto choć raz przespał wietrzną noc na prawym (właśnie prawym, a nie lewym) brzegu Wisły, w tym jej odcinku, gdzie płynie prawie w poprzek najczęstszych i najdokuczliwszych w Polsce wiatrów południowo-zachodnich, będzie miał w miarę pełne odczucie interesują­ cych nas osobliwości środowiskowych. Niezłą ich charakterys­ tykę odnajdujemy w samej nazwie Murzynowo oraz w nazwach wiatru, kujawa (synonim, wiatr z Węgier, rzadziej węgierka) i części kraju, Kujawy: „Kujawy, nazwa dzielnicy wielkopolskiej (...), jak Bielawy; 'wydma piaszczysta', od kui, 'wichru', cerk. kujati, 'mruczeć'; jest i chujawa, chaja, o 'zawierusze' (...)"*. Murzynowski spędzający dzieciństwo między Murzynowem (dom babci i dziadka) a Suszycami (dom rodziców), w wieku dojrzałym, szukający zapewne w tych miejscowościach na­ tchnienia i nastroju skupienia dla swej pracy, odwiedzający kościół flisacki w Rokiciu, znał na pamięć realia tego co dziś nazywamy frontem burzowym, układającym się nader często jak bieg ze wschodu na północny-zachód Wisły. W Murzynowie, położonym tuż tuż przy rzece, zjawisko nagłego zachmurzenia, połączone z silnym i niespodziewanym wiatrem, mogło nie raz porwać młodemu uczonemu kartki ze stołu, aby równie nagle przeistoczyć się w upragnioną ciszę. Położenie dworku Murzynowskich na wysokim, nadwiślańskim tarasie, pozwalało postrze­ gać świat rozległy, hen po horyzont. Po każdej burzy z tego wyjątkowego obserwatorium miało się wgląd w niezwykły cud natury, przetarcie się nieba, zmieniającą się na oczach barwę toni rzeki — rozpogodzenie. W tamtych, odległych latach, widok raźno uwijających się na brzegu rybaków (jeszcze przed chwilą walczących z żywiołem), szczęśliwych z udanego połowu i wy­ jścia cało z opresji, należał do stałego repertuaru, rozgrywającego się tu od wieków spektaklu. Zapewne pobyt Murzynowskiego w Wirtemberdze i we Włoszech, dalsze studia i praca w Królewcu (mieście przedzielonym Pregołą), nieopodal prawdziwego mo­ rza, pogłębiły jego wrażenia wyniesione z rodzinnych stron. Wracajmy do naszego, przerwanego wątku, gorliwej pracy krytycznej Jana Małeckiego (Jana z Sącza, Sandeckiego). Tak nazywał się właśnie ktoś, kto zapamiętale kreślił i przekreślał stronice pierwszego, polskiego przekładu Ewangelii św. Mateu­ sza* Z powodu tych przekreśleń i uwag poczynionych na marginesach, jedyny, ocalały egzemplarz Ewangelii, zaliczany jest w dziale starodruków BUW do bezcennych cymeliów, unikatów po dwakroć. Można bez żadnej przesady powiedzieć, że Małecki na pierwszej karcie przekładu i kilku innych, po prostu się pastwił. Kreślił je bowiem w kratę, liniami ukośnymi, na przemian, z prawa na lewo i z lewa na prawo (5, 6 kresek). W dalszych częściach przekładu, Małecki zrezygnował z tych osobliwych przekreśleń (w paru miejscach jeszcze do nich powracał), natomiast rozbudował spisywanie uwag krytycznych na niezadrukowanych częściach karty. Nie było to działanie łatwe, albowiem dbały o prawidłowy przekład Stanisław Murzy­ nowski, włączył do swego dzieła oprócz Ortografii Polskiej, uszczegółowienia jej zasad, drukowane w wybranych miejscach na marginesach (zarówno lewym, jak i prawym) każdej stronicy Ewangelii. Postępowanie Małeckiego można w jakiejś mierze rozumieć. Przekład jaki oceniał posiadał cechy, które zaskakiwały — co stwierdzają znawcy przedmiotu (Rosponda, Krzyżanowski, Pepłowski) — n o w o c z e s n o ś c i ą , kształtowaną przez opozycje: rodzimość — obcość oraz literackość — potoczność.* Małecki sam zabiegał u księcia Alberta o uzyskanie zezwolenia na drukowanie własnego tłumaczenia Nowego Testamentu. Suro­ wo krytykując dzieło Murzynowskiego spowodował też wstrzy7 �I manie na krótko wydawania przekładu, firmowanego przez Jana Seklucjana. Ponadto Murzynowski wplątany zostaje w spory teologiczne prowadzone w Królewcu z niezwykłym zacietrzewie­ niem przez zwolenników Fryderyka Staphylusa z jednej strony i z drugiej, zwolenników Andrzeja Osiandra (spór dotyczył między innymi nauki o usprawiedliwieniu). „Morlin, przeciwnik Osiandra, zaczął z kolei zwalczać przedsięwzięcie Seklucjana i Murzynowskiego. Posunął się tak daleko, że wykluczył nawet Murzynowskiego od komunii. Prace wydawnicze w drukarni Aleksandra Augezdeckiego prowadzone były wówczas w tajem­ nicy. I ostatecznie w 1553 roku ukazuje się Testament Nowy Zupełny' . Murzynowski mógł mieć poczucie całkowitego zwy­ cięstwa nad swym bezlitosnym oponentem — dodajmy — star­ szym aż o 36 lat, doświadczonym pisarzem, tłumaczem, wydawcą i na koniec, pastorem. Czym sukces ten był ponadto? Otóż po 1553 roku nie ma już żadnego śladu — wcześniej niezwykle żywej — działalności Stanisława Murzynowskiego... Ks. I. War­ miński na początku tego stulecia w swej nieprawdopodobnie dociekliwej rekonstrukcji zdarzeń przed stuleciami w Królewcu, uznał 1553 rok datą śmierci, mającego zaledwie 27 lat, autora pierwszej Ortografii Polskiej i pierwszego przekładu Nowego Testamentu. W przeciwieństwie do swych ziomków — którym poświęciłem pracę Murzynowo, znaki istnienia i tożsamości — żył krótko, umarł gwałtownie..." Skromne Muzeum — Pracownia —jakim opiekuję się w Murzynowie — poświęcone jest pamięci Stanis­ ława Murzynowskiego. 10 11 11 Jednym z najważniejszych eksponatów, stanowiących pod­ stawę ekspozycji murzynowskiego Muzeum, jest znacznych rozmiarów obraz przedstawiający Jezusa w scenie udzielania ratunku świętemu Piotrowi na Jeziorze Genezaret. A więc obraz dotyczący tego miejsca w Ewangelii św. Mateusza w przekładzie Murzynowskiego, które nie zostało opatrzone żadnymi uwagami krytycznymi przez pastora Małeckiego. Obraz z Muzeum w Mu­ rzynowie to unikatowy zabytek w kulturze chłopskiej nie tylko Polski, lecz — można mniemać — również katolickich Niemiec, Włoch, Francji czy Hiszpanii. Pierwsze wrażenie przy oglądzie malowidła rodzi skojarzenia z malarstwem kościelnym XVIII w., a może nawet wcześniejszym. Zbliżywszy się do obrazu, nie trudno od razu spostrzec, że jest namalowany na dykcie. Powstał w 1946 roku. Oto jego historia: W czasie wojny dwie rodziny z Murzynowa (Szymczakowie i Świdniakowie) często gościły, spokrewnionego z nimi przez małżeństwo, „króla szyprów" z Płocka, Stanisława Małkowskiego. Kiedy Niemcy spalili mu barkę, zbierał siły, aby przetrwać, nie w Płocku, lecz w Murzyno­ wie. Koniec jednak wojny witał w Gdańsku. Mimo bowiem szykan ze strony okupanta, nie przestał być wodniakiem. Po wojnie, razem z synem Zbigniewem, również zawołanym wod­ niakiem, i jak ojciec mającym żonę z Murzynowa (z rodu Karasiewiczów) często z naszą wsią łączyli swoje losy, a poprzez tę wieś z nieopodal położonym Rokiciem, parafią z romańskim kościołem, posiadającym przez swe bliskie, bezpośrednie (nie przedzielone zabudową wioskową) sąsiedztwo z Wisłą, miano kościoła flisackiego, czy wodniackiego. Związek kościoła rokickiego z życiem wodniaków uznać niewątpliwie należy za pra­ stary. W czasie wojny kościół Niemcy zamknęli i zabronili jakichkolwiek przy nim praktyk religijnych. Natomiast wielolet­ niego proboszcza ks. Władysława Bromirskiego zabito w osła­ wionym w tych stronach obozie w Działdowie. Małkowscy, ojciec i syn, Stanisław i Zbigniew, z wielkim 14 19 II. 1. Fragment obrazu Jezus chodzący po Jeziorze Genezaret, 1946 r. Muzeum w Murzynowie fS ł l 10 �II. 2. Paul Bril, Jezus chodzący po Jeziorze Genezaret, pocz. XVII w. Kolekcja Porczyńskich zaangażowaniem włączyli się w odbudowę podniszczonego w czasie wojny kościoła. Między innymi zbierali surowiec (mo­ siądz i srebro) na dwa dzwony, które miały otrzymać w zamian za ów akt darowizny imiona dwóch ofiarodawców. * Proboszczem był wówczas ks. Wacław Gałęza. W niedalekim Brudzeniu (siedziba urzędu gminnego) analogiczną opiekę nad tamtejszym kościołem sprawował brat ks. Wacława, ks. Jan Gałęza. Stałym łącznikiem między braćmi księżmi pozostawał ich ojciec, malarz. Zaraz po wojnie poświęcił się on przyozdabianiu zniszczonych kościołów. W kościołach brudzeńskim i duninowskim, dzieło malarza Gałęzy istnieje do dzisiaj, w rokickim — w czasie przywracania mu pierwotnego, zabytkowego wyglądu — zostało usunięte." Malarz Gałęza, ojciec dwóch księży, stał się też autorem interesującego nas obrazu, przechowywanego obecnie w Muzeum w Murzynowie. Do powstania obrazu, według żyjącego do dziś w Płocku Zbigniewa Małkowskiego, syna „króla szyprów", Stanisława, doszło w sposób następujący: Stanisław Małkowski zaangażował się nie tylko w gromadzenie surowca do odlania dzwonów, ale również w namalowanie obrazu bliskiego sercom wodniaków i rybaków do ołtarza, wystawianego trady­ cyjnie przez murzynowiaków w Rokiciu na Boże Ciało. W przeci­ wieństwie do pozostałych parafian (z wiosek Myśliborzyce, Więsławice, Rębielin, Uniejewo i samo Rokicie), zadawalających się jedynie przystrajaniem na Boże Ciało przydrożnego krzyża czy kapliczki (figury), stale znajdującej się we wsi, murzynowiacy montowali — należy użyć tego terminu — ołtarz: podobnego mu nie sposób odnaleźć, korzystając na przykład z wiadomości czerpanych z literatury przedmiotu, archiwum fotograficznego IS PAN, przekazów ustnych itd. Otóż ołtarz ten ustawiano na dwóch rybackich łodziach, specjalnie dowożonych z Murzynowa w po­ bliże kościoła, aby umieścić je przy brzegu (w zależności od roku) wcześniej — Wisły, później — na jednym z trzech, znajdujących się tam do niedawna stawków (kanaików). Sam ołtarz, stół przykryty obrusem, przybrany czterema świecznikami i kwiatami w wazonach, ustawiano na desce łączącej łodzie. Do boków 1 stołu przytwierdzano sieci rybackie, które rozpościerano, jak przy łowieniu ryb, ukośnie, na lewo i prawo. W sieci wkładano deski do krajania, mające zazwyczaj w tych stronach kształt ryby pokaźnej, szerokiej, niczym karp lub leszcz. Dodatkowo jeszcze majono te sieci — zatykając od góry — gałązki zerwane z poblis­ kich krzewów czy drzew. Ponad ołtarzem wyprowadzano, zawią­ zane na masztach łodzi, dwa żagle, dokładnie rozpostarte na rozprzach. W poprzek zaś żagli umieszczano chorągwie (obecnie dwie białoczerwone). Wreszcie po środku, ponad stołem, zawie­ szano obraz. W 1946 roku Stanisław Małkowski sporządził do fundowane­ go przez siebie obrazu podkład z dykty, obramionej profilowaną listwą. Podkład miał kształt wysłużonego w pionie prostokątu u góry zwieńczonego półkolem o podstawie równej połowie szerokości całości powierzchni. Tylko sam kształt tego podkładu (owo półkole u góry) sugeruje związek naszego obrazu z daw­ nym malarstwem religijnym. Jak wiadomo, powierzchnia półkola służyła często przedstawianiu sfery niebiańskiej, a pozostała, ziemskiej. W półkolistej części murzynowskiego obrazu namalo­ wany został początek świetlistej smugi —stopniowo rozszerzają­ cej się — skierowanej na głowę Jezusa. > Gałęza zgodził się namalować Jezusa chodzącego po morzu za... remont posiadanego kajaka. Małkowski kajak wyremon­ tował. I już w 1947 roku murzynowiacy mogli wystawić na Boże Ciało nowy obraz imponujących rozmiarów. Wystawiano go również (ale tylko zawieszając na północnej ścianie kościoła w Rokiciu) w czasie trzech odpustów: w dniach świętych Piotra i Pawła (patronów kościoła), św. Małgorzaty (patronki parafii) oraz Przemienienia Pańskiego. Obraz spełniał swe zadania przez ponad 30 lat. Pod koniec lat siedemdziesiątych — za czasów nieocenionych zasług dla rokickiego kościoła proboszcza ks. Jana Degowskiego — uznano, że obraz powinien zostać za­ stąpiony przez inny, całkiem nowy. Po latach, na moją uwagę, że obraz Gałęzy nie był jeszcze stary i zniszczony, jedna z od- �powiedzi brzmiała: „To tak się mówi, ale on stał na chórze w kościele, a tam, i mysz go nagryzła, i się kurzył..." Kiedy pojawił się nowy obraz, o czym za chwilę, dzieło Gałęzy powędrowało z chóru do przykościelnej, dawnej cmentarnianej kaplicy, w której przechowywano różne rupiecie. I pewnie, przywalony starymi, połamanymi ławkami sczezłby całkiem, gdyby nie drzemiące — chociaż nikłe — pasje muzealnicze piszącego te słowa. Zamówienie wykonania kolejnego obrazu trafiło do nieżyjące­ go od 1987 roku Alojzego Piekarskiego, emerytowanego hutnika szkła, zawołanego wędkarza, osoby o niezwykle bujnym życiory­ sie (wychowywał się na Mołdawance w Odessie) i żywiołowym temperamencie. Nikt z mieszkańców wsi, ani też sam proboszcz, nie brali przez chwilę pod uwagę faktu, że Piekarski był — jak stwierdzał z rozmysłem, bezdyskusyjnie — wyłącznie pejzażystą. Stanowczo też się wypierał, jakoby rozpoczynał od malowania makatek, między innymi z Aniołem Stróżem, prowadzącym dwoje dzieci ptzez kładkę nad rwącym potokiem. Kiedy otrzymał zamó­ wienie na obraz do ołtarza, należał już do grupy jeleniogórskich amatorów, malarzy naiwnych. Do Murzynowa trafiał na wakacje, i nad Wisłą, a potem Jeziorem Włocławskim, zdobywał na­ tchnienie do realizowania się według ustalonych , powtarzają­ cych się schematów malarza „pięknych widoków". Unikał jak ognia portretowania, scen rodzajowych, szczególnie religijnych. Może dlatego, że nie zapomniał swoich pierwszych kroków zarobkowych w sztuce malowania, kiedy poświęcać się musiał przedstawianiu owego Anioła Stróża i słodkiej pary dzieci. Dał się jednak nakłonić do przyjęcia zamówienia-zlecenia za osławione pół litra, jak mawiał, za bańkę. Ogląd dzieła Gałęzy w Rokiciu, którego wcześniej nie próbował wcale poznać (nie chodził do kościoła), przekonał go, że „apostołów wyglądających jak małpy, należy przedstawić kształtniejszymi" (słowa wdowy po malarzu). Co też uczynił, szybko, sprawnie, nim trafiły doń obiecywane przez kościelnego, ś.p. Franciszka Torbickiego, jajka, niezbędne do zagruntowania już nie dykty, lecz płyty pilśniowej twardej. Obraz Piekarskiego, w żywych kolorach, z wyrazistą figuracją, starannym ukazaniem twarzy nawet drugoplanowych postaci, przyjęty został z wielkim uznaniem i do dzisiaj raz do roku pełni swoje kuItowo-obrzędowe zadanie. Ołtarza już nie ustawia się na łodziach przy jakimś stawku, lecz przy pobliskim w stosunku do kościoła, solidnym słupie cementowym, podtrzymującym prze­ wody elektryczne. Spoza tego słupa (w kształcie odwróconego V) rozpościera się widok na rozległą toń Jeziora Włocławskiego — martwy zalew — dawną Wisłę. Ale nadal murzynowiacy, mimo że przestali być wodnikami i rybkami (między innymi z powodu przekształcenia rzeki w jezioro) przystrajają ołtarz na Boże Ciało dwoma żaglami, a także sieciami, w których znajdują się sym­ boliczne przedstawienia ryb. 18 Jezus chodzący po Jeziorze Genezaret jest tematem w ikono­ grafii religijnej Polski nader rzadkim. Obrazy z Murzynowa I i II (Gałęzy i Piekarskiego) stanowią — jak mi się wydaje — tego tematu najbardziej kwintensencjonalne ujęcie, przy tym — co nie jest bez znaczenia — ukazane w formacie znacznym ( 160x240 cm i 140^210 cm), ułatwiającym percepcję osobie nawet mało zaznajomionej z opisywanymi przez trzy Ewangelie cudami Jezusowymi. Korzystając z Archiwum IS PAN, stanowiącego między innymi zbiór dosyć uszczegółowionych danych, po­ chodzących z systematycznej inwentaryzacji obiektów opraco­ wanych w „Katalogach Zabytków Sztuki w Polsce", odnalazłem zaledwie dwa obrazy, w których występują aspekty zdarzenia o jakim mówimy: w bydgoskiem w Koronowie (kościół pocysterski) aspekt samego uciszenia burzy i wiatrów i w Krośnie w kościele parafialnym na obrazie z XVII w., zatytułowanym Cudowne rozmnożenie ryb, aspekt małowierności św. Piotra, tonącego w odmętach przed Jezusem, stojącym na brzegu (nie na wodzie). Za plecami św. Piotra ukazana została łódź pod zrefowanym żaglem, miotana falami, z sześcioma postaciami 49 12 w środku. Scena ta zajmuje tylko górną część, dokładnie do połowy powierzchni 100*200 cm płótna, wydłużonego w pio­ nie. Natomiast w dolnej partii obrazu, na pierwszym planie, siedzący Jezus w otoczeniu ośmiu postaci błogosławi gestem pankratora małą rybę, leżącą na stole. To są oficjalne świadectwa, udokumentowane w druku. Można mniemać, że jest ich w kraju więcej — nie na tyle jednak, aby należało zmienić wypowiedziany wcześniej sąd o sporadyczności występowania interesującego nas tematu (słabego spopularyzowania go przez malarstwo). Na koniec tych rozważań o naszej zasobności w sakralia związane tematycznie z cudem Jezusowym nad Jeziorem Gene­ zaret pragnę powiedzieć, że w znanych mi krajowych ekspozyc­ jach (Muzea Narodowe w Warszawie, Krakowie, Poznaniu, Diecezjalne w Płocku i Tarnowie), w ekspozycjach malarstwa zachodnioeuropejskiego, bo i w nim należy poszukiwać obecno­ ści analizowanego tu wątku, nie spotkałem się z dziełem, które bezpośrednio czy tylko pośrednio zaspokoiły oczekiwania bada­ cza. Dlatego z prawdziwą radością oglądałem w kolekcji Janiny i Karola-Zbigniewa Porczyńskich dwa obrazy: malowany w po­ ziomie, pochodzący z galerii pałacowej, Holendra Paula Brila, Rzym 1626 (73,5 x 101 cm); oraz malowany w pionie, półkoliście zakończony, pochodzący z wystroju kościelnego, Włocha, Giovanniniego Battisty Pittoniego Młodszego, Wenecja 1767 (74,2x99,6 cm). Oba powstały u schyłku życia artystów. Tytuło­ wane są: Jezus chodzący po Jeziorze Genezaret. Pierwszy ukazuje zdarzenie w rozległym pejzażu, rozluźniając dziejącą się akcję, natomiast drugi przybliża ją i dramatyzuje. Pittoni zrezyg­ nował z realiów pejzażowych, a także takich detalii jak klepki w łodzi, maszt, zrefowany żagiel itd. Łódź w jego obrazie wypełnia dziesięć postaci — nie zastygłych w akcie podziwu, zdumienia — lecz miotanych namiętnościami walki z żywiołem i jakby mimochodem postrzegających św. Piotra wyciągającego ramiona do Jezusa, który mówi „czemu zwątpiłeś małej wiary". We wcześniejszym obrazie Brila, św. Piotr ukazany jest w znacz­ nym oddaleniu od Jezusa w pozycji unoszenia się nad wodą (jest to moment, kiedy „Piotr wyszedł z łodzi" — na zawołanie Jezusa — 'Przyjdź!' — „i kroczył po wodzie"). W obrazie włoskim, późniejszym, św. Piotr ukazany jest blisko Jezusa, który „podaje mu rękę" w dalszym momencie zdarzenia, kiedy „na widok silnego wiatu uląkł się i gdy zaczął tonąć, krzyknął: 'Panie ratuj mnie'!" Zwracam uwagę na te szczegóły albowiem obraz krośnieński ma swe powinowactwo z wzorcem występującym w dziele Brila (nawet łodzie z podwiniętymi żaglami i charak­ terystycznymi masztami są bardzo podobne; ponadto w jednym i drugim obrazie Jezus ma rozchylone ramiona w geście przywo­ ływania—witania). Natomiast obydwa obrazy murzynowskie, to wyeksponowanie — jak w dziele Pittoniego — ostatniej fazy zdarzenia, najbardziej dramatycznej, w której Jezus zbliża się do św. Piotra. U Pittoniego prawą ręką podtrzymuje dłoń św. Piotra. W obrazie Gałęzy św. Piotr chwyta się rękami Jezusa, a on obejmuje go prawym ramieniem. Piekarski wymyślił całkiem własne rozwiązanie. Jezus i św. Piotr trzymają się oburącz, dwiema dłońmi, mocno zaciśniętymi i wyciągniętymi przed siebie. W obrazach Brila, Pittoniego oraz krośnieńskim Jezus stoi na powierzchni wody (w dwóch pierwszych) i brzegu (w ostatnim), boso lub w sandałach (u Pittoniego). Na obrazie Gałęzy widzimy Jezusa boso stąpającego po powierzchni wody, a na obrazie Piekarskiego, śmiało kroczącego na boska, również nie zanurzając w wodzie nóg. Zachowanie Jezusa kontrastuje z zanurzonym po kolana w wodzie św. Piotrem. Alojzy Piekarski, który umarł mając 74 lata, pragnął żyć jak najdłużej, aby dożyć —jak zwykł mawiać — tej chwili, kiedy ten świat „będzie się rozpierniczał". Mimo więc swoistego kata­ strofizmu, a nieraz wręcz nihilizmu, przedłużył w Murzynowie pamięć o wydarzeniu wzniosłym, optymistycznym, mającym nie tylko wymiar konfesyjny, lecz również uniwersalny, dotyczący ufności, wiary, trwałości i nienaruszalności wewnętrznych sta­ nów ducha, przyjętych zobowiązań, żywionych przekonań. Obrazy Brila i Pittoniego są dziełami mistrzów, przy których obrazy: krośnieński, koronowski i obydwa murzynowskie — ja20 �II. 3. Górna część obrazu Cudowny polów ryb, pot. XVII w. Krosno, kościół parafialny wią się jako poczynania skromne, sprymitywizowane. Ksawery Piwocki przypadki im podobne charakteryzował jako nierozłącznez nurtem rodzimym w rozwoju sztuki w Polsce. Nurt ten w swej malarskiej, szczególnie religijnej, postaci wyróżnia się często ekspresją dosyć sugestywną, lecz naiwną, nieraz intensywnym klimatem, tchnącym wzruszającym prowincjonalizmem. Ale po­ nad tymi formalnymi cechami badacz dostrzega rzecz najistot­ niejszą, żywotność potrzeb powołujących, a nawet wymuszają­ cych w naszych czasach u artystów, bynajmniej nie spowitych mistycyzmem katolickim, służenie mu z całym dobrodziejstwem swego artystycznego inwentarza. Malarstwo kościelne — współ­ czesnych, głośnych malarzy — Przemysława Brykalskiego i J e ­ rzego Nowosielskiego oraz twórczość Stanisława Fijałkowskiego — wydaje się — w pełni potwierdza tę sugestię. Po tych przydługich i nu rżących szczegółami opisach, możemy obecnie przejść do postawienia pytania o znaczeniu zasad­ niczym, ważnym dla rozumienia istotnych dla etnologii kategorii: czasu, przemijania, pamięci, trwania, z jednej strony, i z drugiej, rozumienia (wykorzystywania w pracach etnologicznych) faktu historycznego, procesu przemian i ostatecznie świadomości historycznej a świadomości mitycznej. Pytanie tak by brzmiało: Czy wyjątkowy (niepowtarzalny) charakter praktyki kultowoobrzędowej na Boże Ciało w Rokiciu, zgotowywanej przez murzynowiaków co roku, praktyki, w której ważnym elementem jest możliwość przemyśleń, tudzież doświadczenia krzepiących emocji przed obrazem ukazującym Jezusa chodzącego po Jezio­ rze Genezaret, to zjawisko całkiem późnej proweniencji (związa­ ne z najnowszą historią), mające incydentalny charakter, jak ów akt wykonania bezpośrednio po wojnie przez malarza Gałęzę imponującego malowidła? Czy też nie! Czy przypadkiem, a raczej dosyć niezwykłą, chociaż naturalną koleją rzeczy, nie nastąpiło w 2 połowie XVI wieku, względnie później, po śmierci Stanisława Murzynows­ kiego, autora pierwszego w kraju przekładu na język polski Pisma świętego, sprowokowanie swego otoczenia przez bolejącą rodzi­ nę, może nawet rozpaczającą, ale też w najlepszym tego słowa znaczeniu, dumną z dokonań swego reprezentanta. Czy nie było to nakłonienie przez osoby z murzynowskiego dworu swych poddanych, lecz też współparafian, do innego rodzaju kultu Jezusowego, aniżeli ten, którego pospolicie doświadczamy do dziś zarówno na wsi, jak i w mieście? Nakłonienie do aktu pogłębionych rozmyślań, poważnego zastanawiania się, wręcz kontemplacji i medytacji? Styl, sposób potraktowania tematu w obrazie wykonanym w 1946 roku przez Gałęzę, wskazuje że artysta mógł korzystać z wzoru (innego obrazu) z XIX czy XVIII w., znajdującego się w inwentarzu rokickiego kościoła, nawet z obrazu, z którego korzystali kiedyś murzynowiacy przy wystawianiu swego orygi­ nalnego ołtarza na Boże Ciało. Swoista nonszalancja tej społe­ czności w podmienianiu obrazu obrazem, jeśli pierwszy uznany został za nie spełniający już dostatecznie dekoracyjnej i reprezen­ tacyjnej roli, czyli podmienianie obrazu cenniejszego nie tak cennym, lecz schlebiającym wyobrażeniom i gustom, nakazuje dopuścić, że praktyka do jakiej się odwoływano między 1946 rokiem a końcem lat siedemdziesiątych należała do zwyczaju, że posiadała tradycję. W przeszłości okresy między jedną a drugą 21 13 �II. 4. Giovannini Battista Pitoni Młodszy, Jezus chodzący po jeziorze Genezaret, ok. 1767 r. Kolekcja Porczyńskich podmianą mogły być znacznie dłuższe, wszelako nawiązywały do konkretnego, inicjacyjnego faktu historycznego w odległej prze­ szłości; faktu, który można nazwać, sprowokowaniem, nakłonie­ niem, zadysponowaniem. U samych zaś podstaw historycznego zdarzenia mogła zaistnieć —jak to bywało w zwyczaj u — wotyw­ na fundacja obrazu dokonana na samym początku przez Murzynowskich. Przedstawiłem — jak mi się wydaje — dosyć przekonywujący wywód, wsparty o analizę konkretnych faktów historycznych, próbą wyjaśnienia genezy i rozwoju osobliwego zwyczaju religij­ nego, korzystającego z doniosłej formuły ikonicznej, zawartej w obrazie Jezusa chodzącego po morzu. Nie znalazłem jednak potwierdzenia u moich licznych rozmówców faktu istnienia przed 1946 rokiem adoracji w ołtarzu ustawianym przez murzynowiaków na Boże Ciało obrazu, który przypominałby dzieło malarza Gałęzy. Wypowiedzi jakie otrzymywałem były mniej więcej takie: 22 — Wystawialiśmy obraz j a k i k o l w i e k (moje podkreślenie J O ) , jaki kto dał. — A jakie dawali? — Nie pamiętam. To stwierdzenie „nie pamiętam" (chociaż dotyczy czasu nie­ zbyt odległego, okresu międzywojennego) powtarzane uparcie i z silnym przekonaniem, nigdy nie stwarzało w rozmowie — przy próbie rekonstruowania zwyczaju — rozstrzygnięć alternatyw­ nych, czyli dopuszczających wcześniejszą niż 1946 rok obecność w analizowanym kulcie nie jakiejś formuły ikonicznej ogólnej, lecz ścisłej, z konkretnym cudem Jezusowym związanej, a nawią­ 14 zującej do etosu Kiełbików i Uklejek — mian (przezwisk-przydomków) posiadanych przez murzynowiaków z tytułu ich dawnych zajęć rybackich i wodniackich. I tu wstępujemy w nurt interp­ retacji niezależnej zupełnie od historii, w nurt kształtowania się świadomości mitycznej; rodzenia się mitu na naszych oczach, lekcważącego (nie dopuszczającego do obecności w świadomo­ ści) nawet faktów łatwo sprawdzalnych z teraźniejszościl Proces ten (mitotwórczy) u niektórych reprezentantów badanej grupy Kiełbików i Uklejek, wykluczy nawet istnienie w kulcie na Boże Ciało jakiegoś ważnego obrazu przed tym, który namalował Alojzy Piekarski pod koniec lat siedemdziesiątych! Mniemanie o swym wybraństwie (nie znajduję lepszego słowa na określenie wysokiego stopnia świadomości o posiadaniu przez daną społe­ czność cech wyróżniających się w stosunku do cech swoich sąsiadów), wzmacniają opinie mieszkańców Duninowa, Siecienia, Uniejewa oraz Rokicia. Oto wypowiedź Stanisława Gerwatowskiego z Uniejewa, ur. w 1910 г., brata zmarłego przed laty, cieszącego się wielkim uznaniem księdza, proboszcza w Gos­ tyninie: „Murzynowiacy są inteligentni, dobrzy i uczciwi. Mieli zawsze synów dobrych, grzecznych i inteligentnych... Może tylko Fabi­ szewski (Konstanty, osoba o niepospolitych talentach, pomys­ łach i wyobraźni, wodniak zawołany o niebywale pogodnym usposobieniu — przyp. JO) miał takie swoje kawałki, lubił pomarudzić, pokiepkować (niezłośliwie pożartować — przyp. JO)". Opinia ta i liczne jej podobne, koresponduje z wyjaśnianiem �sobie — w kategoriach mitu — fenomenu murzynowskiego ołtarza na Boże Ciało. Opinie te dopełnia i zarazem wyostrza w istotnym kierunku sąd jednego z murzynowiaków — co jest ważne — z pokolenia młodych. Mówi Mirosław Szatkowski: — Murzynowiacy (w przeciwieństwie do współparafian, uniejewiaków, myśliborzaków, więsławiaków, rębieliniaków, nie mówiąc już o Dworusach-Orzykach, siecieniakach — przyp. JO) UMIEJĄ SIĘ ZORGANIZOWAĆ. A zatem posłuchajmy co — umiejący się zorganizować, in­ teligentni, dobrzy i uczciwi — mówią o swoim obrazie. Zdzisław Caban, ur. w 1948 г., cieśla, stolarz, rolnik. Z tytułu stanu wciąż wolnego, bezpośredniego usposobienia, świadczenia usług (na samą wieś i okolicę), szczery gaduła, uznany być może za pośrednika, czy łącznika wśród swych ziomków w tworzeniu przez nich mitu. Ponadto, właśnie Zdzisław Caban, który dziedzi­ czył po ojcu umiejętności rzemieślnicze i warsztat stolarski, sporządził podkład i ramę II obrazu, namalowanego przez Piekar­ skiego. Półkole na górze ramy przekształcił w łatwiejszy do wykonania... trójkąt. Muzeum w Murzynowie odwiedzał setki razy. Wielokrotnie przyjmowany był w nim przy stole, za którym w odległości ok. 1,5 m wisi na ścianie obraz I, namalowany przez Gałęzę: — J a w Muzeum obrazu z Panem Jezusem nie widziałem (stanowczo, bezdyskusyjnie). — Wisi za stołem, przy którym nie raz siedziałeś. — Możliwie, że tam wisi, ale nie widziałem. Ostatnie zdanie wypowiedział nasz rozmówca z pokornym — dosyć mu charak­ terystycznym zawstydzeniem. Matka Zdzisława, Klementyna, ur. w 1926 г.: — Co jest na obrazie? — Apostołowie. — A pan Jezus? — Pan Jezus jest z nimi. — Gdzie? — W łódce (niepewnie). — I co oni tam robią? — Jak to? Przecież łowią ryby. Przyznasz szanowny Czytelniku, że to dosyć zaskakujące wypowiedzi. Nie ulega kwestii, że słabo przylegają do wywołane­ go na wstępie opisu unikatowej i zarazem doniosłej postaci adorowanego przez murzynowiaków na Boże Ciało ołtarza. Czy wypowiedzi te mogą być uściśleniem pierwszej cechy, jaką społeczność Murzynowa posiada w opinii sąsiadów? A może, przytoczone wypowiedzi uznać należałoby za odosobnione? Jan Wudarczyk, ur. w 1922 г., wieloletni robotnik stoczni płockiej, rolnik, gospodarz najwyższego stopnia zapobiegliwości i dbałości. Jedyny już we wsi, celebrujący systematycznie od­ ławianie, zbieranie i suszenie spławów na opał: — Na tym obrazie, co go Piekarski namalował, to jest Pan Jezus w łodzi. — Co tam robi? — Stoi i łapie ryby sieciąl Krystyna Wudarczyk, ur. w 1926 г., żona Jana, matka trzech wspaniałych córek i jednego syna. Kobieta wielkiej zacności i dobroci, niebywale pracowita: — Przed wojną to murzynowiacy ten obraz nad samą Wisłą na dwóch łodziach wystawiali. Do obrazu samego się nie pod­ chodziło, bo był na wodzie. — Na obrazie był przedstawiony Pan Jezus? — Tak. Pan Jezus stał w łodzi i zarzucali te sieci. — Z kim? — Z apostołami. Bo to jest obraz rybacki, a Pan Jezus i wszyscy apostołowie byli rybakami. Państwo Wudarczykowie są najbliższymi (przez drogę) sąsia­ dami Muzeum. Pani Krystyna w 1989 r. dwukrotnie odwiedziła Muzeum po odświeżeniu wnętrza i zmianie ekspozycji na zatytu­ łowaną: Muzeum Jednego Obrazu. Mogła więc przyjrzeć się z bliska i dokładnie, co on przedstawia. Franciszek Ziemiński, ur. w 1922 г., wieloletni sołtys, niezbyt dbały gospodarz, również sąsiad Muzeum. Zawołany i jedyny zarazem wędkarz we wsi. Odkąd trudno cokolwiek złowić na wędkę, przerzucił się na łowienie ryb siecią. Z tego powodu, codziennie od 3 lat, przychodzi w bezpośrednie sąsiedztwo Muzeum, przy którym cumuje swą łódź. Przyznał z nieskrywaną szczerością, że wzniosłego szyldu, przybitego do szczytowej ściany (którą musi omijać) budynku muzealnego, nie czytał: — Na obrazie jest św. Piotr na morzu. — Co — panie sołtysie — robi? — Siedzi w łódce, może ma sieci... Nie pamiętam. — Z kim jest św. Piotr? — Sam jest w łódce. Jadwiga Ziemińska, ur. w 1930 г., żona sołtysa, prawdziwej zacności kobieta, matka dwóch dzielnych córek i syna, lidera zespołu muzycznego. Sama niegdyś często grająca na skrzyp­ cach. Wielkiej pogody ducha. Jedyna oratorka w majowych śpiewach przed zrekonstruowaną przy Muzeum kapliczką: — Na obrazie Piekarski namalował św. Piotra. — Kogo jeszcze? — Jeszcze może jakiegoś apostoła. Ale św. Piotra na pewno. — I co on robi? — Łowi ryby. Szwagierka pani Jadwigi, Eugenia Karasiewicz, starsza o dwa lata, mieszkająca na drugim końcu wsi, ma odmienną wizję obrazu: — Na obrazie jest łódka na morzu. W łódce siedzi Pan Jezus. — Jest sam? — Siedzi z kimś jeszcze, może ze św. Piotrem. — Czy coś robią? — Nie, nici Siąsiadka Karasiewiczów, Józefa Torbicka, ur. w 1920 г., wdowa po kościelnym ś.p. Franciszku (Biskupie): — Piekarski od męża nie chciał niczego. Bo to do kościoła obraz. — Co jest przedstawione na tym obrazie? — Pan Jezus i św. Piotr. Siedzą sobie w łodzi. — I co czynią? — No, jak to co? Ryby przecież łapią. Zatem często nie ma zgodności między bratem i siostrą, to znów mężem i żoną, sąsiadami, kto jest w łodzi i co w niej robi. Przeważa jednak zdecydowanie pogląd, że łowią ryby, św. Piotr, apostołowie, nie wyłączając samego Jezusa. Czynią to siedząc, w pozycji wygodnej, chciałoby się rzec, relaksowej („siedzą sobie"). Ale interesująca nas redukacja zawiłości tematycznych występujących w obrazie, może zostać rozszerzona na apos­ tołów, a nawet na św. Piotra. I wówczas relacjonująca treść obrazu osoba, mówi tylko o jednej postaci. Felicja Szymczakowa, najstarsza murzynowianka, ur. w 1908 r. Od 1928 г., kiedy przybyła z Siecienia i wyszła za mąż za Józefa, należy do stałych opiekunek ołtarza. Osoba niezwykłej żywotno­ ści i jasności umysłu, jak też pogody ducha. Nie dostrzega ona różnicy — mimo osobistego zaangażowania przy ustawianiu murzynowskiego ołtarza na Boże Ciało — między nim, a przy­ strajanymi figurami przydrożnymi przez rokiciaków i uniejewia­ ków. Dobiero przy pomocy uczestniczęcego w rozmowie wnuka Mirosława Szatkowskiego (krzyczącego w jakimś momencie na babcię, „czy babcia nie rozumie"?) udaje się jej uzmysłowić różnicę między gorliwością jednych i drugich parafian: — Na tym obrazie św. Piotr idzie po wodzie (pierwsza taka wypowiedź!), a Pan Jezus — mnie się zdaje — stoi w łodzi... — Czy to przypomina pani jakąś scenę z Pisma świętego? — Nie, aleja codziennie czytam święte Pismo. Muszę codzien­ nie, nawet dwa razy dziennie chociażby kawałek przeczytać. — No, no, no. (Wyrażam jak potrafię swój szczery podziw). — Pan mi nie wierzy? (I na dowód przynosi Nowy Testament wydany w Płocku w latach sześćdziesiątych. Stwierdza, że ma nawet dwa Pisma święte). Posłuchajmy obecnie rozmowy, w której po raz pierwszy pojawi się stwierdzenie, że „Pan Jezus chodzi po wodzie". Zofia Gurdzińska, ur. w 1918 г., wielkiej kultury osobistej, o bogatym życiu wewnętrznym objętym pogłębioną refleksją. Matka dwóch liczących się we wsi gospodarzy. Wdowa po Henryku, gos­ podarzu i szkutniku, osobie o najwyższym w grupie stopniu świadomości jej dziejów. Oraz wnuczka Martyna, ur. w 1980 г., dziewczynka o dużej łatwości nawiązywania kontaktów. Roz­ mowa odbyła się w środku dnia w lecie po oderwaniu obydwu osób od oglądania w telewizji Wichrów czasu: 15 �— W tym roku nie byłam na Boże Ciało w Rokiciu i obrazu nie oglądałem. — To zapraszam do Muzeum. — To pan go ma? — Tak, ten co się zniszczył. (...) Długie, wymowne milczenie bez wyrażenia chęci od­ wiedzenia Muzeum. Po czym mówi o samym obrazie. — J a nie wiem co on przedstawia. Chyba apostołów. Chyba płyną w łodzi. Nie przyglądam się temu (dosyć butnie). — Czy z apostołami jest Pan Jezus? — Chyba tak. — A św. Piotr? — Na pewno! Chyba są w łodzi. — Wcale nie! (włącza się Martyna). Pan Jezus chodzi po wodzie. — Dlaczego, co to oznacza? — A bo ja wiem (z właściwą sobie pewnością siebie). Córka Konstantego Fabiszewskiego, owego lubiącego pomarudzić, klepkującego murzynowiaka, ur. w 1921 г., Halina Ru­ dzińska, matka dwóch synów (jeden jest wziętym gospodarzem) i córki, inżyniera budownictwa, należy do dwóch osób, które w całej społeczności murzynowskiej, mają prawie zgodną z rzeczy­ wistą wizję obrazu Jezusa chodzącego po morzu. Wyjaśnia tę pełniejszą swą wiedzę o obrazie zasługami ojca, wodniaka. Miał on w zwyczaju zabierać ją ze sobą na barkę — kiedy była dzieckiem — płynąc do Warszawy. Prowadził ją tam do kin i teatru: Tam (na obrazie) jest cud ukazany. Pan Jezus uciszył burzę na morzu. — Na obrazie namalowany jest tylko Pan Jezus? — Nie. Także apostołowie, ale nie pamiętam ilu. Św. Piotr jest na pewno, bo on się bał i dlatego Pan Jezus uciszył burzę. — Jak to wygląda? — Pan Jezus jest w wodzie, ucisza burzę i uspakaja Św. Piotra. — Jak? — Jak? Nie pamiętam... Może go do siebie przygarnia... Nie pamiętam. — A apostołowie? — Oni są w łódce. — Łowią ryby? — Nie, bo była przecież burza. Nasza wyjątkowa rozmówczyni ma Pismo święte i —jak mówi — czasami je czyta. Drugą osobą wyróżniającą się w przed­ stawianiu treści obrazu jest Janina Świdniakowa, ur. w 1920 r. Wdowa po sławnym studniarzu (budował pierwsze we wsi studnie). Niezwykle skromna, żyjąca samotnie. U Świdniaków zatrzymywał się —jak pamiętamy — Stanisław Małkowski, „król szyprów". I może ten fakt miał swoje znaczenie w uzyskaniu przez panią Świdniakowa pełniejszej wiedzy o obrazie. Mówi bez specjalnych indagnacji, z jakimi mógł Czytelnik zetknąć się wcześniej, mówi naturalnie, pełnymi zdaniami, przekazując taką informację: Obraz dawny i Piekarskiego ukazują uciszenie burzy przez Pana Jezusa. Pan Jezus stoi na wodzie. Są też na obrazie namalowani rybacy, apostołowie, św. Piotr, jak w Ewangelii, której nie pamiętam. Ale wiem, że św. Piotr wołał do Pana Jezusa — ratuj I Wszechogarniający racjonalizm przekonań. Wbrew pozorom, świadomość dwóch ostatnich rozmówczyń jest również przypo­ rządkowana dosyć surowemu myśleniu racjonalnemu, racjonali­ zmowi wyznawanemu i głoszonemu przez inne we wsi osoby, ogół murzynowiaków. Myślenie abstrakcyjne — przy którym mógłby być postrzegany element moralizatorski i ostatecznie mistyczny — zawarty w Chodzeniu Jezusa po morzu — nie występuje w żadnym z uzyskanych sądów. Cudowność chodze­ nia po powierzchni wody przez Jezusa dostrzeżona zostaje wyłącznie przez dzieci. Nikt z rozmówców nie wspomina — co jest niezwykle charakterystyczne — o słowach Jezusa o małowierności. Jeśli przywołane zostaje słowo z Ewangelii, to tylko owo „ratuj", łatwo urealniające się we własnych doświadczeniach. Słuchając wypowiedzi mówiących, co obraz murzynowski przedstawia, obcujemy z wizjami rozchwianymi, a przy ustalaniu realiów sprzecznymi ze sobą. Sądzę jednak, że wykształca się mit o dosyć jednoznacznym sensie. Kodyfikują go wrażenia i ostate­ cznie zdecydowanie autorytarne poglądy dwóch osób (jednej po siedemdziesiątce, drugiej po czterdziestce), będących ukrytymi autorytetami we wsi. Obydwie są wykpiwane, a nie otaczane 16 — jakby można oczekiwać — stosownym szacunkiem. Stąd — wydaje się — ich sądy mają mocniejsze podstawy zyskania popularności i ostatecznie uznania. Adam Małkowski, ur. w 1916 r. (przydomki Adalcio i Gramo­ fon), zatwardziały wyznawca gospodarzenia wedle przez siebie sprawdzonych zasad (z reguły bardzo tradycyjnych). Niezwykle surowych wymagań wobec siebie i innych. Regularnie prak­ tykujący, gorliwy katolik: TO J E S T OBRAZ WYŁĄCZNIE RYBACKI I NA NIM NIE MA ŻADNEGO ŚWIĘTEGO! I oto ostatni z naszych rozmówców-opiniotwórców, a można by również ten tytuł uzupełnić o słowo — m i t o t w ó r c a . Bohdan Wojciech Iwański, ur. 1942 r. (W lokalnej balladzie: „syn Roztropnego, uczył g... rosyjskiego"). Aktywny działacz PRON. Redaktor naczelny powstałego w ramach reformy prasy „Nowe­ go Tygodnika Płockiego". Autor scenariuszy filmowych, w tym znakomitego filmu krótkiego o wyobrażeniach dzieci na temat życia pozaziemskiego (prod. 1990 r.) Jedyny we wsi z zarostem (broda do pasa). Miłośnik roślin: — Kiedyś widziałem ten obraz, dawno temu. To nie był obraz Piekarskiego. — No i co pan może powiedzieć o przekazie ideowym zawar­ tym w tym obrazie? — W łodzi jest Pan Jezus z apostołami. — Dużo ich jest? — Trzech, albo czterech. — Dobrze, ale jaki kryje się w tym sens? — APOTEOZA PRACYI BO TO J E S T OBRAZ RYBACKI. Widzimy to, co chcemy zobaczyć, a nie to, co istnieje rzeczywi­ ście. Kiedy to piszę — chcąc nie chcąc — przyjmuję emitowany przez któreś z mediów w pokoju przekaz o fresku z Faras, przedstawiającym krzyż. Uczony z Muzeum Narodowego ujmu­ jącym głosem objaśnia ów krzyż. Widzi drzewo życia w wątlutkich gałązkach u podstawy; nieokreślone zwierzątka а p о к а I i p t y c z n e w lwim, orlim, bawolim i anielskim — wydawałoby się powszechnie wiadomym — symbolizmie czterech ewangelistów; a w sznurach dzwoneczków, zwisających z ramion krzyża, element adoracyjny. Gdyby komentator był etnografem, użyłby jeszcze — w przypadku tych dzwoneczków — terminu apotropeiczne. Badając symbole i mity sami je tworzymy. I ja — niezbyt ufny wobec świata — korzystający nieraz z pocieszeń murzynowiaka, Tomasza Cabana, „bądź ufny", „ufaj" — po­ strzegam jednak w malarskim ujęciu zdarzenia nad Jeziorem Genezaret apoteozę — mającą sens uniwersalistyczny — bynaj­ mniej nie pracy, rybackiej zapobiegliwości, lecz czegoś zupełnie innego, UFNOŚCI, WIARY. I gdyby nie potwierdzające me postrzeganie sądy dwóch, trzech osób oraz wizje kilkorga dzieci, miałbym podstawy mniemać, że tkwię w urojeniu. Tymczasem mogę sądzić z całym przekonaniem, że jedno urojenie spowija mit, tworzący się na mych oczach wokół badanego obrazu. Uczestniczą w nim osoby bez wykształcenia i z wykształceniem, katolicy, jedni gorliwsi inni obojętniejsi. Każdy na swój sposób przyczynia się do powstawania kunsztownej struktury współ­ cześnie (racjonalnie) rozumianego cudu. Posłuchajmy na koniec, jak brzmi w przekładzie Stanisława Murzynowskiego fragment dotyczący cudu na Jeziorze Geneza­ ret z 14 rozdziału Ewangelii św. Mateusza: Oto po nakarmieniu pięciu tysięcy „mężów okrom niewiast i dzieci" pięcioma chleba­ mi i dwoma rybami: „A Jesus natychmiast przymusił ucznie swoie aby wsiedli włódź iiachali przed niem na drugą stronę asz by on odprawił rzesze. A gdy odprawił rzesze wszedł na górę osobno modlić się. A gdy wieczór przyszedł był tam sam jeden, a łódź jusz na śrzód morza była, (dręczona od wałów). Gdzie rei tesz wały bardzo cięszko czynili. Bo był wiatr przeciwny. A Jesus czwartyi straży nocnei szedł do nich (chodząc) idąc po morzu (i) któregoto uirzawszy uczniowie, a on pomorzu idzie wstrwożyli się, rzeknąc iże (mara abo widziało) obłuda iest i od boiaźni krzyknęli. A Jesus hnetże przemówił do nich rzeknąc, bądźcie dobrei nadzieie ia żęm iest nie lekaicie się. A Piotr odpowiadaiąc mu, iest powiedział. Panie, ieśli żeś ty iest, kaszmi przyść do siebie po wodach. Gdzie tesz on rzekł, chodź. A Piotr wy stąpiwszy złodzi, szedł po wodach �chcąc przyść do Jesusa. A gdy baczył gwałtowny wiatr zlękł się i począwszy się pogrążać krzyknął rzeknąc. Panie zachowai mie. A Jesus natychmiast ściągnąwszy rękę zachfycił go i rzekł mu małoufny czemuś (się zmyślą wodził) wątpił. A gdy oni wstąpili włódź, ucichnął wiatr. Ci zaś którzy włodzi byli, przystąpiwszy, dali mu chfałę rzeknąc, prawdziwieśsyn boży iest. I przewióswszy sie przyszli do ziemie Genezareth. Gdzie tesz poznawszy go mężowie mieśca onego, rozesłali po onemu wszystkiem okolicznem kraiu, i (przynieśli abo przyprowadzili) offiarowali mu wszystki którzy się źle mieli, i prosili go żeby się aby tilko dotknęli podołku odzienia iego. A którzy się kolwiek dotknęli a są uzdrowieni" . 23 PRZYPISY 1 Evangelia Święta Pana lesusa Christusa Vedle Matthaeusza Svietego z Greckiego ięzyka na Polski przełożona. W Królewcu Pruskim 1551. Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego, Dział Starodruków, Pałac Potockich, sygn. p. 22, mikrofilmy 6009 i 1098. Por. Stanisław Rospond, Kultura językowa w Polsce XVI w. I. Polemika poprawnościowa J . Małeckiego z J . Seklucjanem, „Język Polski", R. XXI1,1937, s. 45—52.11, tamże, R. XXIV, 1939, ss. 115—121; tenże. Kultura językowa na Pomorzu Mazowieckim wXV/w., „Komunikaty Instytutu Mazurskiego w Olsztynie", R. II, 1948, NR 3 (21); tenże, Studia. Rękopiśmienne poprawki J. Małeckiego na egzemplarzach Katechizmu J. Seklucjana oraz na przekładzie S. Murzynowskiego Ewangelii św. (...) wedle Mateu­ sza św. (w:) Wypowiedzi o języku i stylu w okresie staropolskim (do polowy XVIII w.), t. 2: Słownik, oprać. J . Puzynina, pod red. M. R. Mayenowej, Wrocław 1963; Krystyna Podlaszewska, hasło Małecki (w:), Słownik pracowników książki polskiej, PWN, Warszawa—Łódź 1972, ss. 556—557 Jan Murzynowski, ojciec Stanisława, posiadał dwie niewiel­ kie wioski: Suszyce (sześciu chłopów, trzy zagrody i karczma), dziś północna część Włocławka, przylegająca do Wisły (ulica Suszycka), oraz Ruzowska (v. Rusowska, v. Rudzowska, v. Różowska), dzisiaj zwanego Rudusk, nad rzeką i jeziorem Ruziec, par. ruska (wieś Ruże). Z tytułu tych własności zarówno ojciec, jak i syn korzystali z nazwisk: Suszycki, Ruzowski. Ale o trwałych więzach z Murzynowem może świadczyć to, że pozostali ostate­ cznie przy nazwisku rodowym, Murzynowski, lub — kiedy korzystali z nazwiska Suszycki —zaznaczali, że pochodzą z Murzynowa (Stanisław Murzynowski, pisząc list z Rusowska w 1549 r. do księcia Albrechta w Królewcu, podpisał się „Stanisław Suszycki z Murzynowa, szlachcic polski" i wycisnął pieczęć z herbem Ogończyk, mającą inicjały S. M.! (Por. Stanis­ ław Murzynowski, Historyja żałosna a straszliwa o Franciszku Spierze oraz Ortografija Polska, opracowali Janusz Małłek i Fran­ ciszek Pepłowski, Pojezierze Olsztyn 1974 (wyd. drugie 1986), s. XVIII, XX i 101; Antoni Biliński, Szlachta ziemi dobrzyńskiej za ostatnich Jagiellonów. Studium historyczno-heraldyczne. War­ szawa 1932, s. 115—116 i 178; Adolf Pawiński, Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym, t. I, War­ szawa 1883, s. 285 (Źród/a dziejowe, 1.12—13); Zenon Guidon, Jan Powierski, Podziały administracyjne Kujaw i Ziemi dobrzyńs­ kiej w X///-X/V wieku, Warszawa—Poznań 1974, ryc. 2; Z. Guidon, Mapy ziemi dobrzyńskiej w drugiej polowie XVI wieku. I. Podziały administracyjne, II. Rozmieszczenie własności ziems­ kiej, Toruń 1967, s. 66 W każdej z trzech rodzinnych miejscowości, Stanisław Murzy­ nowski miał okazję poznać społeczność rybacką. W Murzynowie i Suszycach mógł też obserwować żywioł wiatru i burzy na dużej wodzie. Śledząc zaś wątki twórczości Murzynowskiego (najsil­ niej ujawnione w Historji żałosnej a straszliwej) odnosimy wrażenie, że autor należał do głęboko refleksyjnych, wrażliwych osobowości, dla których pojęcie zaufania (rozumianego naj­ szerzej) oraz roli Opatrzności w życiu osoby, stanowiło jedno z najistotniejszych zagadnień etyczno-religijnych. Cud na Jezio­ rze Genezaret dotyczy tych właśnie zagadnień. Cud na Jeziorze Genezaret poprzedza: Uciszenie burzy, który wykorzystuje Jezus do wypowiedzenia słów: „Czemu bojaźliwi jesteście, małej wiary?" (Mat. 8,23—27 oraz Mk 4,35—41 i Łk 8, 22—25). Por. Blaise Cendrars, Gwiezdna wieża Eiffla (Nowy patron lotnictwa), PIW, Warszawa 1971 Sytuację tę (społeczno gospodarczą wsi) uściślają miana, Kiełbiki i Uklejki, nadawane murzynowiakom przez sąsiadów. Aleksander Bruckner, Słownik etymologiczny języka pol­ skiego. Wiedza Powszechna, Warszawa 1970, s. 280 K. Podlaszewska, op. cit., s. 556—557 S. Rospond, Kultura języka..., a także inne prace tego uczonego wymienione w przypisie 1. Reprodukcja pierwszej strony Evangelii... w przekładzie Stanisława Murzynowskiego często jest wykorzystywana w specjalistycznych opracowaniach bibliotekoznawczych. Por. Słownik pracowników książki pol­ skiej, op. cit.; Drukarze dawnej Polski od XV do XVIII wieku, opracowały Alodia Kawecka-Gryczowa oraz Krystyna Korotojowa, tom 4, Pomorze, Wrocław—Warszawa—Kraków, Ossoli­ neum 1962 J . Małłek i F. Pepłowski, op. cit., s. XXXII i następne, dotyczące fonetyki, słowotwórstwa, fleksji, składni, słownictwa 3 3 4 6 6 7 8 9 i frazeologii (s. XLIX) oraz samego tłumaczenia — warsztatu językowego, z jakiego korzystał Murzynowski. Tamże, s. XXVI i XXVIII—XXXI Tamże, s. XXIV. Posiadamy w Polsce tylko 4 egzemplarze Nowego Tes­ tamentu Zupełnego, dwa w Warszawie (w tym jeden niekomplet­ ny). Biblioteka Narodowa, Plac Krasińskich, sygn. XVI Qu 6471 i XVI Qu 218 (bez pierwszych kart), mikrofilm 4067. Pozostałe dwa znajdują się w Krakowie w Bibliotekach Uniwersytetu Jagiellońskiego i Czartoryskich. Dzieło wyprzedzające dokonania Jakuba Wujka o 40 lat! pozostawało do 1906 roku uznawane za pracę Jana Seklucjana, protestanta, groźnego inowiercę itd. Stanowiło zaś rezultat zdumiewającej do dziś aktywności twórczej młodego Stanisława Murzynowskiego. Wiedzę tę zawdzięczymy nieprawdopodobnej dociekliwości, ks. I Warmińskiego, autora księgi: Andrzej Samuel i Jan Seklucjan, Poznań 1906 Robert Musil, Trzy kobiety. Przełożyła Walentyna Kwaśniakowa, Czytelnik 1963, s. 58, 92 Żadne ze znanych mi opracowań europejskiej sztuki ludowej (religijnej) nie ujawnia podobnego kultu. Prace najbardziej kompetentnych w tej dziedzinie autorów, Richarda Andree oraz Rudolfa Krissa, Huberta Krissa-Heinricha (Retenbecka), nie dostarczają danych, pozwalających na weryfikację przedstawio­ nego poglądu. Por. Halina Horodyska-Sadowska, „Kobyli"Kościół w Roki­ ciu. Wędrówki dialektologiczne po Mazowszu, „Notatki Płockie", 1968, nr 5, s. 18—19; Artur K. F. Wołosz, Romański kościół p. w. św. Małgorzaty w Rokiciu, „Notatki Płockie", 1989, nr 1, s. 17—24 Mimo ofiarowania przez Stanisława i Zbigniewa Małkows­ kich ponad 70 kg złomu, mosiądzu i srebra, dzwony otrzymały imiona nie ofiarodawców, lecz patronów kościoła w Rokiciu, świętych Piotra i Pawła, oraz (dzwon drugi) Wacława (imię proboszcza, Gałęzy). Usunięto również elementy barokowego i późniejszego wystroju kościoła, ambonę, liczne feretrony oraz dwa boczne ołtarze z XIX-wiecznymi obrazami na płótnie św. Małgorzaty (obraz w ołtarzu północnym) i Przemienienia Pańskiego (obraz w ołtarzu południowym). Pozostał — jako zasłona — w ołtarzu głównym (wschodnim) obraz, przedstawiający Matkę Boską z Dzieciątkiem, trzymającym różaniec. Eksponowany jest od ok. 10 lat — w jedynym ołtarzu, głównym — obraz-kopia. Matki Boskiej Częstochowskiej! Wypowiedź Józefy Torbickiej, wdowy po kościelnym, ś.p. Kazimierzu. Por. „Katalog Zabytków Sztuki w Polsce", t. XIII, z. 7, Pow. krośnieński, Krosno, Dukla i okolice, opracowanie Ewa Snieżyńska-Stolotowa i Franciszek Stolot, Warszawa 1977, s. 76, il. 231; tamże, t. XI, z. 3. Dawne województwo bydgoskie, Bydgoszcz i okolice, opracowali Tadeusz Chrzanowski i Marian Kornecki, Warszawa 1977, s. 52, il. 127 Mat 14, 30—31 według Pisma Świętego Starego i Nowego Testamentu, Pallottinum Poznań—Warszawa 1980 Przypuszczenie to wspierają, znajdujące się na strychu plebanii w Rokiciu liczne obrazy, które usunięto wkrótce po wojnie z wystroju kościoła. Najbliższe stylistycznie obrazowi Gałęzy jest Przemienienie Pańskie, obraz pochodzący z dawnego, południowego ołtarza rokickiego kościoła. Ostatnią osobą, pamiętającą istnienie w Murzynowie dwor­ ku Murzynowskich (skromnego, dwuizbowego z sienią, par­ terowego, budynku drewnianego) i tym samym, prastarego rodu szlachty polskiej, był niedawno zmarły Henryk Gurdziński (ur. 1905 г.). Swą wiedzę o lokalizacji dworku, a nawet głębokiej, cembrowanej studni, a także owczarni dworskiej (dziś Mazowie­ ckie Obserwatorium Geograficzne WGiSR UW oraz piekarnia Zenona Żuka) zawdzięczał babce, chłopce pańszczyźnianej. Według danych, pochodzących z Akt Osobowych, Archiwum Rokickiego (obecnie Diecezjalnego w Płocku) — Księga urodzin, zaślubin i zgonów, 1758—1783, Murzynowscy opuścili wieś, kiedy przeszła ona na własność dworu w Siecieniu. Od tego momentu postępował nieubłaganie proces zapominania we wsi o dworze, o swych „panach", potomkach rycerzy, Piotrze i Pawle, Ogonach. Evangelia..., capitulum XIII, karta LXVIII, verso i LXIX recto. W nawiasach umieściłem uściślenia, znajdujące się na mar­ ginesach tych kart. 10 11 13 13 14 15 16 17 18 19 2 0 31 2 2 3 3 Fot.: Autor - il. 1, Witalis Wolny - il. 2-4 17 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b7e1069eed408bbb0d404cde1e8ce131.pdf abf8f368e4a5668b41729bc500857593 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:703 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:647 Title A name given to the resource Cyganie meksykańscy i obraz zmian zachodzących w życiu Cyganów w Ameryce / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2, s.135-156 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X I V z. 2 LECH MRÓZ CYGANIE MEKSYKAŃSCY I OBRAZ Z M I A N ZACHODZĄCYCH W ŻYCIU CYGANÓW W AMERYCE Literatura cyganologiczna liczy dziś wiele tytułów, różny jest jednak profil i niejednakowy poziom tych prac. Wiele jest już przestarzałych, niektóre jednak, zwłaszcza oparte na bezpośrednich badaniach, nie stra­ ciły wartości do dzisiaj. Większość całego tego dorobku dotyczy Cyga­ nów europejskich, ubogo dosyć przedstawia się literatura odnosząca się do Cyganów pozaeuropejskich, a ta, która traktuje o Cyganach amery­ kańskich, stanowi jeszcze tylko fragment. Najwięcej ukazało się w Ame­ ryce na temat Cyganów wiadomości prasowych. Czasami przedstawiały one prawdziwy obraz, bardzo często jednak nie odpowiadający rzeczy­ wistości. Wśród tych prac, które przedstawiają większą wartość, jest nieco opracowań lingwistycznych, gorzej natomiast przedstawia się sprawa z materiałami etnograficznymi, tych jest bardzo mało, a i w ist­ niejących za dużo jest amatorstwa, a za mało dokładności, zwłaszcza w odnoszących się do A m e r y k i Płd. Najpełniejsze, najbardziej ciekawe materiały dotyczące współczesnych Cyganów amerykańskich znaleźć można w biuletynie działającego w Wielkiej Brytanii Towarzystwa Cyganologicznego — „Journal of the Gypsy Lore Society". Dodatkową przeszkodę stanowi trudność, a często niemożność zdobycia tych nie­ licznych opracowań, które istnieją. Dlatego też trudno jest dać pełny obraz poruszanych zagadnień. Po opuszczeniu Indii udali się przodkowie Cyganów w kierunku płn.-zach. Przeszli przez Azję Środkową i Mniejszą docierając dalej do A f r y k i Płn. i Europy. Niektóre grupy pozostawały po drodze, lecz spora część, jeżeli nie większość, dotarła do Europy, gdzie zjawili się — je­ szcze nielicznie — już w X I w., większa ich liczba wkroczyła t u na przełomie X I V i X V w. Duża część Cyganów pozostała w Europie na zawsze, wędrując po różnych krajach bądź osiedlając się tutaj, wielu jednak zawędrowało dalej do Ameryki lub Australii. Przybycie pierw­ szych Cyganów do Australii stwierdzono w 1866 r., ale w Ameryce �136 L E C H MRÖZ zjawili się już dużo wcześniej. Pierwsze grupy Cyganów przybyły tutaj jeszcze w początkowym okresie kolonizacji Ameryki, trudno dziś ustalić, kiedy to nastąpiło, być może już w X V I , a na pewno w połowie X V I I w. Nie była to dobrowolna wędrówka, lecz rezultat próby roz­ wiązania drażliwego dosyć problemu europejskiego. Cyganie, którzy od dawna już byli ciężarem dla wielu krajów, stawali się ofiarami represji i różnych poczynań zmierzających do zmuszenia ich, aby przeszli na osiadły tryb życia lub opuścili kraj. Problem ten pozostał zresztą do dziś nie rozwiązany. Jedną z form działania zmierzającą do pozbycia się kłopotu, nieodosobnioną zresztą w tamtych czasach, była deportacja. I takimi właśnie przymusowymi zesłańcami byli pierwsi Cyganie, którzy przybyli na kontynent amerykański. Jako pierwsi — prawdopodobnie — wysłani zostali Cyganie z Anglii, wkrótce potem Francja i Holandia wysiedliły przymusowo pewną partię Cyganów do Ameryki. Zsyłano ich na tereny dzisiejszej Kanady i Stanów Zjednoczonych, a prawdo­ podobnie i na wyspy Morza Karaibskiego. Np. w połowie X V I I w. Crom­ well wydał zarządzenie, aby urządzić na Wyspach Brytyjskich polowa­ nie na kryminalistów, włóczęgów i kobiety lekkiego prowadzenia, a na­ stępnie przesłać ich na Barbados i Jamajkę jako siłę roboczą na plan­ tacjach. Można stwierdzić z dużym prawdopodobieństwem, że wśród ofiar prawie na pewno znajdowali się również Cyganie. W braku kon­ taktu ze współplemieńcami te pierwsze grupy stosunkowo szybko asymilowały się, tak że do dzisiaj pozostały po nich jedynie ślady . Fran­ cuzi zesłali pewną grupę do Luizjany i ci zasymilowali się zupełnie; m. in. w X V I I I w., kiedy po śmierci Ludwika X I V wypłynęła na forum Stanów Generalnych sprawa posiadłości francuskich, wydano ustawy, aby dla przyśpieszenia kolonizacji Luizjany załadować na statki i prze­ wieźć tam włóczęgów, żebraków i wszystkich, na których ciążyły w y ­ roki sądowe. Można natomiast wykryć jeszcze pozostałości tych Cyga­ nów, którzy przesiedleni zostali z Anglii, może dlatego, że byli liczniejsi, a może dlatego, że zesłano ich na tereny wschodniej — bardziej ucywi­ lizowanej już części Ameryki Płn. próbowali przeciwstawić się proce­ sowi asymilacji równoznacznemu z wynarodowieniem i zatraceniem własnej odrębności. Poza tym o ile Francja czy Holandia wysłały raczej nieliczne grupy, o tyle z Anglii w niedługim czasie po pierwszej przy­ bywać zaczęły dalsze partie Cyganów. I mimo iż część ich „rozpłynęła" się wśród przybywających coraz liczniej Europejczyków, niektórym udało się zachować odrębność. Do dzisiaj na terenie Stanów Zjednoczo1 2 1 I. B r o w n , vol. V I I I : 1929 2 Brown, The Gypsies in n r 4, s. 147. op. s. 149H150. cii., America, „Journal of the Gypsy Lore Society", �137 C Y G A N I E MEKSYKAŃSCY nych i Kanady żyją potomkowie tych zesłańców, znani pod nazwą Ro­ manichels. Długi okres przebywania ich w Ameryce, a poprzednio na podobnie odciętych Wyspach Brytyjskich, spowodował, że Cyganie ci różnią się znacznie od przybyłych w falach późniejszych. Mimo ten­ dencji zachowawczych, mimo prób kultywowania tradycji, długi okres przebywania w Anglii, a następnie w Ameryce nie pozostał bez wpływu na ich kulturę. Romanichels zatracili dzisiaj w większości swój język, zagubili szereg zwyczajów, ale nadal istnieją jako grupa dosyć znacznie różniąca się od innych znajdujących się na terenie Ameryki Cyganów. Jako ciekawostkę można dodać, że mimo silnego wpływu kultury euro­ pejskiej i braku kontaktów z innymi grupami cygańskimi, a może właśnie dlatego, w kulturze Cyganów Romanichels zachowały się pewne archaizmy żywe jeszcze u Cyganów XV-wiecznych, ale zatracone zu­ pełnie lub zmienione u większości współczesnych . Na marginesie warto dodać, że nie tylko w X V I czy X V I I w. próbowano pozbyć się Cyganów drogą zesłania ich do kolonii, jeszcze w X I X w. sięgnięto do tego spo­ sobu — w 1802 r. pierwszy konsul Republiki Francuskiej wydał zarzą­ dzenie, aby wszyscy Cyganie zwinęli swoje obozy, po czym pod eskortą mieli być odtransportowani do portów i wysłani do k o l o n i i . Właściwy jednak napływ Cyganów do Ameryki wiąże się z 2 poł. X I X i początkiem X X w. Wpłynęło na to zniesienie w 1856 r. niewol­ nictwa cygańskiego w Rumunii, istniejącego tam od dawna. Należy zaznaczyć, że Rumunia, która znajdowała się na trasie ich wędrówki z Azji ku centralnej i zachodniej Europie, stała się jakby drugą ojczyzną Cyganów, wprawdzie przymusową, ale długi pobyt Cyganów tutaj odbił się silnie na ich kulturze, a i obecnie Rumunia jest krajem posiadającym chyba największą na świecie liczbę Cyganów . Nie wszyscy oczywiście zostali zatrzymani, wielu grupom udało się przemknąć ku dalszym zie­ miom, lecz duża ilość Cyganów została zatrzymana i zamieniona w nie­ wolników. W dokumencie z 1387 r. Mircea Wielki potwierdza wcześ­ niejsze nadanie dla klasztoru w Tismana wsi wraz z łąkami, młynem 3 4 5 3 J . P . C l e b e r t , Les Tzigames, P a r i s 1961, s. 108. E . D . B a r t e l s , G . B r u n , Gipsies in Denmark. C o p e n h a g e n 1943, s. 15; C l e b e r t , op. cit., s. 92. 4 5 A socialbiological study, W e d ł u g r o c z n i k a statystycznego za l a t a 1939-1940 w y d a n e g o w B u k a r e s z c i e w R u m u n i i jest 262 501 C y g a n ó w , j e d n a k ż e — j a k w i a d o m o — w i e l e t y s i ę c y C y g a ­ n ó w e u r o p e j s k i c h w y m o r d o w a l i w o k r e s i e w o j n y N i e m c y , poza t y m c z ę ś ć m o g ł a o p u ś c i ć R u m u n i ę po w o j n i e , t a k ż e obecnie jest i c h m n i e j . J a k podane jest w p u ­ b l i k a c j i : Nasielenije ziem/nowo szara, M o s k w a 1965, w o p a r c i u o r u m u ń s k i e dane z 1963 r., w R u m u n i i jest 120 tys. C y g a n ó w . W e d ł u g n i e k t ó r y c h ź r ó d e ł w i ę c e j C y ­ g a n ó w jest w B u ł g a r i i , bo k o ł o 215 tys. (dane z 1963 r . ) , nie w i a d o m o j e d n a k , czy jest to f a k t y c z n y w y n i k spisu, czy t y l k o bardzo o g ó l n e dane. �138 L E C H MROZ 6 i 14 rodzinami cygańskimi . Duża zwłaszcza grupa Cyganów została zatrzymana i pozbawiona wolności przez hospodara wołoskiego Sigile w 1541 r., z tego samego też roku pochodzi inny dokument — jasno mówiący, że Cyganie byli w Rumunii niewolnikami — wystawiony bojarowi Costina przez wojewodę Petru Raresa; jest to list gończy za Cyganką Greaca, niewolnicą, która zbiegła wraz z synami . Miały swo­ ich niewolników klasztory, panujący, bojarzy i mali posiadacze ziemscy, a długi okres pobytu Cyganów i wpływu miejscowej ludności widoczny jest w wielu grupach cygańskich . Otrzymawszy wolność, wielotysięczne rzesze Cyganów opuściły Ru­ munię, rozchodząc się po całej Europie. Dotarli do Polski, znaleźli się w każdym właściwie z europejskich krajów, z tej grupy pochodzą m. in. Lovari i liczni u nas Kalderasze (Kełderasze) oraz wiele innych cygań­ skich plemion. Przełom X I X i X X w. stanowi więc jakby drugi okres wielkiej wędrówki Cyganów. Z tej też fali pochodzą Cyganie, którzy przybyli do Australii i z tej również przeważająca większość obecnych Cyganów amerykańskich. Bliska stosunkowo data opuszczenia Europy, żywa jeszcze pamięć pobytu tutaj powoduje, że mimo ostatnich dzie­ sięcioleci, które oczywiście przyniosły pewne zmiany, zwyczaje Cyga­ nów żyjących w Ameryce i tych, którzy pozostali w Europie, są nie­ jednokrotnie niemal identyczne. Wytworzone na terenie Europy podziały zawodowe i wiążące się z nimi podziały grupowe znajdują i dzisiaj kon­ tynuację na terenie Ameryki. Dzisiaj na terenie Ameryki Cyganie występują niemal w każdym kraju z wyjątkiem samej północy, części południowej kontynentu i puszcz Ameryki Płd. Najliczniejsi są w Stanach Zjednoczonych i K a ­ nadzie, gdzie w sumie jest ich ponad 100 tys. , około 5 tys. znajduje się na terenie Meksyku , w większej liczbie żyją również w Hondu­ rasie. W Ameryce Płd. największa liczba Cyganów znajduje się w Chile, a poza t y m duże skupiska żyją w Peru i Argentynie . Nim zajmiemy się bliżej Cyganami meksykańskimi, poświęćmy nieco uwagi Cyganom Ameryki Płd. oraz Kanady i Stanów Zjednoczonych. Najliczniejsi w Ameryce Płd. są Cyganie tzw. Rom Serbiake i Rusicke, 7 8 9 10 11 8 7 C . J . P. S e r b o i a n u , Seriboianu, 8 Les Tsiganes, P a r i s 1930, s. 45. op. cit., s. 47. G . P o t ir a, Contributiuni la istoricul Tiganilor din Romania, Bucuresti 1939, s. 1115-120. 8 1 0 J . B l o c h, Les Tsiganes, D. W. P i i c k e t t , The P a r i s 1953, s. 109. Gypsies of Mexico, „Journal of the Gypsy Lore So­ ciety", vol. X L I V : 1965 n r 3-4, s. 86. 1 1 I . B r o w n, G y p s i e s in South vol. X V I I : 1938 n r 1, s. 2; C l é b e r t , America, op. cit., „ J o u r n a l of the s. 239. Gypsy Lore Society", �C Y G A N I E MEKSYKAŃSCY 139 którzy przywędrowali z Rosji, poza tym znajdują się mniej liczne grupy Cyganów tureckich, węgierskich i greckich . Wydaje się konieczne dodanie informacji na temat podziału, klasy­ fikacji i nazw grup cygańskich. Terminem określającym Cyganów jako całość, jako naród różny od innych, jest słowo „Rom" (bądź „Lom" lub „Dom" — w Azji) — co wiadome jest dosyć powszechnie, natomiast dalszy podział na mniejsze jednostki i grupy wymaga wyjaśnienia. Tylko nieliczne z nazw określających poszczególne cygańskie grupy sięgają swym pochodzeniem czasów dawniejszych i wiążą się z Indiami. Do nich należą określenia: Sinti i Manusz (Manush) — odnoszące się do pewnych grup z zachodniej Europy i Romaniszels (Romanichels) będące, jak już wspominaliśmy, nazwą części Cyganów angielskich i amerykańskich. Być może do tej kategorii zaliczyć można nazwę G i tanów i niektóre nazwy Cyganów azjatyckich. Przeważająca natomiast większość jest znacznie późniejszego pochodzenia i rodowodem wiąże się z bliskimi stosunkowo czasami. Duża część nazw grup cygańskich związana jest z wykonywanym zawodem, jak np. Kalderari (Kalderash) — Kotlarze, Lovari — handlarze końmi, Koritari, Vretenari — trudniący się wyrobem przedmiotów drewnianych, Rudarii, którzy kie­ dyś zawodowo wypłukiwali złoto z piasku w rzekach Karpat Wschod­ nich itd. Wymienione wyżej nazwy wiążą się z długim pobytem w Ru­ munii i z pracami, jakie Cyganie musieli wykonywać dla swych panów. Wraz z określeniem zaczerpniętym z miejscowego języka — tyle, że scyganionym, stały się nazwą grupy, zaakceptowaną przez nich i sto­ sowaną. Wytworzony podział jest prawdopodobnie nowy, a nie stanowi kontynuacji przyniesionych z Azji. Wiele nazw pochodzi od nazwy kra­ ju, w którym przez dłuższy czas grupa przebywała, np. Rusuya czy Rusicke, Serbiake, Grekuya itd., są inne odnoszące się do części kraju czy miasta. Są wreszcie nazwy związane z rodzajem prowadzonego ży­ cia — Wurdenari (od wurden — wóz), Fełdytka Roma (od niemieckiego Feld — pole) czy Bareforytka Roma — Cyganie wielkomiejscy. Podział ten jest bardzo skomplikowany, nazwy niejednokrotnie nakładają się utrudniając orientację i uzyskanie wyraźniejszego obrazu. Należy je­ szcze dodać, że proces powstawania nazw grup cygańskich nie jest zamknięty, nowe zawody, nowe miejsca pobytu i nowe warunki powo­ dują dalsze zmiany. 12 Cyganie południowoamerykańscy nadal w większości wędrują uży­ wając jako mieszkań namiotów. Tyle, że koń czy osioł, który w Europie był ich środkiem transportowym, został tu zastąpiony przez samochody ciężarowe, na których przewożony jest cały dobytek. Wśród uprawia1 2 B r o w n , op. cit., s. 2. �140 L E C H MROZ nych zawodów znajdujemy, podobnie jak w Europie, kowalstwo i inne prace związane z metalem — dosyć powszechnym zajęciem u Cyganów w Argentynie jest remontowanie starych samochodów i odsprzedawanie ich ze sporym zyskiem, drobny handel, rozwinięty zwłaszcza u Cyganów w Chile, gdzie mężczyźni wędrując po kraju trudnią się sprzedażą róż­ nych przedmiotów zakupionych w Valparaiso, oraz nadal żywy handel k o ń m i . Na pograniczu argentyńsko-chilijskim znajduje się wiele szla­ ków, którymi Cyganie przepędzają konie z jednego kraju do drugiego, by je tam sprzedać. Kobiety wróżą, a i tradycyjny ich strój — długie barwne spódnice, kolorowe bluzki — pozostał nadal w użyciu . Bar­ dziej interesujący dla badania procesów współcześnie zachodzących u Cyganów jest obszar Ameryki Płn. Ilość Cyganów jest tu większa i bardziej zróżnicowany przedstawiają obraz; od prawie w pełni zasy­ milowanych potomków Romanichelsów przez grupy mniej lub bardziej związane z jednym miejscem pobytu aż do w pełni koczujących trady­ cyjnych grup cygańskich. Cyganie zamieszkujący Amerykę Płn. dzielą się na dziesięć grup, najliczniejsi są Cyganie Kalderash — podzieleni jeszcze w zależności od kraju, z którego przybyli, na Rom Serbyia i Rom Rusuria — Maczwaja (Machwayia) i Lovari. Zwłaszcza Lovari związani są nadal z wędrownym trybem życia, mieszkają w przyczepach typu campingowego, ich kobiety nadal wróżą, mężczyźni zaś zajmują się handlem domokrążnym bądź pokazywaniem — za pieniądze — treso­ wanych zwierząt. Prócz trzech wymienionych ilościowo największych grup na terenie Ameryki Płn. występują: Rom Xoraha (Cyganie turec­ cy), Romanichels, Nawkins (Cyganie szkoccy), hiszpańscy Gitanos (sku­ pieni w Nowym Jorku), Bayash, Manush — pochodzący z Francji i mie­ szkający dzisiaj w okolicach San Francisco i Nowego Orleanu, ostatnią grupę stanowią tzw. Cyganie Węgierscy osiedli w dużych miastach i trudniący się muzykanctwem . 13 l i 15 Początkowo po przybyciu prowadzili Cyganie tryb życia podobny jak w Europie, wędrowali wozami, wróżyli, handlowali końmi. Szybki rozwój motoryzacji i techniki, który nastąpił w Ameryce w okresie międzywojennym, spowodował upadek handlu końmi, a następnie ko­ walstwa. Cyganie zmienili więc nieco sposób życia, konie i wozy zastą­ pione zostały przez samochody i przyczepy campingowe, miejsce handlu końmi zajął handel samochodami, oprócz tego zajęli się tzw. przemysłem rozrywkowym, prowadzeniem stolików gier hazardowych, karuzel itp., 1 3 1 4 1 5 M . C o l i n o n , Les Brown, Brown, Gitans, P a r i s 1968, s. 52. G y p s i e s i n S o u t h A m e r i c a . . . , s. 6. The Gypsies in America..., s. 151; R . L e e , The Gypsies „ J o u m a l of t h e G y p s y L o r e Society", vol. X L V I I : 1968, n r 1-2, s. 12-16. in Canada, �C Y G A N I K MEKSYKAŃSCY 141 wielu przeszło do osiadłego życia. Pociągnęło to za sobą rozpad dotych­ czasowej struktury plemiennej, spadek roli Krisu, instytucji, która u Cy­ ganów stała na straży przestrzegania cygańskich niepisanych praw i zwyczajów. W parze z tym nastąpił niejednokrotnie wzrost przestęp­ czości. Jednakże większość Cyganów Kanady i Stanów Zjednoczonych potrafiła zachować, choć w zmienionej postaci, więź grupową. Współ­ cześnie Cyganie w każdym mieście Stanów Zjednoczonych i Kanady — tam gdzie tworzą większe skupiska — zorganizowani są w tzw. k u m panie, będące rodzajem związków, w skład których wchodzą wszyscy mężczyźni danego zbiorowiska. Na czele znajduje się tzw. Kris Romani, składający się z kilku starszych Cyganów. Kumpanie dzielą się na mniejsze zespoły składające się z 3 do 8 mężczyzn, którzy wykonują te same prace, razem handlują samochodami, zajmują się naprawą kotłów, malowaniem domów itp. Poszczególne grupy są niezależne, szukają so­ bie same zatrudnienia i zarobku. Po skończeniu pracy i otrzymaniu wynagrodzenia udają się do domu najstarszego z grupy, gdzie następuje podział zarobku. Najpierw zwracają wkład wszystkim tym, którzy po­ nieśli jakieś wydatki związane z wykonywaną pracą, resztę dzielą równo między siebie. To samo zresztą dotyczy kobiet wchodzących w skład grup i zarabiających wróżbą czy drobnymi kradzieżami. Zamężne ko­ biety i żonaci mężczyźni wchodzący w skład grupy otrzymują pełne, równe udziały, kawalerowie i panny połowę, zaś młodzi chłopcy i dziew­ częta, jeśli biorą udział w pracach, otrzymują czwartą część udziału. Jeżeli na teren zajmowany przez jakąś kumpanię przybędzie Cygan z innego miasta i chce podjąć tu pracę, musi uzyskać zgodę członków miejscowej kumpanii, co odbywa się przez głosowanie w Krisie. Jeżeli któremuś z Cyganów źle się powodzi, może otrzymać od kumpanii po­ życzkę, o czym też decyduje K r i s . Ten zwyczaj samopomocy żywy jest do dzisiaj i kiedy np. zdarzyło się, że pewna rodzina cygańska z Montrealu znalazła się w nędzy, wtedy najstarszy członek Krisu obszedł wszystkich Cyganów kumpanii i zebrał w wyniku składki sumę około 1000 dolarów jako bezzwrotną pomoc dla współplemieńca . Dzięki tej formie pomocy mogą Cyganie przeżyć momenty niekorzystnej koniunktury czy innych trudności, a jest ich niemało; z jednej strony nierzadkie uprzedzenia rasowe, z drugiej prawodawstwo, które ani w Stanach Zjednoczonych, ani w Kanadzie nie jest dla Cyganów zbyt przychylne. Gdy przeszedłszy od handlu końmi zajęli się handlem uży­ wanymi samochodami, władze kanadyjskie wydały zarządzenie ograni­ czające ilość sprzedawanych przez jednego osobnika aut do 3 w ciągu 1 6 17 1 6 L e e, The 1 7 L e e , op. cit., s. 45. Gypsies in Canada..., s. 44. �142 L E C H MROŹ roku. Wprawdzie Cyganie poradzili sobie kupując i sprzedając 3 samo­ chody w imieniu swoim, 3 w żony, dalej w imieniu ojoa, matki i pozo­ stałych członków rodziny. Nie zawsze jednak udaje im się ominąć prze­ pisy. Zakazano Cyganom na niektórych terenach wróżbiarstwa — co jest tym bardziej niesprawiedliwe, że nie-Cygan może otrzymać licencję na wykonywanie tego zawodu. Z przyczyn narodowościowych trudno im niejednokrotnie uzyskać pracę w fabrykach czy innych zakładach, co z kolei prowadzi czasami do wzrostu kradzieży. Analizując niezbyt łatwą sytuację Cyganów w Płn. Ameryce Ronald Lee, amerykański cyganolog, gorzko stwierdza, że największym przestępstwem Cyganów jest to, że „kradną bez licencji" . Być może, że ta właśnie sytuacja stworzyła silną wewnętrzną organizację Cyganów, znacznie bardziej skonsolidowaną niż w Europie. Natomiast zewnętrznie upodobnili się do innych mieszkańców tych krajów, nie różniąc się od nich właściwie ani ubiorem, ani mieszkaniami. W porównaniu z Cyganami północnoamerykańskimi, - Cyganie Ame­ r y k i Południowej i środkowej nieco inny przedstawiają obraz. Działal­ ność państwowa i środowisko nie wywierające silnej presji nie dopro­ wadziło do zjawiska podobnego jak w Ameryce Płn., to znaczy asymi­ lacji z jednej strony, a z drugiej — jako przeciwwagi — utworzenia silnej organizacji wewnętrznej. W Ameryce Płd. i środk. Cyganie nie są tak zwarci, tworzą szereg mniejszych grupek — stanowiących konty­ nuację podziałów, jakie istniały w Europie, zewnętrznie jednak zacho­ wali szereg elementów wyróżniających ich z otoczenia. Np. głównym zajęciem Cyganów Hondurasu jest, tak jak i u ich przodków, handel bydłem i końmi. Skupują oni w wioskach krowy, muły i konie, po czym dostarczają je do miasta i tu sprzedają. Niektórzy zajmują się pracami związanymi z metalem, posiadają niewielkie zakłady ślusarskie, inni są murarzami. Kobiety oprócz tego oczywiście w r ó ż ą . Cyganie klanu Xorahai (z grupy Laidakesti) kupili samochód — kinobus — którym jeżdżą po okręgu karaibskim, na północy kraju, i zarabiają pokazując filmy. Ten rodzaj zarobkowania, raczej odosobniony na terenie Hondu­ rasu, występuje powszechnie w Meksyku. Warto tu skrótowo przedsta­ wić losy i drogę klanu Xorahai z Europy do Hondurasu, są one bowiem dość charakterystyczne dla Cyganów środkowoamerykańskich. Na czele klanu stoi „papo" — Todoro Moklos. Według jego relacji grupa ta w y ­ wodzi się ze wschodniej E u r o p y . W 1912 r. Todoro Miklos ożenił się 18 19 20 1 8 L e e , op. cit., s. 48. F . a n d A . M a x , The Gypsies of Honduras, „ J o u r n a l of the G y p s y L o r e S o ­ ciety", vol. X L V I I I : 1969 n r 1-2, s. 7-8. T o d o r o p o c h o d z i z g r u p y K a l d e r a s h , ale n a s k u t e k b l i ż e j n i e z n a n y c h o k o ­ l i c z n o ś c i p r z y ł ą c z y ł s i ę do grupy s w o j e j m a t k i . P r a w d o p o d o b n i e n a s t ą p i ł o to w w y 1 9 2 0 �C Y G A N I E MEKSYKAŃSCY 143 z Cyganką hiszpańską, jego grupa wędrowała wtedy swobodnie po całej Europie. W 1920 r. zmarła mu żona i Todoro pojął drugą żonę — Cy­ gankę z grupy Rusuia, z którą ma pięcioro dzieci. W roku 1930 lub 1931 klan wyemigrował do Ameryki Płd., kilka lat spędzili w Wenezueli i Kolumbii i dopiero później osiedli w Hondurasie. Do tej pory utrzy­ mują kontakty z krewniakami z tej samej grupy Laidakesti, którzy przebywają w Meksyku i krajach Ameryki Płd. Wprawdzie w tej chwili grupa Todora mieszka w murowanych domach — tworzących kolonie, ale nadal przestrzegają cygańskich zwyczajów, małżeństwa zawierają w zasadzie z osobami swojej n a r o d o w o ś c i . 2 1 22 Nie wiadomo dokładnie, kiedy przybyła do Meksyku pierwsza grupa Cyganów, pewne jest jednak, że nie była to jedna fala, że przybywali w różnym czasie z Ameryki Płd., rzadziej ze Stanów Zjednoczonych lub bezpośrednio z Europy. Brak oficjalnych danych dotyczących liczby Cy­ ganów żyjących obecnie w Meksyku, przypuszcza się jednak, że liczba ta waha się w pobliżu 5 tys. Są tutaj Cyganie Rusuia (przybyli pośrednio lub bezpośrednio z Rosji), Laidakesti, Grekuia, Cyganie tureccy, K a l derash i kilka pomniejszych grup . Duża część Cyganów, którzy przy­ byli do Meksyku, pozostała tutaj na stałe znalazłszy sprzyjające warun­ k i . Niezbyt wysoki stopień uprzemysłowienia kraju gwarantował zapo­ trzebowanie na kowalskie i ślusarskie czy inne praGe wykonywane w me­ talu. Wróżki też znajdowały klientów, a w dodatku charakter geogra­ ficzny kraju, odcięcie wielu wiosek, nie najlepszy stan dróg, struktura narodowościowa powodowały, że Cyganie w Meksyku znaleźli sprzyja­ jące warunki. Owo odcięcie wiosek wpłynęło na to, że u Cyganów me­ ksykańskich wytworzył się jeszcze jeden rodzaj profesji, nie znany w żadnym właściwie innym kraju. Trudno powiedzieć, kiedy Cyganie wpadli na pomysł, aby zawodowo zająć się prowadzeniem objazdowych kin, ale zajmują się t y m dosyć powszechnie i od dawna. Nawet ci, k t ó ­ rzy przybyli tu w ubiegłym wieku i osiedli w miastach i którzy tam pozakładali warsztaty wykonujące prace w metalu, również, choć w mniej23 n i k u ś m i e r c i ojca, l u b p o r z u c e n i a p r z e z niego r o d z i n y , jest to m o j e oparte n a p r z y k ł a d a c h z i n n y c h grup. 2 1 przypuszczenie, T e r m i n k l a n jest w d o s y ć p o w s z e c h n y m u ż y c i u 'w l i t e r a t u r z e cyganologiczn e j , z w ł a s z c z a a n g l o s a s k i e j . W t y m w y p a d k u w o d n i e s i e n i u do X o r a h a i F . i A . Max także u ż y w a j ą o k r e ś l e n i a klan, c h o ć — j a k m o ż n a w n i o s k o w a ć z daiszych w y w o d ó w — chodzi t u o r ó d . N i e w d a j ą c s i ę w r o z w a ż a n i a n a d z a k r e s e m obu po­ j ę ć i m i m o p e w n y c h w ą t p l i w o ś c i , n i e m o ż l i w y c h niestety do w y j a ś n i e n i a z u w a g i n a s k ą p o ś ć i n i e p e ł n o ś ć literatury, pozostaniemy przy u ż y t y m przez nich terminie klan. M a x , op. cit., s,. 2-4. P i c k e t t , The Gypsies of Mexico..., s. 85. 2 2 2 3 �144 L E C H MRÖZ szym znacznie stopniu, dorywczo zajmują się prowadzeniem objazdo­ wych kin. Mimo postępującego uprzemysłowienia kraju, mimo coraz szerszego upowszechnienia kultury cygańskie kina cieszą się nadal po­ wodzeniem. Docierają do najbardziej odległych wiosek i hacjend i dla wielu ludzi jest to nadal jedyny sposób na obejrzenie filmu i w ogóle na zapoznanie się z kinem . Można więc powiedzieć, że mimo iż u pod­ staw leży nie szlachetny cel krzewienia oświaty, ale bardziej przyziem­ ny — zarobkowanie, to jednak w porównaniu z ogółem Cyganów świata Cyganie meksykańscy spełniają niewątpliwie pożyteczną rolę. Wzmian­ kowany rodzaj zawodu jest przyczyną wytworzenia jeszcze jednego po­ działu tutejszych Cyganów, luźno stosunkowo związanego z poprzednim. Cyganie meksykańscy dzielą się w oparciu o tryb życia na Rom K u m ponge i Rom Foroske. Rom Foroske — Cyganie miejscy — rekrutują się w dużej części z Rusuia, żyją na stałe w miastach, mają tam war­ sztaty czy nawet małe zakłady przemysłowe. Od czasu do czasu jednak jeżdżą również z filmami. Druga grupa, znacznie liczniejsza, Rom Kumponge — jak by Cyganie wiejscy, są właśnie tymi, którzy swoją egzystencję związali z objazdowymi kinami. Ich domem jest ciężarów­ ka i namiot, a jedynym zajęciem objazdowe kino . Wozy kinowe uży­ wane przez Cyganów nie są specjalnymi kinobusami, koszt takiego bo­ wiem wynosi około 10 tys. dolarów. Są to zwykłe ciężarówki używane do transportu, obudowane przez Cyganów własnym przemysłem dla potrzeb zawodowych. Na zewnątrz znajduje się napis „Cine Ambulante", tam też jest miejsce na wywieszenie afiszy zapowiadających atrak­ cje programu. Czasami także są umieszczone głośniki, przez które po przyjeździe do wsi nadają w celu zwrócenia uwagi muzykę. Po schod­ kach wchodzi się do wnętrza będącego salą kinową. Wnętrze wyłożone jest tapetą, są tu skrzynie, w których złożony jest dobytek, obok niski stół. Naczynia kuchenne i narzędzia przechowywane są na zewnątrz, w skrzyni umocowanej z boku samochodu, śpią wewnątrz na matera­ cach lub rodzaju dywaników. Często mają ze sobą namioty, ale używają ich najczęściej wtedy, kiedy postój ma być dłuższy niż jeden dzień. Normalnie w dzień jadą, a wieczorem odbywa się pokaz. Największe powodzenie mają filmy tzw. kowbojskie, rancherskie itp. Opłata od oso­ by wynosi 2-3 peso. Podróżują rodzinami, jedną lub dwiema ciężarów­ kami, ale co pewien czas odbywają się spotkania wielu takich zespo­ łów. Te wspólne spotkania — odpoczynki trwające od kilku do k i l k u ­ nastu dni — są jednocześnie okazją do naprawy sprzętu, wymiany f i l 24 25 2 4 D. W. P i c k e t t , R . G o n z a l e s , G y p s y L o r e Society", vol. X L I I I : 1964 Mexico..., s. 87. P i c k e t t , op. cit, s. 87. 2 5 A Mexican n r 1-2, s. Gypsy legend. 4; P i c k e t t , „ J o u r n a l of The Gypsies the of �145 C Y G A N I E MEKSYKAŃSCY mów, na takich też spotkaniach odbywają się wesela. Zwykle jeżdżą po dwie ciężarówki, z których jedna odwiedza wioski po jednej stronie głównej drogi, druga po przeciwnej. Przyjechawszy udają się do miej­ scowego przedstawiciela władz dla uzyskania pozwolenia na wyświetle­ nie filmu, potem przy użyciu plakatów, nierzadko głośników starają się przyciągnąć widzów na wieczorny spektakl. Czasami, gdy nie ma głośników, zadanie powiadomienia mieszkańców o przybyciu kina spo­ czywa na kobietach. Idąć po zakup żywności jednocześnie ogłaszają przyjazd kina. Niektóre grupy-rodziny oprócz ciężarówki dysponują również jeepem. Jeżeli okaże się, że ze względu na warunki dojazd cię­ żarówką do wsi jest niemożliwy, ładują na jeepa namiot, sprzęt filmo­ wy i inne niezbędne przedmioty i jadą do wsi. Wówczas pokaz odbywa się na wolnym powietrzu. Podział pracy w takiej wędrownej grupie jest następujący: wszystkie cięższe prace: naprawa sprzętu, staranie o filmy należą do mężczyzn. Kobiety zajmują się tradycyjnie przyrzą­ dzaniem jedzenia, praniem odzieży, pilnowaniem dzieci, myciem cięża­ rówek i troską o pozostały sprzęt domowy. Przy tego typu pracy ko­ nieczne są owe spotkania. Jeżeli któryś z samochodów nie przyjedzie w umówionym terminie, wysyłają mu naprzeciw inny, dla zbadania przyczyny opóźnienia, ponieważ warsztaty naprawcze czy lekarze od­ daleni są niejednokrotnie o dziesiątki, a nawet setki kilometrów. Pracę utrudniają czasami władze terenowe odmawiając zezwolenia na pokaz, zdarza się, że dochodzi do bójek z tubylcami, w których i nóż, i kara­ bin nie są czymś niezwykłym. Stąd w podstawowym wyposażeniu prócz sprzętu filmowego i przedmiotów codziennego użytku znajduje się rów­ nież broń . Zasadniczym zajęciem Cyganów miejskich są — jak wspomnieliś­ my — prace związane z metalem. Nie jest to już, tak jak dawniej, na­ prawa naczyń czy bielenie, gdyż to zostało wyeliminowane przez pro­ dukcję fabryczną. Zajmują się więc wyrobem łańcuchów, bloków do przenoszenia ciężkich ładunków, zyskowną, lecz niebezpieczną naprawą zaworów przy kotłach wysokiego ciśnienia, naprawą zbiorników na wo­ dę i kotłów parowych, a ponadto — dla wielu zakładów przemysło­ wych — renowacją pilników. Pilniki te czyszczą metalowymi szczotka­ mi i polichlorkiem acydu, nie jest to zajęcie zbyt dochodowe, ale w wy­ padku większych zamówień przynoszące również niezły profit. Trzecim z najważniejszych zajęć, uprawianym przez kobiety z obu grup, jest wróżbiarstwo. Wróżą one z liści herbaty, ze szklanej k u l i itd., trudniąc się przy okazji sprzedażą ziół i różnych a m u l e t ó w . 26 21 2 6 2 7 P i c k e t t , op. c i t , s. 92. P i c k e t t , op. cit., s. 98. 10 — Etnografia Polska, t. X I V , z. 2 �146 L E C H MRÓZ Najważniejszym autorytetem, najwyższą niejako władzą u Cyganów meksykańskich jest znany również u wielu grup europejskich Romani Kris, rodzaj rady i zarazem sądu. Kris zwoływany jest w wypadkach ważniejszych, a członkami jego są starsi mężczyźni, przedstawiciele różnych rodów grupy. W wypadku jakichś spraw międzynarodowych czy nieporozumień zwoływane jest tzw. Divano, czyli jakby dyskusyjne zebranie, którego celem jest wyjaśnienie sprawy. Głos decydujący na­ leży do jednego ze starszych Cyganów, najczęściej głowy rodu. Na t y m etapie głos mogą zabierać także kobiety. W wypadku jednak, jeśli D i ­ vano nie wyjaśni sytuacji czy nie doprowadzi do pojednania zwaśnio­ nych, wtedy zostaje zwołany Kris, gdzie 2-3 starych, cieszących się szacunkiem Cyganów, występuje w roli arbitrów, a ich zdanie nie pod­ lega dyskusji, w pełni musi być zaakceptowane i respektowane. Kris jest instancją nadrzędną dla całej grupy, ale zwołanie Krisu uważane jest za sprawę poważną i zdarza się tylko wtedy, kiedy charakter spra­ wy to uzasadnia lub kiedy wielokrotne zwołanie Divano nie dało rezul­ tatu. Próba wyłamania się spod decyzji Romani Krisu może zakończyć się wykluczeniem zupełnym z grupy, podobnie napiętnowana jest próba odwołania się do autorytetów niecygańskich, np. sądu . 28 Władza w rodzie spoczywa zwykle na najstarszym mężczyźnie, go­ spodarstwo jest wspólne i uczestniczą w nim oprócz starych rodziców wszyscy dorośli synowie z żonami i dziećmi. Jednym z najczęstszych powodów, dla których zwołuje się Divano, są nieporozumienia małżeń­ skie i dosyć częste rozwody. Z tego też prawdopodobnie powodu dzieci wpisywane są nie do dowodów tożsamości rodziców, lecz d z i a d k ó w . Jeżeli chodzi o religię, to oficjalnie meksykańscy Cyganie są rzymskokatolikami, jednakże nierzadko ich kontakt z kościołem ogranicza się do ochrzczenia dzieci i uzyskania metryki, niezbędnego w przy­ szłości dokumentu. W domach posiadają niejednokrotnie wizerunki świę­ tych, a zwłaszcza Matki Boskiej z Gwadelupy, która otoczona jest spec­ jalną czcią u Cyganów całej środkowej Ameryki. K u jej czci odbywają pielgrzymki, przeradzające się często w rodzaje festynów i zabaw. Jak się jednak wydaje, chodzi tu raczej o pewną zewnętrzną formę niż prawdziwe praktyki religijne .. (Analogiczne wypadki kultu Matki Bos­ kiej znane są u Cyganów hiszpańskich — Madonna del Pilar, u Cyga­ nów francuskich — Sainte-Marie-de-la-Mer oraz u Cyganów w Egipcie). Ubiory meksykańskich Cyganów nie różnią się właściwie — jeśli chodzi o mężczyzn — od ubrania przeciętnego meksykańczyka, nato29 30 2 8 2 5 3 0 B r o w n , The Gypsies in America..., P i c k e t t , op. cit., s. 12. P i c k e t t , op. cit., s. 92. s. 162; P i c k e t t , op. cit., s. 7-8. �147 C Y G A N I E MEKSYKAŃSCY miast wyraźnie odbiegają od nich ubiory Cyganek przypominające to, co można widzieć u Cyganek w wielu krajach Europy wschodniej. Cha­ rakterystyczna dla tego stroju jest długa prawie do ziemi spódnica, na to nakładany długi fartuch, bluzka i chustka na głowie. Najpopularniej­ sze są kolory jasne, czasami krzykliwe. Do tego dochodzą naszyjniki, bransolety i kolczyki ze złotych monet . Naszyjniki i kolczyki ze zło­ tych monet używane były powszechnie przez Cyganki europejskie, zwłaszcza w Rumunii i w grupach, które stamtąd stosunkowo niedawno wyszły; jest prawdopodobne zresztą, że sam zwyczaj został przez nie zapożyczony od Rumunek . Dla Cyganek meksykańskich — a podobne zjawisko obserwować można u wszystkich Cyganów Ameryki Płd. i środkowej — owe ozdoby ze złotych monet są nie tyle środkiem upię­ kszającym, ile pokazaniem bogactwa. Wiele z tych monet jest starych, pochodzenia europejskiego i czasami już od kilku generacji znajdują się w posiadaniu rodziny. Zwłaszcza większe uroczystości powodują przystrojenie się niemal całym posiadanym bogactwem. Jak obliczono, na jednej z takich uroczystości, pewna Cyganka miała na sobie monety wartości około 10 tys. dolarów. Jeżeli sytuacja ekonomiczna rodziny jest niekorzystna, Cyganki dają naszyjniki pod zastaw, nie chcą jednak ich sprzedawać, by nie rozstawać się z rodzinnymi dobrami . Domy Cyganów, którzy osiedli, urządzone są w sposób dosyć stereo­ typowy, podobny do wzorów miejscowych i wyposażone w meble seryj­ nej produkcji. Cechą odróżniającą jest być może większa ilość obra­ zów, ozdób, bibelotów, czasami sof i biurek, tak że — jak powiedział D. W. Pickett — wygląda ono bardziej na gabinet businessmana niż cy­ gańskie mieszkanie. Domy ich różnią się od tubylczych przede wszyst­ kim tym, że są parterowe, a wszelkie urządzenia sanitarne znajdują się poza posesją albo przynajmniej poza domem . Wiąże się to ze starym cygańskim tabu, według którego dolne partie ciała kobiety i odzież no­ szona od pasa w dół są nieczyste i zetknięcie z nimi powoduje tzw. skalanie, które dopiero odpowiedni ceremoniał i upływ pewnego czasu mogą usunąć. Dlatego też domy muszą być parterowe, gdyby bowiem były wyższe, mogłoby zdarzyć się, że nad głową Cygana znalazłaby się Cyganka, co spowodowałoby także skalanie; zjawisko to znamy zresztą z terenu znacznie nam bliższego, bo z Nowej Huty, gdzie ten sam pro­ blem wystąpił, gdy chciano dać mieszkania Cyganom, którzy podjęli pracę w hucie. 31 32 33 34 3 1 B r o w n , The Gypsies M . E . P i t t a r d , Les a n u, op. cit., s. 78. 3 2 3 3 3 4 in America..., s. 158; Tziganes ou Bohémiens, P i c k e t t , The Gypsies of Mexico..., P i c k e t t , op. cit., s. 11. s. 16. P i c k e t t , op. cit., s. 14-16. G e n è v e 1932, s. 39; S e r b o i - �148 L E C H MROZ Jedzenie jest w zasadzie takie samo jak u pozostałej ludności me­ ksykańskiej, tyle że zdaje się czarna fasola nie została zaakceptowana. Natomiast warto zwrócić uwagę na znaczenie herbaty. W wielu do­ mach cygańskich znajduje się w pokoju na honorowym miejscu samo­ war, przywieziony często jeszcze z Europy, i picie herbaty — przez ca­ łą rodzinę — odbywa się nie tylko po każdym posiłku, ale niemal za każdym razem, gdy ktoś przyjdzie . Jeśli chodzi o obrzędy i uroczystości, to w wielu wypadkach straciły one znaczenie. Jest jednak kilka okazji, kiedy nadal podtrzymuje się tradycję. Są to: chrzciny, zawieranie małżeństwa i cały poprzedzający to rytuał, paćiv, czyli przyjęcia wydawane z okazji przyjścia specjal­ nego gościa, sldva — uroczyście obchodzony dzień patrona rodu, oraz pomdna i cały zespół uroczystości żałobnych . Dosyć powszechne do dzisiaj jest dawanie wykupu za żonę, płatne w tzw. „galbi", kawałkach złota, a wartość tego wyrażona w dolarach waha się, w zależności od rodziny, urody panny i wielu innych oko­ liczności, od 1 do 10 tys. dolarów. Ponieważ nadal jeszcze żywa jest u Cyganów meksykańskich tradycja brania żon ze swojej grupy, a nie­ rzadko bywa, że niewiele jest dziewcząt w wieku odpowiednim do zamążpójścia, wyprawiają się więc w poszukiwaniu żon do Hondurasu, Gwatemali, a nawet Wenezueli, gdzie są większe skupiska cygańskie . Po śmierci Cygana jego rzeczy są częściowo rozdawane przyjacio­ łom, częściowo niszczone. Po pogrzebie zaczynają się powtarzające się co pewien czas uroczystości zwane pomdna, mające na Celu uchronienie żyjących przed szkodliwą działalnością ducha zmarłego. W trzy dni po śmierci, a następnie po sześciu dniach odbywają się pomdna, rodzaj wspominków po zmarłym. Towarzyszy temu jedzenie — przed uroczy­ stością oczyszczane przy pomocy kadzidła. W pierwszych dwóch potndna udział bierze tylko najbliższa rodzina zmarłego, na trzeciej — 9 dni po śmierci — zbiera się większość Cyganów z grupy dla odprawie­ nia wielkiej stypy. Po oczyszczeniu jedzenia kadzidłem członek najbliż­ szej rodziny zmarłego bierze próbki jedzenia, całuje je i poświęca du­ chowi tego, który odszedł. Następne pomdna odbywają się po 3, 6 i 9 miesiącach od śmierci. Ostatnia — barśeki pomdna — odbywa się w rok po śmierci i jest ona najważniejsza, jako że według wierzenia duch zmarłego zakończył już podróż po świecie, podczas której odwiedzał wszystkie znane mu miejsca, i teraz może odejść na zawsze . Najbar­ dziej chyba zaznaczyły się wpływy tubylcze w innym obrzędzie, zwa33 3 6 37 38 3 5 P i c k e t t , op. cit., s. 12-114. 3 6 P i c k e t t , op. cit., s. 95-97. P i c k e t t , op. cit., s. 98; M a x , op. cit., s. 5. 3 7 3 8 P i c k e t t , op. cit., s. 65-68. �149 C Y G A N I E MEKSYKAŃSCY nym sláva (sama nazwa pochodzi prawdopodobnie z Serbii, gdzie do dzisiaj w wielu rodzinach południowej i południowo-wschodniej Serbii obchodzone jest święto patrona rodu pod tą samą nazwą). I tutaj rów­ nież są to uroczystości ku czci patrona rodu, lub raczej patrona całej grupy. Wyraźnie potwierdza się zdanie wypowiadane przez wielu bada­ czy, że Cyganie wyznają religię kraju, w którym aktualnie przebywa­ ją; zmieniając kraj, zmieniają i religię . Oczywiście nie jest to reguła, ale jest dosyć powszechne. Cyganie w Meksyku pochodzący z obszarów, gdzie powszechna była religia prawosławna, tutaj, w Meksyku, stali się oficjalnie rzymskokatolikami. Ciekawe, że nie zachowana jest pamięć któregoś ze świętych czczonych przez Cyganów w Europie, zostali oni w pełni zastąpieni przez świętych najpopularniejszych w t y m kraju, specjalnie zaś przez Madonnę z Gwadelupy. Postać patrona zmienia się co jakiś czas w zależności od tego, jak święty wywiązuje się z n a ł o ­ żonych nań obowiązków, jeżeli modlitwy nie odnoszą skutku, nieżyczli­ wy święty zostaje zastąpiony przez innego. Sama uroczystość rozpoczy­ na się już właściwie w przeddzień święta patrona, chodzą wtedy od domu do domu zapraszając się nawzajem na dzień następny. Potem wszyscy udają się z pielgrzymką do kościoła, dzień następny przezna­ czony jest właściwie w całości na jedzenie i picie; oprawa owej piel­ grzymki, towarzyszące temu dekoracje, cała atmosfera przejęta została z uroczystości tubylczych . 39 40 Interesujące jest, że wendeta, zwyczaj wytępiony u Cyganów euro­ pejskich, nie występujący też raczej w większym stopniu u Cyganów innych grup, tutaj niezwykle się rozpowszechnił. Niektóre z historii cią­ gnące się przez długie lata przypominają niesamowite, fantastyczne nie­ mal przygody, obfitujące w takie elementy, jak najmowanie płatnych pistoleros, strzelanie z jadącego samochodu, przekupywanie i ucieczki z więzień itp. Zwyczaj wendety do dzisiaj u wielu grup Cyganów tej części Ameryki jest żywy i nadal obowiązujący , pamiętając o tym, w czasie różnych uczt, zebrań towarzyskich i innych uroczystości zaw­ sze wyznacza się jednego z mężczyzn, któremu nie wolno pić alkoholu, jego zadaniem jest stała obserwacja innych i czuwanie nad bezpieczeń­ stwem członków własnego rodu. Nie jest celem tego opracowania dawanie bardziej szczegółowego opisu różnych dziedzin kultury Cyganów meksykańskich, to znaleźć można w cytowanych w przypisach publikacjach. Zamieszczone powyżej pobieżne dosyć omówienie wystarczy jednak do dalszych rozważań, k t ó 41 S e r b o i a n u , op. ext., s. 61-62. "> P i c k e t t , op. c i i . , s. 64. M . B l o c k , Moeurs et coutumes op. c i t , s. 13; P i c k e t t , op. cit, (s. &9-90. 3 9 4 1 des Tziganes, París 1936, s. 159; Max, �150 L E C H MROZ rych zadaniem jest pokazanie różnic w sposobie życia Cyganów Ame­ r y k i P ł n . i Płd., oraz kierunku zachodzących zmian i ich rodzaju. Zacznijmy od sytuacji, jaka panowała w Ameryoe na początku wie­ ku X X , zwłaszcza w pierwszej jego ćwierci, gdy przybyły tutaj liczniej­ sze fale cygańskie. Ameryka Płn. — Stany Zjednoczone i Kanada sta­ nowiły wówczas dobrze uformowane organizmy państwowe, posiadające rozwinięty i sprawny aparat administracyjny, będące na etapie szybkie­ go uprzemysławiania, odkrywania nowych bogactw naturalnych, gwał­ townego wzrostu motoryzacji i technizacji życia codziennego. Były to państwa ludzi białych, inne rasy i narodowości, mimo dosyć licznego występowania, nie mają większego głosu. W t y m samym czasie Ame­ ryka Płd. i środkowa przedstawiała znacznie bardziej skomplikowany obraz. Państwa znajdowały się właściwie dopiero na etapie przechodze­ nia do bardziej nowoczesnej organizacji, nierzadkie niepokoje w e w n ę ­ trzne nie przyśpieszały tego procesu. Pod względem rasowym obraz jest także bardzo skomplikowany: Indianie, Murzyni, Mulaci, Biali, Me­ tysi, sporo przybyszów z Azji, a do tego różne krzyżówki i połączenia wymienionych grup. Technika i uprzemysłowienie były na dosyć niskim poziomie, słaba sieć dróg — wiążąca się także z trudniejszymi niż na północy warunkami geograficznymi, wszystko to stwarzało tutaj od­ mienne warunki aniżeli w Ameryce P ł n . Toteż i inna była sytuacja Cy­ ganów tutaj, inne dalsze losy. Przybywszy do Ameryki Płn. znaleźli się Cyganie w trudnych nie­ jednokrotnie warunkach, poziom gospodarczy kraju, sytuacja ekono­ miczna, poziom życia, musiały wywrzeć na nich swój wpływ. Zwróciły także na Cyganów uwagę władze, wydano szereg zarządzeń, utrudnia­ jących im dotychczasowy sposób życia, zabroniono uprawiania pewnych zawodów lub utrudniono ich wykonywanie przez wprowadzenie obo­ wiązku posiadania licencji i robienie trudności w jej uzyskaniu. Na­ kłaniano ich do przejścia na osiadły tryb życia i zamieszkanie w zwy­ kłych, takich jak inni, domach, utrudniano wędrowanie. Z drugiej stro­ ny poziom życia kraju, technika, musiały doprowadzić do zmian w ich kulturze, wyeliminować takie profesje, jak kotlarstwo czy wyrób na­ czyń drewnianych, które nie były w stanie wytrzymać konkurencji na­ czyń fabrycznych. Sytuację pogarszały dochodzące niejednokrotnie do głosu uprzedzenia rasowe, które powodowały, że Cyganów nie chciano przyjmować do pracy w zakładach przemysłowych, utrudniając im co­ dzienną egzystencję. Owe niesprzyjające warunki doprowadziły także do dużego wymieszania różnych grup cygańskich, zaczęły zacierać się między nimi granice, Cyganie z odrębnych grup łączyli się dla wspól­ nego zarobkowania, potem już często pozostawali na zawsze razem, mieszając swoje dialekty i zwyczaje. Niektóre małe grupki łączyły sią �C Y G A N I E MEKSYKAŃSCY 151 z większymi, gdyż tylko w ten sposób mogły zachować jeszcze odręb­ ność. Mieszali się przybysze ze starych fal migracyjnych z nowymi, stwarzając mozaikę nie znajdującą analogii u Cyganów innych krajów. Odmiennie przedstawiała się sytuacja Cyganów w Ameryce Płd. i środk. Znacznie niższy poziom życia, inne warunki ekonomiczne i spo­ łeczne tych krajów, nie tak prężna organizacja wewnętrzna powodowa­ ły, że inaczej wyglądało ich życie tutaj. W złożonym obrazie etnicznym i narodowościowym krajów tej części Ameryki, na Cyganów zwrócona była znacznie mniejsza uwaga niż na północy. Wśród wielu problemów związanych z rozwojem ekonomicznym kraju, z podnoszeniem poziomu życia i kultury, problem cygański nie był najważniejszy, stąd i władze wywierały na nich mniejszy nacisk, węższy zakres miała akcja osied­ leńcza. Ten układ stosunków sprzyjał przetrwaniu wielu elementów tradycyjnego życia cygańskiego, i można powiedzieć, że dzisiejszy obraz Cyganów w Ameryce Płd. i środkowej jest w dużej części jak by prze­ niesieniem tego, co było w Europie. Podział grupowy — bardzo często dobrze zachowany — przestrzegana tradycja i zachowane odrębności dialektalne pomiędzy grupami, funkcjonowanie Romani Kris, uprawia­ nie pewnych tradycyjnych profesji, jak handel końmi, wróżba, prace w metalu, nawet używanie tych samych imion i nazwisk — przypo­ minają bardzo Europę. Nie bez wpływu na ten stan rzeczy jest fakt, że spory procent tych grup cygańskich to ludzie urodzeni i żyjący przed przybyciem do Ameryki przez pewien czas w Europie; poza t y m wspo­ mniany już mniejszy nacisk władz i nie tak wartki r y t m codziennego życia sprzyjały tendencjom zachowawczym. Mimo jednakże mniej lub bardziej silnego przywiązania do tradycji, wpływ środowiska zaznaczył się wyraźnie w kulturze Cyganów — inaczej nieco w różnych częściach Ameryki — niemniej pod jego wpływem nastąpiły duże przekształcenia w ich dotychczasowym życiu. Powstało szereg zawodów — czasami kon­ tynuacji starych, czasami obcych do tej pory Cyganom. Romanichels zaczęli prowadzić stajnie wyścigowe — zawód uprawiany także przez Romanichelsów na Wyspach Brytyjskich, inni zajęli się prowadzeniem wesołych miasteczek i lunaparków, Cyganie w Meksyku objazdowymi kinami itd. U Cyganów, jak u żadnej chyba innej grupy na świecie, zaobserwować można umiejętność elastycznego naginania swoich zawo­ dów, wiedzy i zdolności do potrzeb otoczenia i wymogów współczesnoś­ ci czy mody. Tak, i tutaj Cyganie, którzy w Europie zajmowali się muzykanctwem, grywając w knajpach i restauracjach czy nocnych lo­ kalach na cymbałach albo skrzypcach, szybko zorientowali się, że nie są to instrumenty cieszące się w Ameryce popularnością, dlatego Cyganie meksykańscy i południowoamerykańscy porzucili skrzypce na rzecz g i ­ tar i mandolin, zmieniając także repertuar i wprowadzając doń melodie �152 L E C H MRCZ południowoamerykańskie. Cyganie w Stanach Zjednoczonych próbowa­ li — w miejsce grywanych dotychczas melodii sentymentalnych — wprowadzić do swojego repertuaru jazz. Jednakże ten rodzaj muzyki w wykonaniu cygańskim nie znajduje amatorów — za nudny jak na jazz, nie posiada już także swoistej oryginalności tzw. muzyki cygań­ skiej (ciekawe swoją drogą byłoby prześledzenie przejmowania przez Cyganów wątków muzycznych w różnych krajach, ich kolejne przemia­ ny i obraz współczesny, tu moglibyśmy m. in. przekonać się, że pewne stare melodie i wątki przetrwały do dzisiaj tylko dzięki Cyganom, np. Cyganie brytyjscy zachowali znacznie więcej wątków i elementów m u ­ zyki staroangielskiej, niż znajduje się ich we współczesnej muzyce na­ rodowej brytyjskiej). Podobne zdolności przystosowawcze można zaob­ serwować u cygańskich wróżek, zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych, gdzie popularna stała się wróżba z dłoni. W tych miastach, w których udało się Cyganom uzyskać licencje na uprawianie wróżby, wynajmują odpowiednie lokale zaopatrując je w świetlne reklamy, ogłaszają się w radio i lokalnych gazetach — zachwalając usługi renomowanych wróżbitek, drukują prospekty reklamowe z rysunkiem dłoni, które kol­ portują wśród mieszkańców miast, dla przyciągnięcia k l i e n t e l i . Wysoki poziom techniki w Ameryce Płd. spowodował, że cygański wóz i koń został zastąpiony przez samochód i przyczepy campingowe — u tych, którzy nadal kontynuują wędrowny sposób życia. Wśród Cy­ ganów koczujących na terenie Europy rozwinięty był system znaków ułatwiających porozumiewanie między grupami, znaki te w postaci uło­ żonych przy drogach w specjalny sposób kupek kamieni, zatkniętych na drzewach i słupach wiech, znaków kreślonych na murach objaśniały, w jakim kierunku dany tabor się udał, mówiły o jego liczebności, mo­ żliwościach zarobkowych w danym miejscu oraz o stosunku ludności i władz. Na terenie Ameryki Płn. te tradycyjne znaki zostały zastąpione środkami bardziej współczesnymi, pewne grupy weszły w porozumie­ nie z kompaniami pocztowymi, ustaliły odpowiednie hasła i t ą drogą przekazują sobie obecnie w i a d o m o ś c i . Wpływ środowiska zaznaczył się również w dotychczasowej struk­ turze i organizacji społecznej, powtórzyły się nowe formy, tzw. kumpanie, mające swoich przywódców i stanowiące jak gdyby terenowe zrzeszenia zawodowe. W związku z powstaniem kumpanii zmniejszyła się rola Romani Krisu. Nie wszystkie jednak grupy potrafiły jednako dostosować się do nowych warunków — zmiany takie bowiem działa42 43 4 2 D . B o l e s , Some Gypsy Occupations in America, L o r e Society", vol. X X X V I I : 1958 n r 3-4, s. 105. B r o w n , The Gypsies in America..., s. 157-158. 4 3 „JounxaJ of the Gypsy �153 C Y G A N I E MEKSYKAŃSCY ją w wielu różnych kierunkach. Niektóre, pozbawione możliwości upra­ wiania swoich zawodów, nie umiały stworzyć czy wypracować sobie nowych form egzystencji; w tych grupach wzrosła przestępczość, nasi­ liły się kradzieże. Środowisko wpłynęło też — jak wspominaliśmy w y ­ żej — na zatarcie dotychczasowych podziałów grupowych i wytworze­ nie zupełnie nowych, wpłynęło na unifikację cygańskiego języka w ob­ rębie poszczególnych krajów. Wykształciły się jednak nowe więzi — terytorialne — zmieniające dotychczasowe podziały, powstały nowe grupy Cyganów amerykańskich, peruwiańskich, chilijskich itp. Coraz częściej zdarza się, że Cygan, który czasowo wyjedzie do innego kraju niż ten, w którym zatrzymała się i przebywa dłużej jego grupa, zapy­ tany o pochodzenie odpowiada, iż jest Perouske Roma czy Chilean Ro­ ma, zapominając jakby, że niedawno stosunkowo przybyli do tych kra­ jów jego rodzice byli np. Kalderashami, Rusuya; tworzy się więc rodzaj swoistej więzi terytorialnej. Wśród czynników, które wywarły silny wpływ na zmiany w dotych­ czasowej, kulturze Cyganów, specjalną, i to dość ważną, pozycję zaj­ mują towarzystwa biblijne i działalność misjonarzy. Działalność tego typu zapoczątkowano jeszcze w połowie X I X w. na terenie Anglii i Szko­ cji, miała ona na celu podniesienie poziomu oświaty, a zwłaszcza religij­ ności wśród Cyganów. Akcje te zapoczątkowane przez Crabba i Bairda znajdowały u Cyganów spory oddźwięk — t y m bardziej że uczęszcza­ nie na lekcje religii łączyło się z możliwością otrzymania darmowego obiadu. Pewna Cyganka jak udało się stwierdzić. — aż 7 razy na­ wracała się, w różnych parafiach, gdyż za każdym razem oznaczało to otrzymanie nowej s u k n i . Przypomina to wypadki opisywane przez róż­ nych misjonarzy i podróżników, jakie zdarzały się w czasie ich pracy wśród tzw. ludów prymitywnych. Zaczęto dokonywać przekładów Biblii i Ewangelii na język cygański. Stopniowo powstało coraz więcej misji i stowarzyszeń dla nauczania wśród Cyganów Biblii — np. w 1895 r. powstała Gypsy Gospel Waggon Mission — które, co należy przyznać, nie ograniczały się jedynie do nauczania prawd wiary, ale prowadziły także akcje na rzecz osiedlania oraz udzielały różnych form pomocy w postaci ubrań, pomocy żywnościowej itp. Działalność misyjna wśród Cyganów nie upadła zresztą, nadal jest żywa w Europie zachodniej, krajach skandynawskich i w Ameryce — zwłaszcza w Stanach Zjedno­ czonych, Kolumbii i Urugwaju, wychodzą periodyki związane z dzia­ łalnością poszczególnych towarzystw, a w 1955 r. odbyła się w Helsin­ kach — zorganizowana przez Fińską Misję Cygańską — konferencja 44 4 4 E . O . W i n s t e d t , Gypsy ciety", vol. I : 1908 n r 4, s. 384. Civilisation", „Journal of the Gypsy Lore So­ �154 L E C H MRÖZ towarzystw misyjnych, poświęcona problemom pracy misyjnej wśród Cyganów Europy i Ameryki. Pod wpływem tejże konferencji i niejako w jej wyniku powstała w 1958 r. Międzynarodowa Ewangeliczna Misja Cygańska (IEGM), jednocząca poszczególne towarzystwa dla lepszego zorganizowania pracy religijnej i społecznej . Jednakże Cyganie nie poddają się bezwolnie wpływom techniki i tendencji państwowych czy działalności towarzystw misyjnych. Wpływ środowiska napotyka siłę działającą w przeciwnym kierunku •— przy­ wiązanie do tradycji i próbę jej kontynuacji. Tendencje te silne są zwłaszcza w Ameryce Płd. i środkowej, ale występują także na pół­ nocy, ich przejawem jest m. in. charakterystyczny strój, noszony zwłasz­ cza przez kobiety, czy dążność do zawierania małżeństw ze współplemieńcami i wyjazdy w poszukiwaniu żon — Cyganek do innych krajów, gdy na miejscu nie ma dostatecznej ilości kobiet. Oczywiście nie są rzadkie również małżeństwa z kobietami niecygańskimi, jednakże aby doszło ono do skutku, muszą być często spełniane przez kobietę pewne warunki. Np. w Meksyku kobieta, która decyduje się na małżeństwo z Cyganem, wprowadzana jest najpierw do grupy na próbę. Tutaj star­ sze kobiety uczą ją zasad i praw cygańskiego życia i dopiero po upły­ wie kilku miesięcy, gdy zostanie ona przez grupę przyjęta, następuje już uroczysta akceptacja małżeństwa . Coraz częściej jednak zdarzają się odstępstwa od tradycji. Należy pamiętać przy tym, że ci, którzy pełnią obecnie najwyższe funkcje gru­ powe, w tym Romani Kris, to jeszcze w sporej części ludzie urodzeni i przez pewien czas przebywający w Europie. Gdy jednak do pełnego głosu dojdzie pokolenie urodzone i wychowane w Ameryce, a zwłasz­ cza pokolenie powojenne, zmiany pójdą prawdopodobnie w .szybszym tempie, ciekawe tylko, jakie będą tego wyrazy. Małe zainteresowanie badaczy Cyganami może spowodować, że jednak owe zmiany nie zosta­ ną w pełni uchwycone i zarejestrowane, a szkoda, bo ich charakter jest interesującym przykładem współcześnie zachodzących przemian i tendencji nie tylko u Cyganów, ale i u innych ludów, przykładem pro­ cesów kształtowania się nowego oblicza, nowej kultury. 4S 46 4 5 E . B . T r i g g , Religion and Social „ J o u r n a l of t h e G y p s y L o r e Society", v o l op. cit, s. 52i. 4 6 Pickett, The Gypsies of Mexico..., Reform XLVII: s. 97. among the Gypsies 1(968 n r 3-4, s. 85-92; of Britain, Colinon, �C Y G A N I E MEKSYKAŃSCY 155 L e c h Mroz THE MEXICAN GYPSIES AND CHANGES IN LIFE OF GYPSIES IN AMERICA S u m m a r y F i r s t G y p s i e s a r r i v e d i n A m e r i c a i n s m a l l groups d u r i n g the 16th a n d 17th centuries. A l a r g e r w a v e c a m e o n t h e t u r n of t h e 19th a n d 20th centuries i n c o n n e c t i o n w i t h the a b o l i s h m e n t of G y p s y s l a v e r y i n R o u m a n i a i n 1856. L i b e r a t e d G y p s i e s t h e n s p r e a d a l l o v e r E u r o p e , a n d m a n y of t h e m h a v e r e a c h e d A m e r i c a . T h e y c a n be m e t (throughout t h e c o n t i n e n t n o w ; they a r e m o s t n u m e r o u s i n the U S A , a n d t h e y a r e d i v i d e d into r e g i o n a l a n d o c c u p a t i o n a l groups. T h e r e is a f a i r l y distinct difference b e t w e e n t h o s e who l i v e i n N o r t h A m e r i c a (the U S A a n d C a ­ n a d a ) , a n d those w h o l i v e i n M i d d l e a n d S o u t h A m e r i c a s . T h e U S G y p s i e s present t h e m o s t i n t r i c a t e p a t t e r n . A m o n g t h e m w e c a n still meet descendants of t h e oldest a r r i v a l s , the R o m a n i c h e l s , a n d groups t h a t h a v e a r r i v e d d u r i n g t h e p r e s e n t c e n t u r y ; n o m a d groups, a n d settled, a l m o s t completely a d j u s t e d c o m m u n i t i e s . I n t h e U n i t e d States t h e G y p s y life a n d c u l t u r e h a s been c h a n g i n g r e m a r k a b l y u n d e r t h e i n f l u e n c e of the e n v i r o n m e n t . O n e e x a m p l e c a n be t h e shift i n t h e i r trades, w i t h n e w o c c u p a t i o n s b e i n g s u b s t i t u t e d for t r a d i t i o ­ n a l ones, as e.g. automobile t r a d e n o w constituting t h e e q u i v a l e n t of t h e i r E u r o ­ p e a n l i n e i n horse t r a d e . S t r o n g outer influences a r e also reflected i n their r e j e c ­ tion of t r a d i t i o n a l clothing, t h e b r e a k d o w n or c h a n g e of t y p e of the t r a d i t i o n a l t r i b a l s t r u c t u r e , t h e d e c r e a s e of a u t h o r i t y of t h e R o m a n i O r i s a n d of the elders. V a r i o u s g r o u p s h a v e been m i x i n g w i t h e a c h other, l o s i n g t h e i r c u l t u r a l a n d l i n ­ guistic identity, a n d i n i t i a t i n g n e w divisions. T h e p i c t u r e is different on the S o u t h e r n h e m i s p h e r e . H e r e c u l t u r a l t r a i t s , group divisions, t r a d i t i o n a l w a y s fit b e t t e r w i t h t h e p o p u l a r i m a g e of a G y p s y . T h e y s e e m to continue to l i v e m u c h as they d i d at the m o m e n t of l e a v i n g E u r o p e . S t i l l , t h e i r present e n v i r o n m e n t s do exert s o m e influence, a n d s o m e degree of s l o w c u l t u r a l c h a n g e c a n be d i s c e r n e d . N e w customs a n d t r a d e s arise, l i k e the o p e r a t i n g of t r a v e l l i n g m o v i e s i n M e x i c o . T h e differences b e t w e e n A m e r i c a n a n d E u r o p e a n G y p s y c u l t u r e s a r e w i d e n i n g . S o m e l i n k is s t i l l p e r s o n i f i e d i n old people w h o p e r f o r m i m p o r t a n t group functions, as e.g. i n t h e R o m a n i C r i s , a n d w h o still r e m e m b e r E u r o p e a n d t h e o l d d a y s . H o ­ w e v e r , it is i n t e r e s t i n g to see w h a t 'Changes a r e a p t to o c c u r , w h e n the y o u n g e r A m e r i c a n - b o r n generations t a k e over. E v e n n o w n e w r e g i o n a l l i n k s arise, r e f l e c ­ ted i n n e w n a m e s of c o m m u n i t i e s , l i k e P e r o u s k e R o m a , C h i l e a n R o m a , n e w types of t r a d e s , etc. T h e future p a t t e r n of t h e A m e r i c a n G y p s y c u l t u r e is n o w i n t h e m a k i n g . R e g r e t t a b l y enough, t h e r e is b u t m i l d interest i n the G y p s i e s a m o n g e t h n o ­ logists, a n d thus some of t h e c h a n g e processes, w h i c h a r e by n o m e a n s p e c u l i a r to t h e G y p s i e s alone, m a y p a s s u n n o t i c e d o r u n r e c o r d e d . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dc2fb4ddd97f1a72f0ef50507df1798d.pdf d0d4f01d38bad58ae51a409c0e2a756e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3167 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2966 Title A name given to the resource Sacrum, mit, książka / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3, s.185 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciarka, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryszard Ciarka SACRUM, MIT, KSIĄŻKA O c z y w i ś c i e , że l o s k s i ą ż e k z a w s z e z a l e ż y o d p o j e t n o ś e i n i k a . Pro żytni. captu I lectoris chyba hahent należałoby sua jata — librlli rozumieć tę czytel­ mawiali staro­ ma,ks} mę jako przy­ Z n i e p o k o j o m p a t r z y ł e m , ilekroć książka powracała d o m n i e , na coraz brudniojszo marginesy — widomy ślad podkreślania p e w n y c h j e j fragmentów. Jednocześnie zaskoczeniem było także p o m n i e n i e . B o k s i ą ż k i p o p r o s t u są. I s t n i e j ą o b o k n a s , o f e r u j ą c i t o , że ilość p o s p i e s z n i e s t a r t y c h p o d k r e ś l e ń m a l a ł a w r a z z k o l e j ­ z a w s z e swą g o t o w o ś ć o t w a r c i a . M o g ą czekać służalczo n a b i u r k u nym lub zapominano s. na Bo i wciśnięto pomiędzy znienawidzono, deski zakazane i regałów. Bywają uwielbiono, palone stosach numerem 158. A l e strony, moją by książkę oto po p e w n y m definitywnie czekał zaniknąć los jeszcze w i m i ę d z y w i e r s z a m i nieścierane już z n a k i z a p y t a n i a , kiedy wywyższamy kółka, L o s książek zależy o d c z y t e l n i k a , ale los t o n i e t y l k o kruchość ich grzbietów wartych jest i cienizna t a m myśli, jakby k a r t e k , t e n los d o t y c z y zdarzeń przedłużeniem i historii. czyjejś Bo w obecności, również istocie za­ książka nagromadzonym c i e r p i e n i o m , w y s i ł k i e m i n t e l e k t u a l n y m , zabawą, radością; właśnie dla n a s i los t e j obecności zależy t y l k o o d naszej w o l i . podkreślenia, Najbardziej wzdłuż całej flamastrem jednak strony niepokoiły linie l u b niebieskim tuszem ktoś pionową kreską chwilę historyczną" podkreślił ktoś długopisem, sposoby Mircea zaczytywanycb, Eliade, Sacrum identycznych — Mit — tysięcy na różno książek: Wyboru Historia. dokonał i wstępem opatrzył M a r c i n Czerwiński. Przełożyła A n n a kiewicz. W y d . I I , Warszawa 1974, nakład Tatar­ 6 5 0 0 + 2 9 0 egz. Tę historyczna, to to ktoś inny kosmicznej będzie ludzka n i e z w y k ł y . C h o ć b y d l a t e g o , że p o p r z e d n i n a k ł a d ( 1 9 7 0 , w y d . I , z axis n a k ł a d 4 0 0 0 + 2 9 0 egz.) ta", tane egzemplarze w był coraz trudniej bibliotekach jakby dostępny, a same z m i a n y i odświeżenia ( p o r . n p B i b l i o t e k a P u b l i c z n a w ul. Koszykowa; Nie przypuszczałem właśnie tylko s y g n a t u r a z. t a książka cennych rozumienia z czytaniem tek wyczy­ domagały się Warszawie, 182816). wyświadczy nieocenioną rozumienia nie my-śli a u t o r a , a l e i n n y c h , a zarazem i percepcją przysługę, także coś więcej, bo i pewnego zjawiska mi szansę związanego treści. N i e n a p i s a n o c h y b a t a k i e j r o z p r a w y , w której a u t o r pokusiłby — siedziba — inaczej mówiąc Podkreślone, w e t n o g r a f i c z n y c h p r a c a c h , szkicach, artykułach czy n a w e t marginesie jest — — że wyłącznie przez istnienie ludzkie — — jest możliwe aby się upewnić — flamastrem (63). n a szczycie góry „ P o s t a w i e n i e k r z y ż a —- linia (58). „ T a k na więc — marginesie w rzoczyw stości" ; wszelka wiąże się (75). i wykreślone fragmenty z mojej k s i ą ż k i . Z a s t a n a w i a m się t y l k o j a k i l o s j e s p o t k a ł . C z y s t a ł y się początkiem czy zgrabnie często niepokoił m n i e pomyślaną puentą? s t a r a n n i o zakreślony c y t a t , Jakże oddzielający j e d n a k ż e w s z y s t k o t o , co p o w y ż e j i p o n i ż e j u p r a w n i a ć m o g ł o d o t a k i e g o t w i e r d z e n i a : „ N a obraz i podobieństwo wszechświata klamry niebieskim — długopisem który zaczyna się o d — środka i r o z p o ś c i e r a się w c z t o r y z a s a d n i c z e s t r o n y , w i o s k a rozbudowuje się p o c z ą w s z y o d s k r z y ż o w a n i a d r ó g " ( 6 8 ) . A l e — tego nawias już n i e o b e j m u j e — n a w y s p i e B a l i l u b n a G w i n e i . . . J a k ż e r ó w n i e często, już toria „Otóż narodzeniom" ale z a r a z o m książki, p r z e d z i e l o n y His­ na uwarunkowana zapewne niebieska się o p r ó b ę z e s t a w i e n i a , r z e c z o w o i k o n k r e t n i e w y k a z u j ą c , j a k i e — niekiedy czerwonym u ś w i ę c a ł o o k o l i c ę , b y ł o w j a k i m ś sensie r ó w n o ­ z d a n i a i i l e r a z y by\y c y t o w a n e z k s i ą ż k i Sacrum — Mit biegnące g d y ż człowiek r e l i g i j n y chce ż y ć w „ ś r o d k u świa­ mundi, inspiracją, n a t o m i a s t j e d n e g o , że grudnia długopisu. „ P r a w d ą (37). czerwonym znaczne z „ p o n o w n y m żo l o s t e j k s i ą ż k i się 13 zrobione kółkiem, z n a j d u j e się G o l g o t a " znón: flamaster wiadome . było, rodzi j e d y n i e d z i ę k i o w e j stałej ł ą c z n o ś c i z n i e b e m " ( 5 9 ) . „ D l a chrześci­ janina — cych bazgrolacli na ostatniej kartce, po starych brzegach. o d początku i znaczy m o j ą r o z p o z n a m o d r a z u , p o o d k l o j a j ą c e j się o k ł a d c e , p o dziosię- Już Na człowiek jost zawsze „ w s y t u a c j i " , s y t u a c j a t a j e d n a k n i e zawsze aktualną kilku notatki. (86) zakreślił ktoś mnio podkreślenia dynczym spośród i s. 3 1 , р о г . o p r z e s t r z e n i w t e j k s i ą ż c e s. 4 9 , 5 2 i n a s t . jest jednej kreski o ł ó w k i e m , d o p i s u j ą c : p o r . L . S t o m m a Słońce b y ć m i n i e z w y k l e b l i s k i . O książce b a r d z o k o n k r e t n e j b o o p o j e ­ egzemplarzu; pionowe p r z y k ł a d z n a n y a k a p i t o czasie i p r z e s t r z e n i zaznaczył Otóż chciałbym opowiedzieć o książce, której los zaczął nagle tajemnicze T strzałki, surowy. c z a s i o z a c z ę ł y p o j a w i a ć się n a m a r g i n e s a c h i c z c z o n e . N i o s k a r ż ą się k i e d y n i k t i c h n i e c z y t a , a n i n i e p y s z n i ą jo p o n a d inno. okolicy bardziej w t e k s t a c h , c y t a t , m o ż e właśnie p o r w a n y bywa z mojej myślnikami, pomiędzy które w p i s u ­ j e m y j a k b y d l a podkreślenia, c z y u p e w n i e n i a się — pisze przecież poważniejszych przedsięwzięciach. A w t e d y m o j a książka stałaby Ełiade się l e d w i e , A l e z a p o m i n a m y , a l b o i n i o c h c e m y p a m i ę t a ć , że n i e są t o d e f i ­ j a k sądzę, t a k i e j p r a c y Pozyskiwanie Eliadego przemyśleń, posiłkowanie czymś czy złym jako się wycinkiem. sprzymierzeńca cytatem niegodziwym. Jest nie sprawą do jest, własnych rzecz oczywiście i b a r d z i e j s k o m p l i k o w a n ą niż b a d a n y t u p r z y p a d e k jasna, szerszą zaczytywania nicje —, - czytamy a raczej u Eliadego z mozołem, potykamy uporczywie „ n a r z u c a się c h y b a p e w i e n sens powstającą t a m w ciągu długich l a t , j a k b y zapisaną nową opo­ wieść. rzecz jasna książka t a cieszyła, się nienaganną linią g r z b i o t u i bielą k a r t e k . S a m zresztą p r z y c z y n i ł e m jej uszkodzeń, płaszczoną, W Eliade obszernego — się...", materiału chyba co akapit okaleczeniem; za­ przypuścić...", wniosek...". Z n i e p o k o j e m patrzę n a moją książkę, k i e d y do m n i e z nowym — j a k ż e często n a ­ się n i e m a l „można, ... n a pocieszonio czytam jej wraca Stanisława Vinconza,: Niedługo wielu „wydaje powtarzające książką, j o s t m i najbliższy. s t a r a m się z r o z u m i e ć na podstawie podaje m i m o n i e s k r ę p o w a n e j f o r m y j a k ą j o s t esej — strzeżenia... Bowiem — jak p o r ó w n a w c z e g o , k o n k r e t y z o w a n e spostrzeżenia. I t a k przecież j e d n e j k o n k r e t n e j książki. A l e t e n p r z y p a d e k , z w i ą z a n y z m o j ą losu, j a k i m i objawiła s w o i m s t a n o m o b e c n y m , b y m mógł odczytać —, jaki grzbietem jednak inny książką, z a w a r t y m i czytywanie. po p r o s t u czytając do góry sposób się l u b odkładając i porzuconą na kilka można, o k a z y w a ć do roz­ tygodni. zainteresowanie w n i e j m y ś l a m i niż p r z e z d o k ł a d n e j e j z a ­ A l e p r z y c z y n i l i się d o t a k i e g o i i n n i , o c h o c z o o d d a j ą c się l e k t u r z e esejów T stanu rzeczy także na temat sakralizacji „Jeżeli drzewa są, h a r f a m i dla, g r y wające prądy. powietrznego, Jeśli czy drzewo jest przystanią dla odpoczynku czy dla istot z snu, czy dla niechaj morza miłości może być przystanią, na której z m o r z a pozaziemskiego c h w i l o w o osiadają ż y w o t y n a d z i e m s k i e . J a k d r z e w o j e s t p o m o s t e m między ziemią i p o w i e t r z e m , t a k n i e c h a j i książka będzie zatoką d l a i s t o t u s k r z y d l o n y c h , l o t n y c h , ze ś w i a t ó w z d a n i e m a u t o r a książki — ich głosy, poczujecie w nas samych. to i d l a w i c i a g n i a z d , czy d l a myśliwskich s t a n o w i s k — t o i książka czasu i p r z e s t r z e n i , świata a r c h a i c z n y c h m i t ó w i s y m b o l i , któro — tkwią m o c n o wiatrowoj, i k s i ą ż k a s t a n i e się n a m harfą, na, k t ó r e j grają z d a l e k a p r z e p ł y ­ odległych. T a m usłyszycie promienie ich oczu". 185 �II. 1. Ś w i ę t e s o s n y k o l o Nowosilik � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fdd6bc1fa1d1f7da8e899837c2cd15be.pdf d5b958748502f779aa20778a65d170e5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:702 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:646 Title A name given to the resource Dorobek meksykańskiej archeologii i etnografii w świetle opracowań bibliograficznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2, s.115-134 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K O M U N I K A T Y „ E t n o g r a f i a Polska", t. X I V z. 2 ALEKSANDER POSERN-ZIELlNSKI DOROBEK MEKSYKAŃSKIEJ ARCHEOLOGII I ETNOGRAFII w świetle opracowań bibliograficznych Postęp badań naukowych w dyscyplinach historycznych jest niero­ zerwalnie związany ze wzrostem wiedzy o faktach z naszej przeszłości dziejowej. Ten zaś zależny jest od aktualnej bazy źródłowej, jaką po­ szczególne dyscypliny w określonym momencie swego rozwoju dyspo­ nują. Dalszy jednak rozwój badań wywołuje z kolei stałe narastanie nowych źródeł — otwierając dostęp do takich informacji, jakie uprzed­ nio dostrzeżone i spożytkowane być nie mogły. Postulat jak najszerszego udostępnienia tych źródeł w celu ich peł­ nego wykorzystania w toku prac badawczych, a dalej weryfikacja do­ tychczasowych twierdzeń i sądów oraz wykrywanie nowych związków między t y m i źródłami a faktami są bezpośrednimi przyczynami jako­ ściowego i ilościowego wzrostu literatury fachowej. Żywiołowy rozwój badań archeologicznych i etnograficznych, nowo­ czesne, efektywne metody eksploracyjne zwiększają niemal w postępie geometrycznym literaturę przedmiotu. Każdy dzień przynosi nowe po­ zycje — a możliwości pełnego wykorzystania odpowiedniej literatury przy szerszym temacie i terenie są niewielkie . Podstawowym zatem problemem warsztatowym jest sposób i metody właściwego wyboru odpowiedniej — reprezentatywnej i możliwej do opanowania porcji literatury. Jest to oczywiście związane z subiektywną postawą badacza, sposobem jego pracy, ale nie bez znaczenia pozostaje tu odpowiedni poziom dostępnej i możliwie wszechstronnej informacji naukowej. 1 1 P o g ł ę b i a j ą c y s i ę stale r o z z i e w m i ę d z y i l o ś c i ą u d o s t ę p n i a n y c h ź r ó d e ł i l i t e r a ­ t u r ą p r z e d m i o t u a m o ż l i w o ś c i ą w y c z e r p a n i a lub w y z y s k a n i a n a j w a ż n i e j s z y c h t y l ­ ko p o z y c j i i z a s o b ó w a r c h i w a l n y c h jest s z c z e g ó l n i e w i d o c z n y w w a r s z t a c i e n a u k o ­ w y m h i s t o r y k a d z i e j ó w n a j n o w s z y c h . Zob. T . J ę d r u s z c z a k , Zastosowanie ma­ szyn matematycznych w badaniach historycznych, „ S t u d i a Metodologiczne. Z e s z y t y P o ś w i ę c o n e I n t e g r a c j i N a u k i " , n r 3; 1967, s. 67-77. �116 A L E K S A N D E R POSERN-ZrELIŃSKI Rola bibliografii w tym systemie, rozumianym w podwójnym sen­ sie — jako spis dokumentów i publikacji oraz jako metodyka sporzą­ dzania tego rodzaju rejestrów — nie wymaga szerszych komentarzy . Dla historyka nauki stanowi ona bazę historiograficzną i źródłoznawczą, dla każdego badacza posiada przede wszystkim charakter informacyjny, stanowiąc podstawowy punkt wyjścia dla dalszych studiów. Nowo­ cześnie wyposażony warsztat naukowy nie może obyć się dziś bez spi­ sów bibliograficznych najróżnorodniejszych typów i rodzajów. Wyrazem tej właśnie potrzeby są różnego rodzaju próby organizo­ wania prac bibliograficznych w skali międzynarodowej. Wprawdzie niepowodzeniem zakończyła się inicjatywa stworzenia jakiejś wszech­ ogarniającej bibliografii uniwersalnej , ale wzrost produkcji wydawni­ czej sprawił konieczność powołania międzynarodowej instytucji, której zadaniem byłaby koordynacja, organizacja i typizacja prac bibliogra­ ficznych. W tym właśnie celu powołano przy UNESCO specjalny Mię­ dzynarodowy Komitet do Spraw Bibliografii, Dokumentacji i Termi­ nologii (Comité Consultatif International de Bibliographie, de Documen­ tation et de Terminologie). Współpracuje on z wieloma krajami — w t y m także i z Meksykiem, którego inicjatywom bibliograficznym i dorobkowi w tej dziedzinie poświęcone są niniejsze rozważania. Pracom bibliograficznym w zakresie szeroko pojętej etnografii po­ wszechnej patronuje — powołany również pod auspicjami UNESCO — Międzynarodowy Komitet do Spraw Dokumentacji Nauk Społecznych (International Committee for Social Sciences Documentation), współ­ pracujący wydatnie z Międzynarodową Unią Nauk Antropologicznych i Etnologicznych (International Union of Anthropological and Ethnolo­ gical Sciences). Dorobkiem tego Komitetu jest powołanie nowej serii wydawniczej publikującej międzynarodowe roczniki bibliograficzne. Jeden z tych bieżących spisów bibliograficznych obejmuje publikacje z dziedziny społecznej i kulturowej antropologii, w anglosaskim rozu­ mieniu tych t e r m i n ó w . Z ramienia naukowego środowiska Meksyku 2 3 4 2 Zob. A . Ł y s a k o w s k i , Określenie bibliografii, „ B i u l e t y n I B " , t. 3: 1950 ; S. V r t e l - W i e r c z y n s k i , Teoria bibliografii w zarysie, W r o c ł a w 1951; Biblio­ grafia, Poradnik metodyki bibliograficznej, W a r s z a w a 1960. 3 T a n i e u d a n a p r ó b a p r z e p r o w a d z o n a b y ł a n a pocz. X X w. z i n i c j a t y w y I n ­ stitut I n t e r n a t i o n a l de B i b l i o g r a p h i e . D o w i o d ł a ona n i e m o ż l i w o ś c i s t w o r z e n i a b i ­ bliografii u n i w e r s a l n e j , k t ó r a z a s t ą p i ć m i a ł a z e s p o ł y bibliografii bibliografii, biblio­ grafii n a r o d o w y c h i s p e c j a l n y c h . 4 J e s t to s e r i a D o c u m e n t a t i o n in the S o c i a l S c i e n c e s . W j e j r a m a c h u k a z u j ą s i ę p e r i o d y c z n i e co r o k : International bibliography of sociology; International bi­ bliography of political science; International bibliography of economics oraz o m a w i a ­ n a t u : International bibliography of social and culture anthropology. Oprócz tych �D O R O B E K MEKSYKAŃSKIEJ 117 ARCHEOLOGII I ETNOGRAFII w pracach nad tymi bibliografiami uczestniczył dr Eusebio. Dávalos Hurtado, były dyrektor głównego centrum badań antropologicznych — Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (Instituto Nacional de Antropología e Historia). Specyfika amerykanistyki w Polsce, określona ograniczonymi moż­ liwościami badań terenowych i brakiem głębszych tradycji w tej dyscy­ plinie, determinuje w zasadzie kierunek prac naukowo-badawczych. Sytuacja ta sprzyja studiom nad dostępnymi w szerszym zakresie źród­ łami pisanymi. Wykorzystanie opisów dziejopisarskich: roczników, kro­ nik, materiałów pamiętnikarskich, relacji, wspomnień, zapisów archi­ walnych i wreszcie szeroko pojętej literatury przedmiotu, umożliwia nie tylko weryfikację dotychczasowych twierdzeń, ale i wykrycie no­ wych powiązań i oddziaływań z przeszłości i teraźniejszości kontynentu amerykańskiego . W tego rodzaju pracach nie wystarczą jednakże ogólne i bieżące spisy bibliograficzne — tak typowe dla wieku X X . Ogrom produkcji wydawniczej i intensyfikacja badań nie sprzyjają powstawaniu reje­ strów retrospektywnych, ewidencjonujących publikacje w ściśle okreś­ lonym, zamkniętym odcinku czasu. Takich właśnie bibliografii sięgają­ cych aż do okresu konkwisty potrzebuje współczesna amerykanistyka. Ilościowy wzrost amerykanistycznych bibliografii, dający się zauważyć od 1945 r., nie niweluje bynajmniej trudności w znalezieniu odpowied­ niej literatury. Ogólna orientacja w aktualnym dorobku określonej dzie­ dziny badań utrudniona jest przez ograniczone możliwości dostępu do księgozbiorów. To już jednak jest problem raczej natury technicznej, choć dla rozwoju polskiej amerykanistyki posiadający duże znaczenie . Wśród amerykanistycznych bibliografii tylko bieżące rejestrują w sposób może najbardziej całościowy prace dotyczące całego konty­ nentu, od Alaski i Grenlandii aż do Ziemi Ognistej. Przeważnie publi­ kowane są one w poszczególnych amerykanistycznych czasopismach, takich jak np. „American Anthropologist", „American Antiquity", ,,Cuadernos Americanos", „America Indígena" oraz w największej mie5 6 bibliografii w bieżących podobnych Abstracts 5 Zob. wydawanych seriach i The tzw. w „abstrakty": Psychological Paryżu jak przez np. UNESCO International ukazują się także Political Science amerykanistyki, „Etno­ Abstracts. M . F r a n k o w s k a, Zadania i potrzeby polskiej g r a f i a P o l s k a " , t. 10:19166, s. 238-239. 6 i Jednym I I I (1969 kazu ten z r.) pozycji PAN polskiej amerykanistyki Amerykanistycznym amerykanistycznych realizuje IHKM zadań Seminarium m. w in. Pracownia znajdujących Etnograficzna sformułowanych w Poznaniu się w polskich Zakładu na II (1965 jest s p o r z ą d z e n i e zbiorach. Etnografii Postulat Powszechnej P o z n a n i u , gdzie p o w s t a j e c e n t r a l n y k a t a l o g a m e r y k a n i s t y c z n y . F r a n k o w s k a , op. cit, s. 246, 248. r.) wy­ Zob. �118 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI 7 rze w „Journal de la Societé des A m é r i c a n i s t e s " . Inne bibliografie posiadają z reguły ograniczony zasięg i zakres, obejmując w najlepszym przypadku wielkie terytoria kulturowe — jak np. całą Amerykę Pół­ nocną na północ od Rio Grande lub Amerykę Łacińską, czy tylko Ame­ rykę Środkową i krąg Wysp Antylskich. Wśród wielu inicjatyw zmierzających do stworzenia centralnego ośrodka studiów bibliograficznych w zakresie amerykanistyki, i to nie tylko antropologiczno-etnograficznej, wymienić należy działający pod auspicjami UNESCO Latyno-Amerykański Ośrodek Badań Nauk Spo­ łecznych (Latin American Center for Research in the Social Sciences) oraz działający w stolicy Meksyku — Panamerykański Instytut Geo­ grafii i Historii (Instituto Panamericano de Geografía e Historia) . Ten ostatni zasłużył się szczególnie wydawaniem specjalnego biuletynu b i ­ bliograficznego, poświęconego amerykańskiej antropologii: ,,Boletín B i ­ bliográfico de Antropología Americana". Na jego łamach publikowane są już od 1937 r. na j różnorodniej sze spisy bibliograficzne od bibliografii osobowych i tematycznych do regionalnych . Natomiast w 1953 r. w i n ­ nej serii wydawniczej tegoż Instytutu ukazała się bibliografia Juana Comasa obejmująca najważniejsze, wybrane prace dotyczące tubylczych kultur amerykańskich . Obszar Meksyku — obok Wyżu Andyjskiego i Stanów Zjednoczo­ nych Ameryki Północnej, jest niemal klasycznym terenem zaintereso­ wań amerykanistyki światowej. Przyczyny tej nienajsłuszniejszej pola­ ryzacji badań tkwią — wydaje się — w samej historii Meksyku, w jego wspaniałych prekolumbijskich dziejach i latach podboju oraz osadnictwa 8 9 10 7 N a j p e ł n i e j s z e z e s t a w y bibliograficzne z a m i e s z c z a co r o k „ J o u r n a l de l a S o ­ c i e t é des A m é r i c a n i s t e s " w y d a w a n y w P a r y ż u od r o k u 1896. D z i a ł z a t y t u ł o w a n y „ B i b l i o g r a p h i e A m é r i c a n i s t e " o p r a c o w y w a ł w l a t a c h 1919-11932 z n a n y u c z o n y P. R i vet, a n a s t ę p n i e do 1941 r . P. B a r r e t . Po w o j n i e ta c e n n a i n i c j a t y w a z o s t a ł a r e a k t y ­ w o w a n a , a d z i a ł bibliograficzny pod n i e z m i e n i o n y m t y t u ł e m p r o w a d z i M . D o r é i S. L u s s a g n e t . 8 P i e r w s z y k o n g r e s I n s t y t u t u P a n a m e r y k a n s k i e g o o d b y ł s i ę w 1932 r. w R i o Janeiro. Zob. R . S. B o g g s, Bibliografía del folklore mexicano, „Boletin Bibliográfico de A n t r o p o l o g í a Americana", (BBAA), I I I apéndice, México 1939, ss. 122.; W. J i m é n e z M o r e n o , Materiales para una bibliografía etnográfica de la Amé­ rica Latina, „ B B A A " , t. 1:1937, s. 47-77, 167-197; t. 2:1938, s. 289-421; M . M a l d o nado K o e i r d e 11, Bibliografía mexicana de prehistoria, „ B B A A " , t. 9:1947, s. 66-71; t. 10:1948, s. 98-102, t. 11:1948, s. 148-153; A . M a r i n o Flores, Biblio­ grafia antropológica del Estado de Guerrero, „ B B A A " , t. 115-116:1954, t. 23,3—289; R . H . V a l l e , Bibliografía antropológica americana 1938-1940, „ B B A A " , i. 4:1940, s. 165-215, t e n ż e , Bibliografía Maya, „ B B A A " , a p é n d i c e , do t. 1-5J1937-1941, s. 404 de 9 1 0 J . C o m a s , Bibliografía selectiva de los culturas indígenas blicacioines d e l Instituto P a n a m e r i c a n o de G e o g r a f í a e Historia", de América, „Put. 166:1953, s. 282. �119 D O R O B E K MEKSYKAŃSKIEJ A R C H E O L O G I I I E T N O G R A F I I hiszpańskiego. Ta obfitość relacji, źródeł archiwalnych i stanowisk archeologicznych w pełni odpowiada jednak roli miejscowych kultur prekortezjańskich w rozwoju Nowego Świata. Stąd też wiele zagadnień rozpracowywanych na obszarze Doliny Meksyku i Jukatanu posiada kluczowe znaczenie dla całej amerykanistyki. Zwrócenie zatem uwagi tylko na bibliografie tego obszaru nie będzie posiadało charakteru w y ­ łącznie zawężającego, lecz pozwoli na lepszą orientację w morzu lite­ ratury „meksykanistycznej". Podstawową pracą w t y m zakresie jest wydana w 1923 r. Bibliografia bibliografii meksykańskich — Leon Nicolasa, profesora z Muzeum Na­ rodowego w Meksyku (Museo Nacional de Arąueologia, Historia y Etno­ grafia) i ówczesnego kierownika Departamentu Antropologii Anato­ micznej tegoż muzeum (Departamento de Antropologia Anatómica). Zawierała ona nie tylko bibliografie z kategorii regionalno-podmiotowych, t j . opublikowanych na terenie Meksyku, ale rejestrowała również katalogi zagraniczne dotyczące problematyki meksykańskiej . Z takich ogólnych bibliografii tego właśnie rodzaju wymienić należy opublikowaną w 1942 r. w Nowym Yorku selektywną bibliografię W i l ­ sona Charlesa, obejmującą ważniejsze książki poświęcone Ameryce Środkowej . Dla etnografa duże też znaczenie będą posiadały biblio­ grafie historyczne, gdyż szczególnie w meksykańskim piśmiennictwie historiograficznym X V I i X V I I w. wyraźnie zauważyć się daje etnogra­ ficzny kierunek zainteresowań ludzi nauki tych czasów. Przewodnikiem po tego rodzaju literaturze będzie przede wszystkim wydana w 1956 r. Bibliografia historii Meksyku — Roberto Ramosa i Meksykański słownik biograficzny — M . A. Perala, obejmujący dzieje Meksyku do 1944 r. Charakter bibliografii kompletnych posiadają rejestry publikacji do­ tyczące poszczególnych regionów Meksyku lub jego stanów. Większość z nich — to wynik działalności naukowo-dokumentacyjnej lokalnych ośrodków meksykańskich — muzeów, instytutów oraz organów władz administracyjnych . Wyjątkiem jest retrospektywna bibliografia Pół­ wyspu Kalifornijskiego za lata 1535-1956, ułożona przez C. Ellen Barrett i wydana w 1957 r. w Los Angeles . 11 12 13 14 1S 1 1 1 2 New N . L e ó n , Bibliografía bibliográfica mexicana, M e x i c o 1923, ss. M . C h . W i l s o n , Books about Middle America. A selected Y o r k , 1942. 1 3 R . R a m o s , Bibliografía de la historia •r a 1, Diccionario biográfico mexicano, Mexico de México, 1944. M e x i c o 1956; 66. bibliography, M. A. 1 4 Pe- Zoo. np. H . P é r e z M a r t í n e z , J . de D . P é r e z Galaz, Bibliografía del Estado de Campeche, C a m p e c h e 1943, s. 381; J . S a n t a m a r í a Francisco, Bibliografía general de Tabasco, t. 3, V i l l a H e r m o s a 1946. 1 5 E. B a r r e t , Baja California 1535-1956. Bibliography, Los Angeles 1957. �120 A L E K S A N D E R POSERN-ZFELIŃSKI Wszystkie wymienione tu kategorie bibliografii, choć ważne, nie mogły zaspokoić potrzeb i ułatwić pracy amerykanistom — etnografom i archeologom. Wprawdzie, wspomniany już biuletyn Instytutu Panamerykańskiego dostarczył wielu cennych informacji, nie zastąpił on jednak pełnej bibliografii. L u k i tej nie wypełniła także wydana w 1954 r. przez Narodowy Instytut do Spraw Tubylczych (Instituto Nacional Indigeni­ sta) bibliografia M . G. Parra i W. Jiménez Moreno, obejmująca swym terytorialnym zasięgiem nie tylko Meksyk, ale i całą Amerykę Środ­ kową . ' Tymczasem Meksyk stawał się od lat czterdziestych i pięćdziesiątych głównym ośrodkiem badań amerykanistycznych na całą Amerykę Ła­ cińską. Uczeni meksykańscy zajmować zaczęli miejsca cudzoziemskich badaczy, a meksykańska archeologia i etnografia po okresie emancypacji wkroczyła z powodzeniem na arenę światową z niemałym dorobkiem faktograficznym, teoretycznym i metodologicznym. Za tymi jakościo­ w y m i zmianami krył się ogromny wzrost tytułów czasopism fachowych, towarzystw naukowych, instytucji i innych organizacji badawczych prowadzących z reguły własną, i to dość szeroką działalność wydaw­ niczą. Jeśli np. w latach 1900-1905 główny ośrodek badań kultur indiańskich, Muzeum Narodowe, wydawał przeciętnie od 5 do 10 tytułów (pomijam tu artykuły), to w latach sześćdziesiątych Narodowy Instytut Antropo­ logii i Historii (INAH) opublikował po 50 i więcej woluminów. A nie jest to przecież jedyna instytucja zajmująca się tą problematyką. Po­ dobnie wygląda sytuacja rozpatrywana pod kątem ilości literatury fa­ chowej w stosunku do określonego terytorium. I tak w 1960 r. publika­ cji o treści archeologicznej i etnograficznej dla kulturowego regionu Doliny Meksyku naliczono już około 1600, nie uwzględniając drobnych not, listów do redakcji i recenzji. Kilkakrotnie więcej literatury poświę­ conej jest strefie kultury Majów — Gwatemali i Jukatanowi. Dopiero rok 1962 przyniósł etnologii meksykańskiej dwie wielkie re­ trospektywne bibliografie, które nie tylko stały się' nieodzownym na­ rzędziem warsztatu każdego amerykanisty, ale umożliwiły dokonanie oceny rozwoju i stanu badań w Meksyku i o Meksyku. Pierwsza z nich — pełna bibliografia prac Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) i jego instytucjonalnych poprzedników ukazuje imponujący dorobek naukowców meksykańskich od r. 1827 do 1962 . Pierwsza skromna jeszcze próba podsumowania blisko 150-let16 17 1 6 xico M. G . P a r r a , y Centro 17 grafía América. El Instituto nacional, W. Nacional INAH, J i m é n e z Moreno, 1850-1950, M é x i c o 1954, ss. de Antropología M é x i c o 1962, ss. 342. Bibliografía indigenista de Mé­ 343. e Historia. Su contribución a la biblio­ �D O R O B E K MEKSYKAŃSKIEJ A R C H E O L O G I I I E T N O G R A F I I 121 1 8 niej działalności I N A H podjęta została jeszcze w 1954 r . Wydana w 8 lat później bibliografia dedykowana została 35 Międzynarodowemu K o n ­ gresowi Amerykanistów, który obradował wówczas w Meksyku. Zawiera ona około 900 dokładnie adnotowanych opisów poszczególnych tomów naukowych periodyków, publikacji książkowych oraz wydawnictw seryj­ nych, zestawionych w przejrzystym układzie chronologicznym. Uzupeł­ niona dobrymi indeksami — onomastycznym i rzeczowym, bibliografia ta spełnia doskonale swe informacyjne zadanie. Jest to bez wątpienia za­ sługa prof. Antonio Pompa y Pompa — dyrektora archiwum i biblioteki Instytutu (INAH). Zawarte w tym rejestrze noty ilustrują, jak szeroko pojmuje się w Meksyku termin „antropologia" — wybity obok „historii" w oficjal­ nej nazwie Instytutu (INAH). Antropologię meksykańską należy rozpa­ trywać na podobnie szerokiej płaszczyźnie jak czyni się to w krajach anglosaskich, choć w wielu drugorzędnych raczej aspektach zaznaczają się tu wyraźne różnice. Wystarczy wymienić tu tylko jej silnie akcen­ towane związki z naukami historycznymi. W skład antropologii — jako wszechstronnej nauki o człowieku i je­ go wytworach — wchodzą cztery klasyczne, jak to podkreśla się w Mek­ syku, dyscypliny: antropologia fizyczna (antropologia física), archeolo­ gia, językoznawstwo (lingüistica) i etnografia. Ta ostatnia dyscyplina j a w i się w najróżniejszych postaciach i za­ kresach, akcentowanych zwykle w odpowiednich określeniach przymiot­ nikowych. Nie posiadały i nie posiadają one jednak znaczenia obowiązu­ jącego i wprowadzane oraz używane są często tylko przez pojedynczych badaczy. Wyłącznie tytułem zilustrowania tego zjawiska wymienić tu można kilka przykładowo wybranych terminów tego typu. Mamy więc najbardziej zbliżoną do archeologii poprzez swą bazę źródłową — etno­ grafię starożytną (etnografía antiqua) lub prekolumbijską (etnografia precolombina). Problematyka tradycyjnych społeczności znajduje się w zakresie tzw. etnografii tubylczej (etnografía aborígena). Współczes­ nością natomiast wraz z jej strukturalnymi przemianami zajmuje się przede wszystkim tzw. etnologia nowoczesna (etnologia moderna) oraz antropologia społeczna (antropología social). Obok tych ogólniejszych nie­ jako subdyscyplin antropologicznych wykształciły swoje specyficzne me­ tody badawcze i język naukowy dziedziny wąsko-specjalistyczne, naj­ częściej z pogranicza kilku nauk. Przykładem służyć nam może etnogeografia — rozumiana jako „geografia człowieka tubylczego", geografia I n ­ dian (geografía de los aborigénes). Nadmienić tu jednak wypada, iż okre1 8 El científica Instituto Nacional y de cultura, de Antropología M é x i c o 1954, ss. 92. e Historia. Su contribución editorial �122 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI ślenia w rodzaju „tubylec", „tubylczy" (aborigen) nié są już obecnie w użyciu. Posiadają one bowiem w odczuciu „Latynosów" wybitnie pejo­ ratywne zabarwienie. Godzą one w pewnym stopniu w patriotyczne uczucia narodu meksykańskiego, są sprzeczne z zasadami obiektywizmu naukowego. Wypierane i zwalczane, zostały stopniowo zastąpione zbliżo­ nym pod względem semantycznym terminem „indigena" spotykanym obecnie często w nazwach szeregu instytucji, serii wydawniczych i t y t u ­ łach publikacji. Wszystkie te cztery podstawowe dyscypliny antropologiczne repre­ zentowane są w działalności Instytutu (INAH) bardzo nierównomiernie. Zdecydowanie na plan pierwszy, sądząc z publikacji, wybija się archeo­ logia. Tematyce etnograficznej i historycznej, w t y m dziejom przedkolumbijskim, kolonialnym i nowożytnym, poświęcono znacznie mniej miejsca. W skromnym zakresie reprezentowane są w dorobku Instytutu prace z antropologii społecznej. Jest to przecież dyscyplina na gruncie meksykańskim stosunkowo młoda, gdyż pierwsze publikacje o t y m cha­ rakterze zaczęły ukazywać się dopiero w latach 20-tych, a większość po roku 1940, kiedy to na szerszą skalę zajęto się zagadnieniem akulturacji. Ta zmiana w przedmiocie badań zwróciła zainteresowania meksykańskiej etnografii także na pomijaną dotychczas problematykę europejską w jej ludoznawczym sensie. Bez takich bowiem studiów nie może być mowy, jak powiedział czołowy znawca kultury Nahua — M . León-Portilla, 0 właściwym zrozumieniu specyfiki narodu meksykańskiego . Bibliografia prac I N A H sięga retrospektywnie aż do 1827 r., choć sam Instytut powstał dopiero w 1939 r. Jak się jednak okazuje, instytucjo­ nalne tradycje I N A H sięgają jeszcze dalej — dosłownie w „prehistorię" meksykańskiej antropologii. W X V I I I w. bowiem wicekról Nowej Hisz­ p a n i i — Antonio María de Bucareli y Ursúa (1771-1779), słynny ze swych „oświeconych" rządów, zainicjował zbieranie „starożytności meksykań­ skich". W ten sposób doszło wkrótce do powstania tzw. Schroniska Sta­ rożytności Meksykańskich (Conservatorio de Antigüedades Mexicanas) 1 Gabinetu Historii Naturalnej (Gabinete de Historia Natural). W 1822 r. powstaje Muzeum Narodowe, którego ówczesna skromna siedziba i zbio­ ry w niczym nie dorównywały dzisiejszemu Narodowemu Muzeum A r ­ cheologii, Historii i Etnogafii. Stało się ono wraz z tzw. Wydziałem Antropologii (Dirección de Antropologia) utworzonym w 1917 r. przy Ministerstwie Rolnictwa i jeszcze kilku innymi organizacjami zalążkiem 19 i» W y r a z e m z a i n t e r e s o w a ń e t n o g r a f i ą E u r o p y s ą p r o g r a m y n a u k o w o - b a d a w c z e M u s e o de las C u l t u r a s , E l Colegio de M é x i c o , Instituto de I n v e s t i g a c i o n e s H i s t ó ­ r i c a s p r z y U n i v e r s i d a d N a c i o n a l A u t ó n o m a de M é x i c o ( U N A M ) i E s c u e l a N a c i o n a l de A n t r o p o l o g i a e H i s t o r i a , zob. M . L e ó n - P o r t i l l a , European ethnology at the universities of Mexico, „ E t h n o l o g i a E u r o p a e a " , t. 1:1967 n r 4, s. 323. �123 D O R O B E K MEKSYKAŃSKIEJ A R C H E O L O G I I I E T N O G R A F I I przyszłego Instytutu (INAH) — głównego ośrodka badawczego i koor­ dynatora studiów antropologicznych, podległego obecnie Ministerstwu Oświaty (Secretaría de Educación Publica). Najstarsza publikacja uwzględniona w bibliografii Instytutu to po­ chodząca z 1827 r. i licząca zaledwie kilka stron broszura, będąca opi­ sem kolekcji „starożytności meksykańskich" znajdujących się w zbio­ rach Muzeum Narodowego . Długie lata, bo aż do początków naszego stulecia, dominowała zdecydowanie literatura tego właśnie rodzaju: przewodniki muzealne i katalogi. W 1877 r. ukazuje się pierwszy perio­ dyk — „Kronika Muzeum Narodowego" („Anales del Museo Nacional de México") — poświęcony głównie rozprawom archeologicznym, choć nie brak i artykułów z dziedzin przyrodniczych: paleontologii, zoologii i mineralogii. Czasopismo to ukazuje się aż do 1945 r., kiedy zostaje przekształcone w „Kronikę Instytutu" („Anales del I N A H " ) . Na przełomie X I X i X X w. obok archeologów dużą aktywność prze­ jawiają także lingwiści. Ukazuje się w tym czasie wiele prac języko­ znawczych poświęconych językom poszczególnych indiańskich grup oraz liczne opracowania słowników hiszpańsko-tubylczych. Publikacje etnograficzne należą w tym okresie jeszcze do rzadkości. Jedna z pierwszych monografii historyczno-etnograficznych wydana zo­ staje w latach 1904-1906. Jest to praca pióra jednego z najwybitniej­ szych etnologów meksykańskich — Nicolasa León, poświęcona Taraskom . Prawdziwy rozwój badań nad kulturą potomków przedkolumbijskich cywilizacji następuje dopiero po burzliwym okresie rewolucji meksy­ kańskiej z lat 1910-1917. Demokratyzacja stosunków sprzyjała rozwo­ jowi i postępowi nauki, a udział Indian w walce zbrojnej zwrócił na nich uwagę i uświadomił władzom rolę i znaczenie „kwestii tubylczej" oraz potrzebę opracowania programu włączania Indian do meksykań­ skiej wspólnoty narodowej . 20 2 1 22 2 3 2 0 I . l i s i d r o, e G . I s i d r o , Colección de las antigüedades en el Museo Nacional, M é x i c o 1827, ss. 4, i l . 12. mexinas que existen 2 1 „ A i n a l e s d e l Museo N a c i o n a l de M é x i c o " . U k a z y w a ł s i ę o d 1(377 r. w 5 s e ­ r i a c h , z k t ó r y c h k a ż d a p o s i a d a ł a o d d z i e l n ą n u m e r a c j ę . W s u m i e u k a z a ł o s i ę 28 w o ­ luminów. 2 2 C z ę ś ć p i e r w s z a monografii j a k o N . L e ó n , L o s Tarascos, ukazała się w Mek­ s y k u w 1904 r., ss. 117. C z ę ś ć d r u g a , z a w i e r a j ą c a m a t e r i a ł y etnograficzne p o s t k o r t e z j a ń s k i e ( L a etnografia post-cortesiana y actual) o p u b l i k o w a n a z o s t a ł a dopiero w 1906 r. w 3 t o m i e drugiej s e r i i ( S e g u n d a é p o c a ) „ A n a l e s d e l Museo' N a c i o n a l de México". 2 3 Zoto. I . F , C h o r o s e a j e w a, Problema akkulturacji w mieksikanskoj etno­ grafii, [w:] Sowriemiennaja amierikanskaja etnográfica. Tieorieticzeskije naprawlenija i tiendiencji, M o s k w a 1963, s. 227-230. �124 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI W 1920 r. ukazuje się pierwszy numer miesięcznika „Ethnos", ma­ jącego na celu popularyzację w społeczeństwie szeroko pojętej wiedzy antropologicznej i wyników studiów nad Meksykiem i Ameryką Środ­ kową . W dziewięć lat później powstaje inny periodyk o wiele m ó ­ wiącej nazwie — „Quetzalcoatl" — organ Towarzystwa Antropologii i Etnografii (Sociedad de Antropología y Etnografía de M é x i c o ) . Były to jednak czasopisma efemeryczne, znikające zazwyczaj po roku bądź kilku latach, a tylko oficjalne organy Muzeum Narodowego — „Kro­ nika" i „Biuletyn" („Boletin del Museo Nacional de M é x i c o " ) utrzy­ mują się nieprzerwanie. Cennym dorobkiem ówczesnej historiografii meksykańskiej są liczne publikacje prekolumbijskich manuskryptów hieroglificznych oraz sze­ regu relacji i kronik z okresu odkrycia Meksyku (Descubrimiento), podboju (Conquista) i chrystianizacji tego kraju (Evangelización). Nie­ jednokrotnie udostępniono w ten sposób szerokiemu ogółowi źródła do­ tychczas nigdzie nie publikowane. Rok 1939 — rok X X V I I Międzynarodowego Kongresu Amerykanistów, który obradował wówczas w Meksyku, nie był pod względem ilości publikacji nadzwyczaj płodny. Nadmienić tu jednak wypada, iż właśnie wtedy ukazał się „Atlas Archeologiczny Republiki Meksyku" — jedno z pierwszych osiągnięć założonego w tymże roku Instytutu (INAH) Następne dwa lata to okres organizowania Narodowej Szkoły Antro­ pologii i Historii (Escuela Nacional de Antropología e Historia), pierw­ szej tego rodzaju w świecie wyższej uczelni. Od 1941 r. rozpoczyna się kształcenie studentów w czterech podstawowych dyscyplinach antropo­ logicznych , z wyraźnym jednak naciskiem na dobre przygotowanie 2 i 2S 26 28 2 4 „ E t h n o s . R e v i s t a M e n s u a l de E s t u d i o s A n t r o p o l ó g i c o s sobre M é x i c o y C e n ­ t r o - A m é r i c a " . C z a s o p i s m o to w y d a w a n e b y ł o n i e r e g u l a r n i e od k w i e t n i a 1920 r. C a ­ ł o ś ć z a w a r t a -została w t r z e c h k r ó t k i c h s e r i a c h . P i e r w s z a — w r o k u 1920, d r u g a pod z m i e n i o n y m j u ż t r o c h ę t y t u ł e m „ E t h n o s , R e v i s t a D e d i c a d a a l E s t u d i o y M e ­ j o r í a de l a P o b l a c i ó n I n d í g e n a de M é x i c o " w r o k u 1923, a t r z e c i a w 1925 r. 2 5 „ O j u e t z a l e ó a t l . Ó r g a n o de l a S o c i e d a d de A n t r o p o l o g í a xico". P i e r w s z y n u m e r u k a z a ł s i ę w m a j u 1929 r. y Etnografía de Mé­ 2 6 „ B o l e t i n del Museo N a c i o n a l de M é x i c o " w y d a w a n y b y ł w s z e ś c i u s e r i a c h w l a t a c h 1903-1934. P o p r z e r w i e t r w a j ą c e j do 1960 r. u k a z u j e s i ę j a k o „ B o l e t i n IHAN". 2 7 A t l a s A r q u e o l ó g i c o d e l a R e p ú b l i c a M e x i c a n a . C h o ć p r z y g o t o w a n y do d r u k u p r z e z I n s t y t u t ( I N A H ) w y d a n y z o s t a ł w serii „ P u b l i c a c i ó n n u m . 41 del Instituto P a ­ n a m e r i c a n o de G e o g r a f í a e Historia", M é x i c o 1939, ss. 293 + m a p y . 2 8 W l a t a c h 1937-1941 w y k ł a d a s i ę p r z e d m i o t y antropologiczne n a N a r o d o w e j S z k o l e N a u k B i o l o g i c z n y c h ( L a E s c u e l a N a c i o n a l de C i e n c i a s B i o l ó g i c a s ) , w I n s t y ­ tucie P o l i t e c h n i c z n y m (Instituto P o l i t é c n i c o N a c i o n a l ) , n a k t ó r y m u t w o r z o n o D e - �125 DOHOBEK MEKSYKAŃSKIEJ A H C H E O L O G I I I E T N O G H A F I I ich w zakresie nowoczesnych metod badawczych i ukierunkowaniem w stronę etnografii stosowanej (antropología aplicada). Oprócz urzędo­ wego rocznika tejże uczelni („Anuario de la ENAH") od 1952 r. ukazuje się naukowy kwartalnik stowarzyszenia studentów tej szkoły — ,,Tlat o a n i " . Jego nazwa nawiązuje do przedkolumbijskich tradycji; była ona bowiem w owych czasach jednym z tytułów honorowych władcy Azteków, a w szerszym znaczeniu oznaczała także tzw. „mówców" — pewną kategorię urzędniczą w azteckim aparacie administracyjnym. Początek lat 60-tych w dorobku wydawniczym Instytutu (INAH) to zalew literaturą popularnonaukową: katalogami i przewodnikami po naj różnorodniej szych stałych i czasowych ekspozycjach oraz krótkimi monografiami poszczególnych słynnych architektonicznych kompleksów przedkolumbijskich. Wśród większych prac wymienić należy studium na temat neolitycznej rewolucji w Mezoameryce — José Lorenzo oraz reedycję słynnej w latach trzydziestych pracy Manuela Moreno o poli­ tycznej i społecznej organizacji Azteków . Katalog publikacji I N A H zamyka w zasadzie unikalna i pionierska praca Ignacio Bernala wydana w 1962 r. pt. Bibliografia archeologii i etnografii Mezoameryki i Północnego Meksyku, której poświęcimy tu szczególnie dużo u w a g i . Jej autor — dziś pierwsza osoba w meksykańskiej antropologii i dy­ rektor I N A H — jest wybitnym specjalistą w dziedzinie archeologii i po­ siada niemały dorobek n a u k o w y . Wychowanek Narodowej Szkoły Antropologii i Historii oraz Autonomicznego Uniwersytetu Narodowego w Meksyku (Universidad Nacional Autónoma de Mexico), a od 1946 i 1949 r. wykładowca na tychże uczelniach, piastował także szereg za­ szczytnych i reprezentacyjnych funkcji. Był m. in. radcą kulturalnym ambasady Meksyku we Francji, stałym reprezentantem swego kraju w UNESCO i wieloletnim prezydentem Meksykańskiego Towarzystwa Antropologicznego (Sociedad Mexicana de Antropología). Jest człon29 30 31 32 p a r t a m e n t A n t r o p o l o g i i (Departamento de A n t r o p o l o g í a ) . Antropologia, A n u a r i o 1941, M e x i c o 1941, ss. 24. 2 6 „ T l a t o a n i . B o l e t í n d e l a S o c i e d a d de A l u m n o s A n t r o p o l o g í a e H i s t o r i a " , t. 1:1952 n r 1 ( s t y c z e ń ) . 3 0 J. L o r e n z o , La revolución ss. 56 + 4 miapy; M . M o r e n o , La M e x i c o 11962, ss. 151, w y d . I z r. 1931. 3 1 de neolítica organización de Zob. la Departamento Escuela en Mesoamérica, política y social Nacional de Mexico 1961, de los Aztecas, I . B e r n a i , Bibliografía de Arqueología y Etnografía. Mesoamérica México. 1514-1960, „ M e m o r i a s del I N A H " , t. 7:1962, M e x i c o , ss. 634 + 3 2 de y Norte 2 mapy. W ś r ó d w i e l u jego p r a c do n a j c e n n i e j s z y c h i n a j b a r d z i e j z n a n y c h m o ż n a z a ­ l i c z y ć w y d a n ą w s p ó l n i e z A . C a s o , Urnas de Oaxaca, „ M e m o r i a s del I N A H " , t. 2:1952; I . B e r n a i , Tenochtitlán en una isla, M e x i c o 1959; t e n ż e , Mesoamé­ rica. Periodo indígena, M e x i c o 1053; t e n ż e , Introducción a la arqueología, Mexi­ co 1952. �126 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI kiem rady Towarzystwa Amerykańskiej Archeologii (Society for Ame­ rican Archaeology) i Meksykańskiej Akademii Historii (Academia Me­ xicana de la Historia), a także wielu jeszcze innych meksykańskich oraz zagranicznych organizacji. Uczestnicząc we wrześniu 1951 r. w obradach I Meksykańskiego Kongresu Naukowego (Congreso Científico Mexicano) dokonał Bernal oceny meksykańskiej archeologii w X X w . Widać już wtedy zauważyć się dał szczególny brak pełnej bibliografii dla dziejów kultury preko­ lumbijskiej, gdyż wkrótce potem — w 1952 r., inicjuje on zbieranie not bibliograficznych. Tak wielkie zamierzenie, jakim jest retrospektywna bibliografia k i l ­ ku dyscyplin, i to dotycząca dużego dość obszaru, zwykły w naszych czasach realizować specjalnie do tego celu powołane i odpowiednio przygotowane zespoły. Tu jednak autorem jest jeden tylko człowiek i gdyby nie jego kompetencje oraz ogromny, wieloletni wkład pracy — mniemać by można, iż publikacja ta z góry skazana jest na niepowo­ dzenie. Bernal rozpoczyna od intensywnych poszukiwań bibliotecznych w kraju i za granicą. Przegląda księgozbiory jednej z największych na świecie bibliotek uniwersyteckich •— Uniwersytetu Harwardzkiego w Cambridge (USA, Mass.), Uniwersytetu w Teksasie i Muzeum Czło­ wieka w Paryżu. W pełni wykorzystuje bogate zbiory naukowych insty­ tucji stolicy Meksyku. Ambicją Bernala było stworzenie bibliografii prymarnej — opartej na autopsji. Każda więc zatem książka została przeglądnięta celem spo­ rządzenia zwięzłej o niej informacji, zawierającej wyłącznie niezbędny opis rejestracyjny: tytuł, autora, liczbę stron i ilustracji, miejsce i rok wydania, umożliwiający łatwą identyfikację każdej pozycji. Tylko w tych wypadkach, kiedy nie można było dotrzeć do pewnych publi­ kacji, posłużono się bibliografiami dotychczasowymi. Jest to więc w su­ mie bibliografia całkowicie nowa, a jej zasięg i zakres przekracza znacz­ nie wszystkie dotychczasowe tego rodzaju antropologiczne przedsięwzię­ cia. Tą drogą po 10 latach żmudnej pracy zgromadził autor około 23 tys. n o t . Nie wszystkie one wprawdzie zostały w bibliografii umieszczone. W opublikowanej pracy znajdujemy tylko około 14 tys. ponumerowa­ nych kolejno pozycji, lecz ewidencja ta nie obejmuje umieszczonych pod poszczególnymi tytułami not, recenzji i polemik. Ich ilość dochodzi często w każdym z przypadków do 7-8, a nawet sporadycznie i do 15. 33 34 3 3 greso 3 4 I . B e r n a l , La arqueología mexicana del siglo Científico Mexicano, M é x i c o 11953, s. 235-262. T e n z e , Introducción, [w:] Bibliografía..., XX, s. X I V . [w:] Memoria del Con­ �127 D O R O B E K MEKSYKAŃSKIEJ A R C H E O L O G I I I E T N O G R A F I I Tak więc w sumie liczba pozycji uwzględnionych przez Bernala zbliża się zapewne do 20 tys., a to już stawia tę bibliografię w rzędzie naj­ obszerniejszych i najpełniejszych archeologicznych i etnogeograficznych spisów bibliograficznych. Zasięg terytorialny bibliografii Bernala uwypuklony w podtytule (Mesoamerica y Norte de México) obejmuje nie tylko aktualne granice Stanów Zjednoczonych Meksyku, ale także szereg terytoriów położonych, na południe od granic tego państwa. Nie jest to zatem bibliografia określonego kraju, lecz dotyczy raczej pewnego regionu wyznaczonego przez cechy geograficzno-kulturowe. Pojęcie „Mezoameryki" jest równie umowne, jak i „Ameryki Łaciń­ skiej" czy „Iberoameryki". Wprowadzone ono zostało do etnografii do­ piero w 1943 r. przez znanego amerykanistę — Paula Kirchhoffa . Termin ten zrobił wkrótce błyskawiczną karierę zadomawiając się na dobre w aparaturze pojęciowej amerykanistyki. Amerykanie używają go w postaci „areału kulturowego Mezoameryki" (Meso-America culture area) , w Meksyku natomiast częściej mówi się o „kompleksie mezoamerykańskim" (un complejo mesoamericano). Różnice te jednak, w y ­ daje się, nie posiadają większego znaczenia. Wszędzie bowiem przyjmuje się, iż w granicach tego regionu znajdują się terytoria Meksyku mniej więcej na południe od 21 równoleżnika, obejmujące swym zasięgiem prekolumbijskie ośrodki kulturowe —: Doliny Meksyku, Jukatan, a także Gwatemalę, Honduras Brytyjski i Salwador, czyli całą tzw. strefę Ma­ jów (Zona Maya) i ich południowych sąsiadów (vecinos del sur). Jest to więc zatem obszar położony w północnej części geograficznej Ameryki Środkowej i w południowych partiach Meksyku. Sam Bernal rozszerza go jednak jeszcze dalej na południe o dwie nowe strefy. Pierwsza położona już w Hondurasie obejmuje terytorium od ujścia rzeki Rio Ulua do Atlantyku, aż do jeziora Yojoa (Yohoa) na południu i dalej sięga równoleżnikowym pasem na wschód aż po Islas de la Bahía. Do drugiej natomiast zalicza pacyficzne wybrzeża Hondu­ rasu, Nikaragui i częściowo nawet Kostaryki, aż po półwysep Nicoya, niezbyt już odległy od granic Panamy. Tam bowiem zamieszkuje jeszcze 3S 36 3 5 T . M i l e w s k i , Przedmowa do wydania polskiego, [w :] G . C . Vaillant, Aztekowie z Meksyku, W a r s z a w a 1965. N a stronie 6 p o d a j e b ł ę d n ą i n f o r m a c j ę , j a ­ k o b y t e r m i n t e n w p r o w a d z o n y z o s t a ł dopiero w 1952 r. W r z e c z y w i s t o ś c i r o z p r a - ' w a P . K i r c h h o f f a pt. Mesoamerica, u k a z a ł a s i ę w 1943 r. w p i e r w s z y m t o m i e „ A c t a A m e r i c a n a . R e v i s t a de l a S o c i e d a d I n t e r a m e r i c a n a de A n t r o p o l o g í a y G e o g r a f í a " s. 9 2 ^ 0 7 + m a p a . Zob. t a k ż e r e c e n z j ę tej p r a c y : G . S t r e s s e r - P e a n, „ L ' A n n é e Sociologique", P a r i s t. 1:1949, s. 336-337. 3 8 p a 2. Zob. H. E. D r i v e r , Indians of North America, Chicago 1961 s. 18 + ma­ �128 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI kilka grup indiańskich mówiących językami grupy „nahuatl" — tej samej, do jakiej należeli Aztekowie . Północny zasięg bibliografii Bernala obejmuje terytoria umownie nazwane Meksykiem północnym. Są to prowincje położone między Mezoameryką a arbitralnie użytą do celów antropologicznych granicą pań­ stwową ze Stanami Zjednoczonymi. Tak więc choćby tzw. Południowy Wschód USA — historycznie i kulturowo ściśle związany ze swym po­ łudniowym sąsiadem — nie jest tu już reprezentowany. W części ogólnej bibliografii czytelnik znajdzie większość prac dotyczących generalnie całej Ameryki Północnej czy Południowej, Łacińskiej lub Środkowej. Podobnego typu informacje bibliograficzne, wykraczające poza zakreś­ lony przez autora obszar, zestawione są w rodziale poświęconym związ­ kom i kulturowym kontaktom poszczególnych części A m e r y k i ze sobą oraz ze światem zewnętrznym — Europą, Azją, Oceanią i Afryką. Retrospekcja Bernala sięgająca aż do 1514 r. musi w połączeniu z dziejami Meksyku wzbudzić zainteresowanie. Powszechnie przyjmuje się przecież, iż rok 1519, w którym to Kortez dopłynął do ujścia rzeki Tabasco w zatoce Campeche — jest tą główną i podstawową cezurą od­ dzielającą okres konkwisty od czasów starożytnych. Tymczasem choć rok 1514 to już ogólnie dla całej Ameryki czasy pokolumbijskie — dla Meksyku jest to jeszcze epoka prekortezjańska. Bernal jednak przesu­ wając granice Mezoameryki znacznie dalej na południe musiał dokonać i w zakresie chronologii pewnych istotnych zmian. Lata 1513-1514 to burzliwy okres kolonizacji Panamy, okres wyprawy Balboy do wybrzeży Pacyfiku i ekspedycji Pedrariasa Davili do Darien. W tym samym mniej więcej czasie na terenie Florydy działała i odkry­ wała nowe terytoria wyprawa Ponce de Leon. Tereny objęte wpływami tych konkwistadorów znajdowały się więc na „przedpolu" Mezoameryki i Północnego Meksyku, a zachowane z tych czasów przekazy zawierają już pierwsze informacje o ziemiach Azteków i Majów, pokazują także, w jaki sposób doszło do szczególnego zainteresowania t y m i obszarami. Zresztą i Kortez stał dopiero na czele trzeciej wyprawy ku wybrzeżom Meksyku i Jukatanu — po nieudanych ekspedycjach Hernadeza de Córdoba w marcu 1517 r. i Juana de Grijalvy w kwietniu następnego roku. Pod względem treściowym bibliografia Bernala zawiera tylko lite­ r a t u r ę archeologiczną i etnograficzną, a więc reprezentowane są tu dwa działy — z czterech tworzących zrąb meksykańskiej antropologii. Ale i zakres literatury etnograficznej został przez autora świadomie ogra37 3 7 cluye świata, Zob. m a p a u B e r n a l a , Bibliografía...: Mapa indicando las arcas que in­ la bibliografía, s. 304; o r a z T . M i l e w s k i , Atlas lingwistyczny języków „ P r a c e Etnologiczne", <t. 1:1948, L u b l i n — K r a k ó w , m a p a 14, poz. 1. �D O R O B E K MEKSYKAŃSKIEJ A R C H E O L O G I I I E T N O G R A F I I 129 niczony. Zrezygnował on z prezentacji dorobku etnologii współczesnej (etnologia moderna) i antropologii społecznej. Zamieścił natomiast tylko te prace, które bezpośrednio wiążą się w warunkach meksykańskich z problematyką archeologiczną, a więc całą literaturę tzw. etnografii prekolumbijskiej i szeroko rozumianej etnografii w jej tradycyjnej kla­ sycznej postaci (La etnologia en su sentido clasico) . Oczywiście uwzględniono także w sposób fragmentaryczny szereg publikacji z dzie­ dzin pokrewnych — jeśli posiadały one dla archeologa czy etnografa istotne znaczenie. W ten sposób zamieszczono także część literatury historycznej, szczególnie do dziejów X V I i X V I I w. , a także wybrane pozycje z geologii, paleontologii, geografii, botaniki, zoologii i ekologii. Bibliografia Bernala niesłychanie skrupulatnie kataloguje zarówno prace ściśle naukowe, jak i popularnonaukowe, rezygnując jedynie z publicystyki prasowej. Natomiast imponujący rejestr wykorzystanych fachowych i wyspecjalizowanych wydawnictw seryjnych i czasopism jest już sam w sobie doskonałym przewodnikiem bibliograficznym dla każdego amerykanisty, bez względu na ściśle osobiste zainteresowania badawcze. Interesującym i oryginalnym posunięciem było włączenie do biblio­ grafii wyodrębnionego od pozostałych części działu literackiego. Umie­ szczono tam informacje o poematach, powieściach, dramatach, nowelach oraz beletryzowanych legendach i mitach łączących się treściowo i te­ matycznie z problematyką naukową. Literatura ta, jej ilość, jest impo­ nująca, daje nam wyobrażenie o związkach, jakie istnieją między ar­ cheologią i etnografią Meksyku a literacką twórczością. Ukazuje nam, ile inspiracji znajduje pisarz w tego rodzaju materiale . Jest świadec38 39 40 3 8 B e i r n a l , Bibliografia..., s. X I I . P r z y c z y n y r e z y g n a c j i a u t o r a z u w z g l ę d n i e ­ n i a r ó w n i e ż l i t e r a t u r y antropologicznej (fizycznej) i j ę z y k o z n a w c z e j , a z a t e m s t w o ­ r z e n i a p e ł n e j bibliografii antropologicznej, w j e j m e k s y k a ń s k i m sensie, s ą d w o j a ­ kiego rodzaju. Po p i e r w s z e z w i ę k s z y ł o b y to n a d m i e r n i e o b j ę t o ś ć , p r z e d ł u ż y ł o z n a c z ­ nie tok p r a c y i z m n i e j s z y ł o b y r ó w n i e ż p r z e j r z y s t o ś ć u k ł a d u . Z d r u g i e j strony, p r z y r e z y g n a c j i z t y c h d w ó c h d z i a ł ó w , k i e r o w a ł s i ę B e r n a l t a k ż e t y m , i ż dy­ s c y p l i n y te p o s i a d a j ą j u ż o d n o ś n i e M e z o a m e r y k i i M e k s y k u l i c z n e i dobre spisy bibliograficzne. 3 9 Nie u w z g l ę d n i o n o t a k ż e n i e p u b l i k o w a n y c h m a n u s k r y p t ó w , akt, d o k u m e n t ó w i i n n y c h p o d o b n y c h ź r ó d e ł , do k t ó r y c h z n a j d u j ą s i ę dobre k a t a l o g i i bibliografie z a w a r t o ś c i p o s z c z e g ó l n y c h a r c h i w ó w i bibliotek. R ó w n i e ż i w Polsce d o r o b i l i ś m y się takiej w ł a ś n i e literatury „ a m e r y k a n i stycznej". Zob. np. B . S u j k o w s k i , Nie bogowie, Ł ó d ź 1958; W. K . O s t e r 1 o f f, Zanim przyszli Hiszpanie, W a r s z a w a 1968, t e n ż e , Zmierzch azteckich bo­ gów, W a r s z a w a 1966. P o d o b n a l i t e r a t u r a d l a P e r u i C h i l e — zob. t e n ż e , Synowie kuguara i lisicy, W a r s z a w a 1968; t e n ż e , Ród Pizarrów, W a r s z a w a 1966; Z . K os i d o w s k i , Królestwo złotych łez, W a r s z a w a 1961. 4 0 9 — Etnografia Polska, t. X I V , z. 2 �A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI 130 twem ogromnego zainteresowania Meksykanów przeszłością swej oj­ czyzny. Największe zainteresowanie, jak można się było spodziewać, wzbu­ dzał dotychczas okres konkwisty — i stąd ogromna popularność takich postaci — najczęściej pojawiających się na kartach tych utworów, jak ostatniego obrońcy Azteków — Cuauhtémoca, zdetronizowanego przez naród Montezumy, „zdrajczyni" Malintzin czy tajemniczego białego me­ sjasza Quetzalcoatla. Ten kierunek w literaturze meksykańskiej jest typowy zresztą dla całej Ameryki Łacińskiej i wiąże się bezpośrednio z nurtem określanym jako tzw. „literatura indigenista". Pojęcia tego nie należy jednak mylić z literaturą tubylczą — „literatura indígena", czyli z autentycznie i n ­ diańską twórczością . J ą d r e m literatury „indigenista" jest wizja India­ nina i jego świata widziana oczyma człowieka spoza tego kręgu. Stąd też wachlarz tych obrazów literackich jest nadzwyczaj zróżnicowany, gdyż odbiły się w nich echa wielu politycznych i filozoficznych prądów ery nowożytnej. Raz zatem natrafiamy tylko na wizję — „szlachetnego dzikiego" zaczerpniętą jakby prosto z koncepcji J. J. Rousseau, by w i n ­ nym miejscu napotkać treści głęboko patriotyczne — będące wyrazem potrzeby sięgania w bohaterską i tragiczną przeszłość Meksyku czy Peru. Bez wątpienia najbardziej kontrowersyjna będzie ocena układu ma­ teriału w omawianej tu bibliografii. Całość, jak zawsze, podzielona zo­ stała na dwie zasadnicze części — ogólną i systematyczną. Ta pierwsza, zawierająca prace traktujące generalnie o Meksyku, historii nauki, me­ todologii, organizacji badań itp., nie wzbudza większych zastrzeżeń, oprócz może tego, iż nadmierne rozproszenie poszczególnych działów tej części po całej publikacji nie przysparza jej zwartości. W stosunku do pozostałego materiału zastosowano kryteria podziału terytorialnego. Granice wydzielonych jednak przez Bernala 21 area­ łów nie odpowiadają całościowo ani przyjętemu dotąd podziałowi językowemu i etnograficznemu, ani też geograficznemu czy wreszcie 41 4 2 4 1 4 2 Zob. S. C 1 i s s o 1 d, Latin America. A cultural outline, L o n d o n 1965, s. 20-51. Zamieszczone w tekście mapy „ p r z e k ł a d a j ą " o b o w i ą z u j ą c y w Stanach Z j e d ­ noczonych M e k s y k u podział administracyjny na areały wyznaczone przez Bernala. I c h g r a n i c e z a s t a ł y w zasadzie t a k o p r a c o w a n e , i ż d z i e l ą c s t a n y i d y s t r y k t y n i e n a r u s z a j ą g r a n i c tzw. m u n i c y p i ó w . A oto l i s t a w y o d r ę b n i o n y c h n a obszarze p ó ł ­ nocnego M e k s y k u i M e z o a m e r y k i a r e a ł ó w , a w ł a ś c i w i e „ s u p e r - a r e a ł ó w " (super- á r e a s ) : 1. H u a s t e c a , 2. T o t o n a c a - T e p e h u a ; 3. O k n e c a ; 4. O a x a s c a ; 5. G u e r r e r o ; 6. M o r e l o s ; 7. P u e b l a T l a x c a l a ; 8. D o l i n a M e k s y k u ; 9. H i d a l g o - T e o t l a l p a n ; 10. M a t l a t z i n c a - M a z a h u a ; 11. M i c h o a c á n — S u r de G u a n a j u a t o ; 12. J a l i s c o - C o l i m a ; 13. S i n a l o a - C a h i t a , 14. S o n o r a - C h i h u a h u a ; 15. C a l i í o r n i a ; 16. C o a h u i l a - T a m a u l i p a s ; 17-19. S t r e f a M a j a : p ó ł n o c , c e n t r u m i p o ł u d n i e ; 20 S a l w a d o r i p a c y f i c z n e w y b r z e ż a N i ­ k a r a g u i oraz p ó ł w y s e p N i c o y a w K o s t a r y c e ; 21. U l ú a - Y o h o a ( p ó ł . - z a c h . H o n d u r a s ) . �131 D O R O B E K MEKSYKAŃSKIEJ A R C H E O L O G I I I E T N O G R A F I I administracyjnemu. Raz jest to jakiś obszar językowy, jak np. tereny Nikaragui i Kostaryki, lub archeologiczny — np. tzw. „areał Olmeka". W innym przypadku będziemy mieli do czynienia z rejonem geograficzno-kulturowym — „Dolina Meksyku", lub administracyjnym — stan Morel os. W ramach tych areałów wszystkie publikacje i archeologiczne, i etnograficzne usystematyzowane są razem wg alfabetycznego układu. Jedynie literatura dotycząca strefy Majów i Azteków podzielona została ze względu na ogrom publikacji jeszcze dodatkowo wg systemu rze­ czowego. Całkowita niemal rezygnacja z układu chronologicznego ma bez wątpienia swoje głębokie uzasadnienie. Wielka bowiem ilość prac nie mogłaby zostać zaklasyfikowana do określonej epoki i kultury, gdyż zawarte w nich materiały posiadają charakter przekrojowy. Nie zmniej­ sza to jednak faktu, iż ta ahistoryczność w połączeniu z dość skompli­ kowanym' systemem podziałów na areały, przemieszaniem pozycji ar­ cheologicznych z etnograficznymi oraz całkowitym brakiem indeksu rzeczowego i geograficznego — utrudnia znacznie korzystanie z tej cennej dla każdego amerykanisty bibliografii. Ostatnie dziesięciolecia — to lata gruntownych zmian strukturalnych w układzie światowej amerykan istyki. Procesy emancypacji krajów „Trzeciego Świata" wpłynęły i na to, że główne ośrodki amerykanistycznych studiów przesuwać się zaczęły, i zresztą słusznie, z Europy i Sta­ nów Zjednoczonych — do stolic Ameryki Łacińskiej. Proces ten nie został jeszcze zakończony — trwa on nadal, lecz Meksyk bez wątpienia jest już dziś przysłowiową „Mekką" amerykanistów. Świadczy o t y m także m. in. ilość meksykańskich publikacji, które zmajoryzowały cał­ kowicie skromny dorobek europejski. Przeglądając jednak bibliografię Bernala każdy z łatwością zauważy, jak dalece nierównomiernie rozłożone były dotychczas zainteresowania, a co za t y m następuje i wysiłki badawcze. Jedne regiony kraju, rozsła­ wione na cały świat wspaniałymi pomnikami przedkolumbijskiej k u l ­ tury, posiadają ogromną i stale zwiększającą się ilość opracowań. Inne obszary, niewątpliwie pod względem archeologicznym mniej efektowne, nie przyciągają tak dużej uwagi. A poznanie przecież słabo zbadanej północy Meksyku i wielu prowincji nadmorskich również posiada dla nauki meksykańskiej niebagatelne znaczenie. W polskim dorobku amerykanistycznym nie ma wielu publikacji o Meksyku, te zaś nieliczne, które posiadają dużą wartość naukową, jak 43 4 3 Jedynym wyjątkiem jest wyodrębniony z całości rozdział poświęcony kulturom p r e c e r a m i c z n y m ( p r e - c e r ś m i c o ) . W zasadzie zebrane s ą w nim o pracach dotyczących genezy i p o c z ą t k ó w rolnictwa w Mezoameryce. tzw. informacje �132 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI 44 prace prof. T. Milewskiego , nie znalazły się w meksykańskich biblio­ grafiach. Trudno się zresztą temu dziwić, gdyż bariera językowa jest w t y m przypadku czynnikiem unicestwiającym wszelką szansę spopula­ ryzowania własnych osiągnięć na arenie międzynarodowej. K i l k a nazwisk rosyjskich — Szariewskaja, Olderogge, a przede wszystkim nowatorskie studia J. Knorozowa nad pismem Majów, zna­ lazło się w bibliografii Bernala głównie dzięki temu, iż publikowane one były na łamach wielu zagranicznych czasopism, w t y m także i me­ ksykańskich . Nie jest ich również dużo, ale należy pamiętać o tym, iż bibliografia ta obejmuje publikacje tylko do roku 1960. Tymczasem amerykanistyka w Związku Radzieckim, podobnie jak i u nas, rozwija się dopiero silniej w ostatnim dziesięcioleciu . Bierzmy więc przykład od naszych wschodnich sąsiadów i jeśli chce­ my wyprowadzić polską amerykanistykę na szersze wody, publikujmy co wartościowsze prace w językach kongresowych. Na efekty nie trzeba będzie z pewnością zbyt długo czekać. 45 46 Aleksander Posenn-Zieliński ACHIEVEMENTS OF MEXICAN ARCHEOLOGY AND A BIBLIOGRAPHICAL SURVEY ETHNOGRAPHY S u m m a r y B i b l i o g r a p h i e s a r e an i n d i s p e n s a b l e tool for a n y scientific enterprise, being a guide into the g r o w i n g a m o u n t of p u b l i c a t i o n s . T h e types a n d a d v a n c e m e n t of b i b l i o g r a p h i c a l w o r k s i n d i c a t e degrees of m a t u r i t y of t h e i r disciplines, a n d contents 4 4 A z t e k - A n o n i m , Zdobycie Meksyku, W r o c ł a w — K r a k ó w 1959,' w s t ę p , t ł u ­ maczenie z nahualt, opracowanie i komentarze T. Milewski. T. M i l e w s k i , Panteistyczna religia Azteków, „Roczniki Filozoficzne T o w a r z y s t w a Naukowego K U L " , t. 5:19517 z. 3, s. 15-37; t e n ż e , Ziemia i niebo w poezji Azteków, „Lud", t. 50:1966, s. 297-320, t e n ż e , La comparaison des systèmes anthroponymique aztèques et indoeuropéens, , , O n o m á s t i c a " , t. 5:1<959 z. 1, s. 119-17& 4 5 Zob. np. Y . V . K n o r o z o w , New Date on the Study of written Maya Language, ,,Proceedings of the I n t e r n a t i o n a l C o n g r e s s of A m e r i c a n i s t s " , t. 32:1956; t e n ż e , The Problem of the Study of the Maya Hierogliphic Writing, „American A n t i q u i t y " , t. 23:1958 n r 3; t e n ż e , La lengua de los textos jeroglíficos mayos, „ Congreso I n t e r n a c i o n a l de A m e r i c a n i s t a s " , t. 23:1952 n r 2. W M e k s y k u u k a z a ł o s i ę t a k ż e oddzielne o m ó w i e n i e metody p r a c y K n o r o z o w a , zob. J . B u r m a n; d, El asom­ broso metodo para leer la escritura Maya, „ R e v i s t a de l a U n i v e r s i d a d de Y u c a t a n " , t. 16:1961. 4 6 Zob. M . S. A 1 p e r o w i c z, Sowietskaja istoriografija stran Latinskoj riki, M o s k w a 1968, s. 17-78; A . P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Amerykanistyka w ostatnim dziesięcioleciu, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 11:1967, s. 447-460. Amieradziecka �D O R O B E K MEKSYKAŃSKIEJ A R C H E O L O G I I I E T N O G R A F I I a n a l y s i s of bibliographies c a n be a s o u r c e of i n t e r e s t i n g d a t a about history, lopment a n d directions of efforts i n a n y field of r e s e a r c h . 133 deve­ A m o n g the A m e r i c a n i s t i c bibliographies, the M e x i c a n ones a n d those c o n c e r n ­ ing M e x i c o -are most f u l l y e l a b o r a t e d by n o w . T h i s reflects the r o l e of M i d d l e - A m e ­ r i c a n p r e c o r t e s i a n 'cultures i n t h e d e v e l o p m e n t of the N e w W o r l d , a n d o n the other hand w i t n e s s e s the v i g o u r of the M e x i c a n center of s c h o l a r s h i p . I n nineteen-forties a n d fifties, M e x i c o h a s become the m a i n c e n t e r of A m e r i ­ can studies i n L a t i n A m e r i c a , w h i l e M e x i c a n a r c h e o l o g y a n d ethnography h a v e joined the i n t e r n a t i o n a l r e s e a r c h c o m m u n i t y w i t h a generous c o n t r i b u t i o n of facts, theories a n d methods. A huge a m o u n t of p u b l i c a t i o n s f o l l o w e d i n due course. In 1962, two great retrospective b i b l i o g r a p h i e s w e r e p u b l i s h e d to m e m o r i z e the 35th I n t e r n a t i o n a l C o n g r e s s of A m e r i c a n Studies. O n e of t h e m s u m s u p the almost 150 y e a r s of activities of the N a t i o n a l I n s t i t u t e for A n t r o p o l o g y a n d H i s t o r y ( E l Instituto N a c i o n a l de A n t r o p o l o g i a e H i s t o r i a ) . T h e other one c o v e r s the w h o l e of w o r l d a r c h e o l o g i c a l a n d e t h n o g r a p h i c a l l i t e r a t u r e on M i d d l e A m e r i c a a n d N o r t h ­ e r n M e x i c o f r o m 1©1,4 to 1860 T h e two b i b l i o g r a p h i e s disclose the m a i n lines of c o n c e r n of M e x i c a n a n d i n t e r n a t i o n a l A m e r i c a n s c h o l a r s h i p . T h e y also i l l u s t r a t e t h e M e x i c a n a p p r o a c h to .,anthropology" c o n c e i v e d as a study of m a n a n d h i s culture, a n d d e v i d e d into four basic d i s c i p l i n e s : p h y s i c a l anthropology, archeology, l i n g u i s t i c s a n d ^tonography. T h e native M e x i c a n ethnographic and archeological literature has originated f r o m guides a n d b r i e f descriptions of collections, p u b l i s h e d m o s t l y d u r i n g the 19th century. H o w e v e r , the r e a l development of r e s e a r c h started only after the r e v o ­ lution of 1910^1917, w h i c h brought about a r e a l i z a t i o n of t h e significance of t h e „ i n d i g e n u o u s problem", a n d a need of a p r o g r a m of i n t e g r a t i n g the I n d i a n p o p u ­ lation into t h e M e x i c a n n a t i o n a l c o m m u n i t y . T h u s a shift m u s t h a v e been m a d e f r o m p r e - C o l u m b i a n to c o n t e m p o r a r y e t h n o g r a p h y , a n d to studies o n processes of a c c u l t u r a t i o n . T h e leading centers of s c h o l a r s h i p h a v e b e e n e s t a b l i s h e d : t h e N a t i o ­ n a l I n s t i t u t e of A n t h r o p o l o g y a n d H i s t o r y ( E l I n s t i t u t o N a c i o n a l d e A n t r o p o l o g i a e H i s t o r i a ) the P a n a m e r i c a n I n s t i t u t e of G e o g r a p h y ¡and H i s t o r y ( E l I n s t i t u t o P a n a m e r i c a n o d e G e o g r a f í a e H i s t o r i a ) , t h e N a t i o n a l I n s t i t u t e for I n d i g e n u o u s R e s e a r c h ( E l I n s t i t u t o N a c i o n a l I n d i g e n i s t a ) , the N a t i o n a l S c h o o l of A n t h r o p o l o g y and H i s t o r y ( E s c u e l a N a c i o n a l de A n t r o p o l o g i a e H i s t o r i a ) ; t h e i r n u m e r o u s j o u r n a l s a n d series h a v e q u i c k l y w o n w o r l d r e n o w n . A r a t h e r big n u m b e r of M e x i c a n p u b l i c a t i o n s m e n t i o n e d i n both b i b l i o g r a p h i e s reflects a shift of m a i n centers of A m e r i c a n studies f r o m E u r o p e a n d t h e U S A to L a t i n A m e r i c a n metropolises. I t c a n be seen, h o w e v e r , that r e s e a r c h efforts a r e not u n i f o r m l y distributed. S o m e r e g i o n s of the c o u n t r y , l i k e Y u c a t a n o r A n a h u a c , h a v e great n u m b e r of studies devoted to t h e m , w h i l e other regions, l i k e N o r t h e r n M e x i c o , w h i c h a r e p e r h a p s less p r o m i s i n g of conspicuous a r c h e o l o g i c a l o r ethnog r a p h i c a l feats, focus less attention. I n c a n be hoped, h o w e v e r , that b a l a n c e w i l l be restored i n forseable future. 1 E l Instituto N a c i o n a l de A n t r o p o l o g i a e H i s t o r i a . S u c o n t r i b u c i ó n a l a b i b l i o grafia n a c i o n a l , I N A H , M é x i c o 1962', 342 p p ; I . B e r n a l , B i b l i o g r a f í a de A r q u e o l o g í a y E t n o g r a f i a . M e s o a m e r i c a y N o r t e de M é x i c o . 1514-11960, M e m o r i a s d e l I N A H , vol 7, 1962, 634 pp, 2 m a p s . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f3e9159e39906ae230cf7f8cb4066c2c.pdf 68d96a385fc43dfaef80b109e3919657 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3046 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2850 Title A name given to the resource Postscriptum o ofierze krwawej u Greków / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.242-243 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lengauer, Włodzimierz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Włodzimierz Lengauer • POSTSCRIPTUM O OFIERZE KRWAWE] U GREKÓW Historia ta miała i inny wariant, ale istotne są dwa WŁODZIMIERZ jej elementy: poczucie winy sprawcy oraz przekonanie, LENGAUER że zwierzę samo sobie jest winne, zostało ukarane lub zabite w gniewie. Podobne wątki występują i w innych Postscriptum o ofierze krwawej u Greków przytaczanych przez Porfiriusza opowieściach. U Hezjoda opowieść o pierwszej ofierze różni się od tych mitów przede wszystkim tym, że obrzęd ofiarny ustanawia Prometeusz, a więc postać należąca do świa­ ta nieśmiertelnych, do kategorii bogów (chociaż nie (w odpowiedzi Jackowi Dobrowolskiemu) olimpijskich). Ofiara krwawa ma więc początki boskie, także dlatego, że słynny podstęp Prometeusza dokonał się przecież za wiedzą Dzeusa, który na dodatek znal [Rozmowa o „Gardzienicach" wszelkie jego przyszłe konsekwencje, a należało do nich wysyłanie ludziom Pandory. A l e różnica jest jesz­ i Metamorfozach] cze głębsza, bo według opowieści Porfiriusza ludzie w czasach przed ofiarą krwawą znali k u l t bogów i skła­ dali i m ofiary, tyle że wyłącznie z płodów rolnych. We­ Mi dług Hezjoda k u l t u bogów najwyraźniej wcześniej nie było. Poeta nie mówi tego wprawdzie explicite, ale prze­ it o genezie ofiary krwawej w jego klasycz­ nej, nieomal „ortodoksyjnej" wersji, czyli ta­ ki, jaki opowiada Hezjod w Theogonii, ma jedną cechę jedna cecr wspólną z ujęciem Porfiriusza, czy jeszcze wcześniej niektórych pitagorejczyków lub może orfi­ ków (świadectwem tych wczesnych koncepcji są od­ powiednie fragmenty Kathdrmoi Empedoklesa). W obu wypadkach pojawia się zgodne przekonanie, że były niegdyś czasy, gdy bogom nie składano takich ofiar. Porfiriusz zresztą też przecież przytacza wcze­ śniejsze opowieści, posługując się między i n n y m i ob­ szernymi fragmentami niezachowanego do naszych czasów traktatu Teofrasta Peri eusebeias. M i t y , które zna i opowiada Porfiriusz mówią o pierwszym wypadku zabicia zwierzęcia w ofierze, a najbardziej charaktery­ styczna jest t u zaczerpnięta z Teofrasta opowieść sta­ nowiąca aition obrzędu ateńskiego spełnianego w dzień święta Dzeusa (Diholieia) Według tego m i t u zabity wówczas wół był sam sobie winien ponieważ ziadł' i zdentał wyłożone na ołtarzu płody rolne jakie wtedy składano bogom w ofierze Nieiaki Sońatros zresztą nie-Ateńczyk, oburzony tym postępkiem po­ rwał siekierę i zabił zwierzę. Rzecz znamienna, wołu poch Sopatros opuścił A t e n y . A l e kraj na­ wiedziła klęska posuchy i głodu, a wyrocznia delficka poleciła szukać sprawcy mordu. Sprowadzono więc Sooatrosa ale z jakichś powodów nie wykryto że to on zabił zwierzę. T e n zaś, by uwolnić się od poczucia winv i ci ażaceina id n i m k latw Y zażad; ń by u, czyniono go obywatelem i by odtąd zabii ano zwierze w ofierze w imieniu całei wsnólnoty Tak sie i stało a dziwny obrzęd ofiarny z którego archaicznych i niezrozumia łvch cech nodkniwa iuż Arysrnfanes^ nrzy świecie Di IrJil łączył sie odrad z nosznkiwaniem snrawcy mnr A , i Z J r ^ t Z T n n Z „znaniem noża nfiarne.ó za Z e c , ^ s ^ l ^ e m t e l ! ,7nn,>n^ 7 n za winnego i SKazaniem tego przeamiotu na utopienie 11 l\J LUI. cież pisze o krisis ,czyli rozdzieleniu ludzi i bogów na §ó" rze Mekone. Do tego mtorrieritu ludzie i bogowie żyli ra­ zem. Ofiara krwawa rozpoczyna nowy etap w stósunkach bogów z ludźmi albo raczej nowa epokę w dzie Jach ludzi. Historie znane Porfiriuszowi, zwłaszcza opowieść o Sopatrosie, są znakomitym potwierdzeniem teorii ofiary krwawej sformułowanej niegdyś przez Karla M e u l i i rozwiniętej przez Waltera Burkerta. Mówiąc najogólniej, chodzi w niej o to, że zabicie żywego zwie­ rzęcia wywoływało u człowieka poczucie winy wobec sil rządzących przyrodą i wobec tego wymagało zawsze spełnienia szczególnego obrzędu. Początek takiej ob­ rzędowości widzą obaj uczeni u łowców paleolitycz­ nych, a jej pozostałości dostrzegają w zwyczajach współczesnych myśliwych i w folklorze europejskim (obyczaje towarzyszące do niedawna ubojowi zwierząt na wsi). Jednak m i t Hezjoda nie wskazuje ani na po­ czucie winy (zwalnia przecież ludzi od odpowiedzialno­ ści za pierwszy wypadek zabicia zwierzęcia), ani na ma°ię myśliwych (pozostawianie czaszki lub szkieletu zwierzęcia, szczególne traktowanie niektórych jego części) Druga teoria wyjaśniająca genezę ofiary krwawej u Greków jest autorstwa Jean-Pierre Vernanta. Jej podstawą jest właśnie m i t hezjodejski. U Hezjoda zwra­ ca uwagę sam podział ofiary. Bogowie otrzymują kości pokryte tłuszczem, a właściwie dym z palonych na oł­ tarzu części. Mięso przypada ludziom, bo tylko oni po­ trzebują jedzenia. M i t tłumaczy w ten sposób zwyczaj ludzki zjadania mięsa. Obie te teorie łączy wskazanie na głębokie i podob­ ne znaczenie religijne mitów o pierwszej ofierze. Przy­ patrzmy się wpierw drugiej z nich. Ważne jest nie tyl­ ko to, że ludzie jedzą mięso. Istotne znaczenie ma fakt, AV morzu - 242 �Włodzimierz lengauer • POSTSCRIPTUM O OFIERZE KRWAWE] U GREKÓW ze l u d z i o m p r z y p a d a j ą w u d z i a l e p o d l e g a j ą c e rozpadowi c z ę ś c i ż y w e j n i e g d y ś i s t o t y , p o d c z a s gdy b o g o w i e m u j ą dym, który rozpływa stanowiąc jego s k ł a d n i k . człowieczeństwa: się Mit w wiecznym wający istocie przemijające istoty się t y m , co p o d l e g a ś m i e r c i i r o z p a d o w i , do ale nych b o g ó w n a l e ż y u l o t n y , powietrzu, zawiera prawdę o śmiertelne, otrzy­ do żywią nieśmiertel­ n i c h idący i rozpły­ się w b o s k i m eterze dym, w swej postaci przypo¬ psyche l u d z k ą . Nadto sens k r y j e się j e s z c z e minający i w t y m , że o f i e r z e t o w a r z y s z y ć ma ofiarne zjadano na miejscu, w okresie a r c h a i c z n y m uczta (zwykle mięso od reguły odejścia tej i k l a s y c z n y m są r z a d k i e i zawsze aition). Jeść u ś m i e r c o n ą tłumaczone jakimś o d r ę b n y m żywą i s t o t ę w o l n o w i ę c l u d z i o m t y l k o w tej niezwykłej, świętej sytuacji Z Icolei uczta to forrna społecznego wsDÓtżvcia ludzi opieką' b o g ó w . wiec sie znaiduiacego Złożenie religijnością i w ten sposób pod ofiary k r w a w e j przesycone głęboka świadomością iest kondvcii ludzkiej o r a z z a s a d s t o s u n k ó w m i ę d z y l u d ź m i i b o g a m i , a także m i ę d z y ż y j ą c y m i krwawa w' s p o ł e c z n o ś c i rii l u d z i iednnrześnie zasada Ofiara ludźmi iest w i e c p o s t r z e g a n a i a k o p o d s t a w a cvwiliza w Urzvrn,,iara ład W cie p o d z i e l o n y m m i ę d z y l u d z i i b o g ó w Teoria Meuli-Burkert (tak z w y k ł ją n a z y w a ć sam Walter Butkert we w s z y s t k i c h s w o i c h p r a c a c h ) nie j e s t s p r z e c z n a z i n t e r p r e t a c j ą Vernanta, l e c z p r z e c i w n i e , k o m p l e m e n t a r n a . Także i t u c h o d z i p r z e c i e ż o to, że paleolityczny ł o w c a p r z e ż y w a ł ś m i e r ć z w i e r z ę c i a , uśmiercał z konieczności, Uznawał za się żywić jego które p r z e k o n a n i e , że u p o l o w a n e własnością, m u s i a ł też mieć więc głębokie, z w i e r z ę nie nie u s t a n o w i o n e g o p t z e z nie tak uttzyma- porządku. zrozumieniem oba te w y j a ś n i e n i a u c z o n y c h n o w o ż y t n y c h . wieści pełną że c z y n i sposób o w świecie Myślę, że s t a r o ż y t n y Grek ze spraw¬ religijne jest jego świadomość, za z g o d ą sił w y ż s z y c h , d b a j ą c w t e n plicite na ofia­ u w a ż a ł za c z y n n i k w p r z y r o d z i e . Miał które mięsem. konieczne odłożenie jakichś części rę s i ł o m czy b ó s t w o m , czy o b f i t o ś c i by przyjąłby Są one im­ we w s p o m n i a n y c h w y ż e j m i t a c h . Opo­ Porfiriusza i m i t Hezjoda w t y m p u n k c i e z n ó w zawarte się z b i e g a j ą : ofiara krwawa jest podstawą cywilizacji i życia społecznego ludzi. Kiedyś mogło być inaczej, ale były to zupełnie inne czasy, ludzie byli inni i żyli w i n ­ ny sposób (z mitu Hezjoda jasno przecież wynika, że nie było wówczas kobiet!). Cywilizacja polis oparta jest na obrzędzie krwawej ofiary. Ale trzeba dodać jeszcze jeden aspekt krwawej ofia­ ry dostrzegalny nie tak w micie, jak w samym już obrzę­ dzie. Otóż składane w ofierze zwierzęta są poświęcone bóstwom od momentu wybrania ich przez ofiarników. Prowadzi się je w uroczystej procesji przybrane i wy­ czyszczone, skomplikowane zabiegi mają na celu otrzy­ manie od nich znaku zgody na śmierć. D o prowadzo­ nych zwierząt stosuje się termin ta hiera oznaczający także obrzędy. Zwierzęta przeznaczone na ofiarę są święte, należą do bogów. Sam akt ofiarny jest jedynym dostępnym ludziom środkiem komunikacji ze światem bogów. Bez zabijanych zwierząt komunikacja ta byłaby niemożliwa. W obliczu bóstw ludzie potrzebują pośred­ nictwa zwierząt, ale to właśnie ludzie czynią z nich hieLudzie włączają zwierzęta w świat, w którym śmier­ telni spotykają się z bogami. W a l t e t Burkert, tropiąc obrzędy leżące u podstaw tragedii, wskazywał na znaczenie ofiary z kozła. W zu­ pełnej zgodzie ze świadectwami starożytnych wysuwał hipotezę, że przedstawienie tragiczne wyrosło z zacho­ wania kręgu ofiarników zgromadzonych przy okazji te­ go obrzędu dionizyjskiego. Byłaby to więc gdzieś w za­ mierzchłych początkach istotnie „pieśń nad kozłem", jak wyjaśnia wytaz tragodia jedna z gloss antycznych. A l e tematem tej pieśni nie stało się zabicie kozła, nie śpiewano też raczej o losach Dionizosa. Z jakichś po­ wodów pieśń taka stała się, by znów odwołać się do i n ­ nej glossy, mimesis losów i czynów herosów. Zawsze jednak były to losy tragiczne, bohater ponosił klęskę, nierzadko spotykała go śmierć. O d śmierci kozła po śmierć człowieka - czyż nie jest to metafora wspólne­ go losu wszystkich istot śmiertelnych tak ludzi, jak i zwierząt? T r u d n o o dobitniejsze wskazanie na współ note ziemskiego świata skazanego zawsze na śmierć i wspólnie zabiegaiacego o uwagę zimnych dalekich i często wrogich bóstw ' 243 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7760ed8dddb92903f61caa0b4feffdc1.pdf 5b6f29ba785a1083785971b7a9abc24e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:132 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:114 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1948-51 t. 39 Description An account of the resource LUD 1948-51 t. 39, s.799-806 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lap ,~ot - ziemia na terenach górzystych 212 Lap gu - rudawiec 211 Lap gUIIdo - ziemia w zagrodach opuszczon. 207, 209 Lop Illala - glina ciężka czen"ona 203, 204, 211 Lop odowa - ziemia rudawc'owa 2 [2 Lop ombo - ziemia z białymi kamieniami 2[2 Lop pundo - ziemia czarna 205, 26 lvladho kon,~'o - picie piwa 197 Madongo - duży, dorosly [85 Mbora - ugor 202 Mikaye pierwsza, naj starsza żona, forma zwracenia się do kobiet 2[3 Muhogo - cassava roślina jadaJ. 195 MlIruka - nacZf'lnik 188, 189 JI{'galo -- osoba 185 Nindo - spać [85 Nyaka - ku 185 Nyana imię żeń. 223 },(yaniek mon - roś\. Cyanthula poIycephala 213 Nyim orzeszki ziemne również sezam 195 .Nyime - naprzód 185 Ochok - roślina wskaz. urodzajność gleby, Solanum campylacanthum 213 Cchuoga - roślina wskaz. malą urodzajność gleby, Carissa edulis 213 Odila - wielki głód 216 Ogungu - czarny bocian przepow. deszczu 22 [ Okwada - ptak przepow. deszczu 221 Ok fryal - nie wolno I El5 Okang' - ziemia dzika, dziewicza 201 Olenge trawa 20[ Olemo - roślina wskazująca malą Ul'odz. gleby, Ximenia Americana 213 0100 Filip - nazwisko 216 alusia - roślina wskaz. urodzajność gleby, Vernonia amygdalina 213 ambo krzemień 212 Ombugu - roślina wskaz. małą urodz. gleby, Digitaria Scalarum 214 Onge - niema 185 Onyieko - roślina wskaz. malą urodz. gleby, Bidens pilosa 213 Opon - okres krótkich deszczów 219 Orango p. rango - skierowana 185 aro - okres suszy 2 [9 Osadhe - roślina wskaz. urodz. gleby, Vernonia Holstii 2[3 Osangla - roślina wskaz. malą urodz. gleby, Rhus sp. 213 Osiep - przyjaciel 192 Osuga roślina wskaz. urodz. gleby, Solanum campylacathum 213 Otagalo - roślina wskaz. urodz. gleby, .Acanthus sp. 213 Oyicko - roś\. wskaz. urodz. gleby, Sesbania aegyptiaca 213 Pala - nóż do kukurydzy [93 Pap - równina 201 Piny - kraj, okolica 225 Poko - czerpak do wody 209 Pugo - czerpak do wody 209 Puodho - ziemia uprawna, pole, ogród 201, 202 Rabuon - pata ty 195 Rangach - brama z pałi 201 Rango - patrzeć, skierować Siała - roś!. wskz. urodz. gleby, Markhamia platycalyx 213 Sim-sim -- sezam, roślina oleista [95 Simba, plur. Simbani - dom nieżonatych [85, 225 Singori - pole po strączkowych 202 Sino - kawałek nieuprawionej ziemi 202 Siwandha miejsce w obrębie dala, gdzie pije się piwo 197 Somo - czytać, josomo - ten co umie czytać, chrześcijanin 225 To - lecz 185 Thim - pustkowie 200, 20[ Tiang' - rżysko 202 Tiang bel rżysko po sorgo 202 Tiang oduma - rżysko po kukurydzy 202 Wih7ho - warstwa urodzajna 201 IFich - głowa, wiya - moja glowa [83 185 wschodni 185 Wuok chieng' -- kierunek zagrody 184 WIIOII dala - kierownik [91, 208, 216, 217 Wu~yi - syn, woda - mój syn, yawota moi synowie 185 Talh - lekarstwo, substancja magiczna 221 Tor, sing. yo - ścieżki polne, 185, 200 SPIS RZECZY I. Rozprawy ~ugeniusz Frankowski, Etnografia radziecka S. P. Tolstow, W. 1. Lenin i k' I. . ... ' . . . . . S A T k . . a tua ne zagadmema etnografii . .'. o arew, Zagadmeme etnogenezy w etno rafii KazImierz Dobrowolski, Zderzenie kultur (t g. .).... Jan Czekanowski Z d . '. , s reszczeme , zleJow wozu I zaprzęgu R)'szard Horna (CSR), Folklore juridique L eon Hałban Z· . ,naczellIe zwyczaJ'ów prawnych. . . 'I b d ' Andrze' "V r '. k' G I IC I a allIe ", a 'gOJs I, Icboznawstwo pierwotne G eraI'd CIOlek, Wplyw środowo k . . . . . . . downictwa w' , k' [Sp a geograficznego na formy osadnictwa ib leJs lego w olsce uStefan Nosek Przedhisto b d ."............. Tadeusz Sew~rvn Ikonor~czfine u OWfillICtwOmieszkalne na ziemiach polskich ,'\dam ' ' , gla a etnogra czna . . . . . . . . . Chętnlk, Przemysi I sztuka bursztyniarska nad Narwią .. H. Recenzje Str. 43 65 102 110 133 148 181 228 253 291 355 i sprawozdania Potiechin, ('Zadaczi bor'b k r. Et fi Y s 'osmopo Itlzmom w etnografii» Sowietskaja nofigraMa zesz. 2, 1949 r. Wyd. Akad. Nauk Z. S. R. R Moskwa (Z o a l a ewska) . . . . . . . . . Instytut,Etnografii im. Miklucho-Maklaja. Aka'de'mia 'N~uk ·s· kIJe Soobszczenija'>, zesz. V i VI r. 1949 (Zofia M I' k' ). . (, ratM. LeWIn ]. R . k'" W C' a ews a ..... Et ' ~gInS IJ, . zeboksarow, ('Anglo-amerikanskij rasizm» Sowietskaja M~~~:kaj' ~es~ .. 1, .1~49 r. wyd. Akad. Nauk Z. S. R. R. Moskwa (Zofia ]. Z J. C R R' K' . Filif'. «P~ća~7 ~Iowanskeh~ .~sidI~n~ ~ 'C~sko;lo;'e~sku>; Praha 1946' S~o~ . eenos pr te starozltnostJ, s. 96 (Jerzy Pogonowski) asopl~ vlahsleneckeho spolku m~sejniho w Olomou~i Roc. 58 r. '19~9' Oddii uc ovedn. V OlomouCI 1949. Nakl V S 1\1 O gonowski). . . . . . . . .• . . . str. 104 (Jerzy PoM. Gotkiewicz (,Górna O ·····h·············· R d F' M rawa w pracac slowacklego etnografa'> aymon Irt, ala)' Fishermen, Their Peasant Economy London 1946, Kegan P.aul, str. 12-353 (Andrzej Waligórski) , ]. Czekanowski, Polska SI ", . Biblioteka \Vied P oWlanszczyzn~, perspektywy antropologiczne, (Jan Mydlarski/Y .0. ~ls~e, t. III, \\arszawa 1948. S. Aret. str. 389 H. Batowski Zwięzl d ' . -' ·S· '.' . , . .' Y zarys zleJow lowlańszczvzny Kraków 1948 Spóld P racy [ Uzyto\'n'k' C" ,z. . ' I ow Z. o. u. « zytelnik* str. 193 Skoro 'd . , 1 nazw geog fi h ., " ,WI Z ImIOn ra cznyc , tresc (SpIS rzeczy) i mapy (Jerzy Pogonowski) V. i. h 435 �III. Muzea Paulina Chrzanowska, !vluzeum w Tarnowie Franciszek KOIula, łvluzeum w Rzeszowie . Kazimierz GotIfried, Muzeum w Jarosławiu \\"1. Kabat, Muzeum w Zamościu Sprawozdanie z działalności lvluzeum Etnograficznego w Łodzi od dnia I. V. 1946r. do 31. XII. 1948r. (Janina Krajewska) l\:luzeum Etnograficzne w Toruniu (:\1aria Znamierowska-PrUfferowa . . . . Tadeusz Dclimat, Muzeum morskie w Szczecinie (komunikat) . . . Zarys organizacji muzeów we l'rancji ze specjałnym uwzględnieniem Muzeów Etnograficznych (janina Tuwanówna) . . . . . . . . ~1aria Znamierowska-Prilfferowa, Ludoznawst\\"O i ochrona kultury ludowej w Szwajcarii . . . . ., . aor Str. 444 445 447 448 448 455 461 Sir Indeks rzeczowy (,Lud,>, tom XXXIX. . . . Indeks osobowy (,Lud,>, tom XXXIX . . . . Indeks nazwisk Ludowych, .Lud,> tom XXXIX Indeks etno-geograficzny "Lud,), tom XXXIX . . Indeks Instytucji Naukowych "Lud", tom XXXIX Indeks czasop,ism i wydawnictw wymienionych w XXXIX Indeks Muzeow, «Lud,), tom XXXIX. . . . Indeks rycin, "Lud,>, tom XXXIX Slownik wyrazów Luo, (,l.ud", tom XXXIX IV. Kronika Sprawozdanie z działalności P. T. L. za rok 1948 (L. Halban) Wyciąg z protokółu z XXIV 'Walnego Zgromadzenia Polskiego TowarzysIwa Ludoznawczego w Toruniu w dniach II-q. VI. 1949 r. (O. G.) . . Sprawozdanie z prac w bibliotece Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Mirosława Kwiatkowska . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bilans zamknięcia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego na dzień 31 grudnia 1948 r. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sprawozdanie nad uporządkowaniem archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Delegat Pań twowej Komisji Planowania Gospodarczego, mgr Bolesław Kuźmicz przemówienie na 7 zjazd P. T. L. w Toruniu w dn. 9-12. VI. 1949 r. Sprawozdailie z Ekspedycji Pomorzoznawczej w lecic 1948 r., urządzonej staraniem prof. dr Bożeny Stelmachowskiej z zasiłku Ministerstwa Oświaty (Eugenia Romanówna) .,. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sprawozdanie z dzia}alności zakładu Etnografti Uniwersytetu Lódzkiego (.Jadwiga Chelrnińska-Swiątkowska) . . . . . . . . Komunikaty, Kazimierz Pietkiewicz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wystawy i konkursy sztuki ludowej Ministerstwa Kultury i Sztuki w r. 1948 Kazimierz Pietkicwicz . . . . . . . . . . Wystawy i konkursy Ministerstwa Kultury i Sztuki w r. 1949 Kazimierz Pietkicwicz Rozwój badail etnograficznych ziemi krakowskiej, Anna Kutrzcbianka Kongres Towarzystwa Etnografii Francuskiej Paryż 18-20 lipca 1948 r. (janina Tuwanówna) . . . . . . . . . . . ., Zadania Polskit"go Towarzystwa Ludoznawczcgo \\. okresie najbliższego G-cio lecia (józef Gajek) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sześcioletni plan pracy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (Jóuf Gajek) Konferencja emografów w Krakowie 17-19. II. 195' r. (O. G.) . . . . . NIemorial opracowany przez Konferencję emografów: Ocena dorobku Polskiej Etnogralli i Etnologii z punktu widzenia postępo\\'ej myśli społecznej 520 529 532 533 536 537 540 544 549 551 562 569 604 601> 61, 62-1: 626 V. Różne \\'vkaz książek nabytych przez \\'~'kaz książek nabytych przez Rl'surr:e: w j,zyku rosjskim w j,z\-ku angielskim P. T. L. w r. 19+9 P. T. L. w r. 1930 690 715 Lud. T. XXXIX 741 767 777 tomie' «I~ud : u> 779 79° 791 792 793 797 �_",' II L M y 3 e łl CO II Pa\AHIIE L )JłlccepTaI,HH EBreRHi'\ (1JpaRKoBcKH, COBeTcKail :;J1'HOrpagiIIH . C. fI. 'rOlICTOB, B. lL JIeRHR H aKTyaJJbRblB BOllpOCbl ::J1'ROrpaqJłlH C. A. TOł;apeB, np06:IeMa aTRoreHe3a n aTHorpaqmH . Ka3lll'tlHp )J06pOBonbCKH, CTOlIKROBeRłJe Ky:fbTyp (pe310Me) . RH L[eKaRonCKH, I1CTOpHH B03a II ynpmKH . PHxaplJ, f Op Ba (L[. C. P,), IOpHIJ,H'JeCIwe HapO;U:OBe):J:eRHe (TOJIbKJlbOP a;lOpIJAłlK) . JIeB faJIb6aR, 3Ha'JeRlłe IOpJJ):J:IPleCKHX 06bl'laen H IłX IICCJ[e)J;OBaHlłe AHApeH Ba.nurypCKłl, IJepB06b!Tł!Oe 3eMJICAe.·Ib'łeCKOe 3Ralille ..... fepapA UlIO:I9K, BJIHJlRHe reOrpaTHqeCIWo. CpeAb! Ha <pOp~lbl rrOCeJICHHH łl CeJIbCKOrO CTpOłlTem,CTBa B n OJIbllle . . CTerraH HocaK, .uOllCToplPleClwe CTpOHTeJIhCTBO iKl1.T1łlm B nOJlhllIe Ta):J:eVlll CaBapUR, 8THorpa<plł'łeCKaJl HIWHorpa<płlJl , , .. A"al'ti XeHTHIłK, IIpOMhlIllJIeRROCTb II 06pa60TKa lmTapJl Rail. HapBeH II. Pe ~ e H 3 fi. 11 H OT CTp. nał<JlIIHa XIIlaHOBCKa, lIlY3efl B TapRone . . . . . . . . . . . . <])paHI.\ KOTyJISI, :-IY3efl B Jt;ewoue . . . . . . . . . . . . . . . . Ka3I1~Illp I'OTT<PPłlA, :-IY3ef! B HpOCJlaBe . . . . . . . . . . . . . B:l. Ra6aT, MY3ef! B 3a~IOCTbII . . . . . . . . . . . . . . . . . . . OTqeT ;:re!ITenbROCTU 3THorpaqm'le('Koro M~'3eSI B JIoA3e, C l. i-o 194.6. r. AO 3l. 12 1948. r. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3TROrpaTll'łeCrm!i :'![Y3eij n TopyHe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. TaAeyrn )JaJIIIMaT, JllY3efI :I[OpClwn n iUeUłlRe (H:'lBemeHHe). .. . .. O'IepK opraRII3a~łlłl MY3eeB BO <I>paH~ł1łl C oco6eHBblM npłlRH1'łleM BO BRłlM aRRe aTRorparjJWleCKIIX MY3eeB. . . . . . . . . . . . . :\IapIIR 3RaMepoBcKa-nplOql<pepoBa, HapoJ,03RaRlIe II oxpaRa HapoJ(Roii KyJlbTypbI B ll1BefI~apIIłl . . . . . . . . . . l 43 65 102 HO 133 14,8 181 228 253 290 355 q e T hl M. IIOTexIlH, ,,3aAatlłl 60pb6bI C KOCMOnOJIłlTI1::JMOMB ::lTHOrpaqHJłl". COBeTCKaJl 3THorpaWllH, BbIIlyCR 2., 1949. r. JiI3AaTeJIbCTBO AlcaAeMłlH HaYK C. C. C. P., ~[oeKBa. (COWbR ~laJIeBcKa) . MRcTłlTyT 31'Horpa<płlłl HM. MIIKJIJ'xo-:\laKJIaH. AKaAeMłUI HaYK C. C. C. P. "KpaTKHe co06memUI", BbIllyCK 5. łl Ii., 1949. r. (Corpbll MaJIenCłca) M. JIeBIlH, M. PorHRcKRll, B. Qe60KcapoB, "Anrrro-aMepłlKaRCKłlfi paCH3M". COBeTCKaJl 3TROrpaTRlT, BbIllyCK L, 1949. r., H3,Tl,aleJIbCTno AKaAeMl1łl HaYK C. C. C. 1'., (COr(JbH ~laJ[eBcKa) . M. (I>II:I Hn, "Ha'lano c.:raBJJRCKOrO rrOCeJleRłlJl B qexOCJIOnaKłlłl", lIpara 1946. r. ~polecnost pratel star(>~itno6ti, c. 96. (lOpnil noroHoBcKH). Casopig vlasteneckeho spolku l11usejniho wOlomollCi E;KeroARłlK 58., 1949. r., V. r Or1c1il dl1chovedny. O;IO~lOJ'~ 1949, n łl3AaRRIi V. S.:\[ O. c. 104., (IOIHlfl nOrOaOBCKIl). . . ~I. f01'IC.eBH'I, "B. Opana B Tp;Y)l,aX C::IOnaUKOro :)TROrpa<pa C>lapbJlH fOTl>eBlIq). . . PaiIMORIJ, 'PHpTC, :-laJIRii 1lHIIlepM:.:HI, "RpeCTb5:IHCKOe X03RrtC1'BO" .;rOHUOH, 1940. r., l{::lraR napb, c. l2. łl 354. (ARApef! BaJlHrypcKłl). HH QBI-;aROBCKH, "IIO;Ibllla -- C:laU5:IHCTBO, aH1'pono.:ronlqeCKRe nepcneKTIfBbl', Błl6.:lIfoTelcu 3RaRml O 110J:hme, T. lIr., HaplllaBa 19ł8. 1'., C. ApoT, c. 38g. (HR l\ILJ;.JJl)jl)(~KJl) " .. f. BaToBcKR. I~pa1'KI1i'[ O'1epK HCTO]lI1łl t'.]aB5:IHCTBa. Rpa,KO~ 19ł5. r., hOOllepa1'I1B TpYAa łl l1oT[lc6HTeneii C or. ~'., c. 19b, J ł,asaTenb łl~leH H Ha3BaHRfl reorpaąrH'IeCKIłX, couep;KaHue łl KapTb!. (lOpl1i'! 110rOHOBCI'H). . . 416 419 424 426 426 427 ,135 I V. X p 442 PeeCTp KRRr ItynJIt'HHhIX "IeRIIłl 19,j,9. r. PeeCTp KRRr KylweHHhIX "leHHIl 1950. r. ;l R 448 4M 461 467 484 a OT'IeT )],eRTeJIblłOr:nr P. T. L. C 1948. r. (JI. faJlb6aR) BbIlllIcKa H3 JJpOTOKOJla 14. 06I~ero C06]!aRłlJl IloJIbcKoro 06JJ\eCTBa HapOi.(03naHłIH n TopYRe, B )],H. H-a. VI. 1949. r. (O. f.) ... OT'1eT Tpy)],OB 6łl6JIIfOTeKłI Ilo.1JbcKoro 06l.ueCTBa HapoA03RaRIIH (lIlłlpOCJIana RBJlTKOBcRa) . BaJałIc nOJIhCIWrO 06mecTBa HapoA03RaRIIR Ra )],CRb 31. AeKaópR 1948. rona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . •........ O1''1e1' npoBepKll apuma nOJIbCh~Oro 061uecTBa HapoJJ.03RaRłllT ..... )JeJIeraT focy):J:apc1'BeHRofi KOMłICCHII X.03HJ1cTBenHoro JIJIaRHpOBaHHH, MarłlcTp BOJIeCJlaB KyaMII'I (peqb Ra 7. C'e3J1:e IIOJIbCKOrO OÓlIleeTBa HapO)],03HaHHR B Topyue, .!l. 9-12. 6. 1949. r ..... O1'qeT 3EcrreJJ.łll\HłI IToMopbe:maRHJ! JleTOM 1948 r, opraRH30BauHoii rrpoqJ. AOKTOpO~J Boa;eHof! Cl'CJIh~ra, OBCKofI, Iloc0611eM MłlllłlcTepCTBa flpocBelIleRłlH (EBreBIJlT PO~IaROBRa \. . . O1''łeT AeRl'e;IbROCTłI 3ane.ueHłlR 8THorpaqJłllł Y HllBepCIITe1'a B JIO,lJ,3e (H)],BHra XeJIMIIHCKa-CBIIOHTIWBCKa) . C0061IleRłlR (Ka3HMHp IIe-l'KeBłl'J). . . BbICTaBKI1 II Iwrmypcbl RapOARoro łlcKyccTna MRRRCTepCTBa KyJIbTypLl łl IICKycC1'Jla, B 1949. r. (KU3łlMłlp f1eTEeBII'J) , . BbICTaBI>H łl IWHK~'pCbI l\IłlHIIcTepeTBa KyJlbTJ'PU łl MCKyccTl:la B 1949 r. (Ka3łl~IHp IJeTKeI:lRq). . . Pa3BII1'Re aTHorpaCpłl"IeCKRX IICCJlep;OBaHIIfi B KpaKonCKofI 06JIaCTH (ARHa KYTllle6a) . KOHrpecc OómeeTDa <])paR~Y3CKOf\ 3TRorpa<pllII, Ilapłla;, 18-20 HIO!!L)1 1948. r. (2HHHa TJ'BaRoBRa) . 3a;ra"IlI IJOJlbCKOro 06JueCTBa HapO;:lOaHaHIISI Ha npOTH;lCeRłlłl IlleCTHJIeTIIl! (IIoCłI<p faeK) . . . . . . . . .. . . I\OHTepeRUłlil ~+rHOl'pa<pOB B I\paKoBe. 17-19. 2. 1951. r. (O. r.) :\f e~IOplIaJI 06paÓ01'aRRhlf[ Ha IWRtf1epeR UJIłl :HHorpaqIOB: Ol\eHICa ,il,OCTU;lCeHłlf!IToJIbclwfl ;::hRorpa<lIHH 118THOnOrHlI (' TO'JKH 3peRml nporpecclIBHof! MblCJIR B ,,6 Il(pCTBe. . . Y. P a 438 O li H R 444 445 4;1,7 448 520 529 523 533 536 53i MO 544 M9 :;51 562 569 604 006 624 6:26 bl e n f10:IhCROM OimeCTBe Hap0;.\03uaIlIIH B Te- B nOJIb('I,O~r HapOJJ.03HaHHH B Te- O(lllleCTBe 630 669 51* �CT'. PE3IOME Ha PYCCKOM $J3bIKe ..• Ha aHrHH~CKOM R3MKe YKa3aT6Hb TPY;rJ;OBofl, .J11O;rJ;>, TOM 39 YKa3aTeHb uepcoHaHbHbIf!, ••TJ:1O;rJ;>,TOM 39 ... YKa3aTelIb HapO;rJ;HbIX HallMeHOBaHHfl, .J1IO;rJ;>, TOM YKa3aTeHb 8THorpaifJll'leCKllll, .J1IO;rJ;>, TOM 39 YKa3aTeHb HaY'IHbIX 33Be;rJ;eHnf!, .J11O;rJ;', TOM 39 YKa3aTeHb JKypHaHOB' li ll3;rJ;aTeHbCTB npllB6AeHHMX, YK33aTeJlb My3eeB, • .:IIOA>, TOM 39 ..... YKaaaT6Jlb HlIJIIOCTpaullfl, .J11O;rJ;>, TOM CHoBapb eJlOB .JIlOO>, «,lIIO;rJ;" TOM 39 39. , .. 690 7H> 39 . .J1lOA>, . TOM 39 741 767 777 779 791 790 792 793 797 LIST OF CONTENS I. Articles Page ~uviel Etlmography (Eugeniusz Frankowski) . . . . . . . . Lenin and the Problems of Ethnography (S, P. '1'olstov) The Problem of Ethnogeny in Ethnography (S. A. Tokarev) The Clash or Cultures (A summary). (Kazimierz Dobrowolski). Notes on the History of the Cart and Harness (Jan Czekanowskij Folklore Juridique (Richard Homa) The Importance of Legal Customs and their Investigation (Leon Halban) Agricultural Knowledge of the Luo of Kenya (Andrzej Waligórski) The Influence ofGeographv upon the Type of Rural Settlement and Housin,~ in Poland (Gerard Ciolek) . . . . . . . . . . . . . . . The Development of Human Shelter on Polish Territories (Stefan Nosek) Ethnographic Iconography (Tadeusz Seweryn) . . . . . . . Amber Ar! and Crafl on the River Narew (Adam Chetnik) II. Reviews and J 43 65 102 110 133 143 18 I 221l 253 291 35.') reports J. Potiechin, The st~uggle with cosmopolitan tendencies in ethnography, So\'ietskaya Etnografia, NO.2. 1949 (Z. Malewska). . . . . . . . . . Ethnographic Institute of the Soviet Academy of Sciences, A brief communication, Nos. V and VI, 1949 (Z. Malewska) . . . . . . . . . M. Levin, .J. Raginskij, N. Chebaksarov, Anglo-American racism, Sovietskaya Etnografia, No I, 1949 (Z. Malewska) . . . . . . . . . . . . . . J. Filip, The beginnigns ofthe Slavonic settlement in Czechoslovakia, Praha 1946 (Jerzy Pogonowski) . . . . . . . . . , . . . . . . . . . . . . . Journal of thi' Museum vVorkers in Olomouc, vol. SB, 1949 (Jerzy Pogonowski) M. Gotkiewicz, Higher Orava in the works of Slovak ethnogr;iphy Raymond Firth, Malay Fishermen: their Peasant Economy, London 1946 (Andrzej Waligórski) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . J. Czekanowski, Poland and Slavdom ._- anthropological prospects, \Narsaw 1941l (Jan Mydlarski) H. Hatowski, A short historv of the Slavonic peoples, Kraków 1948 (Jerzv PogonOll'ski). . . . . . .. III. 416 419 424 426 426 427 435 43fl 442 Museums Paulina Chrzanowska. The Museum in Tarnów Franciszek Kotula. The Museum in Rzeszów' Kazimierz Gottfried, The Museum in J aros!aw \\'1. Kabat. The Museum in ZamoŚĆ . . . . . The repon on the activity of the Ethnographical Museum in Łódź covering period :VIay 1st. 1946 to December 31st. 1948 (Janina Krajn"ska) Flhno~ranhical Museum in Toruń (Maria Znamierowska-Priifferowa) Tadeusz DeJimat, The Maritime 1\1useum in Szczecin (.'\ communique). 444 445 447 448 the 448 4.55 46 I �ODBITKI 806 TV. Current 484 532 ;;33 536 537 540 544 549 :)5' 562 566 j I .Moszyitski K. - EvVOIXCJOXIZ~[ KRYTYCZNY NA TLE INNYCH KIERuNK6w W ETNOLOGII Stopa K. - HOTENTOCI - Kl;L'l'URA, JĘZYK, BAJKI, PIEŚNI PRAOE I MATERIAŁY ETNOGRAFIOZNE Zakrzewska ~I.-PROCESY I XVIII w. PRAOE I MATERIAŁY O CZARY W LUBLINIE ETNOGRAFIOZNE VI: W XVII VII: Dobrowolska A. - STR6J JACKÓW JABŁONKOWSKICH Reinfus6 R.-ŁElUKOWIE JAKO GRUPA ETNOGRAFICZNA Dekowski .l, P. - ZWYCZAJE WESELNE W POWIECIE 01'0CZYŃSKDf 604 606 6'2 624 626 V. Miscellaneous List of Books purchased in '949 List of Books purchased 1I1 '950 . . Russian Summaries . . English Summaries . . . . " . . . Index-Subjects, «Lud,) vol. XXXIX Index-l'\ames, «Lud,), \'01. XXXIX . Index-Popular l'\ames, «Lud,), vol. XXXIX. lndex-Ethnogeographical, «Lud,) \"01. XXXTX List of Scientific Tnstitutions, "Lud,) \'0J. XXXIX List of Scientific publications. <,Lud,) \'01. XXXIX. List of ;vluseums, (,Lud,) \"01. XXXIX List of Illustrations, <,Lud,), \'01. XXXIX List of Luo \\'ords, «Lud», vol. XXXIX LUD XXXVIII: 520 529 LUDOZNAWCZEGO Chodzidło T. - ~nESZKAXIE "C JAKCT6W Fischer A. - RYSZARD WINCENTY BERWIXSKI Krzyianowski J. - :\IORFOLOGIA BAJKI Seweryn T. - IKONOGRAFIA ETKOGRAFICZNA Stopa R. - ARCHAIZM K"CLTeR Y BUSZ~fEXSKIEJ 467 events Report on the activity of the Polish Ethnographical Society canTing the vcar 1948 (Ł. Halban) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Extract from the report of the General Mecting of the Polish Ethnographical Society held in Toruń, .Tune "-'4, '949 (O. G.). . . . . . . . . The present state of the Library of the Polish Ethnographical Society. A report (Wiesława Kwiatkowska). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . The Polish Ethnographical Society, Accounts for the year ended 31st October 1948 A report on the state of Archives of the Polish Ethnographical Society. .. An address by Bolesław Kuźnicz, M. A., delegate of the State Commissionfor Economic Planning given to the Conference of the Pol. Ethn. Soc. held in Toruń, June 9-12, 1949 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Report on the field expedition to Pomorze, Summer '948 organized by Prof. B. Stelmachowska (Eugeria Roman). . . . . . . . . . . . Report on the activity of the Department of Ethnography of the Łódź University (Jadwiga Chelmińska-Świątkowska) . . . . . . . . . . . . . " . . Communiques (Kazimierz Pietkicwicz) Exhibitions and Prize Contests of Folk Art organized by the Ministry of Art and Culture in '948 (Kazimierz Pietkiewicz) Exhibitions and Prize Contests of Folk Art organized by the Ministry of Art and Culture in 1949 (Kazimierz Pietkiewicz) Ethnographic Investigations in the Province of Cracow (Anna Kutrzebianka) The Conference of the French Ethnographical Society held in Paris, June 1820, 1945 (Janina Tuwanówna) . . . . . . . . . . . . . . . . . . The tasks of the Polish Ethnographical Society during the next six years (Józef Gajek) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . The 6-year plan of the Polish Ethnographical Society (Józef Gajek) . . . . The Conference of Ethnographers held in CracO\v, February '7-'9, '95' (O. G.) Progressive Tendencies in Polish Ethnography, a memorandum jointly evolved by the Conference of Ethnographers . . . . . . . . . . . . . TOWARZYSTWA LUD XXXVII: Page The Organization of l\.fus('ums in France ,,"i,h particular reference to Ethnographical ~1useums (Janina Tu\\'anó""na! . . . . . . . . . . . . . \laria Znamiero\\'ska-Prlifferowa, Folklore and lhe protection of folk-culture in S\\itzerland . . . " . . . . . . " . . . . . . POLSKIEGO 630 669 690 7 I ') 74' 767 777 779 790 791 792 793 797 PRAOE I MATERIAŁY Świą,tkowska-Cllcłmiilska ARCHIWUM ETNOGRAF. J. - WYCINANKA VIII-IX: ŁOWICKA ETNOGRAFIOZNE Nr L Oleszczuk Aleksander - LuDOWE OBRZĘDY WE· SELNE NA PODLASIU 1951 Nr 2. Baranowski Bohdan - NAJDAWNIEJSZE PROCESY O CZARY W KALISZu 1951 Kr 3. Szczotka Stanislaw - MATERIAŁ Y DO DZIEJ6W ZB6JNICTWA GÓRALSKIEGO Z LAT 1589-1782 POLSKIE SKŁAD GŁÓWNY TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE POZNAŃ, FREDRY 10 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3a8965c85289989d895584a8dec1c186.pdf dca76a07ddb0c6b96591575d9ca4fee3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3054 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2858 Title A name given to the resource "Carmina Burana" - Scenariusz / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.322-324 Creator An entity primarily responsible for making the resource Staniewski, Włodzimierz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Włodzimierz Staniewski • SCENARIUSZ „CARMINA B U R A N A " WŁODZIMIERZ chciała nienawidzić i nie mogła, dręczona w sercu czuj łością dotkliwiej piekącą niż nienawiść. Odtrącali wszelkie jadło, wszelki napój, wszelką myśl i wszelkie pokrzepienie, jak się szukają niby ślepi posuwający się po omacku k u sobie, nieszczęśliwi, kiedy usychali roz­ dzieleni, bardziej nieszczęśliwi jeszcze, kiedy będąc przy sobie drżeli przed grozą pierwszego spotkania. DWA D N I , D W A D N I . T R Z E C I E G O D N I A ujrzała go nad­ chodzącego i rzekła pokornie:" Izolda Młodsza: „Wejdźcie Panie." T r i s t a n : „Czemu nazywasz mnie Panem?" Izolda Młodsza: „Ty wiesz o tym, że jesteś myiTi P3' nem i że T W O J A M O C , T W O J A M O C włada nade I mną i że jestem Twoją niewolnicą. A c h , czemuż nie rozjątrzyłam niegdyś ran, niestety nie wiedziałam wów-i czas tego co wiem dzisiaj " T r i s t a n : Co wiesz dzisiaj? Co Ciebie dręczy?" Izolda Młodsza: „Ach wszystko to, co wiem, dręczy mnie I ciało mnie i dusza moia " Tristan i I z o l d a Młodsza- Pnłożvła r e k e n a ramii niu, wargi zadrżały, zapytał" STANIEWSKI „Carmina Burana" Scenariusz 1. W P R O W A D Z E N I E [przejazd balii] [imiona] Ja, Merlin Król Marek Tristan Izolda Starsza Izolda Młodsza Viviana, żona Merlina [wprowadzenie konia] i T f l ; , ° 1 T ' . „ JLzolda Młodsza: „Iz Cię, rz Cię miłuję. I n s t a n i I z o l d a Młodsza: „Wówczas położył ustana jej ustach, ale gdy po raz pierwszy kosztowali miłościj Tamta wydała krzyk." Izolda Starsza: (krzycząc spada z szafy) T r i s t a n i Izolda Młodsza: „Kochankowie obłapili się. W i c h pięknych ciałach drgało pragnienie i życieJ C „Wielce Szanowni Panowie i Panie, czy wola Wasza usłyszeć opowieść o miłości i śmierci, o tym, jak za dawnych czasów ludzie w wielkiej żałobie miłowali się, a potem zasię pomarli." - Pomarli [chór] ) [wniesienie pochodni i zapalanie świec] T C I ZY T r i s t a n : „NIECH T E D Y PRZYJDZIE ŚMIERĆ." [wirowanie dwóch Izold, zrzucenie szat, przejście z T r i ­ stanem na koło Fortuny] 3. F O R T U N A I M P E R A T R I X M U N D I Pieśń: O fortuna... (C. B. 17) 2. S E N O RÓŻY. NAPÓJ MIŁOSNY ( T R I S T A N I IZOLDA) 4. W Y Z N A N I E (Izolda Starsza) Pieśń: Pieśń: Aveformosissima... (Carmina Burana 77) Tristan i Izolda Młodsza: „Słońce piekło, czułam pragnienie i zażądałam pić." Izolda Starsza: „Znalazłam wino." Tristan i Izolda Młodsza: „Nie, to nie było wino. T o była rozkosz straszliwa i męka bez końca i śmierć. Spo­ glądali na się w milczeniu jakby oszołomieni i zachwy­ c e n i razem. Zdawało się, że żywy krzew o ostrych cier­ niach, o pachnących kwiatach zapuszcza korzenie W krew Jego serca i silnymi więzami wiąże do pięknego ciała Jego ciało i wszystką myśl i wszystkie pragnienia." Tristan: „Ty, który pokochałeś mnie, T y czemóż od pierwszego dnia nie wygnałeś precz zbłąkanego przyby­ łego, aby Cię zdradzić. Jest Twoją żoną, a ja? Jest T w o ­ ją żoną i nie może mnie kochać." Tristan i Izolda Młodsza: „Kochała go, kochała, Izolda Starsza: „Zaiste piękny jesteś Miły mój, o jak-1 że uroczy. Łoże nasze z zieleni, belkami domu naszego! są cedry, a cyprysy ścianami. (...) Na łożu mym nocą szukałam Ukochanego. Szukałam go, lecz nie znalazłam. Wstanę, po mieście chodzić będę, wśród ulic i placów. (...) Ogrodem zamkniętym jestem, ogrodem zamkniętym, źródłem zapieczętowanym. (...) Pójdź Miły mój, powędrujmy w pola, nocujmy po wioskach. O świcie pospieszmy do winnic, zobaczyć, czy kwitnie winorośl. 322 �Włodzimierz Staniewski • SCENARIUSZ „CARMINA BURANA" I Czy pączki otwarły się, czy w kwieciu są już granaty. Tam Ci dam miłość moją. | Mandragory sieją woń. Nad drzwiami naszymi wszelki owoc wyborny, świeży i zeszłoroczny, dla Ciebie mój Miły chowałam." (Pian nad pieśniami) 5. WYZNANIE (Izolda Młodsza) Pieśń: (t w. norweska) Z '„Śniadajestem, lecz piękna, córki jerozolimskie. jak namioty Kedaru, jak zasłony Szalma. I Nie patrzcie na mnie żem śniada, że mnie spaliło słońce. | Synowie mej matki rozgniewali się na mnie, postawili mnie na straży winnic, a ja swej własnej winnicy nie ustrzegłam • (••) Połóż mnie jak pieczęć na swym sercu, jak pieczęć na swym ramieniu. Bo jak śmierć wielka jest miłość. Zarjejto żar ognia, płomień Pański. [Wody wielkie nie ugaszą jej, Nie zatopią jej rzeki. JEŚLIBY K T O O D D A Ł Z A M I Ł O Ś Ć CAŁE B O G A C T W O S W E G O D O M U , j POGARDZĄ N I M T Y L K O . 1 1 SCHWYTAJCIE N A M LISY, MAŁE LISY." nad pieśniami) L . CELUM N O N A N I M U M M U T A T (pieśń C. B . 15) N i z ojca, n i z matki zostałem stworzony; co do stworzenia, to byłem stworzony z dziewięciu żywiołów, z owocu owoców, z owocu Boga na początku, z prymulek i kwiatów pagórków, z rozkwitu lasów i drzew, z istoty ziemi. Ja zostałem ulepiony z kwitnących pokrzyw, z wody dziesiątej fali. Mnie stworzył wielki mag z zaczarowanej laski, z pięciu pięćdziesiątków nauczycieli i czarnoksiężników, jak Matematyka ja byłem stworzony... Czarodziej czarodziejów stworzył mnie przed światem... Ja przebywałem świty, ja spałem w purpurze. Ja byłem na wieży bojowej. Ja byłem w okryciu między królami... Ja byłem zaczarowanym wężem na wzgórzu. Ja byłem żmiją w jeziorze... Ja uczynię pole krwi, a na n i m stu wojowników. Długie i białe są moje palce, od dawna nie byłem pasterzem; ja żyłem jak wojownik, zanim stałem się człowiekiem liter. Ja wędtowałem, ja krążyłem. Ja spałem na stu wyspach, ja byłem w stu twietdzach. Ja byłem błękitnym łososiem. Ja byłem psem, byłem jeleniem, rogaczem na wzgórzu. Ja byłem pniem, łopatą, siekierą w ręce... Ja znam nazwy gwiazd z północy na południe Ja byłem w twierdzy... JabyłemwTetragramaton... (wg walijskiej Pieśni Amergina; w innej wersji: Pieśni tłumaczenie: Nie ducha, a jedynie miejsce zmienia człowiek stały... Zaniechaj rzeczy ze złego życzenia zrodzonej. Ptzewróci się ten, co źle stopę postawił, Runie dom na kmchej opoce stawion... Taliesina) 6a. KRZYK M E R L I N A Ja byłem w wielu kształtach, zanim mnie uwolniono: Ja byłem smukłym, zaczarowanym mieczem... Ja byłem kroplą deszczu w powietrzu. Ja byłem promieniem gwiazdy; . Ja byłem słowem w litetach, byłem księgą u jej początku; Ja byłem latarnią światła przez jeden rok i pół; Ja byłem mostem, który sięga przez sześćdziesiąt ujść; Ja byłem ścieżką, byłem orłem, byłem koralem w morzu. Tristan: „Gdybym mówił językami ludzi i aniołów, A (twojej) miłości bym nie miał, Stałbym się jak miedź brzęcząca..." Marek: 7. S E N O R Ó Ż Y (Król M a r e k i Tristan) (wg Si Unguis angelicis loąuar et humanis - C. B. 77, i Hymnu o miłości - I K o r ) „Gdy byłem dzieckiem (jak ty), mówiłem jak dziecko, czułem jak dziecko, myślałem jak dziecko. Kiedy zaś stałem się mężem, zgubiłem to, co dziecięce." Pieśń: Ayos (C. B. 5 l a i Ps. 103) 323 �Włodzimierz Starúewski • SCENARIUSZ „CARMINA BURANA" 7A. M E R L I N : Teraz widzicie jakby w zwierciadle, niejasno; A wtedy zobaczycie twarzą w twarz. Teraz poznajecie po części, A wtedy poznacie tak, jak zostaliście poznani. Tak więc trwają wiata, nadzieja, miłość, te trzy: et ab Evangelio iam sutgunt lévite, sectam nostram subeunt, que salus est vite. M e r l i n : As, król, dama, walet. Pieśń: Parum... a z nich największa jest miłość. 15. P R Z Y S Z A L O N Y M B R O D Z I E (Król Marek, Izolda Starsza, Tristan) Pieśń: Circa mea pectora - zaśpiew 8. O F O R T U N A . . . ( C . B . 17) Semper crescis aut decrescis; vita detestabilis... Król M a r e k : Mea pectora. T r i s t a n : Mea pectora. Pieśń: Ego sum abbas Cucaniensis... (C. B. 222) 8A. PIEŚŃ I Z O L D Y S T A R S Z E J 9. L A S M O R E Ń S K I (Tristan, Izolda Starsza, Król Marek) 16. C Z Y Ż N I E T U J E S T Ó W Z A C Z A R O W A N Y SAD...? M e r l i n , Izolda: „Zaczarowany, czarnoksięską mocą] dwa razy do roku ginie i znika oczom. Teraz tak zgij nął. CZYŻ N I E T U , CZYŻ N I E T U , CZYŻ NIE TU! jest... ów zaczarowany sad, mur z powietrza, kwitnące drzewa, ziemia pachnąca. Bohatyr żyje w n i m nie stal 11. P I E K Ł O M U Z Y K A N T Ó W , K R Z Y K rzejąc się i żadna wroga siła nie może skruszyć muid M E R L I N A (w ciemności) z powietrza. N i e ! M u r z powietrza już rozpękł się otol W Í | L K 1 Z* DOTÍtiTfX CSt COTljldCTC ITÍ (XOTTllTXOTViTYi LJOTfílTíO. i nie jest ci to sad zaczarowany, ale jednego dnia, mil (C. B. 27) ła... Trzeba uciekać, trzeba uciekać i nigdy nie wró-l 12. F L O R E T S I L V A N O B I L I S (Izolda Starsza, cić. Śmierć moja bliska, z dala od Ciebie umrę... 10. C R U C I O - K R U C J A T A Pieśń: He dies, the friend of sinners dies... Tristan) ( C . B . 149) 13. P O J E D N A N I E Pieśń gruzińska Mi. ły, zamknij ramiona i obłap mnie ciasno, tak iżby ser-I rozpękły się, dusze uleciały. Zabierz mnieł w kraj szczęśliwy, w kraj skąd n i k t nie wtaca, gdz naiwvbornieisi śpiewacy śpiewają pieśń bez końca ' Chorał: Veni, veni venias, ne me mori facias hyrca hyrce nazaza trillirivos! (C. B. 174) 14. O R D O V A G O R U M - C Z C I G O D N Y Z A K O N WŁÓCZĘGÓW, TRĘDOWATYCH I U C Z O N Y C H W PIŚMIE Pieśń: Daj nam ją... Pieśń: Cum „In orbem Universum" decantetur ite sacerdotes ambulant, currunt cenobite ' I f r F J1 F L Zabierz mnie. Tak, zabiorę cię w szczęśliwy kraj żyj wveh Czas zbliża sie Czvż nie wvoilismv iuż całei ne-B' d z y i całei radości . Czas zbliża Skoro siędopinin wiotkim ieili cierawolam trJridńesr? Mih zawdT mnie ty uiiL Trleha uciekać „Dzkje Tristana i Izoldy" Pieśń: Ecce torpet probitas, virtus sepelitur... (C. H| 219) 17. S Z A L E Ń S T W O T R I S T A N A Motyw OddaM się tańcząc 18. C Z A R N Y Ż A G I E L Pieśń: (eksomologeishe to kyrio) 324 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bf5337a0ebd334a85f3dc33daea0d8b3.pdf aae0270243ebd9ee590399f3e50a49b3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:128 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:110 Title A name given to the resource Recenzje i sprawozdania / LUD 1948-51 t. 39 Description An account of the resource LUD 1948-51 t. 39,s.416-443 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text RECENZJE I SPRAWOZDANIA J. POTlECHIN, <,Zadaczi bor'by z kosmopolitizmom wetnografii>}. Sowietskaja Etnografia, zesz. 2, 1949 r. vVyd. Akad. NaukZ. S. R. R., Moskwa. W drugim zeszycie <<SowieckiejEtnografii>} za rok 1949 znany etnograf radziecki J. Potiechin umieścił dłuższy artykuł zatytułowany <,Walka z kosmopolityzmem w etnografii>}. Kosmopolityzm w nauce nie jest rzeczą nową, opanowuje on naukę burżuazyjną w okresie budzenia się uświadomienia narodowego uciśnionych ludów. Rozwój ustroju kapitalistycznego prowadzi zwolna. do kompletnego wyrzeczenia się poczucia narodowości, w/g słów Marksa I Engl~sa, <<wolna konkurencja i handel światowy spłodziły obłudny, burżuaZYjny kosmopolityzm>}. W ostatnich czasach idea kosmopolityzmu stała się jednym z głównych narzędzi eskpanzji amerykańskiej. Doktryna Trumana jest właściwie programem budowy imperium amerykańskiego, które ch:e. poc~łonąć kraje kolonialne i suwerenne państwa. Ideolodzy amerykanskIego Imperializmu głoszą, że walka o narodową niepodległość j~st przeżytk~em, że wiek XX jest wiekiem kosmopolityzmu; słusznie mówi Zdanow na jednym z zebrań kompartii w r. 1947, że <<nawoływania do wyrzeczenia się suwerennych praw narodów i zaszczepienia im idei rządów wszechświa towych jest głównym zadaniem kampanii zdążającej do podboju Europy» Walka z kosmopolityzmem powinna się toczyć na wszystkich odcinkach frontu ideologicznego, nie wyłączając zwłaszcza etnografii, jako że przedmiotem jej badań jest właśnie opis i wyjaśnienie cech s~ecyficznych danego narodu, wyróżniających go ~d mnych grup ~tn~cz~ych. Najlepsze określenia pojęcia narodu dał Stalm w swym przemowIem~ do finlandzkiej delegacji, mówiąc, że <,każdy naród, czy duży, czy mały posIada swe cechy specyficzne, które należą tylko do niego. Cechy te stanowią wkład wniesiony przezeń do skarbnicy kultury światowej)}. Specyfika narodowa sięga w głąb dziejów historyczn~c.h narodu, powstaje jako rezultat krzyżowania się rozmaitych kultur, lud I Jego specyficzne cechy są alfą i omegą etnografii, która ma tym więcej do .powiedze.n~a im dalej sięga w przeszłość. Kosmopolityzm więc, który neguje całkOWICIe pojęcie specyficznych odrębności danego -narodu, nie może być przez etnografów tolerowany. Pomimo to idee kosmopolityczne opanowały całkowicie burżuazyjną etnografię amerykańską i europejską. Etnografia w miarę rozwoju kapitalizmu, a zwłaszcza imeprializmu, nabiera coraz większego znaczenia w krajach burżuazyjnych. Instytucje etnograficzne współpracują tam w ścisłym porozumieniu z ministerstwami kolonialnymi, a wybitni etnografowie rozwiązują problemy związane z polityką kolonialną. W r. 1944 czasopismo <,Man» umieszcza artykuł przedstawiciela polityki kolonialnej Lorda Chejli pt.: <,Rola etnografii w rządach kolonialnych>}. Zbyt wiele miejsca i czasu zajęło by wyliczenie wszystkich przykładów współpracy burżuazyjnej etnografii z administracją k,Jlonialną· Rzeczą znamienną jest fakt, że zainteresowania amerykańskich etnografów, ograniczały się przed drugą wojną światową do ludów Ameryki, lecz z chwilą ukazania się doktryny Trumana, objęły Indonezję, Indie, Afrykę· Różnorodność dróg jakimi idzie etnografia nie przeszkadza utrzymaniu łączności z zagadnieniem nacjonalizmu i jego rozwojem. Od czasu kiedy odrębność narodowa stała się hasłem narodów uciśnionych, burżuazja zmieniła swój stosunek do nacjonalizmu i zaczęła głosić idee kosmopolityzmu. Teoretycy imperialistycznej burżuazji w osobach Espersona lingwisty duńskiego, amerykanina Kohna i wielu innych uważają, że pojęcia «naród>} nie da się zdefiniować, że wogóle jest przeżytkiem barbarzyńskim, pozostałością czasów bardzo odległych. Kobban, Wirt, Sturze i inni pseudouczeni służalcy imperializmu gorliwie zwalczają odrębność nacjonalizmu, twierdząc, że należy stworzyć jeden wielki naród, naród uniwersalny, którym może być tylko najdoskonalszy naród amerykański. Panowie ci zapominają, że Stalin podał przed 35 laty w pracy (,Marksizm i nacjonalnyj wopros>), ściśle naukową definicję pojęcia (<naród-nacja», jest to, mówi Stalin, społeczność ludzka powstała drogą rozwoju historycznego, zamieszkująca jedno terytorium, złączona wspólnym językiem, warunkami ekonomicznymi, posiadająca wspólną psychikę wyrażającą się we wspólnej kulturze>}. Potiechin w dalszym ciągu artykułu zarzuca burżuazyjnej etnografii następujące błędy: nie uznaje ona metody wielkiego Morgana jako jedynego z etnografów burżuazyjnych, który zbliżył się do materialistycznego pojmowania historii. Po wtóre etnografia burżuazyjna uznaje podział etnografii na opisową i teoretyczną, a tej ostatniej blisko do abstrakcyjnej i beztreściowej burżuazyjnej socjologii. Etnografia burżuazyjna odrywa pojęcie kultury od narodu i przekształca je w coś nieokreślonego, co istnieje poza czasem i przestrzenią. Koncepcje te głoszą szkoły: ewolucyjna i kulturowo-historyczna, powstanie tej ostatniej Potiechin uważa za oznakę reakcji w etnografii. Następnie etnografię burżuazyjną charakteryzuje stale wzrastający chaos teoretyczny Lud, T. XXXIX. �i coraz większe stosowanie prac naukowych do potrzeb polityki kolonialnej, jak to widzimy w szkole funkcjonalnej. Podstawę filozoficzną amerykańskiej etnografii stanowi obecnie pragmatyzm, najbardziej reakcyjny z kierunków filozoficznych. Etnografia rosyjska powstała jako nauka w połowie XIX w. w okresie działalności wybitnych rewolucjonistów demokratów, w okresie walk ideowych, kiedy materializm historyczny wypierał z zajętych pozycji heglowsko-schelIingowski idealizm. Był to również okres kształtowania się rosyjskiej świadomości narodowej. Czołowi przedstawiciele narodu rosyjskiego z Bielińskim na czele zwalczali rozpowszechnione wszędzie mniemanie o drugorzędności rosyjskiej kultury i starali się wykorzenić służalczy stosunek nauki rosyjskiej do zachodnio-europejskiej. Zwrócono uwagę na ludową twórczość rosyjską. Dobrolubow pierwszy ocenił znaczenie folkloru, dla charakterystyki narodu. W przeciwieństwie do etnografii burżuazyjnej etnografia radziecka powstała i rozwija się na podwalinach proletariackiego internacjonalizmu. Bierze ona za punkt wyjścia leninowsko-stalinowską naukę o narodzie, traktującą naród jako kategorię historyczną i odrzucającą udział czynników biologicznych w jego kształtowaniu. Etnografia radziecka w myśl nauki leninowsko-stalinowskiej uważa, że masy pracujące różnych narodowości nie mają powodu do nienawiści i niezgody, łączy je bowiem wspólna walka z wyzyskiem i kapitalizmem. Etnografia radziecka kierując się słowami Stalina uważa, że rozl1lca w barwie skóry, czy w poziomie kultury nie uprawnia do wywyższania jednych narodów i poniżania innych. Obcy jest sowieckiej etnografii nihilizm narodowy, który wyraża się w lekceważeniu swego narodu i jego cech specyficznych; masy pracujące nie mogą traktować obojętnie losów swego narodu i swej kultury. Etnografia radziecka głosi w imię proletariackiego internacjonalizmu równowartość potencjału możliwości rozwojowych każdego narodu i uznaje ich prawo do samodzielnego bytu. Etnografia radziecka pochlubić się może pięknymi tradycjami walki z szowinizmem i z teoriami rasistowskimi. Staje ona zawsze w obronie ludów kolonialnych. Praca naukowa etnografów radzieckich idąc po linii leninowsko-stalinowskiej nauki, umacnia ideały proletariackiego internacjonalizmu, a tym samym zwalcza kosmopolityzm burżuazyjny. Etnografia radziecka nie uznaje nauki kosmopolitycznej wyjałowionej z wszelkich cech narodowych, przeciwnie, nauka każda jest narodową i każdy naród ma prawo chlubić się swymi zdobyczami naukowymi i dążyć do tego, by prześcignęły one naukę innych krajów. Zofia AJalewska INSTYTUT ETNOGRAFII IM. MIKŁUCHO-MAKŁAjA. AKA· DEMIA NAUK Z. S. R. R. (,Kratkije Soobszczenia,>, zesz. V i VI, r. 1949. Instytut Etnografii im. Mikłucho-Makłaja przy Akademii Nauk Z. S. R. R. wydaje (,Kratkije Soobszczenia,>. Zeszyty V i VI tego wydawnictwa zawierają kilkanaście sprawozdań z wyników badań antropoetnograficznych przeprowadzonych w latach 1944-48 na terenie Azji płn. i płn. wsch. Badania antropologiczne dążą do rozwiązania problemów etnogenezy ludów zamieszkujących terytoria płn.-wsch. azjatyckie; badania etnograficzne mają na celu ustalenie zmian, jakie zaszły pod wplywem socjalizmu w kulturze materialnej, duchowej i społecznej tych ludów oraz notowanie zjawisk kulturowych. Wśród sprawozdań antropologów zajmuje naczelne miejsce F. P. Debec, który referuje badania antropologiczne na Kamczatce, rozpoczęte w 1945 r. Wyniki ich dały pewnik, że Czukcze, hodowcy renów zbliżeni są pod względem rasowym do mongoloidów płn. i wsch. Azji, wobec czego upada teoria o pokrewieństwie ich z Indianami Ameryki. Cechy uważane za amerykańskie są charakterystyczne dla Eskimosów i Czukczów osiadłych na wybrzeżach Pacyfiku. Co do genezy Czukczów istnieją dwie hipotezy: Typ Czukczów, hodowców renów, powstał dzięki zmieszaniu się typu Eskimosów nadbrzeżnych z wybitnie mongoloidalnymi Lamutami. Hipotezę tę potwierdza, istniejący w etnografii, pogląd o tunguzo-Iamuckim pochodzeniu czukockiej i koriackiej hodowli renów, hipoteza ta jednak nie wyjaśnia specyficznych cech Czukczów, którymi różnią się oni od Lamutów i Eskimosów. Druga hipoteza głosi, że mongoloidalni Czukcze są typem samoistnym, który się zjawił w płn. wsch. Azji przed migracją tunguzo-Iamucką. Rozwiązanie problemów etnologicznej syntezy na Ka mcza tce hamuje l)rak materiału paleoantropologicznego nie tylko na Kamczatce, lecz i na całym Dalekim Wschodzie. Z innych prac antropologicznych znajdujemy M. G. Lewina: (,Antropołogiczeskije issledowania na Amurie i Sachalinie'>. Dotychczasowe badania ludów sachalińskich i nadamurskich są niewystarczające z powodu różnorodnych metod badania, co utrudnia porównawczą analizę materiałów, odnoszących się do ludów Amum i Sachalinu. M G Lewin w r. 1947 zrobił pomiary Ajnów, Niwehów czyli Gi. laków z płd. Sachalinu, Niwehów zamieszkujących limany Amuru, Ni· wehów z nad środkowego Amuru, Oroków Sachalińskich, Negidalców z nad rzeki Amguni, Ulczów czyli Olczów i Nanajców czyli Goldów. Wśród mongoloidalnego środowiska Ajnowie wyróżniają się szeregiem cech antropologicznych, z których jedne zbliżają ich do typu australoidalnego, inne do europeoidalnego. Materiały antropologiczne zebrane przez ekspedycję pozwalają na podział mieszkańców nadamurskich i sachalińskich na 3 zasadnicze typy: ajnoski, gilacki i oroko-negidalski. Ten ostatni 27* �42 4'20 zbliżony jest do lamuckiego; gilacki typ wymaga jeszcze dokładnego zbadania Oroczów i Ude. Sprawozdanie Lewina podobnie jak i Debeca zaopatrzone jest w tablicę pomiarów. N. N. Czeboksarow referuje główne tezy swej doktorskiej dysertacji pt. (,Siewiernyje kitajcy i ich sosiedy». Podstawę pracy Czeboksarowa tworzą materiały nie tylko antropo-etnologiczne lecz i prehistoryczne, etnograficzne i lingwistyczne. Celem badań antropologicznych w płn. wsch. Azji było wydzielenie typów antropologicznych, z których składa się ludność Azji Wschodniej, wyjaśnienie dziejów ich powstania i dalszych przemian, jakim uległy w czasie i przestrzeni oraz wytłumaczenie zagadnienia etnogenezy narodów wschodnio azjatyckich. Analiza cech antropologicznych dzisiejszej ludności Azji nakazuje przeprowadzenie podziału jej na kilka grup różniących się od siebie morfologicznie i zamieszkujących terytoria o wyraźnie zakreślonych granicach. Trudno jest w tym sprawozdaniu omówić dokładnie wszystkie tezy uczonego radzieckiego, przedstawione przezeń w formie tak zwięzłej, że należałoby je dosłownie powtórzyć, ograniczyć się więc należy do zacytowania tylko jednej z nich, w której autor mówi, że zestawienie danych paleoantropologicznych, etno antropologicznych, etnograficznych i lingwistycznych pozwala skonstatować w głąb sięgające zmieszanie rasowe wszystkich współczesnych grup etno-lingwistycznych i kształtowanie się ich na pod~tawie różnorodnych antropologicznych komponentów. Czeboksarow odrzuca teorie o zachodnim pochodzeniu języka i kultury chińskiej. Naród chiński ukształtował się na przełomie I tysiąclecia przed naszą erą w dorzeczu Huangho na podstawie autochtoniczej mongoloidalnej ludności w ścislym związku z przodkami Mandżurów na płn. i Koreańczyków, Tybeto-burmańczyków na zachodzie i Man-chmerów na południu. Z paleoantropologii znajdujemy w (,Kratkich Soobszczeniach~ referat Ginzburga odnoszący się do ma teriału paleoantropologicznego, znalezionego w Azji Środkowej. Materiały te są jeszcze bardzo skąpe, obejmują jednak okres czasu od Neandertalczyka, znalezionego w 1". 1938 w Teszik- Tana przez Okładnikowa aż do człowieka dzisiejszego. Oczywiście, istnieje w tym okresie dużo luk. W Anau znaleziono czaszki z epoki neolitycznej, należą one w jg Sergiego do długogłowego typu europoidalnego. Dawniejsze od nich czaszki wykopane w południowo uzbeckiej republice są również typu dolichocefalicznego. Wszystkie inne wykopaliska pochodzące z okresu późniejszego, zaczynając od pierwszych wieków nowej ery, aż do VII-XIII w. to znaczy czaszki Usuniów, czaszki z mogilnika kełnkolskiego, z cmentarzysk Dżambulskich i doliny Czujskiej świadczą, że dawni mieszkańcy tych rejonów należeli do krótkogłowców europoidalnych lub mongoloidalnych z domieszką typu europoidalnego. Widać z powyższego, że typ długogłowy ..., I śródziemnomorski istniał w Azji już w paleolicie, przyczym zasięg jego przesunięty był bardziej ku wschodowi niż obecnie. Ekspedycje amuro-sachalińska, ewenko-tunguska i kazachstańska przeprowadziły prócz badań antropologicznych również badania etnograficzne. Stosując się do ustalonego programu badano przede wszystkim zmiany jakie zaszły w kulturze tych ludów pod wpływem ustroju socjalistycznego. Gilacy, Oroczowie i Ulczowie skupieni są obecnie w dużych kołchozach, budownictwo ich wzoruje się na budownictwie wielkorosyjskim; dawne prymitywne narzędzia zastąpiono nowoczesnymi, hodowlę renów prowadzi się w sposób racjonalny pod zarządem państwowym. Da wną odzież zastąpiono kupną. Zmieniły się na lepsze warunki higieniczne •. Kultura społeczna wykazuje również zmiany: przestały obowiązywać dawne nakazy egzogamiczne. Stare wierzenia i kulty trwają gdzieniegd?ie, lecz w formie zmienionej jak np. święto niedźwiedzia, które ma obecnie charakter święta kołchoznego. Ekspedycja ewenko-tunguzka zbadała stopień jakutyzacji Tunguzów i etnograficzne właściwości kultury socjalistycznej w kołchozach bardziej oddalonych od rejonowego centrum. Wyniki badań podaje G. M. Wasilewicz. Zebrane materiały ilustrują egzystencję kołchozów, ich rozwój i historię. Z dawnej kultury materialnej odnaleziono łódź pokrytą skórą łosia, szałas, z grubych desek, saneczki, na których się siedzi jak na koniu i do których zaprzęgano renifery; istnieją jeszcze pewne obrzędy i zwyczaje myśliwskie i hodowlane, obrzędy związane z życiem człowieka od kolebki aż do grobu. Zebrano materiały do ornamentyki z drzewa i kości oraz ornamenty haftu i aplikacji wykonywane przez kobiety. Ilość Ewenków wynosi mniej więcej 2000 osób, mieszkają oni w kołchozach, trudnią się myśliwstwem i hodowlą, miejscami wprowadzają rolnictwo. Badania lingwistyczne dowiodły istnienia dwóch grup Ewenków pmiadających odrębny dialekt. I. P. L a w r o w, członek Amuro-Sachalińskiej ekspedycji zbadał i opracował sztukę Niwehów i Ajnów. Doskonałość tej sztuki i jej ornamentyka zwracały.uwagę niejednego badacza, temat ten opracowali dawniej Sternberg, Schrenk, Laufer Lopatin i Iwanow. Lawrow zbadał zagadnienia stylu, genezy i ewolucji form ornamentalnych oraz, jako pracownik Instytutu Przemysłu Artystycznego, przygotował materiał potrzebny do wskrzeszenia i podtrzymania zanikającej sztuki ludowo-nadamurskiej. Lawrow opisuje odnalezione w t. zw. spichrzach niedźwiedzich naczynia rytualne używane podczas ('Święta niedźwiedzia>). Są to czerpaki drewniane dochodzące do długości metra, pokryte rzeźbą, której głównym motywem jest niedźwiedź. Czasami spotyka się r'ównież węże z głową niedźwiedzIa. \V tym ornamencie uwiecznił się kult niedźwiedzia rozpowszechniony niegdyś w całej Północnej Syberii z kultem węża przyniesionym przez. �ł 422 \ Ajnów z południa. Pod wpływem Japończyków niedźwiedzia znikły zupełnie. kult niedźwiedzia i święto S. W. Iwanow, jeden z członków ekspedycji ewenkijsko-tunguzkiej pisze o sztuce Ewenków, która podobnie jak i sztuka Goldów, Niwehów, Oroczów i Ulczów powstała i rozwijała się w jednakowych warunkach środowiska rybołówczo-myśliwskiego i pierwotnie odgrywała rolę łącznika między ludźmi. Rysunek na korze drzewa lub sylwetka z tej kory wycięta wskazywały drogę w tajdze lub zawiadamiały o śmierci czy chorobie krewniaka. Sylwetki z kory brzozowej odgrywały do niedawna jeszcze ważną rolę w magii łowieckiej i leczniczej. Służą one również jako zabawki dziecinne. Szamallską odzież rytuałną i bębny zdobią podobne figurki wycięte z metalu. Z innych sprawozdań zwracają uwagę G. S. Masłowej z badań nad garncarstwem i odzieżą w okręgu kargopolskim. Wyrobem naczyń i zabawek z gliny trudnią się kobiety, w użyciu jest ręczne kolo garncarskie. Zabawki przedstawiają zazwyczaj kobietę, która trzyma ptaki na wzniesionych w górę rękach; kaczuszka, koń, łeś i baranek są naj typowszymi zabawkami. Autorka daje również opis rysunki dawnej odzieży kobiet i dziewcząt kargopolskich. S. P. Rusiajkina opisuje odzież i jej ornamentykę u Tadżyków, E. M. Peszczerewa podaje historię cechów w Azji Środkowej, specjalnie zaś opisuje cech garncarski w Pedżykistanie. Garncarstwo było rzemi0słem dziedzicznym i wiązało się z kultem przodków. Pracownia garncarska była miejscem poświęconym kultowi przodków, miejscem, gdzie przebywały duchy opiekuńcze, którym składano krwawe ofiary przy jej otwarciu i poświęceniu nowego pieca. Piec garncarski posiada moc leczniczą przeciw bezpłodności i różnym innym cierpieniom. Przewrót październikowy zreorganizował egzystencję cechów, łącząc dawnych jego członków w artele. Przetrwał jednak pełen czci stosunek do pieca i pracowni garncarskiej. Z innych prac umieszczonych w (,Kratkich Soobszczeniach» zwracają uwagę prace T. A. Zdanki o strukturze rodowoplemiennej u Karakałpaków oraz M. W. Sa zonowej (,O zemelnych otnoszeniach w Chiwinskom chanstwie w XIX stoleci» ; na podstawie materiałów odnalezionych w archiwum Chanów Chiwy. A. S. Morozowa omawia zagadnienie niewolnictwa u Turkmenów w XIX w. E. R. Binkiewicz mówi o historii czerkieskiej siedziby. B. O. Do łgich pisze o składzie rodowym i plemiennym ludów zamieszkujących płn. środk. Syberię i stwierdza, że podzia l plemienny odpowiada podziałowi na jednostki administracyjne. Przy tym ród i plemię u ludów tych posiada cechy uznane przez Engelsa i Morgana, jako klasyczne dla rodu i plemienia, a więc wspólne imiona rodowe, ado peję, wspólne pojęcia religijne, krwawą zemstę, pomoc wzajemną. \V "KraIkich j ',J Soobszczeniach» znajdujemy też sprawozdanie G. G. Stra tanowicza o badaniach robionych u Kirgizów i Dunganów należących do grupy oszskiej, którzy w pocz. XIX w. uciekając przed uciskiem Mandżurów, przekroczyli granice Rosji i tam osiedlili się na stałe. A. A. Korbe podaje program przeprowadzenia etnograficznych badań kołchozowego aułu kozackiego. Program ten należy stosować we wszystkich badaniach terenowych. Różni się on tymod poprzednich programów, że wymaga, by uwaga badającego skoncentrowała się przede wszystkim na poznaniu procesów, jakie powstają w życiu ludu w związku ze zwycięstwem socjalizmu i dążeniem do komunistycznego ustroju. Należy pozostawić na drugim planie dawniejsze zjawiska kulturowe i poznawać je o tyle tylko, o ile one są konieczne do zrozumienia zmian jakie zaszły i zachodzą w życiu wsi i do wyjaśnienia zjawisk życia dzisiejszego. Pracownik terenowy powinien ściśle stosować w swych badaniach metodę konkretnohistoryczną i notując zjawisko rozważyć starannie czy jest ono rezultatem socjalistycznej przebudowy kultury czy też należy do przeszłości i jest przeżytkiem, należy zbadać jego trwałość, przebieg zanikania, stwierdzić zasięg w przestrzeni i czasie. Centrum zainteresowań badacza terenowego powinno stanowić ustalenie nowych zjawisk i związek ich z innymi. Prócz notowania wejścia w użycie np. traktorów należy zwrócić uwagę na stosunek ludności do mechanizacji, wpływ jej na wzrost kultury, na powstające nowe formy pomocy wzajemnej. P. I. Kuszner. (Knyszew) podaje autoreferat z dysertacji doktorskiej. zatytułowany: ,'Etniczeskaja granica 'i etniczeskaja territorial). Oba te terminy są dziś niezwykle popularne, lecz znaczenie ich nie jest jasne, czego dowodzą pertraktacje na temat granic prowadzone po zakończeniu każdej wojny. Praca Kusznera składa się z 2 części: W pierwszej, rozpatruje autor zagadnienie granicy etnicznej, w drugiej - etniczego terytorium. Granicą etniczną nazywa się zwykle rubież dzielącą terytoria zamieszkałe przez 2 narody, przytym etnografowie i etnostatystycy wprowadzają pod to określenie pojęcie większości danego narodu czy grupy etnicznej w stosunku do reszty ludności. Prowadzi to do ignorowania rzeczywistych granic. Lingwiści przeciwnie, uznają tylko granicę językową. Wg Kusznera granicę etniczną stanowi nie tylko język używany przez ludność, lecz cały kompleks specyficznych właściwości danego narodu, na który składały się wieki. Granice etniczne nie tworzą w tym wypadku linii prostej, lecz przecinają się i zazębiają nawzajem tworząc sieć, w której znajdują się elementy etniczne mieszane, lub powstają mniejszościowe wysepki. Istnieją również i pasy pograniczne zamieszkałe przez grupę przejściową pod względem etnicznym. Określenie więc granic etnicznych jest możliwe tylko po gruntownym zbadaniu etnograficznym i geograficznym danego terytorium. Badać należy rozmieszczenie gruntów, a nawet ulic i domów. Spory międzynarodowe o terytoria etnograficzne wymagają �poznania tych terytoriów w aspekcie historycznym. Statystyka etniczna wymaga wprowadzenia w niej gruntownych zmian nawet w krajach europejskich. Zofia lv!alewska M. LEWIN, J. ROGIl'\SKIJ, amerikanskij rasizm(,. Sowietskaja Akad. Nauk. Z. S. R. R. Moskwa. N. CZEBOKSAROW. cAngłoEtnografia zesz. I, 1949 r. vVyd. Trzech wybitnych antropologów radzieckich Lewin, Roginskij i Czeboksarow porusza sprawę anglo-amerykańskiego rasizmu w obszernym koreferacie umieszczonym w I zeszycie (,Sowietskoj Etnografii» za r. 1949. Pierwsze przejawy rasizmu spotykamy w Ameryce już w r. 1844, kiedy amerykański minister spraw zagranicznych, w odpowiedzi na notę państw europejskich w sprawie handlu niewolnikami, dał uzasadnienie tego handlu niższością rasy czarnej. W roku 1854 uczniowie Mortona, Nott i Gliddon wydali książkę pt. (,Typy ludzkie», w której chcąc udowodnić bliskie pokrewieństwo rasy czarnej z małpami podają karykaturalne podobizny czaszek murzyńskich. Uzupełnieniem tego dzieła jest rozprawa Agasiza przeciwnika Darwina, twórcy teorii o różnorodnym pochodzeniu ras ludzkich, nie powiązanych ze sobą żadnym absolutnie pokrewieństwem. Teorie rasistowskie znalazły licznych apologetów w Anglii i Francji. Wybitny etnolog angielski James Gent założyciel Londyńskiego Towarzystwa Antropologicznego w r. 1863 wygłasza referat o stanowisku Murzyna w przyrodzie, w którym dowodzi, że Murzyn nie może korzystać z dobrodziejstw cywilizacji, ponieważ stoi na poziomie rozwoju nie wiele wyższym od rozwoju małp. Zasadnicze twierdzenie Darwina o znaczeniu doboru naturalnego jako czynnika ewolucji w świecie organicznym, zastosowano bezprawnie do społeczeństwa ludzkiego, tłumacząc w ten sposób wszystkie biologiczne i socjalne różnice, jakie istnieją między ludźmi, narodami i klasami. Dobór naturalny uznano jako główną dźwignię historii. Przedstawicielami socjalnego darwinizmu są Haeckel, Ammon, Chamberlain, Vache de Lapouge i Benjamin Kidd, w literaturze pięknej - Kippling. W amerykańskiej nauce teorie o socjalnym doborze i rasach wybranych głosi Berdiess, profesor Uniwersytetu w Kolumbii. Rasizm anglo-amerykański wzrasta do niebywałych rozmiarów. W r. 1916 ukazuje się książka Granta pt. (,Koniec wielkiej rasy'), książka ta jest jednym hymnem pochwalnym na cześć rasy nordyckicj. Rezultatem końcowym socjalnego darwinizmu jest maltuzjanizm, potępiony jak najsurowiej przez Marksa i Engelsa. Z socjalnym darwinizmem łączy się ściśle eugenika, ojczyzną jej jest Anglia, twórcą Francis Galton, który wygłosił w 1904 r. w Londyńskim Towarzystwie Socjologicznym odczyt "Eugenika jej cele i zadania'>. \V od- ,) j ~. ! czycie tym Galton mówi o walce ze zwyrodnieniem wyższych ras ludzkich, drogą sztucznego doboru małżeństw, oraz stwarzania warunków wpływających ujemnie na płodność ras niższych. Poglądy Galtona rozwija dalej Pearson, potępiony jak najsurowiej przez Lenina w jego pracy o materialiźmie i empiriokrytycyźmie. Skutki teorii eugenicznych wyraziły się w niektórych Stanach Ameryki ustawą o przymusowanej sterylizacji. Genetycy amerykańscy i angielscy opracowują projekty ograniczenia urodzeń w krajach kolonialnych. W litera turze angielskiej i amerykańskiej istnieje szereg dzieł dotyczących problemu eugeniki. W r. 1943 ukazała się książka Edwarda Thorndicka, który twierdzi, że zdolności i działalność człowieka zależą od genów świadomości. Naukowe podstawy eugeniki są jednak kruche, wszystkie prace cechuje tendencyjność rasistowska, badania psychotechniczne są naciągane lub fałszowane. W r. 1939 ukazała się książka Ceona <,Rasy Europy», w pierwszej chwili sprawia ona wrażenie, że autor nie jest rasistą, bliższe jednak zaznajomienie się z treścią rozwiewa to złudzenie. Rasę białą uważa Coon za nosicielkę wyższych kultur, inne rasy nie mają z nią nic wspólnego i pochodzą od form bardziej prymitywnych. W tym właśnie punkcie skupiają się najbardziej reakcyjne poglądy Coona z zakresu antropogenezy, odrzucone przez uczonych radzieckich: chodzi tu mianowicie o niezależność pochodzenia Homo Sapiens od Neandertalczyka, podczas gdy stwierdzono, że Pithecantropos i Neandertalczyk są stadiami rozwojowymi dzisiejszego człowieka. W dalszym ciągu referatu autorowie omawiają szereg książek i artykułów, o mniej lub więcej wyraźnie zaznaczonych tendencjach rasistowskich, jak praca Huntigtona, Hoatona, Halla i innych. Osobny rozdział poświęcony jest omówieniu szkoły funkcjonalnej w etnografii jako wybitnie wyróżniającej się swą współpracą z imperializmem i rasizmem. O stosunku funkcjonalnej szkoły do imperializmu umieszczono już w zeszłym roku sprawozdanie na podstawie pracy Potiechina o szkole funkcjonalnej. Rasizm w krajach anglo-amerykańskich nie ogranicza się tylko do teoretycznych rozważań, lecz stosuje się w życiu praktycznym w postaci linch'u i w ustawodawstwie amerykańskich Stanów Zjednoczonych. Trzynastomilionowa ludność murzyńska podlega rasowej dyskryminacji i znajduje się w ciężkich warunkach materialnych, opłacana jest bowiem gorzej od białych robotników. W Stanach południowych Murzyni mogą mieszkać tylko w dzielnicach dla nich przeznaczonych. W Stanie Missisipi istnieje ustawa, która przewiduje karę więzienia za występowanie w obronie .\lurzyna. Smutną sławę zdobył sobie ame"rykański senator Bilbo, powtarzając za Gobineau Jego bezsensowe teorie o zgubnym wpływie ras niższych na wyższe i upadku tych osta tnich dzięki domieszce ras niearyjskich. Rasowej �dyskryminacji podlegają nietylko Murzyni, podlegały jej również tubylcze plemiona Indian, których żałosne resztki wymierają w rezerwatach; podlegają też dyskryminacji Chińczycy i inni przedstawiciele rasy żółtej, a także i białej pochodzenia nieamerykańskiego. W bardziej ostrej postaci występuje dyskryminacja rasowa w koloniach Ameryki na Filipinach i Hawai. Kraje brytyjskiego Imperium podlegają również krwawym prawom rasizmu. Wytępienie całkowite Tasmańczyków, większej części Australczyków, polityka prowadzona w Indiach i Afryce, są dowodami jakiej broni używa rasizm angielski. Pojedyńcze głosy protestu ze strony niektórych uczonychjak Boas, Hrdlicka i Sichel' giną w powodzi rasistowskiego chóru. Zadaniem radzieckich uczonych jest demaskowanie pseudonaukowych teorii rasizmu i wyjaśnianie ich rzeczywistego znaczenia i celu. genealogii T. G. Masaryka, (,Nieznanych rodów i znaków staromorawskich». Autor dał i dawniej wiele szczegółów cennych, dotyczących rodów polskich, zużytkowanych już częściowo przez piszącego te słowa Juliusza z Urska Dunikowskiego na łamach warszawskiego ('Miesięcznika heraldycznego» -'- i osobno - w latach 30-tych. Na str. 26 czytamy tam o znaku Morawianina Jerzego z Kladorut zatwierdzonym w Krakowie w r. 1507 przez polskiego króla Zygmunta. Tekst zdobią ciekawe dobrze wykonane herby. Na str. 34 (,Z Vlcopole Vlcopolsky Rubnowsky») zacytowano (,Herby rycerstwa» ... Paprockiego i notatkę o polskich Nieczujach Wilczopolskich z Wilczopola. Inż. Józef Kser opisuje hanacki ('żudr~ wyłoniony sprzed domu na Słowaczyźnie morawskiej (barta mała na dwie osoby). (We Wielkim Tyńcu sprawia wrażenie arkady). Autor podał liczne ilustracje i przekroje różnych żudrów, podobnych miejscami do polskich facjatek staroszlacheckich. Dr Jerzy Radimsky opisał dwory morawskie po wojnie 3o-to letniej, w następnym zaś artykule wyniki pierwszych powszechnych wyborów na Morawach r. 1850. Rostislav Bartocha uczcił stulecie urodzin Eug. Fierlingena; Dr Jarosław Bohm 80-lecie Dr I. L. Cervinki, zasłużonych badaczy i zbieraczy. Podobnie dr Alojzy Vasica -- 6o-lecie Dr Fr. Cinka, J6z. - 60-lecie JÓz. Otruby, członka Rady redakcyjnej VSMO. Poza tym tom zawiera komunikaty i omówienia wydawnictw. Zofia Malewska J. venskw). FILIP. Praha (IPocatky slovanskeho osidlene 1946. Spolecnost pratel starożitnosti. w s. 96. Ceskoslo- W siedmiu rozdziałach nakreślił autor wystąpienie Słowian na arenę dziejową, teorię o domniemanej iliryjskości kultury łużyckiej i zagadnienie jej słowiańskości, obraz dziejowy ludu urn popielnicowych w Czechosłowacji w ramach rozwoju europejskiego, ekspansję kultury łużyckiej i dalszy jej rozwój w dobie halsztackiej. Na zakończenie omówił okresy dziejów słowiańskich: łużycki, wenedzki i starosłowiański, krytykując tezę niemiecką rzekomej niższości kultury słowiańskiej, jako niezgodną z odnośnym materiałem dowodowym. Konkluzje swe podał Filip w 38 punktach (w 35-tym resume angielskiego, umieszczonego po rosyjskim, błędnie nazwał prof. Czekanowskiego - (ICzenakowskim»), w związku z nimi dzieli najstarszy rozwój Słowian na wspomniane już powyżej 3 okresy (2-gi, tj.: wenedzki, datując od lateńskiego do wędrówki narodów). W szczególności rozwodzi się nad kolebką Słowiańszczyzny i jej startem migracyjnym. Nadewszystko zaś zaleca poważne i systematyczne studium początków cywilizacji słowiańskiej, zwłaszcza zachęca doń młodzież polską i radziecką - wobec bogatych kopalń szczegółów, umożliwiających z czasem syntezę. ° Jerzy ('Casopis vlasteneckeho Roc. 58. R. 1949 v. 1. Oddil V. S. M. O. - str. 104. Pogonowski Jerzy M. GOTKIEWICZ. etnografa». '.' spolku musejniho w Olomouci». duchovednY. V Olomouci 1949. Nakl. Na treść numeru składają (pieczar) morawskich i ciąg dalszy się: prof. Skutila znanego heraldyka - spis «!ochów» Pilnacka, autora 'I «Górna Orawa w pracach Pogonowski słowackiego W r. 1943 ukazał się II tom Slovenskej Vlastivedy, wydany przez Slovenską Akademię Vied a Umeni w Bratysławie, obejmujący 462 strony druku, na który złożyły się prace Andreja Mclicherbka, Ant. Jurowskyego i Lud. Franka, poświęcone folkorowi i antropologii Słowacji oraz dwie prace Dra Rudolfa Bednarika, omawiające duchową i materialną kułturę słowackiego ludu. Te dwie ostatnie prace są dla nas szczególnie ważne dlatego, że autor omawia w nich w sposób oryginalny i krytyczny całokształt kultury tak nam bliskiego słowackiego ludu. Krainy, te chociaż przedstawiają teren dla etnografa niezmiernie pociągający, to jednak nie zostały dotychczas przez naszych ludoznawców tak zbadane, jakby na to zasługiwały. vVdzięczne pole do badania stanowią zwłaszcza polskie wioski Górnej Orawy, gdyż leżąc zdala od ważniejszych szlaków komunikacyjnych i będąc na uboczu od ościennych prądów cywilizacyjnych, stały się prawdziwym rezerwatem dawnych zwyczajów, wierzeń i pieśni, przeniesionych na południową stronę Piłska i Babiej Góry przez naszych włościan �z doliny Raby, Skawy i Soły, którzy tu w bezludnej głuszy górnoorawskiej zakładali z końcem w. XVI pierwsze stałe osiedla. Dr Bednarik opisując różne zwyczaje rodzinne i obrzędy wiążące się z chrześcijańskim kultem religijnym na Słowacji czerpie wiele przykładów z tych właśnie wiosek orawskich, wykazując, że mamy tu do czynienia z elementami obrzędowymi sięgającymi nieraz w dobę pogańską, i dopiero później zasymilowanymi przez chrześcijaństwo. Taki np. charakter mają praktyki przy narodzeniu dziecka i przy chrzcinach na Kusicach, gdzie przejawia się w nich troska o ochronę dziecka przed urokami nieżyczliwych «wii» oraz o zabezpieczenie mu zdrowia i powodzenia życiowego. Inne praktyki, stosowane przy weselu, mają zapewnić przyjście na świat potomstwa, szczególnie zaś potomstwa męskiego. Autor tłumaczy to życzenie rodzicielskie względami socjalnymi, ważnymi w dawnych czasach, kiedy ludność centralnych Karpat, a także na Orawie, żyła w rodzinnych związkach, czyli tzw. zadrugach, opartych na wspólnym kolektywnym majątku całej familii oraz na kolektywnej pracy wszystkich jej członków. Rządy zadrugą sprawował ojciec, względnie na starość przekazywał je najstarszemu synowi. Synowie i wnuki przedsta~ wiali stałą siłę roboczą, potrzebną w gospodarstwie, w którym mieli prawo zawsze pozostać, podczas gdy dziewczęta wychodząc za mąż - z reguły bardzo młodo - stawały się członkami innych rodzin i traciły prawo do dziedzicznego wspólnego majątku ojczystej zadrugi. Nie było więc rzeczą obojętną czy się urodzi chłopiec czy dziewczyna, bo chłopiec oznaczał cenną siłę do pracy i zachowania rodu, a przy tym doszedłszy do lat młodzieńczych przyprowadzał do swego domu nową siłę roboczą, którą stanowiła jego żona; zdarzało się także, że ją uprowadzał lub wykupywał, czego reminiscencją są niektóre zwyczaje weselne, jak np. wykupywanie się pana młodego u drużbów, dary, obcinanie włosów pani młodej itp. Wesela, podobnie jak urodziny i pogrzeby miały więc znaczenie socjalne, prawne i gospodarcze, co odbiło się na ich ceremoniach. Dziewosłęby i zrękowiny na Orawie, znane nam z opisu ks. Ferd. .Machaya (Pamiętniki Towarzystwa Tatrzańskiego za lata 1919-1920 t. XXXVII) żywo przypominają nam scenę uwiecznioną w (,Wiesławie), przez K. Brodzińskiego. Również właściwe wese1.e orawskie zawiera te same elementy, które są integralnymi częściami wesela krakowskiego. Orszak weselny Jedzie do kościoła przy trzaskaniu biczów, którym woźnice odpędzają strzygi i złe duchy, przy śpiewie drużbów, którzy w Piekielniku zawodzą na przykład takie pieśni: Styry konie w cugu, piąty na łańcugu, Pobieraj sie .YIaraś z Janickiem do ślubu. Jadziemy, jadziemy, jaze droga dudni Napojemy konie w Janickowej studni. J us ci to, ~\faryśko, po wionecku Juześ go przyklinkła z Janickiem amen, na kamień. albo: Krzyżu na Giewoncie odmalować dom cie, Kie bendem umierał, to se poźrem na Cle. Niestety wszystkie teksty polskich pieśni orawskich są podane przez dr Bednarika w pisowni słowackiej i nie oddają wiernie ich brzmienia, wskutek czego czytelnik słowacki odnosi wrażenie, że ma tu do czynienia z jakimś mieszanym dialektem polsko-słowackim. Zacytowaną wyżej piosenkę przeczyta on z Książki Bednarika jak następuje: Jo se górali cek z pod samuczkych Tater Deszcek mie wykon pol wykolisol wiater. J anoszik, J anoszik, kdesz podżol paloszik, Na wysokej gór e zaczienti w jawore. Kriżu na Giewonczie odmalować dom czie Kie bendem umieroi, to se pozrem na czie ... Jeszcze bardziej zniekształcone są teksty innych pieśni góralskich, dlatego też cytując niektóre z nich będziemy je podawać w dalszym ciągu tego artykułu, zgodnie z ich brzmieniem, w polskiej pisowni. W niektórych okolicach Słowacji nie szło się do kościoła prostą drogą, a to dlatego, aby okłamać złe demony czyhające na młodą parę. Zdaniem słowackiego autora z tej samej przyczyny brano dawniej na Górnej Orawie śluby w nocy, o czym jest wzmianka w wizytacyjnym protokole ewangelickiej zwierzchności w r. 1658, znajdującym się w Dolnym Kubinie na ewangelickiej farze. Nie sądzimy, ażeby autor miał rację. Jeśli śluby w połowie XVII w. były na Górnej Orawie zawierane w nocy, to działo się to dlatego, że ówcześni feudałowie z Zamku Orawskiego usiłowali polskim góralom podlegającym ich władzy narzucić wiarę ewangelicką, a ci ni" mając u siebie katolickich księży sprowadzali ich do swych wiosek pokryjomu, albo szli przez granicę zawierać katolickie śluby w kościołach Ludzimierza, Raby Wyżnej czy Spytkowic. Na dowód tego mogę przytoczyć za Andr. Kavuljakiem, że ewangelicki superintendent Joachim Kalinka pisał w sprawozdaniu powizytacyjnym w r. 1650 o Orawach, że (,lud chodzi do Polski się spowiadać» i utyskiwał: «od zapowiedzi nie dają nic dla tego, że mało kto chce w przyzwoity sposób wziąć ślub, ale zawiera go zazwyczaj w nocy. Od chrztu dają (na Orawie) po półtoraku, a w Polsce po 12 groszy, a mimo to więcej tam zanoszą dzieci do ochrzczenia niż tutaj. Jakoż istotnie w starej księdze chrztów (.Metrica Babtisatorum) parafii Raba Wyżna w powiecie Nowotarskim aż roi się -jak to stwierdziłem - od nazwisk dzieci orawskich ochrzczonych tam w latach 1629-1645, zaś księga (,Liber Copulatorum,) z tego samego czasu pochodząca zawiera �43° 43r szereg nazwisk nowozencow z Bukowiny, PodszkJa (Podschłe), Podwilka Studzionek, Orawki, Piekielnika i innych wsi orawskich założonych ok. r. 1600 przez ludność, która wtedy w poszukiwaniu lepszego bytu napływała z dóbr żywieckich, suskich i oświęcimskich na Orawę i w Cza deckie, zwabiana tam przez Thurzonów i Sunyaghów, nadających każdemu zbiegowi polskiemu na 16 Jat ulgi i wolnizny. Historię tego osadnictwa znamy z prac A. Kavuljaka i Wiad. Semkowicza opublikowanych przed wojną. Ci pierwsi zalożyciele wiosek górnoorawskich figurowali zazwyczaj w inwentarzach, urbarzach i różnych aktach Zamku Orawskiego jako koloniści wołoscy, (,coloni valachalos», bo na prawie wołoskim swoje sioła zakladali, lecz z mowy i pochodzenia był to lud polski, czego także ich nazwiska dowodzą. Dla przykładu podam, że z jednej tylko wioski orawskiej Bukowiny zostali w Rabie Wyżnej ochrzczeni w la tach 1632-1642: Stopka, Chowaniec, Oskwarek, Barudziak, StąpOl', Łukaszyk, Barnaś, Żądlik, Kołodziej, Możdżeń, Łakomy, Odolga, BaJczak, Brandysiak, Filański, Biały, Kolębiak, Kocuba, Lachowicz, Danielczyk, Ćwik, Mroszczak, Pakos, Barciak, Moskal, Wicher i Chlebek, przy czym niejedno to nazwisko powtarza się w księdze metrykalnej po kilka razy. Nikt chyba nie zaprzeczy, że są to nazwiska polskie, a nie rumUllskie chociaż tych, którzy je nosili, urzędnicy Zamku Orawskiego zapisywali jako osadników wołoskich. I nie z obawy przed złymi demonami, lecz kryjąc się przed okiem węgierskiej zwierzchności kościelnej i feudalnej odprawiały po nocach wesela pary młode. W dawnych czasach na Słowacji ważną rolę przy weselach odgrywał domowy (,boźik» zwany także (,dziadem» reinkarnujący się w domowego ('gada». Dr Bednarik odkrył go także w Piekielniku, wsi położonej między Czarnym Dunajcem i Jabłonką. Jest to figurka chłopa, zrobiona w ten sposób, że tułowiem jej jest pień drzewa, rękami i nogami wyrastające z niego gałęzie poobcinane w odpowiednim miejscu i tylko głowa rzeźbiona w kawałku drzewa jest doprawiona. Figura ma 168 cm wysokości. Stawia się ją w środku bramy skleconej na drodze z galęzi jedliny, przez którą musi obowiązkowo przejechać orszak weselny podążający po ślubie do domu pani mlodej. Przy bramie w obecności (,dziada» orszak zatrzymuje się, aby pan młody dokonał wykupu. Autor dopatruje się śladu dawnej ofiary skladanej (,dziadowi» w tym, że weselnicy obdarowują zebranych kolaczami i częstują ich wódką, a oni baczą pilnie, by nie wypić do dna, lecz wylać z kieliszka niedopity trunek na ziemię. Koniom przy tym postoju daje się owsa. Zbliżając się do bramki, orszak weselny śpiewa: Otwórzcie się bramy, otwórzcie się wrota, Bo wam tu wiedziemy na karki pilota Otwórzcie się bramy, otwórzcie się same, Jak się nie otworzom, bedom porombane. Wylecialy wrota, \\'Yleciały slupy, Pobieraj się Maryś do nasej cha lupy. Śpiewają także: Teroz si, J anicku, teraz si pomyślis, Kie ci na talerku piórecko wynieśli. Piórecko co dała, wiersek wyłamala, Mozes dobrze wiedzieć, że cie oklamala. Jakżeście nom radzi, to nos przywitajcie, Jakieści nie radzi, to nas odprowadźcie. Przywitajcie --'- że nos, ta nowa rodzina, Dajcie - że nom chleba alebo i wina. Po poczęstunku zebranych, najstarszy drużba stojący kolo drewnianego (,dziada» wygłasza krotochwilne oratorium pełne niezrozumiałych i bezsensownych wyrazów, a potem wręcza orszakowi kawałek papieru, niby przepustkę lub paszport uprawniający do przekroczenia bramy. Wtedy (,Dziada» odnoszą na bok, a gałęzie bramy odrzucają na stronę. Droga jest wolna! Ten symboliczny ceremoniał utrzymuje się do dnia dzisiejszego w Piekielniku, a najlepiej pamiętają go gazdowie J. Małysa i Banaś. Z (,dziadem» chodzą po domach także kolędnicy na Trzech Króli w Liesku i Brzezowicy, wioskach Środkowej Orawy, dziś już zupełnie slowackich, niegdyś jednak posiadający dość znaczną domieszkę elementu polskiego. W ogóle w okresie świąt Bożego Narodzenia dużo jest na Orawie zwyczajów znanych nam także z ziemi krakowskiej, jak np. chodzenie z szopką betlejemską (Kruszetnica, Wesołe), której dawniej towarzyszył Turoń, dziś już zapomniany. W Piekielnikach chodzą z kozą, podczas gdy z kobyłkami i niedźwiedziem chodzą już tylko w niektórych wsiach Czadeckiego. Kolędy polskie i słowackie W Podszklu śpiewają kolędnicy: rozpowszechnione są po całej Orawie. Dejciez nom tyz, dejcie, Co nom mocie dać, ~fomy krótkie kozuski, Zimno nom tu w paluski, Dcjciez nom tyz, dejcie, Co nom mocie dać. A gdy zostaną obdarowani, dziękują: Za kolynde dzienkujemy, Scynścio, zdrowie winsujemy A kolynda nom. worn �433 432 W Piekielniku zanotował dr Bednarik tekst następujący: Świenty Scefon, świenty Scefon po kolendzie A świenty Jon ku nimu się nagodził. Podźme my se, bracia, po drodze, Śpiewajenci ten piosnecke, o Boze. N?jświentse sie Panienocka ośmiała Swego Synka po kolendzie wysłała. «O Scefanie, o Scefanie i Janie i Janie Pomianujcie mego Synka w Jordanie'} Jakoż' Ci go pomianować, Maryjo? Jezus Kristus i Syn Boży, leluje». rod chodził, \,yiadomo mi, że pieśń ta znana jest także w Lipnicy. Nie znany jest na Orawie zwyczaj ('Kuriny Baby>) rozpowszechniony na Słowacji, który polega na tym, że od domu do domu chodzi chłop przebrany za babę ze słomianą koronką na głowie, w asyście chłopca odzianego w łachmany owinięte słomą i w kożuch przewiązany powrósłem. Obaj tańczą i figlują przy dźwiękach harmonijki, a ludzie targają z ich odzienia po garści słomy i dają ją do gniazda kurom, aby dobrze niosły. Zaginęła na polskiej Orawie tradycja topienia Marzany tj. Moreny, natomiast jest ona jeszcze żywa w Brezewicy, Czimhowej i Niżnej w słowackiej części tego kraju, poza granicami Polski, gdzie dziewczęta obnoszą na Kwietną Niedzielę niewieścią kukłę, z słomianym czepkiem na głowie, uosabiającą śmierć czy zimę i przed utopieniem jej zapytują: (,Marmowiena, Marmowiena, Kyselova żena, kde si prebyvała?» W Podszklu i innych polskich wsiach święcą tylko bazie na Kwietną Niedzielę· Z kultem słońca łączył się dawniej kult ognia. Na Zielone Świątki rozpalają po polach sobótki, śpiewają przy nich i skaczą przez .płoI~ień. W Piekielniku utrzymało się jeszcze dawne obrzędowe zakładame pIerwszej watry na szałasie i okadzanie koliby pasterskiej, gdy baca do niej na wiosnę powraca. Ta pierwsza watra na szałasie musi się zapalić od (,suchego ognia», który jest rozniecany rytualnie przez pocieranie dwóch drewienek. Podobnie i w Podwilku są jeszcze ludzie umiejący wykrzesać ogień w sposób staroświecki posługujący się żelazną monetą z rąbkami na obwodzie, obracaną ręcznie przy pomocy sznurka na krzemieniu, z którego iskry padają na suche drewienko. Że sposób ten znany był i na Podhalu o ty~ dO\\liedzialem się podczas pierwszej wojny światowej we Witowie, gdzIe pewien sędziwy gazda prosił mię, bym mu przywiózł z krakowskich Krzemionek, krzemień potrzebny mu do krzesiwa. Do działu duchowej kultury należą także wierzenia> przesądy> baśnie i praktyki o charakterze magiczno-czarodziejskim. Tak jak w okolicy Starego Hrozenkowa żyły jeszcze do niedawna ('wieszczki» i (,bohynie» zama- wIające uroki i choroby, tak i tu na Orawie znane były (,baby», odprawiające różne gusła. Do jednej z nich mieszkającej w Ljesku (po stronie czechosłowackiej) przychodzi ponoć i dziś jeszcze sporo ludzi z całej Orawy po radę. Pewne światło na tę sprawę rzuca nota tka, którą znalazłem w sprawozdaniu X~ Sokołowicza z misji odbytych w Sidzinie w r. 1902. Pisał on między innymi: (,Wpadły mi w rękę zapiski pierwszych konfratrów naszych {tzn. Misjonarzy, przyp. aut.) którzy po przybyciu do Krakowa zaczęli odprawiać misje ... W Sidzinie pod koniec czerwca 1682 r. pierwszą na ziemi naszej odprawili misję. Nie było tu osobnego probostwa, tylko kościółek stał drewniany; tutejsi mieszkańcy prawie wszyscy już byli na misji w Makowie, osobno jednak do tej wioski zapuścili się konfratry, żeby pocieszyć, dźwignąć na duchu sąsiednich Ol'awców, którzy wtenczas właśnie z powodu wojny domowej i zaburzeń religijnych srodze cierpieli. Pisze kronikarz, że ogromne masy narodu zbiegły się na nauki i oblegały konfesjonały, musieli jednak pracę przerwać, gdyż tuż w sąsiedztwie, o milę po węgierskiej stronie (to będzie Zubrzyca) heretycy kościół zrabowali ... Jakaś wróżbitka oddała Misjonarzom kamień, którym przepowiadała rozmaite rzeczy, tumaniąc ludzi, a jej matka, zawołana w okolicy czarownica, również oddała wszystkie przyrządy swojej 'niegodziwej sztuki~. (Roczniki Obydwóch Zgromadzeń Św. Winc. a Paulo, Kraków 1903, str. 69-70). Poprzestańmy na tych uwagach, jakie nam się nasuwają przy czytaniu pierwszej pracy dr Bednarika, a przejdźmy do krótkiego bodaj omó· wienia tego, co odnośnie Orawy zdołaliśmy wyłuskać z drugiej pracy tego autora, poświęconej materialnej kulturze Słowacji. . Dowiadujemy się z niej, że Górna Orawa była już z początkiem XVIII w. mocno przeludniona, tak że w jednym tylko pięcioleciu 17 I 51720 z jej kilku wiosek należących dziś do Polski, z ogólnej liczby 643 pod.danych wyemigrowało do Dolnej Ziemi, tj. na nizinę Węgierską, świeżo odzyskaną po ustąpieniu Turków, nie mniej jak 408 poddanych, tj. 2/3 ogółu mieszkańców. Dodajemy od siebie, że emigracja z tych wiosek odznaczających się ogromnym przyrostem naturalnym trwała przez cały wiek XVIII i XIX, nie mogła jednak zaradzić biedzie w warunkach ustroju feudalnego. Znaczny przyrost naturalny prowadził do zakładania tzw. (,kopanic» tj. stałych sadyb, zdaja od wsi wysoko w górach połoionych. Kopanice były początkowo szałasami, a potem przemieniły się w mieszkalne (,dwory>), Na Orawie spotykamy je w okolicy Erdutki i Klina-Zakamiennego, a także w Jabłonce, na co dotychczas nikt nie zwrócił uwagi. Dużo miejsca poświęca autor budownictwu orawskiemu, a zwłaszcza owym chatom posiadającym charakterystyczne «wyżki'), tworzące na licowej ścianie rodzaj piętrowego ganeczka, nakrytego gontowym dachem pokrywającym całość budynku. Autor cytuje urbarialne zapiski z miasteczka Trzciany z r. 1626 i z Twardoszyna z r. 1620 i 1665, z których wynika, że Lud. T. XXXIX. �434 435 chaty z wyżkami byly pierwotnie stawiane na wyraźne życzenie suwerenów orawskich na sposób miejski, którzy tego kategorycznie żądali od sołtysów, chcąc by sołtysie domy odróżniały się od domów reszty poddanych. Później moda stawiania ,<wyżkowego>} rozszerzyła się po całej Górnej Orawie (a nawet jak to stwierdzilem sięgnęla do Sidziny). Autor daje nam opis «dworu» :Yloniaków w Zubrzycy Górnej, budowanego w r. I i84' Dwór ten jest dzisiaj obiektem muzealnym i zostal opisany przez B. Tre- ~ łl " ) } i < l ! w Podwilku, o garncarzu w Jabłonce i o tradycjach związanych z wyrabianiem płótna w Lipnicy Wielkiej. Płótno to farbowano w ~amiestowie i Bobrowie, skąd orawscy płócien nicy zrzeszeni w osobnym związku, rozwozili je po dalekich komitatach b. królestwa Węgier. Ta karta domowego przemysłu naszych Orawiaków czeka jeszcze na swojego historyka, podobnie jak i dzieje owych pełtników spławiających babiogórskie jodły na falach Orawy do Kvalovan. A cóż powiedzieć o tych stykach gospodarczych i kulturalnych idących od Słowacji pod prąd rzeki Orawy? Wszak jej brzegami wiodła ,'miedziana>} droga z bańskich miast węgierskich przez celną komorę w Twardoszynie do Krakowa, w którym koło Mogily «jak wulkan Etna>~ buchały dymy huty miedzi wspominane w wierszu vVespazjana Kochowskiego. Wszak tu, na Orawe;: zaglądali często trenczańscy druciarze, liptowscy szklarze i turczańscy olej karze handlujący szafranem. Budowa nowych dróg i wielkiej zapory wodnej koło Ujścia na Orawie zmieni nie tylko krajobraz tego odciętego od świa ta zakątka, ale zmieni także radykalnie jego charakter gospodarczy i jego stosunki ekonomiczne i socjalne. Kilka wiosek zostanie zalanych (Ujście, Stanica), inne jak Bobrów, Hamry, Osada przeglądną się w jego toni. Pogrążą się w niepamięci stare formy kulturowe, które przetrwały aż do naszych czasów. Orawa w tym procesie nie będzie stanowić wyjątku. Podobny los czeka również inne zakątki karpackie, zwlaszcza zaś wiele okolic uprzemysłowioncj Słowacji, które tak pięknic opracował dr Bednarik w obu swych rozprawach opublikowanych na lamach Slovenskej Vlastivedy. Zadaniem słowackich i polskich etnografów niech będzie podj,zcie wyścigu pracy w inwentaryzowaniu i opisywaniu tego wszystkiego, ca w naszych oczach dożywa dni swoich. jI..farian Gotkiewicz Dom z wyżką w Piekielniku. tera Tad. Szydłowskiego w r. 1938. Ogromne rozmiary czarnej, dymnej izby oraz mieszczącego się w nim pieca nasuwają przypusze~eni~., że należał on do tych domów «zadrużnych>}. Szkoda, że dr Bednank .me. dał I1ar.n w swej pracy monografii chat orawskich z. wyżką znaJduH,c~ch SIę jeszcze w liczbie kilku w Pickielniku. Jedną z nIch będącą własnosClą tamtejszego sołtysa, przedstawia załączone zdjęcie, pochodzące z r. '939· We wsi tej czekają i inne przedmioty na dokładniejsze zbad~nie: W omawianej pracy słowackiego etnografa czytamy np. o. dre.wman:J sosze i drewnianych rylcach, o żarnach i stępach na krupy, na mncJ strome jest wzmianka o piekielnickim kołodzieju. Dowiadujemy się o ciekawy.ch gielotach, putniach, obrzykach i masielniczkach w Chyżnem, o dr:wmanych kołach w Zubrzycy i Jabłonce, o plecionych koszykach wyrabtanvch ~.' , RAYMOND FIRTH, MALAY FISHERMEN: «Their Economy. London 1946. Kegan Paul, str. 12 354. + I· I Peasant Zachodnio europejscy ekonomiści burżuazyjni, zarówno teoretycy ekonomii jak i historycy gospodarczy, na ogół nie zajmowali się zagadnieniami gospodarki pierwotnej. Krąg ich zainteresowań zamykał się w ramach jednej wielkokapitalistycznej farmacji gospodarczej, która rozwinęła się na terenie Europy Zachodniej, później zaś Stanów Zjednoczonych. vVnioski czy uogólnienia do jakich dochodzili, czy ich opisy procesów gospodarczych opierały się na materiale dokumentacyjnym pochodzącym z oficjalnych źródeł rządowych, czy innych jakie w gotowej spisanej formie uczeni ci mieli do dyspozycji. r-;atomiast te wszystkie ludy, które nie osiągnęły jeszcze kapitalistycznego stopnia rozwoju gospodarczego, które znajdowały się w niższych stadiach rozwojowych, półfeudalizmu, ustroju 28*' �437 rodowo patriarchalnego, czy całkiem niskich form barbarzyństwa czy nawet dzikości, ludy odnośnie których nie istniały spisane źródła czy dokumenty, w ogóle eliminowano spośród kręgu zjawisk badanych. Jeżeli tu i ówdzie pojawiał się przykładowo w podręczniku ekonomii klasycznej człowiek tubylczy, to jego obraz był tak sztuczny, pozbawiony rzeczywistości a nawet zdrowego rozsądku, że trudno go było uważać za coś innego, jak tylko fikcję stworzoną przez danego ekonomistę celem poparcia tym nierzeczywistym przykładem równie nierzeczywistych własnych teorii. Tę wielką lukę w zakresie badań nad prostszymi formami gospodarczymi wypełniali do pewnego stopnia etnologowie rozmaitych szkół i kierunków, przede wszystkim jednak tych nowszych kierunków, które przerzuciły ciężar metody i problematyki na bezpośrednie intensywne badania terenowe oraz na socjologiczne ujęcie zagadnień. Było to rzeczą o tyle zrozumiałą że tereny, gdzie występowały te prostsze formy gospodarki a więc kraje egzotyczne, ustroje pasterskie czy chłopskie - stanowiły, historycznie rzecz biorąc, oddawna pole ich zainteresowań i działań. Etnologowie czyetnosocjologowie jednakże nie zawsze posiadali dostateczną znajomość teorii ekonomicznej i wielokrotnie skazani byli na błądzenie po omacku. Braki na tym polu wypełniają studia Prof. Firtha z londyńskiej School of Economics. Jego poprzednie studia, w szczególności zaś The Primitive Economics of the Maori (1926) oraz Primitive Po l y nesi a n Eco no m y (1939), stanowiły tego rodzaju etnologiczne prace z zakresu gospodarki pierwotnej. Podobny charakter posiada jego obecne studium o «Rybakach Malajskich», które wyrasta z potrzeby «połączenia teoretycznego wyposażenia ekonomisty z techniką badań terenowych etnologa». Połączenie to, zdaniem naszym, stanowi największą metodologiczną zdobycz, która w wynikach swych jest płodna dla obu nauk. A więc z jednej strony autor, ograniczywszy swój krąg badań do niewielkiej społeczności rybackiej liczącej około 1000 dusz, dokonuje tu codziennych metodycznych obserwacji życia i zachowania się jej członków, z drugiej zaś, bada organizację przemysłu rybackiego w oparciu o dane cyfrowe, dokonywuje inwentaryzacji sprzętu, oblicza ilosć godzin przypadających na połowy, naprawę narzędzi, bada dochodowość przemysłu rybackiego, wnika w budżety rodzinne itp. W ten sposób ograniczając pole badania do tego rodzaju mikro-społeczności, autor uzyskuje o wiele szerszą podstawę do badania ludzkich czynności gospodarczych, aniżeli na ogół posiada ją zawodowy ekonomista, zwłaszcza prowadzący swe badania w bardziej rozwiniętych ustrojach gospodarczych. Takie rozszerzenie kręgu badawczego pozwala autorowi na dostrzeżenie szeregu aspektów działań ekonomicznych oraz ich szerszych powiązań społecznych, które na ogół uchylają się spod obserwacji badacza zjawisk ekonomicznych. Etnosocjologa bowiem interesują nie tylko rybacy malajscy w czasie wykonywania swych czynności gospodarczych, połowów czy tranzakcji towarami itp., ale także poza sferą działań czysto gospodarczych, jako rolnicy, członkowie rodzin, uczestnicy praktyk obrzędowych i ceremonialnych jednym słowem jako członkowie pewnej społeczności wioskowej, powiązani w jej ramach więzami małżeństwa i pokrewieństwa, wspólnej rezydencji, kręgiem jednakowo odczuwanych wartości, oraz treści etycznych czy ideologicznych. Pomiędzy jedną sferą działań a drugą istnieje szereg współzałeżności, których odkrycie staje się dopiero możliwe. przez połączenie tych dwóch metod. Dopiero na tej szerszej podstawie przystępuje autor do analizy zjawisk o ściśle gospodarczym charakterze, ukazując jednostkę produkcyjną rybactwa malajskiego - to jest załogę łodzi, jej wyposażenie techniczne, formy organizacyjne, rolę przywództwa. W tym związku bada on funkcje kapitału w gospodarce tego typu, zarówno od strony inwestycji i amortyzacji sprzętu jak i form finansowania przedsięwzięć gospodarczych, udzielania kredytu itp. - w zakresie których nie można było uzyskać pełnego obrazu bez wniknięcia w całokształt powiązań z systemem rodzinnym czy dalszego pokrewieństwa. Podobnie przedstawia się zagadnienie organizacji zbytu, przynajmniej w swych lokalnych aspektach, w mniejszym zaś w przestrzennych, gdyż okręgi nadbrzeżne zaopatrują dalej położone tereny śródlądowe. W dalszym ciągu bada on mechanizm kształtowania się cen na wolnym rynku, ich sezonowe fluktuacje czy wahania, mające swe źródło w wolnej grze podaży i popytu. Podobnie autor zgromadził ciekawe dane odnośnie stopy konsumpcyjnej oraz podziału dochodu społecznego w społeczeństwie kolonialnym. Aczkolwiek nie ma tu jeszcze pracy najemnej i nie występuje dalej posunięta koncentracja kapitału, występują tu już znaczne i krzywdzące nierówności społeczne. Rządy kolonialne celowo utrzymują tut2j wolną grę sił gospodarczych, nie wprowadzcjąc żadnych organów centralnego planowania, działającego w kierunku zwiększenia produkcji czy bardziej równomiernego rozdziału bogactwa społecznego. Narazie w tym kierunku działają jeszcze czynniki natury społecznej, religijnej czy tradycyjnej. Jest rzeczą wątpliwą czy potrafią one przeciwstawić się na dłuższą metę koncentracji kapitału niosącej ze sobą nieuchronne, znane nam dobrze zło społeczne. Typ formacji społeczno-gospodarczej, jaką znachodzimy w rybackim społeczeństwie malajskim, określa Prof. Firth jako «gospodarkę chłopską». Rozumie on przez nią szerszą kategorię gospodarczą czy szereg etapów rozwoju gospodarczego, które mówiąc naj ogólniej, cechuje niskie wyposażenie techniczne w połączeniu z małą jednostką produkcyjną, znaczny jeszcze stopień samowystarczalności oraz daleko idące powiązanie stosunków i tranzakcji o charakterze wymiennym czy komercjalnym z rozbudowanym �systemem stosunków społecznych, w wielu wypadkach opartym jeszcze na związkach pokrewieństwa. Terminem tym, niedawno wprowadzonym do nauki, posługują się dziś coraz częściej ekonomia burżuazyjna. Andrzej Zakład J. spektywy Warszawa Etnografii l \ ! Waligórski U. J. w Krakowie. CZEKANOWSKI, (,Polska - Słowiańszczyzna, antropologiczne,) Biblioteko '-Yiedzy o Polsce, 1948. S. Arct. str. 389. tom perIII. Książka prof. Czekanowskiego jest próbą zestawienia stanu badań nad antropologią Słowiańszczyzny, głównie jednak w oświetleniu materiałów polskich. Autor stawia sobie jako cel ('wyjaśnienie stosunku Polski do Słowiańszczyzny w perspektywie dorobku lwowskiej szkoły antropologicznej)}. Książka daje również próbę interpretacji terytoriów antropologicznych w nawiązaniu do zjawisk etnicznych. Podzielić ją można na trzy części: I) wstęp, 2) ustalenie praojczyzny Słowian oraz 3) opis i interpretacja terytoriów antropologicznych Słowiańszczyzny. W części wstępnej daje autor między innymi historię antropologii w Polsce oraz historię poglądów na strukturę an tropologiczną Polski. W części drugiej centralnym zagadnieniem jest ustalenie praojczyzny Słowian. Autor gromadzi tu wszystkie argumenty zmierzające do udowodnienia, iż kolebką Słowian było dorzecze Odry i Wisly. Terytorium to wykazuje nieprzerwaną ciągłość zaludnienia. Wskazuje na to do dnia dzisiejszego istniejąca wielka prężność demograficzna ludności tego terytorium oraz stale postępująca konsolidacja etniczna, która pozwoliła na przetrwanie tylu burz dziejowych. Dalszych dowodów dostarcza lingwistyka. Dowody te są na ogół znane, choćby z pięknej książki Lehra-Spławińskiego. W związku z tym autor przytacza, że jeśli chodzi o zapożyczenia językowe, to wskazują one na to, że Słowianie zetknęli się z Finami bardzo późno, bo około I-go tysiąclecia n. e. Zetknięcie się Bałtów z Finami było o jakieś tysiąc lat wcześniejsze, natomiast najwcześniejsze zetknięcia wykazują Finowie z Irańczykami. Autor wnioskuje, że w okresie przedhistorycznym Słowianie nie mogli sięgać zbyt daleko na północny wschód, tak samo nie mogli sięgać zbyt daleko na południowy wschód, albowiem brak jest wszelkich śladów współżycia Słowian z Trakami, którzy tam siedzieli, a języki bałtyckie nie wykazują zapożyczeń irańskich. Stąd wniosek, że Słowianie zetknęli się z Irańczykami dopiero po rozpadnięciu się Baltów i Slowian. Autor wskazuje na ciekawy krąg wzajemnych zapożyczeń językowych, mianowicie Bałtowie wykazują zapożyczenia z jednej strony ze Slowianami a z drugiej z Finami. Słowianie natomiast - jak i Finowiewykazują zapożyczenia językowe z Irańczykami. Mamy zatem jak gdyby zamknięty łal1cuch kontaktów: BałtO\"ie - Finowie - Irańczycy - Sło- ,i 439 wianie - Bałtowie. Brak jest natomiast połączeń między Bałtami a Irańczykami oraz między Finami a Słowianami. Czekanowski przypuszcza, że brak tych połączeń musiała powodować jakaś przeszkoda naturalna, którą było jego zdaniem Polesie. Wszystkie wymienione wyżej ludy siedziały wieńcem dokoła tych bagien. Jako dalszy dowód, że praojczyzną Słowian było dorzecze Odry i Wisły, przytacza autor argumenty florystyczne, mianowicie nazwy trzech roślin: cisu, grabu i bluszczu, które są wszystkim Słowianom wspólne. A zatem praojczyzna Słowian znajdowała się na tych terenach, gdzie te trzy rośliny występowaly w przeszłości razem. Wskazuje to właśnie na dorzecze '-Yisły. Jako naturalną granicę praojczyzny słowiańskiej na północnym wschodzie uważa autor granicę etnograficzną, wykrytą przez Kazimierza Moszyńskiego, która była również granicą lasu. Zgodnie z ujęciem Lehra-Spławińskiego przyjmuje Czekanowski, że ekspansja kultury łużyckiej - utożsamiana z ekspansją wenecką - wyszedłszy gdzieś w Turyngii, czy terenów sąsiednich, osadza się na części dawnego obszaru bałto-słowiańskiego powstałego na podłożu fińskim. Moment ten daje początek wyodrębnieniu się Słowian od Bałtów. W dalszym ciągu autor uzasadnia, że istniała ciągłość ludności słowiańskiej na naszym terytorium, a zanik kultury łużyckiej w połowie I-go tysiąclecia p. n. e. był jedynie konsekwencją najazdu Irańczyków, którzy zniszczyli tylko warstwę panującą powodując ogólne zubożenie ludności. Natomiast ceramika zwykłych garnków kuchennych ludności ubogiej daje dowody na nieprzerwaną ciągłość zaludnienia aż do czasów historycznych. Na korzyść ciągłości zamieszkania naszych terenów przez tę samą ludność wskazują - zdaniem autora - również granicę zasięgu kultur późniejszych jak np. kultura grobów skrzynkowych, kultura grobów jamowych itd. Całość tej części książki daje zwarty i przekonywujący obraz, że terytorium praojczyzny Słowian obejmowało przeważną część dorzecza Wisly oraz Odry z przyległym wybrzeżem Bałtyku. Zdaje się, że długa dyskusja na temat autochtonizmu Słowian na tych obszarach ma się już ku końcowi, a szala zwycięstwa w tej dyskusji przechyliła się zdecydowanie na korzyść obrońców autochtonizmu. Po tych silnych argumentach przedstawionych w części drugiej, czytelnik spodziewa się, że następnie autor będzie w części trzeciej rozwijal argumenty antropologiczne na korzyść tej tezy. Tymczasem część trzecia rozpływa się w szczegółowych opisach terytoriów antropologicznych Słowiańszczyzny nie dając zwartej całości, czarując natomiast erudycją w interpretowaniu poszczególnych wyników. Moim zdaniem należałoby właści wie rozpocząć od rozpa trzenia struktury antropologicznej Polski jako praojczyzny Słowian, dając argumenty antropologiczne na poparcie tezy autochtonizmu. ,-Y dalszym ciągu dopiero rozpatrywać peryferia słowiańskie tego centralnego terytorium. Tego rodzaju konstrukcji spodziewa �się czytelnik, sądząc nawet po samym tytule książki «Polska Słowiańszczyzna'), który zapowiada naświetlenie Słowiańszczyzny z punktu widzenia Polski jako terytorium centralnego. Brak tego rodzaju ujęcia nie jest właściwie winą autora, jest to winą w ogóle antropologii polskiej. O kształtowaniu się ludności na ziemiach polskich w prehistorii właściwie nic nie wiemy. Mamy jedynie niejasne wyobrażenie o tym, że w neolicie mieszkała na naszych ziemiach ludność o przewadze śródziemnomorskonordycznej. Wiązała się ona z kulturami wstęgowymi, które w neolicie obejmują znaczną część ziem polskich. Jednakowoż i późniejsza ludność ceramiki sznurowej - jak na to wskazują sporadyczne wyniki - była również śródziemnomorsko-nordyczna. Skąd się jednak wzięła ludność typu laponoidalnego, której centrum zagęszczenia występuje na ziemiach najbliższej bramie Morawskiej? - tego dotychczas właściwie nie wiemy. Terytorium laponoidalne na ziemiach polskich wskazuje, że warstwa ta jest starsza an"iżeli młodsza nordyczna. Uproszczona interpretacja taka, jaką podaje Lehr-Spławiński, że jest to ludność nawiązująca do prafińskiej kultury grzebykowej, moim zdaniem nie da się utrzymać. Największe zagęszczenia laponoidów powinny iść bowiem w takim wypadku od północnego wschodu a nie przeciwnie. Zresztą i wpływy kultury grzebykowej na kształtowanie się późniejszych kultur na terenach polskich, są jak twierdzą prehistorycy - bardzo słabe. Jest to zgodne z tym, że była to ludność prymitywna, myśliwsko-rybacka, która nie mogła dać gęstego zaludnienia zajmowanych terenów. Wiąże się raczej - jak słusznie przypuszcza Czekanowski z typem paleoazjatyckim, który występuje na wschodnich terenach Polski w nielicznych domieszkach. J ak kształtowała się ludność ziem polskich w prehistorii wyjaśnić to może jedynie gruntowne zbadanie wszystkich kostnych materiałów prehistorycznych. Jest to obecnie najważniejsze zagadnienie, na którym antropologia powinna się koncentrować. Opis antropologiczny Słowiańszczyzny zaczyna autor od południowego wschodu. Najbardziej charakterystyczny dla Bułgarów skład rasowy to przewaga elementu śródziemnomorskiego z domieszką nordycznego i słabym śladem elementów azjatyckich. Jest niezmiernie interesujące, że tego rodzaju skład znajdujemy na przełomie neolitu i brązu wśród ludności ceramiki malowanej na Podolu. Stosunki antropologiczne Bułgarii możnaby przeto streścić w ten sposób, że dawna ludność ceramiki malowanej sięgająca aż po Dniestr na Podolu, wystąpiła później na widownię dziejową jako wczesnohistoryczny lud Traków i żyje dzisiaj w dalszym ciągu w postaci Bułgarów. Ludność Macedonii to formacja bardzo mieszana, gdzie właściwie żaden z elementów rasowych nie stanowi przewagi. Zdaniem Czekanowskiego jest to wywołane tym, że przez Macedonię szły główne, drogi wiodące z północy na morze. Stosunki antropologiczne Jugosławii autor ujmuje następująco: na starym podłożu ludności armenoidalno-laponoidalnej, której pochodzenie należy wiązać bądź z Azją Mniejszą bądź z Kaukazem, nawarstwiły się kolejno fale najeźdźców ilirskich, rzymskich i słowiańskich. Stare podłoże w malo zmienionej formie zachowało się jedynie w Albanii. Na SerboChorwatach zaznacza się natomiast wyraźnie wpływ zarówno najazdu Rzymian jak i Słowian. Przejawia się to we wzmożeniu domieszki śródziemnomorskiej i nordycznej. Słoweńcy zaś są tak samo jak Macedończycy formacją mieszaną. Czesi i Słowacy stanowią formację laponoidalno-nordyczną. Jednakowoż wczesnohistoryczny skład rasowy szczątków kostnych grodziska Levy Hradec wykazuje strukturę Słowian pierwotnych. Autor stąd wnioskuje, że znaleziska te przedstawiają słowiańskich zdobywców tego kraju, którzy tworzyli warstwę uprzywilejowaną, nie mieszając się z autochtonami. Wobec tego autor sądzi, że organizację państwową dać musieli Czechom Słowianie a nie legendarni frankońscy przybysze. , " l J , ). " Antropologiczne ujęcie wschodniej Słowiańszczyzny jest trudne w obecnej chwili wobec braku dostatecznego przeanalizowanych materiałów. Na kształtowanie się podłoża antropologicznego wschodniej Słowiańszczyzny oddziaływały zdaniem Czekanowskiego następujące momenty: stare podłoże laponoidalne ciągnące się od Europy środkowej na wschód, przypuszczalnie poza Dniepr, a na północy po strefę zajmowaną dawniej przez przodków Lapończyków. Na to podłoże wywarł prawdopodobnie swe wpływy Kaukaz, jak świadczą o tym domieszki armenoidalne nawet wśród dzisiejszych Lapończyków. Drugim czynnikiem, kształtującym jest występowanie tam ludów ugro-fińskich o przewadze składnika paleoazjatyckiego. Trzecim czynnikiem są Irańczycy reprezentujący formację śródziemnomorsko-nordycką idącą od stepów Czarnomorskich. I wreszcie czwartym czynnikiem jest slawizacja tych terenów poprzedzona ekspansją litewską i skomplikowana najazdami germańskimi niosąca głównie element nordyczny. Rozdziały ostatnie dotyczą Polski i ziem sąsiednich na wschodzie. Główną podstawę naszych wiadomości o strukturze rasowej Polski stanowi wojskowe zdjęcie antropologiczne. Dyskusja przeprowadzona przez autora na temat mojego ujęcia terytoriów rasowych w Polsce, poprzedniego ujęcia Czekanowskiego oraz ostatnich wyników analitycznych Michalskiego doprowadza autora do wniosku, że właściwie różnice między tymi ujęciami są bardzo nieznaczne i nie wpływają na ogólny obraz. Obraz ten da się przedstawić ogólnie w następujący sposób: Przeważna część obszaru Polski należy do prowincji nordyckiej, sięgającej południowym klinem aż po grzbiet Karpat środkowych a nawet wschodnich. Największe zagęszczenie elementu nordycznego leży na Kuj'lwach wraz z przyległymi doń częściami starego Mazowsza. ~a południowym zachodzie klin nordyczny oddziela �443 44'.1 strefę elementu laponoidalnego od strefy zagęszczenia domieszek armenoidów idącą z półwyspu Bałkańskiego. Strefa laponoidalna ciągnie się od południowych powiatów Poznańskiego przez Śląsk i Małopolskę zachodnią. Jest to krawędź prowincji laponoidałnej środkowej Europy. Polska prowincja nordyczna stanowi zdaniem autora podstawową część pierwotnego obszaru bałto-słowiańskiego. Na obszarze Małopołski rozmieszczenie elementu nordycznego układa się wyraźnie w zależności od systemu rzecznego. Zdaniem autora wzmożenie domieszki armcnoidałnej w strefie karpackiej pozostaje w łączności z historycznym osadnictwem wołoskim. Znacznie potężniejsza jednak fał a armenoidów napłynęła jego zdaniem w końcowej fazie neołitu, a główny szłak ich wędrówek wiódł przez bramę Morawską. Do tej dawnej fali nawiązują się smugi wzmożonych domieszek tego składnika na prawym brzegu Pilicy, na północnych stokach gór Świętokrzyskich. Na wschód od terytorium polskiego autor zwraca uwagę na nordyczną wyspę Wołynia, którą wiąże z pobytem Słowian wschodnich oraz na odkrytą przeze mnie smugę nordyczną w Karpatach wschodnich. Autor przypuszcza, że ta ostatnia powstała jako szlaki migracyjne Słowian południowych. Polesie, które ma charakter antropologiczny podobny do Pokucia, jest jego zdaniem reliktem Europy środkowej odciętej przez ekspansję nordyczną od swojego trzonu i stopniowo przez nią pochłanianym. Stosunkowo szeroko autor omawia zagadkową strukturę antropologiczną powiatu leskiego, w którym bardzo łicznie występuje rasa śródziemnomorska przewyższająca w niektórych gminach liczebność laponoidów. Autor widzi w tych populacjach osad uchodźczej fali ruskiej ludności stepowej, która po załamaniu się państwa Chazarów cofnęła się w Karpaty i zrutenizowała je. Skład rasowy bowiem tej ludności jest uderzająco podobny do wczesnohistorycznych Słowian ruskich. Książka prof. Czekanowskiego odd"je dzisiejszy stan badań nad antropologią Słowiańszczyzny. Z tego względu jest niezmiernie ważna i cenna, otwiera bowiem ponadto cały szereg problemów, które autor podaje w formie bardzo łicznych hipotez mogących zapłodnić liczne rzesze badaczy zarówno w dziedzinie antropologii jak i dziedzin pokrewnych. Jan Mydlarski H. BATOWSKI, (,Zwięzły zarys dziejów Słowiańszczyzny'). Kraków 1948 r. Spółdz. pracy i użyto\vników z o. u. (,Czytelnik,). Str. 198, skorowidz imion i nazw geograficznych, treść (spis rzeczy) i mapy. Autor w (,Przedmowie» śmiało, lecz trafnie zaznaczył, że praca jego, o której mowa, (,będzie jedną z naj pożyteczniejszych książek w danym zakresie'). Istotnie, dziełkiem swym wypełnił H. Batowski odnośną łukę " naszej literatury słowianoznawczej. Pisząc jc zdawał sobie sprawę, 1Z łączenie ścisłości naukowej ze znaczną przystępnością przedstawienia tematu stwarza poważne trudności. Trzeba przyznać, że w miarę możności udało mu się je rzeczywiście zwalczyć szczęśliwie. (,Dodatki» wyjaśniające popularyzują tę ważną pracę tym bardziej. Autor wprowadził czy~lników w atmosferę słowianoznawstwa historyczncgo, szkicując mniej więcej równomiernie, z logicznym naogół zachowaniem proporcji i starając się przy tym o perspektywę, zarówno dobę najdawniejszą, epokę prasłowiańską, początki Słowian w hi3torii i tworzenie się pierwszych ich państw, jak i rozwój tych pallstw w średniowieczu i dzieje ich w czasach nowożytnych z podkreśleniem rozwoju ich kultury. Na szczególną uwagę zasługują rozdziały dalsze tzn. VIII-X (o Słowiańszczyźnie w latach '914-39 i wobec II wojny światowej, jak i ('rzut oka na dzieje powojenne'}). W 2. dodatkach podał zarys narodów słowiańskich i ich siedzib oraz nazwy krajów - regionów, w załączniku zaś z mapami zilustrował za ich pomocą rozdziały poprzednie, starając się skutecznie o jak największą wyrazistość. Praca jest istotnie - jeśli się zważy warunki jej powstania udatna. Ujawnia ona bardzo dobre przygotowanie autora, znane zresztą i z łicznych innych jego prac, bystry sąd oraz pewien talent pisarski. (Autor ogłaszał dawniej często przekłady z poezji słowiańskiej, które niekiedy surowo oceniane były - przez Mierzwę). \Vobec wyraźnych i ważnych plusów pracy bledną drobiazgi, które można by jej wytknąć, jako to: dotyczą one głównie bibliografii, pomijając pewną jcj dowolność, a przez to i mniejszą, aktualność, stwierdzić należy poważniejszy brak w tym, iż nie jest rozumowana: np. przy pracy prof. Kolbuszewskiego trzeba było wszak zaznaczyć jej tendencyjność, umniejszającą rolę i wagę wpływów czeskich na Polskę. Zakradły się też pewne pomyłki i niedokładności transkrypcyjne (z tekstów rosyjskich, np. na str. 134, lecz i bułgarskich - str. 139). Są to jednak raczej drobiazgi. Powitać z uznaniem - i zreałizować - powinno się apel autora o przekładach różnych monografii Z. S. R. R. H. Batowski oddał - summa summarum - dziełkiem niniejszym slawistom (zwl. studentom) wielką przysługę, za którą należy mu się uznanie. Jerzy Pogonowski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d6d31a9191f1a88a0cd24b2abc3086f.pdf 39735542561f412050bc3fba719c6a6c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:129 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:111 Title A name given to the resource Muzea / LUD 1948-51 t. 39 Description An account of the resource LUD 1948-51 t. 39,s.444-519 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 445 MUZEUM W RZESZOWIE Dzia ł Etnograficzny MUZEA* :1 MUZEUM W TARNOWIE Muzeum Ziemi Tarnowskiej powstało w Tarnowie w związku z akcją reformy rolnej w r. 1945 i o,bejmuje zbiór dzieł sztuki pochodzenia wyłącznie podworskiego. Odosobnionymi eksponatami sztuki ludowej znajdującymi się w tutejszym muzeum są: 4 figurki z szopki (grajek, kantor i 2 królów). Wykonał je Mazur Marian ze wsi Łąki Górne, gm. Pilzno, pow. Dębica, urodz. w 1928 r. syn rolnika trudniącego się stolarką. Wyżej wymienione drewniane figurki wykonane były w okresie okupacji niemieckiej" są polichromowane i mają ruchome człony. \V dziale depozytów tut. Muzeum znajduje się, jako własność Zarządu Miejskiego w Tarnowie, zbiór ceramiki ludowej z Gręboszowa pow. dąbrowski, z Janowie pow. tarnowski i z Rzepiennika pow. gorlicki - pochodzący z XX w. Na kolekcję ceramiki z Rzepiennika (sztuk 17) składają się garnki" wazony, skarbonki w kształcie figury męskiej, baryłka w formie barana, kałamarz z głową psa i kota oraz fdjka w kształcie głowy męskiej. Powyższe okazy są wykonane z czerwonej gliny i polewane ciemno-brązowo, jasno-brązowo i biało. Zdobią je barwne motywy roślinne lub też dekoracje plastyczne i wyciskane. Na wyróżnienie zasługuje garnek dużych wymiarów (69 X 42 cm), kształtu jajowatego, o dwóch uchach, z pokrywą o dekoracji plastycznej figurowej, przedstawi2jącej figurę mężczyzny w rogatywce, stojącego obok konia, oraz wazony (sztuk 3) w formie krążka, zdobne w orły plastyczne z ornamentyką wyciskaną. W ceramice z Janowie (sztuk 5) z czerwonej gliny, obok wazonów o polewie ciemno zielonej z ornamentyką o motywach roślinnych, zwracają uwagę baryłki w formie owiec, o polewach czarnej i jasnobrązowej. Z Gręboszowa pochodzą figurki z gliny nie wypalanej (owcy, psa i ptaszka) powleczone pobiałką i malowane kolorami zielonym i czerwonym, wykonane wedlug relacji przez ślepą dziewczynę. Paulina Chrzanowska * O d R e d ak cj ;: Następny rocznik <.Ludw)za\\'ierać będzie obszerne spraw<)zdania ze stanu muzeów ZSRR. W XXXVII t. Ludu, na str. 418 autor niniejszej notatki zamieścił bardzo ogólną wzmiankę o Muzeum Miasta Rzeszowa. Od tamtego czasu jednak dużo się zmieniło, zbiory rozrosły się, zwłaszcza dział etnograficzny. Muzeum rozszerzyło też teren swego zainteresowania, bowiem po bliższym jego zbadaniu okazało się, że pewne samodzielne dziś regiony etnograficzne mają wspólne źródło, jeden pień. Odnosi się to do trzech sąsiednich regionów: rzeszowskiego, łańcuckiego i przeworskiego, które stanowią jedną grupę etniczną a tylko w drugiej połowie XIX-go w. przybrały różne cechy zewnętrzne. Dla tej grupy, ze względów roboczych przyjmuje się nazwę: Rzeszowiaków. Na północ od Rzeszowiaków, w widłach Sanu Wisły usadowili się Lasowiacy, zwani również Lesiakami, Lasowicami Leśniakami. Ta grupa ma inny charakter. Ale między Rzeszowiakami a Lesiakami znajduje się jeszcze inna grupa, nie mająca jak tamte swoistych charakterystycznych cech, natomiast znać na niej wpływy obu sąsiadów. Powstały na tym terenie nowe, wtórne formy, odrębny region. Muzeum Miasta Rzeszowa, założone w r. 1935 przez Towarzystwo Regionalne Ziemi Rzeszowskiej miało cele bardzo skromne. Bo też na początku rozporządzało tylko jedną salą, uzyskaną od szkoły powszechnej im. A. Mickiewicza a roczny budżet wynosił zaledwie kilkaset złotych. W la tach 1938 i 1939 środki finansowe były znacznie większe, ale na odpowiedni lokal nie było nadziei. Nie można było myśleć o sprzętach, eksponaty magazynowało się. Głównym celem było zebranie zabytków etnograficznych, przede wszystkim strojów ludowych. A że «według stawu grobla», terenem ówczesnej działalności było tylko Rzeszowskie, nie pokrywające się nawet z powiatem rzeszowskim i część owej pośredniej grupy na północy, w okolicy Kolbuszowa-Sokołów, tj. część pow. kolbuszowskiego. Pracę przerwała wojna. W budynek, w którym mieściły się zbiory, uderzyła niemiecka bomba, podmuch wyłamał drzwi i okna, wiele eksponatów uległo rozbiciu. Gorzej, bo wówczas zginęło wiele zabytków. Szczególnie bolesną stratą była skradziona duża kolekcja chustek, koszul i gorsetów, to jest tych rzeczy, na których ukrycie brakło już czasu. Wreszcie i z tego lokału zbiory zostały wyrzucone i umieszczone, dziwnym trafem, w kamienicy mieszkalnej z XVIII-go w., która później wyremontowana, służy do dziś. W r. 1944 Rzeszów został miastem wojewódzkim. Przychylny ~tosunek miasta i w latach 1946- I 948 pokaźniejsze dotacje państwowe oraz fakt, że muzeum stanie się z czasem wojewódzkim, przyczyniły się do rozrostu zbiorów. Główny wysiłek zwrócono w kierunku nabywania ekspona- �447 tów etnograficznych. I, jak już wspomniano z terenu znacznie szerszego, nawet bardzo w stosunku do aspiracji z lat 1935-1939. I'\ajliczniejszy w ;"\1uzeum dział etnograficzny liczy ok. 1.000 eksponatów (oprócz fotografii). W dziale tym na specjalną uwagę zasługuje ceramika. A więc przede wszystkim grupa średuiowiecznych naczyń wykopana koło kościoła farnego, dalej mnóstwo ułamków mis i kafli od XVIXVIII w., jakie znalazly się w miejskich wałach obronnych, zbudowanych w pierwszym dziesiątku lat XVII w. a usypanych z ziemi, wyjętej z koryta rzeczki, płynącej u stóp tychże walów. Na ułamkach tych uderza ogromna różnorodność ornamentacyjna. Jest też spora kolekcja fajek glinianych i zabawek w postaci ułanów, zwierząt bab i miniaturowych naczyń. 'Vreszcie duża ilość naczyń nowszych, wyrabianych przez okolicznych garncarzy. Kto jedzie drogami Rzeszowszczyzny, tego musi uderzyć wielka ilość kapliczek i kaplic, z mnóstwem świątków. Według tradycji ongiś byli tu liczni świątkarze. \Viele ich tworów w postaci tak calych kapliczek, jak i rzeźb jest tutaj reprezentowanych, od bardzo starych, renesansowych aż do współczesnych, drewnianych i terakotowych. Ten dział religijnej sztuki ludowej uzupełnia kilkanaście obrazów i wreszcie dwa dwustronne klocki drzcworytowe, jeden znaleziony ostatnio w vVoli Żarczyckiej k. Sokołowa. Tutaj też należy wspomnieć o kilku kompletach kukiełek z szopek wiejskich, a także a dużej kolekcji zdjęć fotograficznych, ilustrujących region, obrazów i rysunków. Kilkanaście eksponatów sztuki religijnej jest reprezentowanych na Wystawie Polskiej Sztuki Ludowej. Znajduje się w Muzeum szereg starych narzędzi rolniczych, socha tzw. «hak», kompletna olejarnia, dużo statków domowych oraz sprzętów. Wśród nich kilka skrzyń z odrębnej grupy, którą można nazwać Sokołowską, bowiem jedynie w Sokołowie stolarze wyrabiali malowane skrzynie dla szerokiej okolicy. Znalazly się w zbiorach fragmenty dawnego budownictwa wiejskiego, jak węgly chat, drzwi, przeróżnego rodzaju zamki drewniane i żelazne kłódki oraz różne drobiazgi, jak pomysłowe łapki na myszy, łyżniki, żelazne pęta na konie itp. Do tej grupy można zaliczyć i dużą. kolekcję podków, od średniowiecznych począwszy, wykopanych w Rzeszowie. W tutcjszym regionie też panował zwyczaj obdarzania uczestników wesel specjalnym ciastem, tzw. szyszkami. Są to często miniaturowe cacka. podobnj~ jak i pisanki. Ten rodzaj sztuki ludowej również jest reprezen~ towany. )l.,jwiększą chlubą działu etnograficznego to stroje ludowe. Najwięcej tak kompletów, jak i poszczególnych części odzieży męskiej i kobiecej, zwłaszcza świątecznej pochodzi z Rzeszowszczyzny. Są tu więc adamaszkowe «staniki», gorsety brokatowe, przerabiane ze spódnic XVIII i XIX-wieez- nych, nowsze gorsety, płócienne haftowane spódnice, zapaski i koszule, rańtuchy wyszywane i wreszcie kilkanaście kobiecych czepców, niektóre przebogato zdobione. Są nowsze stroje suto w kolorowe kwiaty haftowane tak barwne, że strój bukietem kwiatów zda się być. Z męslcich, obok ka~ mizelek jcst kolekcja sukman. Mały region rzeszowski lubował się w różnorodności i każda niemal wieś chciała się wyróżnić pomysłami zdobniczymi. Jest dużo nakryć głowy, najciekawsze są rogate czapki «dlubanki,) z czerwonego i siwego sukna, z pierwszej połowy XIX-go w. . S~ecjal~ie w haftach .lubowały się kobicty z sąsiedniego regionu, tj. z .Łancuckl~g? Stamtąd Jest cała koleckja rańtuchów i rąbków, niesłychal1le praCOWICIe wykonanych. Są stroje kobiece lesiackie, ze swojskiego płótna, starsze, czerwoną i czarną nicią wyszywane i nowsze ozdobione haftem dziurczastym. Obok tego sukmany, plótnianki, kafta~y itd., zebrane z terenu działalności Muzeum Miasta Rzeszowa. Muzeum 1\1iasta Rzeszowa, muzeum miasta wojewódzkiego, ma szanse stania się muzeum okręgowym. O tym jednak w tej chwili myśleć nie można, nie ze względu na ilość i jakość eksponatów, ale na warunki lokalowe. Zbiory mieszczą się w starej kamienicy mieszkalnej, której pomieszczenia, to pokoiki często bez naturalnego światła. Niektóre sale parterowe są zawilgocone i nie posiadają pieców. W tych warunkach trudno mówić o jakiejś celowej i planowej ekspozycji. Muzeum w rzeczywistości jest uporządkowanym magazynem, który mogą zwiedzać niezbyt liczne grupy ludzi. Eksponaty etnograficzne są rozparcelowane, zależnie od pomieszczeń. Dopiero wykończenie nowego gmachu dla muzeum 1'0zwiąże ten problem. Francis;:;ek MUZEUM Kotula W JAROSŁAWIU . :Muzeum wraz z działem etnograficznym powstalo w 1925 r. Powstame. muzeum łąc~y się z 550-tą rocznicą nadania miastu prawa miejskiego. Zbl~ry g~omadził J. Harlender, pierwszy kierownik muzeum, przez darowizny I kupna od rozmaitych osób lub instytucyj. Muzeum mieściło się do r. 1938 w budynku ratuszowym, potem w rynkowej kamienicy nr -. :Ylinio.na ~oj~a nie wyrządzila żadnych szkód w zbiorach z powodu n~lezytCJ opIeki personelu. VV r. 1944, po śmierci J. Harlendera, otwarto n~ ~owo m.uzeum pod kierownictwem dra Kazimierza Gottfrieda i przenIeSIOno zbIOry do zabytkowej kamienicy rynkowej nr 4. I'\a eksponaty e~nogr~ficzne, ~ zasięgu wyłącznie regionalnym składają się stroje ludowe, pisankI, ceramika, rzeźby, 'obrazy, modele i przedmioty dawne użytkowe wiejskie i miejskie. Warunki lokalowe nie odpowiadają ilości zbiorÓw, ale �449 są dość dobre. Dział etnograficzny mieści się w dwu dużych salach. Istnieje możliwość powiększenia lokalu muzealnego. Wystaw specjalnych regionalnych etnograficznych nie urządzano. Ekspozycja przedmiotów etnograficznych dobra. Kazimier~ MUZEUM Gottfried 'IV ZAMOŚCn; Muzeum zostało założone z inicjatywy członków Zarządu Zamojskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego: rejenta Rosińskiego Henryka i Kabata Władysława w r. 1935. Zaczęto gromadzić zbiory ogólne w jednej sali w gmachu ratusza. W r. 1938 eksponaty zostały przeniesione do trzech pomieszczeń w tymże ratuszu. Zbiory etnograficzne zajmowały już oddzielną salkę. W r. 1941 kosztem i staraniem Zarządu Miejskiego Zamościa zostały przeprowadzone odpowiednie adaptacje, dla potrzeb muzeum w zabytkowej kamienicy ormiańskiej z r. 1634, o 13 pomieszczeniach wystawowych. Zbiory etnograficzne umieszczono wtedy w 2 salach o wymiarach: 8 X 6,5 m oraz 8 X 3 m. Dział etnograficzny posiada około 800 sztuk eksponatów: 92 szt. ubiorów, 78 szt. narzędzi pracy, 280 szt. sztuki ludowej, 180 szt. ceramiki, 160 szt. fotografii i rysunków oraz 10 szt. modeli. Duża izba działu etnograficznego posiada stary drewniany belkowany strop z podciągiem. Wskutek stałego wzrostu liczby eksponatów nastąpiło w tym dziale pewne przeładowanie i ciasnota. Po uzyskaniu nowych pomieszczeń wystawowych dla Muzeum w sąsiedniej kamienicy zabytkowej, w której zaczęto już prace remontowe, pomieszczenie działu etnograficznego będzie powiększone. Nowych specjalnych wystaw działu etnograficznego, poza stałą wystawą działu, z r. 1950 nie przewiduje się. Wł. Kabat SPRA WOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI od dnia MUZEUM I. V. ETNOGRAFICZNEGO 1946 r. do 31. XII. W ŁODZI 1948 r. W okresie sprawozdawczym Muzeum rozwinęło swą działalność w kierunku uzupełnienia zbiorów, rozszerzenia wystawy, stworzenia archiwum opisowego, fotograficznego i rysunkowego oraz w kierunku badań terenowych. Fotografie i rysunki wykonywano w terenie. Do Muzeum przybyło 322 I eksponatów. Archiwum fotograficzne posiada 134 filmy i 406 klisz, rysunkowe - 510 tablic rysunków. Prócz archiwum l\1uzeum prowadzi katalog zabytków opatrzony fotografią lub rysunkiem przedmiotu. Muzeum powiększyło również bibliotekę o 846 tomów i 297 map. .\Iuzeum kształci studentów w muzeologii. \V tym celu utworzyło stanowiska płamych praktykantów, którzy kształcąc się, odbywają jednocześnie praktykę muzealną. Takich praktyk posiada Muzeum obecnie cztery. W' okresie sprawozdawczym ukończyły praktykę 3 osoby. Personel Muzeum składa się z 18 osób. . Dodać trzeba, że przy zakupach brali czynny udział studenci Zakładu Etnografii U. Ł. podczas wycieczek naukowych Zakładu lub badań terenowych na Śląsku i Mazurach. Badania terenowe i wstępne wyniki badań Miejskie Muzeum Etnograficzne prowadziło badania terenowe od 1946 r. co roku. W 1946 r. w pow. opoczyńskim przez 3 mieSiące przy udziale z przerwami 2 etnografó\o\, (dr Janina Krajewska, Irma Kucharska), 2 rysowników, I laboranta. W 1947 r. w tymże powiecie przez i miesiące: I etnografa, 2 rysowników i przez I miesiąc I fotografa. W 1948 r. 2 tygodnie w Opoczyńskim: 4 osoby, w tym 2 fotografów. Następnie w woj. Kieleckim przez miesiąc. W badaniach brał udział większy zespół. Prócz personelu technicznego (2 rysowników, I fotograf, I laborant) 2 praktykantki muzealne Maria Biernacka i Aurelia Wierzchoniówna oraz 6 studentów Wyższej Szkoły Gospodarstwa Wiejskiego 1 przechodzących praktykę terenową. W tymże roku 2 tygodnie w Rzeszowskim, przy udziale 7 osób. Wyprawy badawcze prowadziła dr Janina Krajewska. Wyprawy od 1947 r. korzystały z auta osobowego lub ciężarowego. Podczas wypraw dokonywano jednocześnie zakupu zabytków dla Muzeum. W Kieleckim również dla Muzeum Świętokrzyskiego, IV Rzeszowskim dla Ośrodka Muzealnego w Łańcucie. Część wsi została przepracowana dokładniej. Poza teren badany dokonywano wycieczek dla zorientowania się w zasięgach wytworów kulturowych. 'IV Opoczyńskim zbadano teren zamknięty wsiami Wąglany, Prymusowa Wola, Brzustów. Ze wschodu, Krajów, Skrzynno, z północy teren zamyka rz. Pilica. Następnie wykonano wycieczki do Mniszkowa, Włodzimierzowa i Dąbrowy w kierunku zachodnim, do Żarnowa badając Topolice i Białaczów - w kierunku południowym oraz wsie na trasie OpocznoKońskie. 'IV kierunku północnym Odrzywół-Nowe Miasto i trasa na lewym brzegu rz. Pilicy przez Inowłódz. 1 W 1948 r. na Wydziale Agronomii Społecznej była wykładana etnologia. Lud, T. XXXIX �W woj. kieleckim zbadano teren Świętokrzyskiego prócz ::\'owej i Starej Huty, w Kieleckim teren zamknięty wsiami Domaszowice, Modrzewie, na płd-zachód od Kielc - Zajączków, Mosty, na południe Łukowa. Wykonano również wycieczki dla sprawdzenia zasięgów: I) Chęciny, Kielce, Górno, Bodzentyn, Prusinowice, Nowa Huta. 2) Ghęciny, Morawica, Chmielnik Staszów, Kobylany, Łagów, Nowa Huta, Chęciny. 3) Chęciny, Morawica, Pinczów, Busko-Zdrój, Chmielnik, Morawica, Chęciny. 4) Chęciny, Kielce, Skarżysko, Wierzbnik, lIża i Wierzbnik Zbijów. W woj. rzeszowskim w pow. łańcuckim: Sonina, Wysoka, Albigowa, Grodzisko Duże, Rakszawa, w pow. przeworskim: Markowa, w pow. rzeszowski m: Kraczkowa . Muzeum przeprowadzało badania nad kulturą materialną i sztuKą ludową w pow. opoczyńskim, a więc opracowano: budownictwo, rolnictwo (up~a; .•.. a zbóż, roślin włóknistych i narzędzia), rybactwo, zajęcia gospodarcze i rzemiosła. Poznanie materiału, narzędzi i sprzętu z nimi związanego pozwoliło na wypracowanie garncarstwa, plecionkarstwa, wyrobów kowalskich, powróźnictwa itd. Materiały pozwalają uchwycić nie tylko typologię, ale ich zasięgi etnograficzne, a także wyróżnić zajęcia zawodowe np. kowalstwo, bednarstwo (wyroby z drzewa jak cebry, szufle do wiania zboża przywożone na jarmarki najczęściej z Kieleckiego, szufle do kartofli wykonywane na miejscu) od uprawianych dorywczo jak powroźnictwa, plecionkarstwa, wyrobu mioteł, pędzli z leśnej trawy lub prośnianki, czy innych zajęć uprawianych sezonowo jak np. oczyszczania siemienia. Z wymienionych wyżej zagadnień nie wszystkie opracowano w Kieleckim. Niektóre ściślej, jak np. narzędzia rolnicze, budownictwo (przeważnie plany poziome oraz charakterystyczne konstrukcje wiązań. Fotografie domów i piwnic). Następnie opracowano sprzęt gospodarczy, plecionkarstwo (plecionki, materiał i przyrządy do ich wykonania), wyroby drewniane: (,kozuby» do przechowywania zboża, koryta do pojenia krów itd. Tkactwo, haft i strój został opracowany najściślej w pow. opoczyńskim, gdzie tkactwo jest bardzo żywotne i strój zachowany i zróżniczkowany chronologicznie i terytorialnie, noszony przez dzieci, kobiety i mężczyzn, który nawiązać można do strojów rawskich i łowickich. Stwierdzić należy duże zróżnicowanie w stroju kobiecym, jeśli chodzi o (,kiecki.). Haft natomiast różni się wybitnie od haftu łowickiego, a w starszej swej fazie raczej podobny jest do śląskiego (uwypuklenic wzoru przez zahaftowanie tła). Kieleckie zachowało przede wszystkim zapaski w pas i na odziew noszone na codzień i na święto, tkane w pasy zróżnicowane dzielnicowo, gorsety i koszule haftowane (na te ostatnie moda przechodzi) na święto. Strój męski zanikł całkowicie, rzadko spotykana czarna kapota (późniejsza faza stroju) i brązowa sukmana. Ciekawe, iż w Kieleckim, gdzie tkactwo jest mniej rozwinięte, niż w Opoczyńskim, występuje wiele rozmaitych krosien o różnych wymiarach. Jeśli chodzi o Rzeszowskie wyróżnia się ono wyraźnie od Kieleckiego posiadaniem płóciennych strojów i białych haftów angielskich u kobiet (fartuchy, bluzki i kołnierzyki), występowanicm zawicia dziś już nie używanego. Zróżnicowanie gorsetów chronologicznie i terenowo duże. Prócz stroju płóciennego (samodział, późniejszy białe kupne płótno, naj nowszy kupny haft. Najstarsza spódnica - fartuch wiązany z przodu analogicznie do śląskiej góralskiej) Np. w Grodzisku czerwone sukienne spódnice z obrąbkiem zielonym lub zielone z czerwonym. Najnowsze gorsety aksamitne, haftowane koralikami. Strój kobiecy najnowszy pod silnym wpływem krakowskiego (spódnice w kwiaty, haftowane, przewlekane lub naszywane wstążkami). Ten sam wpływ krakowskiego w stroju męskim (żupan granatowy, jednakowy u kobiet i mężczyzn). Płótnianki męskie różnego typu np. w Grodzisku z podszewką w kratę i kołnierzem podszytym brązowym suknem. Notowano niektóre obiekty dla orientacji w typologii. Materiał zbyt obfity, aby można było w krótkim czasie dokonać rejestracji. Następnie z przedmiotów zdobionych na obydwóch terenach wykonano rysunki sprzętów: ław, listewek, łyżników, półek, szafek, łóżek. W Opoczyńskim ze zdobnictwa należy wymienić istnienie wycinanek (tzw. rózgi, kółka i (,kwiotki»), girland z kwiatów wykonywanych na szpilce, kwiatów z pierza, pająków ze słomy, bibuły, grochu, ptaszków drewnianych. W Kieleckim występują zdobienia w postaci wstęg ze słomy i bibuły zawiązane wzdłuż belki i b. rzadko koncentrycznie ułożone na suficie. Natomiast istnieje malowanie patronowe ścian przez patrony wykonywane samodzielnie. Badania na trzech tcrenach stykaj~cych się ze sobą pomimo, że znajdują się między tymi terenami przestrzenie nie 7.bar.Jan~, pozwolą na porównanie i nakreślenie pewnych związków i różnic. kulturowych, które są wyrazem ekspansji kulturowych związanych bądź z wędrówkami etnicznymi, bądź z migracjami na pewnym terytorium tylko niektórych grup, przenoszących wytwory kulturowe. Trudno mi oczywiście z powodu luk w materiale wykreślić ścisłe granice zasięgów. Chcę tutaj zwrócić uwagę tylko na niektóre zagadnienia wyraźnie charakteryzujące teren. Zanim przejdę do omówienia charakterystycznych cech niektórych z nich, muszę podkreślić użycie dwóch materiałów jakimi są drzewo i kamień na terenie Opoczyńskiego i Kieleckiego. Można powiedzieć bez wielkiej przesady, iż kultura Świętokrzyskiego w swych wytworach jest drewniana, a więc chata i budynki gospodarcze budowane z drzewa, wiele sprzętów gospodarskich również z drzewa wykonanych, jak (,kozuby» do przecho- 29* �452 453 wywania ziarna, spotkałam nawet cembrowinę studni w starym obejściu dłubaną w pniu drzewa (nie mówiąc a współczesnych zrębowych obudowaniach studzien), koryta do pojenia bydła, korytka dla kur, nawet budy psie i rury kanałizacyjne kładzione w rowach pod mostami prowadzącymi do obejścia dłubane w pniu drzewa. Kamień używany przy budowie piwnic (w Świętokrzyskim nawierzchniowe) i pieców. W płd.-zach. części woj. kieleckiego figury świętych kute również w kamieniu, jednak kamień w kulturze ludowej Kieleckiego nie odgrywa takiej roli jak szczególnie współcześnic, w Opoczyńskim, gdzie budynki gospodarcze często budowane z kamienia, nowsze stodoły posiadają słupy kamienne z szalowanymi ścianami, piwnice z kamienia kryte dachami dwuspadkowymi, piece i kominy z kamienia, nawet kamień używany ostatnio na koryta do pojenia bydla i jadła dła kur, obok starszych typów z pnia drzewa. Studnie wykładane kamieniami, nowsze płytami kamiennymi i posiadające cembrowinę również z płyt kamiennych. W typie budownictwa i obejścia występują również charakterystyczne cechy, które bądź łączą, bądź różnią trzy omawiane tereny. W Opoczyńskim charakterystyczne obejście jest wąskie i długie z r::hatą stojącą szczytem do drogi. W jednym z nią rzędzie budynki gospodarcze bardzo często przylegające do niej lub stojące oddzielnie, posiadające z reguły tzw. stodółkę tj. pomieszczenie na siano zamknięte wrótniami jak przy stodole. Prostopadle do chaty w głębi obejścia stodoła, której jeden z sąsieków kryje się za budynkami gospodarczymi. Wspomnieć należy jako a charakterystycznej cesze obejścia opoczyńskiego, o komorze stojącej oddzielnie w obejściu, czy kurniku, czy chlewiku, gdyż taki budynek ma różne przeznaczenie, budowany również z drzewa na zrąb. W nicktórych wsiach występuje ona prawie w każdym obejściu, w innych rzadko budowana. W niektórych w5iach jako starszy typ i przeważający np. w Bukowcu występują chaty stojące wzdłuż drogi. W Radzicach Dużych w XIX wieku miały stać również frontem do drogi. Chłopi tłumaczą położenie· chaty w stosunku do drogi układem pół. Na wąskich polach - chaty szczytem do drogi, w Bukowcu pola krótkie i szerokie - chaty frontem do drogi. Chaty w Opoczyńskim przeważnie jednoizbowe z sienią i komorą w różnym układzie, chociaż naogół układ pomieszczeń jest dość jednolity (z sieni wydzielona czasem komórka lub kuchenka). Najstarsze a dachu czterospadkowym, który miesza się później z dachem naczółkowym. Węgieł na (,obłap.dub częściej na (,rybi ogon» nieregularnie zacięty, konstrukcja dachu krokwiowa z płat""ią podłużną wysuniętą poza pion ściany, położoną na belkach dźwigającą konstrukcję krokwiową dachu. Najstarsze chaty mają stragarze. Dachy kryte słomą gładko z 2 sarami u dołu szytymi za (,knowie.), z boku dachu dwuspadkowego część przy wiatrówce i 2 sory górne. \'\1 czterospadkowych na knowie kryte narożnice. Kalenice wysoko nałożone perzem. Nowsze domy mają węgły na rybi ogon, lekko wystające lub gładkie, w nowszej konstrukcji domów węgieł na obłap zanika całkowicie. Dach dwuspadkowy ze szczytem zdobionym lub krytym słomą. Obecnie po wojnie upowszechnia się dom na trempiu również zdobiony. Kieleckie natomiast różni się od Opoczyńskiego, skim następującymi cechami: a łączy z Rzeszow- W Kieleckim obejścia są zamknięte wysokirr,i bramami np. w Bielinach, Górnie, chaty stoją wzdłuż drogi zwrócone ku słońcu frontem, więc często od drogi widać tył chaty (np. w Górnie bez okien, w Biełinacn z małym okienkiem), a z boku jej wysoką bramę. Obejś ie takie robi wrażenie obwarowanego. Wsie znajdujące się z północnej strony Łysogór od Bodzentyna po Nową Słupię mają obejścia zamknięte w czworobok i wjazd przez wozownię (w szczegółach występują różnice np. małe obejścia w Łańcuckim zamknięte stodołą i domem, między nimi wysokie płoty). Tego typu obejścia występują na terenie woj. Rzeszowskiego, (Grodzisko Wielkie, Rakszawa). :, ;£ Chata w Kieleckim najstarsza czterospadkowa. Dach czterospadkowy ma narożnice często niżej lub wyżej przybite, tworzące mały przyczółek. Nowsze domy przyczółkowe lub przyczółkowo-naczółkowe, przy tym dach od strony przyczółka w swej dołnej części różnej konstrukcji. Często dachy są (Brzeziny, Radkowice) z jednej strony przyczółkowe. (Drzwi na strych, przyczółka) z drugiej czterospadkowe. Wejście w tychże wsiach często od strony szczytu. Dach krokwiowy oparty na wysuniętych płatwiach: podłużnej i poprzecznej. Ta sama konstrukcja w stodole. W chatach z wejściem od strony szczytu (Radkowice, Brzeziny) płatew poprzeczna daleko wysunięta tworzy okap. Wysunięte obydwie płatwie poza ściany domu występują również na terenie Rzeszowskiego w budownictwie· przysłupowo-węgłowym, dzisiaj ginącym tj. konstrukcja dachowa oparta jest o narożne słupy stojące przy węgłowanej ścianie. Kieleckie charakterystyczne jest przez powszechnie używany węgieł na obłap, zwany tutaj «skrzynkowym'), który przetrwał we współczesnym budownictwie również z węgłem na rybi ogon, tutaj odmiennie wyglądającym, niż w Opoczyńskim, ze względu na szerokość używanych desek budulcowych. Kieleckie z reguły posiada domy stojące ścianą podłużną do drogi. O ile w Opoczyńskim rozkład domu składa się z sieni, izby i komory (wejście w ścianie podłużnrj), o tyłe w Kieleckim często bardzo dom jest rozbudowany otrzymując dodatkową ubikację oborę. \V niektórych wsiach np. w Jachowej \'\Ioli obejście, prócz stodoły stojącej równolrgle do chaty, nie posiada innych budynków gospodarskich, chyba piwnicę. Pułap komory, czy obory, a często obydwóch, jest obniżony. Belkowanie w nich poprzeczne w stosunku do pułapu izby, lcżące na głównej belce. �455 454 Pułap w izbie wspiera się na 3 belkach położonych na murłacie, zwanymi ,'strzegarzami» l. Na całym badanym terenie stragarza (belka podłużna, na której leżą belki poprzeczne) nie znają. Widziałam takowy w jednej chacie z północnej strony Łysogór. Na środkowym strzegarzu występującym niemal powszechnie na tym terenie: napis z wezwaniem do świętych o pomoc i nazwiska fundatorów, często z datą i wyrytym krzyżem, czy rozetą. Charakterystycznym szczegółem w budownictwie kieleckim jest również wysunięcie nazewnątrz pieca chlebowego równo ze ścianą łub poza ś:ianę drewnianą chaty tzn. widoczna jest tylna ściana pieca, nad nim zwykle widoczne dwie węgłowane bełki wewnętrznej ściany izby. Przez Kieleckie biegnie północna granica występowania gontu. Na tych terenach występuje również dach mieszany słomiano-gontowy, przy tym okap jest z gontu i kalenica kryta gontem 2. Z tą granicą wiąże się również występowanie niektórych wytworów kulturowych jak st«py nożnej 8 (zasiąg przesunięty bardziej na północ) ł, która natomiast występuje w Rzeszowskim, chociaż nieco innego kształtu, poza tym nosideł nieckowatych i drążkowych. Opoczyńskie nosideI nie zna zupełnie. Tłumaczą ten fakt istnieniem studni w każdym obejściu. Granica ta wiąże się również z występowaniem wozu z półkulami, (w Opoczyńskim przy wasągu półkulek zastępuje drąg żelazny przyczepiony rozetą) kółek do radel, czy pługa, które w Kieleckim sa okute, w Rzeszowskim z giętego drzewa - bose. Jeśli dodać, że i w dziedzinie stroju można również nawiązać Kieleckie do grupy południowo-wschodnirj jak np. wiązania chustki na głowie u kobiet tzn. rogiem chustki zwieszającym się z tyłu (tenże sposób w Rzeszowskim) z końcami przeciągniętymi pod spodem i zawiązanymi na potylicy, krojem sukman np. w bardzo bliskim związku i w kolorycie i kroju jest sukmana rzeszowska i kielecka. Można z tych danych wyprowadzić wniosek, że Kieleckie było północną granicą wpływów, idących z południa i wschodu. Granica ta musiała się utrzymywać w różnych okresach czasu, gdyż z różnego typu wytworami kulturowymi spotykamy się. Niektóre wytwory kulturowe idące ze wschodu nie wkraczają w granicę Kieleckiego jak np. chata przysłupowa - zrębowa. Zaznaczyć na1 K. M o s z y ń s ki, «Kultura Ludowa Siowianll, T. I, str. 508, wspomina, ż tego typu belkowanie pułapu istniało u Białorusinów. Kieleckie wyróżnia się tym szczegółem. 2 Patrz: K l i m a s z e w s k a, .Dach chaty w Polsce». Lud Słowiański, T. IV. 3 Mówię o zwartym zasięgu, gdyż np. w Opoczyńskim prawie nie znają. Obecnie nie widziałam ani jednego egzemplarza. 4 Według pracy dr Leona P o p i e l a .Stępa w Polsce» stępa występuje również w pow. koneckim, którego nie badałam, oraz w zachodniej części pow. opoczyńskiego, który również nie był objęty moimi badaniami. leży, że obecnie Rzeszowskie jest pod silnym wpływem budownictwa typu chaty górskiej (belkowanie, dachy okapy z podpórkami). Natomiast z północnego zachodu wpływy na Kieleckie w dziedzinie stroju objawi"ją się w użyciu pasiaków szytych w pionowe paski, natomiast Iłżeckie posiada pasy poziome, nawiązując w ten sposób do «pstruchy» kurpiowskiej oraz krótkich fartuchów lubelskich i spódnic. W innych dziedzinach można również przeprowadzić zróżnicowania np. w plecionkarstwie: w Opoczyńskim do przechowywania zboża używano słomianki plecione korzeniem lub złotokiem (dziś rzadkie), na płd.-wschód od Kielc kosze plecione tylko ze słomy, w Świętokrzyskim tzw. «kozuby» tj. pnie drążone pionowe i poziome, w Łańcuckim (w Grodzisko Duże) duże beczki z klepek. Muzeum prowadziło również badania szersze na terenie woj. łódzkiego, a więc finansowało badania Jadwigi Świątkowskiej w pow. I łowickim oraz prowadziło krótsze badania w pow. łaskim. Dwaj praktykanci Muzeum wytyczyli dzięki pracy terenowej zasięgi stroju sieradzkiego, wieluńskiego, łowickiego i skierniewickiego. MUZEUM ETNOGRAFICZNE I. Powstanie W TORUNIU zbiorów Obecne zbiory etnograficzne powstały z małej kolekcji gromadzonej na wycieczkach terenowych przez adiunkta U. M. K. przy katedrLe Etnografii i Etnologii, z myślą o stworzeniu Uniwersyteckiego Muzeum Etnograficznego. Prace te zostały zapoczątkowane w lutym 1946 roku. Wobec jednak trudności, jakie w związku z tym wynikły, dnia 15. III, 1946 zostaje przez tegoż adiunkta przedsta wiony projekt utworzenia Pomorskiego Muzeum Ludoznawczego (Instytut Bałtycki). Komunikat Działu Inform. Naukowej nr 5 (19), a zbiory zostają przeniesione na ul. Danielewskiego 6 i tam są kompletowane w dalszym ciągu. Idea Muzeum Ludoznawczego zostaje zrealizowana w postaci utworzenia w Toruniu Działu Etnograficznego w Muzeum Miejskim, które daje na ten cel początkowo 3 sale oraz przedwojenną kolekcję ludoznawczą, liczącą 160 przedmiotów z Polski, 392 przedmioty pozaeuropejskie i 10 europejskich. Na wiosnę roku 1947 zbiory zostają przeniesione z ul. Danielewskiego do Muzeum Miejskiego. Dział Etnograficzny po aprobacie ~aczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków na utworzenia Dzialu Etnograficznego w Muzeum Miejskim w Toruniu zaczyna się rozwijać dzięki pomocy trzech instytucji: �457 I) Zarząd Miejski w Toruniu udziela lokalu, światła, opału i innych świadczeń, 2) Naczelna Dyrekcja Muzeów i Ochrony Zabytków od sierpnia 1946 - stałych dotacji miesięcznych na zakup obiektów, opłacanie personelu itp. 3) Uniwersytet :Y1ikołaja Kopernika umożliwił organizatorowi, a do stycznia 1948 honorowemu Kustoszowi tego działu, wykonanie pracy w ramach obowiązków adiunkta uniwersytetu. Pomocy finansowej poza wspomnianymi stałymi dotacjami udzielały też nas tępujące instytucje: Centralny Instytut Kultury w Warszawie na wydanie poradnika terenowego, Kuratorium Okręgu Szkolnego Pomorskiego (na tenże cel), Komisja Zakupu Muzealiów dla Muzeów pozawarszawskich przy Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków, Związek Org. Rybackich na zakup narzędzi i sprzętów rybackich, Związek Zachodni w Toruniu za pośrednictwem Towarzystwa Przyjaciół U. M. K. Pomorska Wojew. Rada Kultury Artystycznej i Sztuki w Bydgoszczy. W celu gromadzenia ginących zabytków oraz nawiązania kontaktów ze wsią urządzono 60 wycieczek na teren wojew. pomorskiego gdańskiego, olsztyńskiego i szczecińskiego. W rezultacie tej pracy w okresie dwóch lat zbiory wzrosły do liczby 2024. Dnia 4. IX. 1948 zbiory zostają udostępnione dla uczestników Zjazdu Związku Muzeów w Polsce oraz Związku Historyków Sztuki, zaś dnia 7. IX. 1948 dla publiczności. II. Cele i zadania Zadaniem działu etnograficznego Muzeum Miejskiego w Toruniu jest gromadzenie i ochrona zabytków kultury ludowej jako materiałów naukowych stanowiących dokumenty historyczne, ich konserwacja, ekspozycja oraz naukowe opracowanie w celu poznania kultury ludowej szeroko pojętego Pomorza z uwzględnieniem materiałów porównawczych przede wszystkim z północnej Polski. Wobec położenia Torunia w pobliżu wielkich kompleksów jezior oraz morza, dział rybacki nosi charakter centralnego zbioru rybackiego, który ma obejmować, a częściowo już obejmuje rybołówstwo morskie, rzeczne i jeziorne z całej Polski. W celu uchwycenia zachodzących procesów etno-socjologicznych gromadzone są też planowo przedmioty z kultury ludowej przesiedleńców z lat 1923-1925 i 1945-1946. Poza tym Dział Etnograficzny dąży do tego, żeby stać się ośrodkiem kształcenia muzeologów i etnografów. Problemy, które muzeum pragnie w przyszłości podkreślić w swej ekspozycji przy pomocy materiałów porównawczych, fotografii, rysunków, map itp. to pochodzenie kultury ludowej, jej pokrewieństwa, historyczne związki z przeszłością, typologia wytworów, przekształcenia, jakim podlegają poszczególne wytwory: ich rozwój postępowy i wsteczny, degeneracja lub zanik, związek z podłożem geograficznym, ekonomicznym i socjal nym, wędrówki wytworów, ich mieszanie się, przenoszenie przez grupy przesiedleńcze, wartość w wytwórczości ludowej, szczególnie w zakresie sztuki ludowej i inne. III. Zbiory etnograficzne i ich ekspozycja Zbiory etnograficzne z Polski z lat 1946-1948 ułożone według działów przedstawiają się następująco: Zbieractwo - I, Łowiectwo - 28, Rybołówstwo 584, Hodowla zwierząt 25, Bartnictwo i pszczelarstwo - 28, Uprawa roślin - 76, Przechowywanie żywności - 16, Przygotowywanie pokarmu - 102, Obróbka drewna 54, Obróbka Iyka kory, korzeni, wici, słomy - 57, Obróbka włókna - 85, Tkaniny - 388, Obróbka rogu - 7, Obróbka skóry - 3, Obróbka wosku - I, Obróbka gliny - 170, Obróbka żelaza - 5, Odzież - 23, Ozdoby - 32, Budownictwo I I, Sprzęty domowe - 73, Transport i komunikacja - 23, Sztuka ludowa - 88, Instrumenty muzyczne - 30, Zabawkarstwo - 45, Przedmioty obrzędowe 31, Miary i wagi 16, Lecznictwo - 8, Różne - 23. Zbiory zastane sprzed 1939 r. (ceramika, czepce, narzędzia tkackie, meble i inne) około 160 przedmiotów. Jak widać z zestawienia, poszczególne działy kultury ludowej nie są jeszcze równomiernie zgromadzone. Najbardziej wyczerpująco reprezentowane jest rybołówstwo morskie, w szczególności kolekcja ości rybackich, przedstawiających poważny materiał do typologii wytworów ludowych, a także sprzęty pomocnicze do letnich i zimowych połowów, poza tym poszczególne rzemiosła obejmujące np. obróbkę drewna, wici, włókna itp. oraz rzeźby współczesne artystów kujawskich. Pochodzenie zbiorów zgromadzonych w latach 1946-1948 jest następujące: z województwa pomorskiego " gda ńskiego " olsztyńskiego " szczecińskiego. . . . . . . . białostockiego " Z innych województw polskich. . . . . . . z tercnów są,iednich (inne kraje) ..... 977 4 I4 3I2 16 22 70 145 Dział etnograficzny l'vluzeum Miejskiego w Toruniu zajmuje obecnie całe zachodnie skrzydło drugiego piętra zabytkowcgo ratusza, w którym w hołu, w korytarzu oraz pokojach i .salaeh znajdują się kolejno zbiory rozmieszczone następująco: uprawa roślin, transport i komunikacja, rze- �459 miosło, pracownia asystenta i zarazem sala ćwiczeń, pracownia kustosza i zarazem biblioteka, obróbka włókna, tkactwo, hodowla zwierząt i łowiectwo, rybołówstwo, sztuka ludowa, gospodarstwo domowe (łącznie ok. 790 m2). Na pierwszym piętrze w dziale artystycznym chwilowo zostały umieszczone zbiory magazynowe. Zbyt szczupły lokal nie pozwolił na ekspozycję strojów ludowych, instrumentów muzycznych a także na bardziej poglądowe rozróżnienie rybołówstwa morskiego, rzecznego i jeziornego, na należytą ilustrację obróbki włókna, rozwoju tkactwa itd. Brak wolnych ścian stwarza też trudności należytego porównawczego zilustrowania poszczególnych przedmiotów. Poza tym układ kolejny zbiorów, nie zawsze słuszny, został podyktowany kolejnością sal danej wielkości. Dotkliwie odczuwa się tu brak osobnej sali ćwiczeń, kilku pracowni i preparatorni. Zbiory działu etnograficznego, aczkolwiek udostępnione dla zwiedzających nie są jeszcze skompletowane ani opracowane, np. sala sztuki odgrywa rolę magazynu. Większość zbiorów nie posiada jeszcze szczegółowych napisów objaśniających. Brak też odnośnych map oraz wielu fotografii i rysunków ilustracyjnych, gdyż zbiory te są gromadzone zaledwie od dwóch lat. W obecnych warunkach została zastosowana zasada systematycznego układu zbiorów wg poszczególnych działów, z uwzględnieniem ich typologii i rozwoju tam, gdzie na to pozwoliły materiały. Narazie jeszcze nie było możliwe muzealne przedstawienie całych zespołów ilustrujących życie wsi, wnętrz chat, pracowni wiejskich rzemieślników itp. Starano się o uzyskanie przejrzystości i pokreślenia ostetycznych walorów przedmiotów pozbawionych naturalnego podłoża. W tym celu, obok szarego lub ciemno piaskowego tła, w sali pszczelnictwa wprowadzono barwę zieloną. Oprócz obiektów zgromadzonych w latach 1946-1948 należy wymienić kolekcję etnograficzną, która przetrwała wojnę, a która do roku 1939 stanowiła część Muzeum Miejskiego w Toruniu. Liczy ona około 160 przedmiotów pochodzących ze zbiorów Towarzystwa Naukowego w Toruniu i Towarzystwa Popierania Przemysłu Ludowego zgromadzonych w znacznej mierze staraniem doktorstwa Stenbornów. Na kolekcję tę składają się meble kaszubskie, ceramika, czepce kaszubskie i warmijskie, narzędzia do obróbki ln,u, stępy, czółno i inne przedmioty. Poza tym z dawnych zbiorów miejskich pozostała kolekcja okazów europejskich i pozaeuropejskich wlicz bie 402 przedmiotów. Niestety inwentarze zbiorów stanowiących część dawnego Muzeum Miejskiego w Toruniu zaginęły w czasie wojny i znacza część obu kolekcji nie posiada metryk pochodzenia. Materiał ilustracyjny. Dopełnienie zbiorów stanowią powiększone fotografie wykonane w terenie, ilustrujące zastosowanie odnośnych narzędzi, na Pomorzu w latach 1946-1948, poza tym rysunki również wykonane w terenie oraz porównawcze ilustracje z postaci wziętych z literatur a dotyczących odnośnych europejskich narzędzi z okresów prehistorycznych i historycznych np. z Grecji starożytnej a także z terenów pozaeuropejskich. W pracy przy wykonaniu rysunków, napisów, inwentaryzacji, katalogowaniu obiektów i książek, przy rozwieszeniu eksponatów itp. brały udział praktykantki muzealne, a ponadto około I S osób spośród młodzieży akademickiej i inne. Projektowanie układów i rozwiązań literniczych oraz ilustracyjnych wykonała artystka-grafik Hanna Makowiecka i artysta-grafik Joanna Piekarska. Rysunki ilustracyjne wykonał artysta-grafik Kosma Czuryło. IV. Organizacja wewnętrzna Oprócz tymczasowych inwentarzy założono I) kartotekę obiektów muzealnych w układzie działowym, (rozpoczęto wykonywanie rysunków i opisywanie przedmiotów, wydrukowano też podobne karty do badań terenowych na zwykłym papierze), 2) kartotekę obiektów muzealnych w układzie geograficznym wg województw i powiatów, 3) wykonano tablice topograficzne rozmieszczenia przedmiotów w salach muzealnych (w brulionie),' 4) wydrukowano terenowo-magazynowe, przywiązywane do przedmiotów karty metrykalne w trzech barwach oznaczających przedmioty własne oraz wymienne S) założono archiwum przedmiotów, na które składają się wszelkie zapisane przypadkowe lub tymczasowe dane, opisy łistów etc. 6) założono kartotekę przedmiotów w terenie oraz wydrukowano karty do notowania przez zwiedzających oraz oprowadzających informacji dotyczących przedmiotów oglądanych lub przedmiotów w terenie 7) założono kartotekę informatorów terenowych 8) kartotekę ofiarodawców 9) kartotekę deponentów 10) kartotekę szkół w województwie pomorskim (układ geograficzno-alfabetyczny) I I) archiwum folklorystyczne (w stadium organizacji) 12) archiwum wycinków z pism 13) katalog książek (alfabetyczny) 14) katalog map (alfabetyczny) IS) katalog kartkowy bibliografii etnograficznej Pomorza oraz prac z zakresu muzeologii znajdujących się w bibliotekach toruńskich (niekompletny) 17) księgi zwiedzających zbiory 18) dzienniki pracy. V. Działalność I. Prace naukowo-badawcze. Na wycieczkach naukowo-muzealnych 2dańskiego, olsztyńskiego i innych prowadzi na terenie woj. pomorskiego, się w miarę możliwości ba- �dania dotyczące kultury ludowej oraz gromadzi się materiały w formie zapisów obiektów muzealnych oraz rysunki i fotografie. Równocześnie robi się też poszukiwania dotyczące ncjstarszych zabytków budownictwa ludowego w celu znalezienia obiektów do przyszłych muzeów na wolnym powietrzu typy skansenowskiego. Jedna cha ta zabytkowa w powiecie brodnickim została już za bezpieczona za pośrednictwem urzędu konserwa torskiego. 1\lateriały ze brane są opracowane przez personel naukowy działu. Należy podkreślić, że w pracy tej gromadzenie zabytków, poza pracownikami muzeum, pomaga grono życzliwych osób. 2. Praca dydaktyczno-społeczna. a) Wykłady i ćwiczenia. Zbiory muzealne wraz z biblioteką działu służą jako materiał naukowy i dydaktyczny przy wykładach i ćwiczeniach uniwersyteckich z zakresu muzeologii ze szczególnym uwzględnieniem etnografii Pomorza prowadzonych w lokalu Działu Etnografii przez adiunkta U. M. K., kustosza Działu, dr Marię Znamierowską-Priifferową. Poza tym z materiałów muzealnych, biblioteki, rysunków, druków itp. korzystają do swych prac artyści, młodzież szkolna, młodzież z wyższych kursów nauczycielskich a także pracownicy innych muzeów. b) Praktyki muzealne. Już od 1 czerwca 1947 studenci muzealną· U. M. K. odbywają tu praktykę c) Zwiedzający zbiory. Od czasu udostępnienia zbiorów dla zwiedzających odbywają się regularne pogadanki prowadzone przez praktykantki studentki U. 1\1. K" które też udzielają informacji. Prowadzone są stałe obserwacje i notatki dotyczące reakcji zwiedzającej publiczności. Materiały te są następnie zespołowo dyskutowane w celu wyciągnięcia odpowiednich wniosków dotyczących opracowania ekspozycji, spopularyzowania Muzeum oraz idei ochrony zabytków kultury ludowej w terenie, a także w celu usprawnienia obsługi muzealnej. Zapoczątkowano zapraszanie do 1\luzeum Związków Zawodowych. 3. Współpraca. Dział Etnograficzny w osobach swego personelu współpracuje lub współpracował z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym, Państwowym Instytutem Badania Sztuki Ludowej, z Referatem Sztuki Ludowej (Departament Plastyki), z Centralnym Instytutem Kultury, z Instytutcm Bałtyckim, z Tow. Krajoznawczym oraz Związkiem lvIuzeów w Polsce. \V lokalu Działu Etnograficznego ~luzeum :vIiejskiego w Toruniu ma swoją siedzibę i odbywa swoje posiedzenia Polskie Tow. Ludoznawcze Oddz. w Toruniu oraz Tow. Muzyczne. personel Działu bierze czynny udział. W pracach obu Towarzystw Dział Etnograficzny, utrzymuje kontakt z muzeami prowincjonalnymi bądź udzielając instrukcji, poradników, kart, muzealnych, tam gdzie brak odnośnych specjalistów, albo też dyskutując problemy zbiorów ekspozycji. 4· Propaganda ochrony zabytków kultury ludowej Prace propagujące ochronę zabytków kultury ludowej polegały na odczytach i pogadankach wygłaszanych przez kustosza Muzeum w Toruniu, na artykułach i odezwach w prasie i w radio, na rozsyłaniu ankiet itp., co poza paroma wyjątkami nie przyniosło żadnych rezulattów. Natomiast można podkreślić pozytywne rezultaty odczytów dla młodzieży szkolnej na prowincji np. w Skępem pow. Lipno i w Nieszawie gdzie młodzież szkolna i częściowo nauczycielstwo wydatnie przyczynili się do odnalezienia i zgromadzenia w Muzeum ginących zabytków, a także do odszukania artystów ludowych. 5. Publikacje. Toruń M. Znamierowska-Priifferowa 1947, Centr. Instytut. Kultury. Poradnik Dr Eugeniusz Grabda - Muzeum Rybacki nr 8 rok 1948, str. 305-310. MUZEUM MORSKIE Rybackie terenowy. Warszawa- w Toruniu. Przegląd W SZCZECINIE (komunikat) Wprowadzenie etnografii do Muzeum Morskiego w Szczecinie podyktowane zostało pragnieniem jego twórców, aby w muzeum tego typu, w Polsce pierwszym, a jednym z nielicznych w Europie, podkreślić humanistyczną stronę zagadnienia, jakie stanowi morze. \Vychodzili oni ze słusznego założenia, że morze to nie tylko środowisko przyrodniczo-geograficzne, ale także i człowiek, którego to morze żywi i wychowuje, to warsztaty i narzędzia pracy, to technika, wiedza, to kultura człowieka związanego z morzem. Tak więc doszło do powstania Działu Etnogral'icznego w Muzeum Morskim, uruchomionego z dniem 1 października 1948 r. Założenia programowe Ustalenie programu dla powstającego Działu nie było rzeczą łatwą przez wzgląd na to, że koncepcja samego Muzeum l\Iorskiego znajdowała się wówczas dopiero w stadium stawania, że nie był określony dokładnie �ani zakres, ani przedmiot jtgo działalności. W tym stanie rzeczy przedstawiono organizatorom Muzeum maksymalny program pracy Działu, licząc się z tym, że narzucona koncepcja będzie miała moc obowiązującą. i że zaciąży w ten sposób wybitnie na kształtowaniu się pracy w Dziale i na jej wynikach. Program ten został stworzony w oparciu o przyjęty dla Muzeum schemat tematyki wg zasady trzech pionów: przyrodniczego, geograficznoekonomicznego oraz humanistycznego i trzech poziomów: lokalnego, regionalnego i światowego. Pion humanistyczny we wszystkich trzech poziomych pr.zekrojach miał być reprezentowany głównie przez etnografię i historię, etnografia zaś miała zająć się w skali lokalnej kulturą ludową. regionu ze szczególnym uwzględnieniem kultury rybaków' jeziornych we wszystkich nadmorskich województwach, w skali regionalnej kulturą. marynarzy, rybaków morskich i wpływami kultury skandynawskiej na ludową kulturę polską, zaś w skali światowej kulturą ludów nadmorskich (nie tylko morskich) całego świata w perspektywie porównawczej. Ten po części trójczłonową konstrukcją gmachu narzucony schemat stał się punktem wyjścia dla opracowania programu naukowego w Dziale Etnograficznym, którego założenia przewodnie wyglądają następująco. W skali lokalnej Dział Etnograficzny zajmuje się wąskim skrawkiem całego polskiego wybrzeża od Odry po Braniewo jako naturalnym środowiskiem, w którym człowiek od swego zarania do chwili obecnej wywalczał i wywalcza sobie prawo do życia, czyli zajmuje się z punktu widzenia etnograficznego problemem: człowiek a morze, rozpatrując ten problem na podłożu biologicznym, geograficznym, ekonomicznym, i społecznym i uwzględniając wyniki badań prehistorii. Tu również zajmuje się Dział kwestią wpływu przesiedlenia na kształtowanie ~ię lu~~wej kultury tego rejonu, adaptacją elementów nowych do środowIska 1 Jego mocą przekształcającą. W wyniku tego ,Dział stara się ukazać materialną, duchową i społeczną kulturę ludową tej części lądu, połączoną z resztą kraju rozlicznymi więzami, a rozwijającą się odrębnie na tle różnych warunków miejscowych i wytwarzającą w związku z tym różne nieco formy zjawisk kulturowych i to nie tylko w teraźniejszości, ale także w najbardziej nawet odległej przeszłości, dostępnej badaniom. W pracy tej nie pomija nie tylko zabytków kultury ludowej Słowińców, ale także i zabytków niemieckiej kultury ludowej, jako dokumentów oświetlających zasadniczy problem: człowiek a morze, szczególną zaś uwagę zwraca na ludową kulturę rybaków kaszubskich i to zarówno polskiego jak i niemieckiego pochodzenia. O ile w skali możliwie najbardziej wieka w świetle jego zagadnienia: po cho lokalnej Dział Etnograficzny zajmuje się w sposób wszechstronny wzajemnym stosunkiem morza i człokultury, w skali regionalnej wysuwają na czoła dwa dze n ie i ro z wój kul tury l udowej wybrzeża oraz kulturalny stosunek wybrzeża do zaplecza, jaki w tym wypadku stanowi Polska. Dwoistość programu na tym odcinku - jak łatwo się domyśleć - wypływa z jednej strony z politycznej historii naszego obecnego wybrzeża, poddanego na przestrzeni wieków najprzeróżniejszym obcym wpływom i w ciągu tych wieków aż po rok 1945 (z wyjątkiem Kaszubów) kształtującego swą kulturę niezależnie od Polski, z drugiej zaś jest wynikiem nowych możliwości jej rozwoju przez wejście w łączność z Polską; możliwości nowych wzajemnych wymian i stosunków. Pracując nad pochodzeniem i rozwojem ludowej kultury wybrzeża etnograf w Muzeum Morskim sięga więc nie tylko w słowiańską jego przeszłość, która na terenie województwa szczecińskiego, a także i na skrawkach gdańskiego w pewnych szczegółach przetrwała, ale zajmuje się również oddziaływaniami obcych elementów, przede wszystkim skandynawskich i bałtyckich, a następnie także holenderskich i niemieckich, wykreśla zasięgi geograficzne poszczególnych elementów kultury, ich historyczne wędrówki, przekształcenia, związki, pokrewieństwa, ustala ich przynależność etnograficzną i etniczną oraz ilustruje te elementy kultury ludzkiej, które są wspólne wszystkim bez względu na przynależność etniczną ludziom morza i te elementy, które są różne w zależności od różnej przynależności etnicznej ich twórców czy nosicieli. Realizując zadanie drugie rozpracowuje on zagadnienie wpływu etnograficznego' terytorium polskiego na powstawanie nowego kulturalnego oblicza wybrzeża, czyli rozpatruje tu zagadnienie zaplecza, z którym wybrzeże się łączy bądź to poprzez całe dorzecza, bądź przez lądowe szlaki komunikacyjne, ilustruje te elementy kultury ludzkiej, które są wspólne ludziom morza i ludziom lądu związanego arteriami komunikacyjnymi z morzem oraz pokazuje różnice wynikające z odmiennych warunków bytowania mimo jednakowego pochodzenia. Jak widać z powyższego, tematyka regionalna jest pomyślana właściwie tylko 'jako poszerzenie i rozwinięcie na tle porównawczym tematyki lokalnej. W skali światowej, etnograf w Muzeum Morskim w Szczecinie ilustruje porównawczo rozmaite typy kultur morskich, jednakowość i różnorodność przejawów życia człowieka w zależności od warunków bytu i kręgu kulturalnego. Porusza tu - na szerokim tle porównawczym niemal te wszystkie zagadnienia, które są przedmiotem jego prac na dwu poprzednich odcinkach, nie wyłączając charakteru i roli środowiska, rodzaju zajęcia, rozwoju i pochodzenia, związków z lądem dalej od morza położonym i innych problemów natury etnologicznej; innymi słowy powtarza tu w skali jak najszerszej to, co w skali lokalnej i regionalnej czyni dla polskiego wybrzeża. Oprócz tego zwraca także szczególną uwagę na to, o ile morze i wybrzeże Bałtyku były tą bramą, przez którą docierały do Polski elementy kulturowe z dalekiego świata i - na odwrót - przrz �które Polska sięgała na dalekie szlaki i niosl.a im swoje zdobycze kul- turowe. Zarysowany tu szkicowo program naukowej działalności Działu. niezależnie od tego, że może być realizowany samodzielnie, został pomyślany tak, aby w łączności z innymi Działami Muzeum stanowił jak najlepszą całość, aby podejmowane prace, często dotykające innych specjalności, jak biologia morza, flora i fauna wybrzeża, geografia i klimatologia, ekonomia i technologia, transport i komunikacja itd itd., wchodzących częściowo w zakres problematyki Działu, wspomagane były przez nie i korygowane i nawzajem je wspomagały. Uwidoczniło się to zwłaszcza przy szczegółowym rozpracowaniu programu, w którym uwzględniono liczne nawiązania z innymi reprezentowanymi w Muzeum naukami. Przebieg dotychczasowych prac Wobec perspektywy szybkiego rozwoju Muzeum i rychłego zwiększenia personalnej obsady Działu trzy pierwsze miesiące upłynęły na przygotowaniach organizacyjnych, to jest na przygotowaniu instrukcji do inwentaryzowania, katalogowania zbiorów i prowadzenia prac archiwalnych. Dużą pomoc okazały w tym Działowi wzory Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego oraz informacje dr Marii Priifferowej, za co należy się jej w tym .miejscu uprzejmie podziękowanie. Po dokonaniu tego prZYStąpiono do zestawienia bibliografii etnograficznej rybołówstwa, liczącej w dniu 3 I grudnia 1948 ponad 470 pozycji. W pracy tej, która polegała tylko na zestawieniu pozycji rozproszonych po różnych bibliografiach, tak polskich jak i obcych chodziło o stworzenie wykazu książek, umożliwiającego zapoczątkowanie polityki bibliotecznej. Niezależnie od tego uzyskano zezwolenie na wybór książek o treści etnograficznej w zbiornicach księgozbiorów zabezpieczonych na Pomorzu Zachodnim. W wyniku tej akcji zgromadzono 450 tomów. Podjęcie już z końcem roku 1948 prac archiwalnych było rzeczą przypadku. podczas poszukiwania przez Dział niemieckiego inwentarza zbiorów der Volkskundlichen Abteilung des Stadtmuseum Stettin natrafiono w Muzeum Pomorza Zachodniego na bogaty zbiór ilustracji, negatywów fotograficznych, klisz drukarskich i diapozytywów. Inwentarz niemieckich zbiorów etnograficznych się nie znalazł, ale Dział uzyskał dzięki temu: 887 ilustracji, 99 negatywów, 794 diapozyty i 205 klisz drukarskich z dziedziny etnografii. Cały ten materiał uporządkowano następnie według klucza systematyki etnograficznej. Również z magazynów Muzeum Pomorza Zachodniego, dziedziczącego swe zbiory głównie po byłym Muzeum Kr?jowym w Szczecinie, pochodzi caly materiał ankietowy i korcspondecyjny b. Etnograficznego Działu Muzeum Miejskiego. Bogaty jest tu zwłaszcza zbiór 53 teczek z ilustrowanym materiałem ankietowym na temat prawa ludowego na Pomorzu. . Nluzeum Pomorza Zachodniego dostarczyło wreszcie Działowi Etnograficznemu Morskiego w Szczecinie cały zabe zpleczony . . . Muzeum . ." zbiór egzotyko\\'. Dalszą. częsc tego zbIOru znaleziono nieco później w zagruzowanych Muzeum Morskiego . Do oznaczama. b' ... podZiemiach tego z. IOru - me posiadającego etykiet - przystąpiono w pierwszych mieSiącach 1949 :oku; prace szły opornie - i do chwili obecnej oznaczono tylko drobną Ich część. Oznaczenie egzotyków przerwano . gdy D . ł ł f d w momenCIe, zla . otrzyma un usze na badanie terenowe i na zakup zbiorów. . AkCją gromadzenia .zbiorów i badaniami terenowymi objęto w okresie .s~rawozdawczym, to Jest do czerwca 1949 roku następujące miejscoWOS~1nad Zal.ewem Szczecińskim: osada rybacka na Wyspie Mętne' (JezIOro Stołczyn, Skolwin ' Łąka k dl Dąbskte), . ., Woll'n . W wy'k 111U t ego uzy-J s an? a DZl~ł~ ponad 80 okazów, nie licząc zdjęć fotograficznych i poc~ynlOn~ch OplSOW.Zdobyte materiały posłużyły następnie przy urządzaniu pierwszej wystawy etnograficznej w Muzeum Morskim ot t' dl bl' . .d . ' war ej a .~u lcznosCl ~11a22 czerwca pod nazwą (,Polskie rybołówstwo przybrzeżne l dalekomorskie». . . Na,;iązany na w~osnę tego roku kontakt z rybakami i z kontrolel~ml rybłows~wa morskIego dał Działowi korzyści pod postacią kilku oka.zow .~ar.zędzl rybackich i parę cennych informacji, wyzyskanych tak szCzęslIwle w parę tygodni później. . ~o prac Działu Etnograficznego, podjętych na wiosnę tego roku zahczyc ~ależy .także studia nad rybą w wierzeniach ludowych. Do tej pory DZiał pOSiada przepracowane materiały z Gessnera (,Aquatilia». Charakter i stan zbiorów Przy nagromadzeniu przez Dział wyżej wymienionych zbiorów kie~owano Się na.stępującą zasadą: gromadzenie wszystkiego, co ma bliższy ub .d~lszy z';lązek z et?ografią, bez względu na to, czy samo Muzeum ~OI s;le będzl: z tego mIało pożytek, czy nie. O takim stanowisku zadecy• o':,a .fa~t, ze w Szczecinie nie ma drugiej placówki etnograficzne' za~ lstmeme ~tnograficznego materiału, nie zawsze wchodzącego w zakr~~ za~~teres?wan ~uze~m Morskiego, nakazywało zebranie go w jednym mieJscu l odpowIedme zabezpieczenie. Z tego powodu DZl'ał d . h T b ..' ysponuJe w c W.Il o ecneJ zarowno dubletami jak i zbiorami które nie będą stanowIły przedm~o~u jego badań i posłużą jako materiał wymienny, o czym w tym mieJscu skwapliwie komunikuję. . Z~ względu na tematykę największą ilością materiału wymienne o ~uzą zblO:y egzotyczne. Zbiory te - jak udało się stwierdzić na podsta;e r~ewodmka po .~uzeum Miejskim z roku 1924 - pochodzą z nast pUjących terytonow: Afryka środkowa ,- Indie Przed O . . l. Z agangesowe ę ceama, AZja wschodnia i Ameryka. Zbiór ten obejmuje różnorodn; Lud, T. XXXIX 3° �dziedziny wytworów to nie tylko z kręgu zagadnień kultury materialnej, ale także duchowej i społecznej, poczynając od kamiennych kopaczek, a kończąc na posągach bóstw, maskach kulturowych i oznakach władzy naczelników plemion. Przez wzgląd na zupełny brak inwentarza i na istniejące trudności w oznaczaniu tego zbioru przez pewien czas jeszcze będzie on pod względem naukowym bezużyteczny, zaś część jego, wobec możliwości błędnych oznaczeń, będzie posiadać jedynie wartość dydaktyczną. Oprócz oznaczania wymaga on troskliwej i umiejętnej konserwacji, co obecnie nie jest w Muzeum Morskim możliwe. W lecie 1948 roku dyskutowano w Szczecinie sprawę ewentualnego przekazania tego zbioru do Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach. Dział Etnograficzny w Muzeum Morskim wówczas nie istniał, nie istniał też jego program. Dziś sprawa ta może się stać przedmiotem ponownej dyskusji. Dział Etnograficzny ze swej strony przedstawia następujące sugestie: I. Muzeum Morskie zachowa te egzemplarze zbioru, które będą potrzebne przy ilustrowaniu kultur «morskich» świata, odda zaś Muzeum Kultur Ludowych to wszystko, co w Muzeum Morskim nie znalazłoby zastosowania. 2. Muzeum Kultur Ludowych potraktuje ten depozyt jako wymianę i przekaże Muzeum Morskiemu niektóre dublety swoich zbiorów. 3. W sprawie wymiany zbiorów jak również w sprawie jak najbardziej celowej i najlepszej ich ekspozycji oba te muzea nawiążą ścisły kontakt. Wszystkie bez wyjątku zbiory z miejscowości rybackich Zalewu Szczecińskiego są pochodzeniaponiem.ieckiego. Należą tu w przeważającej mierze narzędzia połowu; tylko kilkanaście z nich reprezentuje inne dziedziny kultury, jak np. strój i łowiectwo. Zbiór ten, narazie skromny ilościowo, ma jednak tę zaletę, że przeważnie można ustalić dla niego i pochodzenie i terminologię. Na zbiór materiałów ilustracyjnych składa się do chwili obecnej ponad 1.000 fotografij i rycin. Przedstawiają one różne dziedziny kultury różnych krajów i lądów, mają więc charakter podobny, jak i omówione wyżej egzotyki i jak owe egzotyki staną się w bliskiej przyszłości przedmiotem wymiany. Na miejscu, w Szczecinie. interesuje się tym zbiorem i korzysta z niego Ognisko Kultury Plastycznej, Związek Teatrów i Chórów Ludowych oraz niektóre Powiatowe Referaty Kultury i Sztuki. Reszta materiałów ilustracyjnych, a więc negatywy, przeźrocza i klisze drukarskie, dotyczy głównie terytorium Pomorza Zachodniego, ale znajdują się tu także materiały z innych regionów. W przeźroczach przeważa budownictwo, obróbka surowców, odzież i zwyczaje doroczne, w negatywach budownictwo, zaś tematyka klisz drukarskich jest nader różnorodna, W materiale ankietowym mieszczą się przede wszystkim 53 teczki dotyczące instytucji sołtysostwa, dalej odpowiedzi ankietowe na temat znaków własnościowych, typów uli na Pomorzu i inne. Przy obecnym składzie liczebnym Działu nie jest możliwe ani szybkie skartotekowanie wszystkich zgromadzonch zbiorów, ani tym bardziej opracowanie i opublikowanie ich katalogu. Niemniej Dział będzie dążył do jak naj śpieszniejszego ich udostępnienia. Tadeusz ZARYS CJALNYM ORGANIZACJI UWZGLĘDNIENIEM MUZEÓW MUZEÓW WE FRANCJI Delimat ZE SPE- ETNOGRAFICZNYCH Ostatnia reforma muzealnictwa francuskiego z 1945 i 1948 roku, ma na celu pod względem administracyjnym: a) kontrolę państwa nad użytkowaniem zbiorów i budynków muzealnych, b) planowe rozmieszczenie muzeów i zbiorów we Francji, c) pomoc finansową, pod względem zaś naukowym: a) stworzenie odpowiednkh ram organizacyjnych dla. naukowego podniesienia i rozwoju muzeów, przede wszystkim prowincjonalnych, podniesienie fachowego poziomu kustoszów. Wszystkie muzea we Francji zostały podzielone, pod względem administracyjnym, na dwie grupy: muzea humanistyczne i muzea przyrodnicze. Aczkolwiek na pierwszy rzut oka podział ten wydaje się bardzo racjonalny i nie nastręczający trudności, to jednak w praktyce okazało się inaczej. Istnieją muzea, o które uczeni sprzeczają się co do ich charakteru humanistycznego bądź przyrodnkzego: są to muzea prehistoryczne i etnograficzne. Argumenty za wcieleniem muzeów prehistorycznych do grupy muzeów przyrodniczych są na tury metodologicznej; zwolennicy takieh klasyfikacji powołują się na wspólną metodę badań wykopaliskowych paleontologicznych, geologicznych i prehistorycznych. Jednak muzea archeologiczne zaliczone zostały do humanistycznych. Jeśli chodzi o muzea etnograficzne, to za zaklasyfikowaniem ich do muzeów przyrodniczych prz.emawiają powiązania etnografii i etnologii z prehistorią i antropologią, dWiema naukami przyrodniczymi, bądź uważanymi za przyrodnicze. Z drugiej strony badania etnograficzne ludów europejskich opierają się w dużym stopniu na dokumentach pisanych, co wiąże etnografię tych ludów z naukami historycznymi. Nie tu miejsce na rozważania o charakterze etnografii i etnologii, dlatego też wymieniając tylko opinie twórców· nowej organizacji muzealnictwa we Francji, przechodzę do stwierdzenia, że przy klasyfikacji muzeów odegrały poza czynnikami czysto naukowymi dużą rolę i inne czynniki np. tradycyjność w uznawaniu etnografii i etnologii za części antlOpologi 30* �ogólnej (antropologia kulturalna), bądź też względy natury praktyczne~ np. traktowanie typowej architektury wiejskiej na równi z zabytkami sztuki, jak zabytkowe kościoły, zamki itp. .. W wyniku tych poglądów, względów itd. podział muzeów we Francji nie jest jednolity j wszystkie muzea etnograficzne regionalne, względn~e działy etnograficzne muzeów mieszanych prowincjonalnych oraz parysk~e Musee des Arts et Traditions Populaires, czyli muzea obejmujące wyłącznie zbiory z Francji, zostały zaliczone do muzeów humanistycznych; natomiast największe muzeum etnograficzne, Musee de l'Homme, posiadające ~ka.zy z całego świata prócz Francji, oraz działy mieszanych muzeów prowlllcJonalnych, obejmujące zbiory etnograficzne nie francuskie, znajdują się w grupie muzeów przyrodniczych. Można mniej lub bardziej kwestionować uznanie przewagi elementów przyrodniczych nad humanistycznymi w etnografii i etnologii, ale nie można zrozumieć zastosowania innych metod, jako kryteriów naukowych w stosunku do etnografii Francji i do etnografii państw ją otaczających, nie mówiąc nawet o odległych ludach. Należy to przypisać, jak to było zaznaczone, względom natury poza naukowej. Ostatnia reorgani'acja i klasyfikacja muzeów datuje się od wojny: rozporządzenie z 13 lipca 1945 i dekret z 31 sierpnia 1945 w stosunku do muzeów humanistycznych oraz rozporządzenie z dnia 27 kwietnia 1948 w stosunku do muzeów przyrodniczych; należy przy tym zaznaczyć, że organizacja tych ostatnich opiera się w dużej mierze na rozporządzeniach przedwojennych. MUZEA HUMANISTYCZNE. Muzea humanistyczne są podzielone na muzea narodowe, wszystkie państwowe, oraz niepaństwowe, w których rozróżniono muzea zaszeregowane i kontrolowane. Muzea narodowe. Muzea narodowe, w liczbie 25, są to wielkie lub bardzo cenne muzea w Paryżu i okolicy. Oczywiście Luwr stoi na czele ich wszystkich. Z muzeów interesujących etnologa zaiiczone zostały tu Musee Guimet, poświęcone wyłącznie sztuce azjatyckiej, oraz wspomniane już Musee National des Arts et Traditions Populailes. Muzea narodowe są całkowicie utrzymywane, zarządzane i kontrolowane przez państwo. Są one zgrupowane w towarzystwo o osobowości prawnej i funduszach autonomicznych p. n. Zrzeszenie Muzeów Narodowych. Administrowane jest ono przez Dyrektora Muzeów Francji, wspartego przez Radę Administracyjną i Radę Artystyczną. Zrzeszenie Muzeów Narodowych może otrzymywać wszelkie dary i legaty zarówno dotyczące zbiorów, jak i ruchomości i nieruchomości, mogących służyć celom muzealnym, w gótowce i naturze. Duży głos doradczy łub decydujący ma Komitet Kustoszów. Składa się on z konserwatorów i dyrektorów muzeów narodowych pod prze- wodnictwem dyrektora Muzeów Francji. Zbiera się on 2 razy w miesiącu i omawia okazy zgłoszone do nabycia, dary i legaty, które mają być przedstawione Radzie Artystycznej Muzeów i decyduje sam o nabytkach w ra· mach kredytów poszczególnych departamentów i muzeów narodowych. Żaden nabytek, legat, dar nie może być przedstawiony Radzie Artystycznej bez uprzedniego przychylnego zdania Komitetu Kustoszów. Poza tym dyrektor Muzeów Francji radzi się Komitetu Kustoszów we wszystkich kwestiach dotyczących życia muzeów narodowych, zwłaszcza rozmieszczenia i grupowania zbiorów, wypożyczania okazów na wystawy krajowe i zagraniczne, depozyty w muzeach prowincjonałnych i stowarzyszeniach publicznych, bezpieczeństwa i przepisów odnośnych muzeów, wreszcie spraw dyscyplinarnych personelu. Muzea zaszeregowane. Wśród muzeów niepaństwowych zostało wydzielonych 26, jako zaszeregowane j w planie ogólnym jest przewidzianych w przyszłości 30 muzeów sztuk pięknych, 15 archeologicznych i 15 etnograficznych. W muzeach zaszerogowanych kustosz jest urzędnikiem państwowym, podlegającym Ministerstwu Oświaty, inni pracownicy nie są urzędnikami państwowymi, aczkolwiek podlegają tym samym przepisom co kustosz. Prawa własności właścicieli bez względu na to czy są to osoby prawne czy fizyczne, nie uległy żadnej zmianie. Uczestniczą one obok państwa w wydatkach na utrzymanie muzeum w wysokości ustalonej przepisami prawnymi; np. jeśli chodzi o muzea miejskie wysokość subwencji państwowej uzależniona jest od ilości mieszkańców danej gminy miejskiej. Interwencja państwa ogranic~a się tylko do użytkowania zbiorów i budynków muzealnych przez ich właś::icieli, zgodnie z wymaganiami naukowemi i konserwatorskimi. Muzea kontrolowane. Do muzeów kontrolowanych zaliczono wszelkie inne muzea należące do miasta, departamentów itp. z wyłączeniem narodowych i zaszeregowanych, co wynosi ponad 800 muzeów. Kustosz takiego muzeum, względnie osoba opiekująca się nim, nie jest urzędnikiem państwowym, ale jest mianowany przez Ministerstwo Oświaty i pozostaje pod jego kontlolą. I tu, jak w wypadkach muzeów zaszeregowanych, własność prywatna zostaje zachowana. Podług dyrektora Muzeów Francji, p. Georges Salles, w XIX wieku panowała skłonność do tworzenia z każdego muzeum prowincjonalnego małego Luwru. W przeciwieństwie do tego obecna polityka muzealna dąży do pewnego rodzaju partykularyzmu i do rywalizacji z uniwersalnością muzeów paryskich przez jakość i ilość specjalności. Dla uzyskania tego jest przedsięwzięta akcja szeroko zakrojonych depozytów między muzealnych dla okazów, które we własnym muzeum nie mają tego znaczenia, jakie przedstawiają dla innego. Np. ohraz, którego tematem jest zdarzenie histo- �47° ryczne dotyczące pewnej ściśle określonej miejscowości, ma bez porównania większą wartość w muzeum obejmującym swym zakresem tę miejscowość, niż w każdym innym muzeum. Z drugiej strony olbrzymie znaczenie ma tworzenie muzeów poświęconych jednej specjalności, oczywiście z umiejscowieniem ich w ośrodkach istnienia tej specjalności. Np. muzeum papieru w Angouleme i w Ambert. Przewidziany jest cały szereg innych muzeów specjalnych, jako to wina, skóry, zboża itp. Dla podniesienia naukowego i rozwoju muzeów przede wszystkim prowincjonalnych, został powołany do życia szereg organów i instytucji. Na czele ich stoi Dyrekcja Muzeów Francji, powstała na podstawie dekretu z 18 VIII 19451'. Stanowi ona jedną z 5 Dyrekcji Ministerstwa Oświaty Narodowej, zgrupowanych w Dyrekcji Naczelnej: Do zadań Dyrekcji Muzeów Francji należą zagadnienia administracyjne muzeów, ze specjalnym uwzględnieniem muzeów narodowych i Ecole du Louvre, ponadto działalność naukowa muzeów zaszeregowanych i kontrolowanych, inspekcja muzeów prowincjonalnych, opieka nad Zrzeszeniem Muzeów Narodowych. Poza tym do jej obowiązków zaliczone jest wydawanie aktów prawnych i zarządzeń, wydawanie Annuaire des Musees i publikacji technicznych, wypożyczanie zbiorów na wystawy, deponowanie zbiorów; wszelkie sprawy i kontrole rachunkowe; wreszcie angażowanie personelu dozorującego i utrzymującego porządek w muzeach; zakup i kontrola sprzętu ochronnego przeciw niebezpieczeństwu ognia i kradzieży. jak widać z uprawnień Dyrekcji Muzeów rola jej jest ogromna, gdyż obejmuje stronę prawną i administracyjną muzeów oraz w olbrzymiej ich większości działalność naukową. jak zobaczymy poniżej, wspiera się ona na mniejszych organach, bardziej wyspecjalizowanych. jednym z nich jest Sekcja Muzeów Prowincjonalnych. Zajmuje się ona inspekcją muzeów zaszeregowanych i kontrolowanych, angażowaniem personelu naukowego muzeów zaszeregowanych, kontrolą nabytków, przyznawaniem subwencji, zarządzaniem depozytami państwowymi. Na czele Sekcji Muzeów Prowincjonalnych stoi Inspektor Naczelny, który ma całą sieć inspektorów, przy czym poszczególne rodzaje muzeów, np. etnograficzne, mają swoich specjalnych inspektorów, tzw. inspektorów głównych. Gl6wnym celem inpektorów jest nawiązanie i utrzymywanie bezpośredniego kontakttt między najbardziej oddalonymi muzeami prowincjonalnymi, a Paryżem, co umożliwia muzeom prowincjonalnym korzystanie z postępu metod muzeograficznych i pozwala im być zawsze au courant spraw muzealnych. l\1uzea zaszeregowane i kontrolowane są inspekcjonowane raz na rok conajmniej przez inspektora naczelnego lub inspektorów głównych, przez konserwatorów muzeów narodowych, inspektora naczelnego Zabytków Historycznych. Ponadto w muzeach kontrolowanych mogą być przeprowadzane inspekcje specjalne, zlecone przez inspektorów konserwatorom muzeów zaszeregowanych z tego samego terenu. 471 Duże znaczenie dla podniesienia naukowego muzeów prowincjonalnych ma tworzenie ośrodków regionalnych, przewidzianych w zasadzie w każdym regionie akademickim i pozostających w ścisłym kontakcie z uniwersytet~mi. Dają one olbrzymią pomoc naukową muzeom prowincjonalnym, gdzl~ naogół odczuwa się wielki brak personelu fachowego. . Cor.az większe wymagania stawiane muzeom pociągnęły za sobą zWlększe11le wymagań w s.tosunku do ich kustoszów. Obecnie kustosze muzeów regionalnych są przeszkalani na specjalnych kursach które od?ywaj.ą si~ w Pary~u; prowadzone są przez pierwszorzędnych s'pecjalistów l obejmują w mmejszym lub większym zakresie, wszystkie zagadnienia m.uzeologiczne. Czas jest podzielony między wykłady teoretyczne oraz wizyty w różnych muzeach i w różnych działach muzeum. Konserwator muzeum prowincjonalnego ma możność zobaczenia najlepszych wzorów w ~~zeach paryskich, a jednocześnie usłyszenia fachowej, praktycznej rady największych specjalistów w trudnych i wątpliwych dla niego kwestiach. Na przyszłość przyjęto zasadę, że każdy kustosz musi mieć ukończoną Ecole. du Louvre. Należy zaznaczyć, że Szkoła ta wydaje dyplomy kilku stopm, :" zależności od rodzaju przygotowania słuchacza oraz od programu przerobIOnego w Szkole. "lvV związku z powyższą zasadą, w skład programu Ecole du Louvre, obok różnych specjalności z dziedziny sztuki, weszła ~uzeografia. ~~kłady prowadzone są przez specjalistów wysokiej miary, ~a.k G. H. RIvIere, dyrektora Musee des Arts et Traditions Populaires l lllspektora muzeów prowincjonalnych oraz G. Bazin, szefa departamentu ~alarstwa w ~uwrze. Wykłady te obejmują zasadniczo wszystkie zagadniema muzeologiczne. Uzupełniane są ćwiczeniami praktycznymi, na których słu.chacze mają możność nauczenia się inwentaryzacji, sporządzania kart opisowych, wykonywania rysunków okazów muzealnych itp. Poza tym w Ecole du Louvre są wykłady z etnografii francuskiej, powadzone przez znawcę tego przedmiotu, M. Maget, kustosza Musee des Arts et Traditions Populaires. Mają one na celu zaznajomienie przyszłych konserwatorów nie etnografów z zagadnieniami etnograficznymi. Dla zapewnienia fachowości pracowników muzealnych dekret z 3 [, VIII. '945 r. powołał do ~ycia specjalną komisję kwalifikacyjną dla personelu naukowego muzeów. Komisja ta ustala kwalifikacje, na podstawie któr~ch są wybierani konserwatorzy muzeów narodowych, zaszeregowanych I kontrolowanych, asystenci muzeów narodowych oraz cały personel n.auk0:-V~ muzeów zaszeregowanych. Część członków tej komisji wchodzI w jej skład z tytułu swych stanowisk, np. dyrektor naczelny Sztuk i Nauk Humanistycznych, dyrektor Muzeów Francji, część zaś z nominacji przez Ministra Oświaty. \V muzeach narodowych przewidziane są stanowiska: dyrektor, szef departamentu muzealnego, kustosz przydzielony do dyrektora, asystent. �472 Muzea etnogcaficzne prowincjonalne. \V ramach organizacji muzealnictwa francuskiego, opartej na reformie z 1945 r. obecnie są przeorganizowane muzea etnograficzne prowincjonalne. Praca jest wytężona, gdyż na ogół etnolodzy i muzeolodzy francuscy zdają sobie sprawę z pewnego opóźnienia w badaniach etnograficznych własnego kraju. \Vyraźnie to stwierdza w jednyn; ze swych artykułów G. Salles, pisząc, że rozwój etnografii francuskiej pozostaje w tyle w porównaniu z badaniami przeprowadzonymi w innych krajach np. w krajach skandynawskich, w Niemczech, w Związku Radzieckim. Na 900 muzeów na prowincji prawie 600 posiada zbiory etnograficzne francuskie, przeważnie jednak pomieszane z okazami archeologicznymi i historycznymi. Obecnie położony jest wysiłek na przegrupowanie, skompletowanie i podniesienie ich wartości przez odpowiednie rozmieszczenie. Przewidziana jest sieć muzeów regionalnych obejmująca całą Francję; zbiory poszczególnych muzeów byłyby związane z odpowiednimi regionami. Cały szereg takich muzeów już istnieje, np. Muzeum Baskijskie w Bayonne, Muzeum Lotaryńskie w Nancy itp. Wielkim oparciem dla działalności naukowej prowincjonalnych muzeów etnograficznych są ośrodki etnograficzne regionalne, pozostające w bliskich stosunkach z uniwersytetami. Ponadto ośrodki te poddane są przewodnictwu Musee des Arts et Traditions Populaires. Pracują one na podstawie metod badań wypracowanych i wypróbowanych przez to Muzeum, przeprowadzają ankiety itd. G. H. Riviere, dyrektor Musee des Arts et Traditions Populaires, ma nadzieję, że w ciągu kilku lat zostanie utworzonych koło 15 pracowni regionalnych, zrzeszonych pod auspicjami Muzeum i jego Pracowni Etnografii Francuskiej. Będą one mogły opracować sporą ilość syntetycznych monografii grup ludzkich, co jest według niego, ostatecznym celem etnografii. Obecnie istnieje już w Caen, przy katedrze historii Normandii, muzeum historyczne i etnograficzne tejże prowincji; ~ Tuluzie Pracownia Etnografii Regionalnej w ramach Institut d' Etudes Occi tanes, oraz kilka innych. Musee des Arts et Traditions Populaires. W ramlch organizacji muzeów francuskich Musee des Arts et Traditions Populaires w Paryżu zajmuje, poczesne miejsce. Stworzone zostało w 1937 roku, jako Muzeum mające dać oparcie dla sieci muzeów regionalnych prowincjonalnych. Zostało przydzielone, jak to już było zaznaczone, do muzeów narodowych. Podstawą zbiorów stały się okazy etnograficzne z dawnego Trocadero, i archiwum Commission des Recherches Collectives; następnie zaczęły napływać okazy i dokumenty zebrane na podstawie kwestionariusza, dotyczącego rolnictwa, potem materiały i okazy misji etnograficznej w Sologne, która głównie badała dom wiejski, oraz misji muzykologicznej w Basse-Bretagne. 473 Podczas wojny W 1941 r. w ramach walki Ministerstwa Pracy z bezrobociem, zostały przydzielone pewne fundusze na prace intelektualne. Dzięki temu Musee des Arts et Traditions Populaires uzyskało kilku pracowników i mogło prowadzić badania naukowe. Główny nacisk położono na badania terenowe. Na początku postanowiono opracować architekturę wiejską, meble i sprzęt domowy, techniki rzemieślnicze oraz sztukę i litera turę ludową. Poszukiwania w terenie prowadzili specjaliści z każdej dziedziny, jako to: młodzi architekci (koło 40), technicy - absolwenci szkół sztuki stosowanej młodzi etnografowie, wreszcie specjaliści teatru marionetek, literatury, muzyki i śpiewu ludowego. W wyniku tych badań zebrano bardzo bogaty material. Uzyskano przeszło tysiąc monografii dotyczących architektury wiejskiej, traktowane z punktu widzenia funkcjonalnej zależności od ośrodka geograficznego, rodzaju życia, warunków technicznych, społecznych i ideologicznych. 13.420 monografii dotyczących mebli i kilka tysięcy rysunków narzędzi domowych, stanowi bardzo pokaźny wkład do poznania kultury materialnej wsi francuskiej. Należy przy tym podkreślić, że poszukiwania i badania mebli objęły w całej Francji, prócz Alzacji i Lotaryngii, wszystkie okazy wartościowe z punktu widzenia etnograficznego. Poszukiwania w tym zakresie są uważane za skończone. Badania technik rzemieślniczych 'skupiły się w kilku tradycyjnych ośrodkach garncarstwa i obróbki żelaza i dały szereg cennych nadzwyczaj opracowań. Bogate materiały dotyczą również teatru ludowego marionetek, literatury ludowej, oraz śpiewu i muzyki, które zostały utrwalone na płytach fonograficznych. Różne badania naukowe przyniosły ponadto Musee des Arts et Traditions Popułaires, prócz materiałów wymienionych wyżej, dziewięćdziesiąt kilka tysięcy fotografii i rysunków technicznych, wykonanych na kalce. . Po wojnie, łącznie z reformą muzealnictwa, Musee des Arts et Traditions Populaires stanęło wobec nowych zadań. Dzięki niespożytej energii i głębokiemu znawstwu dyr. G. H. Riviere, wspomaganego przez zespół współpracowników fachowych i pracujących z pełnym oddaniem się sprawie, Muzeum prowadzi szeroką działalność w terenie. W powojennej jego pracy bardzo poważne miejsce zajmuje naukowe wypracowywanie poszczególnych zagadnień muzeograficznych, jak np. inwentaryzacji, katalogów, sprzętu muzealnego itp. Zagadnienia te są daleko rozbudowywane, opracowywane do naj drobniejszych szczegółów. Karty katalogowe dają bardzo obfity materiał dokumentarny i informacyjny. W działalności Muzeum dużą rolę odgrywa również kształcenie przyszłych kustoszów. Słuchacze Ecole du Louvre przechodzą tutaj kurs muzeograficzny i uczęszczają na ćwiczenia praktyczne dla nich urządzane, dzięki czemu mają możność bezpośredniego kontaktu z pracą w muzeum. �47+ Vv ten sposób Musee des Arts et Traditions Populaires caly wlaściwie swój wysilek skupia obecnie na pracy badawczej lub dydaktycznej w stosunku do młodzieży studiującej. Niestety do tej pory nie posiada sal wystawowych. Powstałe na dwa lata przed wojną, nie zdążyło się wtedy zorganizować i urządzić całkowicie; po wojnie olbrzymią przeszkodę stanowi brak odpowiednich funduszów na sprzęt wystawowy, który jest bardzo kosztowny. Ponadto właściwie wszystkie sale wystawowe w skrzydle paryskim Palais de Chaillot zajmuje, znajdujące się tam prócz Musee des Arts et Traditions Populaires, Musee des Monuments Francais. Mimo te nadzwyczajne trudności finansowe i lokalowe, dyr. G. H. Riviere przygotowuje na koniec roku otwarcie wystaw czasowych. Jako pierwsza planowana jest wystawa pn.: Bretania Sztuka Ludowa. Etnografia regionalna; następnie etnografia francuska, wreszcie folklor Paryża. Wystawy te wypełnią choć częściowo wielką lukę, spowodowaną brakiem wysta wienia okazów etnograficznych francuskich. Bogate i bardzo zróżniczkowane zbiory z Francji, znajdują się w magazynach Muzeum. Układ jest zasadniczo podług zagadnień. Okazy znajdują się na półkach metalowych, są łatwo dostępne do zdejmowania; duże okazy umieszczone są na podłodze, cennniejsze zaś lub wrażliwsze pod względem zachowania, zamknięte w szafach. Ponieważ sala pracy znajduje się na tym samym poziomie, co magazyn, korzystanie z nich nie nastręcza trudności technicznych. Biblioteka Muzeum jest bardzo dobrze zaopatrzona, a co najważniejsze posiada szereg ostatnich wydawnictw etnologicznych. Księgozbiór jej wynosi koło 20.000 tomów, co na bibliotekę specjalną stanowi pokaź"ną ilość. Istotną część Muzeum stanowi jej Pracownia Etnografii Francuskiej, powstała w 1945 r. pod dyrekcją M. Maget. Jej pierwszym zadaniem było udostępnienie dła poszukiwań naukowych materiałów dokumentarnych Muzeum, jak bibliotekę, fototekę, kalko tekę, fonotekę itp. Wielkim brakiem i utrudnieniem w pracy jest niezwykle szczupłe pomieszczenie, w dodatku w podziemiach Palais de Chaillot, co jest nie tylko nieprzyjemne dla pracy personelu, ale i niewskazane dla okazów ze względu na zwiększone możliwości wilgoci. Mimo jednak różne przeciwności, Musee des Arts et Traditions Populaires posuwa wyraźnie naprzód badania etnograficzne we Francji, prowadząc je systematycznie i gruntownie, oraz zwiększa i pogłębia dokumentacje okazów zebranych już w Muzeum. MUZE.-\ PRZYRODNICZE. Wszystkie muzea i zbiory przyrodnicze prehistoryczne i etnograficzne pozafrancuskie tworzą organizacyjnie, jak to bylo już zazna :zone, odrębną całość od muzeów humanistycznych. 475 Na czele ich stoi MuseUlu National d'Histoire Naturelle w Paryżu, które w stosunku do muzeów i zbiorów na prowincji jest jednocześnie jednostką administracyjną. Początki jego powstania datują się od pierwszej połowy XVII wieku, od czasów Ludwika XIII. Na czele Muezum stoi dyrektor, podległy bezpuśrednio Ministrowi Oświaty; obecnie jest nim Achille Urbain. Ciałem kolektywnym jest Zgromadzenie Profesorów Muzeum, w liczbie odpowiadającej ilości katedr i pracowni Muzeum. Do Zgromadzenia należą wszelkie sprawy naukowe, jak: programy wykładów misje przyrodników podróżników, sprawy utrzymania, przemiany lub zniesienia katedry wakującej, sprawy okazów wartości do ustalonej wysokości, ponadto projekty budżctowe, rachunkowość oraz sprawy przysłane przez ministra. Uchwały Zgromadzenia nabierają mocy wykonawczej po aprobacie przez ministra oświaty. Poza tym przy ministrze jest ustalona Rada Muzeum o charakterze opiniodawczym. Składa się z 5 członków mianowanych na 6 lat. Rada wydaje opinie co do: utrzymania przemiany lub zniesienia katedr wakujących, podwyższenia kredytów, wyznaczania profesorów - zastępców, spraw budżetowych, przedłużania prawa wykonywania funkcji po przekroczeniu 70 lat życia, wreszcie do do wszelkich spraw przesłanych przez ministra. 27 kwietnia 1948 1'. wyszedł dekret powołujący do życia Service National de museologie des sciences naturelles. Do obowiązków tego Zakładu należy: wystawianie i utrzymywanie w odpowiednim stanit" zbiorów przeznaczonych do wystawienia publicznego; kształcenie muzeologów, muzeografów przyrodników i podróżników - przyrodników; scentralizowanie dokumentacji dotyczącej zbiorów przyrodniczych i ich kontrola. Zakład jest kierowany z punktu widzenia naukowego przez komisje złożoną z dyrektora Muzeum, inspektora muzeów przyrodniczych prowincjonalnych, szefa Zakładu muzeologii oraz 7 profesorów Muzeum. Zakład obejmuje: I) Zakład centralny muzeologii; 2) muzea naukowe prowincjonalne, subwencjonowane przez państwo; są one podzielone na 3 kategorie: do pierwszej należą muzea działające, jako ośrodki dokumentacji regionalnej, podległe bezpośrednio Museum National d'Histoire Naturelle i kierowane przez kustoszy, których stanowiska uznane są za równorzędne ze stanowiskiem vice-dyrektorów pracowni tegoż Museum; do drugiej kategorii zaliczają muzea działające, jako ośrodki dodatkowe dokumentacji regionalnej, podległe kontroli bezpośredniej Muzeum National d'Histoire Naturelle i kierowane przez kustoszy, równorzędnych na zasadzie swych stanowisk, asystentom Muzeum; trzecią kategorię stanowią muzea nadzorowane, poddane kontroli naukowej Muzeum i obowiązkowo kustoszowi muzeum regionalnego. W ten sposób dwie pierwsze kategorie stanowią odpowiednik humanistycznych muzeów zaszeregowanych, a trzecia muzeów kontrolowanych. \tv pierwszej grupie �477 muzeów właściciele ich opłacają połowę wynagrodzenia kustosza, drugą połowę pokrywa państwo. Zaklasyfikowanie muzeum nie może się odbyć bez zgody właściciela (są to zasadniczo gminy miejskie). W praktyce kontrola Museum National d'Ristcire Naturelle w muzeach prowincjonalnych jest bardzo słaba, zwłaszcza w tych, w których kustosze nie są opłacani przez państwo. Na prowincji istnieje od 150 do 200 muzeów, w których są zbiory etnograficzne poza francuskie. Są to zbiory różnych wielkości i różnych wartości, zebrane przeważnie przez podróżników, czy też Francuzów, będących na stanowiskach w koloniach francuskich. Przynależność tych zbiorów do poszczególnych miast uniemożliwia ich rozmieszczenie zespołami bardziej zwartymi. Musee de I'Romme. Musee de l'Romme zostało przekształcone z dawnego Muzeum Etnograficznego w Trocadero, powstałego w 1878 r. i wzbogacone zbiorami antropologicznymi i prehistorycznymi z Museum National d'Ristoire Naturelle. Dzięki takiemu zgrupowaniu okazów Musee de l'Romme może przedstawić zagadnienie człowieka zarówno z punktu widzenia somatologicznego, jak i kulturalnego, na wszelkich poziomach rozwoju i od najdawniejszych czasów, aż po dzień dzisiejszyPrzekształcenie Musee de l'Romme mogło nastąpić w związku z przebudową dawnego gmachu Trocadero na nowoczesny gmach Palais de Chaillot. Okazja nadarzyła się w 1937 r. w wyniku Międzynarodowej Wystawy w Paryżu. Dyrektor Muzeum, prof. Rivet, i cały personel włożyli dużo wysilku i wiedzy, aby przekształcone lVIuzeum zorganizować na najnowszych metodach muzeologicznych. Osiągnięcia mówią, wymownie o tym. Jednak mimo, że dopiero ledwo ponad 10 lat minęło od chwili otwarcia, wymagania muzeologiczne tak wzrosły, że już szereg rzeczy w Musee de I'Romme staje się przestarzałemi; szczegółowiej będzie to omówione poniżej. Na czele Muzeum stoi dyrektor, który kieruje całością i koordynuje prace poszczególnych departamentów, ponadto posiada szereg obowiązków i uprawnień związanych zwykle z tym stanowiskiem. Przy nim pozostaje 2 vice-dyrektorów, którym podlegają poszczególne działy i departamenty. Bezpośrednio przy dyrekcji funkcjonuje sekretariat. W każdym departamencie bądź dziale jest szef, kustosze względnie siły pomocnicze. Przy czym należy podkreślić, że nie wszyscy posiadają tytuły konserwatorów. Do szefa departamentu, pod kontrolą odpowiedniego vice-dyrektora, należy pełna odpowiedzialność za prace w departamencie i za okazy. . Muzeum składa się z 4 zasadniczych działów: administracyjnego, technicznego, dokumentacji i naukowego. Dział administracyjny zajmuje się opieką nad gmachem z punktu widzenia bezpieczeństwa i porządku, organizuje wystawy, konferencje, zajmuje się kinem, wydawnictwami Muzeum (od czasu wojny działalność ta nie została wznowiona); w skład jego wchodzi również sekretariat łącznie z rachunkowością; ważną czynnością sekretariatu jest prowadzenie inwentarza zbiorów. Od administracji zależna jest również bezpośrednio pracownia ślusarska i stolarska, oraz kiosk sprzedaży wydawnictw naukowych. . Dział ~echnicz~y obejmuje zagadnienia techniczne, do których należy przYJmowame okazow, znakowanie ich i konserwacja, ponadto dział rysunków, który wykonywa wszelkie prace dla Muzeum w zakresie grafiki oraz z punktu widzenia artystycznego. Dział dokumentacji stanowią: biblioteka, fototeka, ikonoteka, płytoteka. Wreszcie dział naukowy obejmuje przede wszystkim 3 sekcje: antropolog~ę, prehistorię i etnografię. Ta ostatnia dzieli się na departamenty: AfrykI, Europy, Azji, Oceanii, Ameryki, technologii porównawczej muzykologii. ' Przejdźmy interesujących. obecnie do omówienia szczegółowego działów bardziej Dział techniczny mieści się w podziemiach w kilku salach. Pierwsza to sala przyjmowania nowych zbiorów; połączona jest z podwórzem przy pomo.cy, wi~lkich oddrzwi, od których z wyższego poziomu podwórza prowadzI ~ow~Ia pochyła do poziomu podłogi w sali przyjęć, co usuwa potrzebę noszen:a merz~dko. ciężkich s~rzYń z okazami. W sali tej następuje rozpakowame okazow I natychmIastowa tymczasowa numeracja, następnie w zależ~ości od ic~ ~tanu, odbywa się segregacja na okazy mogące być natyc~mlast przen::slOne do magazynów, względnie sal wystawowych, lub. tez do re?eracJ.I czy też dezynfekcji. W specjalnej sali obok pierwszej um~eszczona Je~t Wielka kamera gazowa. Następnie znajdują się dwie sale gdzle.od?ywa SIę zn~kowanie okazów oraz wszelka reperacja i konserwacja z wYjątkIem gazowej. Pracownia konserwatorska jest dobrze wyposażona dla prowadzenia w niej właściwych prac. Osobny gabinet szefa zamyka tę całość. .. Dział ~ysunków posiada kilka pomieszczeń na najwyższym (najwi. dm.eJszym) pIętrze, gdzie jedna ze ścian składa się tylko z wielkich okien. DZiał ten wykonywa wszelkie napisy, tablice, mapy, wykresy itp., do szefa należy artystyczny układ wystawy oraz technika wystawienia. Dział dokumentarny ma na celu zgromadzenie szeregu materiałów dok~mentarnych i udostępnienia ich badaczom. Materiały te mają w ten l~b lllny sposób uzupełniać sam okaz przez podanie szczegółów dotyczących mego. Jedną grupę tych dokumentów stanowią książki, to znaczy biblioteka. \V Musee de l'J:Iomme biblioteka zawiera koło 100.000 tomów dotyczących przede wsz~stkl.m etnografii, etnologii, antropologii. prehistorii, ponadto trochę z dZledzlll pokrewnych; prócz książek i czasopism posiada bogaty �4i9 dział map geograficznych. Jest to typowa biblioteka specjalna. Magazyny jej są przystosowane do ostatnich wymagań bibliotecznych, np. zaopatrzone one są w szafy niezbyt wysokie, półki z ruchomych wałków na ciężkie książki, aby nie niszczyć ich oprawy przez tarcie itd. Czytelnia daje wszelkie warunki do spokojnej pracy naukowej. Katalogi: alfabetyczny, według autorów, według zagadnień i wreszcie geograficzny, pozwalają na szybkie znalezienie poszukiwanej pracy, lub zaznajomienia się literaturą odnośnie pewnego zagadnienia. Na specjalne podkreślenie zasługuje jeszcze fakt niebywale łatwego wstępu do biblioteki; nie potrzeba żadnych formalności dla uzyskania prawa korzystania, niema żadnych formularzy przy zamawianiu książki, podaje się tylko sygnaturę; ale co ponadto jest olbrzymim ułatwieniem w pracy, to to, że bardzo duża ilość książek, właściwie wszystkie podstawowe, znajdują się w czytelni i każdy bierze sam w dowolnej ilości; jeśli zabraknie miejsca na jego stole, dostawiają mu stolik na kókach. Jedno z żalem należy podkreślić, że wskutek ograniczell budżetowych, biblioteka nie może uzupełniać swego księgozbioru. Drugą grupę stanowią fotografie zgrupowane w fototece. Zawierają one zdjęcia ze wszystkich sal i szaf w Muzeum i z szeregu okazów pojedyńczych. Poza tym zdjęcia przedmiotów, scen zwyczajowych, obrzędów, krajobrazów itd. robione przez różne osoby w różnych krajach. Część tych fotografiii można nabyć z prawem reprodukcji, część jest zastrzeżona do publikacji. Fotografie są naklejone na kartonach i umieszczone pionowo w wielkich szufladach kartotecznych. Dostępne są dla pracowników naukowych i dla innych osób po przedstawieniu umotywowanego celu oglądania ich. Niedostępna zaś dla nikogo, prócz personelu, jest przechowalnia klisz. Wreszcie ostatnia grupa dokumentów to płyty fonograficzne i fijmy z nagranymi śpiewami, muzyka i próbkami lingwistycznymi. Przechowywane są w odpowiednich pudłach metalowych. Warunki korzystania z nich podobne do warunków bibliotecznych. Dział naukowy podzielony jest na departamenty, jak to wyżej zaznaczono. Każdy departament lokalowo obejmuje gabinet szefa departamentu, sale do pracy i sale magazynowe; wszystko zgrupowane koło siebie. Ponadto należą do niego odpowiednie sale wystawowe. Sala pracy służy zarówno personelowi, jak i osobom z poza Muzeum, które prowadzą badania naukowe w Muzeum. VVniej znajdują się wszelkie katalogi i kartoteki różnych zagadnień. Zasadnicze ramy pracy są ustalone dokładnie dla wszystkich departamentów; stan jednak zaawansowania pewnych działów lub ich rozbudowania jest zmienny, zależny od szeregu warunków i zainteresowań osobistych kustoszy. \V każdym departamencie jest katalog geograficzny, metodyczny i opisowy. Dwa pierwsze katalogi są złożone z malych kartek (12,5 X 7,5 cm), na których podany jest numer, pochodzenie, nazwa przedmiotu, material.' Katalog geograficzny, jak sama nazwa wskazuje oparty jest na podziale terenowym przy czym jednostki geograficzne, polityczne i etniczne wysuwają się na czoło w zależności od właściwości danego terenu. Przeważnie pierwszy podział jest czysto geograficzny, drugi polityczny, trzeci etniczny. Wewnątrz ostatniego podziału karty katalogowe są ułożone według technik, następnie według numeru. Katalog metodyczny obejmuje pełną kulturę ludzką, podając zagadnienia z kultury materialnej, duchowej i społecznej. Pierwszy podział jest według technik, drugi według miejsca pochodzenia, następnie według numeru. Powyższe dwa katalogi mają charakter raczej pomocniczy. orientacyjny co do zbiorów, zarówno pod względem geograficznym jak i pod względem zagadnień. Rzuciwszy okiem na jeden z tych katalogów widać odrazu podług ilości poszczególnych kart, jakie okazy przeważają. Przy tak bogatych zbiorach, jakie są w Musee de I'Homme pokrywa się to w dużym stopniu ze stanem faktycznym, jednak nie można oczywiście wyciągnć z tego zbyt daleko idących wniosków, biorąc pod uwagę wielką dowolność w zbiorach muzealnych. W każdym razie jest ścisła orientacja, jeśli chodzi o same zbiory w Muzeum. Najis~otniejszym katalogiem o wartości dokumentarnej naukowej jest katalog opisowy. Jest on sporządzony na kartach formatu 20 X 12,5 cm. i zawiera, prócz numeru 10 rubryk podających: miejsce pochodzenia, nazwę okazu ogólną (francuską) i lokalną, opis (materiał, technikę; kształt, ornament, wymiary), dane szczegółowe (wyrób, rozprzestrzenienie, użytkowanie, typ itp). dane etniczne, nazwisko zbieracza i datę zebrania w terenie), warunki wpływu do Muzeum (dar, zakup, pożyczka, depozyt), odnośniki dotyczące fotografii znajdującej się w Muzeum (klisze, odbitki), dane muzeologiczne (dzieje okazu przed wejściem do Muzeum), bibliografia. Na odwrocie karty znajduje się rysunek, możliwie analityczny; jest dążność do umieszczania małych fotografii. W wypadkach gdy wszystkie rubryki są wyczerpująco wypełnione, w dodatku przez zbieracza, fachowca na miejscu, co niestety rzadko się zdarza, karta opisowa st2je się łącznie z okazem, prawdziwym materiałem naukowym dla dalszych badań analitycznych lub syntetycznych. Karty opisowe ułożone są w kolejności numerów. Poza katalogami departamenty prowadzą, kartoteki bibliograficzne odnośnie swych zagadnień. Ilości pozycji bibliograficznych w niektórych departamentach są naprawdę imponujące, obejmują nietylko duże i małe prace samodzielne, ale nawet artykuły. Kartoteki ofiarodawców i odsprzedawców okazów muzealnych, instytucji naukowych, uczonych, specjalistów itp., pozwalają badaczowi z poza Muzeum znaleźć wszelki potrzebny materiał informacyjny, który może mu ułatwić badania naukowe. W magazynach sprzęt, całkowicie metalowy, składa się z pólek na większość przedmiotów, specjalnych urządzeń na przedmioty bardzo długie jak np.; dzidy, wiosła itp., oraz z szaf hermetycznych na okazy szczególnie �481 wrażliwe czy to na kurz, czy na światło, bądź wilgoć. Układ jest geograficzny lub polityczny, wewnątrz niego grupami okazów według typów, bądź materiałów. Stosownie do ostatnich wymagań muzcologicznych odnośnie okazów wystawianych w salach wystawowych, w magazynach znajduje się gros posiadanych zbiorów, plus minus 80%. Przeznaczeniem magazynów jest, jak wiadomo, z jednej strony przechowanie zbiorów, z drugiej strony udostępnienie ich dla prac naukowych. Jeśli chodzi o pierwszy punkt to ujemną stroną niektórych magazynów jest umieszczenie ich w podziemiach, co przyczynia się zwłaszcza w okresie wiosennym do zbytniej wilgotności. Przy oszczędnościach zaś opałowych nie można tego braku zrównoważyć odpowiednim ogrzewaniem. Jeśli chodzi o drugi punkt, to stały przyrost kolekcji, nawet w tak olbrzymim gmachu jak Palais de Chaillot, wypełnił już rezerwy miejsca, jakie były w chwili budowy Muzeum. Obecnie już jest za ciasno. Zasadniczo okazy są jeszcze łatwo dostępne do zdejmowania z półek, ale wiele szaf jest przeładowych. Jeśli chodzi o ogólne warunki pracy dla badacza naukowego czy młodzieży studiującej, to są bardzo dogodne, zwłaszcza dzięki sąsiedztwu sali pracy z magazynami i katalogami. W olbrzymim gmachu Musee de I'Homme, właściwie mówiąc jest wszystkiego kilkanaście sal wystawowych. Jako reakcja na małe sale wystawowe większości muzeów, budowanych w zeszłym stuleciu lub przerobionych z budynków o pierwotnie innym przeznaczeniu, sale wystawowe w Pal ais de Chaillot są olbrzymie. Ciągną się na dużej przestrzeni, bądź wzdłuż części frontowej, bądź wzdłuż całego skrzydła. Trzeba przyznać, że taki plan nie jest szczęśliwy. Męczy on zwiedzającego swoją, zdaje się, bezkresowością. Przejście od jednego zagadnienia do drugiego jest niedostrzegalne, przez co zatraca się zwartość jednych problemów zaciera granica między innymi. Zresztą szereg kustoszów na różnych stanowiskach w Muzeum, zdaje sobie z tego sprawę. Zbiory przedstawione są w trzech zasadniczych sekcjach. Na początku, licząc w kierunku zwiedzania, znajduje się antropologia. W pierwszej jej części wystawione są okazy dotyczące poszczególnych elementów antropologicznych. Zaczynając od zestawienia cech charakterystycznych antropoidów i człowieka pierwotnego, poprzez zasadnicze typy' czaszki, oczu, włosów itd. poprzez typy patologiczne, typy zdeformowane sztucznie przez człowieka, otrzymuje się nadzwyczaj jasny obraz człowieka z punktu widzenia somatologicznego. W drugiej części pokazano poszczególne typy antropologiczne, podano ich opis i rozmieszczenie. Do mjcenni,ojszych oka~ów wyjątkowej wartości naukowej należą tu w pierwszym rzędzie czaszka z wykopalisk w La Chapelle Aux-Saints, w La Quina, cro-magnońska oraz czaszka i piszczcie z La Ferrasie. Sekcja antropologiczna może służyć za wzór jak z materiału mało wdzięcznego pod względem wystawowym, jakim są okazy antropologiczne można urządzić wystawę jednocześnie odpowiadającą wymaganiom artystycznym i spełniającą swe zadania dydaktyczne. Całość sekcji antropologicznej stoi na wysokim poziomie. Wystawienie okazów prehistorycznych jest na ogół skromne zwłaszcza w porównaniu z bardzo bogatym materiałem, jaki znajduje się w departamencie prehistorycznym. Sekcja etnograficzna ułożona jest w porządku geograficznym. Wewnątrz każdego kontynentu zastosowano dwa układy: jeden układ syntetyczny, zawierający dane ogólne i najbardziej charakterystyczne; drugi analityczny przedstawiający szereg zagadnień w sposób bardziej szczegółowy. Idea takich dwóch układów, w zasadzie bardzo słuszna. bo mogąca dać dużo pod względem dydaktycznym, jest szalenie trudna do wykonania. Ramy tego artykułu nie pozwalają na rozwinięcie tego zagadnienia, dlatego tylko zaznaczę, że przedstawienie kultury w sposób syntetyczny przy pomocy kilku czy kilkunastu okazów mogących się pomieścić w jednej czy dwóch salach wystawowych, jest z natury swej niewykonalne : zatraca się całość i ciągłość zagadnienia, pozostają odrębne przedmioty, czyli powstaje fakt najbardziej niepożądany na wystawie muzealnej. Układ analityczny w obrębie kontynentów przestrzega zasadniczo podziału politycznego. Znajdują się w nim rozmaite zagadnienia z kultury materialnej przede wszystkim, w dużo mniejszym stopniu z kultury duchowej, w zupełnie znikomym z kultury społecznej. Poza układem geograficznym znajduje się sala technologii porównawczej, będąca w stanie organizacji. Wnioskując z jej planu i z osoby organiza tora, którym jest znawca tej miary co A. Leroi-Gourhan, winna dać bardzo pouczające naświetlenie wielu zasadniczych zagadnień kulturowych. Od sal wystaw stałych wyróżnia się sala wystaw tymczasowych. Poza możnością rozwinięcia lub przedstawienia niektórych zagadnień, których nie można przedstawić w salach stałych, jest ona pewnego rodzaju salą eksperymentalną, dla techniki wystawienia. Tematy tam przedstawiane są różne, jak np. tematy dwóch ostatnich wystaw: Madagaskar i arcydzieła Ameryki przedkolumbijskiej. Ogólnie biorąc wystawieniu okazó~ w Musee de l'Homme można zarzucić w wielu wypadkach zbyt wielką fragmentaryczność w przedstawieniu zagadnień przez co tracą one siłę wymowy. Z drugiej strony brak jest zespołów porównawczych i ewolucyjnych, które posiadają ogromną wartość dydaktyczną. Z punktu widzenia artystycznego wystawienie w l\1usee de l'Homme jest przyjemne, niema przetłoczenia, zachowana równowaga i harmonia w szafach. Pod względem technicznym jest cały szereg doskonałych rozwiązań; zwłaszcza rozsuwane manekiny, jako podstawki na ubrania, dają świetne wyniki. Opracowanie okazów zasługuje na uwagę. Każdy dział posiada olbrzymią mapę plastyczną kontynentu, umieszczoną pionowo przy wejściu do niego. Każdy region zaopatrzony jest w ta blicę, na której podane są Lud. T. XXXIX 3' �ogólne wiadomości geograficzne, historyczne, etniczne, kulturowe. Na tablicy znajduje się również mapa regionu i szereg fotografii dotyczących krajobrazu, zajęcia, architektury itp. Wewnątrz szaf mniejsze tablice objaśniają szczegółowiej niektóre zagadnienia; są one często uzupełniane małe mi mapkami i wykresami; wreszcie każdy okaz względnie grupa okazów, objaśnione są przy pomocy krótkiej i zwięzłej kartki indywidualnej. Ostatnio w salach wystawowych zaznacza się wyraźnie tendencja do reorganizacji i przegrupowania. Szereg, szaf zostało już urządzonych na nowo, szereg ma być zmienionych. W sumie Musee de l'Homme pozostaje placówką o wysokiej wartości naukowej i niewyczerpanym wprost źródłem dokumentarnym i informacyjnym dla etnologa. Resumując te zasadnicze dane o organizacji muzeów we Francji, należy podkreślić, że jej myślą przewodnią było stworzenie warunków dla zachowania bogatej spuścizny kulturalnej i artystycznej Francji oraz wzbogacenia jej przez dorobek pokolenia współczesnego; następnym zadaniem jej było udostępnienie tego pełnego dorobku całemu narodowi francuskiemu. Dlatego w ostatniej reformie muzealnictwa zaznacza się tak wyraźnie dążność do podniesienia znaczenia muzeów regionalnych; przyczynić się ma do tego system decentralistyczny, przejawiający się w regionaliźmie i specjalizacji; tworzenie ośrodków etnograficznych regionalnych oraz muzeów zagadnień specjalnych jest tego wymownym wyrazem. W związku z podniesieniem znaczenia muzeów prowincjonalnych, pozostaje troska o odpowiednie wykształcenie kustoszów, co przejawia się w wprowadzeniu obowiązkowych dyplomów Ecole du Louvre, oraz stworzeniu sieci inspektorów dla utrzymania kontaktu z Paryżem. Muzealnictwo francuskie ma już za sobą olbrzymie osiągnięcia dlatego stawia sobie teraz nowe zadania do wykonania. ŹRÓDŁA I BIBLIOGRAFIA Źródła W artykule powyższym oparłam się na: badaniach osobistych przeprowadzonych w Musee de l'Homme i Musee des Arts et Tratidions Populaires, na materiale zebranym na kursie urządzanym w 1948 r. dla konserwatorów muzeów regionalnych francuskich oraz na materiale z wykładów Muzeologii w Ecole du Louvre w latach akademickich 1947/48 i 1948/49. Ponadto szereg wiadomości z bardzo cennym naświetleniem linii przewodniej muzealnictwa francuskiego, planów i zamierzeń największy::h muzeów udzielili mi łaskawie, w zakresie ogólnej organizacji muzeów: prof. G. H. Riviere, dyrektor Musee des Arts et Traditions Populaires, inspektor muzeów prowincjonalnych, mgr. Fr. Bourdier szef Service de museologie des sciences naturelles. W zakresie muzeów prowincjonalnych i Musee des Arts et Traditions Populaires: prof. G. H. Riviere i pani mgr. Tardieu. W zakresie Musee de l'Homme: prof. A. Leroi-Gourhan, vlcedyrektor tegoż Muzeum. Za ich uprzejmość daleko idącą niech mi wolno będzie złożyć na tym miejscu gorące wyrazy podziękowania i wdzięczności. ) ., , Bibliografia Annuaire des Musees de France. Paris 1946. Annuaire de Museum National d'Histoire Naturelle pour l'annee 1943. Paris. Annuaire du Museum National d'Histoire Naturelle pour l'annee 1946. Paris. Decret nr. 48-734 du 27. IV. 1948 relatif a l'organisation d'un service national de museologie des sciences na turelles. J oumal Officiel de la Republique Fran~aise 28. IV. 1948. Vergnet-Ruiz, Jean, Nouveau Statut des Musees de Province. Bulletin des Musees de France, Avril 1946. Salles Georges, The Museums of France. The Museum Journal, Vol. 47, Nr. 4, July 1947. Riviere G. H., Recherches et musees d'ethnographie franpise depuis 1939· Man, 1947" 2. Riviere G. H., Musee des Arts et Traditions Populaires. Bulletin des Musees de France. Juillet 1946. Riviere G. H., Un Musee-Laboratoire: Ie Musee des Arts et Traditions Populaires (Paris). Extrait: Archives Suisses des Traditions Populaires. Tome XLIV (1947). Zarządzenie i przepisy wewnętrzne dotyczące Musee de l'Homme: Le Musee de I'Homme. Organisation generale du Musee de I'Homme. 20. II. 1942. Musee de I'Homme, Reglement pour Ie Secretariat. IV. 1942. Musee de I'Homme, Disciplines generales. Securite, IV. 1942. Musee de I'Homme, Disciplines generales. Salles publiques. IV. 1942. Musee de I'Homme, Reglement pour Ie personnel gardien et la caisse. Avril, 1942. Musee de I'Homme, Disciplines generales. Reglement pour Ie personnel des Departemcn ts et Services et Avril 1942. Musee de I'Homme, Note de Service Nr 50. Departement de Technologie comparee 29 mai 1939. Musee de l'Homme, Reglement de la Phototheque. Dons et Depots. 2. XI. 1943. Musee de I'Homme, Reglement de la Phototheque. Entree et Enregistrement. Musee de l'Homme, Reglement du Departement d'Ethnologie Musicale 22. V. 1942. 31* �LUDOZXAWSTWO I OCHRONA KULTURY LUDOWEJ 3) Fryburg (Ordo d'etudes missionaires). W SZWAJCARII 1. Artykuł mmeJszy jest rozwinięciem referatu wygłoszonego na Walnym Zgromadzeniu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Lublinie w styczniu r. 1947. Nie referuję w nim szwajcarskich naukowych prac etnograficznych, gdyż to przekraczałoby zakreślone ramy, natomiast obszerniej traktuję takie dziedziny, jak: muzealnictwo etnograficzne, działalność Szwajcarskiego Towarzystwa Ludoznawczego, oraz ruch związany z ochroną kultury ludowej w Szwajcarii. Zebrane przeze mnie dane, oparte na bezpośredniej obserwacji, ~ także na podstawie otrzymanej literatury lub sprawozdań etc., odnoszą się do roku 1946, niektóre zaś do la t jeszcze nieco wcześniejszych. Na tym miejscu pragnę gorąco podziękować tym wszystkim, którzy ~możliwili mi wyjazd i pobyt w Szwajcarii, a przede wszystkim tym Szwajcarom i Polakom, którzy okazali mi wiele życzliwości i pomocy w zapoznaniu się ze szwajcarskimi pracami ludoznawczymi. 2. Etno logia i e tn o g rafia l) Genewa (Faculte 4) Z uryc h (Philosophische Zurych (Faculte 5) Bazylea 'I et Sociales) l. des Lettres). Prof. jean Gabus, dyrektor Muzeum Etnograficznego w Genewie, etnogeograf, wykładał obok geografii etnologię (np. pierwsze stadia cywilizacj i etc.). l Celowo pozostawiam miejscowe nazwy wydziałów, gdyż dają one pojęcie o języku wykładowym. 2 Na ogół katedry etnologii w Szwajcarii nie posiadały specjalnych asystentów. Liczba studentów specjalizujących się w etnologii i etnografii wynosiła np. u prof. W. Speisera w roku 1946 dwunastu studentów. (Philosophische Prof. A. Steinmann Południowych, prowadził prac oraz wycieczki. Prof. Eugene Pittard, dyrektor Muzeum Etnograficznego w Genewie, wraz z docentem panią M. Lobsiger-Dellenbach wykładali obok antropologii również etnologię ogólną, przede wszystkim ludów pozaeuropejskich, z uwzględnieniem kultury materialnej, duchowej i społecznej. Ćwiczenia i demonstracje odbywają się w Muzeum'Etnograficznym I. 2) Neuchatel Theologorum. Institut Fakultiit I) 1. Prof. Richard Weiss wykładał główne dziedziny etnografii ze szczególnym uwzględnieniem folkloru Szwajcarii (wierzenia, przesądy, magia ludowa), a także budownictwo wiejskie. Ćwiczenia dotyczyly wprowadzenia w literaturę ludoznawczą oraz metody badań. w uni we rs y te ta c h des Sciences Economiques i Ordo Prof. Wilhelm Schmidt prowadził wykłady z etnologii dotyczące np. religii, kultury pierwotnej środkowo-azjatyckich ludów pasterskich, ras i ludów Zachodu w czasach prehistorycznych i historycznych, albo też np. spośród zagadnień etnografii szwajcarskiej wykladał o ludowej chacie szwajcarskiej, jej budowie i znaczeniu w gospodarce i społeczeństwie. Docent dr j. Henniger wykładał np. zagadnienia rodziny u ludów semickich i hamickich. Prof. Wilhelm Koppers miewa gościnne wyklady z etnologii. Wstęp Wykłady z etnologii i etnografii koncentrują się przede wszystkim przy katedrach uniwersyteckich w pięciu ośrodkach. W roku akademickim 1946/47 odbywały się następujące wykłady z etnologii i etnografii: Philosophorum Fakultiit II). wykładał kulturę megalityczną Azji i Mórz też ćwiczenia etnologiczne, omówienia nowszych (Philosophisch-Historische Fakultiit). Prof. Felix Speiser wykładał etnologię ogólną, kulturę Mórz Po-' łudniowych oraz prowadził odnośne ćwiczenia. Docent dr Paul Geiger wykładał obyczaje szwajcarskie, biorąc za podstawę mapy atlasu ludoznawczego. Raz na miesiąc odbywały sięwspólne seminaria, tzw. Volkskundliches Kriinzchen, w których oprócz niego brał udział prof. dr Ranke (językoznawca i historyk literatury) oraz prof. dr H. G. Wackernagel, paleograf i prof. dr Karl Meuli - filolog i religioznawca. Docent dr Alfred Buhler wykładał prymitywną technikę i jej znaczenie dla badań dziejów cywilizacji oraz prowadził ćwiczenia etnologiczne. 3. Instytuty Anthropos Institut (Institut Anthropos). Dyr. prof. dr Wilhelm Schmidt. Adres: Posieux - Froideville. W odległości około 10 km od Fryburga znajduje się od r. 1938 dawny wiedeński Katolicki Instytut (,AnthropoSl), w którym kierownicze stano- li 1 Wydział Filozoficzny I odpowiada naszym wydziałom humanistycznym, zaś: Wydział Filozoficzny II - wydziałom matematyczno-przyrodniczym, �I I.~ 11 wiska zajmują wiedeńscy etnologowie prof. Wilhelm Schmidt i prof. Wilhelm Koppers. Instytut posiada ogromną bibliotekę, obejmującą prace etnograficzne i nauki pomocnicze. Spośród Polaków pracujących w Instytucie należy wymienić autora prac etnograficznych dr Teofila Chodzidlę. Wydawnictwa: czasopismo (,Anthropos'), Etnologische AnthroposBibliothek, Linguistische Anthropos Bibliothek. Institut d'etudes missionaires (Instytut Wiedzy Misyjnej). Fryburg. Uniwersytet, Wydział Teologiczny. Instytut ma służyć specjalizującym się w odnośnej gałęzi wiedzy i pragnącym uzyskać dyplom, a także misjonarzom, duchownym i laikom obu płci i przyjaciołom misji, którym pragnie ułatwić badanie ośrodków misyjnych. Kurs Instytutu, stanowiący dodatkowe studium uniwersyteckie, trwa cztery semestry i między innymi obejmuje zagadnienie etnologii, ze szczególnym uwzględnieniem zagadnień religii. Wobec tego, że służy celom specjalnym, omawiam go przy odrębnych instytutach. zylei). Schweizerisches Tropeninstitut (Instytut Tropikalny Dyr. prof. R. Geigy. Adres: Basel, Stapfelberg 7. w Ba- Spośród instytucyj o charakterze naukowo-badawczym należy wymienić Instytut Tropikalny, założony w Bazylei w r. 1944. Celem jego jest badanie właściwości fizycznych i kulturalnych ludów tropikalnych i subtropikalnych. Instytut Tropikalny prowadzi na Uniwersytecie w Bazyl~i swój specjalny ogólny kurs tropikalny, na którym profesorowie, docenci i inni obok wykładów i ćwiczeń z zakresu przyrody tropikalnej, geografii, higieny, chorób tropikalnych etc. mają wykłady z etnografii krajów tropikalnych (dr G. Holtker), religii (dr H. Dietschy) i z zakresu języków tych ludów etc. Instytut posiada też własną, związaną z Uniwersytetem klinikę chorób tropiklanych, a także prowadzi Szkołę Tropikalną, w której młodzi ludzie od 18-25 lat otrzymują fachowe wykształcenie w zakresie kursu dotyczącego roślin tropikalnych, cukrownictwa i handlu, studiując równocześnie etnografię, antropologię i religie krajów tropikalnych. Poza tym Instytut wydaje czasopismo pt. (,Acta Tropica», pod redakcją prof. G. Geigy, A. Gigon, F. Spcisera i F. Tschudi, w którym prace drukują wybitni szwajcarscy i zagraniczni specjaliści. Ukazał się szereg prac takich autorów, jak: Brugger, Dclachaux, Dietschy, Holtker, Koppers, Speiser, Pittard i inni. Z zakresu etnografii i jej pogranicza drukowano prace dotyczące np. chorób staroperuwiańskich, których odbicia znajdują się w rzeźbach ł tl ł ~ { .~ peruwiańskich, dalej problemu obrzezania na obszarze Mórz Południowych, wpływu kultury polinezyjskiej na Nową Kaledonię, wróżb dotyczących strzałek piorunowych etc. Poza tym wychodzą (,Supplementa», w których drukują się bardziej wyczerpujące monografie. Badawcze prace Instytutu, liczni uczniowie szkoły i kursu uniwersyteckiego, misjonarze i inni tam studiujący niewątpliwie przyczynią się do powiększenia zbiorów muzealnych w Szwajcarii, kontynuując w ten sposób stare i piękne tradycje zbieraczy. Należy podkreślić, iż pracę badawczą ułatwia przebywanie na terenach tropikalnych i subtropikalnych ponad 35.000 Szwajcarów. Volkskundliches Institut carskie Towarzystwo Ludoznawcze. 4. Muzea (Instytut etnograficzne Ludoznawczy), zob. Szwaj- i pokrewne Przegląd muzeów rozpoczniemy od szwajcarskiego muzeum graficznego w Bazylei, związanego z miejscowym uniwersytetem. etno- Museum fur Volkerkunde und Schweizerisches Museum fur Volkskunde. Musee Ethnographique et Musee Suisse de Folklore. Dyrektor - prof. dr Felix Speiser. Kustoszdoc. dr Alfred Buhler, asystent - dr H. G. Bandi. Powstanie tego największego pozaeuropejskiego muzeum etnograficznego w Szwajcarii sięga lat 1828-1837, gdy kupiec Lukas Vischer '" czasie swej podróży do Ameryki Środkowej zgromadził cenne meksykańskie zabytki, spośród których np. kamienne i gliniane rzeźby figuralne stanowią chlubę tego zbioru. Pozaeuropejskie zbiory muzeum stopniowo, lecz nieustannie powiększają się, dzięki młodym ludziom, którzy zgodnie z bazylejską tradycją po skończeniu swych studiów odbywają podróże po świecie. Poza tym zbieranie obiektów etnograficznych staje się też pewnym pożytecznym zwyczajem, gdyż łączy się ściśle ze szlachetną ambicją, aby zgromadzone zbiory ofiarowywać swemu rodzinnemu miastu. Spośród licznych darów kupców wymienić należy cenne obiekty sztuki ze wschodniej Azji. Pierwszym organizatorem i prezesem komisji opiekującej się zbiorami był anatom i antropolog prof. Julius Kolemann; prócz niego do powiększenia zbiorów przyczynili się również bazylejscy lekarze i przyrodnicy, geologowie, zoologowie i inni. Powstanie powyższych kolekcji wiąże się ściśle z Uniwersytetem w Bazylei, toteż tu w roku 1894 ukazują się pierwsze (,Mitteilungen der Ethnographischen Sammlung der Universitat Basel». Zbiory napływają z różnych stron świata, dostarczane między innymi przez dra Rudolfa Holtza, dra Paula i Fritza Sarasinów z Egiptu, �a także dalsze zbiory ze znakomitej wyprawy na Cejlon i Celebes. Następnie geologowie bazylejscy z drem A. TobIerem na czele przywożą okazy muzealne z Sumatry i Cejlonu itd. Najlepiej rozbudowany w Muzeum dział Oceanii zasilają swymi zbiorami F. Sarasin - okazami z Nowej Kaledonii, F. Speiser - z Nowych Hebrydów, Nowej Brytanii i Nowej Gwinei, E. Paravicini - z wysp Salomona, A. Buhler - z Nowej Irlandii i wysp Admiralskich i P. Wirtz z Nowej Gwinei. Wobec tego, iż jednym z zadań Muzeum było zobrazowanie rozwoju kultur świata, wprowadzono też zorganizowany przez Sarasinów dział prehistoryczny, ilustrujący analogie między europejskim okresem kamiennym a współczesnymi kulturami ludów pozaeuropejskich, żyjących w okresie kamienia. Zarząd Muzeum szczególnie podkreśla celowość wprowadzenia tego działu. Organizacją zbiorów zajęli się Fritz Sarasin (Indonezja, Melanezja i dział antropologii) oraz prof. Rutimeyer (Afryka i ludy polarne). Rząd sz..yajcarski w ciągu szeregu lat subsydiuje pozaeuropejskie wypra wy badawczo-muzealne. W r. 1914 celowo, ze względów porównawczych, został do Muzeum przyłączony dział etnograficzny, obejmujący etnografię europejską, a w szczególności szwajcarską. Twórcą tego działu jest prof. E. Hoffmann-Krayer. Wobec wzrostu zbiorów już w roku 1913 przystąpiono do budowy nowego gmachu, a w roku 1917 muzeum zostało otwarte. W roku 1944 w poszczególnych działach pracowali następujący specjaliści: dział prehistorii - E. Paravicini, Indie, Cejlon, Chiny i japonia - red. Staechlin, Indonezja - dr A. Buhler, Afryka, Melanezja, Polinezja - prof. F. Speiser, Ameryka, ludy polarne - dr H. Dienst, Europa -'- dr K. Buhler, dr P. Geiger, R. Iselin, dział etnografii dr R. Bay. Organizacja zbiorów I j i il L j l \j Układ zbiorów jest taki, iż zwiedzający rozpoczyna na parterze o'd Chin i japonii, dalej przez Indie Przednie, Celjon i Indochiny dochodzi do porównawczej sali rolnictwa, komunikacji lądowej i wodnej oraz tkactwa, następnie ogląda Indonezję. Na I piętrze Nowa Kałedonia, Australia, Melanezja, Polinezja i Ameryka, na II piętrze - starożytny Egipt, Egipt współczesny, Afryka, ludy polarne i prehistoria. III piętro zajmuje etnografia Europy, ze szczególnym uwzględnieniem Szwajcarii. W dziale tym w salach wystawowych uwzględniono tkactwo, transport i komunikację i instrumenty muzyczne, zaś bogaty zbiór przedmiotów obrzędowych obejmuje liczne oryginalne maszkary naturalnej wielkości, maski, ubiory trzech króli, przedmioty magiczne, wota woskowe i żelazne, następnie ludowo-kościelne przedmioty obrzędowe i medycynę ludową. Osobną grupę stanowią żydowskie przedmioty kultowe. Dla zilustrowania stanu posiadania Muzeum podaje ilości obiektów w poszczególnych działach z roku 1942: I II a II b II c lId Ile III IVa IVb IVc Va Vb Vc VI VII i ekspozycja. Obecnie muzeum to jest całkowicie zorganizowane na zasadach naukowych. Dąży ono do tego, aby dać w szerokim zarysie przegląd rozpowszechnienia i rozwoju kultury na różnych stopniach. Została tu przyjęta zasada geograficznego układu zbiorów, przy którym dąży się do tego, aby kulturę określonego ludll zobrazować w możliwie doskonały sposób, traktując ją odrębnie. \Vyjątek został zrobiony dla działu uprawy roślin, transportu lądowego i wodnego oraz dla tkactwa, które to działy są potraktowane porównawczo. W związku z tym układem niezmiernie bogato przedstawia się hala, w której zgromadzono szereg oryginalnych łodzi pozaeuropejskich. Wobec tego, iż środki Muzeum i miasta nie pozwoliły na równomierne potraktowanie wszystkich kontynentów i terenów, trzeba było stworzyć kolekcję dydaktyczną, która by mogła ilustrować wszystkie kultury i kontynenty w ich najbardziej charakterystycznych wytworach. Niektóre jednak tereny zostały szczególnie uwzględnione, tak że obecnie Indonezja i Melanezja są tak poważnie reprezentowane, iż w badaniach porównawczych dzięki nim Bazyleja zajmuje jedno z czołowych miejsc w Europie. " Zbiór prehistoryczny - 21·°43 Cej lon - Indie Przednie 1·°45 Indochiny, kraje Himalajów1.534 Archipelag Malajski 7.601 Chiny, japonia 1.765 Azja Przednia 585 Afl'yka 9.190 Ameryka Północna 835 Ameryka Środkowa 1.668 Ameryka Południowa 5·594 Australia 641 Melanezja - 12.155 Mikronezja i Polinezja 831 Europa - 16.640 Ludy polarne 829 Zbiór antropologiczny 1·3°5 ---_.-:..-: �49° 491 Podział Zbiory wewnętrzny muzealne zbiorów. są podzielone na następujące działy Kraje są wydzielone kolorami (np. ludy Afryka - zielona, Australia i Oceania d) Książkowy katalog miejsca przechowania e) Kartkowy katalog rzeczowy, o wymiarze rubrykowany), posiada tylko dwie linie przecinające f) Inne katalogi powstają w zależności od karta, 1: I. Prehistoria, która obejmuje tylko europejską prehistorię z uwzględnieniem okolicy Bazylei. II. Azja, III. Afryka, IV. Ameryka, V. Morza Południowe, VI. Europa, VII. Antropologia. Poszczególne tereny są oznaczone literami Indie Przednie i Cejlon II a, Indochiny nocna - IVa itd. Każdy z wymienionych działów posiada obok cyfr rzymskich np. II b, Ameryka Półcztery katalogi: a) Książkowy katalog bieżący wpływów, do którego pod jednym numerem są wpisywane całe zbiory lub nabytki z wykazaniem i podkreśleniem zbieracza lub sprzedawcy i ceny zakupu. Jest to pierwsze stadium inwentaryzacji przedmiotów. W wymienionym katalogu wpływów są dla każdej kolekcji podane bieżące cyfry i numery katalogu głównego; odnośne akta noszą ten sam numer, co katalog wpływów bieżących. Katalog wpływów posiada następujące rubryki na stronie formatu 22 X 34: Nr bież. Nr aktów Nazwisko i mIejSCe zamieszkania nad· syłającego Przedmiot i pochodzenie Liczba okazów Data Uwagi b) Książkowy katalog numerów, do którego jest wpisywany wpływający obiekt pod numerem bieżącym z podaniem pochodzenia przedmiotu oraz nazwiska zbieracza lub ofiarodawcy. c) Kartkowy katalog główny. Kartki tego katalogu o wymiarze X 15.5 cm, wypełniane dla każdego przedmiotu oddzielnie, nie są rubrykowane i nie mają napisów. Dwie z lewej strony u góry przecinające się linie są jedynym rozgraniczeniem treści. 20 Nad linią z lewej strony u góry przechodzi bieżący numer inwentarza, w prawo po środku nad linią - dane geograficzne, kraj, prowincja, ewentualnie plemię lub naród. U góry z prawej strony nad linią dokładna miejscowość. Z lewej strony pod linią dane o fotografii, a także miejsce znajdowania się przedmiotu napisane ołówkiem na lewym brzegu karty. U dołu - zbieracz i ofiarodawca. Na prawo od linii, w środku - opis obiektu z podaniem wymiarów i rysunek lub fotografia. Ka talog główny do r. 1947 został opracowany geograficznie tylko dla Szwajcarii. 1 Ze sprawozdania l'vluzeum z roku 1944. ,I arktyczne kremowa różowa itd.). obiektów. 16 X lO cm (również nie. się z lewej strony u góry. potrzeb. Istnieje też osobna kartoteka dubletów. Każdy dział posiada przy tym własne archiwum, zawierające wszelkie akta odnoszące się do danego przedmiotu; znajdują się one pod numerem bieżących wpływów w osobnych kopertach. Muzeum posiada bibliotekę i ibiór licznych ilustracyj. Zbiory znajdują się w dziale wystawowym i w bogatych magazynach, niestety są stłoczone z braku miejsca. Muzeum posiada także szereg modeli. Wydawnictwa «Bericht Verhandlungen Muzeum Etnograficznego uber das Basler der Naturforschenden w Bazylei. Museum fur Volkerkunde». Gesellschaft in Basel. Sprawozdania wymienione ukazują się co roku. Do roku 1941 redagował je Fritz Sarasin, następnie Felix Speiser. Na treść wymienionych sprawozdań, ukazujących się regularnie od przeszło 20 lat, składają się: wiadomości o charakterze organizacyjnoadministracyjnym, następnie kolejno omówienie zabytków wszystkich geograficznych działów muzeum wielokrotnie ze szczegółową analizą naukowej wartości zabytkowych przedmiotów oraz opisem odnośnych obyczajów z podaniem licznych fotografij etc. Należy podkreślić, iż w każdym dziale geograficznym nabytki są opisywane przez odpowiedniego specjalistę, kolejno według zagadnień, a więc np. Europa: rolnictwo, rybołówstwo itd. Poza tym osobno, w ramach poszczególnych działów, wymienieni są wszyscy ofiarodawcy i ich liczba. To samo dotyczy biblioteki i zbiorów fotograficznych. (,Fuhrer d urch das Museum fur V olkerkunde Basel». Już od roku 1929 wychodzi seria bogato ilustrowanych naukowych przewodników po określonych działach Muzeum w ramach geograficznych zasięgów. Przewodniki te są opracowywane przez tak wybitnych specjalistów, jak np. F. Sarasin (Cejlon, Indie Przednie i kraje Himalajów, Australia, Syjam, Celebes i inne), P. Wirtz (Nowa Gwinea, Borneo i inne), L. Rutimeyer (Egipt starożytny, ludy polarne i Syberia), E. Paravicini (Jawa, Sumatra i inne), F. Speiser (Nowe Hebrydy i wyspy Santa Cruz, Ameryka Północna i inne). �492 493 Przewodniki te dają wstęp dotyczący danego ludu czy kultury o charakterze historyczno-geograficznym, następnie opisy życia tubylców i wszystkich działów gospodarki z nawiązaniem do przedmiotów muzealnych. Niektóre numery przewodników są poświęcone zagadnieniom specjalnym np. stylom w sztuce Mórz Południowych, rolnictwu ujętemu porównawczo itp. Obszerniejszy numer przewodnika wydany w r. 1939, został poświęcony wprowadzeniu w Muzeum Etnograficzne w Bazylei, a więc po omówieniu zadań muzeum oraz pOjęć «Natur-)} i <,Kulturvolker», pojęcia etnologii, prehistorii i ludoznawstwa, dziejów muzeum, oceny ludów pozaeuropejskich przez Europejczyków oraz po poruszeniu sprawy sztuki, kultury, teorii etnologicznych i rozprzestrzeniania się ludności, przechodzi autor do omówienia poszczegóJnych elementów kultury, według następujących problemów: 1. Człowiek i świat materialny (kultura materialna); II. Człowiek w obcowaniu z człowiekiem (socjologia: wojna, stosunki prawne, pieniądz); III. Człowiek i świat niematerialny (religia, sztuka, wiedza). Barwne ilustracje z opisem. Oprócz publikacyj książkowych wydaje Muzeum tekturowe tabliczki, formatu przewodnika, na których przedstawione są ciekawsze obiekty muzealne z działu kultu i magii w medycynie ludów egzotycznych. Ilustracje te, oprawne w celofan, znajdują się podobnie jak i przewodniki umieszczone w salach do dyspozycji zwiedzających. Z jednej strony tabliczki znajduje się barwna ilustracja przedmiotu, z drugiej opis przedmiotu z podaniem wymiarów i popularno-naukowe opracowanie danego zagadnienia wraz z podaniem ważniejszej literatury ub aktów muzealnych. W ten sposób np. są opracowane: bożki chorób, demony chorób, figury ofiarne, fetysze lekarskie etc. Wartość Muzeum Etnograficznego w Bazylei podnoszą liczne wykła·dy naukowe, oprowadzanie po zbiorach oraz popularyzacja zagadnień naukowo-muezalnych dzięki publikacjom w postaci przewodników ilustrowanych po różnych działach w cenie 25 centów. Muzeum w Bazylei stanowi w Szwajcarii jedną z najpoważniejszych placówek naukowo-popularnych, o wartości której decydują nie tylko bogate zbiory, lecz również wysoki poziom organizacji wewnętrznej i metody naukowej pracy terenowo-muzealnej. / ·z zakresu ceramiki pokazano próbki cegieł, ręczne formy do ich wyrobu, różne stadia obróbki gliny, starą technikę spiralną, fotografie rąk garncarza przy pracy, piece do wypalania cegieł, cegły jako element konstrukcyjny i dekoracyjny w architekturze, antyczne terrakoty rzymskie i renesansowe dachówki, dalej garncarstwo, a więc koło garncarskie i jego rozwój, polewy, rodzaje naczyń glinianych europejskich i pozaeuropejskich, fotografie egipskich warsztatów ceramicznych, europejska majolika, fajans, porcelana, kafle itd. Na wystawie z ·zakresu mebli dano np. przegląd rozwoju odnośnych narzędzi do ich wyrobu, jak siekiera, piła, strug itd. oraz materiałów, jak np. drzewo, metal, szkło, dalej rozwój konstrukcji mebli, np. rozwój stołu do pisania. Dano tu przede wszystkim ilustracje różnych form pisania, tabliczki woskowe służące do tego celu, starożytne pulpity etc. Przy wystawie rozwoju łóżka dano np. ilustracje różnych form spania u nomadów, u ludów pasterskich i rolniczych na terenach europejskich i pozaeuropejskich, dalej różne formy podpórek pod kark u ludów egzo tycznych, różne formy łoża w świecie starożytnym, w średniowieczu łoża wiejskie i dworskie, alkowy itd. ze szczególnym uwzględnieniem form występujących w Szwajcarii. Wystawa dotycząca rozwoju stołu obejmowała takie problemy, jak stół bez krzeseł u ludów pierwotnych w Azji, Egipcie, Grecji i Rzymie, wiejski europejski stół prymitywny, stół w średniowieczu, w okresie baroku, w stylach: Ludwik XIV, XV, i XVI, Empire, Biedermeier, stół współczesny, wiejskie i miejskie europejskie formy stołu, sposób siedzenia przy stole, szuflady itd. Wystawa dotycząca pierwotnych technik tkackich dawała na tle porównawczym przegląd nici, przędziwa, iglic np. z kości, drzewa kolców, z ości ryb, z brązu, sposobów plecenia, tkania itd., dawała też pojęcie o technikach plecionkarskich i tkackich z epoki kamiennej. Wystawy opracowują wybitni specjaliści, np. wystawę tkactwa opracował prehistoryk dr Emil Vogt, specjalista od zagadnień tkactwa prehistorycznego. Publikacje. Muzeum wydaje małe przewodniki wszystkich wystaw. Mają one charakter wprowadzający w dane zagadnienie, przytym dokładnie objaśniają wystawione przedmioty, ich rozwój etc. Dyr. B. von Muzeum Przemysłowe w Bazylei urządziło też w gmachu Uniwersytetu we Fryburgu w roku 1946 wystawę obejmującą liczne fotografie budownictwa ludow-:go ułożone według kantonów. Muzeum to urządza zmienne wystawy, poświęcone różnym zagadnieniom związanym z wytwórczością ludową, a więc np. na wystawie Zurych. Die Sammlung fur Volkerkunde der Universi ta t Z u ri c h (Zbiory Etnograficzne Uniwersytetu w Zurychu). Dyr. prof. dr A. Steinmann. Konserwator dr Elsy Leuzinger. Bazylea Griiningen. Gewerbe Museum (Muzeum Przemysłowe). �495 494 brisy, wyroby metalowe, meble, zegary, monety i medale, instrumenty muzyczne, znaki władzy publicznej, rzeźby, zabytki o charakterze prywa. tnym, sprzęty domowe, gry i zabawy, stroje i sprzęty przynależne, tekstylia, narzędzia, broń, uniformy i inne zabytki wojskowe, wykopaliska. Poza tym Muzeum posiada bogatą bibliotekę, zbiór fotografij i reprodukcyj etc. oraz archiwum zabytków historycznych. Z zakresu etnografii znajduje się tu szereg bardzo cennych okazów, a więc np. ludowa ceramika, meble, instrumenty muzyczne, rzeźby, zabawki, tkaniny itd. Poza tym (,Archiv fUr historische Kunstdenkmaler» zawiera usystematyzowane według kantonów spisy zabytkowych budowli, również i ludowych z całej Szwajcarii. Muzeum to bezpośrednio związane z Uniwersytetem i jemu podlegające znajduje się w gmachu Uniwersytetu. Zostało ono założone w 1888 roku dzięki licznym darom i depozytom, oraz przede wszystkim dzięki wysiłkom Towarzystwa Geograficzno-Etnograficznego. Dyrektorami zbiorów kolejno byli: prof. dr O. Stoli (1888-1899). prof. dr R. Martin (1899-191 I), prof. dr H. j. Wehrli (1911-1941). Zbiory były gromadzone przede wszystkim pod kątem ich walorów naukowo-dydaktycznych, ZWracano więc uwagę na jakość obiektów, nie zaś na ilość. Muzeum obejmuje cenne zbiory pozaeuropejskie ułożone w salach według następującej kolejności: Afryka, Melanezja, Australia i Oceania, Indonezja, japonia, Indie, ludy polarne, Ameryka Chiny. Wymienione zbiory są naukowo opracowywane i wystawione według zasady geograficznego podziału z uwzględnieniem rozwoju niektórych kultur, a także problematyki wysuniętej w odnośnych pracach, np. zbiory z Indii w związku z panującymi tam odmianami religii itd. . Ilość obiektów w muzeum wynosiła w roku 1942 - 16.000. Lokal muzeum jest zbyt szczupły. . Muzeum publikuje swoje prace naukowe i sprawozdawcze w wydawnictwach (,Geographisch-Ethnologische Gesellschaft,) w Zurychu. Działalność Muzeum. Muzeum prowadzi ożywioną działalność naukowo-badawczą i orga-rrlzacyjno-muzealną, dydaktyczno-społeczną i wydawniczą, wymianę wydawnictw, utrzymuje kontakty z innymi muzeami oraz prowadzi propagandę w postaci licznych wykładów, reportaży ra· diowych etc., obejmujące Zurych i inne miasta. Poza tym blisko współpracuje z Uniwersytetem w zakresie prac naukowych i dydaktycznych. W Muzeum odrabiają praktykę liczni pra· cownicy naukowi. W Muzeum odbywają ·się wystawy zmienne. Został nakręcony film ilustrujący zbiory muzealne i pracę Muzeum. W roku 1944 Muzeum zwiedziło około 50.000 osób. Zurych. Landesmuseum (Muzeum Krajowe). Dyrektor dr F. Gysin. Wicedyrektor dr K. Frei (Dział ceramiki). Konserwatorzy dr E. A. Gessler, prof. dr E. Vogt (Dział prehistoryczny), dr D. W. H. Schwarz (Dział numizmatyki). Wystawa Muzealnictwa Szwajcarskiego. Z inicjatywy dyrekcji Muzeum i Związku «Verband der schweizerischen Altertumssammlungen,) komitet złożony z przedstawicieli różnego typu muzeów szwajcarskich urządził w roku 1939 na Wystawie Krajowej pawilon poświęcony zagadnieniom szwajcarskiego muzealnictwa, co pozwoliło na uzyskanie generalnego przeglądu stanu muzeów. Wystawa ta ilustrowała ilość i charakter muzeów, ich potrzeby i dokonania oraz znaczenie ich w życiu duchowym kraju. P u b Ii k a cj e M u z e u m. «Zei tschrift fUr schweizerische Archeologie und Kunstgeschichte') oraz roczniki muzealne pt. «jahresbericht,). Ilustrowane roczniki te obok przyczynków o charakterze naukowym zawierają sprawozdania z prac administracyjno-organizacyjnych, z działalności Szwajcarskiego Związku Kolekcji Zabytków (Verband der Schweizerischen Altertumssammlungen), mi.stępnie kolejno nowe nabytki ze wszystkich działów. Cały personel Muzeum wraz z dozorcami i służbą pomocniczą liczy 45 osób. Zbiory Muzeum dotyczące kultury Szwajcarii, wynoszące w roku 1946 ponad 25.000 obiektów, znajdują się w ogromnym wielopiętrowym i kilkuskrzydłowym gmachu. Cele i zadania Muzeum. Sprowadzają się one do pogłębionych i współcześnie rozbudowanych założeń wypowiedzianych w r. 1890 jako ccl, do którego ma dążyć Muzeum: (,Bedeutsame vaterlandische Alterturner geschichtlicher und kunstgewerblicher Natur aufzunehmen und planmassig geordnet aufzubewahren'). Wobec tego, iż kultura ludowa całej Szwajcarii nie była w żadnym z dotychczasowych muzeów zgromadzona i systematycznie wystawiona, zamierza Landesmuseum w projektach swojej dalszej działalności równolegle z dotychczasowymi działami zorganizować szwajcarski zbiór etnograficzny. :Muzeum posiada rozbudowany dział prehistoryczny, dział średniowieczny, w którym wyróżniono kolejno: części budowli (odrzwia itp.), szkło, malarstwo na szkle, ceramikę, malarstwo, rysunek, grafikę i exli- Zurych. Kunstgewerbemuseum (Muzeum stycznego). Dyr. I tten. Adres: Ausstellungstrasse 60. Przemysłu Arty- Muzeum istnieje od roku 1875. Posiada ono zbiory z zakresu rzemiosł przemysłu artystycznego. ··1 ..~. �497 Muzeum odgrywa poważną rolę kulturalną dzięki temu, iż tu w dużej mierze koncentrują się poczynania w zakresie popierania rozwoju rzemiosł i przemysłu artystycznego, częstokroć związane z kulturą ludową. W Muzeum odbywają się liczne Poza tym bardzo poważną stawy zmienne, w których udział związki, szkoły, artyści itd. odczyty, pokazy i posiedzenia. rolę odgrywają liczne urządzane biorą muzea, biblioteki, archiwa, tu wyteatry, Dla zilustrowania charakteru tych wystaw można wymienić takie, jak np. «Lud i Teatn>. Wystawa ta w modelach i ilustracjach przedstawiała pochodzenie teatru i różne jego formy w zależności od epoki i kraju, a między innymi teatr karnawałowy i szwajcarski teatr ludowy. . Inne wystawy ilustrowały np. zagadnienie ludowego malarstwa na szkle, przechowywania posagu, zabawek, plecionkarstwa, tkactwa, pisma etc. Zaś odnośnie do terenów pozaeuropejskich tak}e terna ty, jak: rzemiosła azjatyckie, sztuka azjatycka, kultura Indii, prehistoryczne rysunki na skałach Połudn. Afryki i sztuka murzyńska, tkaniny indonezyjskie, pierwotne techniki tekstylne itp. W 1945 roku została zorganizowana wystawa poświęcona ochronie zabytków budownictwa i sztuki w Szwajcarii. Publikacje: stawach. ficzne) Muzeum St. Gallen. Museum Dyr. dr H. Krucker. wydaje fiir ilustrowane Volkerkunde. przewodniki (Muzeum po wy- Etnogra- Początki Muzeum sięgają roku 1878, gdy zostało założone geograficzno-handlowe towarzystwo, do którego zadań należało stworzenie z prywatnych kolekcyj jednego zbioru etnograficznego. Muzeum posiada zbiory pozaeuropejskie i europejskie - w r. 1933 przedmiotów wynosiła 8.200. Szczególnie cenny jest zbiór dotyczący narzędzi tkackich do wyrobu pasków. liczba Bern. Bernisches Historisches Museum. (Berneńskie Muzeum Historyczne). Dyr. dr R. Wegeli. Wicedyr. i konserwa tor działu archeologicznego - prof. dr D. Tschumi. Konserwator działu etnograficznego dr E. Rohrer. Adres: Helvetiaplatz. ~1uzeum to posiada zbiory prehistoryczne, historyczne i etnograficzne pochodzące ze wszystkich części świata. Początek działu etnograficznego sięga roku 1795, gdy rysownik znakomitego Cooka - Johann "Vaber ofiarował berneńskiemu Muzeum zbiór cennych przedmiotów z Hawai i Tahiti. Następnie przybywają przedmioty z Ameryki, z indyjskich preryj, Mórz Południowych. W roku 1902 Muzeum otrzymało fachowe kierownictwo i najcenniejsze zbiory z Chin i Japonii, dalej z Archipelagu Malajskiego, z Afryki (Sierra Leone), z Liberii, ze Złotego Wybrzeża, z południowo-zachodniej Afryki i z Abisynii, ze Starego Meksyku i Paragwaju. Jedną z najcenniejszych pozycyj Muzeum stanowią orientalne kolekcje H. Moser-Charlottenfels. Oprócz zbiorów pozaeuropejskich posiada Muzeum zbiory europejskie, wśród których Szwajcaria zajmuje naj poważniejsze miejsce, reprezentując przede wszystkim kulturę ludową z kantonu Bern. Znajdują się tu wnętrza chat, stary młyn wodny, liczne rzeźby, przyrządy tkackie, ule itp. W dziale europejskim mamy też polską kolekcję kultury ludowej. Muzeum posiada bogaty księgozbiór oraz rzeczowy katalog kartkowy, ułożony geograficznie. Publikacje Muzeum. ('Jahrbuch des Bernischen Historischen Museums in Bern». Bogato ilustrowany rocznik ten pod nieco zmienioną nazwą ukazuje się od roku 1894. Na jego treść składają się prace naukowe z zakresu kultury ludów pozaeuropejskich, a poza tym szczegółowy przegląd i omówienie nabytków Muzeum według części świata, nabytki biblioteki oraz wymiana wyda wnictw. Posiada też Muzeum szczegółowy ilustrowany, wydany w roku 1923 «Fiihrer durch die orientalische Sammlung H. Moser-Charlottenfels und die Volkerkundliche Abteilung». Bern. Schweizerisches zeum Alpejskie) Helvetiaplatz. Alpine Museum. (Szwajcarskie Mu- W 1905 roku zostało założone przez berneńską sekcję Szwajcarskiego Alpejskiego Muzeum Alpejskie. Obok działów poświęconych formom gór, klimatowi, mineralogii i geologii, faunie i florze Alp itd. stworzono mały dział poświęcony środkom komunikacji, budownictwu oraz gospodarce alpejskiej. Widzimy tu m. in. modele i plany budowli górskich. Cenną kolekcję stanowi zbiór alpejskich zabawek dziecięcych, wykonanych z kości nóg bydła, owiec i świń. Zabawki te przedstawiają odnośne zwierzęta. Poza tym są tam np. sanki na kościanych płozach, maski obrzędowe, oraz oryginalne stroje ludowe. Klubu Bern. Schweizerisches Pocztowe) Helvetiapla tz. Postmuseum (Szwajcarskie Muzeum W tym samym gmachu co i Muzeum Alpejskie znajduje się Muzeum Pocztowe (założone w 1907 r.), które w ilustracjach, modelach i okazach oryginalnych przedstawia dzieje poczty w Szwajcarii. Lud, T. XXXIX �499 Widzimy tu np. drzeworyty nikacji, następnie ilustracje poczty tonalne. starych Muzeum posiada karoc etc. Zbiory carskiego. oryginalne te przedstawiają N euch ateL M usee Dyrektor - prof. dr Jean ilustrujące starożytne sposoby komuw średniowieczu, dawne poczty kanokazy środków pewien materiał E thnographiq Gabus. Adres: komunikacji w postaci do ludoznawstwa szwaj- ue (Muzeum Etnograficzne). Rue du Chateau. Powstanie Muzeum wiąże się z rokiem 1790, w którym generał de Meuron. ofiarował miastu kolekcje przyrodnicze oraz okazy etnograficzne z Afryki Południowej i Indii. Zbiory r;ru~eum pochodzą ze wszystkich części świata, ze szczególnym uwzględmemem Afryki, Oceanii i Ameryki. Szczególnie cenne kolekcje pochodzą ze starożytnego Egiptu, a ostatnio z Grenlandii, z której prof. Gabus, autor licznych prac o tym kraju przywiózł cenne zbiory. ' Poza tym należy wymienić wspaniałą kolekcję z Angoli, przywiezioną pr~ez prof. M. Delachaux, i afrykańskie zbiory instrumentów muzycznych dające wgląd w zagadnienie systematyki etnograficznej. ' . Zbiór ten był opracowywany przez p. Z. Estreichera, współpracowmka prof. J. Gabus. Ukła~ zbiorów muezalnych jest geograficzny. Dużą trudność w uporządkowamu Muzeum, którego kierownictwo objał prof. J. Gabus w ro~u 1946, stanowi .za ~ały gmach oraz zbyt szczupły personel naukowy, w ktorym dyrektor me mIał żadnego asystenta, a tylko dorywczą pomoc studentów. Publikacje. Sprawozdania roczne Muzeum Etnograficznego _ Rappo:t Annuel du Musee EthJlographique - ukazują się w wydawnictwie «Bulletm de la Societe Neuchateloise de Geographie». Poza tym ówczesny profesor etnologii M. A. van Genepp wydał w roku 1914 ilustrowany «Guide Sommaire du Musee Ethnographique». Prof. Jean Gabus rozwija energiczną działalność w kierunku nawiązywania s~osunków z zagranicą w celu koordynowania współpracy naukowomuzealnej. NeuchateI. Musee Historyczne w Neuchatel). Historique de Neuchatel (~luzeum . Spośród obiektów z zakresu historii kultury i sztuki znajduje się tu meco przedmiotów ~ ludowej kultury szwajcarskiej, jak np. kołowrotki, kołyski, modele stroJÓW ludowych na lalkach etc. Genewa. Musee d'Ethnographie de la ville de Geneve (Muzeum Etnograficzne). Dyrektor prof. dr Eug;ene Pittard. Kustosz - doc. M-me dr M. Lobsiger-Dellenbach. Bibliotekarz - M-me R. Sauter. Adres: Genewa, Boulevard Carl Vogt 65-67. Muzeum to zostało założone około 1900 r. i w znacznym stopniu zasilane przez prof. E. Pittarda, który gromadził zbiory w czasie swych licznych podróży. Posiadało ono w roku 1946 - 22.000 obiektów etnograficznych z całego świata, ze szczególnym uwzględnieniem krajów pozaeuropejskich. Bogaty ten zbiór nie mieści się w obecnym dwupiętrowym gmachu, toteż przedmioty są tu nadmiernie stłoczone, co utrudnia należytą systema tyzację i ekspozycję. Niektóre zagadnienia, jak np. metalurgia ludowa w Peru oraz technika ceramiczna zostały rozmieszczone planowo oraz opracowane w ten sposób, iż załączone mapki dają pojęcie o zasięgu określonych typów narzędzi, a objaśnienia i cytowana li tera tura ułatwiają podejście do danego problemu. Muzeum posiada doskonale zorganizowaną bibliotekę, kartkowy katalog zbiorów i archiwum fotograficzne, co umożliwia szybkie otrzymywanie poszukiwanych materiałów, fotografij oraz odnośnej literatury. Działalność Muzeum. Muzeum to, dzięki zasługom dyrektora prof. E. Pittarda oraz dzięki twórczej i oddanej pracy kustosza M-me M. Lobsiger-DelIenbach stanowi żywy ośrodek naukowo-muzealny. Działalność Muzeum obejmuje też urządzanie wystaw, np. r. 1945 urządzono tu wystawę pt. «Tkaniny świata». Na wystawie t<ejpokazano tkaniny z całej kuli ziemskiej, poczynając od najbardziej prymitywnych technik, a kończąc na bezcennych tkaninach Dalekiego Wschodu. Liczne fotografie ilustrowały technikę europejską i egzotyczną. Muzeum ściśle współpracuje z Uniwersytetem, udziela materiałów do prac uniwersyteckich, laboratorium do ćwiczeń ze studentami na materiale muzealnym, do konferencyj, do prac szkolnych, udziela instrukcyj podróżnikom-zbieraczom, dostarcza materiału do radia etc. W roku 1945 w Muzeum Etnograficznym w Gcnewie odbyło się pierwsze po wojnie posiedzenie Międzynarodowej Komisji Sztuki Ludowej (La Commission Internationale des Arts Populaires). W tym też roku odbył się w Muzeum szereg naukowych, konferencyJ i wykładów uczonych szwajcarskich i zagranicznych wraz z demonstracją muzyczną itd. Tematy wykładów dotyczyły np. folkloru muzycznego Szwajcarii. (prof. A. E. Cherbulier z Zurychu i p. Stocklin z Bazylei), Rumunii (prof. C. Brailoil z Bukaresztu), Eskimosów-Caribous (prof. ]. Gabus 32* �500 5°1 i Z. Estreicher), a także np. problemu schin z Bazylei). etnologii muzycznej (prof. H. Hand- .\ W jednej z sal wprowadzających wystawiono tu opracowany zbiór prehistoryczny, zaopatrzony w mapę znalezisk. Przedstawiają one kolejno epoki czasów prehistorycznych na podstawie znalezisk z okregu Valais. Publikacje Muzeum Etnograficznego w Genewie. Muzeum wydaje szereg publikacyj o charakterze naukowo-dydaktycznym; dotyczą one przede wszystkim zbiorów egzotycznych. Należy tu wymienić monografie ilustrowane, dotyczące poszczególnych działów zbiorów egzotycznych. Mamy tu np. artykuł prof. E. Pittarda o cywilizacji starożytnego Peru oraz artykuł pani M. LobsigerDellenbach o ceramice, metalurgii i tkactwie peruwiańskim, artykuły poświęcone np. zagadnieniom masek znajdujących się w Muzeum, figurynkom z Dahomey itd. Corocznie ukazują się też ilustrowane sprawozdania z działalności Muzeum pt. «Musee d'Ethnographie - Compte Rendu,>, w którym omawiane są nabytki Muzeum według części świata, wystawy, wykłady, zebrania oraz wprowadzane reformy. Lozanna. zanny). Musee du Vieux Lozanne. (Muzeum Starej Chur. Raetisches Museum (Muzeum Retyckie) 1 Dyrektor dr Joos. W stolicy kantonu Graubunden, w prastarym niegdyś rzymskim mleSCle, w jednym z najpiękniejszych zakątków Szwajcarii znajduje się regionalne Muzeum Retyckie, posiadające zbiory prehistoryczne, etnograficzne i historyczne. Niestety dział etnograficzny mimo wielu bardzo cennych obiektów nie daje pojęcia o całokształcie kultury ludowej danego regionu. Obok kilku urządzonych wnętrz widzimy tu np. nier:o narzędzi tkackich, tkaniny i ronny do ich drukowania, rzeźby, wyroby kowalskie, saneczki na kościanych płozach itd. Muzea na wolnym powietrzu w postaci urządzonych zabytkowych budowli spotkać można na różnych terenach Szwajcarii. Landesmuseum w Zurychu posiada spis tych zabytków, poza tym podlegają one częściowo opiece Landeskulturpflege w Bernie. Lo- Muzeum to założone w 18g8 roku mieści się na wzgórzu, w zabytkowym gmachu w Starej Lozannie. Zbiory zgromadzone tam w postaci urządzonego wnętrza domu ilustrują życie i prace domowe sprzed paruset lat. Widzimy w kuchni charakterystyczne sprzęty gospodarskie, urządzenie jadalni, salonu etc., a poza tym narzędzia rolnicze, przyrządy tkackie, stroje regionalne na modelach lalek, zamki żelazne, lektyki, karoce etc. związane z terenem Lozanny i okolicy. Szwajcaria posiada szereg mieszkają właściciele. Zdarza się, żone na inny teren. Takie właśnie obejrzeć w Diablerets i w dolinie Sion. Musee de Valere. Departement de l'instruction du canton du Valais (Muzeum Regionalne Kantonu Valais). Rapperswil. (Musee Polskie w Rapperswilu. Polskie publique zbiory zabytkowych chat, w których nadal iż takie zabytkowe budynki są przewoprzepiękne chaty z roku 1654 mogłam Saviese. etnograficzne Polonais w Szwajcarii. Chateau Rappersvii). Muzeum W monumentalnym starym zamku nad Jeziorem Zurychskim mieszczą się jeszcze dziś pozostałości niegdyś cennych zbiorów polskich, które przed wojną zostały wywiezione do kraju i w większości spłonęły. Obok pamiątek po internowanych, pewnej ilości grafiki, obrazów i rzeźb znajdują się tam kolekcje etnograficzne, obejmujące okazy kultury ludowej z Podhala, Śląska, a także ;magazynowane zbiory z Huculszczyzny i Polesia. Są to przeważnie takie obiekty, jak: ceramika, kafle, pisanki, obrazy na szkle, hafty, łyżniki, skrzynie, spinki i stroje ludowe, a także liczne fotografie. Wąskie uliczki prowadzą na wysoką dominującą nad miastem górę, na której szczycie w starym, do kościoła przylegającym zamku, mieści się to piękne muzeum. Maleńkie okienka zamku odsłaniają szeroki widok na doliny i góry. Muzeum to przede wszystkim odtwarza zabytkowe wnętrza kuchen i izb mieszkalnych poczynając od XIV do XVII wieku. Mamy tu doskonały przegląd charakterystycznych gospodarskich wyrobów metalowych, rzeźbionych form do wyrobu masła, przQślic, kołowrotków, oraz przepięknych rzeźbionych skrzyń z XII-XV wieku, dalej kołyski, żarna itp. Niezwykle cenną kolekcję stanowi zbiór religijnych rzeźb figuralnych, z da tą XI i XII wieku. Niestety w dziale tym brak dos ta tecznej ilości instruktywnych napisów. l Podkreślam, iż oprócz poznanych najważniejszych muzeów lub działów etnograficznych (z W)jątkiem St. Gallen), omawiam tylko te, które zwiedzałam, nie wymieniając nawet szeregu innych, mniejszych muzeów, posiadających również cenne materiały etnograficzne. . ! J . . �5°3 Problem Muzeum w Rapperswilu jest bardzo aktualny, gdyż Muzeum to dzięki temu, iżjest zwiedzane przez tysiączne rzesze cudzoziemców, może odegrać dU'żą rolę naukową, informacyjną i dydaktyczną. Dział etnograficzny powinien da wać poj ęcie o dawnej i dzisiejszej ludowej kulturze Polski ze szczególnym uwzględnieniem różnorodności sztuki ludowej reprezentując równocześnie należyty poziom muzealnictwa polskiego. Bern. Bernisc His toryczne). he s His to risches Museum. (Berneńskie Muzeum Muzeum posiada kolekcję okazów etnograficznych, stanowiących przedwojenny dar Rządu Polskiego i dra H. Wandera z Berna. Zbiór ten składa się z przedmiotów zgromadzonych przez doc. dra Tadeusza Seweryna z Krakowskiego i Podhala. Inne przedmioty z Huculszczyzny - zostały zebrane przez dra Hansa Zbindena z Berna. Są wśród nich cenne, drzeworyty ludowe, obrazy na szkle, stroje ludowe, kukiełki, zabawki, wyroby z drzewa i metalu oraz rzcźby i pisanki. Genewa. Musee d'Ethnographie (Muzeum Etnograficzne). W Dziale Europejskim polski zbiór przedstawia się wprost żałośnie. Umieszczony między Turcją a Rosją w pobliżu pięknych zbiorów ceramicznych i strojów rumuńskich i czechosłowackich, zawiera tylko parę małych lalek wyobrażających młodą parę krakowską, parę metalowych rzeźb i obrazek Matki Boskiej Częstochowskiej. Na tle przeglądu polskich zbiorów etnograficznych w Szwajcarii 1 urasta zagadnienie należytego ich skompletowania, tak aby dawały one pojęcie przynajmniej o najbardziej charakterystycznych cechach polskiej kultury ludowej, a w szczególności sztuki ludowej. 5. Szwajcarskie Towarzystwo Prowadzi ono szereg różnorodnych działów dotyczących ludoznawstwa. '''' roku 1945 liczyło ono 740 członków z calej Szwajcarii. Prace Towarzystwa idą w kierunku naukowym i naukowo-organizacyjnym. W ramach Towarzystwa istnieje Instytut Naukowy pod kierunkiem dra Paula Geigera, w którym to Instytucie koncentrują się następujące działy oraz prowadzone są następujące prace: I. Archiwum pieśni ludowej, prowadzone przez p. dr A. Stocklin, która już od 40 lat z zamiłowaniem pracuje w tej dziedzinie. Zebrano już około 30.000 zapisanych melodyj pieśni ludowych. Cały materiał został posegregowany w ramach katalogów kartkowych według I) zasady geograficznej (pochodzenie) - ułożony alfabetycznie, 2) według początków słów pieśni i 3) według zbieraczy. Melodie częściowo zanotowane są na wałkach fonograficznych. Teksty znajdują się w osobnych pudłach. 2. Folklor szwajcarski, zbierany pod kierunkiem dra P. Geigera na podstawie drukowanych lub hektografowanych ankiet, które Towarzystwo od roku 1932 rozsyła w teren wraz z arkuszami na odpowiedzi, i które następnie układane są w tekturowych skrzynkach według ankiety. Do tych samych numerów dołączone są odnośne wycinki z gazet. Poza tym zapoczątkowane są też opracowania monograficzne wsi i osad i badania językowe oraz kartoteka bi bliogra fii e tnogr a fii szwajcarskiej, istniejąca od roku 18g7, stworzona przez E. HoffmannKrayera, obecnie prowadzona przez dra P. Geigera. Międzynarodowa bibliografia ludoznawcza (Volkskundliche Bibliographie) będzie nadal wychodziła w Szwajcarii pod redakcją Johna Mayera z Fryburga w Bryzgowii i dra Paula Geigera. Na ten cel mają nadejść zasiłki z innych krajów. Ludoznawcze. Schweizerische Gessellschaft fUr Volkskunde. Societe suisse des tradi· tions populaires. Sozieta svizzera per Ie tradizioni popolari. Założył je w roku 1896 prof. E. Hoffmann-Krayer. Prezes w roku 1945/1946 doc. dr Buhler. Sekretarz - dr Paul Geiger. Adres: Basel. Augustinergasse 19. Towarzystwo postawiło sobie za cel badanie i gromadzenie materiałów dotyczących przede wszystkim szwajcarskiej kultury ludowej oraz pu blikowanie tych ma teriałów. l Niestety, nie mam wiadomości o etnograficznych zbiorach krakowskich, o których prof. dr. ''IV. Semkowicz pisał <,urządzono też w zurychskim Muzeum Narodowym osobny dział etnograficzny krakowski,). (Zycie naukowe współczesnego Krakowa. Nauka Polska, XXIV. Warszawa 1937). W roku 1946 już były przygotowane dwa tomy (37 i 38) wydaw- nictwa: 3· Atlas Ludoznawstwa Szwajcarskiego (Atlas der SchweizeVolkskunde). Prace dotyczące Atlasu Ludoznawstwa Szwajcarskiego l zapoczątkował dr Paul Geiger i dr Richard Weiss już w roku 1937, gdy w Graubunden została zorganizowana sieć informatorów, którzy zbierali w terenie odpowiedzi na kwestionariusz. W roku 1938 na podstawie kartograficznego przedstawienia faktów etnograficznych udało się uzy~kać nowe wiadomości, dotyczące rozwoju i zasięgów występowania niektórych zjawisk i przedmiotów. Wojna i inne rischen J P. Geiger i R. Weiss, Aus dem Atlas der Schweizerischer Volkskunde. schweizerische Archiv fur VoIkskunde, Band XLIII. 1946. �5°5 czynniki przeszkodziły tej pracy toteż dopiero w r. 1942 zostało ukończone gromadzenie materiałów do atlasu. Pierwszy kwestionariusz Atlasu Ludoznawstwa Szwajcarskiego w ramach 150 punktów (zawierających od 2 do 15 pytań odbitych na hektografie) porusza kwestie dotyczące następujących zagadnień: formy pov.itania (np. jakich formuł używa się w pewnych okolicznościach i zajęciach i co się odpowiada), posiłki (np. pierwszy posiłek dzienny, formy wypieków itd), palenie tytoniu (np. czy kobiety palą etc.) okrycie głowy, uczesanie, odzież, ozdoby (np. czy mężczyźni noszą kolczyki), transport i komunikacja (np. jarzma), hodowla zwierząt, suszenie siana, zbiór wina, dobrowolne prace zespołowe, obowiązek pomocy sąsiedzkiej, wspólne posiadłości, dziedziczenie zagród, miary ludowe, kupno i sprzedaż, podatki i czynsze, święto I -sierpniowe, obchodzenie rocznicy bitew i innych faktów historycznych, współzawodnictwo i dawne zawody między wsiami, związkami itd., gry i zabawy, święta, tańce, obchód dni św. Mikołaja, Boże Narodzenie, Trzej Królowie i inne święta doroczne (z uwzględnieniem obrzędów i zwyczajów), procesje i pochody z przebieraniem się, opowiadania dzieciom o ich pochodzeniu, wybór imion dzieci, imieniny i urodziny, wesele, śmierć, pogrzeb, postacie, którymi się straszy dzieci etc. Poza tym takie pytania jak: co się móv.i, gdy dwie osoby wymówiły to samo słowo, gdy grzmi, gdy błyska, jak się określa głupiego, niezdarnego, jakie są opowieści o postaciach historycznych (np. Napoleon, Karol Wielki), o dawnych ludach (Rzymianie), o olbrzymach, karłach, wiecznych żydach, diable, wróżkach, jakie dni są szczególne, co się robi przeciw krwotokom z nosa; jak nazywają epilepsję, czemu się ją przypisuje, czy jako karm dla bydła również używane są liście, słoma itd. Do roku 1946 narysowano 100 map częściowo publikowanych. Organizatorzy atlasu podkreślają, iż niektóre zebrane dane będą musiały być sprawdzone. Spośród wykonanych map można wymienić np. zagadnienie powszechności drzewka Bożenarodzeniowego, szopki, obrzędy, zwyczaje związane z paleniem ognia etc. W roku 1946 sprawozdanie wykazuje około 400 punktów rozmieszczonych w całej Szwajcarii, stanowiących miejsce wywiadu dla współpracowników atlasu. Mapy atlasu są kilku rodzajów. Jako mapy podkładowe wzięto mapy językowe, wyznaniowe, gospodarcze, - ludoznawczo-statystyczne itd. Mapy zasięgów etnograficznych drukowane są na przeźroczystym papierze w celu nakladania ich na podkładowe. Dla przykładu rozwiązania niektórych problemów rozpatrzmy parę map, np. Ogień w dniu I sierpnia. Materiał został zebrany na podstawie dwóch pytań: Nr 57 - jak obchodzi się dzień I sicrpnia? jak się zapala ogień, kto etc. i Nr 94 - czy i w jakie określone dni są obchodzone podobne zwyczaje związane z paleniem ognia etc. Czarno-białe trójkąty, kółka i litery oznaczają na mapie, czy zwyczaj palenia ognia w dniu I sierpnia jest stary czy nowy, czy poprzednio był częstszy, czy rzadszy, brak ognia, brak danych, ogień rzadko stosowany, lub sporadycznie. Mapa pozwoliła na stwierdzenie, iż zwyczaj palenia ognia w dniu I sierpnia jest czysto szwajcarski i stosunkowo młody, gdyż po raz pierwszy został zastosowany w r. 189 I jako ogień święta związkowego (Bundesfeier). Następna mapa, oparta na odpowiedziach na pytanie Nr 94, pozwala na stwierdzenie występowania letniego palenia ognia wiosennego itd. Mapa dotycząca zaprzęgu bydła ilustruje np. występowanie jarzem narożnych, jarzem podgarłicowych, chomątów itd. 4. Ksi ęgo z bi ór e tno g rafi cz n o -e tnol o gi c z n y, liczący około 25.000 tomów posiada katalog alfabetyczny, geograficzny oraz rzeczowy. 5. Kolekcje fotografij, klisz diapozytywów reprodukcyj, widoków i wycinków z pism są skatalogowane. 6. Pokój-biblioteka prof. Hoffmann-Krayera tzw. HoffmannKrayer-Stube znajduje się w gmachu Towarzystwa Ludoznawczego i zawiera bibliotekę po zmarłym uczonym oraz część jego mebli. 7. Akcja badania budownictwa ludowego w Szwajcarii (Aktion Bauernhausforschung in der Schweiz, Etude la maison pyasanne en Suisse). Na czele tej akcji jako prezes stoi dr A. Buhłer, zaś głównym kierowni· kiem jest architekt P. A. Baeschlin. Celem jej jest stworzenie wyczerpującej pracy o szwajcarskim budownictwie ludowym. Do zrealizowania tej akcji zostały już w wielu kantonach Szwajcarii zorganizowane odpowiednie komitety, składające się z przedstawicieli społeczeństwa, jak np. profesorów, architektury, artystów, geometrów, fotografów i innych przedstawicieli wolnych zawodów. Do kantonalnych komitetów wchodzą m. i. ludoznawcy, jak np. w kantonie Bern ChI. Rubi,.w Fryburgu prof. W. Sehmidt i inni. Zostało też założone Centralne Archiwum, które posiada fachowego kierownika (arch. A. Baeschlin) i asystenta, poza tym istnieje Kuratorium, kładające się z około 20 osób spośród specjalistów. Centralne Archiwum powstało z dotychczasowego (,Archiv fUr Hausforschung,> tegoż Towarzystwa. Po całkowitym przeprowadzeniu szeroko zakrojonej akcji zamierza się 1: A) przepracowanie już posiadanych materiałów (plany, rysunki, fotografie, opisy): a) przejrzenie, zanalizowanie i ustalenie zebranego materiału na podstawie literatury, archiwów i zbiorów; b) uzupełnienie materiałów oraz wlączenie ich do Centralnego Archiwum w postaci kopii. 1 Aktion Bauernhausforschung in der Schweiz. Februar 1946. (Hektogram). �506 B) koordynacja samej akcji z podobnymi usiłowaniami innych instytucyj, związków (np. Heimatschutz etc.) i również - o ile to możłiwe włączenie odnośnych materiałów do Centralnego Archiwum w postaci kopii. C) dokonanie nowych zdjęć i uzupełnienie dawniej zrobionych. Aby uzyskać należycie rozmieszczone punkty zdjęć w całej Szwajcarii należałoby ich dokonać 20.000. Przy wystarczającym, lecz mniejszym zagęszczeniu punktów, dla zrobienia zdjęć ważnych, typowych obiektów byłaby dostateczna ilość 5.000 zdjęć. Dokonanie zdjęć ogólnych i szczegółowych, a także technicznych, jest obliczone na 70.000 dni pracy, czyli na około 6 lat. Zdjęcia ogólne przy r.ooo dni pracy 3-osobowych grup są w tym obliczone na 2 lata. Został obliczony kosztorys koniecznych zdjęć dła wszystkich kantonów, wynoszący razem ponad I milion fr. szwajc. Poza tym projektowane są osadnicze gospodarczo-geografic.zne zdjęcia budownictwa ludowego, a także filologiczne zapisy, dotyczące terminologii związanej z budownictwem, dokonane przez diałektologów. W ramach prowadzonej akcji wydano w lutym 1946 r. poradnik, w którym szczegółowo omówiono następujące kwestie: wybór obiektów, plan pracy, zdjęcia techniczne, zdjęcia zasadnicze, zdjęcia uboczne, rysunki, fotografie, ankiety, opisy obiektów, zdjęcia osadnicze, osadniczo-geograficzno-gospodarcze, mapy zwykłe,' mapy specjalne, opisy uzupełniające, z~pisy dotyczące historii, historii sztuki, terminologii oraz zestawienie całego materiału wraz z materiałem źródłowym. Do poradnika dołączone są ankiety z iłustracjami oraz mapki przedstawiające dokonane prace, np. ilość zrobionych w każdym kantonie zdjęć technicznych etc. . Materiał już zebrany w ramach omawianej akcji robi imponujące wrażenie nie tylko dzięki szerokiemu zakrojeniu pracy, lecz również dzięki wspaniałym, niezmiernie interesującym, gruntownie zebranym danym, dotyczącym pięknego ludowego budownictwa szwajcarskiego. Widzimy je na mapach, na których nalepione są czerwone kółka z numerami zbadanych budowli, zaś materiały ze zbadanych terenów ułożone są w skrzynkach alfabetycznie według kantonów, co daje przejrzysty obraz dokonanych prac. Akcja ta była finansowana przez władze państwowe przy uzyskaniu współpracy wolnych w danej chwili architektów, inżynierów, technikówtopografów, filologów, geografów, historyków, ludoznawców i nauczycieli. 8. Kolekcje dra E. Baumanna tografij, zebranych ·'0 ."~'._ •.• ~~."" .••• obrazów wotywnych (ex voto), prowadzone przez obejmują ponad 10.000 obrazów łub odnośnych fow całej Szwajcarii, po wsiach i kościołach, a malowa- nych np. przez wie.jskich artystów na zamówienie osób cierpiących w celu ofiarowania ich jako wota do kościoła. 9. Kolekcja form cukierniczych, gromadzona pod kierownictwem pani dr M. Pfister-Burckhalter. Zawiera ponad 650 form w drzewie, wypalanej glinie i metalu oraz odnośnych fotografij. 10. Materiały historyczne dotyczące folkloru szwajcarskiego, uzyskane na podstawie badań dra H. G. Wackernagla w archiwum w Zurychu i w Solurze, na razie nie dały większych rezul ta tów, z powodu braku personelu pracującego w tym kierunku. . paręset dra I I. Film A. Biihlera. etnograficzny rozwija się pod kierunkiem docenta Już od roku 1946 zostały sfilmowane: bednarstwo, sianokosy, przędzenie i tkanie, pieczenie chleba, wiejskie zespołowe pranie popiołem, koszykarstwo, zbieranie siana w zimie. Film~ są sprzedawane lub wypożyczane. 12. Wydawnictwa Towarzystwa Ludoznawczego: I. Schriften der Schweizerischen Gesellschaft fiir Volkskun de. Materialien, Untersuchungen und Darstellungen zur Volkskunde. Od roku 1902 do roku 1943 ukazało się 27 tomów prac w języku wszystkim folklorowi niemieckim i francuskim, poświęconym przede Szwajcarii. II. Volkstum der Schweiz. Do roku 1943 ukazały się 4 bogato ilustrowane tomy, poświęcone szwajcarskim bajkom, sztuce ludowej itd. II I. S c h wei z e ri s c h e s A r c h i v fii l' Vol k s k u n d e. A l' C h i v e s suisses des traditions populaires. Ilustrowany kwartalnik naukowy, założony w roku 1897 przez dra E. Hoffmann-Krayera. Redaktor - dr Paul Geiger. Artykuły drukowane są w trzech językach krajowych. Dotyczą one przede wszystkim szwajcarskiej etnografii. Do roku 1946 ukazały się 43 tomy tego wydawnictwa. IV. Schweizer Volkskunde - Folklore Suisse. Korrespondenzblatt (Bulletin) del' Schweizerischen Gesellschaft fUr Volkskunde. Założony przez dra E. Hoffmann-Krayera. Adres: Basel, Chrisehonastrasse 57. Redaktor - dr Paul Geiger. Jest to naukowo-popularny kwartalnik ilustrowany, drukujący powszechnie interesujące artykuły i przyczynki, w szczególności dotyczące szwajcarskiej etnografii, a także recenzje z prac etnograficznych i etnologicznych. �5°9 508 Ukazuje się w dwóch niezależnych wydaniach: po niemiecku w sześciu numerach rocznie i po francusku w czterech. Obie części stanowią kompletny rocznik. Roczna składka Towarzystwa Ludoznawczego wynosiła 5 fr. szw., zbiorowi członkowie płacili 10 fr., dożywotni 150 fr. Członkowie Towarzystwa otrzymują bezpłatnie biuletyn (Korrespondenzblatt) «Schweizer Volkskunde - Folklore Suisse» w języku niemieckim lub francuskim oraz znaczne ulgi przy nabywaniu wydawnictw Towarzystwa. Poza tym członkowie mają prawo korzystać ze Szwajcarskiego Instytutu Ludoznawczego (wypożyczanie książek oraz korzystanie ze zbiorów dotyczących szwajcarskich pieśni ludowych) budownictwa, medycyny ludowej, zbiorów rycin, przeźroczy itd). Członkowie biorą udział w kursach i dorocznych zebraniach Towarzystwa oraz korzystają z urządzanych odczytów. Budżet Towarzystwa w roku 1945 wynosił (po stronie wpływów i wydatków) ponad 80.000 fr., w tym subwencje federalne i kantonalne dla Instytutu wynosiły ponad 10.000 fr., sprzedaż wydawnictw ponad 9.000 fr., oraz zasiłek z «Funduszu ś""iąt narodowych» ponad 42.000 fr. Zaś spośród wydatków najpoważniejsze sumy, gdyż ponad 21.000, wynosiły publikacje i ankieta dotycząca budownictwa (ponad 16.000 fr.). Towarzystwo Ludoznawcze mieści się przy ulicy Augustinergasse nr 19 na parterze, prawie naprzeciwko wielkiego gmachu Muzeum Etnograficznego, z którym też bardzo współpracuje. Dr A. Buhler, kustosz Muzeum bierze bardzo czynny udział w pracach Towarzystwa i pomaga w pracy kierowniczej drowi Geigerowi. Zamiłowanym i oddanym sekretarzem całego Towarzystwa była do roku 1946 p. Dorothea Boder-Sauer. Instytutjest zwiedzany przez publiczność (w r. 1945 przez 1.713 osób) Z biblioteki korzystają liczni pracownicy naukowi z całej Szwajcarii i z zagranicy. 6. Pokrewne towarzystwa naukowe. etnograficznym Publikacje o charakterze Poza wydawnictwami Towarzystwa Ludoznawczego, etnograficznych instytutów naukowych i muzeów, odnośne prace ukazują się w kilku większych ośrodkach naukowych Szwajcarii w ramach wydawnictw towarzystw naukowych z pokrewnych dziedzin, jak np.: Bazylea - Geographisch wydaje «Mi t teil u nge n der Gesellschaft,) . ._--~-,~ - Ethnographische Gese1lschaft Geogra p hisc h - E thnogra phisc hen Bazylea - Ciba-Aktiengesellschaft wydaje «Ciba Zeitschrift» «Ciba Rundschaw). Pisma te zawierają prace o charakterze etnologicznym i dotyczą terenów pozaeuropejskich. Numery tego pisma bywają np. poświęcone sprawie tatuażu, rozpowszechnieniu używania kokainy, narzędziom tkackim, zagadnieniu człowieka jako motywu w sztuce związanej z tkactwem etc. Zurych Geographisch - Ethnologische Gesellschaft. Pub!. Geographica Helvetica. Zurych - Schweizerische Gesellschaft fur Anthropologie, Ethnologie und Urgeschichte. Pub!. Bulletin del' Schweizerischen Gesellschaft fur Anthropologie, Ethnologie und Urgeschichte. S t. G a 11 e n G e o g l' a p h i s ch - C o m e r z i e IIe - G e s e 11schaft. Bern Das Verein Deutsch-Schweizerischer Bienenfreunde wydaje «Schweizerische Bienen-Zei tung». Pismo to niejednokrotnie umieszczało prace o charakterze etnograficznym, np. dotyczące hodowli pszczół w XVIII wieku (O. Morgen thaler, 1944), łowienie rojów w przeszłości, pszczelnictwo w Oberwallis (M. Sooder, 1944-45). W roku 1940 omawiany był np. film G. Sekutowicza i dra A. Demianowicza dotyczący bartnictwa w Puszczy Grodzieńskiej przy zastosowaniu tzw. leziwa. W roku 1942 ogłoszono kwestionariusz na temat dawnej hodowli pszczół itd. Neuchatel Societe Neuchateloise de Geographie wydaje «Bulletin de la Societe Neuchateloise de Geographie». Genewa - Societe Geographique. Pub!. Le Globe. Osobno należy omówić: Genewa - Archives Suisses d'Anthropologie generale. Wydawnictwo samodzielne. Genewa - «Les Musees de Geneve». Bulletin Mensuel des Musees et Collection de la Ville de Geneve. J est to ilustrowany miesięcznik, w którym poruszane są bieżące zagadnienia dotyczące wszelkiego rodzaju muzeów, zbiorów bibliotek, zabytków, ogrodów, itp. znajdujących się w Genewie. Pismo to ma strony podzielone na szereg stałych rubryk, takich jak np. biblioteka publiczna i uniwersytecka, muzea sztuki i muzea historyczne, muzeum przyrodnicze, muzeum etnograficzne itd. Niektóre numery tego pisma bywają całkowicie poświęcone jednemu zagadnieniu lub jednemu twórcy, np. malarzowi Toepfferowi. VV takich wypadkach wszystkie działy dają artykuły związane z tym właśnie zagadnieniem. Pismo to, żywo redagowane, omawia bieżące problemy naukowoartystyczne i muzealne. �SIO 7. Ochrona kultury ludowej Ochrona kultury ludowej w Szwajcarii, do pewnego stopnia w związku z istnieniem ustroju kantonalnego, nie jest jeszcze ujednostajniona, nie obejmuje też jeszcze całej Szwajcarii. Sprawą powyższą tylko częściowo zajmują się istniejące w całej Szwajcarii urzędy konserwatorskie, tzw. <.Kunstdenkmaler Komission» z centralą w Bazylei. W formie zorganizowanej ochrona kultury ludowej (Landliche Kulturpflege) istnieje tylko w niektórych kantonach, np. w kantonie Wallis i Bern. W kantonie Bern w roku 1945 związane z tym funkcje spełniała osoba powołana na stanowisko konserwatora kultury ludowej (Volks·tumspfleger). Jest nią pochodzący z ludu i żywo z wsią związany Christian Rubi, redaktor szeregu wydawnictw i autor prac z tej dziedziny. Zadania wymienionej instytucji <.do badania i opieki nad berneńską sztuką ludową i kulturą wsi», obejmują następujące punkty: I. Badanie berneńskiej sztuki ludowej (budownictwa, malarstwa ludowego, mebli, kultury pasterskiej, strojów, tkactwa i folkloru). 2. Utrzymywanie dawnych dóbr kulturalnych udzielanie porad przy renowacjach i przy powstawaniu nowych wytworów. 3. Pobudzanie sztuki i rzemiosła ludowego przez wykłady, kursy dla nauczycieli, chłopów i malarzy ludowych (rzeźba malarstwo, a w szczególności malowanie nowych mebli i fasad domów) oraz zachęta młodzieży wiejskiej do stwarzania warsztatów pracy artystycznej. 4. Wpływan'ie na nastroje ludności. W celu przekonania ludności o słuszności zamierzeń tej instytucji wygłasza Christian Rubi dziesiątki odczytów z przeźroczami o sztuce i kulturze ludowej berneńskiej oraz udziela szeregu instrukcyj i współpracuje ze swymi wiejskimi rodakami nad rozbudowaniem lub ożywieniem zamiłowań w kierunku sztuki ludowej. 5. Współpraca z zarządami związków kulturalnych, jak Heimatschutz, Trachtenvereinigung Oekonomisch-gemeinniitzige Gesellschaft itd. PublikaCje związane odnośne stowarzyszenia. z ochroną kultury ludowej, oraz <.Der Hochwachten>. Redaktor - Christian Rubi. Adres: Bern, vViesenstr. 2 I. Pismo to, jak to redakcja zaznacza we wstępie, postawiło sobie za cel pozyskiwanie zwolenników rodzimej sztuki. Zajmuje się ono sprawami stworzenia dobrego rzemiosła, sprawą da wnej i współczesnej sztuki ludowej oraz zwyczajami godnymi zachowania. Pismo to pragnie wskazać np., co stanowi rodzimy, cenny wkład w zaopatrzenie domu, co zaś jest niewłaściwe i obce; pragnie ono wraz z rodzimymi pisarzami i malarzami walczyć o czystość oblicza swoJeJ ojczyzny i o zachowanie związków z Jej przeszłością, ma ono informować czytelników o tym, co współcześnie powstaje w warsztatach na wsi i w mieście. i pracowniach Poprzez słowo i obraz dąży pismo do tego, a by u swych przyjaciół wyostrzyć poczucie piękna i wartości wlasnego krajobrazu oraz wartościkulturowych odziedziczonych po przodkach, które jako cenny wkład należy przekazać następnym pokoleniom. Tytuł pisma <.Der Hochwachten> - straż wysokogórska nawiązuje do dawnego obyczaju stawiania na szczytach górskich urządzeń alarmowych w postaci wkopanych w ziemie jodeł ze związanymi wierzchołkami. Sło.miany płaszcz c~ronił je od wilgoci. W okresach niebezpieczeństw wOJennych, urządzenra te były chronione przez ludność z dolin zaś w razie alarmu jodły te były zapalane. ' . Podobni~ 'pismo to pragnie stworzyć podstawy zabezpieczające rod~lme wartoSC1 kulturowe, a by w razie potrze by <.rozpalić ogień alarmUJący o niebezpieczeńsTwie». Mimo że krótkie artykuły tego pisma mają charakter popularny, niejednokrotnie cytowane tu są źródła i przytaczane w ilustracji dokumenty dotyczące życia chłopów szwajcarskich. . . Podaw~ne. tu s~ .np: życiorysy i omawiane utwory pisarzy ludowych OPIs~Hcych ZYCI~ wIeJskre, malarzy XIX wieku ilustrujących to życie, dalej legendy, WIersze, piosenki i anegdoty ludowe, niejednokrotnie pisane gwarą. . ~astę~ni~ częste są opisy prac górali, np. spław drzewa, zespołowe, wIejskIe wypIekI chleba i zwyczaje z tym związane np. wędrowne deseczki na ~tóryc~ są w~rzeźbione lub wypalone nazwiska tych, którzy mają swój udzIał w pIekarm, przechodzące od lat od zagrody do zagrody. Posiadający daną deseczkę ma obowiązek sprzątania w sobotę piekarni. Dalej wyrób se~a w górach: powroty z pastwisk, prawa i zwyczaje związane z pastwiskIe~, zwyczaj składania na rzecz wdów i sierot darów w postaci całego udoJu mleka, z~~ranego w dniach 23 i 24 lipca (jest to prastary, o~ .se~ek la,t IstnreH~y zwyczaj składania ofiar z racji klęski magicznego g~nręcIa krow). Dalej przechodzą np. opisy zwyczajów związanych z jajkrem, opis żniw, dzieje kąpieli ludowych etc. Dużo miejsca poświęca pismo sprawom sztuki ludowej, wychowaniu artystycznemu, omawianiu programu odnośnych kursów celowości naśladowania starych ,wz~rów, dyskUSjom nad zagadnieniem 'rzeźby ludowej, malarstwa, wspomnrenrom początków kariery ludowych artystów-rzeźbiarzy w postaci ich pamiętników itd. Prócz sztuki ludowej sensu stricto omawiane są też zagadnienia dotyczące rzemiosł ludowych, a więc np. współczesne zastosowanie drze\va sękate,go d~ .wyrobu lichtarzy, wyroby ze słomy, kobiece roboty ręczne, przepISY roslmnego farbowania jaj, dalej sprawa nie właściwego stosowania �512 do celów dekoracyjnych ozdobnych przedmiotów kultury ludowej, np. drewnianych, rzeź bionych pochewek na osełki do ostrzenia kosy etc. Oprócz tego porusza pismo np. sprawę dziejów i rozwoju studzien górskich, powstawania kościółków wiejskich, daje też opisy historycznych pól bitew, wycieczek wieśniaków w góry etc. Jeden z artykułów (nr 9, wrzesień 1946 r.) jest poświęcony zagadnieniu chłopskiej dumy. Podkreśla tu autor społeczne walory wierności tradycji, sąsiedzkiej gościnności, współżycia itd. Dumę chłopską określa jako świadomość własnej wartości, która zrodziła się na podstawie długoletniego dojrzewania i uszlachetniania przekazywanego z pokolenia na pokolenie. Najgłębsze znaczenie przypisuje autor poczuciu religijnemu, które zdolne jest nieść najwyższe szczęście, wywolać prawdziwą radość tworzenia. Doskonałe i liczne fotografie dają na tle wspaniałych górskich krajobrazów obraz szwajcarskiego budownictwa ludowego, zabytków historycznych, wnętrz kościołów, chat, stodół, rzeźb ludowych i wielorakich prac i zajęć berneńskiego chłopa. (,Berner Heimatbuchen. Redaktorzy: Walter Laedrach i ChriRubi. Bogato ilustrowane wydawnictwo zwraca się do tych, którzy cZują się związani z berneńską i szwajcarską ojczyzną, do mieszkańców miast, wsi, do pracowników fizycznych i umysłowych. Pismo to obok monografij poświęconych poszczególnym jeziorom, dolinom, zabytkom architektury, mostom, studniom etc. dało szereg publikacyj dotyczących rzeźbionych przedmiotów, monografii domów, zagród etc. Taką np. monografię stanowi książeczka Chr. Rubi pt. (,Beim Grindelwaldner Bauen, w której autor daje opis życia wsi w różnych porach roku, uwzględniając np. gry i zabawy dziecięce, wypędzanie krów na halę itd. Tekst jest w wielu miejscach przeplatany gwarą ludową. Ilustracje uwzględniają szczegółowo zagrody tej wsi, fragmenty wnętrz chat, stodół szałasów śpichrzów, dalej sianokosy, przenoszenie pasterskich sprzętów pomocniczych etc. innej monografii pt. (,Das Ober Emmental» R. Uetz opisuje fragmenty z życia pasterzy, ilustrując je fotografiami dającymi przegląd krajobrazu, typów ludności, budownictwa i życia codziennego i świątecznego. slian "V (,Be I' ne r Z e i tsc h I' i f t fur Gesc hic h te u n d He i ma tk u n d e'). 'Wyd. przez Państwowe Archiwum Kantonu Bern, Miejskie Archiwum berneńskie, przez Bibliotekę Miejskiej i Wyższej Szkoły oraz przez Muzeum Historyczne w Bernie. Redaktor - dr H. Strahm. Wydawnictwo, którego hasłem tytułowym są słowa «Mein Hof meine Heimat') we wstępie zwraca się do chłopów z wezwaniem, aby badali historię swoich zagród. W tym celu Zarząd Rolny (Landwirtschaftsdirektion) ogłasza konkurs na napisanie kroniki zagrody wiejskiej, opartej na dawnych i dzisiejszych kronikach wiejskich, rejestrach i ustnych informacjach. Praca tego rodzaju ma być wykonana w kantonie berneńskim, oprócz historii ma ona uwzględniać zmiany dokonywane w budowlach, gospodarstwie, technice i w ogóle w rozwoju życia kulturalnego danej rodziny. Ma też być zaopatrzona w rysunki i fotografie. Wezwanie kończy się apelem do chłopów, aby znowu prowadzili kroniki rodzinne, aby też sami przez swych synów i córki brali udział w konkursie. Praca tego rodzaju została zapoczątkowana. Autorem monografii pt. (,Geschichte des Hofes Hertig in Untern Frittenbach(', wyd. w r. 1941, jest Christian Rubi. Opisuje on zagrodę, która od roku 1779, tj. od sześciu pokoleń znajduje się w tej samej rodzinie. Autor podkreśla, iż dzieje tej zagrody są napisane przede wszystkim dla właściciela, dzieci i jego następców. Opis dziejów zagrody opiera autor' na dokumentach, poczynając od XVIII wieku, podając ich fotografie. Następnie podaje autor ogólny plan zagrody i zabudowań gospodarskich, cytując gwarowe napisy znajdujące się na nich lub wewnątrz budynków, i daje też spis inwentarza z raku 1875, a także opis zmian zachodzących w budowlach z biegiem czasu. Następnie porusza zagadnienie rodu, a więc podaje drzewo genealogiczne. Cytuje chrzty, śluby i zgony w rodzinie. Dalej na podstawie listów i pamiętników jednego z gospodarzy z I'. 1852, którego karty przytacza w pracy, analizuje stan gospodarki mlecznej, produkcję sera, zbiór siana, zboża, obróbkę lnu, a również formy pomocy sąsiedzkiej. Osobno omawia też tajemnicze dobre i złe siły i ich rolę, pozostałości kultu zmarłych, oraz zabiegi magiczne z nim związane. Opisuje też podróże chłopów po Szwajcarii podnosząc ich kształcącą wartość. Autor zamyka monografię wierszowaną cytatą znajdującą się nad bramą wiejską, która podkreśla zmienność posiadania zagrody przechodzącej kolejno z rąk do rąk. Monografia jest bogato ilustrowana zdjęciami i rysunkami krajobrazów, typów wiejskich, budownictwa, wnętrz oraz bieżących prac, jak np. obrywanie główek lnu, rzeźbienie oraz szeregiem ilustracyj przedmiotów zabytkowych. Omówimy jeszcze kilka stowarzyszeń dawnictwa ważne dla etnografii. Genossensc haft briicke. Uraniahaus. S ch weizer posiadających Hei tma twe rk. pewne Zurich. wy- Urania- Celem stowarzyszenia jest: Popieranie rzemiosł ludowych, a więc również i wyszukiwanie starych ośrodków ludowych wyrobów, opieka nad nimi, udzielanie wy twórLud, T. XXXIX 33 �com pomocy materialnej w postaci zasiłków oraz dostarczania surowców takich, jak wełna, len, jedwab, bawełna etc.; organizowanie kursów dokształcających (przędzalnictwo, tkactwo, meblarstwo, krawiectwo itd.), pomoc w zakładaniu bazarów rzemiosła ludowego etc. w różnych, również i naj biedniejszych ośrodkach górskich, tam szczególnie, gdzie jeszcze żyje sztuka ludowa, a więc np. tkactwo w Haslital i w Tessinie, koronki w Lauterbrunnen, wyroby tokarskie w Toggenburg, zabawki w Brienz itd. Do zadań koronek, haftów, stowarzyszenia należy też urządzanie ubrań. zebrania instrukcyjne itd. wystaw mebli, Stowarzyszenie to współpracuje ze szwajcarskim (,Heimatschutz,) Trachtenvereinigung i ze Szwajcarskim Związkiem Chłopskim, który finansowo dopomaga w pracach tej instytucji. Ogromny nacisk kładzie stowarzyszenie na stronę społeczną organizacji pracy, ratowanie górali od nędzy, a także na stwarzanie ośrodków twórczości ludowej. Poza tym stowarzyszenie udziela pomocy niezamożnej ludności, rozdając odzież i obuwie uchodźcom wojennym, podarki dzieciom góralskim na Boże Narodzenie oraz zaopatruje pracującą wiejską młodzież w wyprawy posażne etc. W związku z działalnością (,Genossenschaft Schweizer Heimatwerk» w 1940 r. powstał neutralny pod względem politycznym i religijnym «Związek opieki nad naj biedniejszymi gminami,) (,Schweizerische Patenschaft fUr bedrangte Gemeinden») z centralą w Zurychu. Celem tego związku jest aktualna pomoc naj biedniejszym gminom przede wszystkim w postaci organizowania warsztatów pracy, nauczania rzemiosł i stwarzania na przyszłość samowystarczalności, a także organizowania tak ważnej społecznie samopomocy. Podstawową ideą tej instytucji jest wytworzenie w całej Szwajcarii zrozumienia roli rodzimego rzemiosła. Placówkami zbytu wyrobów są bazary rzemiosła ludowego, przede wszystkim w Zurychu, a także w IDnych niezależnych, aczkolwiek wspólną ideą związanych bazarach. Pięknie zorganizowany ośrodek tego stowarzyszenia znajduje się w Zurychu, we wspaniałym gmachu Uraniahaus na Uraniabrucke, gdzie równocześnie mieści się redakcja czasopisma Heimatwerk, Heimatleben i Heimatschutz. W tymże gmachu Uraniahaus znajduje się doskonale zorganizowany bazar sztuki i rzemiosła ludowego. W sklepie, urządzonym z komfortem, znajdują się półmetrowej i naturalnej wielkości manekiny w strojach ludowych. Obok zaś leżą ogromne albumy z ilustracjami strojów ludowych, a także kartoteki z formami i krojem strojów ludowych, ułożone geograficznie według kantonów. Formy te są przeznaczone na sprzedaż. Bazar ten posiada autentyczne wyroby ludowe z kory, drzewa, wici, włókna, gliny, metalu itd., a więc kosze, tkaniny, obuwie ludowe, meble, ceramikę zabawki ze słomy etc. \Vyroby te dostarczane są z różnych ośrodków Szwajcarii, a więc np. wyroby z kory - z Graubunden, z metalu - z Appenzell itd .. Podobne bazary istnieją też poza tym w Baden, Brugg, BazyleI, Bernie, w Chur, Fryburgu, Interlaken, Lozannie, Lucernie, Saas-Pau, Samaden, SL Gallen i w Thun. Aczkolwiek wyroby sprzedawane w wymienionych bazarach wykonywane są przez górali szwajcarskich, należy podkreślić za pismem Heimatwerk, iż poza nielicznymi wyjątkami powstają one przy interwencji bardziej wykształconych jednostek, które czuwają nad techniką, ornamentyką, (którą sami początkowo wykonywują i wypróbują) wprowadzają pewne korekty, udzielają instrukcyj na odnośnych kursach. Mamy tu więc wyraźnie dość powszechnie zachodzący w Europie proces przekształcania się niegdyś izolowanej od wpływów sztuki ludowej w bardziej powszechne rzemiosło. Stowarzyszenie, o którym mowa, wydaje czasopismo pL: (,Heimatwerb Blatter fur Volkskunst und Handwerk. Uraniabrucke. Heimathaus. Redaktor - dr Ernst Laur. Zurich. Pismo to, bogato i pięknie ilustrowane, porusza w sposób popularny zagadnienia sztuki ludowej, rzemiosł ludowych, wyrobów artystycznych, życia wsi, ochrony szwajcarszczyzny etc. Artykuły tego pisma omawiają sprawy takie, jak ciężkie warunki pracy i życia górali szwajcarskich w niektórych okręgach, np. w Graubunden, co ilustrują liczne fotografie typów i wnętrz ubogich chat, dalej obyczaje ludowej np. wędrówka biednych dzieci szwajcarskich z Graubunden (ma Szwaby,), prace związane z górskim transportem siana, prace w warsztatach rzemieślniczych, hafty dawne i dzisiejsze, tkactwo, ceramika dawna i współczesna, meblarstwo oparte na tradycyjnych wzorach, wyróbpudełek, wyroby z wosku, wyrób zabawek, ozdób choinkowych, bajki, wspomnienia z podróży, zastosowanie kwiatów w ornamentyce, bazary rzemiosł ludowych, wreszcie camera obscura wprowadzona przez pismo w celu pokazania na ilustracjach degeneracji sztuki ludowej w postaci produkowanej tandety i banału. Schweizerische Vereinigung fur Heimatschutz. Ligue pour la Conservation de la Suisse Pittoresque, ostatnio noszące tytuł (,Ligue Suisse de Sauvegarde du Patrimoine National». Powstała w 1906 roku. Celem Ligi jest ochrona krajobrazu i charakterystycznego budownictwa ludowego, popieranie harmonijnego rozwoju budownictwa, rodzimych zwyczajów, strcjów, gwar i pieśni ludowej, ożywienie przemysłu artystycz33* �nego, ochrona rodzimej fauny i flory oraz popieranie rodzimego szwajcarskiego teatru (Schweizerisches Heimatschutztheater). "V roku 1945 dodano do celów statutu: zachowanie i rozwój charakterystycznych cech ojczyzny, które zawdzięcza wierze, przyrodzie i własnej historii. Związek ten urządza też swoje zjazdy w różnych punktach Szwajcarii. Na porządku dziennym takich zjazdów jest zwiedzanie kraju, zabytków, posiedzenia sprawozdawcze i referaty, których treścią w r. 1943 w Chur i SplUgen były np. obyczaje ludowe i ochrona swojszczyzny w Graubiinden, zaś w roku 1945 w Zurychu: «Zurych chroni swe stare ogrody,) (z wycieczką po mieście), a także problem organizacji pracy w zakresie ochrony swojszczyzny. ' Szeroko zakrojony plan pracy tej Ligi, mającej w Szwajcarii duże znaczenie, przyczynił się do powstania szeregu odrębnych instytucji, jak Bund fiir Naturschutz, Schweizerische Trachtenverein itd., a poza tym Liga prowadzi ożywioną i płodną działalność wydawniczo-organizacyjną. (,Das neue landliche Bauen solI sich iiberall auf die órtliche Tradiotion stiitzen und sie sinnvolI weiterentwickeln. Wir wollen keine «Farmen,) keine standarisierten Patent-Bauernhófe. Ein Berner Bauernhaus darf nie gleich werden wie ein ostschweizerischer Hof» «(Heimiltschutz.), 1944, nr 3-4, str. 99). (Nowe budownictwo wiejskie winno się wszędzie opierać na miejscowych tradycjach i rozwijać je racjonalnie. Nie chcemy żadnych «ferm.), żadnych standaryzowanych i patentowanych zagród chłopskich. Berneńska chata nie powinna nigdy stać się podobną do wschodnio-szwajcarskiej zagrody). Dalej pismo poświęca sporo uwagi melioracji i w związku z nią ochronie swojszczyzny, prawodawstwu dotyczącemu ochrony krajobrazu i td. Niektóre numery są poświęcone określonym miejscowościom szwajcarskim, sprawie burzenia zabytkowych kościołów, opisom starych zabytkowych domów i wnętrz, ich odnowieniu itd. Jeden z numerów (r. 1946, nr I) został poświęcony ochronie swojszczyzny i języka macierzystego. Związek ten posiada w całej Szwajcarii swoje oddziały. W roku 1944 utworzył on biuro studiów i porad we wszelkich sprawach związanych z budownictwem tzw. Bureau Technique du Heimatschutz, ostatnio Bauberatungstelle fiir Arbeitsbeschaftung. Fraumiinsterstrasse 14, Ziirich. Prezesem tego biura 'został obrany ówczesny prezydent Szwajcarskiego Związku Inżynierów i Architektów Max Kopp. Obok spraw współczesnego budownictwa miejskiego i rozbudowy kraju wyłoniły się problemy ochrony zabytkowego budownictwa ludowego, renowacji oraz budowania nowych osiedli wiejskich. Tym problemom biuro poświęca szczególną uwagę. W roku '1945 biuro to rozwinęło (PlanungstelIe des Heimatschutzes). Omawiane stowarzyszenie - Sch wei zerische nad Strojem Ludowym). się również jako Biuro Planowania wydaje (,Heimatschutz*. Redaktor Urania briicke, Heimathaus. We wstępie zostało tu-1Jostawione pytanie, co się powinno i co można zrobić, aby rodzimy język macierzysty zachować w całej jego mocy i czystości. Dalej znajdujemy artykuły o ochronie swojszczyzny i gwar, o gwarach w okręgu Bazylei, w północno-wschodniej Szwajcarii, artykuły o radio i gwarach, o nazwach pól, o archiwum fonogramów w Zurychu, o atlasie językowym niemieckiej Szwajcarii, o gwarze jako materiale językowym literackim, o gwarach romańskich itd. Ernst Laur. Adres: Związek Opieki Istnieje od roku 1926, a celem jego jest badanie, ochrona oraz podtrzymanie strojów ludowych, które stanowią cechę charakterystyczną określonych grup i ich piękno. W celu zrealizowania powziętych zamierzeń zostały zorganizowane grupy tzw. (,Trachtenleute.), które przywracają strój tam, gdzie on już zanikł. Na wielu terenach Szwajcarii już został wprowadzony nowy, na starych tradycjach oparty strój ludowy, obok stroju roboczego. Związek ten dąży do zachowania cennych, tradycyjnych wartości kultury ludowej, do wskrzeszenia ludowej pieśni, tańca, stroju, mebli itp., w celu zachowania charakterystycznego odrębnego oblicza swego kraju w obawie przed jego ujednostajnieniem. Związek ten postawił sobie wyraźnie za cel kształtowanie człowieka, walkę o duszę chłopa, którego «pragnie bronić przed złem tego Świata~. Poszczególne "grupy strojów ludowych» dążą do zbadania dziejów wsi, do poznania piękna krajobrazu, gospodarczych i kulturalno-historycznych stosunków oraz do powrotu tych tradycyjnych obyczajów, które do dziś posiadają swą niewątpliwą wartość. pismo: dr Trach ten verei n (Szwajcarski Ziirich Heimathaus. Ziirich, Kwartalnik ten, którego artykuły drukowane są w językach niemieckim i francuskim, poświęcony zagadnieniom ochrony tradycyjnych walorów rodzimej kultury szwajcarskiej porusza np. następujące zagadnienia: budownictwo, a więc problem budowania nowych ferm, zagadnienia techniczne (konstrukcyjne), estetyczne, przestrzenne, zagadnienie typów budowli i pIanowego rozbudowywania wsi, dobre i złe budynki, normalizację budownictwa etc. \V licznych ilustracjach podane są przykłady dobrych i złych rozwiązań architektonicznych, zeszpecenia starych budowli dobudówkami, napisami etc. Pod jedną z fotografij znajduje się zdanie, charakteryzujące stanowisko Związku Malowniczej Szwajcarii; brzmi ono, jak następuje: ! t' ~. �(,Związek strojów ludowych» urządza tygodniowe kursy dokształcające w zakresie pieśni ludowej (pieśni przy pracy, pieśni żniwne, wiosenne milosne), muzyki ludowej, folkloru (ballady, opowieści itd.), teatru ludowego (Reimatschutz Theater), pracy zespołowej etc. Do programu stowarzyszenia należy też urządzanie uroczystości częściowo opartych na dawnych zwyczajach, w których przedstawione są dawne tradycje, a biorący w nich udział masowo występują w strojach ludowych. W roku np. 1946 w Interlaken obchodzono święto strojów ludowych i pasterzy alpejskich, w którego programie po nabożeństwach katolickich i protestanckich odbyly się pochody, zawody (m. in. w grze na trąbach pasterskich), tańce ludowe i pikniki. Dla ułatwienia zaopatrywania się w stroje ludowe pismo podaje adresy krawcowych strojów ludowych, adresy, pod którymi można nabywać surowiec, a także adresy warsztatów, np. wyrobów ze słomy (kapelusze), ozdób filigranowych itp. Poza tym związek wydaje własne pismo pt. «Reimatlebem. «Rei ma tle be n». Zeitschrift der Schwcizerischen Trachtenvereinigung. Zurich. Reimathaus. Redaktor - Louise Witzig. Pismo to, zaopatrzone w liczne i doskonałe fotografie, stawia sobie cele objęte programem stowarzyszenia. W artykułach swych porusza ono sprawy programowo-ideowe i podkreśla wartość strojów ludowych, nakładającą pewne obowiązki moralne i sprzyjającą odnowieniu ducha ojczystego. (<Reimatlebem, 1946, nr 2/3). Poprzez strój bowiem znaleziono drogę do sztuki ludowej, do pieśni, tallca, teatru ludowego, zabaw, obyczajów, rodzimych rzemiosł, mieszkań i budowli, a więc do ochrony swojszczyzny, jak głosi treść jednego z artykułów. Następnie dając bogate ilustracje, pismo omawia obszernie sprawę strojów ludowych, podkreśla dobre i złe rozwiązania w tej dziedzinie; opisuje zwyczaje ludowe, jak np. wypędzanie zimy, witanie wiosny, BożeNarodzeniowe chodzenie z gwiazdą i z maszkarami, zabawy ludowe, wreszcie opisuje dawne ludowe pielgrzymki, daje sprawozdania z prac zrzeszenia, z kursów itp. Gesellschaft stwo Szwajcarskiej fiir Schweizerische Kultury Teatralnej). Theaterkultur Wydaje roczniki poświęcone zagadnieniom dowego. Redaktor - Richard Ammann. Olten. teatru, (Towarzym. l. teatru lu- Między innymi ukazaly się tam monografie poświęcone następującym tematom: teatrowi ojczystemu, kulturze tea tralnej (widowiska Bożellarodzeniowe, letnie, wędrowne), berneńskiemu teatrowi ochrony swojszczyzny, widowiskom Szwajcarii romańskiej. Jedna z monografij nosi tytuł: «Das Yolk spiclt Thea ten>. \V pracy tej między innymi poruszono zagadnienia teatru ludowego, takich \vidowisk ludowych, jak np. zabawy w środę Popielcową, widowiska święta strojów ludowych etc. Stowarzyszenie to urządza również specjalne kursy teatru ludowego; program takiego tygodniowego kursu w Lucernie m. i. obejmował zagadnienie realizacji teatralnej zwyczajów i zabaw Bożenarodzeniowych i zapustnych, stylizowanych gwarowych sztuk ludowych itd. Bund Mundarten). fUr Schwytzer Dutch (Pflege und Rheinerhalten der O związku tym wspominam, gdyż działalność jego w znacznej mierze pokrywa się z pracami związanymi z ochroną kultury ludowej, prowadzoną z jednej strony w Bernie przez Ch. Rubi (Der Rochwachter), a z drugiej strony przez dr E. Laura i p. E. Witzig w Zurychu. Maria Znamierowska-Priifferowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1e97ee8e43d0c8d2ead8be8bb23a36a6.pdf ba70341f6b2aed27020cf73a581a0d35 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:130 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:112 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1948-51 t. 39 Description An account of the resource LUD 1948-51 t. 39, s.520-629 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 521 I:, I KRONIKA SPRA WOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI l P. T. L. za rok 1948. Celem naszego Walnego Zgromadzenia jest przedstawienie osiągnięć i niedociągnięć, oraz poddanie dyskusji tego, co zostało zrobione i jak zostało zrobione, a wreszcie wytyczenie dalszej drogi pracy. Statut zobowiązuje Zarząd do składania corocznych sprawozdań. Lata ubiegłe od chwili wznowienia działalności Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w roku 1945 w nowej jego siedzibie w Lublinie, były już przedmiotem sprawozdań i dyskusji na poprzednich Walnych Zgromadzeniach. Formalnie zatem, Zarząd spełniłby swój obowiązek ograniczając się tylko do omówienia działalności roku ubiegłego. Jeżeli jednak weźmiemy pod uwagę istotę naszej pracy, którą Towarzystwo rozpoczęło w roku 1895, obejmując tak niezmiernie szeroki zakres działania, to trzeba podkreślić, że okres roczny stanowi właściwą dosta teczną podstawę tylko dla sprawozdania o gospodarce finansowej. Dla reszty spraw jest zbyt krótki, żeby pozwalał na należytą ocenę celowości pracy na jej poszczególnych odcinkach. A możliwość dokładnego zorientowania się w całości jaką one stanowią, jest warunkiem ustalenia dalszego realnego planu działania, którego wykonanie musi z konieczności zostać znowu rozłożone na szereg lat. Z tego też powodu właściwym wydaje się w tej chwili rozważenie, całego okresu pracy od czasu wznowienia naszej działalności po drugiej wojnie światowej w roku 1945. Warunki, w jakich pracujemy w tym drugim półwieczu istnienia naszego Towarzystwa, są pod każdym względem inne, aniżeli w przebiegu poprzednich lat 50-ciu. Do przeszłości należą już dzisiaj niewiarygodne wprost trudności finansowe z jakimi trzeba było walczyć i przed rokiem 1918, a następnie i do roku 1939, po to żeby utrzymać byt Towarzystwa i nie ustać chociaż by tylko w skromnym zakresie pracy badawczej i wydawniczej. Ogólna sytuacja pod tym względem jest nam starszym dostatecznie znana, a przypomniał ją ponadto dokładnie prof. Czekanowski w swoich tak bardzo cennych reminiscencjach z przeszłości Towarzystwa. Jak wia- .~ ~. , domo zostały one ogłoszone w XXXVI tomie (,LudU'), który jest tomem powojennym. I\ie był przypadkowym ten stan niezmiennie trwających rozpaczliwych trudności finansowych. Ścieśniał on możliwości raliżował i dławił często w zarodku wszelkie szersze pomysły i W tym objawie znajdowało wyraz ustosunkowanie się zarówno i szerokiego ogółu inteligencji i naukowców do założeń i zadań, lili w statucie Towarzystwa jego założyciele . pierwszym a chwilami pracy, painicjatywę. rządów jak jakie usta- Umiłowanie uciśnionego i lekceważonego przez długie wieki ludu, było bodźcem do pragnienia jego poznania we wszystkich przejawach życia. I nie tylko ludu polskiego, ale i innych ludów, w pierwszym rzędzie słowiańskich. W swojej genezie łączyło się to ideowo z Lelewelem, Mochnackim i demokra tycznym obozem emigracji po roku 183 I i jego dalszymi wydźwiękami. Było wynikiem zrozumienia, któremu zwłaszcza Kolberg od roku 1839 poświęcił swój tak nad wyraz pracowity żywot, że jednym z koniecznych warunków uo by wa te l nie nia szerokich mas ludu wiejskiego jest dokładne ich poznanie. Zrywało to stanowczo z kierunkiem, który życie ludu, jego wartość duchową i twórczość kulturalną oceniał apodyktycznie i nierealnie na podstawie fragmentarycznych wiadomości. Nowy kierunek o ambicjach naukowych przeciwstawił się fałszywej ocenie wartości duchowej kultury ludowej bez zgłębiania jej problematyki przez romantyzm, jak również ocenianiu jej jako mało, lub nawet i bezwartościową, ze strony tak zw. (,sfer wyższych,). Wierzono w stałą wielką wartość kultury ludowej, którą w miarę postępu prac badawczych już w ciągu XIX wieku zaczęto pojmować coraz szerzej. Równocześnie przestano poświęcać uwagę wyłącznie wsi. Że odgrywała ona i dzisiaj jeszcze zajmuje w naszych badaniach zarówno kultury materialnej, jak i duchowej, miejsce czołowe, tj. zrozumiałe w kraju o przeważającej ludności wiejskiej. Jednak jeżeli długi czas badania terenowe, zbieranie tego, co jeszcze istnieje uważano za cel niemal wyłączny, to zdobywane wiadomości coraz silniej zniewalały do szukania związku z przeszłością. Historia i metoda historyczna zaczęły odgrywać coraz większą rolę, w związku z tym rodziło się porzucanie wiary w niezmienność i statyczność kultury ludowej, a rodziło się zrozumienie jej ewolucji. Poznano, że jeżeli kultura ludowa posiada własne jasno sprecyzowane oblicze, to jednak zarówno w przeszłości jak i współczesności nie była ona nigdy izolowaną i bynajmniej nie żyła jakgdyby w zamkniętym naczyniu. I ona także przejmowała elementy kulturowe innych warstw, które jednak samodzielnie przekształcała. Ale na tym nie koniec. Również i inne warstwy nie jedno od niej przejmowały. Ważnym było i pozostanie stwierdzenie, że ta kultura �ludowa uważana za coś drugorzędnego, w porównaniu z kulturą zwłaszcza warstwy panującej i przodującej, pod wieloma względami ją wzbogaciła. \Vystarczy tu wspomnieć o muzyce i malarstwie, oraz o wplywie tych dziedzin sztuki na kompleks wierzeniowy innych warstw, szereg pojęć prawnych itd. Przypominam w tej chwili to wszystko z tego powodu, że ilość i zakres problemów jakimi jesteśmy obowiązani obecnie się zajmować, jest znacznie bogatszy aniżeli 100, lub nawet 50 lat temu, a nowe warunki pozwalają nam na przystępowanie do ich rozwiązywania w stopniu zupełnie innym, aniżeli było to możliwe jeszcze w okresie międzywojennym. Ten stan rzeczy zo bowiąz uje. Jak wiadomo w myśl § 1 naszego statutu, przystosowanego do nowych potrzeb, a zatwierdzonego w dniu 23 maja 1947 r. Towarzystwo: ('prowadzi badania etnologiczne, etnograficzne i pokrewne nad ludem polskim i innymi, oraz rozpowszechnia wyniki swoich prac i zebrane materiały i wiadomości. Poza pracami badawczo-naukowymi ~adaniem Towarzystwa jest także szerzenie zrozumienia kultury ludowej,). Jak zatym przedstawiają się rzeczywiście nasze prace? Zastanawiając się nad nimi musimy naturalnie wspomnieć przede wszystkim a bi bli o te c e. Stanowi ona najcenniejszy majątek Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Mimo częściowego zniszczenia przez hitlerowców, liczy obecnie około 28.000 voluminów. Prace nad uporządkowaniem biblioteki prowadzone od roku 1945, w którym została ona przez prof. Gajka przywieziona do Lublina. Biblioteka zostala skatalogowana do końca roku 1948, wyodrębniono jej poszczególne działy, takie jak części poświęcone zagadnieniom kultury materialnej, sztuce ludowej, wierzeniom. Wykonano indeks geograficzno-etnograficzny itp. tak że biblioteka już w tej chwili jest uporządkowanym cennym ośrodkiem naukowym. W roku ubieglym biblioteka wzbogacila się o 1675 pozycji. Najbardziej wartościowe pochodzą z wymiany własnych wydawnictw. Pozostajemy w stosunku wymiany z 104 wydawnictwami zagranicznymi i 62 krajowymi, czyli razem 166 wydawnictwami. Ministerstwo Oświaty w okólniku z dnia 19 marca 1949 Nr IV N-532 IV sprawie wymiany wydawnictw naukowych w ustępie końcowym powiada: (,Równocześnie Ministerstwo podaje do wiadomości, że wymiana wydawnictw naukowych prowadzona jest obecnie sprawnie i racjonalnie przez Biuro wydawnictw Uniwersytetu Marii Curie Sklodowskiej w Lublinie, przez Państwowe Muzeum Zoologiczne w \Varszawie, przez Biuro Delegata Ministra Oświaty do Spraw Ochrony Przyrody w Krakowie, przez Polskie Towarzystwo Botaniczne w \'Varszawie, oraz przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w Lublinie. Do instytucji tych i Towarzystw można w razie potrzeby zgłaszać się po informacjc, wskazówki techniczne, wzory druków itp". Z biblioteki Towarzystwa korzystają studenci, profesorowie i inne osoby w pierwszym rzędzie pozostający w Lublinie. Częściowo użytkują ją także i profesorowie innych Uniwersytetów w Polsce. Niekiedy przyjeżdżają do Lublina specjaliści na przeciąg jednego tygodnia lub miesiąca, którzy pracują w naszej bibliotece. Trudności mieszkaniowe w Lublinie są jednak powodem, że te przyjazdy, które mogłyby być znacznie częstsze muszą być ograniczone. Ostatnio Towarzystwo zwiększylo kwoty przeznaczone na konserwację biblioteki. Oprawa książek obejmuje kolejno poszczególne dzialy. Przy tej sposobności warto zaznaczyć, że nasza biblioteka jest jcdyną tego rodzaju tak bogato wyposażoną w Polsce, ajak wynika z informacji odnośnie analogicznych ośrodków zagranicznych, jest zdaje się jedyną biblioteką poświęconą etnografii wyposażoną również w dziela z nauk pokrewnych, jak prehistoria, antropologia, geografia, językoznawstwo itp. na terenie Europy Środkowej. Decyzją XXI,I Walnego Zgromadzenia, oraz w porozumieniu z Ministerstwem Oświaty, Prezydium Rady Ministrów i C. U. P. przystąpiono do rozpoczęcia prac nad przygotowaniem do druku monumentalnego dzieła, a mianowicie (,Polskiego Atlasu-Etnograficznego'). W marcu 1947 roku odbyla się specjalna konferancja w Krakowie, poświęcona opracowaniu planu. Wzięli w niej udział wszyscy profesorowie etnografii, oraz szereg wybitnych specjalistów nauk pokrewnych, celem ustalenia metod pracy. W związku z tym Towarzystwo zorganizowało stałą sieć korespondentów Atlasu na terenie całej Polski, w liczbie około 1500 osób, którzy na podstawie wysyłanych ankiet mają gromadzić materiał etnograficzny na określonym obszarze. Zagadnieniom tym została poświęcona rozprawa prof. Gajka pt. (,Polski Atlas Etnograficzny'), która wszystkim Państwu jest znana. Ten sam temat omawia również dr Maria Frankowska na łamach 38-ego tomu L u d u. Praca nad Polskim Atlasem Etnograficznym, który ma dać syntezę polskiej etnografii, obliczona jest na dłuższy okres czasu, bo przynajmniej na lat 15. W roku 1948 zostala rozeslana poprzednio już opracowana ankieta, poświęcona zbieractwu dziko rosnących roślin jadalnych na terenie Polski. \Vydrukowano mapę podkładową roboczą, uporządkowano materiał za warty w li tera turze, opracowano ankietę poświęconą roślinom dziko rosnącym zbieranym dla celów leczniczych, oraz zbieractwu grzybów, zorganizowano kartotekę korespondentów Atlasu, omówiono i zawarto umowy w sprawie zeszytu wstępnego i prehistorycznego. Obok (,Polskiego Atlasu Etnograficznego') przystąpiono do opracowania i wydania (,Atlasu Polskich Strojów Ludowych,). Przedsięwzięcie to powstało w porozumieniu i na zlecenie Ministerstwa Kultury i Sztuki. W roku 1948 zostala zawarta z Ministerstwem umowa i przystąpiono do organizacji (,Atlasu'), którą ulatwiła znacznie �także subwencja jące prace: Ministerstwa Rolnictwa. \Vykonane zostały następu- Ułożono instrukcję Atlasu. Zorganizowano i przeprowadzono zgodnie z nią Konkurs Artystów Ilustratorów. 3. Zawarto umowy z autorami poszczególnych monografii. 4. Przygotowano do druku dwie pierwsze monografie, przygotowane przez dr Reinfussa i dr Seweryna; następne będą opracowane przez dyr. Kotulę, Tadeusza Seweryna, Adama Glapę i inn. I. 2. W ciągu bieżącego roku, a ile pozwolą na to warunki przewidywane jest wydanie 2 pierwszych zeszytów. Całość Atlasu obliczona jest na 60-65 zeszytów. finansowe Obok tych wydawnictw specjalnych, prowadzone były i są wydawnictwa stałe, tzn. (,Lud(" (,Prace i Materiały Etnograficzne» i (,Prace Etnologiczne». Jak wiadomo od roku 1945' ukazały się tomy: 36, 37 i 38 Ludu. Z powodów nie zawsze od redakcji zależnych pojawienie się tomu 39 uległo pewnej zwłoce, tak że dopiero w tej chwili się ukazuje. ' Tom VI «Prac i Materiałów» wychodzi obecnie. ukazał się w roku 1947-ym, tom VII Nowością wydawniczą powojenną są (,Prace Etnologiczne», których tom I podzielony na trzy części stanowi znane Państwu dzieło Tadeusza Milewskiego: (,Zarys Językoznawstwa Ogólnego». Dzieło to stanowi, poważne wydarzenie w nauce językoznawstwa naszego, a druga część (,Rozmicszczenie Języków» i oddzielny (,Atlas Języków Świata» jest pierwszym tego rodzaju w literaturze światowej. Z tomu II (,Prac Etnologicznych» wyszła w tym roku Witolda Klingera rozprawa pt. (,Wschodnioeuropejskie rusałki». Jako osobny dział pracy powstały badania nad religijnością i prawem zwyczajowym, które powierzono specjalnej sekcji. Łącząc oba działy pracy badawczej, wychodzono z podobnych zalożeń jak te, które przyjął CIAP. Należą one tam do sekcji V. Badania, których intensywność w najbliższym czasie niewątpliwie wzrośnie są prowadzone w dwóch kierunkach: a to odnośnie s ta n u obecnie istniejącego, oraz przeszłości, przy czym szczególny nacisk kladzie się na poszukiwania archiwalne. Badania pierwszego rodzaju są prowadzone systemem ankietowym. Dotychczas zostały opracowane, rozesłane i częściowo już zwrócone wypełnione kwestionariusze szczegółowe dotyczące zwyczajów prawnych. Z zakresu prawa zwyczajowego opracowano ankietę o prawach kobiety w gospodarowaniu na wsi. Ponadto dzięki życzliwemu ustosunkowaniu się Kuratorium Okręgu Szkolnego Lubelskiego, zwłaszcza Nacz. Wydzialu Jędryszka, zebrano bardzo pokaźny materiał dotyczący obecnie istniejącyc\1 zwyczajów dorocznych. Prace historyczno-archiwalne dotyczyły i dotyczą: a) aktów procesów a czary, b) inwentarzy mieszczańskich, c) wewnętrznego życia cechowego. Komplet zachowanych procesów o czary miasta Lublina zebranych i opracowanych przez dr Mirosławę Zakrzewską został ogłoszony w tomie VI <,Prac i Materiałów Etnograficznych». W toku są dalsze poszukiwania obejmujące całą Lubelszczyznę· Dr Bohdan Baranowski zebra l i przygotował do druku podobny materiał miasta Kalisza. Jest naszym pragnieniem kontynuowanie dalszych poszukiwań w tym kierunku i zdobycie możliwie kompletnego materiału z wszystkich ziem polskich. Postępy tej pracy jak zresztą i innych poszukiwań archiwalnych wymagają jednak obok środków materialnych przede wszystkim należycie do nich przygotowanych pracowników. Wiemy, że w dalszym ciągu istnieją jeszcze pod tym względem poważne braki, które tamują rozwijanie się pracy w takim tempie jakiego byśmy pragnęli. Poza procesami o czary zwracamy w tej chwili w naszych poszukiwaniach szczególną uwagę na inwentarze spadkowe, działowe itp. dawnego mieszczaństwa. Stanowią one nie tylko ważny material dla historii gospodarstwa i prawa, ale dzięki swojej drobiazgowej dokładności odkrywają nam dokładnie obraz kultury materialnej. Zachowało się ich jeżeli chodzi np. o Lubelszczyznę niezwykle dużo. Z dotychczas przeszło 40 odszukanych i przepisanych, a pochodzących wyłącznie z miasta Lublina i wieku XVII, niektóre obejmują do dwudziestukilku arkuszy in folio. To samo dotyczy tak bardzo pod każdym względem ciekawych zabytków archeologicznych, które obejmują ustrój i życie we wszystkich jego przejawach dawnych cechów i rzemieślników. Wiadomości dotyczące ustroju produkcji, zwyczajów prawnych łączą się tu i krzyżują z praktykami religijnymi, zabobonami itp. W tej chwili są już zebrane i przygotowane do druku przez mgr Marię Walewską przywileje i statuty cechów garncarskich Lubelszczyzny. Dalszy niezwykle bogaty materiał archiwalny jest już w większej części zestawiony i będzie w roku przyszłym przedmiotem dalszych prac. Powyższe poszukiwania archiwalne pozostają w znacznej mierze w ścisłym związku z zainicjowaną i przygotowaną przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Monografią Lubelszczyzny. Już przed dwoma laty program jej został opracowany i przedyskutowany. Obok tych prac równocześnie rozpoczęto i badania terenowe nad Lubelszczyzną łącznie z katedrą etnografii U. M. C. S. Badanie te objęły dotychczas powiaty: zamojski, puławski, lubelski, lubartowski i siedlecki. Badania te obejmowały dotychczas kulturę materialną. W roku bieżącym przewidziane jest kontynuowanie prac terenowych nad przemyslem ludowym (chałupnictwem) na obszarze całego województwa. Naturalnie szybkość postępu w pracy będzie zale2na od uzyskania potrzebnych środków. Wprawdzie ten zakres �ze względów praktycznych interesuje także Spółdzielczy Instytut Naukowy, który się do nas zwracał, ale dotychczas nie mogliśmy jeszcze dojść do porozumienia w sprawie pokrycia kosztów, w tym wypadku dosyć znacznych. Towarzystwo nasze z własnych środków samo pokryć ich nie może. W badaniach terenowych brali pod kierownictwem prof. Gajka czynny udział nasi współpracownicy L. Gajewski, J. Jastrzębski, J. Optołowicz, Z. Malewska, J. Pałkówna i inn. Do druku została przygotowana przez Henryka Zwolakiewicza Bibliografia Lubelszczyzny, a przez Tadeusza Delimata (,Ceramika Lubelska». Myśl stworzenia Monografii Lubelszczyzny nie ma jednakowoż być odosobniona. Podobne pracc winny być podjęte i przeprowadzone odnośnie wszystkich ziem Rzeczypospolitej. Cieszymy się też, ŻC w tej chwili i nasz oddział krakowski pragnie podjąć analogiczną inicjatywę o ile chodzi o Krakowskie. Pomyślnie rozwijają się prace nad badaniem Kaszubszczyzny i Góralszczyzny oraz na terenie Śląska i inne. Pod kierownictwem prof. Moszyńskiego, na koszt P. T. L. prowadzi w Krakowie prace bibliograficzne student Kamocki. Chodzi o wydobycie z czasopism i prac materiałów etnologicznych, dotyczących Afryki, Azji, Ameryki, Australji, Połinezji i Melanezii. W świetłe dotychczasowych wyników tej pracy okazało się, że wkład wysiłku i myśli polskich badaczy i podróżników był w tym wzgłędzie znaczny i bardzo wartościowy dła nauki światowej, ale został zupełnie zapomniany. Przypomnienie go sobie i światu uważamy za nasz obowiązek. Osobną mozolną ale konieczną pracą którą prowadzi się od czasu i rychło mamy nadzieję, że wykończy, stanowi indeksowanie czasopism etnograficznych. Pracą tą objęte są: Lud, Wisła, M. Zbiór wiadomości dla antropologii krajowej, Prace i materiały Ziemia, Prace i materiały etnograficzne P. T. L., Orli lot, Teatr Zaranie Śląskie, Gryf i inne drobniejsze. dłuższego polskich A. A. E., P. A. U., Ludowy, Podjęliśmy i tę rzeczywiście wielką pracę rozumiejąc nieodzowność stworzenia wzorowej o ile możności bibliografii rzeczowej dla etnografii polskiej i podstawę dla realizacji Polskiego Atlasu Etnograficznego. Bibliografia taka jest także warunkiem zasadniczym dla stworzenia z czasem Encyklopedii Polskiej Etnografii. Osobny dział stanowi Archiwum :Materiałów naukowych P. T. L., które zawiera liczne między innymi klisze, filmy, rękopisy. Dla każdego działu archiwum została opracowana osobna instrukcja. Archiwum nasze po wojnie zostało wzbogacone materiałami odziedziczonymi po profesorach: Stanisławie Poniatowskim, który zginął w roku 1945 po przejściu obozów w .Majdanku i Grossrosen, oraz po ś. p. prof .. -\damie Fischerze, który zmarł z wyczerpania w r. 1943. Prace nad uporządkowaniem Archiwum rozpoczęte w r. 1948 zostały zasadniczo skończone. Wykonała je mgr Z. Malewska. Należy jeszcze nadmienić, że pozostajemy w stałym kontakcie z C. I. A. P. oraz, że w roku ubiegłym Towarzystwo brało udział w Konferencjach organizowanych przez Naczelną Dyrekcję Muzeów i Ochrony Zabytków, Ministerstwo Kultury i Sztuki w sprawie muzealnictwa etnograficznego w Polsce i innych. Na wniosek sekretarza generalnego P. T. L. ustalono znormalizowany typ karty muzealnej, oraz uchwalono stworzenie Centralnego Katalogu Zabytków etnograficznych, znajdujących się w Polskich Muzeach. Jego organizacja ma być powierzona Polskiemu Tow. Ludoznawczemu. Gdyby nie trudności w uzyskaniu koniecznego lokalu l, o czym jeszcze będzie mowa, także i to przedsięwzięcie, którego znaczenie dla nauki jest zasadnicze, byłoby już w realizacji. Z tego co dotychczas powiedziano widzimy, że nasze osiągnięcia od chwili wznowienia działalności w roku 1945 trzeba uznać jako poważne. Stanowią one właściwe podstawy do dalszej pracy, do której wykończenia jest niezmiernie daleko. Podkreśliłem już poprzednio, że pracujemy od roku t 945 w nowych korzystnych warunkach. Poparcie moralne i hojna pomoc materialna ze strony najwyższych czynników, jak Prezydium Rady Ministrów, Ministerstwo Oświaty, Ministerstwo Kultury i Sztuki, Ministerstwo Odbudowy, Ministerstwo Rolnictwa, oraz gdzieniegdzie już i władz wojewódzkich, poważnie zobowiązuje. Zobowiązuje nie do wyrazów wdzięczności, z którymi łączyłoby się pojęcie łaski dla otrzymującego, lecz do dokładnego spełniania zadań uznanych jako ważne ze stanowiska państwowego i społecznego, a których od nas ci, którzy nas popierają oczekują. już Towarzystwo nasze liczy w tej chwili 367 członków i 1270 członków korespondentów. Obejmuje ogół osób pracujących wyłącznie w zakresie etnografii i bardzo licznych specjalistów innych działów nauki, które przedmiotowo pozostają w związku z etnografią. Szczególną troską Zarządu jest uzupełnienie i odmładzanie kadr naszych przez powoływanie zgodnie z §§ 7 i 10 Statutu, nowych członków czynnych i korespondentów. Jesteśmy jedynym Towarzystwem Naukowym, które stoi otworem nawet i dla studentów przed uzyskaniem dyplomu, o ile dają oni swoim wysiłkiem i pracą dowód, że zaczynają się stawać pożytecznymi pracownikami naukowymi. Oddziałów liczymy w tej chwili sześć, a to w Krakowie, Lublinie, Mszanie Dolnej, Poznaniu, Toruniu i Wrocławiu. Jest to stanowczo za mało. Przy tym nie wszystkie oddziały i nie we wszystkich kierunkach przejawiają należytą aktywność. 'IV prawdzie w pol Od l. I. 1952 r. centrala Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego została przeniesiona do Poznania. �równaniu z rokiem poprzednim i tutaj możemy przewazme stwierdzić ożywienie, czego wyrazem jest zwłaszcza akcja dyskusyjno-odczytowa, dostępna i dla nie członków. W tym względzie przodował oddział Krakowski. Następnie idą: Lubelski, Poznallski, Toruński i w Mszanie Dolnej. Szczególnie musimy podkreślić aktywność małego, bo liczącego 9 czlonków czynnych oddziału w Mszanie Dolnej. Podkreślam ten fakt z tego powodu, ponieważ świadczy on, że może być rzeczą pożyteczną tworzenie oddziałów także w ośrodkach nieuniwersyteckich. Nasz statut w paragrafie 4 i 7 wyraźnie nas do tego upoważnia i zachęca. Naturalnie zawsze będą miały stosunkowo lepsze warunki pracy naukowo-badawczej oddziały w miastach uniwersyteckich, oparte i związane z katedrami etnografii i nauk pokrewnych. Jednakże inne oddziały mogłyby odgrywać w badaniach terenowych rolę poważną, a w pracy propagandowej pierwszorzędną. A wreszcie trzeba pamiętać, że tam wszędzie, gdzie już istnieją względnie będą utworzone archiwa, które tak często zawierają akta z epok nie wymagających nawet znajomości paleografii, mogłaby także praca i tych oddziałów stać się w zakresie badawczonaukowym pożyteczną. Przyznaję, że dotychczas praca popularyzacyjna me była przez nas należycie rozwijana. Stało się to nie dlatego, żebyśmy ją lekceważyli. Mamy pełną świadomość, że jesteśmy w pełni tego słowa Towarzystwem naukowo-badawczym, jednak jesteśmy instytucją ze względu już na swój przedmiot zainteresowań tego rodzajq, że musimy pozostawać w szerokim zakresie naszej właściwej pracy w bezpośrednim związku z szerokimi masami. Ten związek, a zrozumienie jego konieczności wynika także z §§ 4, naszego statutu, nie może się ograniczać tylko do czerpania z terenu materiału poznawczego. Z celami naszymi ściśle się łączy uprzystępnianie wyników naszych badań wszystkim. . Pragnęliśmy i tę pracę mimo wielu trudności posunąć naprzód I rozpocząć wydawanie obok (,Ludu.>, osobnego pisma przeznaczonego dla szerokiego ogółu, a przede wszystkim dla młodzieży szkolnej. Niestety zabiegi Zarządu w tym względzie narazie musiały być zaniechane. Na ten cel trzebaby przede wszystkim zdobyć osobno środki. Te jakie posiadamy są z góry przeznaczone na prace ściśle naukowo-badawcze. Chociaż jak już wiemy są one bardzo znaczne w porównaniu z przedwojennymi, to jednak wobec rozległości naszych zadań i obowiązków badawczych, które wzrastają, są zawsze jeszcze nie wystarczające. Nie można ich też uszczuplać na rzecz innej chociaż bardzo pożądanej, potrzebnej bliskiej nam akcji. Kończąc ten ogólny przegląd naszej dotychczasowej poddając go dyskusji i krytyce Walnego Zgromadzenia, jesteśmy głęboko przeświadczeni, że dzięki warunkom pracy jakie nam daje Rzeczypospolita, poparciu materialnemu i zrozumieniu potrzeb Towarzystwa przez jej najwyższe czynniki, będziemy mogli dokonać w Polsce Ludowej dzieła, o którym nasi poprzednicy tylko marzyli. L. Ha/ban WYCIĄG Z PROTOKÓŁU POLSKIEGO Z XXIV TOWARZYSTWA w dniach WALNEGO ZGROMADZENIA LUDOZNAWCZEGO 11.-14. VI.1949 W TORUNIU r. I\a zjazd przybyli członkowie i goście: K. Adamska, W. Armon, B. Baranowski, W. Bieńkowski, J. Burszta, J. Czekanowski, T. Chodzidło, G. Ciołek, A. Czerny, K. Dobrowolski, T. Delimat, E. Frankowski, M. Frankowska, G. Frenklowa, J. Gajek, O. Gajekowa, L. Gajewski, W. GajzIerowa, A. Glapa, J. Grocholski, L. Halban, J. Jastrzębski, J. Kamocki, S. Klonowski, W. Kolago, A. Kowalska, K. Koranyi, J. Krajewska, A. Król, H. Królikowski, H. Kuczyńska, A. Kutrzeba, B. Kuźmicz, M. Kwiatkowska, J. Leja, A. Lewandowska, J. Żołna-Manugiewicz, Z. łvfalewska, M. Mole, J. Mazurkiewicz, J. Michałowska, S. Nosek, ]. Optołowicz, D. Osten-Sacken, J. Paszkiewicz, K. Pietrkiewicz, M. Priifferowa, H. Przesławska,. N. Przeworska, B. Radomski, R. Reinfuss, Z. Reifussowa, E. Romanówna, L. Roszkówna, I. Rzepecka, T. Seweryn, J. Skietniewicz, M. Sobieski, R. Stopa, M.Suboczowa,J. Świeży, M.Szwengrub, Z. Szewczyk, M. Walewska, M. Ziemnowicz, H. Zwolakiewicz, T. Zygler, M. Żmigrodzka, M. Żywirska. Walne Zgromadzenie otworzył v-prezes, prof. dr Leon Halban l. W imieniu gospodarza zjazdu, rektora Uniwersytetu Mikołaja Kopernika prof. dr Karola Koranyego, powitał zebranych. dziekan prof. Kaz'imierz Hartleb, po czym mgr Bolesław Kuźmicz - delegat Państwowej Komisji ?lanowania Gospodarczego wygłosił przemówienie, w którym podkreślił konieczność wmontowania planu etnografii polskiej i działalności Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w VI-cio letni plan gospodarczy i naukowy państwa. Po przemówieniach gości nastąpi la część naukowa, to jest inauguracyjny odczyt prof. dr Kazimierza Dobrowolskiego pl. (,Zderzenie kultup> (drukowany w 39 tomie (,Ludw) w dziale rozpraw). Popołudniowe Odczytano i przyjęto po czym v-prezes L. skiego Towarzystwa działalności równocześnie l Przemówienie Lud, T. XXXIX obrady poświęcone były CZęSCI sprawozdawczej. protokół z 23 \Valnego Zgromadzenia w Krakowie, Halban odczytal sprawozdanie z działalności PolLudoznawczego za czas od 1,1 kwietnia 1948 do jego poprzedza nini,jsze sprawozdanie 34 �,, czerwca 1949 r. Z kolei skarbnik - prof. dr Mieczysław Zimnowicz przedstawił bilans za rok 1948. W sprawozdaniu swoim przeprowadził porównanie bilansów z lat 1946, 1947, 1948, wykazując progresywny wzrost obrotów, które w porównaniu z rokiem 1946 osiągnęły czterokrotną zwyżkę. Sprawozdawca przedstawił wzrost działalności wydawniczej Towarzystwa: w roku 1946 Towarzystwo wydrukowało 502 strony (100%), w roku 1947 I 172 strony (230%), w roku 1948 1400 stron oraz 63 mapy (370%). Po dyskusji na temat obu sprawozdań Z. Malewska odczytała protokół z posiedzenia Komisji Rewizyjnej z dnia 5 marca 1949, zakończony wnioskiem o udzielenie Zarządowi absolutorium. Komisja stwierdza z uznaniem postęp w organizacji i księgowości w porównaniu z rokiem ubiegłym, wielką oszczędność i wszechstronną celową działalność. Podkreśla wielkie osiągnięcia na polu wydawniczym i wnosi o udzielenie absolutorium Zarządowi i o podziękowanie za pracę Zarządowi, wszystkim pracownikom naukowym i administracyjnym Towarzystwa. Wniosek został przyjęty przez Walne Zgromadzenie i jednomyślnie podkreślono niski procent wydatków na administrację wynoszący 2,3 % całości obrotu (szczegółowy bilans załączony do wyciągu). Po sprawozdaniu Zarządu nastąpiły sprawozdania z działalności oddziałów. W dyskusji nad sprawozdaniami poruszano następujące sprawy: organizację akcji odczytowej dla publiczności. Zwrócono uwagę na konieczność porozumienia się w pracach oddziałów; w sprawie indeksowania i bibliografowania, postanowiono przyjąć jedną instrukcję, podkreślono również bezinteresowny udział studentów uniwersytetów w Krakowie i Lublinie w pracy nad indeksowaniem. Wreszcie wskazano na konieczność wyzyskania ośrodka poznańskiego dla prac nad muzykologią etniczną, oraz odczytano wnioski prof. Leopolda Węgrzynowicza w sprawie popularyzacji prac Towarzystwa. W drugim dniu zjazdu v-prezes E. Frankowski wygłosił referat (,Etnografia w ZSRR» drukowany w całości w dziale rozpraw». Po ożywionej dyskusji zebrani wysłuchali szeregu następujących referatów, a mianowicie: . J. Żołna-Manugiewicz - (,Z zagadnień polskiej paleoreligioli- styki». M. Mole R. Stopa (,Naturalistyczne podstawy dualizmu irańskiego». ('Wychowanie i szkoła u krajowców Afryki północno- zach.». A. Kowalska - (,Kilka uwag o cywilizacjach Indian amerykańskich». S. Nosek - (,Przedhistoryczne budownictwo mieszkalne na ziemiach polskich». L. Halban - (,Znaczenie prawa zwyczajowego». G. Ciołek - (,Wpływ środowiska geograficznego na formy osadnictwa budownictwa wiejskiego w Polsce». M. Priifferowa - (,Wprowadzenie we współczesny stan kultury ludowej Pomorza ze szczególnym uwzględnieniem kształtowania się kultury ludowej w woj. pomorskim na tle ruchów przesiedleńczych ostatnich dziesięcioleci ». Oba ostatnie ilustrowane przeźroczami. Trzeci dzień obrad poświęcony był planowaniu. Sekretarz generalny J. Gajek przedstawił referat pt. (,Zadania Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie najbliższego 6-cio lecia». W dyskusji nad referatem ustalono następujące wnioski: I. Położenie większego nacisku na tłumaczenia i streszczenia etnograficznych materiałów radzieckich oraz pogłębienie współpracy z (,SOWIecką etnografią». . 2. Powiększenie sieci korespondentów do 3000 poprzez kontakt z nauczycielstwem, pracownikami spółdzielczymi, Związkiem Samopomocy Chłopskiej, Związkiem Akademickiej Młodzieży Polskiej. 3. Rozbudowa oddziałów regionalnych Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w celu stworzenia lokalnych organów dla wykonania projektowanych na okres 6-cio lecia prac. W związku z tym sporządzenie szczegółowej mapy ilustrującej stan zebranych materiałów. 4. Popularyzowanie poradnictwa w oparciu o katedry etnografii analogicznie do istniejących instytutów w ZSRR. 5. Nawiązanie kontaktów z Państwową Komisją Planowania Gospodarczego w celu przedyskutowania współpracy. Po wyczerpaniu dykusji nad 6-cio letnim planem działalności Towarzystwa, sformułowano następującą rezolucję jako wynik obrad: I. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze staje do współzawodnictwa z innymi ośrodkami nauki polskiej, w pracy nad rozbudową podstaw Polski Ludowej i jej kultury narodowej pod względem formy a socjalistycznej pod względem treści. 2. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze podejmuje pracę nad zgromadzeniem, utrwaleniem i rozwojem wielkiego skarbu kultury ludu pracującego zawartego w jego folklorze: sztuce, muzyce i pieśni, w jego całym dorobku kultury materialnej i społecznej. 3. Udostępnione wszystkim skarby twórczości ludowej powinny się stać źródłem natchnienia dla naszych muzyków, artystów, pisarzy, uczonych i działaczy społecznych, w łączności z potrzebami planowej gospodarki socjalistycznej i przebudowy ustroju Polski. Rezolucję przyjęto jednogłośnie. Zatwierdzono rówmez uchwały Zarządu z dnia 9. VI. o utworzeniu oddziału w Katowicach oraz podniesieniu składek członkowskich Dalszy ciąg obrad został poświęcony wygłoszeniu następujących referatów: T. Seweryna - (,O potrzebie badań nad etnografią historyczną~. 34* �532 533 J. Krajewskiej - «Wyniki badań Muzeum Etnograficznego w Łodzi 1946 r. l). M. Suboczowej - (,Sprawozdanie z badali nad układem przestrzennym ruchów ludnościowych pow. opolskiego». R. Reinfussa - (,Z badań nad obrzędowością ludową mieszkańców Dolnego Śląska'). A. Kutrzebianki - "Badania etnosocjograficzne nad Ziemią Krakowską·,). 1.11 od Wobec spozmonej pory postanowiono dalsze komunikaty i sprawozdania umieścić jako materiał sprawozdawczy w dziale kroniki w 39 tomie (,Ludu>>. Na zakończenie XXIV Walne Zgromadzenie wnioski i postanowienia końcowe: uchwaliło Walne A rozpada Poddzial " I II III - bil o OIl " N U ): oj <:: N O -O I ::J t.O •... ""' ,;., <O co >- <:: <:: N Towarzystwa się na poszczególne obejm. " " ::J •... >- O Ludoznawczego W roku 1948 dawny układ biblioteki Polskiego Towarzystwa z'nawczego został zmieniony na układ działowy: A - obejmujący samoistne; B - obejmujący czasopisma i wydawnictwa ciągłe. Dział '2 -o .~ " SPRA WOZDANIE Polskiego o. ...: Zgromadzenie. O. G. z prac w bibliotece t.O o ..;- oj W ostatnim punkcie porządku dziennego, dokonując zamknięcia obrad XXIV Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego v-prezes prof. E. Frankowski podsumował wyniki zjazdu wskazując na wysoki poziom wygłoszonych referatów i dyskusji oraz na ich aktualność z uwagi na ogólne zagadnienia państwowe. V-prezes wyraził podziękowanie dr Marii Priifferowej, Uniwersytetowi Mikołaja Kopernika oraz oddziałowi Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Toruniu za sprawne i gościnne zorganizowanie zjazdu. XXIV ó I oo następujące I. Zwołać konferencję naukową oraz XXV Walne Zgromadzenie w Poznaniu. 2. Polecić Zarządowi przedyskutowanie projektu studiów z zakresu etnografii i etnologii, nadesłanego przez Ministerstwo Oświaty. 3· Zlecić Zarządowi przedyskutowanie wniosków prof. Leopolda Węgrzynowicza o upowszechnieniu działalności POlskiego Towarzystwa Ludozna wczego. Na tym zamknięto •... ""' •... ~ poddziały >:: Ludodzieła jak: metodologię, metodykę, historię etnologię i etnografię ogólną, etnografię szczególową, nauki oj VJ o -'" .. ~•... oj ., lii .~~ -: 'I ~II I ""II �535 534 IV - Poddział V- VI VII VIIIIXX- " obejm. " " " " " " działy wydzielone specjalne tj.: literaturę, religioznawstwo, sztukę, ~biory. nauki pomocnicze tj. historię, prehistorię, geografię, językoznawstwo, antropologię, socjologię, bibliografię, muzea, muzealnictwo, encyklopedie, słowniki, varia. Systematyczny układ poddziałów działu A jest kombinacją systematyczno-etnogeograficzną, dział zaś B posiada układ etnogeograficzny . Następnie. zostały zaprowadzone następujące książki inwentarzowe: Księga A - do której wpisuje się dzieła stanowiące odrębną całość tematyczną jednego lub kilku autorów, wchodzą tu broszury, odbitki, nadbitki. 2. Księga B wszelkie wydawnictwa o charakterze ciągłym, a więc czasopisma, dzienniki, tygodniki, miesięczniki, kalendarze, periodyki wydawane przez instytucje i urzędy wykazy itd. 3. Księga C wszelkie nabytki wpływaJące tak na drodze wymiany za wydawnictwa własne, jak wymiany dubletów, kupno, dary i przydziały. 4. Księga D - opracowania kartograficzne. l. Stan cyfrowy ksiąg przedstawia Księga A posiada się w teJ chwili wg poniższych danych: poz. 6,415, księga B - 374 księga C- 400. Uporządkowanie działu A tj. uporządkowanie wg poddziałów, wypisanie na książkach sygnatury dzialowej, wpisanie tejże do księgi inwentarzowej A i na kartkach bibliotecznych, ulożenie katalogu alfabetycznego trwało do dnia 10. III. 1949 r. W tym czasie. oprawiono 432 tomy dzieł z działu III Etnografia szczegółowa - Indoeuropeistyka, Słowianoznawstwo, Polska. Dział B - czasopism jest w toku porządkowania. Zakatalogowany został kompletnie poddział Polska, z którego to poddziału zostało oprawionych 150 tomów czasopism. Inne czasopisma, zajmujące 10 szaf, są ułożone wg poddziałów,. wg wyżej wspomnianego układu etnogeograficznego, lecz nie posiadają sygnatury działowej, która to praca jest obecnie wykonywana. Sposób zakatalogowania jednej książki wygląda następująco: Nową książkę przysyła sekretariat Towarzystwa wraz z odpowiednim formularzem, który wypełniony przez bibliotekarza na podstawie zapisu w księdze C wraca do sekretariatu, jako dowód buchalteryjny. Dzieło, czy też czasopismo wpisuje się do księgi C tj. nabytków pod numer kolejny danego roku, zaznaczając odpowiednią pieczątką, czy po.chodzi z wymiany, daru, kupna czy przydziału i wpisując w odpowiednią rubrykę numer działo,~y. Następnie na odwrotnej stronie pierwszej karty dzieła przykłada się pieczątkę i wpisuje numer akcesyjny tj. Nr nabycia oraz Nr działowy. Z kolei wciąga się ją pod Nr kolejny do księgi A, względnie B, wpisując w książce w odpowiednim miejscu pieczątki, Nr inwentarza, tytuł i Nr dzieła; po czym wypełnia się 2 kartki biblioteczne, jedna idzie do katalogu alfabetycznego, druga do rzeczowego (który będzie sporządzony po zakatalogowaniu czasopism). Książka opieczętowana co 100 stronk idzie do odpowiedniego działu na półkę. Dla ułatwienia pracy bibliotekarza stworzona jest tzw. biblioteczka podręczna, obejmująca jedną p6łkę. Jej zawartość stanowią dzieła i książki będące w częstym tj codziennym użyciu, jak: <,Kultura Ludowa Słowian» - K. Moszyńskiego. <,Wstęp do ludoznawstwa» - Sto Bystronia. «Polacy, Lud polski, Połabianie, Łużyczanie» <,Etnografia Polski» - St. Poniatowskiego. «Wstęp do historii Słowian» - J. Czekanowskiego. Skorowidze miejscowości i inne. Ruch czytelniczy za rok 1948 styczeń luty marzec kwiecień maj czerwiec lipiec sierpień w bibliotece odbywał za rok akadem. czytelników " " " " " " " 96 94 72 57 56 55 16 13 się wg następujących 1948/49 roku na dn. październik listopad grudzień styczeń luty marzec kwiecień Na rewersy wypożyczono profesorom, w roku 1948 198 dzieł, w roku zaś 1949 Do końca 1949 przewidziane A. Fischera. - l maja danych: 1949 r. czytelników 65 l II " " " " " " 140 gl 22 45 20 pracownikom naukowym do dnia l maja 155 dzieł. jest: Ukończenie katalogowania czasopism, Ułożenie katalogu rzeczowego, g. Sporządzenie naklejek z numerami l. 2. książek. 4. Przepisanie starej książki inwentarzowej. działowymi na grzbiety �537 Zadania, cel, pracę w bibliotece, współpracę biblioteki z sekretariatem, sposób zapisu książek w każdej z ksiąg inwentarzowych, układ działowy biblioteki - określa szczegółowo instrukcja biblioteczna opracowana przez kierownika biblioteki prof. dr Józefa Gajka. Mirosława DELEGAT (Przemówienie Kwiatkowska temat nad uporządkowaniem archiwum Polskiego Towarzystwa Ludozna wczego W skład archiwum czyli kartoteki materiałów wchodzą rękopisy, notatki, zapiski po prof. Stanisławie Poniatowskim, Adamie Fischerze, pozostałe materiały dawne Towarzystwa Ludoznawczego materiały nagromadzone przez prof. Józefa Gajka oraz napływające z badań terenowych lub prac studentów i pracowników. Odrębny dział archiwum stanowi korespondencja rządkowana według nazwisk autorów i chronologicznie. od 1895 r., upo- Archiwum błon, klisz i filmów jest przechowywane w osobnej szafie. Za bezpieczono 495 klisz cynkograficznych, 427 klisz szklanych, 41 rolek «Leica» oraz 176 błon różnych wymiarów. Prace nad uporządkowaniem lewska i Jerzy Grocholski. archiwum prowadzą: mgr :Maria \Va- Chciałbym dać wyraz działalności P. T. L. PLANOWANIA KUŹNICZ P. T. L. w Toruniu w dn.9.-12. niektórym jakie myślom, VI. 1949) u nas istnieją na 2. Zadaniem Towarzystwa Ludoznawczego, zrzeszającego zespół ludzi, zainteresowanych problemami wchodzącymi w zakres wspomnianych dyscyplin naukowych, jest właśnie ujawnianie tych zdrowych elementów kultury mas ludowych, ich rejestracja, inwentaryzacja i dokumentacja oraz ich analiza ustalonymi marksistowskimi metodami naukowymi, z punktu widzenia ogólnego postępu kulturalnego i gospodarczego. W związku z tym Towarzystwo Ludoznawcze ma poważną rolę do spełnienia na odcinku aktywizacji poszczególnych rejonów, które albo już posiadają albo obecnie wytwarzają swoiste wartości kulturalne. Ogólnie nazwane «materiały.> obejmują opisy tekstowe, rysunki, fotografie, rękopisy, maszynopisy, błony, klisze i filmy. Materiały opracowuje się na ustalonych kartach archiwum, zawierających następujące pozycje: metrykę etnograficzną obejmującą odnośne grupy etniczne, miejscowość, datę, sygnaturę oraz szczegółowy opis. Ogół kart archiwalnych uporządkowany według haseł mieści się w osobnej szafie. Porządkowanie archiwum rozpoczęto w grudniu 1949 r. W okresie sprawozdawczym sporządzono wykaz materiałów po prof. Poniatowskim i Fischerze. Materiał ten dotyczy głównie kultury materialnej w zasięgu światowym. Rękopisy nagromadzone w archiwum stanowią osobną pozycję w księdze inwentarzowej. Materiały zaś ankietowe gromadzone na ustalonych formularzach jednego typu stanowią jedną pozycję inwentarzową. Wszystkie rękopisy posiadają oprócz liczby porządkowej i sygnatury teczki - sygnaturę działu rzeczowego. Archiwum obejmuje ogółem 507 rękopisów w tym 138 - A. Fischera; 87 - S. Poniatowskiego. Obecnie prowadzi się pracę nad sporządzeniem katalogów, tak aby obok księgi inwentarzowej można było posługiwać się katalogiem alfabetycznym, etnograficznym i rzeczowym. na Zjazd KOMISJI Mgr BOLESŁAW I. Ustrój socjalistyczny docenia w pełni znaczenie i rozwój kultury ludowej mas pracujących wsi i miasta, popiera ich twórczość kulturalną i wprowadza ją do ogólno-narodowej kultury. Przykładem - kraj zwycięskiego socjalizmu - Z. S. R. R. Stąd i rozwój etnografii, socjografii i nauk społecznych, mogą liczyć na poparcie w Polsce Ludowej, która przyjęła ustroj demokracji ludowej, ustrój zmierzający do realizacji socjalizmu. Istnieje bowiem zgodność pomiędzy pielęgnowaniem i rozwojem zdrowej kultury ludowej a socjalizmem. SPRA WOZDANIE z prac PAŃSTWOWEJ GOSPODARCZEGO, I f' 3. W ustroju demokracji ludowej - tam gdzie całość życia społecznego, gospodarczego i kulturalnego, kierowana przez masy pracujące, rozwija się planowo, działalność naukowo-badawcza Towarzystwa i działalność jego publikacyjna winny być - tak pk działalność w każdej innej dziedzinie, ściśle związana z aktualną problematyką i planową działalnością publiczną zmierzającą do wytworzenia jednej zwartej społeczności socjalistycznej ludzi pracy, w której wytwory działalności kulturalnej poszczególnych grup etnicznych, nie tracąc znamion i żywotności swej regionalnej, stają się własnością całego narodu i wchodzą do skarbca kultury ogólnonarodowej, pogłębiają więź społeczną ludu pracującego wsi i miasta, wzmacniają sojusz robotniczo-chłopski i przyspieszają procesy przemian !lpołecznych i kulturalnych na wsi. Należy również doceniać znaczenie i tych pomników kultury ludowej, które dziś nie przejawiają już żywotności bezpośredniej, ale które pozwalają związać silniej żywioł polski i jego obecną kulturę z dawną kulturą polską i słowiańską na obszarach obecnej Polski, a w szczególności na Ziemiach Odzyskanych. �539 4, Zadanie Towarzystwa na Ziemiach Odzyskanych jest szczególne. Polega ono nie tylko na wykrywaniu oznak polskości tych ziem, na wiązaniu obecnych jej mieszkańców z tradycjami dawnymi, itle i na śledzeniu procesu tworzenia się obecnie nowych więzi społecznych pomiędzy ludnością autochtoniczną i osadniczą, na ujawnianiu i przyspieszaniu procesu wytwarzania się nowych polskich grup etniczno-kulturalnych. Towarzystwo powinno zwrócić szczególną .uwagę na odpowiedzialność, jaka na nim ciąży za wspóludział w pracy nad realizacją zespolenia kulturalnego i społecznego ludności miejscowej z ludnością napływową i nowymi warunkami na Ziemiach Odzyskanych. Problem ten istnieje na terenie całych Ziem Odzyskanych, ale kształtuje się różnorako, w zależności od różnych warunków miejscowych i regionalnych oraz od bardzo różnego oblicza kulturowego przybyszów. Na tym tle wyłania się zagadnienie zderzania się różnych kultur i wytwarzania nowych treści kulturowych, - zagadnienie, któremu Towarzystwo w swojej działalności poświęcać musi dużo uwagi. W szczególności wysuwają się tu takie zagadnienia, jak: problem migracji wewnętrznych ludności, zwłaszcza powrotnych Ziem Odzyskanych na ziemie dawne, następnie zagadnienie szczególnych zdolności poszczególnych grup etnicznych przybyszów do asymilacji w nowych warunkach, problem ustosunkowania się do przemian strukturalnych na wsi, zagadnienie do przechodzenia do .innych zajęć pozarolniczych na wsi i w mieście, problem przechodzenia na nowy sposób organizacji produkcji rolniczej i techniki pracy na wsi itp. 5. Dla gospodarki planowej wszystkie te zagadnienia itp. posiadają duże znaczenie. Określają bowiem dokładniej jakość podmiotu gospodarującego na wsi, oświetlają jego właściwości, dostarczają wiele cennego materiału do określenia jego możliwości w zakresie produkcji dóbr materialnych i niematerialnych, gospodarczych i pozagospodarczych. Szczególną ·uwagę należy zwrócić na takie zajęcia, jak przemysł ludowy i artystyczny, które zostały przeniesione z miejsc dawnego osiedla na nowe, oraz na inne zamiłowania w zajęciach· gospodarczych. i pozagospodarczych. Są to już bowiem bezpośrednie przesłanki dla stworzenia i opracowania planów aktywizacji danych regionów. Dotyczy to oczywiście Ziem Odzyskanych, ale można to również uznać za rzecz pilną i na zaniedbanych terenach ziem dawnych. 6. Wychodząc z powyższych założeń i stwierdzeń, można by postawić następujące postulaty pod adresem programu działalności P. T. L.: a) program pracy Towarzystwa winien być związany ściśle i uzgodniony z działalnością w innych dziedzinach na odcinku wsi i rolnictwa oraz zasadniczego problemu stosunków wieś - miasto; b) winien on pójść po linii dostarczenia materiału i przesłanek do planowania i kierowania procesami przemian strukturalnych na wsi, idących w kierunku socjalizacji życia wsi w jak najszerszym zakresie, .a w szczególności na odcinku produkcj i; c) na terenie Ziem Odzyskanych działalność Towarzystwa winna dostarczyć ponadto materialów do utrwalenia tam żywiołu polskiego i wzmocnienia więzi społecznych grup osiedleńczych; d) plan pracy winien być dostosowany silniej do potrzeb poszczególnych terenów i do stopnia nasilenia przeprowadzanych tam akcji w zakresie wykonania planów w dziedzinie gospodarczej i kulturalnej; e) W związku z powyższymi postulatami plan pracy winien być następnie dobrze rozpracowany w czasie i przestrzeni tak; aby była stosowana zasada koncentracji całej dzialalności (naukowo-badawczej, gospodarczej, kulturalnej itp.) na określonych terenach; odpowiednio ułożona w czasie zgodnie z hierarchią zadań planów wieloletnich i rocznych; f) Ogólnie można powiedzieć, że obecnie wysuwają się na czoło niektóre tereny Ziem Odzyskanych i ziem dawnych, jak, tereny wymagające szczególnej troski społeczeństwa, np. Ziemia Lubuska, Pomorze Zachodnie, Kaszuby, Olsztyńskie, Ziemie Górskie i Podgórskie oraz inne tereny . na wschodzie. Na terenach tych poza ogólnymi zagadnieniami wspomnianymi należy szczególną uwagę poświęcić takim zagadnieniom, które mają związek z aktywizacją gospodarczą tych terenów, np. przemysł ludowy i arstystyczny i jego lokalizacja, szczególne zamiłowania upragospodarcze i pozagospodarcze ludności; g) Niezależnie od tego wydaje się, że Towarzystwo mogłoby i powinno wziąć znaczy udział w rozpracowaniu i przygotowaniu materiałów w zakresie swoich zainteresowań dla tych wszystkich wsi, które przekształcają się dziś, względnie w najbliższych latach, na spółdzielriie produkcyjne, przy czym wybór tych obiektów do badań i opracowań winien być uzgod,niony z odpowiednimi władzami, względnie instytucjami gospodarczymi, np. Centralą Rolniczą «Samopomoc Chłopska» i Związkiem Samopo,mocy Chłopskiej; , h) Wreszcie plan pracy, przynajmniej w ogólnych zarysach, winien obejmować okres lat sześciu i wchodzić jako część składowa planów odpowiednich resortów ustalonych na sześciolecie 1949/1955, a więc np. Ministerstwa Oświaty, Kultury, Rolnictwa, Central Spółdzielnych działających na terenie wiejskim itp. Jeśli Towarzystwo potrafi w ten sposób związać swoją działalność naukowo-badawczą i publikacyjną z obecną rzeczywistością Polski Ludowej to utrwali jeszcze bardziej przekonanie o racji i pożyteczności swego istnienia. I o tyle Towarzystwo będzie też mogło liczyć na uzyskanie, względnie rozszerzenie podstaw materialnych swojej działalności, o ile potrafi wprząc się w służbę mas pracujących wsi i miast na odcinku budowania podstaw socjalizmu w Polsce, o ile programowa działalność istotnie stanowić �541 54° będzie ogniwo w łańcuchu środków realizacji założeń planu 6-letniego na odcinku przemian strukturalnych, gospodarczych, społecznych, i kulturałnych wsi. Stoimy bowiem na stanowisku, że działalność Towarzystwa nie może wybiegać poza cele ogólne społeczeństwa, a przeciwnie musi isć razem z życiem, a nawet wyprzedzać je tak, jak każda inna działalność naukowa i rozświetlać drogi postępu ogólnego. SPRAWOZDANIE w lecie 1948 roku, Z EKSPEDYCJI urządzonej staraniem z zasiłku Ministerstwa POMORZOZNA WCZE] prof. dr B. Stelmachowskiej Oświaty W sierpniu ub. roku z ramienia Zakładu Etnołogii i Etnografii U. M. K. przeprowadziliśmy badania na Pomorzu Wschodnim i Zachodnim. Podzieliliśmy się na 3 ekipy: jedna, której wyniki badań opimj~ dokładnie - pracowała na Pomorzu Zachodnim: druga - na wybrzeżu Pomorza Wschodniego, nad Zatoką Pucką i Gdańską; trzecia na Wyżynie Gdańskiej, w pewnej odłegłości od morza. Badania na Pomorzu Zachodnim przeprowadziliśmy w północnej części pow. słupskiego, w pobliżu jez. Gardzieńskiego i Łebskiego. Zasięg badanego terenu wyznaczają następujące miejscowości: Smołdzino, Człuchy, Kluki, Bolencz, Rowy, Laski, Szkłana Huta, Stary Młyn, Objazda i Gardna Wielka. O wyborze terenu zadecydował następujący wzgląd: okoliczne ziemie nad jez. Gardzieńskim i Łebskim stanowiły ostatnią ostoję wymierającej grupy etnicznej Słowińców, wchodzących w skład rdzennych grup łudowych Pomorza. Zgodnie z wynikami badań etnograficznych, przeprowadzonych pod koniec XIX-ego wieku, na ziemiach tych ludność najdłużej opierała się obcym wpływom, pielęgnując własne cechy regionalne. Sprzyjającą okolicznością dla podtrzymania odrębności regiom>lnej Słowińców były specyficzne warunki fizjograficzne terenów ich zamieszkania. Tło podstawowe osiedłi bowiem stanowią w większości równinne bagna, częściowo tyłko osuszone, a na wielu odcinkach zachowane w pierwotnej całkiem formie. Te trudne do przebycia i niezbyt żyzne tereny nie nęciły Niemców. Poza tym obramowanie niziny od południa wzgórzami morenowymi, a od północy bezłudnym pasem mierzejowym, czyniło te nadjeziorne obszary miejscem z natury obronnym. Odszukanie pozostałości kultury słowiańskiej na tych właśnie obszarach było celem naszych badań, przeprowadzonych ub.r.Nie braliśmy pod uwagę przejawów kultury obcej, naniesionej w ciągu wieków na te ziemie, łecz wyłącznie starałiśmy się znaleźć i rzeczowo uzasadnić istniejące w regionie Słowińców pierwiastki kulturowe, identyczne lub zbliżone do polskiej kultury ludowej. Dokonane spostrzeżenia ujęliśmy w pewne zasadnicze grupy; a) Pierwszą z nich stanowią szczególy etnograficzne, charakteryzujące kulturę pln-zach. grup pomorskich. I tu uwzgłędniliśmy charakterystyczny dla P1)morza czworokątny układ zabudowań. Budynki gospodarcze w wioskach sło",ińskich w stosunku do siebie są położone w ten sposób, że stanowią zwarty czworobok, mieszczący '/ol swoim wnętrzu niewielkie podwórze. Jedno ramię czworoboku stanowi stodoła, ustawiona równolegle do drogi, przeciwległy bok zamyka dom mieszkalny. Do wnętrza zabudowania gospodarczego wjeżdża się przez bramę wjazdową, mieszczącą się w środku stodoły łub w bocznej części. Układ taki naj liczniej spotykamy w Człuchach. Słowińcy mieli upodobanie w pielęgnowaniu przed zabudowaniem ogródków kwietnych, pomiędzy drogą, a budynkiem gospodarczym. Ogródków tych już nie widzieliśmy w terenie, jednakże zachowana na tym miejscu pusta przestrzeń jest niejako śladem ich pierwotnego istnienia. Wśród starych domów poznanych osiedłi widuje się typy o pierwotnej konstrukcji. Tak np. stare, trzysta lat liczące domy w Klukach Smołdzińskich, opierały się na węgłach z 4-ch wielkich głazów eratycznych. Łączył je ze sobą luźny fundament z mniejszych kamieni, spojonych gliną i wapnem, na których spoczywa podwałina chaty. Szczegół znamienny dła pierwotnego budownictwa pomorskiego. Dwuizbowa konstrukcja wewnętrzna była typem najczęściej spotykanym. Przy tym do ciekawszych szczegółów etnograficznych włączyć nałeży zachowanie centralnego położenia ogniska w sieni, z otworem wyłotowym pieca w pośrodku dachu. Bardzo interesującym fragmentem budownictwa, znamiennym przede wszystkim dla osiedli nadmorskich, są szopy rybackie w Rowach, zbudowane ze starych nieużytecznych już łodzi. Łódź przepołowiona szerszą częścią oparta na ziemi, a dziobem wzniesiona pionowo w górę stanowi dogodne schronienie dla sprzętu rybackiego. Szopy takie spotykaliśmy w Rowach. Stwarzają one malowniczy obraz, doskonale zharmonizowany z pejsażem morskim. h) Drugą grupę spostrzeżeń stanowiły, według naszego podziału, te szczegóły etnograficzne, które najsilniej łączą się ze specyficznymi właściwościami środowiska geograficznego. I tu moim zdaniem uwzględnić należy pewien swoisty układ zabudowań, spotykany np. w Pawełkowiczach. Niewielki ten przysiółek jest położony na otwartej nizinie. Domy mieszkalne ciągną się w jednej linii ze wschodu na zachód po obu stronach drogi. Naturalną osłoną wsi od północy są wysokie wydmy, jednakże wiatry dmące od wschodu i zachodu, dokuczliwe szczególnie porą jesienną i zimową, nie docierają bezpośrednio do domów mieszkalnych, ponieważ domy te ochronione są budynkami gospodarczymi. Na obu skrajach przysiółka, stoją wielkie stodoły. Same domy mieszkalne charakteryzuje również niezwykly szczegól konstrukcyjny. Elastyczne, nieustalone jeszcze podloże aluwialnej niziny powoduje stopniowe opadania domów, należy je więc w pewnych odstępach �542 czasu podnosić. W tym celu nie zespala się ściśle podwaliny z fundamentem domu, lecz spoczywa na nim swobodnie. Gdy kamienny fundament osunie się w bagno, podnosi się wówczas dom, umacnia węgly nowymi kamieniami i od nowa dom na nie opuszcza. W przeciwnym razie domy pogrążylyby się zbyt glęboko i nasiąkłyby wilgocią. Bagnista nizina powoduje budowanie osobliwego typu dróg, gdzie indziej przez nas nie spotykanych, tak np. z przysiólka Żelazne Kluki do przysiólka Zimne Kluki dziś jeszcze prowadzi drewniana kładka, mniej-więcej na przestrzeni jednego kilometra, unosząca się kilkanaście centymetrów ponad mokrym podlożem. Wywoluje to dziwne wrażenie wobec wspólczesnego postępu i rozwoju techniki. Nawet świat zwierzęcy musi. się dostosować do tak niezwykłego terenu. W okresach dżdżystych naklada się koniom rodzaj obuwia w postaci drewnianych, szerokich, opraw, powiększających powierzchnię oparcia kopyta. Tworzą się tu w sposób swoisty obrazki rodzajowe, wywolane umiejętnością dostosowania się do dość osobliwych warunków środowiska geograficznego. c) Przechodząc do trzeciej grupy spostrzeżeń, chcialabym zwrócić uwagę na niektóre cechy kultury materialnej opisywanego regionu, wyka-o zujące liczne zbliżenia z podobnymi ogólno-polskimi i słowiańskimi._ Wiedząc z biblivgrafii, ze na Pomorzu Zachodnim można spotkać typowo słowiańskie okrąglice zwróciliśmy baczną uwagę na rzut poziomy zwiedza-nych wiosek. Mimo łicznych przeobrażeń można było rozpoznać ich pier-wotny zarys. I tak jako okręglica przedstawiła się nam położona na wzgórzu, nad jezirem Gardna Wielka. Najstarsze domy tej osady tworzą pierścień. przerywany wijącymi się drogami. W Smoldzinie również wyraźnie wyodrębnia się spośród innych później powstałych zwarty pierścień starych domów, otaczających niewielki, lekko wyniosly plac. Na Pomorzu Zachodnim istnieją chociażby w fazie szczątkowej,_ reliktowej, wszystkie typy dachów ogólnie z Polski centralnej znane jak dwuspadowe, czterospadowe, dymnikowe i naczólkowe. Wszystkie te typy' są reprezentowane takze na Pomorzu Zachodnim. Z dachem czterospad-kowym spotykaliśmy się w Rowach, Człochach, Smołdzińskim Lesiei w pozostałych miejscowościach. Dachy dymnikowe należą do najczęst-szych. Przy czym pod dymnikiem znajd\lje się maIl' lub też nisko schodzący' okap. Okapy takie widzieliśmy w Gardnej, Smoldzinie, Klukach, nieledwie w każdej wiosce. Niekiedy dach od strony szczytowej jest tak wielki, że nakrywa przybudówkę, podobnie jak w Polsce centralnej. Natomiast nie spotkaliśmy już przyzby, nadającej tak estetyczny charakter domom podcieniowym i innym. Występuje ona niekiedy reliktowo, zredukowana do deski. jeżeli wiatr albo burze deskę taką zerwały, już jej się od nowa nie zakłada. Szczegól charakterystyczny, że mimo tego iż domy bywają masywnie murowane, to szczyt pod dachem jest szalowany. Dach kryty trzciną albo slo mą, względnie obydwoma materiałami równocześnie; 543 a deski od szczytu zabezpieczające poszycie od wiatru tzw. wiatrówki, przymocowane są kolkami drewnianymi o dużych, wystających głowicach. jest to tak, jak gdyby zrąb domu był wzorowany na budownictwie nowoczesnym, a szczyt domu, poszycie i konstrukcja dachu nosily cechy wyraźnie staropolskie. Domy takie nie są nawet zbyt dawnego pochodzenia. Poszycie bywa odnawiane według dawnego systemu, z czego wynika, że ludność słowińska znajdowała upodobanie w dawnych wzorach budowniczych, które to wzory szlakiem handlowym przechodziły z Mazowsza w ciągu wieków. Oprócz tego najstarsze typy znajc:Iują swych reprezentantów. Takim np. okazem jest stodoła w Smołdzińskich Klukach. Widzimy tu oszalowanie od dołu w górę aż po szczyt, przypominający system ślegowy. Ściany domów juz z rzadka wykazują pierwotne zawęgłowanie. jednakże w Gardnie Małej znajdował się taki dom, gdzie spod tynku można było dojrzeć jeszcze dawne zawęgłowanie. Częściej spotykaliśmy ściany szachulcowe, mianowicie zaprętowanie owinięte słomą i zalepione gliną. Najstarsze przeżytki pierwotnego budownictwa odnaleźliśmy we wsi nadmorskiej w Rowach oraz w Laskach i to przebudowanej już dzisiaj, ale jeszcze rozpoznawalne kurne chaty. Były tam podwójne stropy powstałe przez umieszczanie krokwi na płatwie, opartej na krześle, silnie osmolone i oczernione belki stropowe z widniejącymi w nich szparami i zachowane jeszcze dymniki. Na ogół w czasie wędrówek naszych po ziemi Słowińców doznaliśmy poczucia rodzimości i swojskości. Szczególnie na widok malowniczych, starych żurawi, drewnianych dzwonniczek, bielonych ścian, zwisających strzech, ogródkÓW pełnych kwiatów i gęstych sadów. Tak, że zdawało się nam, ze znajdujemy się w głębi Polski, w dobrze nam znanym otoczeniu. Przytoczone szczegóły dotyczą kultury materialnej. Wobec pomieszania ludnościowego trudno w tej chwili badać przejawy kultury duchoweJ. Nie zanikły one jednak w zupełności w terenie. jako znamienny i bardzo ważny relikt zachowało się miejscowe nazewnictwo, odnoszące się do osad, zagród, pól, łąk i pastwisk, strumieni, wzniesień terenowych i innych obiektów fizjograficznych. Dowodem istnienia i przetrwania rodzimych, słowiańskich nazw i' mianowań była między innymi odnaleziona mapa, w Klukach Smołdzińskich wykonana w [926 r. przez miejscowego nauczyciela, na której naniesiono wspomniane powyżej nazwy w gwarze Slowińców. I tak np. rzeczka płynąca w pobliżu Kluk nazwana Pustynką plynie istotnie wśród pustyni, jakie przedstawia mokra, równina nizinna. Inne nazwy, czy to dotyczące zagród, pól, czy przystani, mają również czyste, rodzime brzmienie jak np. Zagroda Sokory, Bociania Przystań, Piaskowa Górka. Spotykane na szlaku naszych wędrówek cmentarze wioskowe zwróciły również uwagę swoimi napisami nagrobkowymi z ostatnich kilkudziesięciu lat. Były tam między innymi takie nazwiska: Pioter, Kolbowski, Kamiński, Damaszka, Kosicka, Piotraszka i inne. �544 545 Rozwijające się nowe życie nasunęło nam również szereg interesujących spostrzeń. Ponieważ cała nasza uwaga była przede wszystkim skupiona na wykrywaniu dawnej kultury rodzimej w terenie, nie byliśmy w możności wyczerpująco uchwycić i rozpoznać wszystkich przejawów kultury ludowej nowych osiedleńców. Niemniej jednak zdobyliśmy pewną ogólnikową orientację. Stwierdziliśmy więc, że na ziemiach Słowińców przybyli osadnicy z różnych stron Polski np. w Rowach byli to osadnicy spod Sierpca, z Żuromina. W Smołdzińskim Lesie z za Bugu, Sierpca; w Człuchach osadnicy z Pomorza Wschodniego; w Rombce rybacy wiślańscy z Torunia, spod Warszawy, z jezior pomorskich. Czyli, że ogólnie są tu reprezentowane tny większe regiony: pomorski, mazowiecki, mazurski. Osadnicy ci starali się na miejscu wybrać sobie warsztat pracy najbardziej im odpowiadający. Zainteresowało nas przystosowanie się nowych osadników do nowego środowiska. Specjalnie trudne były bagniste niziny, gdzie m. in. występuje plaga złośliwych owadów. Ponieważ osadnicy zapoznali się już z miejscowymi sposobami ochronnymi - sprawa ta już nie jest aktualną. Rolnicy posługują się zarówno miejscowym sprzętem gospodarczym oraz przywiezionym z madcrzystego regionu. Stosunkowo mniej trudności mieli rybacy. Własne sieci, używane dotąd, nie wymagały zbyt wielkich przeróbek. Wystarczył krótki okres czasu, około trzech miesięcy, dla zapoznania się z nowymi warunkami połowu. Ogólny bilans naszej ekspedycji etnograficznej musimy uznać za dodatni. W krótkim stosunkowo czasie nabyliśmy szereg wiadomości, które po uzupełnieniu ich materiałem bibliograficznym umożliwią nam w przyszłości przeprowadzenie dalszych, już bardziej szczegółowych badań naukowych. Wiemy w każdym razie, że na. ziemi SłowiI1Ców zachowały się dotąd znamienne relikty naszej kultury rodzimej. Eugenia Romanówna Jadwiga Chelmil1ska-~wiątkowska SPRAWOZDANIE * Z DZIAŁU UNIWERSYTETU ZAKŁADU ŁÓDZKIEGO ETNOGRAFII 1945-1948 Z chwilą uruchomienia Zakładu Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego, Kierownictwo Zakładu, w osobie prof. dr Kazimiery ZawistowiczAdamskiej podjęło inicjatywę pracy w terenie. Zakład obok studiów uniwersyteckich postawił sobie za cel prowadzenie bezpośrednich badań nad kulturą ludową w Polsce. Podczas gdy Łódzkie Muzeum Etnograficzne, ż którym Zakład współpracuje, bada kulturę materialną swego regionu, Zakład prowadzi badania nad kulturą społeczną i duchową, wysuwając * Jadwiga Chełmińska-Świąlkowska zmarła dnia 8. IV. '952 r. na czoło poszczególne zagadnienia; w związku z tym badaniami objęto całe terytorium kraju. Jednym z ciekawszych zagadnień ustroju społecznego wsi, wią.ż~cym się ściśle z jej tradycyjną kulturą, są formy współpracy gromadzkIeJ: a) formy pomocy wzajemnej (sąsiedzkiej) w różnych pracach i systuacjach życiowych, oraz b) formy stałej współpracy gospodarczej tzw. spółki gospodarcze, z których najklasyczniej wykształciło się sz a łaśni c two górskie i maszoperie nadmorskie. Te zagadnienia zostały wysunięte na pierwszy plan i nad nimi Zakład rozpoczął badania w 1'. 1946. Trzyletni okres badań przyniósł słuchaczom, biorącym w nich udział, sporą dozę doświadczeń metodycznych. Zasadą przyjętą dotychczas przez Zakład jest następująca kolejność pracy: badania na mniej znanych słuchaczom terenach, są poprzedzane wycieczkami, które Zakład organizuje dla całego grona słuchaczy etnografii. Spośród uczestników wycieczki wyłania się zespół badaczy. Pierwszy zespół, który prowadził badania w 1946 r. opracował próbne kwestionariusze, na tematy związane z badanym zagadnieniem, po czym udał się w teren, na pierwsze, samo· dzielne badania. Kwestionariusze służyły zespołowi jako «dyspozycje robocze». Po powrocie uczestnicy badań referowali na seminarium zebrane przez siebie materiały. W dyskusjach seminaryjnych wyłoniły się braki zebranego materiału. Uczestnicy badań obowiązani byli pogłębić swoje wiadomości na badany temat odpowiednią lekturą, po czym przystąpili do ponownego przepracowania kwestionariuszy 1. Z takim przygotowaniem słuchacze byli powtórnie delegowani na swoje tereny celem uzupełnienia braków i skorygowania błędów, które za pierwszym pobytem są najczęściej nieuniknione. Prace zespołu w terenie wyglądały następująco: pierwszy zespół słuchaczy delegowany do Istebnej w lecie 1946 1'. prowadził studia w terenie pod kierunkiem st. asystentki. Każdy z uczestników otrzymał do opracowania część terytorium wsi, zbierając na swym odcinku materiały do wszystkich tematów objętych badaniami. Zespół mieszkał w jednym domu, stąd po wczesnym, wspólnym południowym posiłku każdy wyruszał do pracy. Przedpołudnia wyzyskiwane były na porządkowanie i przepisywanie notatek, zebranych poprzedniego dnia. Co tydzień lub częściej odbywały się wspólne posiedzenia, na których referowali uczestnicy zebrane materiały, dzieląc. się wZ<Jjemnie spostrzeżeniami i zdobytym doświadczeniem, kontrolując swój materiał z wytycznymi kwestionariuszy. Prócz tego urządzano wspólne wypady do biblioteki w Cieszynie celem poznania literatury regionu l. Zespół powrócił z badań z uporządkowal Kwestionariusze wicz-Adamskiej Polskiego Lud. pl. Instvtutu T. XXXIX zostały ,.Żywe Służby ogłoszone tradycje Społecznej. drukiem współdziałania w pracy na Kazimiery wsi.,. Łódz Zawisto- 1948. \\7yd. �547 nym, przepisanym «na czystO» materiałem, oddając Kierownictwu Zakładu pierwszy swój plon. Zakład kładzie duży nacisk na to, aż"by każdy z badających opracowywał swoje notatki na miejscu podczas badań. Chodzi bowiem o to: po pierwsze, ażeby praca była wykonana w przewidzianym terminie po drugie, żeby robić notatkę (ma czystO» jak najśpieszniej po przeprowadzonej rozmowie, celem zachowania wszelkich szczegółów, które przy narastaniu materiału zacierają się w pamięci; po trzecie wreszcie - co jest najważniejsze - opracowując relacje w ostatecznej redakcji nasuwa się najczęściej wiele wątpliwości i spostrzega braki, które będąc w terenie, można łatwo uzupełnić przez ponowne rozmowy z informatorami. Podczas badań w Istebnej wyłoniły się wśród słuchaczy indywidualne zainteresowania tematami. Kol. Bronisławę Kopczyńską-jaworską pochłonął problem szałaśnictwa; kol. Marię Szubertową - w związku z jej studiami pedagogiki społecznej - zainteresował problem ('matki i dziecka» w obrzędowości i wierzeniach, ze szczególnym uwzględnieniem pomocy sąsiedzkiej okazywanej matce i dziecku przez społeczność wiejską. Pozostali uczestnicy zajęli się tematami pomocy sąsiedzkiej. Przy następnych wyjazdach. do Istebnej każdy z uczestników pogłębiał już i uzupełniał materiały r.d obrany przez siebie temat. W podobny sposób zostały przeprowadzone badania na Kaszubach, na Mazurach i Warmii, na Otawie, wstępne badania na Ziemi Lubuskiej oraz w innych regionach, gdzie zespoły słucha'czy pracowały samodzielnie. Oprócz troski o jak najlepsze zorganizowanie techniczne i przeprowadzenie metodyczne badań nie mniej ważnym zagadnieniem jest stosunek badacza do badanego środowiska. Sposób podejścia do informatora, zjednania go sobie, wzbudzenie zaufania badanej społeczności - oto problem do rozwiązania dla każdego terenowca. Nowe zetknięcie się z terenem przynosi nowe doświadczenie, to też wiele uwagi poświęca się temu zagadnieniu zarówno w dyskusjach każdego zespołu podczas pracy, jak również w rozważamach semmaryjnych. Zakład bowiem dąży do wypracowania własnych metod badawczych, jak najbardziej przydatnych do studiów terenowych w naszych warunkach wiejskich. Praca w Zakładzie ma charakter zespołowy. Słuchacze gromadzą materiały dla Zakładu z tym jednak, że każdemu wolno opracować zebrane materiały na 'temat, który go bliżej zainteresuje. W ten sposób każdy ma możność indywidualnie rozwinąć i pogłębić badane przez siebie zagadnienie. Słuchacze pracują w zespołach, przy czym jeden zbiera materiały dla wszystkich, wszyscy dla jednego. W rezultacie powstaje dzieło zbiorowe, stworzone wspólnym wysiłkiem, przy jednoczesnym zachowaniu własnej twórczości. Tom VIII-IX (,Prac i materiałów etnograficznych. ilustruje wyniki pracy zespołowej Zakładu. Problem metodologiczny troską Kierownictwa. i wychowawczy stał się więc poważną W ciągu dotychczasowych badań przeprowadzonych w różnych punktach kraju przez zespoły słuchaczy etnografii, których szczegółowy wykaz podajerrlY niżej, przeprowadzono do I. L 1949 r. ponad Boa rozmów indywidualnych z poszczególnymi informatorami, co stanowi ponad Boa pozycji katalogowych obejmujących przeszło 4 tysiące kartek. Materiały powyższe stały się podstawą, do założenia Archiwum Etnograficznego przy Zakładzie Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego. Zakład dąży do opracowywania i publikowania gromadzonych materiałów. Pierwszą publikacją opartą częściowo na materiale Archiwum Etnograficznego jest praca kierownika Zakładu prof. dr Kazimiery Zawisto""icz-Adamskiej pt. (,Żywe tradycje współdziałania na wsi» wyd. przez Połski Instytut Służby Społecznej, Łódź I94B r. Praca wprowadza czytel-· nika ogółnie w zagadnienie, mówi o celach badań, zwraca uwagę na cenne wartości ludowej kultury społecznej, które mogą być spożytkowane przy odbudowie kraju, wreszcie omawia przebieg prowadzonych badań. Drugą publikacją jest VIII-IX tom (,Prac i materiałów etnograficznych». Składają się nań prace monograficzne, uznane za prace ma~ gisterskie, o szałaśnictwie i maszoperiach, oparte na studiach terenowych i bibliotecznych, artykuły na temat różnego rodzaju pomocy sąsiedzkiej, która istnieje łub istniała na wsi oraz drobni~jsze artykuły i notatki na inne tematy. Zarówno w artykułach jak i notatkach są referowane materiały zgromadzone dotychczas. Każda przeto omawiana w artykule relacja jest opatrzona w nawiasie łiczbą, która stanowi numer pOZYCJikatalogowej Archiwum Etnograficznego Z. E. U. Ł. Oddzielnym tematem, nie wiążącym się z wyżej omawianymi zagadnieniami, jest artykuł o wycinance łowickiej, oparty na pracy terenowej piszącej te słowa. Podczas trzech lat studiów terenowych w następujących punktach kraju: Istebna pow. Cieszyn od 2B. VII. Zakład prowadził do IS. IX. badania 1946 jadwiga Chełmińska.Świątkowska, mgr st. asyst. Zakładu Etnografii U. Ł. Bronisława Kopczyńska-jaworska, mI. asyst. Zakładu Etnografii U. Ł. stud. III roku etnografii. ~1aria Szubertowa, stud. III roku pedagogiki społecznej i etnografii. Maria Skrzosawna, stud. II roku geografii i etnografii. Stanisław Piasek, nauc·zycieł, stud. III roku pedagogiki społ. i etnografii. ---_._ _ ... ...• --_ •... �549 Łowickie od jadwiga Świątkawska, Henryk Świątkowski, społecznej i etnografii. Istebna, I. X. do 15. X. 1946 r. j. w. prac. społeczny, pow. Cieszyn od I. Dębickie Eugenia stud. III roku pedagogiki Istebna pow. Cieszyn od 17. III. do 2. IV. Leon 1947 r. Maria Szubertowa, j. w. Aurelia Wierzchoniówna, prakt. Miejskiego Muzeum Etnograficznego, stud. II r'lku etnografii. Maria Bi,rnacka, prac. Uniwersytetu Ludowego w Brusie, stud. II roku etnografii. Zakopane od 7. VII. do 26. VII. 1947 r. Bronisława Kopczyńska-jaworska, j. w. stud. IV roku etnografii. julia Olchowiakówna, prac. P. I. M., stud. II roku geografii. Śląsk Cieszyński od 12. VIII. do 26. VIII. Bronisława Kopczyńska-jaworska, J. w. Włodzimierz Koszarski, mgr nauczyciel, Kaszuby od 28. VII. stud. do 14. VIII. 1947 r. III roku Mazury i Warmia od 3. VII. geografii. Sieradzkie Zofia Turska, mgr. S. Aniela ] askulanka, nografii. Sądeckie Maria Romanowska, l stud. do 14. VIII. nauczycieika, stud. III roku geografii 1947 r. roku geografii. III do 30. VII. stud. III roku geografii. 1947 r. roku geografii. 1948 r. od I do 10 sierpnia 1948 r. Alicja Rykalska, stud. IV roku etnografii, Stefan Głębski, stud. III roku geografii. Zakopane Stefan Kurowski, od 10 do 24 lipca stud. Pomorze III nauczycielka. 1948 r. roku etnografii. od 7 lipca do 2 sierpnia 1948 r. Teresa GuUówna, stud. III roku geografii i etnografii, naucz. Jadwiga Kucharska, stud. III roku geografii i etnografii. Zdzisław Batorowicz, stud. III roku geografii i etnografii, naucz. Aniela ] askulanka, Zasiąg miejscowości mapka. od 10 do 28 sierpnia stud. IV roku geografii 1948 r. i etnografii. od 13 lipca do 26 sierpnia w poszczególnych regionach 1948 r. ilustruje załączona KOMUNIKATY 1947 r. III stud. od 12. lipca do sierpnia Żywieckie ! Badania do 29. VII. nauczycielka, od 18. VII. ~ 1947 r. Mgr B. Kopczyńska-jaworska, j. w. J. Olchowikówna, stud. III roku geografii, j. w. Barbara Witkówna, stud. II roku geografii. Danuta Smolarkówna, stud. II roku geografii. 1947 r. j. w. od 3. VII. Jt Orawa do 2. VIII. nauczycielka, nauczyciel, Opoczyńskie 1947 r. do 29. VII. I Walczak, Sieradzkie Teresa Gutówna, nauczycielka, stud. II roku geografii i etnografii. Jadwiga Kucharska, stud. II roku geografii i etnografii. Zdzisław Batorowicz, nauczyciel, stud. II roku geografii i etnografii. Maria Biernacka, j. w. Aurelia Wierzchoniówna, Walczakowa, Łaskie od 15. VII. I. do 15. J. 1947 r. Bronisława Kopczyńska-jaworska, j. w. Maria Rutkowska, asyst. Miejskiego Muzeum Prehistorycznego, stud. III roku prehistorii. Aleksander Gardawski, mI. asyst. Zakładu Prehistorii U. Ł., stud. III roku prehistorii. Zofia Turska, mgr. od 20. VII. et- w zakresie ceramiki ludowej .Ministerstwo Kultury i Sztuki sfinansowalo badania terenowe w zakresie ceramiki ludowej, które zostały przeprowadzone przez dra Aleksandra ]aworczaka w r. 1947 w województwie Kieleckim a w r. 1948 w województwie Białostockim. Cenny i wszechstronny materiał z tej dziedziny jest wykorzystywany w pracach bieżących Ministerstwa i opracowywany naukowo przez autora. �55° 551 Malarstwo ludowe na Podlasiu WYSTAWY Już od dłuższego czasu Kierowniczka Spółdzielni Sztuki i Przemysłu Ludowego w "Vęgrowie Podlaskim ob. Zofia Tomerle informowała o tym, że w kościele w Nowej ''''si na Podlasiu znajdują się interesujące stare feretrony kościelne, Gdy tego lata niżej podpisany udał się we wskazane miejsce, stwierdził, że w przybudówce kościelnej znajduje się 6 feretronów z dziesięciu obrazami dawnego malarstwa. Obrazy te, przedstawiające różnych świętych, Madonny, sceny Męki Pańskiej posiadają nad wyraz żywe barwy, pomimo tego, że część z nich od dawna nie była używana, a więc i odnawiana i Jest uszkodzona. Jest to malarstwo ludowe, cechowe, techniką olejną. Zapytany o ich pochodzenie proboszcz parafii objaśnił, że uratowane zostały ze starego drewnianego kościoła, który spłonął jak podaje kronika kościelna w r. 1866, co w przybliżeniu wyjaśnia czas powstania obrazów. Oprócz obrazów charakterystyczne są także feretrony, które również są dziełem :udowych stolarzy. Dalsze badania nad wymienionym malarstwem są w toku, gdyż jest to niechybnie przyczynek do historii malarstwa ludowego XIX wieku. Wycinanki ludowe z okolic Świdra pod Warszawą W grudniu w 1945 r. dcstarczył do Ministerstwa Kultury i Sztuki nauczyciel jednego z gimnazjów warszawskich, Józef Hełczyński, zbiór wycinanek ludowych. Fachowa Komisja Zakupów zorientowała się, że wycinanki posiadają odrębny charakter niż powszechnie znane z Kurpiów i Łowicza. Na podstawie dołączonego wykazu miejscowości i z wyjaśnień HelcZYIlskiego okazało się, że wycinanki zostały zebrane w r. 1913 przez w. w. w czasie wakacji szkolnych w następujących miejscowościach podwarszawskich z nad Świdra: Sufczyn, Radachówka, Kiczki, Wola Sufczyńska, Gatka, gdzie służyły do ozdoby chałup. W zachowanym z tego czasu spisie figurują nazwiska i czas pochodzenia wycinanek, który mieści się w granicach lat od '912-1913. Wycinanki w liczbie 35 pochodzące od 12 autorek mają zasadnicze cechy te s2me co i wycinanki z innych terenów Polski, co wynika z techniki, jednak posiadają swój własny charakter. Należą do typu wycinanek jednobarwnych, przeważnie okrągłych naklejanych na białe lub kolorowe tło. Pomijając szczegółową charakterystYKę tego materiału, który jest w opracowaniu naukowym, stwierdzić należy, że wycinankarstwo w pewnym okresie istniało również na Mazowszu Centralnym i istnieją przypuszczenia, że jest w pewnym stosunku genetycznym do wycinanek kurpiowskich. Kazimierz Pietkiewicz I KO:\KURSY ~II:\ISTERSTWA Konkurs na KuLTURY regionalną SZTUKI I SZTuKI wycinankę LUDO'VEJ W R. 1948 * łowicką ~Iinisterstwo Kultury i Sztuki przeprowadzając badania terenowe w zakresie sztuki ludowej 'między innymi na terenie powiatu łowickiego w r. 1947 ustaliło, że region ten pod względem barwnego wycinankarstwa ludowego jest nadal bardzo żywy i bogaty. \V celu wyeliminowania najlepszych wycinanek pod względem artystycznym, zbadania ich charakteru etnicznego, wyłowienia najlepszych arty~tów ludowych i ustalenie zasięgu terenowego wycinanki Ministerstwo poleciło Spółdzielni Sztuki i Przemysłu Ludowego w Łodzi zorganizowanie konkursu na wycinankę łowicką. Powołany w tym celu specjalny Komitet, składający się z przedstawicieli administracji państwowej, spółdzielczości, świata naukowego i artystycznego opracował regulamin konkursu, gwarantujący zachowanie charakteru wycinanki łowicki-oj i w rezultacie zgromadził 2 I 3 prac 44 autorów z 18 miejscowości. J ak wykazały spisy, wycinankarstwu poświęcają się przede wszystkim kobiety i dziewczęta. W ogólnej liczbie uczestników było tylko 7 mężczyzn. Wiek uczestników mieścił się w granicach od urodzonych w r. 1892 do urodzonych w r. 1937. Rozpiętość ilościowa prac nadesłanych na konkurs od 1-18. Pod względem techniki wykonania wycinanki zgromadzone należały do typu wycinanek naklejanych z różnorodnego barwnego papieru. Wśród wielkiej ilości prac wyróżniały się następujące formy kompozycyjne: wycinanki okrągłe, (,kodry» (podłużne), ('gwiazdy», wstęgi, sceny rodzajowe (jak np. ('Wesele», (,Chata łowicka» itp.) pocztówki. Sąd Konkursowy, składający się z naukowców etnografów, artystów i znawców sztuki ludowej, wyeliminował w dniu 19. XII. 1947 r. 82 prace nie spełniające warunków konkursu, z pozostałych 163 wycinanek nagrodził 113 prac, uznając je za najlepsze w typie i kompozycjLartystycznej, ponadto wyróżnił 18 prac, a resztę oddał do sprzedaży. Urządzona w rezultacie kO'1kursu Wystawa w Łowiczu dowiodła niezbicie, że lud polski jest przywiązany do swego cennego dorobku kulturalnego, że sztuka ludowa przejawia wybitne tendencje rozwojJwe, wycinanki bowiem konkursowe okazały się wartościowsze pod względem artystycznym, niż wycinanki sprzed r. 1939, a fakt nagrodzenia 113 prac mówi sam za siebie. Prace te stojące na wysokim poziomie artystycznym, z efektu przypominają malarstwo. Zasadniczym ich elementem, jak wiadomo, są stylizowane kwiaty w różnych układach tradYCYJnych, figurki * Zasadnicze dane i statystykę zawiera: Sprawozdanie z działalności Min. Kult. i Szt. za rok '948, Warszawa 1949. str. '42 ilustr. 19. �552 553 uproszczonych zwierząt, ptaków i ludzi. Spośród nagrodzonych wyróżnia się szczególnie jedna wycinanka, w której autorka zastosowała częściowo papieroplastykę, formy wypukłe, dając jednak twarze w formie płaskiej. Najlepsze wycinanki dostarczyły: Marianna Pietrzak z Błędowa (ur. 1913), Elżbieta Żaczek ze Zła kowa Borowego (ur. 1897), Dzik Danuta ze Strugiennicy (ur. 1936), Janina Strychowska z Łowicza (ur. Ig07), Jadwiga Klimkiewiczówna z Łowicza (ur. 1895), Tekla Kałucka ze Szczudłowa (ur. 1882), Zofia Wiechszo z Wierznowic (ur. 1914), Guzek Wiktoria z Małszyc (ur. Ig02) oraz Strychowska Józefa z Łowicza (ur. 1886). Dla łatwiejszego zorientowania się z jakich miejscowości, ile prac dostarczyło, podajemy poniżej tabelę. L. p. I. I I 2. 3· 4· 5· 6. 7· 8. g. 10. II. 12. 13· 14· IS· 16. 17· 18' Miejscowość I Ławicz Strugiennica Złaków Borowy Błędów Szczudłów Wicrznowice Klewków Małszycc Urbańszczyzna Niespusza Guźma Złaków Kościelny Retki Placen(ja Swiecie Strzelce Goździnowo GągoJin I I I wystawa rzeźby, I I l 4 3 2 I I 2 I 3 2 9 13 9 18 " " " " 3 8 " " " " 3 4 44 osoby malarstwa 68 15 13 3 3 23 10 6 " I i grafiki :fi :r Przedstawiło prac 14 osób 4 I " " I I " " 2 2 " " 2 I n" I l Razem Ogólnopolska Zgłosiło się do konkursu . ilu autorów 213 ludowej \'11 dniu 8 stycznia I948 r. została otwarta w Krakowie w Palacu Sztuki, Ogólnopolska Wystawa Sztuki Ludowej. Wystawa zostala zorganizowana z inicjatywy Ministerstwa Kultury i Sztuki przez Komitet \Vykonawczy, skupiający naukowców etnografów, historyków sztuki r I artystów plastyków. Objęła ona najcenmeJSze dzieła sztuki ludowej z zakresu malarstwa, rzeźby i grafiki ludowej ze wszystkich regionalnych i etnograficznych muzeów oraz zbiorów zarówno z Polski Centralnej jak i z Ziem Odzyskanych. Ze zbiorów specjalna Komisja wyeliminowała 372 oh'ekty różnych rodzajów twórczości ludowej, w tym 82 prace 30 artystów ludowych współczesnych, dla których Ministerstwo Kultury i Sztuki przeznaczyło nagrody. Wystawę przygotowano z wielkim nakładem pracy przez okres siedmiu miesięcy, w czasie których zebrano eksponaty ze wszystkich terenów, przeprowadzono prace konserwatorskie nad pracami zniszczonymi oraz opracowano ekspozycję wystawy. Na Komisarza Wystawy został powołany art. plastyk Jan Hrynkowski z Krakowa. Zasadniczy charakter wystawy polegał na tym, że poraz pierwszy w Polsce, Wystawa tego rodzaju i w tej skali zrezygnowała ze zdobnictwa i ujęcia etnograficznego, ale zorganizowana została i 'podana pod kątem wartości plastycznych, które mogą być twórczym źródłem dla sztuki polskiej. Ponadto Wystawa reprezentowała syntezę najwyższych osiągnięć dorobku ludu polskiego w plastyce, gdyż w selekcji eksponatów zastosowane zostały surowe i auto. rytatywne kryteria, jakie stosuje się w ogóle w sztuce plastycznej. W związku z wystawą wydany został nakładem Centralnego Instytutu Kultury Katalog l zawierający oprócz części ogólnej i spisowej 37 reprodukcji eksponatów wystawowych. Obszerny i wyczerpujący wstęp, gdzie należy szukać szczegółowej analizy i opisów eksponatów, opracował doc. dr Tadeusz Seweryn. Korzystając ze zgromadzonego materialu, Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej wydał specjalny potrójny numer swego wydawnictwa 2 (,Polska Sztuka Ludowa'), gdzie dr Józef Grabowski poddał szczegółowemu przeglądowi dorobek artystyczny ludu polskiego, zaopatrując pracę w 126 zdjęć oraz w wypowiedzi znanych art. plastyków polskich. Ponadto zeszyt posiada resume w języku rosyjskim, francuskim i angielskim. Ciesząca się wielkim powodzeniem Wystawa przeistoczyła się w Wystawę Objazdową. Została ona w nieco zmniejszonym składzie otwarta dnia 14 marca na przeciąg przeszło miesiąca w Łodzi. Następnie weszła w skład Wystawy Sztuk Plastycznych w Sopocie, która została otwarta dnia 27 czerwca 1948 r. w Pawilonach Międzynarodowych Targów Gdańskich i trwała do dnia 13 sierpnia. W związku ze Zjazdem Intelektualistów we Wrocławiu została przez Biuro Współpracy Kulturalnej z Zagranicą udostępniona w sierpniu uczestnikom Zjazdu i publiczności na terenie Wrocławia. 1 Sztuka Ludowa w Polsce, Tadeusz Seweryn - Kraków 1948 C. r. K. Stron 95 ilustr. 37. 2 Polska Sztuka Ludowa, Rok II, czerwiec, lipiec, sierpień 1948 r. XI' 6, 7, 8, Warszawa - P. r. B. S. L. - Str. 96 pod red. dra Józefa Grabowskiego. �555 554 W listopadzie bawiła w Muzeum Wielkopolskim w Poznaniu, a następnie do końca 1949 r. zagranicą: w Paryżu 1, Belgii i Londynie, gdzie uznaną została za jedyną tego rodzaju wystawę w Europie. Konkurs , , · ···.···,·1 Konkurs ludowej ceramiki lubelskiej Na podstawie badań Tadeusza Delimata, który jako słuchacz katedry etnografii w Lublinie, przeprowadził szczegółowe badanie terenowe nad ludowym garncarstwem w Lubelskim, w miesiącu lutym 1948 r. został zorganizowany przez Ministerstwo Kultury i Sztuki dla trzech ośrodków województwa lubelskiego: Pawłów pow. Chełm, Urzędów i Łążek pow. Kraśnik konkurs na najbardziej charakterystyczne wytwory ceramiczne ludowe. Komitet organizacyjny, w skład którego weszli przedstawiciele Urzędu Wojewódzkiego, Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Muzeum Lubelskiego, zgromadził z trzech wymienionych ośrodków 158 wyrobów ceramicznych I4 autorów: Urzędów 68 prac - 5 autorów, Łążek 57 prac5 autorów i Pawłów 33 prace - 4 autorów. Na prace przedstawione do konkursu złożyły się malowane dzbany, bańki, miski, talerze, skarbonki, doniczki, wazoniki, kropielnicznki i zabawki w postaci zwierzątek i ptaków. Poza niewielu wyjątkami wyroby zachowywały charakter twórczości regionalnej lubelskiej. Wyraźnym wyjątkiem była malowana ceramika na wzór pokucki z Pawłowa, która jest kultywowana przez zdolnego ceramika Sławińskiego Jana. Techniki pokuckiej majoliki ludowej nauczył się on w czasie wojny od wysiedlanych garncarzy z Huculszczyzny. Poziom artystyczny wyrobów b; dobry. Dnia 17. II. Sąd Konkursowy rozdzielił nagrody za 32 prace następującym autorom: Pawłów pow. Chełm I) Wanarski Antoni za dzban i miskę, 2) Sławiński Jan za kropielniczkę, dzbanek i miskę, 3) Wanarski Wadaw za dzban, 4) Kopciewicz Stanisław za dzban. Urzędów pow. Kraśnik I) Witek Paweł za talerze, kropielniczki, wazoniki, 3) Witek Jerzy, 4) Kaniowski Antoni, Łążek pow. Kraśnik I) Sikora Franciszek \\'ładysław za miskę, 4) misk\:o 1 Museum d'Art 2) Witek Stanislaw za 5) Gajewski Stanisław. za dzban, 2) Sikora Czesław, 3) Siembida Żelazka Jan za miskt;;, 5) Gorczyca Jan za ~1odcrne, styczeń 1949. ceramiczny w Chałupkach (woj. Kieleckie) i Denkowie Dnia 20 lutego 1948 r. odbył się konkurs ceramiki ludowej oN Chałupkach i Denkowie w pow. ostroovieckim, w którym wzięł0 udział 9 ceramików ludowych. Dostarczono ogółem około 20 prac. Były to naczynia użytkowe oraz zabawki ceramiczne: (gwizdawki, ryby, pieski, konie z jeźdźcami itp.). Uznano prace Cłuszka Józefa z Chałupek i Kaczmarskiego Stanisława z Denkowa za najlepsze. Prace, odznaczające się swoistym charakterem, były jednak słabe pod względem technicznym. Dalszym losem ceramików tamtejszych zaopiekował się 'Wydział Kultury i Sztuki. Wysta wa Sztuki Ludowej i Rzemiosła w Szczecinie Artystycznego Z inicjatywy i przy finansowym poparciu Ministerstwa Kultury i Sztuki, a staraniem Izby Rzemieślniczej i Wydziału Kultury i Sztuki w Szczecinie została otwarta w okresie od 6. IV. 48 do 15. IV. 48 r. Wystawa Sztuki Ludowej w Szczecinie. Obejmowała ona działy: tkactwa, sieciarstwa i hafciarstwa ludowego oraz różne działy artystycznej wytwórczości o charakterze rzemieślniczym. Była to pierwsza i jedyna dotychczas wystawa tego rodzaju na tym terenie i dlatego przede wszystkim zasługuje na notatkę. Najobficiej było reprezentowane tkactwo ludowe, kontynuowane na Pomorzu Zachodnim przez repatriantów z dawnych kresów wschodnich i niektórych okręgów Polski Centralnej. Szczegółowiej sprawa przedstawia się następująco: I. Szczecin i okolice dały tkactwo charakterystyczne dla przedwojennej Wiieńszczyzny i Polesia; 2. Myślibórz - Tkactwo Wileńszczyzny, Polesia i Wołynia, 3. Darłowo - tkactwo Wilellszczyzny i Wołynia, 4· Wałcz ~ tkactwo Wileńszczyzny, Wołynia i hafciarstwo Kurpiowskie. Na tkactwo to złożyły się tkaniny, narzuty ludowe, krajki wełniane, hafty w postaci serwetek, lnianych sukienek, ponad to zapaski, a przede wszystkim próby tkackie. Celem porównania tych wyrobów z dzisiejszym tkactwem ludowym na tamtejszym terenie, zostały włączone do wystawy również zbiory prób tkackich z dawnej Wileńszczyzny, które były w posiadaniu Ministerstwa. Wśród innych wyrobów ludowych znalazły się na Wystawie palmy z nieśmiertelników, oraz pierniki tzw. «Kaziuki,). Wystawę zwiedziło ponad 8000 osób, w tym część gości zagranicznych. Konkurs i wystawa kurpiowska w Kadzidle Dnia 27 maja 1948 1'. odbyła się w Kadzidle pow. Ostrołęka regionalna uroczystość w związku z konkursem na wycinanki, pisanki, «Kierco �556 557 i stroje kurpiowskie połączona z widowiskiem regionalnym i wystawą prac. 'Vystawa, która trwała do 4 lipca została otwarta przy udziale przedstawicieli whdz świata artystycznego 7. Warszawy oraz ludności miejscowej w liczbie około 10.000 osób. Wycinanki kurpiowskIe, nagrodzone na konkursie w r. 1948 w Kadzidle w pow. ostrołęckim. W uroczystości wzięli również udział przedstawiciele prasy prawie wszystkich krajów europejskich (Z. S. R R., Francji, Czech, Bułgarii, Rumunii, Włoch, Anglii, Danii itp.). Polska Kronika Filmowa wykonała szereg zdjęć z wystawy, z widowiska, sceny z wypieku ludowego ciasta figuralnego, z konkursu strojów, wyrobu wycinanek i pisanek oraz Iypy ludowe. Ogólna liczba wycinanek dostarczonych na konkurs wyniosła 748 sztuk. Wycinanki pochodziły od 38 autorów z następujących miejscowości: Myszyniec, Pułtusk, Gródek, Kadzidło, Ziemki, Świdwiborek, .Wydmusy, Wołkowe, Tatary, Łączki, Wach, Pelty, Brzozówka, jazgarka, Krobia, Czarno trzew, Strzałki, Lelis i innych. Nagrodzonych zostało 33 autorów. Pierwszą nagrodę otrzymały seniorki: Kordecka Anna z Myszyńca i Polak Rozalia z Kadzidła (82 lat). Pisanek dostarczono I7 1 sztuk, II autorów z miejscowości: Gródek, Wach, Dąbrówka, Walkowe, Tatary, Dylewo, Myszyniec, Pelty, Lelis, Obierwia. Nagrodzono 10 autorów. Za najlepsze w typie i pod względem artystycznym uznano pisanki Kamińskiej Genowefy z Gródka pow. Pułtuskiego oraz Tańskiej Stanisławy ze wsi Walkowe. (,Kierców>} wykonano 12 sztuk, pięciu autorów z miej. scowości: Golanka, Grolo, Kadzidło, Łączki. Nagrodzonych 5 osób. Za najlepsze uznano: (,Kierce'} Małdygi Marii z Golanki i Zagrody Władysławy z Gralo. Kwiatów z kolorowego papieru wykonano 22 sztuki, sześciu autorów, z miejscowości: Tatary, Kadzidło, jazgorka, Myszyniec, Brzozówka, Kierzek. Nagrodzeni wszyscy. Na najbardziej utrzymane w typie kurpiowskim stroje myszynieckie, kadzidlańskie, pultuskie otrzymało na· grody 29 osób, z następujących miejscowości: Myszyniec, Kadzidło, Strzałki, Walkowe, Golanka, Piaseczne, ł.odziska, Wydmusy, Pelty, Wykrot, Pułtusk. Pierwszeństwo przyznano: Kordeckiej Annie z My.szyńca, Kamińskiej Antoninie, Sucheckiej Rozalii, Majewskiej Annie z Kadzidła, oraz Golon Władysławie z Wykrotu, Romanowskiej Leokadii z Myszyńca i Majewskiej janinie z Kadzidła. Olbrzymia ilość zgromadzonych wycinanek poza nielicznym wyjątkiem była utrzymana w charakterze tradycyjnych wycinanek kurpiowskich (<leluje», okrągłe kogutki itp.) przy czym pod względem kompozycyjnym, pomimo wielkiej rozmaitości w inwencji artystycznej, dały się one ująć w pewne określone typy zasadnicze, wskazujące na indywidualność autorów lub miejscowości. Materiał został sfotografowany przez Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej i zostanie poddany naukowemu opracowaniu. Specjalnie bogato prezentowały się niektóre (,kierce'} ( ('pająki,}) z grochu, fasoli oraz słomy i kolorowej bibułki. Pomimo żywej tradycji w zakresie pisankarstwa, wykonano mało pisanek, a to z tego powodu, że zwyczaj pisankowania związany jest ze Świętem Wielkiej Nocy i dlatego nie dało się uzyskać przeglądu faktycznego stanu pisankarstwa regionu kurpiowskiego. Konkurs organizował Specjalny Komitet przy pomocy Ministerstwa Kultury i Sztuki. W ufundowaniu nagród brało udział wiele instytucji i osób prywatnych. Wystawa stała wycinanek ludowych w Łowiczu W dniach od 27-30 maja 1949 r. w Łowiczu zorganizowana zoo wystawa wycinanek łowickich. Spośród zgromadzonego materiału, �559 na wystawę wybranych zostało 160 prac, pochodzących z 18 "'si łowickich, przy czym wykorzystane zostały również wycinanki w licz?ie 30, wł~sność Ministerstwa Kultury i Sztuki, nagrodzone na konkursIe w grudmu 1947 r., 10 wycinanek dawnych wypożyczono ze zbiorów Muzeum Towarzystwa Krajoznawczego w Łodzi. Wystawa została opracowana i rozplanowana przez art. malarza Zdzisława Pągowskiego przy współpracy Spółdzielni Sztuki i Przemysłu Ludowego w Łodzi i Związku Art. Plastyków. Wystawa cieszyła się powodzeniem, a z okazji zjazdu na święto kościelne zwiedziło ją około 10:000 osó~: W następnych dniach zwiedzała Wystawę młodzież szkolna I ludnosc miejscowa oraz wycieczki z Kutna i Łodzi. Wystawa Polskiej Sztuki Ludowej w Moskwie Kijowie W ciągu miesiąca sierpnia i wrześ'lia 1949 r. została zcrganizowana jedna z większych wystaw zagranicznych sztuki ludowej. B~ła to Wystawa Polskiej Sztuki Ludowej i Przemysłu AI,tystycznego, ktora w ramach wymiany kulturalnej Polsko-Radzieckiej została wysłana, do Moskw~. Na wystawę złożyły się zbiory polskiej sztuki ludowej wspó~czesne~.' ze wszystkich regionów Polski, zebrane przez Ministerstwo Kultury l Sztuki, I I innych instytucji i zbiory muzealne. Wzorce przemysłu artystycznego dostarczyło Biuro Nadzoru Estetyki Produkcji. Ogólna ilość pozycji ekspona tów wyraziła się liczbą 557 sztuk, z czego: I) 213 eksponatów Ministerstwa Kultury i Sztuki, 2) 18.3 eksponat?, różnych instytucji, 3) 153 eksponaty Biura Nadzoru Estetyki Pr.odukcjl. W ten sposób na sztukę ludową przypadło okolo 400 pozycYJ· W zakres tych pozycji weszło: tkactwo, hafciarstwo, malarstwo i rze~ba, w~cinkarstwo, sprzętarstwo, stroje ludowe, ceramika z terenu całej PolskI, koronkarstwo i szereg drobniejszych działów. Wystawa ta prawdopodobnie po raz pierwszy zgromadziła tak dużo cennego materiału z zaluesu różnych działów sztuki ludowej, choć nie ogarnęła ze zrozumiałych względów całości. Założenie~ jej było jak najobszerniejsze pokazanie dorobku artystycznego ludu polskIego w szcz.Yto.wych jego pozycjach artystycznych, a to zarÓwno w sztuce d.ekoracYjn:j, stosowanej jak i w sztuce związanej z obyczajem i obrzęd0;V0śC1ą. Cho~z~ło o pokazanie, w jaki sposób współczesność po odrzucemu bezwarto~clOwego balastu potrafila przejąć cenniejszy dorobek kultury ludu polskIego do kultury ogólnopolskiej. Dlatego też nawiązania do sztuki dawnej m~zealnej występowały najczęściej wtedy, gdy chodziło o wyraźne wskazame genezy wytworu. . . '. . Przedmioty ludowej sztuki zabytkowej wypełmły rowm(z te dZIały, które już się przeżyly (malowane skrzynie, łyżniki, niektóre stroje itp.). Stąd też wynika, że Wystawa nie miała naukowych założeń etnografiez- nych pod względem historycznym czy terytorialnym, choć na podsta~ach naukowych się opierała. Obok tkanin i haftów wytwarzanych dawniej przez lud dla siebie, pokazane zostały tkaniny i hafty wykonywane przez tenże lud, ale przystosowane do poziomu dzisiejszego obywatela bez względu na jego miejsce zamieszkania i przynależność do grupy społecznej (np. haftowana koszula kurpiowska i komplety serwetek haftowanych na Kurpiach). Była więc reprezentowana również sztuka ludowa wywodząca się ze starych form, ale o nowej treści. Wielką grupę eksponatów stanowily przedmioty, które uzyskano w drodze konkursów i wystaw (ceramika, koronki śląskie, wycinanki) lub badań jak np. malowidła ludowe z powiatu dąbrowskiego, które dostarczyła Sekcja Zdobnictwa Państowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej w Krakowie, rzeźba z terenu Rzeszowa, próby tkackie z Opoczyńskiego, Kurpiowszczyzny i Podlasia, hafty wielkopolskie z Goliny i Podmokła, współczesne malarstwo samorodnych artystów ludowych i stroje lubuskie. Specjalną pozycję stanowiły tkaniny dwuosnowowe białostockie, które, choć wykonywane tradycyjnie przez lud, dziś podlegaj:j, opiece artystów fachowców i stanowią twórczość pośrednią. vVszystkie eksponaty zaliczyć trzeba do autentyków twórczości ludowej i przede wszystkim do sztuki współczesnej lub z przed ostatniej wojny. Całość wystawy została zakwalifikowana przez specjalną komisję, w skład której weszli, przedstawiciele: Dyrekcji Muzeów, Artystów i znawców sztuki ludowej. Wstęp do katalogu, dający bardzo ogólną charakterystykę polskiej sztuki ludowej i podkreślający jej znaczenie dla kultury współczesnej Polski, opracował niżej podpisany, część katalogową ze szczegółowymi opisami - art. malarka Janina Stankiewiczowa. Komisarzem wyscawy była Anna Laudańska, pracownik Towarzystwa Uniwersytetu Ludowego. .\Vystawą z urzędu zajął się Departament Twórczości Artystycznej i Biuro Współpracy Ku.lturalnej z Zagranicą. Wystawa została otwarta w końcu października w gmachu Akademii Sztuk Pięknych Z. S. R. R. w Moskwie przy udziale przedstawicieli władz Zw. R., Ambasadora Polski, korpusu dyplomatycznego i wybitnych rad'l:ieckich przedstawicieli nauki i sztuki. Urządzona została przy pomocy personelu Tretiakowskiej Galerii i specjalnie powołanych artystów, którzy opracowali afisz skomponowany z wycinanek kurpiowskich i łowickich. Eksponaty zostały umieszczone w ośmiu salach, a ekspozycja opracowana szczegółowo i ze znawstwem artystycznym. \Vystawa wzbudziła żywe zainteresowanie i uznanie wśród artys~ów, historyków sztuki i ludzi nauki. Przy wystawie założona została księga wypowiedzi na temat wystawy. Wydany również został ilustrowany katalog. Wystawę organizował na terenie Zw. Radzieckiego, Komitet do Spraw Sztuki przy Prezydium Rady Ministrów Z. S. R. R. i Ogólno- �560 związkowe Towarzystwo Współpracy Kulturalnej Łączności z Zagranicą (W. O. K. S.). Wystawa ta w r. 1949 bawiła również w Kijowie, a w r. 1950 wróciła do Kraju. Wystawa Konkurs odbyło Sztuki Ludowej w Stanach Zjedn. i wystawa sztuki ludowej w Rzeszowiei \\' dniu 10 października 1949 r. w Łańcucie, sit,; ola warcie wysla wy pokonkursowej ceramiki woj, rzeszowskie, i rękodzieła ludo- A. P. Również w okresie sierpnia i września została przygotowana wystawa sztuki ludowej i przemysłu artystycznego do St. Zjedn. A. P. Zakres jej był bardziej skromny i na całość złożyło się 130 eksponatów, z tego na sztukę ludową przypadło 95 pozycyj. Zakres jak i dobór eksponatów został uprzednio do pewnego stopnia określony i ograniczał się do polskiej ceramiki ludowej, rzeźby i malarstwa, natomiast szerzej potraktowano dział przemysłu artystycznego. Ceramikę w ilości 37 sztuk reprezentowały różnego rodzaju naczynia użytkowe (dzbany, dzieżki, dwojaki) z różnych ośrodków polskich (kieleckie, łódzkie, lubelskie, białostockie, warszawskie, rzeszowskie, gdańskie) oraz rzeźba ceramiczna i zabawkarstwo (kropielniczki, figurki ludzi i zwierząt, gwizdawki). Na rzeźbę złożyły się 32 «Świątki» ludowe i figurki o treści świeckiej. Część z tego należała do zabytków, część stanowiła twórczość wsi współczesnej, z terenu Kurpiów i Rzeszowskiego. Zabytkowe i współczesne malarstwo podhalańskie oraz zabytkowe śląskie reprezentowało 26 obiektów malarstwa ludowego. Reszta eksponatów to przemysł artystyczny dostarczony przez B. N. E. P. Objaśnienia i katalog opisowy sporządziła art. malarka Janina Stankiewiczowa, komisarzem z ramienia Ministerstwa Kultury był Aleksander Wojciechowski. Wystawa poprzez American Federation of Art objechała wszystkie v.iększe muzea w U. S. A. Konkurs i Wystawa malarstwa ludowego w pow. dąbrowskim Na podstawie badań Seksji Zdobnictwa Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej w Krakowie, przeprowadzonych na wiosnę roku 1948 w 39 miejscowościach Powiśla Dąbrowskiego w zakresie ściennych malowideł ludowych oraz danych Muzeum Etnograficznego w Krakowie, zainicjowany został przez Ministerstwo, a zorganizowany przez Towarzystwo Uniwersytetu Ludowego, konkurs malarstwa ściennego. Udział w konkursie zgłosiło kilkadziesiąt osób z kilku gromad. W dniach 17-19 września br. grono rzeczoznawcÓw dokonało przeglądu wnętrz chat w Zalipiu, Pi !czy Żelichowskiej, Kłyżu, Ćwikowi e, Kuźni i przyznało nagrody za malowidła ścienne w 19 cha tach. Ponadto zorganizowana wystawa pokonkursowa malowideł ludowych na papierze zgromadziła prace 40 autorów, które zostały również nagrodzo"le. Szereg malowanek zakupiło Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Ministerstwo Kultury i Sztuki oraz T. U. L. Garnek z nakrv\\'ką. GTamika z Rzepiennika Biskupiego kob Tarnowa. we~o. Ce!em kon~u.rsu i wystawy było skontrolowanie poziomu obecnej tworczosCl ludCl\\'CJ l \\'ylowienie talentów. . \\' PaIl~t:\'owym C:środku 1\luzealnym zebrano ponad 500 ekspona tow ceramiki ludowej oraz około 200 ekspona tów: rzeźby. szyszek 1 Patrz "Polska Sztuka Ludowa,) Nr I, 2, 1949. Lud, T. XXXIX SCI' 52. �weselnych (tradycyjne pieczywo), Wlencow dożynkowych, wyrobów z drzewa, plecionek i kwiatów sztucznych z następujących miejscowości: Medynia Głogowska, Medynia Łańcucka, Zalesie, Żołynia, Rakszawa Brzoza Stadnicka, Sokołów, Kraczkowa, Albigowa, Maszkowa, Jarosław. Kołaczyce, Jasło, Krosno, Dukla itd. Jury przyznało ponad 60 nagród. Dwa zespoły sceniczne regionalne w strojach ludowych ze Staromieśeia. i Machowa wystąpiły z pieśniami i muzyką regionalną ludową. Przedstawiciel Muzeum Etnograficznego w Krakowie dokonał zakupów dla celów muzealnych. Wystawa Sztuki Ludowej w Kielcach 1 Dnia 23. X. 1949 r. zQstała otwarta w Muzeum Świętokrzyskim Wystawa Sztuki Ludowej Regionu Świętokrzyskiego. Na wystawę w dwóch salach złożyły się: wyroby ceramiczne (użytkcwe, rzeźqa ceramiczna, zabawkarstwo), kilka stroJów, tkaniny dekoracyjne (pasiaki świętokrzyskie) oraz rzeźby w drzewie, glinie i kamieniu z następujących miejscowości: Iłża, Denków, Chałupki, Kaszary, Zbijawa, Kąty, Wierzbnik, Mirzec, Bieliny, Jasieniec (rzeźba z pow. pińczowskiego i opatowskiego) i inne. Najbogaciej pokazana została ceramika ludowa o wybitnym poziomie artystycznym i tkaniny. Wystawę zorganizował Wydział Kultury i Sztuki przy pomocy Ministerstwa Kultury i Sztuki. Najlepszym twórcom rozdano szereg . nagród. Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej dokonał opisu ważniejszych eksponatów i zdjęć. Kazimierz WYSTAWY I KONKURSY KULTURY SZTUKI I SZTUKI Uwagi LUDOWEJ W ROKU Pietkiewicz MINISTERSTWA 1949. f ogólne. Usiłowania szły w kierunku zdynamizowania i zaktualizowania wsi w sensie kulturalnym. Wszelkie akcje kulturalne na terenie wsi łączono z zagadnieniem ekonomicznym, na którym ta twórczość wyrosła. Usprawniono i ulepszono metody pracy w terenie. W upowszechnieniu wprowadzono w szerszym zakresie metodę wystaw objazdowych. Wzrosła ogólna liczba konkursów i wystaw, podwyższył się ich poziom. Prowadzono dalsze badania terenowe nad ludową twórczością plastyczną w różnych jej przejawach. Wszystkie imprezy, o których mowa będzie poniżej, realizowane były przy pomocy Urzędów Wojewódzkich, instytucji społecznych, kulturalnych i naukowych oraz z kredytów Ministerstwa Kultury i Sztuki, Prace Ministerstwa Kultury i Sztuki na odcinku popierania ludowej twórczości plastycznej w r. 1949 charakteryzują się jak widać, dalszym pogłębieniem zagadnienia w sensie ideologicznym i metod wykonawczych, Korzystając z doświadczeń lat ubiegłych oraz stosownie do ogólnego kierunku polityki kulturalnej, która wskazuje na wielką rolę twórczości ludowej, jak też opierając się na doświadczeniach Związku Radzieckiego pracę skierowywano jeszcze bardziej na związanie twórczości ludowej. wyrosłej z tradycji, z dzisiejszą rzeczywistością z kulturą ogólnonarodową, Rozstrzygnięcie t ,~- I, 2, 1949 Kazimierz Pietkie- Strojów na plansze Atlasu Ludowych. W dniu 15. 1. 1949 r. w Warszawie w lokalu Ministerstwa Kultury i Sztuki nastąpiło rozstrzygnięcie konkursu na rozwiązanie graficzne barwnej planszy do Atlasu Polskich Strojów Ludowych. Tematem Konkursu był strój górali szczawnickich do pracy dra R. Reinfussa. Do dyspozycji artystów oddany był w Muzeum Narodowym w Warszawie strój wraz z instrukcją i materiałem pomocniczym. Sąd w składzie: 1. Prof. dr Eugeniusz Frankowski - Przedst. Pol. Tow. Ludoznawczego, Przewodniczący 2. Prof. dr Józef Gajek Przedst. Pol. Tow. Ludoznawczego 3· Doc. dr Tadeusz Seweryn - Przedst. Pol. Tow. Ludoznawczego 4· Zast. Prof. dr Roman Reinfuss - Przedst. Pol. Tow. Ludoznawczego. 5· Michał Bylina art. maI. - Przedst. Z. P. A. 1'. 6. Bohdan Bocianowski art. maI. - Przedst. Z. P. A. P. 7· Henryk Starzewski, art. maI. - Przedst. Z. P. A. P. 8. Nacz. Zofia Czasznicka - Przedst. Min. Kultury i Sztuki 9· Mgr Pietkiewicz Kazimierz - Sekretarz Konkursu przyznał: 1. nagrodę zł. 50.000. - II. nagrodę zł. 4°.000. - Marcie Koch i Wandzie Manteuffel szawy (praca zespołowa) Jerzemu Karolakowi z Krakowa Zamiast trzeciej nagrody Sąd przyznał trzy Odznaczenia następującym autorom: Stefanowi Płużańskiemu z Warszawy Władysławowi Gościmskiemu z Warszawy 3· Anastazji Zelenay-Mieszkowskiej z Warszawy. I. l Patrz .Polska Sztuka Ludowa,} str S8 Nr wicz «Wystawa Kielecka,} ilustr. 10. konkursu Polskich 2. po z vVar- 10.000 zł: �Konkurs Konkurs mieszany dla członków Związku Polskich Artystó,,· Plastyków został zorganizowany przez Polskie Towarzyst\'VO Ludoznawcze w Lublinie przy ścisłej wspólpracy 2 ':-'Iinisterstwem Kultury Sztuki, które konkurs subsydiowało. Konkurs trwał od dnia 10. XI. 48 r. do I. I. 1949 r. Konkurs koronkarstwa śląskiego w Katowicach. Dnia 22. II. 1949 r. rozstrągnięty został w Katowicach Konkurs na koronki śląskie. Celem jego bylo podniesicnie poziomu artystycznego tej gałQzi sztuki oraz zastosowanie tradycyjncj techniki koronkarskiej we współczesncj konfckcji. Udział wziQlo z Koniakowa (pow. Cil'szyn) 33 osoby, w tym jeden mQżczyzna - dostarczając 67 prac. 'vV rezultacie przeglądu prac ustalono, że są one na wysokim poziomie artystycznym i technicznym, zachowując styl tradycji śląskiej choć niepozbawione są inwencji indywidualnej poszczcgólnych twórców. Przyznano 14 nagród. Najleps2e prace pochodziły od ::\bri i Gwarkowcj i Michała Ptaka, najmlodszą zdobywczynią nagrody byla Anna Kukuczka (lat 15)· Konkurs malowania na fajansic we \Nłoclawku. \V Zjednoczonych Fabrykach Fajansu wc ·Włocławku dn. 9. IV. I949r. nastąpiło HJ2strzygnięcie konkursu na ręcznc podszkliwne malowanie na fajansie. Udział w konkursie wzięło 17 robotnic tamtejszej fabryki, dostarczając ,66 prac. Robotnice, pochodzące ze wsi kujawskich miały za zadanie zastosowanie na fajansie malowideł ludowych kuj a vliskich, które nadałyby fajansom włocławskim charakter regionalny, jakie one miały w przeszłości. Ponieważ był to moment pewncgo eksperymentu, konkurs był połączony z inspiracją przeprowadzoną przez prof. Antoniego Buszka. Nagrodzono 3 prace, wyróżniono '4-cie. Konkurs wycinanek zdobnictwa ludowego w Opocznie. l Pierwszy konkurs w powiecie opoczyńskim, który mial miejsce w okresie od 28. 11.-28. III. wykazał, że teren tcn posiada bogate i jeszcze malo naogół znane wycinkarstwo łudowc. 15' autorów, którzy dostarczyli około 3.000 prac przyznano 126 nagród. łv1ateriał zebrano z 56 wsi. Został on zużytkowany na wystawie w Opocznie, która trwała od 10. IV-23. IV, a nast~pnie opracowany naukowo przcz Instytut Sztuki. l Patrz «Polska Sztuka Ludowa»::\r 6, I9ł9, str. [80: Kazimierz Pietk i e w ; c z, « Konkurs w Opocznie na regionalne zdobnictwo ludowe ». na estetyczne urządzenie izby kurpiowskiej. l Znaczenie społeczne, kulturalne i naukowe miał pierwszy w Polsce konkurs na estetykę wnt;:trza kurpiowskiego w pow. ostrołęckim i pultuskim, który odbył się od 3. V. do '5. V. '949 r. ·Wykazał on, że wysoko stojąca pod względem artystycznym tradycja zdobienia chat na Kurpiach zachowała się i rozwinęła w dobie obecnej. Ekspedycja badająca zgłoszone do konkursu wn~trza miała sposobność z~brania wiele dodatkowego materiału naukowego. Państwowy Instytut Sztuki dokonał szeregu zdjęć. Nagrodzono w dwu powia tach 43 cha ty, w których jako zasadniczy clement zdobniczy wystąpiło w całej pełni wycinkarstwo kurpiowskie w różnych odmianach oraz meblarstwo. Konkurs ceramiki i tkactwa w Białymstoku. Dnia 30 maja został rozstrzygnięty w Białymstoku konkurs ceramiki i tkactwa. Objął on tylko część województwa. Zgromadzone zostało 279 prac 93 autorĆJw. Przyznano 6, nagród. \Vszystkie prace wystawione zostały na Wystawie Wojewódzkiej w Białymstoku, która trwała od 29. V. do 29. VI. 1949 r. vV y s t a w a k o n k Ul' S o wat w Kielcach k a c t w a i c e r a m i ki i Radomiu.2 Dnia 2 czerwca w Kielcach została otwarta pokonkursowa wystawa tkactwa łudowego i ceramiki. Na wystawie tej reprezentowana była ceramika różnych typów, tkactwo i szeroki wachlarz tzw. ('taiomekJ> ludowych tj. różnego rodzaju krajek plecionych i tkanych, które są używane bądź jako obszycic do strojów, bądź jako oddzielne części strojów. VV konkursie wzięlo udział 5' osób dostarczając 320 prac. Nagrodzono 43 autorów. Wystawa ta w dn. od 4. IX do 30. IX była eksponowana również w Radomiu. Wystawa konkursowa Sztuki Kurpiowskiej Wystawa konkursowa obejmująca eksponaty Bialcj i Zielonej byla największą dotychczasową w Pułtusku. 3 sztuki ludowej z Puszczy wystawą sztuki ludowej Patrz "Polska Sztuka Ludowa» Xl' 5, 1949, str. '56: \Ył. K o l a g o, d~onkurs na wnętrze chaty kurpiowskiej. 2 Patrz "Polska Sztuka LudOl,·a» ="1' 9, 10, 1950, str. 299: \\'ładysława K o I a g 0, « \\"ystawa Sztuki Lujo\V~j IVRadomiu". 3 Pa Irz »Polska Sztuka· LudO\'·a» ::\r 7, 8, 1949, str. 244: Janina S t a nk i c'·, j c z o \,. a, "Pnkonkurso,,·a "·ystawa Kurpio,V"skićjSztuki Ludo,,·ej ". Pułtusku». �566 kurpiowskiej. Odbyła się ona w dniach od 12 do 26 czerwca w salach Zamku w Pułtusku i zgromadziła ponad 500 eskponatów 200 autorów. Wystawa była połączona z festiwalem tańców i muzyki ludowej oraz konkursem strojów. Najliczniej reprezentowane było tkactwo (250 eksponatów) następnie haft (100 eksp.), resztę stanowiły wycinanki, malowidła, ceramika, wyroby z bursztynu, sprzęty, pisanki, ozdoby z papieru i słomy. Nagrodzono 103 prace 54 autorów. Konkurs pamiątkarstwa mazurskiego dano 173 nagrody. Wystawa miała założenie artystyczne i społeczne. Materiał został wyzyskany również przez Instytut Sztuki do celów naukowych l. Wydany został katalog z opisami i ilustracjami. W dniach od 4. VI do 5. VIII wystawa ta w nieco zmniejszonym składzie była eskponowana w Sopocie na II Festiwalu Sztuk Plastycznych na terenie M. T. G. W dniach 28. IX do 25. X. Wystawa była wystawiona w Muzeum we Wrocławiu jednocześnie z działem muzealnym sztuki śląskiej. Od 4. 'XII do 10. I. 50 r. wystawa w tymże składzie miała miejsce w Łodzi, gdzie została połączona z pokazem prac pokonkursowych (cera. mika i wycinanki) województwa łódzkiego. Następnie uzupełniona nowymi eksponatami została przewieziona do Bydgoszczy i do innych miast wojewódzkich. w Olsztynie. Dnia 17. VI. w Zamku w Olsztynie otwarta została Wystawa pokonkursowa pamiątkarstwa o charakterze miejscowej tradycji. Na konkurs zgłoszone zostały tkaniny mazurskie, hafty, wyroby z drzewa, z wikliny i sitowia. Ponadto na doskonałym poziomie technicznym intarsja drzewna. Udział wzięło 48 uczestników dostarczając 199 prac. Przyznano 20 nagród. Celem konkursu oyło skontrolowanie możliwości twórczych i wytwórczych regionu mazurskiego oraz .stworzenia pamiątek regionalnych dla ruch u turystycznego. Konkurs i wystawa wojewódzka sztuki Objazdowa ludowej Dnia 2. X. rozstrzygnięty został w Łańcucie konkurs na ceramikę ludową, koronki, tkaniny i wyroby z wikliny. 27 uczestników z okolic Rzeszowa dostarczyło 168 prac. Rozdano 37 nagród. W następstwie konkursu w dniach od I I. IX do 10. X. została zorganizowana w Zamku Wystawa Sztuki Ludowej, na której pokazano 669 eksponatów 54 autorów. Wystawa Ludowego Objazdowa Sztuki Wystawa w powiecie Wojewódzka Sztuki Ludowej w Lublinie.2 Dnia 25. IX. została otwarta w Muzeum Lubelskim Wystawa Wojewódzka tego regionu, na której były reprezentowane następujące działy sztuki ludowej: ceramika, tkactwo, zabawkarstwo, plecionkarstwo, rzeźba, wycinanki i pisanki. Eksponatów zgromadzono ponad 200 sztuk, 50 ucze. stników z różnych powiatów województwa. Przyznano za najlepsze prace 23 nagrody. Przy organizowaniu wystawy wzięło udział Polskie Towarzy. stwo Ludoznawcze. Państwowy Instytut Sztuki wykonał zdjęcia najlepszych eksponatów i poświęcił wyczerpujący artykuł o wystawie w «Polskiej Sztuce Ludowej,) a Rękodzieła w Warszawie.! W okresie od 4. IV do 4. V. w salach Politechniki Warszawskiej została zorganizowana przez Ministerstwo Kultury i Sztuki i Związek Samopomocy Chłopskiej jedna z większych wystaw Sztuki Ludowej w roku 1949. Zgromadziła ona około 600 eksponatów sztuki ludowej z różnych regionów Polski od 180 autorów. Prace reprezentowały najlepsze osiągnięcia artystów ludowych w malarstwie, wycinkarstwie, ceramice, w tkactwie, hafciarstwie, koronkarstwie, rzeźbie i w pisankarstwie. Roz- Patrz "Polska Sztuka Ludowa" Nr 6, 1949, str. 191. Katalog \Vystawy 1949, str. 20, ilustr. 4, opracował prof. dr J. G aj e k. 3 "Polska Sztuka Ludowa)) Kr 9,10,1949, str. 289: Kazimierz Pietkiew i c z. "Sztuk:! Ludowa Ziemi Lubelskiej ", str. 289, ilustr. 17. l Katalog - Wystawa Sztuki i Rękodzieła Ludowego - kwiecień 1949 r., str. 64, ilustr. 16; opracowali Kazimierz P i e t k i e w i c z i Janina S t a n k i e· wic z. 2 l ---------- Terenowa i Opoczyńskim. W ramach Obozu Naukowego Historyków w Sulejowie w okresie od 10. VII. do 2 I. VIII. wystawa, na którą się złożyły wycinanki, tkactwo i hafty odwiedziła miejscowości: Radzice Duże, Studziankę, Kraśnicę, Inowłódz, Smardzewice, Spałę, Rzeczycę i Opoczno. Wysta~a stała stanowiła swego rodzaju trzon i była uzupełniana każdorazowo w każdej miejscowości eksponatami, które dostarczyła ludność miejscowa. W ten sposób ekipa naukowa Instytutu Sztuki miała materiał do badań naukowych. w Łańcucie. Ogólnopolska Wystawa Rawskim ••••••• --.----. _. __ ••..••••. o.· �568 569 Wystawa Sztuki Kujawskiej we \Vlocławku. l \V Okresie od 25. IX do 23. X. byla czynna wystawa \\' :\luzcum Ziemi Kujawskiej. Reprezento\vane były działy garncarstwo, haft, rzeźba, malarst\vo, sprzętarstwo. CZt;;ŚĆeksponatów została wypożyczona z SIuzeum w Toruniu, W'łocławku i Kruszwicy, Ogółem wystawa \Vystawa obejmowała Sztuki 253 prace Kaszubskiej 37 autorów. w :\"agrodzono J ·1 i 7, zorganizowana Sztuki Kaszub- Wystawa pokazała eksponaty zabytkowe i współczesne i zawierała następujące działy: Dział problemowy: <,Kaszubi wczoraj, dziś i jutro», Dział etnograficzny oraz Dział Sztuk i Rękodzieła Ludowego i prace amatorów - plastyków. Na całość zlożyJy się plansze ilustrujące rozne zagadnienia natury ogólnej jak rolnictwo, przemysł, hodowła itp., lO działów etnograficznych oraz ponad 300 eksponatów sztuki i rękodzieła ludowego (ceramika, haft, rzeźba, wyroby z rogu, słomy, korzeni, wycinanki i malowanki, obrazki na szkle, sprzęt ornamentowany, zabawki). W dziale sztuki wystąpiło 44 autorów. W dniu otwarcia wystawy został zorganizowany festiwal tańca i picśni ludowych. vVydano ilustrowany Katalog.2• Ekspedycja naukowa Instytutu Sztuki dokonała zdjęć i opisów wybitniejszych eksponatów. Poza wymienionymi imprezami zbiory Ministcrstwa Kultury i Sztuki były wykorzystane na pokazach publicznych: na ulicach Warszawy w <,Tygodniu oświaty, książki i prasy» w dn. 9 maja i 29 maja, w Częstochowie na Wystawie Gospodarczej w czerwcu, oraz w dn. 27. XI. w Politechnice \Varszawskiej z okazji Kongresu Zjednoczenia Stronnictw Ludowych. Ponadto w wystawie Rzemiosla Lckkiego w :\10skwie. K. Pietkiewic<. , Katalog Katalog Kartuzy ;\luzeum Ziemi \\'ystaw\' 1949, str. 40, ilu"tr. Kuja\l',kiej Kas:wbskicj I -t ,-- we "'Iocławku, Sztuki ~luzeuIll Ludowej Kaszubskie J w \I' 949, str. Kartuzach Kartuzach. 20, ilustr. I J. - Gdmlsku, B\D.\:\' ET:\OGR.\FICZ:\YCH ZlE:\1I KR,\KOWSKIE,] Wstęp \\'yczerpujące przedstawienie dotychczasowego stanu badań etnograficznych ziemi krakowskiej przerasta dopuszczalne ramy niniejszego wykladu l. I\iemniej nie można przystąpić do nakreślenia przybliżonego chociażby planu na przyszłość bez podsumowania tego, co już zostało dokonane, chociażby to podsumowanie miało mieć, jak w obecnym wypadku, charakter przcde wszystkiem sprawozdawczy, bez szczegółowego Jvynikania w trcść omawianego dorobku i bez jcgo dokładniejszej, krytytycznej analizy. W przedstawieniu niniejszym ograniczam się głównie do usystema tyzowania dotychczasowych prac, do nakrcślenia w bardzo ogólnych zarysach tła społeczno-gospodarczego, na którym powstaly, uwydatnienia ich genezy i celu, charakterystyki źródc1, z których zostały zbudowane. Właściwą gruntowniejszą ich analizę, z punktu widzenia ich klasowego podłoża i powiązania z wplywymi szkół obcych, odsuwam do dalszych, bardziej szczegółowych, monograficznych studiów nad tym tematem. Kartuzach. Po raz pierwszy po 11 wojnie światowej została staraniem tamtejszcgo Komitetu vVystawowego Wystawa skiej w Muzeum Kaszubskim w Kartuzach. ROZ\VÓ,] , i ·1, vVykonanie powyższego zadania utrudnione jest szeregiem momentów. Sklada sit;; na to przede wszystkiem bogactwo ilościowe materiału i jego rozrzucenie po różnych wydawnictwach periodycznych, nie zawsze dziś dostt;;pnych 2. Poza tym brak do tej pory jakiegokolwiek sumarycznego zestawienia, którego nie zastąpią materialy bibliograficzne, nie zawsze w szczegółach ścisłe i właściwie uporządkowane w bibliografiach etnograficznych i historycznych, czy ich kontynuacjach w bibliografiach bieżących 3 Pewną pomoc w pracy stanowią oceny większych prac czy wydawnictw, niestcty rzadko pogłębione krytycznym rozbiorem na wlaśeiwym poziomie. ,] edynie materiały tyczące się stroju zr ferował dość sumiennie w 1904 r. B. l'vIalewski 4 -i to zresztą, jeśli chpdzi o krakowskie, nie wyczerpując tematu. Dalszą trudnością jcst niejednolitość prac, zarówno jeśli chodzi o dobór tema tów,jak i o ich wyczerpanie i sposób ujęcia. Spojrzcnie na kulturę ziemi krakowskiej dokonywało się poprzez postawy i postulaty wysuwane zarówno z praktycznych jak i teoretycznych pobudek. Decydującą rołę odegrały momenty natury politycznej i społeczno-gospodarczej. Za nimi niejako szło zaspobjanie potrzeb estetycznych i badawczych. Konsekwencją takich zalożell były zbiory materialów, dobierane pod kątem widzenia odrt;;bności stanowych, czy terytorialnych, m.alowniczości, możliwości poprawy, czy tcndencj i rozwojowych, wyjaśnianych niejednokrotnie w duchu zgodnym z ideologią stano\\'ą czy klasową grupy, która dane źródla tworzyła. Kie może wit;;c dziś być mowy o mechanicznym zestawianiu przekazów, odnosząC'\-eh się do poszczególnych zagadniell czy też zespołów ludzkich (terytorió\\"), bez ieh gruntownej kr"tycznej analizy, brz U\\-ypu- �571 klenia źródeł tych właśnie ideologicznych nadbudów. Krytyk liczyć się musi przy tym z wielokrotnie występującą w omawianym okresie całkowitą zmianą kąta spojrzenia na kulturę ludową, zmianą wyboru i hierarchii zagadnień, zmianą metody pracy i sposobu wykładu. Było rzeczą normalną, że stosunki wiejskie stawały się równocześnie przedmiotem zainteresowań ludzi o różnych postawach i celach politycznych, czy też, że patrzyło się na nie przez pryzmat nauk, pozostających niestety w pewnych okresach -czasu w bardzo luźnym ze sobą związku jak historia, etnografia, ekonomia, socjologia, rolnictwo, literatura piękna, językoznawstwo. Niejednokrotnie fachowiec jednej dziedziny wiedzy usiłował dać monografię obejmującą szereg dziedzin, leżących poza jego specjalnością, popełniając wiele nieścisłości i truizmów. Dzisiaj coraz silniej stajemy na stanowisku krzyżowania różnych nauk dla tym lepszego zrozumienia badanych faktów. Zarazem jednak ,żądamy wyraźnego sprecyzowania celu i tematu pracy, nie zadowalając się powierzchownym bezproblemowym, nie wnikającym w istotę i genezę zjawisk opisem 5. Etnografia już nie tylko formalnie, ale także i faktycznie, przez wysunięcie na czoło zagadnień rozwoju i przemian, oraz ich przede wszystkim gospodarczo-społecznego uwarunkowania, postawiona została w 'rzędzie nauk historycznych. Równocześnie, podobnie jak w nauce radzieckiej 6, występuje tendencja' przesunięcia tematu jej zainteresowań z kultury tradycyjnej, kultury opartej wyłącznie na tradycji ustnej, także i na współczesną, żywą i twórczą kulturę ludu pracującego zarówno wsi jak i miasta. W metodzie i temacie zaciera się więc wyrosła w I poł. bież. wieku sztuczna bariera między etnografem opisującym przeżytki form kultury tradycyjnej, jako pozostałości przede wszystkie m formacji feudalnej, a socjografem, dążącym do wszechstronnego badania współczesności. Wykładem niniejszym chciałabym objąć zarówno dawniejsze, już dokonane, jak rozpoczęte ostatnio prace etnograficzne. Jeżeli chodzi o zasięg terytorialny uwzględniam w zasadzie historyczne granice administracyjne ziemi krakowskiej, a następnie województwa krakowskiego 7, z wyłączeniem obszarów g'órskich (zgodnie z granicą ostatnio wytyczoną przez R. Reinfussa 8) i objęciem nieco szerszego obszaru na wschodzie tam, gdzie następowała w okresach historycznych ekspansja elementów kultury krakowskiej. Są to więc dzisiejsze powiaty: bielski, pn. część wadowickiego, myślenickiego, brzeskiego i bocheńskiego, pow. krakowski, .chrzanowski, olkuski, i miechowski w obrębie dzisiejszego województwa krakowskiego, Poza obrębem województwa krakowskiego część pow. pszczyńskiego, katowickiego, sosnowieckiego i zawiercieńskiego w województwie śląsko-dąbrowskim. Na obszarze dzisiejszego województwa kieleckiego powiaty częstochowski, włoszczowski, jędrzejowski, pińczowski, przez Bystronia 9 włączone zresztą częściowo w obręb terytorium etnograficznego Krakowiaków. Na wschodzie przede wszystkim dziś przyłączone do województwa krakowskiego powiaty tarnowski, dąbrowski. Jeśli chodzi o wybór materiału i o czasokres, który wzięłam pod uwagę, wyznaczyła je jakość i ilość dostępnych źródeł. Jak wynika z tytułu referatu chodzi mi przede wszystkim o świadome badania nad kulturą wsi, a nie o przypadkowe wzmianki dokumentarne czy przekazy ikonograficzne, na podstawie których możnaby z pewnym prawdopodobieństwem odtworzyć dawne formy bytu ludności ziemi krakowskiej. Pomijam więc nawet i te drobne nawiązania do historiografii średniowiecznej, które możemy znaleźć w artykule Malewskiego, jak również wzmianki o opisach zwyczajów krakowskich z terenu miasta w ordynacjach czy drukach XVI w. (cytowanych m. i. przez Kolberga) itp. Pomijam również zainteresowanie wsią, znajdujące swój wyraz we wczesnych pomnikach naszej literatury pięknej, czy w znacznie mniejszym stopniu w ikonografii. Uwzględnienie ich wyma gałoby bardzo żmudnych i nie zawsze płodnY'ch drobiazgowych poszukiwań i studiów. Jeśli chodzi o przeszłość uwzględniam wyłącznie ma· teriał drukowany względnie przynajmniej wzmiankowany w druku. Nie uwzględniam w tym etapie mej pracy materiałów rekępiśmiennych. Nie zapuszczam się również w ocenę ogólnych prac dotyczących historii i położenia włościan, starając się jaknajl:1ardziej ograniczyć do prac rzeczowo i terytorialnie związanych jedynie z kulturą wsi ziemi krakowskiej. I. Opisy kultury ludowej do końca XVIII w. Nie ulega wątpliwości, że jednym z naj silniejszych bodźców, skierowujących uwagę przygodnego nawet obserwatora na charakterystyczne cechy kultury jakiejś grupy ludzkiej, zmuszających go niejako do zajęcia wobec nich stanowiska, czy to· wartościującego, czy choćby jedynie rejestrującego, jest oryginalność tych cech w pojęciu obserwatora, ich odrębność w stosunku do tego, co widział dotychczas, z czem był zżyty w swym własnym, znanym środowisku. Im jaskrawsze różnice, tym większe prawdopodobieństwo, że z ciekawością, zachwytem czy wstrętem zostaną zanotowane. Można więc było spodziewać się pierwszych opis6w w tych okresach, gdy coraz wyraźniejszy stawał się wynikający z rozwoju wytwórczości podział pracy między wsią a miastem, gdy coraz głębszą stawała się gospodarcza i społeczna przepaść między wsią a dworem, gdy coraz większe notować można było zap6źnienie w rozwoju wsi polskiej w stosunku do wsi zachodnioeuropejskiej. Myślę o końcowym fazach rozkwitu formacji feudalnej i o wczesnych fazach kapitalizmu. Sumienny historyk-pamiętnikarz tege okresu nie może nie spostrzec odrębnego kolorytu kultury wsi pańszczyźnianej od miasta i dworu, a podróżnik obcokrajowiec nie zwrócić uwagi na różnice między wsią polską a wsią jego kraju. Opisy podróżników obcych. Specjalnie ciekawe są dla nas obce. Jeśli chodzi o ziemię krakowską pojawia się w nich ona I. opisy �572 W \\icku XVII u :\iemca Ludwika \Verdum (1670-2). Zwraca ~n U\\'agę na urodzajność gleby na zachód i pólnoc .o,d. K:akowa, u~lerza~.ą go charakterystyczne, świadczące o pcw.nym zapoznl:Dlu ee~hy. Kultu y rolnej. Notuje zresztą bez interpretacJI, DIe Int~resuje Się człOWiekiem; ~e~~ stopą życiową czy poziomem wiedzy faehow<:j. DopIero w sto lat po.zlllej te zagadnienia wysuną się na czolo nawet w po.wl~rzchownych oplsae~ podróżniczych, a światły cudzoziemiec, który zn<lJdzle Się. w Polsce ~ole~ będzie nad nędzą życia polskiego ehlopa.Spośr~d w5c1ruHe~eh po ziemi olskicj w kOllCU wieku XVIII licznych eudzozlemcow, okolIcą Krakowa ;ainteresował się specjalnie lekarz Jan Józef K a u s c h (1791). K~usch s~uka na wsi czlowieka, interesuje się jego wyglądem, ubiorem, mles.zkame~~ z zaobserwowanych obrazów wyciąga wnioski dotyczące ogólnej sytuac!1 gospodarczej i spoleeznej. Nie generalizuje. jednak. :""iąże swój opis jed~nl.~ z wsiami, przez które przejeżdża, Jeżącymi na zachod od Krak~wa. ~:lękJ niemu zdobywamy pierwszy wlitcraturze szczegółowy, do~ładme .u~meJ~cowiony opis zarówno codziennego, roboczego, jaki~ go w~dZia~ przejezdza~ąe, jak i niektórych form świątecznego ubioru tych WSI.Porownuje go ze stroJe~ chlopów niemieckich. Podkreśla z entuzjazmem walory estctycz~e stroJu (np. białe chusty na głowach kobiet), widzi jednak przede .w.szy.stkuTInędzę i poniżenie chłopa, nieznajomość najprostszyc~ zasad h~glemczny~h, fatalne warunki mieszkaniowe. Pisząc a chruśCIanych, ghną oblepIOnych < I'anach domów , braku kominów iIp. konkluduje «Zaiste pierwotne busc· . dowIe pierwszych mieszkańców na ziemi nic mogły być o wiele pr~stsz: i koczujące hordy, zatrzymując się na jakimś miejscu, .n~:- mogły. pO~I~dac o wicie gorszych chat.) 11. \V wyrażaniu negatywnej OpillII o sta~l: higieny i poziomie gospoda rezym wsi podkrakowskif'j, ~ nawet w. opl~le domu, codziennego ubioru czy podkreślaniu uniżonoś~1 zacho,,:a.ma Się. chłopa, Austriak Kausch nie jest odosobniony. SekundUje mu, JeslI chodzI a okolice Krakowa w tym samym czasie Anglik "William Coxe (przed 1784 r.) 12 i Niemiec Zollner 13, by wspomnicć tylko tych znanych nam z swych o pisów podróżników obcych, którzy wyraźnie wiążą to .co pisz~ z ziemi~ krakowską. Kausch daje może najwięcej szczegółów. Jeśli natomlast chodzI a opinie wyrażane ogólnie co do ealeJ Polski a zgodne w głównych ?sacl~ z poglądami Kauscha i wymienionych, opinie o zlej bardzo ekonoml~znej i spoleeznej sytuacji ehlopa polskiego, wyrażają j~ zgodn:l~ ehorem wszyscy podróżnicy i obserwatorzy stosunków pol~kte~ ~posrod eud~ozicmców, ci sami, których z drugiej strony uderza I dZIWI nadzwyczajny przepych panujący na dworach i wykształcenie możnych. 2. :Materialy etnograficzne W polskicj literaturz.e politycznej i li tera turze pięknej. l'<ie należy sądzić,. że Po!ska ltterat.ura polityczna, ekonomiczna, a także li tera tura. piękna 1~le zawl~rały cal~lem \\'Ołai1 o popraw"ę losu chlapa. Ak wolama tc, ktol:ych pIerwszc .sla~ly znajdujemy już w w. XV, a od XVI notujemy coraz większe Ich natęzeme, 573 cechuje traktowanie wszystkich wsi w kraju na jednej płaszczyźnie bez względu na położenie wsi, jak i na jej różnorodne podziały wewnętrzne. Dla tego też nie znajdujemy w tej li tera turze wzmianck etnograficznych dotyczących specjalnie wsi krakowskiej. :\'iemniej dla odmalowania ogólnego tla gospodarczego i społecznego ~.yeia dlłopa w Polsce (także i w odnic::;icniu do ziemi krakowskiej), te glosy postępowej myśli polskiej są bardzo ważne. N"ie mogąc poświęcić im tu więcej miejsca oc.Jsylam do opracowań specjalnych 14. Silny wzrost zainteresowania wsią wiąże się z okresem przenikania do Polski wpływów dwu podstawowych dla II pał. XVIII w. szkól ekonomicznych, tak silnie związanych z racjonalizmcm, a w Polsce już od Lcszczyi1skiego rn;;jąeych swych przcdstawicieli, szkoły fizjokratycznej uznającej rolnictwo za podstaw,: gospodarki narodowej i kameralistów, broniących interesów chłopskich w imię dobra skarbu pai1stwa. Nie bez wplywu pozostają następnie przenikające z zachodu rewolucyjne hasla ró\vności wszystkich stanów. Z sylwetką ehlopa krakowskiego spotykamy się u historyka obyczaju czasów saskich Jędrzeja Kitowieza 15. Opis, który daje Kitowicz, dotyczy jednak tylko stroju. Opisuje on nicktóre reprezentacyjne clementy stroju męskiego, określonego jako krakowski, noszonego jednak jak sądzę z opisu także i w tym czasie nie w najbliższych okolicach Krakowa, lecz przede wszystkim zapewne SkalbYilicrza. Charakterystyczne jest, że te właśnie elementy stroju, na które zwraca uwagę Kitowicz, suknia szara z kolni erze m i druga granatowa _ strój majętniejszych, pas z kólkami, rogatywka czerwona z barankiem, a nawet laska drewniana z krzemieniem staną się potem na długi okres czasu najbardziej znane i popularne w pcezji i malarstwie, jako typowe krakowskie. Szukając prototypów niektórych sylwetek «krakowiaków,> XIX w. mimo woli zastanawiamy sic:, czy w ukształtowaniu się ich obrazu nic zaważyl w pewnym stopniu ten właśnie opis n;;jwczcśniejszy z nam znanych, a zwężający pojęcie stroju krakowskiego do tak niewielu występujących na terenie ziemi krakowskiej wariantów ubioru, a zarazem wyląeznie prawie do stroju odświ",tnego zamożniejszych przedstawicieli wsi. Obok slroju krakowskiego, do. taje się do literatUl"y wieku XVIII z kołei krakowska gwara. Pierwszy raz spotykamy ją w wierszu 16śpiewanym na cześć Stanisława Augusta w r. 1788, wlożonym przez autora wiersza St. Trembeckiego w usta «Chlopów krakowskich Wisł<;: przeplywająeych,> (przeprawiających się z zaboru austriackiego dla po,,"itania króla do Polski), nie m3jąey zresztą nic ludowego w treści ani formie (np. sielankowo-pasterski obrazek: «pięknie pod wami bydło się pasie, w polu z Jonkarni pląsają Kasie.,). Po raz drugi znacznie konsekwentniej, choć z błędami wyniklymi z pomieszania różnych dialektó,,", wprowadza ją \Vojeiech Bogusła wski w slynnej, granej po raz pierwszy w pamiętnym roku 1794 komedio-operze pl. ('Cud ezyli Krakowiacy i Górale.>, mającej jako tlo �574 575 Stachowicz daje również sylwetki krakusów kościuszkowskich 19. Nie znamy w szczegółach wszystkich opisanych przez Grabowskiego zbiorowych scen zwyczajów krakowskich jakimi Stachowicz na polecenie ówczesnego biskupa Michała Worónicza ozdobił ściany pałacu biskupiego. Przypominają nam je reprodukcje załączone do wydanych w 1909 r. Wspomnień A. Grabowskiego, oraz umieszczony w «Pszczółce,) krakowskiej w 18191". wizerunek «wójta krakowskiego z czasów Kazimierza Wielkiego') 20. Nie wiemy o ile ten ostatni rysunek opiera się na obserwacji współczesnego stroju miejskiego czy wiejskiego. Nie wiemy również, kiedy powstała wspomniana seria ubiorów chłopskich. Znajdujemy ją niepełną pr.zy artykuliku z r. 181 I, Z treścią którego pozostaje w niewątpliwym związku (por. niżej), następnie pełną (12 ryc.) przy dziele Grabowskiego «Historyczny opis. miasta Krakowa ijego okolio), wydanym w r. 1822, Gołębiowskiego (,Ubiory'), u Mączyńskiego (,Włościanie okolic Krakowa,) (10 rycin), ponadto jako sztychy jednobarwne w czasopiśmie Przyjaciel Ludu z r. r835 ((Krakowiacy»), w pracy K. W. Wójcickiego «Pieśni ludu białochrobatów') w r836, w czasopiśmie Kmiotek w r. I86r, w parę lat później w wydawnictwie Bernsdorfa (,Opowiadania o ubiorach,) w 1878 r. w czasopiśmie poznańskim Lech, wszędzie jako ilustracje, nie zawsze zgodne z tekstem, artykułów o Krakowiakach, lub nawet jako niezwiązana z tekstem ozdoba książki. Wreszcie w czterech (dwa jednobarwne i dwa kolorowane) sztychach zachowanych w Bib!. Jagiellońskiej (!. inw. 8429-30, 7 [95), zatytułowanych (,Krakowianka i Krakowiak w weselnym stroju'), znajdujemy w dziele anonima podpisanego TW z ca r840 r. wyraźny ślad oparcia się na koncepcji Stachowicza z pomieszaniem elementów przez tamtego przypisywanych Prosiowiakom z krakowskimi w kolorze, a skalmierskimi w rysunku, jakie Stachowicz (może za Kitowiczem) uważa za typowe dla właściwych Krakowiaków. Więcej samodzielności w rysunku, choć te same motywy zawiera jednobarwna rycina - para Krakowiaków w cyt. niżej wyd. (,La Pologne pittoresque,), a następnie w Przyjacielu Ludu 1". r836. Podobne,. miejscami jeszcze bardziej niewolnicze (zmiana pozycji bez zmiany szczegółów ubioru, lub tylko powiększenie figury), naśladowanie Stachowicza cechuje wykonane ca r840 r. litografie Jana Lewickiego tych samych co u Stachowicza: (,Kijaków z Podgórza'), «Skawiniaków,), «Proszowiaków'), «Skalmierzaków,) i «Krakowiaków,) w strojach świątecznych, umieszczone w obcojęzycznych, cytowanych poniżej wydawnictwach Zienkowicza. Jedynie grupa (,Krakowiaków w strojach codziennych,) nawiązuje do rycin Norblina. Popularne w tym czasie sylwetki «Krakusów,) przypominają ponadto inne z tego czasu rysunki, akwarele i sztychy, które nie doczekały się dotąd publikacji 21,Jak również jednobarwną winietę wydanej w r832 r. w Lyonie broszurki ('Les Krakuses,) (p. niżej). podkrakowską wieś Mogiłę, jako jedynych bohaterów chłopów, jako motyw główny obok znanych skądinąd konfliktów i rozwiązań, rywalizację dwu grup regionalnych, urozmaiconą odtwarzaniem wiejskich zwyczajów weselnych 17. Na przeszło ćwierć wieku Krakowiacy i Górale z muzyką Józefa Stefaniego, stały się najpopularniejszą sztuką w teatrach polskich. W 1816 r. wystawiony został w ujęciu J. N. Kamińskiego z muzyką Kurpińskiego (,Zabobon czyli Krakowiacy i Górale,). Sztuka wkraczała do, repertuaru polski cli teatrów w okresach powojennych w IgI8 i 1945 r. II. Etnografia w dobie nowoczesnej romantyzmu świadomości kształtowania się narodowej L Materiały ikonograficzne. Rok 1794 oprócz Krakowiaków i Górali przyniósł nam pierwsze zachowane szkice z natury. Są to rysunki przebywającego w Polsce i na dalszy rozwój polskiego malarstwa wywierającego ogromny wpływ francuskiego malarza Piotra N or bli n, wykonane przez niego w obozie Kościuszki. Jednobarwne sylwetki kosynierów w sukmanach i magierkach (reprodukowane w pracach o Norblinie Batowskiego i Bystronia 18, przedstawiają za pewne dość wiernie chłopów okolic Miechowa. Nie można tego samego powiedzieć o reprodukcjach rytowanych na miedzi przez Debucourta, drukowanych w Paryżu, a wydanych w Warszawie w 1817 r., w «Zbiorze wzorowym rozmaitych polskich ubiorów') (drugi tytuł francuski (,Collection de costumes polonais,»), fantastycznych obrazach zatytułowanych gospodarz krakowski, parobek krakowski, dziewka krakowska, służąca krakowska. Fantastyczne są zwłaszcza barwy, jak gdyby Norblin po zrobieniu z natury szkicu przypadkowo napotkanej postaci, gdyż w okolicach Krakowa nigdy nie był, (gospodarz ma sukmanę jak. gdyby skalmierską, parobek płóciankę, w którą później nagminnie ubierano w rycinach chłopów proszowickich), kolorował go później już całkiem bez wzoru; jako nakrycie głowy np. na rysunku białej magierki wprowadzając dwie barwne, kontrastujące ze sobą plamy. Mimo tych nieścisłości trzy pierwsze ryciny Norblina powtarza w swych «Ubiorach ludu polskiego') Ł. Gołębiowski w 1830 r., a w wydanych po 1840 r. litografiach Lewickiego znajdujemy wyraźne ślady niektórych koncepcji Norblina. Bezwzględną zasługą Norblina jest samo wprowadzenie mody na tego typu «rysunki z natury'), oraz zapoczątkowanie w Polsce szkoły malarskiej, do której nawiązują, zwłaszcza w tematyce, poprzez bezpośrednich uczniów Norblina, ich uczniowie i sympatycy, aż po Wojciecha Kossaka włącznie. Niezależnie natomiast od Norblina powstaje w środowisku krakowskim, znacznie zresztą popularniejsza przez cały wiek XIX, seria 12 kolorowanych litografii strojów ludowych ziemie krakowskiej, wykonanych przez Sebastiana Langera na podstawie rysunków Michała Stachowicza. Ryciny Lewickiego pojawiają się poza oryginałami tylko raz jeszcze, w formie jednobarwnej, jako ilustracje artykułów czasopisma Przyjaciel f �577 Ludu w r. 1846 (Proszowiacy, Kijacy i Skawiniacy). Sam Lcwicki ilustruje ponadto innymi nieco, barwnymi rysunkami strojó\',' ludowych m. in. także Krakmdaków, litograf(J\\'any ścienny kalendarz na rok 184422. Rzecz oczywista, że takie powtarzanie motywów i reprodukowanie ciągle tych samych rycin, podważa zaufanic,jcśli nie do picrwszych rysunków, to w każdym razie do tych, którzy kopiują bezkrytycznie zamiast szukać w tcrenic nowych żywych wzorów. ","ie więcej zaufania budzą jednorazowo pOjawiające się na łamach Przyj,'eiela Ludu obrazy scen zbiorowych, jak wicjskie wcsele, chłopi przed karczmą itp. Podobne scenki spotykamy co pewien czas równicż w wydawnictwach specjalnych (stąd zapewne pochodzi zachowana w Bibl. Jagiellońskiej ryc. inw. nr 8428 przedstawiająca taniec krakowiaka). I tu jcdnak nasuwa się pytanic, czy nie są to obrazy wysnute z pamięci i fantazji rytownika . .:\'"ajjaskrawszym dowcciem fantazii malarskiej okresu rvmantyzmu jcst kolorowa litogrefia wykcnana w \Viedniu u Tranquillo Mollo (inw. Bibl. Jag. 1684.), przedstawiające, jak głosi napis w języku niemieckim i f~aIlcuskim, (,Polaka z okolic Krakowa», "icdzącego na brzcgu skały w białym krótkim kubraku, przepasanym paskiem, białych obcisłych jak ułailskie spodnić<ch, wysokich na czerwono sznurowanych butach, z torbą u boku i czekancm w reku. Złote loki przy pucołowatej twarzy i wysoka \y kształcie ściętego stożka czapa uzupc!nic'ją ten obraz fantastyczny, \Vielka szkuda, ie zamiast tych rcprodukcj i nie rozpowszcchniły się DO świecie również w I pał. ub. wieku wykonane nadzwyczaj sumiennie drobiazgowo akwarelowe obrazki \V. K. Kielisiilskiego, spośród których, jeśli chodzi o ziemię krakowską, tylko jeden przcdstawiony został w fotografii w artykule Z. Ameisenowcj i to dopiero w 193823. Kiclisiński, który jedyny w tym czasie umiał pokazać chlopa bez retuszu - był jak podniosła AmeisenowiJ, synem wiejskicgo oficjalisty. Z rycin zamicszczonych w wydanym w r. 1853-6 Alburnie Kielisińskiego i zcszycie dodatkowym do albumu, zasługuje na wspomnienie jcdynic, reprodukowana następnie u Chociszewskiego, scena krajania chleba prądnickiego oraz przedstawienie szopki, nie koniecznie zresztą krakowskiej 2,'. \Vśród współczesnych Kiclisillskiemu, a omawianych również przcz Ameiscnową rysunków Ksawerego Preka tylko jeclen zawiera 2 postaci parobków w strojach krakowskich. I on równicż nie jest reprodukowany. 2, P i c r w s z c o p r a c o wan i a e t n o g r a fi c z n c, Nadzwyczajne bogactwo ilustracji, pojawiających się na przclomic XVIII i XIX \\". i w pierwsz)'ch cizicsiątkach wieku XIX, tylokrotnie później powtarzanych i naśladowanych. świadczy o coraz silniejszym "'zroście zainter'esO\\'ania sic kult~rą wsi, zail~tercso\\'ania dotyczącego jednak \\'yłącznic pO\\'ierzc'hownych, zewn<;:trznych cech tej kultury i to nie wszystkich Je) klas. Pojawiają się te ilustracje jako uzupełnienie coraz liczniejszych artykulów i opracO\\'al'j specjalnych, powstających, i rzec można na zamówienie przeciętnie wykształconego czytelnika, który szuka w nich szczegółów związanych z interesującymi go w danej chwili, modnymi a niezbyt dokładnie znanymi mu zagadnieniami. Do takich należą właśnie obrazy kultury wsi, coraz bardziej nęcące swą egzotycznością, i podkreślaną specjalnie malowniczością stroju i zwyczaju. Im bardziej się zbliżamy ku połowie wieku, tym opis tak jak i rysunek staje się bardziej odcrwany od rzeczywistości, jeśli zwłaszcza powstaje na obczyźnie. Można jednak w większości znanych nam wypadków wykryć dokładnie, tak jak przy rysunku, źródła każdego nowego opisu. Opisy w tym czasie przybierają najczęściej formę krótkich monografii, gdzie charakter, ubranie świąteczne, mniej zajęcia, a więcej zwyczaje weselne, stanowią poszczególne pozycje wykladu. Rozpoczyna ten szereg artykulik (nieclokładnie cytowany w Bibliografii Gawełka, a przez Malewskiego poszukiwany bezskutecznie pod złą datą) zatytułowany (,Charakter .i obyczaje włościan z okolic Krakowa}), drukowany w Kalendarzyku Krakowskim na rok 1811. Tutaj po raz pierwszy występują jako odrębne grupy, różniące się kolorem sukmany (granatowej, białej lub kawowej) Krakowiacy, Proszowiacy i Skalbmierzacy, ponadto Kijaki, jako mieszkańcy Podgórza, Skawiniaki i nas już tutaj nie interesujący Górale. Jest mowa o ich męstwie wojennym (reminiscencje powstania kościuszkowskiego) i piękności fizycznej, o dzieleniu ukontentowania w karczmie z sąsiadami w dzień świateczny itp. W tymże samym kalendarzu znajdujemy ponadto krótki opis miasta Krakowa z kilkoma również często później powtórzonymi wiadomościami (m. i. o cenie łobzowskiej ziemi i chlebie prądnickim). Artykuliki powyższe są bardzo silnym skrótem jakiegoś nieznanego dziś w pełni tekstu opisu, który w obszerniejszej niż omawiana formie, został, również w tych 2 częściach, jako (,tłumaczenie z niemieckiego}) wydrukowany w kilka lat później, bo w 1817. w Rozmai tościach (dod. Gaz. Lwowskiej). I od tej pory na przeszlo pół wieku wiadomości pośrednio z jednego zaczerpnięte źródła, są przez rozmaitych autorów i przez różne wydawnictwa przepisywane, streszczane i przerabiane, z zachowaniem frazesów, nieścisłości i błędów. Zasłużony dziejopis Krakowa Ambroży Gra bowski w wydanym po raz pierwszy w 1822 r. (,Historycznym opisie Krakowa i jego okolic}), w rozdziale IX, zatytułowanym (,Włościanie okolic Krakowa}) podaje, że jest on w dużej części oparty o artykuł w Rozmaitościach. W jednym z dalszych wydań skarży się, że pracy jego korzystają bcz podania źródła inni autorzy. Korzysta z niej, cytując Grabowskiego i uzupełniając go wiadomościami zaczerpniętymi z artykulików Konstantego Majcranowskiego drukowanych w Pszczółce Krakowskicj z lat 1819-20 i z czasopisma \Vanda 1821, jak również nowymi szczegółami dotyczącymi charakteru gospodarki, oraz zwyczajów dorocznych i rodzinnych (m i. fałLud, T. XXXIX 37 �579 szywa wzmianka o sobótkach w wilię św. ~ana i ~ość. do~ładny opis od swatów do wesela). Łukasz Gołębiowskl w «OpISaniU hIstorycznym i statystycznym województwa krakowskiego') w Nowym Kal~ndarzyku Politycznym na r. 1827 oraz następnie w pracy pt. (,Lud połsku) (.1830). Gołębiowskiego z kolei cytuje jako źródło dwu artykułów o KrakowIakach w 1835 i 1836 r. wychodzące w Lesznie czasopismo P r z yj a c i e I L u d u. Być może, że za Gołębiowskim, choć w silnym s~rócie podaje szereg danych A. Milewski w ('Pamiątki historyczne ~raJowe') w r. 1848. Szereg tych samych fragmentów opisów znajdujemy Jeszcze w r. 1878 w czasopiśmie poznańskim L e c h, a niektóre wart. Glogera w Ig05 r. (por. dalej). .. Tak więc opis powstały na początku wIeku XIX powtarza~y Jest w niektórych fragmentach aż przez lat mniej więcej sto, ~ przez plerws.ze pięćdziesiąt na ogół bezkrytycznie z niewielkin:i zmi~naml. czy uzupełnieniem. Nawet piszący o chłopie krakowskim mleszkancy mIasta Kra~owa, jak np. Grabowski, cytowali opisy cudze za miast oprzeć ..się wyłącznie. ~a autopsji, ograniczając się poza tym jedynie do obserwacjI tych zwyczaJ0;V tradycyjnych, w których brał i chłop udział, które jed~ak rozgry~ały SIę już na terenie miasta lub przedmieścia. Już jednak do lllterpret~cJI nawe~ tych miejskich zwyczajów i podań, jakie daje ~onstanty MaJera~ow.skl w Pszczółce krakowskiej (opowiadanie a złym burmIstrzu Combrze, dZIewIcy Sobótce, cnotliwej, a długowiecznej Dorotce, czy wreszcie powtarzana potem wielokrotnie legenda o Twardowskim) musimy odnieść się z dużym ~r~t~cyzmem, który zresztą w stosunku do Majeranowskiego cechował takze I Jem~ współczesnych. Opisy tych zwyczajów w mieście obc.ho~zonych pow~arz~c się będą jeszcze wielokrotnie w czasopismach (PrzYFClel Lu~u, DZlenl1lk Warszawski, Czas), kalendarzach krakowskich pracach pubhcystycznych i naukowych. 3. Poezja romantyczna. Jeśli porównam~ z.e so~ą omó",:ione opisy i reprodukowane równocześnie,jako ich uzu~e~l1lenle rYeJ.ny,.będzI~~y mieć wrażenie, że mamy do czynienia z dwoma l1leJednokrotl1le l1lezalezl1le od siebie płynącymi nurtami. Trzeci nurt to poezja. I ona czerpie początkowo pomysły w o~owl.one~ już twórczości epoki stanisławowskiej stopni~w~ je~na~ .",:ykazuJe WIęcej samodzielności i inwencji, a w końcu zaważy sdl1le rOWl1lezl na naukowym opisie. Myślę nie tyle o wczesnych opisach wierszem okolic ~rakowa czy sonetach okresu Rzplitej krakowskiej, co o nowych w rodzaju utw.orac~ poetyckich, jak słynne przez długi czas krakowiaki .Anny Krakow~ankI (Leśniowskiej), a zwłaszcza Edmunda \'Vasylewsklego,. sztukach I.operach (nie pozbawionych. wtrętów krakowiaka) K. Majeranow.sklego i przede wszystkim o specjalnie związanej z ziemią krakowską sIelance. Pomijając utwory wcześniejsze, oparte jeszcze na wzorach klasy:~nych, czy niedrukowane, przede wszystkim wymienić trzeba K. BrodzIno' • skiegC\ ('Wiesław czyli sielanka krakowska», romantyczną historię osnutą na tle życia i wesela chłopów pn. rejonów ziemi krakowskiej. O niej to pisał Dmochowski (,Zdołał Brodziński szczęśliwie złączyć smętność i filo~ zoficzność pisarzy niemieckich z prostotą i szlachetnością języka naszego, wskazał, ('że obok delikatności i wytworności francuskiej jest inny rodzaj poezji, który mocniej przemawia do serca') 25. I wydawało się Dmochowskiemu, a z nim zapewne i innym czytelnikom i entuzjastom "Wiesława», że lud okolic Krakowa ('wesoły, gościnny i pracowity» zawiera w swym stylu życia więcej, niż jakikolwiek inny tych właśnie pierwiastków poetyckich, które sprawiały, że (,Brodziński poważył się materiały na szali rozumu przeważone w laboratorium fantazji na przysmaki przerobić» 26. I ten właśnie opis, stał się, zwłaszcza w tych punktach, gdzie mowa o tańcu i o stroju krakowskim, na długi czas opisem reprezentatywnym, który streszczano (Przyj. Ludu 1835) i na który powoływano się jako na źródło naukowe (por. niżej), tak jak następnie na tegoż autora rozprawę o tańcach polskich (drukowaną w 1826 r.). 4· Zbiory pleSI1l ludowych. Drukowane w r. 1822 przez J. Maussa w kalendarz\> (,Pielgrzym lwowski,) wśród innych ('śpiewów ludu» pierwsze krakowiaki, wydają się być również nie ludowym dziełem, jakkolwiek one to właśnie prowadzić mają do (,zgłębienia właściwych uczuć i sposobów myślenia ludu», a ich melodia ma być ('szatą, która jedną i tę samą myśl, jedno i to samo uczucie, rozmaicie u różnych przedstawia narodów,). Brak ścisłości, szukanie malowniczości i form mających wyrażać specyficznie narodowe, nie koniecznie zaś wyłącznie ludowe cechy, charakteryzuje całą literaturę romantyczną, dla której poezja ludowa jest wzorem i natchnieniem. Skarży się na to. K. W. Wójcicki w swych (,Pieśniach białochro ba tów» (1836), uznaje za nieścisłe inne zbiory pieśni, sam daje m. i. sporo krakowiaków oraz krakowskich pieśni obrzędowych, które jednak jak twierdzi, notuje dokładnie. Tę samą naukową ścisłość chce zachować zbiór wyłącznie już tylko krakowskim pieśniom i zwyczajom poświęcony J. Konopki ('Pieśni ludu krakowskiego», 1840). O ile jednak chcielibyśmy wierzyć dokładnośći zanotowanych przez Konopkę tekstów pieśni obrzędowych, czy wierszy wygłaszanych 'przez ('pucherów'), jak również opisów obchodów zapustu, wieszania kloca, czy pogrzebu żuru, o tyle trudno wierzyć autorowi w tym samym roku ogłoszonego w Przyjacielu Ludu artykułu pt. Pamiątka z Krakowa, gdy pisze, że «lud śpiewa krakowiaki, tak w polu przy ciężkiej pracy, jak w karczmie przy wesołej wiejskiej muzyce 37 ),. Za bardzo to przypomina frazes od końca XVIII w. powtarzany ciągle w literaturze nie tylko w odniesieniu do ziemi krakowskiej. 5· Dyskusja nad położeniem chłopa w Rzplitej Krakowskiej. Oczywiście ścisłość powtarzania tekstu wiersza nie zmienia faktu, że wiersz ten wisi niejako w próżni, nie tłumaczy się, nie rozumiemy 37* �580 w pełni sensu jego istnienia, nie mając w danej pracy pełnego obrazu życia wsi, jej warunków bytu i konfliktów wewnętrznych na konkretnym odcinku czasu i przestrzeni. A jednak nie można powiedzieć byśmy w I poł. ub. w. nic mieli zupełnie ciekawego materiału dokumentarnego, dotyczącego społecznej i gospodarczej struktury wsi krakowskiej. Dają go w okresie organizowania życia tego miniaturowego tworu państwowego, jakim była przez okres 1815-46 Rzeczpospolita Krakowska, artykuły polemiczne drukowane na łamach (,Pamiętnika WarszawskiegQ) w latach 1819-20 przez Sz. Barankiewicza, F. Radwańskiego Jana Drake, J. Nowickiego, L. Krółikiewicza, wywołane obawą niechętnych usamowolnienia chłopów kół ziemiailskich, by zastosowany w Rzplitej Krakowskiej system wywodzący się zresztą z reform kościuszkowskich, nie został przyjęty jako wzór dla urządzenia dóbr narodowych w Królestwie polskim. Później w 1851 1'. omawia stan prawny włościan okregu krakowskiego w osobnej pracy Feliks Słotwiński. W pracach opisowych dotyczących kultury wsi materiał tego typu nie został jednak wykorzystany. Widzimy to m. i. w powstającej w tym czasie serii poważnych na swój czas wydawnictw, emigracyjnych. 6. Wydawnictwa emigracyjne i ich oddźwięki ,w kraju. Zainteresowanie krajami środkowej i wschodniej Europy wzrasta we Francji w okresie wojen Napoleońskich. Żołnierz, który się znalazł w obcym dla siebie otoczeniu, chce coś się o nim dowiedzieć, szuka odpowiednich encyklopedycznych opracowań. Usłużny wydawca, we wlasnym intercsie podsuwa mu je czemprędzej. Autorem jest oczywiście w pierwszym rzucie Francuz, jeśli chodzi o Polskę między innymi znany geograf Mai te-Bruno Niedostateczna jednak z punktu widzenia polskiego znajomość spraw i stosunków polskich u autorów francuskich sprawia, że do współpracy stają dobrowolnie uczeni polscy, na których czoło wysuwa się wychowanek Uniwersytetu Wileńskiego Leonard Chodźko. «11fut historien, ne pouvant ~tre solda t,) pisze o nim jego francuski biograf28, a powiedzenie to dobrze charakteryzuje bojową postawę Chodźki zarówno w stosunku do swych wspólrodaków, z którymi toczy boje o swe wydawnictwa, jak i w stosunku do obcych, których zainteresowanie Polską chce zdobyć poprzez rzucenie serii poważnej wagi artykuJów, informujących o historii, literaturze, obyczajach narodu. W 183 11'. wychodzi w Brukseli drugie wydanie, już pośmiertne, Malte-Bruna «Tableau de la Pologne ancienne et moderne» z dodanymi przez Chodźkę artykułami uzupelniającymi Lelewela i Podczaszyńskiego. W artykule Podczaszyńskiego znajdujemy wzmianki o tańcu krakowskim o poezji i teatrze Bogusławskiego. 'vV latach 1835-{2 Towarzystwo Liternckie w Paryżu redaguje pod kierunkiem Chodźki trzytomową pracę zbiorową pod tytulem: (,La Pologne historique, litteraire, monumentale ct pittoresque'). Zanim druk tego wydawnictwa utrudniony przez jakieś, kłopoty finansowe zostanie zakończony, redaguje on i częściowo sam (także z pomocą żony) pisze i wydaje w Paryżu w 18391'. (drugie wydanie 1842) pracę pt. (,La Pologne historique, litteraire, monumentale et il1ustree'), poświęconą specjalnie dziejom i kulturze w. XVIII i XIX. Podobny tytuł wiąże się z podobieństwem, lecz nie identycznością treści obu wydawnictw, zamieszczających szereg nieraz dość przypadkowych artykułów. \V pierwszym interesuje nas specjalnie artykuł Konstantego Gaszyńskiego poświęcony ubiorom włościan dawnego województwa Krakowskiego, znacznie skromniejszy choć zato może bardziej samodzielny od tekstów cytowanych powyżej. Nie wolny jednak od błędów (np. wzmianka o wełnianych pasach), jak również od sentymentalno romantycznych frazesów, wzmianek o biednym, lecz wesołym i zadowolonym ze swego losu chłopie. Jest tu również próba charakterystyki psychiki chłopa krakowskiego, typowe dla epoki traktowanie go jako z gruntu dobrego, bystrego, choć zapóźnionego w rozwoju. Są trafne spostn.cżenia o wierzeniach (djable w różnych postaciach), medycynie, niechęci do handlu, stosunku do obcych narodowości, o piosenkach i tańcu. Te dwa ostatnie tematy powtarzają się również w artykule specjalnie im poświęconym, Alberta Sowińskiego, w dużej mierzc opartym na Gołębiowskim i Brodzińskim, cytującym ponadto bogatą już w danej chwili literaturę polską w kraju i zagranicą wydane zbiory pieśni. Wraca do nich również i sam Chodźko w drugim z cytowanych wydawnictw. Oba wydawnictwa omawiają treść krakowskich legend (Twardowski). Co ważniejsze, oba wydawnictwa zajmują w artykułach Gaszyńskiego, a zwlaszcza Chodźki zdecydowaną postawę żądania dla chłopa wolności i ziemi, co pozwoli mu wydobyć się z nie przez niego zawinionej nędzy. Chodźko zapominając o wszystkich przyjętych na innych stronach wydawnictw frazesach, podkreśla wynikłą z nędzy gnuśną bierność chłopa, brak jakichkolwiek zainteresowań artystycznych i chęci do pracy. A przecież on stwarza bogactwa kraju. Ta poważniejsza nuta w pracach o charakterze informacyjno-historycznym, jak również szermowanie hasłami wolności i równości jest zrozu-miale w wydawnictwach podejmowanych w ojczyźnie Wielkiej Rewolucji. Jest to nietylko postulat, lecz zarazem zajęcie takiego punktu obserwacyjnego w stosunku do wsi polskiej, jaki zająć może w tym czasie uświadomiony czytelnik francuski. A przecież tego właśnie czytelnika trzeba sprawą: Polski zainteresować, nie można go zrazić do warstwy rządzącej w Polsce, podkreślając jej niechęć dla reform. Rozumieją to dobrze polscy emigranci, czego dowodem jest również ujęcie jakie daje autor, kryjący się pod imieniem «pohkiego wygnańca'), małej wr. 1831 wydanej w Lyonie broszurki pt. Les (,K l' a k u s e s, c a val e l' i e polonaise'), gdy pisząc o męstwie zlożonego z krakowiaków pułku Krakusów w Korpusie Dwernickiego, obwinia zarazem obce monarchie o niedopuszczenie do przeprowadzenia reform �włościańskich w Polsce, jedynego braku jaki jego zdaniem Polsce przedrozbiorowej można zarzucić i z którego trzeba się usprawiedliwiać. Równocześnie niemal z pracami Chodźki ukazuje się w dwu równocześnie wydaniach francuskim i niemieckim, drukowane w Strassburgu, a rozpowszechniane również w Paryżu i Lipsku, inne duże dzieło, poświęcone już wyłącznie wsi polskiej, redagowane i wydane przez Leona Zi e nkowicza (1841), ozdobione wspomnianymi już wcześniej kolorowanymi litografiami J. Lewickiego. Chce ono pokazać Europie obyczaje narodu, który (m~ezaginął», mimo unicest'Aienia jego bytu państwowego. Wydanie francuskie, zatytułowane «Les costumes du peuple polonais, sui vis d'une description exacte de ses moeurs, de ses usages et de ses habitants», zadededykowane zostało «aux amis de la cause polonaise». . Jest to chronologicznie druga po Gołębiowskim ogólna etnografia Polski, poprzedzona wstępem historycznym i omówieniem podziału na grupy etniczne. Krakowiakom poświęcony został pierwszy rozdział szczegółowy,oparty,zresztą bez cytowania źródeł, na Gołębiowskim i Grabowskim Znowu wiec wraca nieco poszerzony tekst już nam znany z wielokrotnych wersji. Co więcej poprzez dosłowne tłumaczenie z Zienkowicza (znowu bez podania źródła oryginału) wróci on w swojej nowej formie po raz drugi na łamy Przyjaciela Ludu w r. 1846. Prócz wspomnianego całego rozdziału, w rozdziałach dalszych tegoż wydawnictwa, poświęconych muzyce wraz z tańcem i śpiewem, wierzeniom i przesądom oraz uroczystościom na wsi polskiej znajdujemy wykorzystany pracowicie niemal cały dorobek dotychczasowy także w zakresie etnografii okolic Krakowa. W rozdziale o armii polskiej znajdą się oczywiście «Krakusi». Znacznie skromniejszy zakres mają zagadnienia etnograficzne innej, również współcześnie i rówmcz w Strassburgu, choć nie z polskiej zapewne wyłącznie inicjatywy wydanej monografii autorów Passarta, Łukaszewicza i Mulkowskiego «Das Konigreich Polen und die Freistadt Krakau» (1840), stanowiącej część wydawnictwa Europa und seine Bewohner pod red. K. T. Hoffmana. I tu pomieszczone opisy dotyczące okolic Krakowa znajdą swój refleks w literaturze krajowej, gdzie wydana przez krakowską księgarnię Friedleina w 1846 r. historyczno-statystyczna praca pt. F r e i s t a d t Kra k a u powtórzy za Passartem charakterystykę krakowskiego tańca i stroju. 7· Rekapitulacja. \Vymienione pozycje nie stanowią oczywiście pełnego spisu wzmianek o krakowskiem, jakie ukazywały się zwłaszcza w drugiej ćwierci ub. wieku. Pominęłam np. szereg drobnych notatek dotyczących przedmieść Krakowa (np. 1840 Łobzowa z opisem stroju ogrodników), zwyczajów itp. zamieszczanych w tych latach w leszneńskim «Przyjacielu Ludu». Nie wymieniam licznych studiów i zbiorów pieśni, które za wierają teksty krakowiaków Z a Ie ws ki e go, Ż e go ty P a u- lego i w. i. Klechd i innych prac Wójcickiego czy Grabowskiego. Wybrałam jedynie najwcześniejsze i te które przynoszą materiał nowy do rekonstrukcji obrazu kultury wsi krakowskiej lub zaważyły na dalszym rozwoju opisu. Jasne jest, że powstawały w grupie szlachecko-mieszczańskich intelektualistów, na użytek tej grupy ludzi, których wzruszało wspomnienie barwnego wyglądu procesji Bożego Ciała w Krakowie (por. np. cytowane przez Kolberga «Wspomnienia» K. J ełowickiego, drukowane w r. 1839 w Paryżu), jeśli chodzi o prace w języku obcym, na użytek zachodnio-europejskiej burżuazji, w której ręce składano losy Polski. Powstawały przy minimalnym kontakcie z przedmiotem opisu, kulturą wsi krakowskiej. Jeśli chodzi o opis oparty na autopsji w terenie, który jeśli się zdarzył w tym okresie, z reguły był drobny i przypadkowy, wystarczy wspomnieć dla okolic Skalbmierza «Listy z podróży» Klementyny Hoffmanowej (1894) dla wsi podtarnowskiej wyjątki z «Dziennika podróży» S. Gosz czyńskiego (1835) i L. Zielińskiego «Wspomnienia Tarnowa i Krakowa» (184 I). Powiat olkuski uwzględnia w «Opisie Królestwa Polskiego» J. W i śli c ki (1850). Podsumowanie dużej części doro bku etnograficznego pierwszej połowy XIX w. dają dwie prace stojące na przejściu do nowej epoki w badaniach nad kulturą wsi J. Mączyńskiego «Włościanie okolic Krakowa» (1858) i O. Kolberga Krakowskie. Mączyński zamyka jeden etap rozwoju prac etnograficznych, Kolberg rozpoczyna następny. Obaj sumiennie czytają poprzedników, choć w różny wykorzystują ich sposób. Niewielką objętością rozprawka Mączyńskiego stanowi bezwzględnie już pewien krok naprzód w ścisłości opisu, zarazem wyraźnie nawiązuje do prac poprzednich, wprowadzając np. w opisie stroju podział na grupy przyjęty już w tamtych pracach, jak również opierając się w opisie na załączonych do wydawnictwa znanych już rycinach Stachowicza. W obrębie jednak poszczególnych grup stroju uzupełnia opis szczegółami, zapewne zdobytymi z autopsji. Ta część pracy poświęcona ubiorowi stanowi jej trzon zasadniczy, uzupełniony czysto subiektywnymi spostrzeżeniami na temat różnic w typie fizycznym i psychice poszczególnych grup. Tło historyczne, trochę skąpych danych o sytuacji gospodarczej chłopa stanowi wprowadzenie do pracy, która w dalszej swej części, już bez podziału na grupy, omawia typowe dla krakowskiego (najbliższych chyba okolic miasta) budownictwo, oraz, częściowo także za Konopką powtórzone, obrzędy (m. i. opis wesela z okolic Czyżyn i Prądnika). III. Okres systematycznych o pisów Polski od Kolberga do Młodej I. Nowe materiały źródłowe i nowe metody pracy etnograficznej II poł. XIX w. MączYllski w swej rozprawce nie cytuje źródeł. Pieczołowicie natomiast zestawia i przytacza zaczerpnięte z nich teksty �w swym dziele Oskar Ko l be rg. W chwili, gdy przystępuje on do opracowywania Krakowskiego, stanowiącego serię V-VIII (wyd. 1871-5) jego monumentalnego wydawnictwa «Lud polski, jego zwy'czaje sposób życia, mowa, podania, przysłowia, klechdy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce», literatura dotycząca krakowskiego powiększyła się o dalsze przyczynki, w tej epoce, już po polowie ub. wieku, nie grzeszące tą co poprzednio łatwością do syntez i jednostronnych, entuzjastycznych zachwytów nad wszystkim, co ludowe. Mnożą się teraz opisy notowanych w terenie drobiazgowych spostrzeżeń, co więcej,' naukowcy i literaci jadą umyślnie na wieś, aby te spostrzeżenia chwytać, uczestniczą w uroczystościach rodzinnych, czy obchodzie świąt. Czasem coprawda tylko formalnie przybierają ten typ opisujak np. w czasopiśmie Czytelnia Niedz ielna 1861 r. W rzekomych (,Wędrówkach po krajUl) czy dr Ści borowskiego (cWspomnieniach Krakowa.) i in., gdzie trawestuje się opisy dawniejsze, przy silnym oparciu się również na poezji okresu poprzedniego. jest to literatura przeznaczona dla wsi, którą jeszcze do końca ub. wieku będzie się zasypywać romantycznymi pseudoludowymi obrazkami. Warszawski Tygodnik Ilustrowany drukuje tymczasem w 1862 r. serię (,Obrazów krakowskich» W. Anczyca, przedstawionych jak gdyby reportaż z terenu, osnuty również bezwątpienia na kanwie wiadomości z literatury dawniejszej, ale z uzupełnieniem wieloma nowymi szczegółami, napewno zdobytymi w rzeczywistym kontakcie z wsią najbliższych okolic Krakowa. W Krakowie j. Mączyński pracowicie zapisuje legendy zasłyszane na peryferiach miasta. j. Lepkowski w (,Przeglądzie zabytków przeszłości z okolic Krakowa» (1863) notuje m. in. ciekawe szczegóły dotyczące ubiorów najbliższych okolic Krakowa, pokrywające się z rysunkami Kielisińskiego. Więcej jeszcze danych do ubiorów, tylko cz\:ściowo opartych na rycinach Stachowicza, notuje wydawane przez Anczyca pismo dla wsi Kmiotek w 1861. W 186g r. w tygodniku Kłosy Wincenty Pol charakteryzuje zewnętrzny wygląd wsi krakowskiej i odrębność pewnych jej zespołów. Mnóstwo wreszcie dokładnie podpatrzonych szczegółów obyczajowych dotyczących zarówno wsi jak i miasta znajdujemy w obrazkach dramatycznych Wł. L.Anczyca ((Lobzowianie, Kościuszko pod Racławicami.») i w powieści i dramacie Walerego Wielogłowskiego (,'jarmak w Dąbrowej», (,Komornica», «Obrazek z obyczajów ludu wiejskiego», «Medycyna wiejska», «Kraków przed czterdziestu laty') i in.) wydanych w latach 18so-go. Obaj autorzy to przyrodnicy z wykształcenia, poprzez prowadzone przez siebie księgarnie i wydawnictwa dla wsi jak również redakcję czasopism (pierwszy Kmiotka, drugi Ognisko) stykający się z zagadnieniami kultury wsi i usiłujący wywierać na nią wplyw. Przyjmują wobec niej postawy moralizatorów i wychowawców, którzy chcą nauczyć higieny, WpOIC poszanowanie czasu i cudzej własności, oduczyć pijaństwa i lenistwa, wydobyć ze szponów spekulantów, stojąc zarazem zdecydowanie na gruncie obrony interesów dworu i księdza, którzy w ich obrazkach zawsze mają rację i zawsze chcą dobrze dla chlopa. I jeśli warto ich mimo to wspomnieć, to przede wszystkim dla tego, że oni obaj wprowadzają (Anczyc I84-9, Wielogłowski 1862) na rcalnej obserwacji wsi oparty motyw «panoszenia się» bogatych kmieci i ich stosunku do zagrodników i komorników. Obaj wreszcie grzeszą silnie brakiem dokładnej znajomości gwary, którą się posługują. Lepiej z nią sobie radzi Wielogłowski. jego też obrazki w czarniejszych wprawdzie, ale w realniejszych odmalowują wieś barwach. Obu ich cytuje jako źródła Kolberg. Na koniec nie można nie wspomnieć o licznych w tym okresie przewodnikach okolic Krakowa, nastawionych jednak wyłącznie niemal na danc geograficzno-historyczne i zabytki sztuki, jak również o nie przynoszących wprawdzie konkretnych opisów życia i zwyczajów, lecz ważnych dla odtworzenia tła historycznego kultury wsi, opisach miasteczek i wsi w pojedyńczych szkicach (Leśniowska w kalendarzu Wildta itp.) lub częściej w więk..§zych zestawieniach statystycznych historyczno-gospodarczych (Lepkowskiego i Berdana 1861 r., Schneidra 1864 L, Sto Nowińskiego 1871 r. i in.). Co więcej nie można nie podkreślić, że całość sytuacji gospodarczej i społecznej miasta jak i wsi podkrakowskiej w połowie ub. stulecia, a więc już po zlikwidowaniu Rzeczpospolitej Krakowskiej została uchwycona w statystycznym studium W. Kalinki <,Galicja i Kraków pod panowaniem austriackim», wydanym anonimowo w Paryżu w 1853 L Tych ostatnich rzeczy Kolberg nie wyzyskał, jakkolwiek sam rozpoczyna swoje dzieło od opisu ,(kraju», nie pomija fizjografii i historii poszczególnych miejscowości. Nie wyczuwa potrzeby omówienia tła gospodarczego ani postępującego rozwarstwienia wsi. Zwęża zakres opisu przede wszystkim, choć nie wyłącznie do zagadnień formy przedmiotu kultury materialnej, tekstu pieśni czy prozy, zestawienie kolejnych czynności obrzędowych. W określeniu zasięgu krakowskiego Kolberg zdaje sobie sprawę z historycznej zmienności jego granic. Ostatecznie jednak w ustalaniu i charakterystyce poszczególnych grup poszedł drogą wytkniętą przez swych poprzedników. Sam od siebie dodaje materiały oparte na własnych badaniach terenowych, obejmujących w większości wypadków długi szereg, jakkolwiek nie wszystkie miejscowości w terenie. Dotyczy to pieśni i zwyczajów dorocznych i rodzinnych, także innych działów literatury ustnej, toponomastyki, ubiorów (zbieranych przede wszystkim w okolicy Modlnicy, Tomaszowic, Giebultowa i in.). Dla niektórych zagadnień, jak układ wsi, cha ta, pożywienie oparł opis na badaniach przeprowadzanych jakby w jednej miejscowości, uznając to co znalazł tamżc za typowe. �586 Mogło to być w Modlnicy, gdzie mieszkał czas jakiś. Stamtąd daje np. podkreślenie różnic w typie domu bogatych i ubogich chłopów, załącza plan wsi, przepisuje ciekawy mówiący o zróżnicowaniu klasowym wsi inwentarz XVI w. jak podkreśliłam już na innym miejscu 29 Kolberg pierwszy właściwie dokładnością opisu, rozbiciem go na szereg działów rzeczowych, podaniem w większości wypadków miejsca skąd dany przekaz pochodzi, odpowiada na rzucony pod adresem polskich historyków przed przeszło pół wiekiem przez wielkiego myśliciela i działacza epoki oświecenia Hugona Kołłątaja wezwanie do stworzenia systematycznego opisu kultury wsi polskiej. Do dziś praca jego stanowi źródło historyczne dla odtworzenia szeregu fragmentów kultury wsi jemu współczesnej. Niemniej nie można nie zauważyć, że Kolberg wśród pieśni ludu pomieścił również arie oper ludowych z II poło ub. stulecia (np. krakowiaki Mycińskiego z 1816 r.). Mimo to Lud Kolberga stanowi na długi okres czasu wzór prac monograficznych, podejmowanych następnie na mniejszych obszarach wzgl. ograniczanych do poszczególnych zagadnień. Po nim dopiero przyjdzie fala kwestionariuszy rzucanych w teren poprzez czasopisma krajo- i ludoznawcze, inicjowanych przez Komisję Antropologiczną Akademii U miejętno ści, przez Karłowicza itd. 2. Naśladowcy Kolberga. Na razie gdy młody jeszcze wtedy Stanisław Ciszewski porywa się na opis (,Ludu okolic Sławkowa,) (druk. 1886-8), podnietą i wzorem jaki naśladuje jest właśnie praca Kolberga. Dopiero, gdy w r. I 8g4 drukuje pierwszy tom zakrojonej na większą skalę monografii (,Krakowiacy') i gdy w tym tomie umieszcza wzorowo podane w ich fonetycznym brzmieniu teksty gwarowe, ma już swą własną koncepcję ujęcia i właściwą metodę transkrypcji tekstu. Ale Ciszewski pracy swej nie kończy, a powstające w końcu ub. i w początku bieżącego wieku monografie etnograficzne nie wiele poprawiają metodę Kolberga. Okres największej liczby monografii etnograficznych, obejmujących czy to jedną wieś czy cały powiat, przypada na dwa ostatnie dziesiątki ub. wieku. Rozpoczyna ich szereg, jeśli chodzi o ziemię krakowską, drukowana już w I tomie czasopisma Wisła (1887) monografia wsi Filipowska Wola w pow. chrzanowskim S. Ulanowskiej. Niemal równocześnie (1888-g) w osobnych dwu tomikach Biblioteki Wisły Michał Federowski drukuje pracę pt. (,Lud okolic Żarek, Siewierza i Pilicy.,) W 1892 r. wychodzi drukiem studium S. Polaczka, (,Wieś Rudawa'), w l8g8 tegoż autora praca konkursowa na temat ('POwiatu chrzanowskiego'). Okolice Olkusza po Ciszewskim zyskują jeszcze pracę \Vi ta no wskiego, (,Lud wsi Stradomia') (18g3). Dalej na pn. dawnej ziemi krakowskiej w okolice Częstochowy zapuszcza się \V jaskłowski ({wieś Żarnowiec'»), który w Ig04 r. drukuje również w \Viśle staranną i wszechstronnie na swój czas ujętą monografię wsi ({Mnichów') w jędrzejowskim. Również z pn. wschodnich krańców krakowskiego drukuje Zbiór wiadomości do antropologii krajowej w 1885 r. ks. W. Siarkowskiego materiały okolic Pińczowa w 18g2 r. \Visła Z. \Vasilewskiego przyczynki do etnografii Jaksic, z miechowskiego. A. \Va wrzenieckiego Ig02 ({Lelowice')i ({Prandociill) (niepełny opis). Z okolic Tarnowa mamy drukowane w Materiałach AAE 18g6 opisy dające dość pełny obraz wsi Zalasowej przez Błażeja Pawłowicza. Ka tym terenie zbiera również materiały Kolberg (wyd. Udziela IglO). Na cały zaś obszar ludu nadrabskiego, od Gdowa po Bochnię rozciąga swe bogate w wyniki badania terenowe jan Świątek, którego większą pracą pod tym właśnie tytułem (,Lud nadrabski,) drukuje Akademia w r. 1893, zaś drobiazgi etnograficzne z wsi ({Borowej')w Tarnowskim w Ig04. W rękopisie ponadto jest monografia (,Brzozowej,) (Sprawozdania PAU 1949). jeśli chodzi o bliższe okolice Krakowa po prawym brzegu Wisły, monografii doczekały się ({Przebieczany') w okolicy Wieliczki (lgOO), w opracowaniu Sta_nisława Cerchy, który pokusił się również o danie monografii historyczno-etnograficznej, opartej częściowo na rekonstrukcji dawnych form kultury jednego z wchłanianych przez miasto Kraków przedmieść, (,Kleparza') (Iglg). Nie każda z wymienionych monografiii obejmuje ten sam zespół zagadnień. Różny jest zresztą ich rozmiar, jak różny czas zbierania materiałów, łatwość ich uzyskiwania i znajomość terenu. Przytoczę dla przykładu układ największej ze wspomnianych prac, najwięcej przy tym dającej ściśle etnograficznego materiału, pracy Świątka, o Ludzie nadrabskim. Są to kolejno następujące działy: I. Rolnictwo i przemysł, II. Dom, III. Lud (ubiór, pościel, pożywienie, ogólna charakterystyka), IV. Uroczystości i zwyczaje, V. Obrzędy, VI. Pieśni, VII. Gadki, VIII. Wierzenia, IX. Lecznictwo, X. Zabawy i gry, XI. Zagadki i łamigłówki. W osobnej pracy, stanowiącej odpowiedź na kwestionariusz drukowany w Wiśle, omawia Świątek pojęcia prawne ludu nadrabskiego. Opis, chociaż obszerny, jednak niewątpliwie powierzchowny, zatrzymuje się na obserwacji zewnętrznych form życia, nie wyczerpuje zagadnień podstawowych w zakresie podbudowy gospodarczej, jak i dążności rozwojowych, podstaw i ocen. Do dziś nie traci jednak na wartości jako bogaty zbiór materiału. jeśli chodzi o inne prace znacznie silniej niekiedy jest w nich uwzględniony opis historii wsi, często specjalnyn nacisk położony jest na topografię i toponomastykę (np. S. Udzieli ((Tyniec') 1887 nie wychodzący niemal poza to zagadnienie), na ogół jednak układ jest podobny. Są również monografie niepełne, jak np. S. Udzieli (,Dwory') pod Oświęcimiem (tylko kilka zagadnień). Bardzo ciekawy jest szkic j. K. Galasiewicza, (,\Viejski światek,) luźne szkice z krakowskiego (Wędrowiec 1884) nie związany z żadną konkretną wsią. Szereg wreszcie prac uwzględnia tylko zagadnienia wybrane zamknięte zwykle w ramach jednej wsi, rzadziej powiatu. jest to zazwyczaj zupenie surowy materiał opisowy, teksty i rysunki. Nierównomiernie położony jest nacisk na różne działy kultury lu- �dowej, niema w tych drobnych zazwyczaj przyczynkach niemal zupełnie danych dotyczących procesów produkcyjnych w;i. S. Udziela używa w Igol r. do opisu narzędzi rołniczych sam daje, a za nim M. \Va w l' z y_ niecki i ks. Sadowski opisy cepów i młocki, M. Goyski, stępy. \N Igoo r. znajdujemy w W i ś I e opis wozu, J. Magiera pisze o kowalach sułkowickich. Szerzej potraktowane są opisy budynków mieszkalnych od strony ich konstrukcji i planu, jako odpowiedź na ogłoszone przez Karłowicza w Wiśle poszukiwanie (1882). Dotyczy to okolic Wieliczki, Olkusza, jeśli chodzi o materiały M. Wawrzenieckiego i M. Goyskiego miechowskiego. Wawrzeniecki pisze również o wsi Za wady pod Melsztynem. Opisów wnętrza i sprzętów nie mamy (poza wym. przed tym imonografiami wsi), tak samo naczyń i narzędzi związanych z pożywienem. Jedynie formy i nazwy chlebów i potraw omawia dla okolic pn. ziemi krakowskiej. ks. Siarkowski (1893). On również porusza zagadnienie zwyczajów prawnych (1888). Stosunkowo najskrupulatniej zebrane zostały materiały dotyczące ubiorów ludowych. Dużym osiągnięciem na tym polu jest wydanie przez Akademię U miejęlności dwu pierwszych poświęconych Krakowiakom zeszytów (,Ubiorów Ludu polskiego>}, w opracowaniu W. Tetmajera, S. Udzieli i R. Zawilińskiego (lg04, Igog). Praca oparta bezwątpienia na obserwacjach i wywiadach terenowych daje opisy, wyznacza zasięgi i czas występowania poszczególnych elementów stroju krakowskiego, tłumaczy ich genezę, wykrywając je m. in. w poprzednich wiekach w kulturze warstw elitarnych. Całość obejmuje tylko powiat krakowski, dzieli go na szereg mniejszych ekręgów, różniących się między sobą typem stroju mieszkańców. Szerzej, jeśli chodzi o teren ujmuje S. Udziela swą pracę zacieśnioną do jednego elementu stroju, krakowskich pasów skórzanych (Igoo). Natomiast (,Wzory haftów białych>} drukowane w tym czasie w Wiśle i Ludzie, zbiera tenże autor również przede wszystkim w obrębie powiatu krakowskiego, Stattłerówna daje je dła okolic Ojcowa, Skwirutówna dła Brzeska. M. \,yawrzeniecki opisuje i rysuje szczególy dotyczące stroju pow. krakowskiego, miechowskiego i dalej po kielecki włącznie, gdzie styka się z wcześniejszymi notatkami z terenu i archiwów ks. W. S i a rkowskiego. Pełny opis stroju z nad Prądnika daje Gazeta Świąteczna (1893), w Skale koło Ojcowa Wisła (lg02) itd. Z badaniami stroju wiąże się zagadnienie ornamentyki z nim związanej, z budownictwem i narzędziami zdobnictwo w drzewie i metalu (okucia wozów), notowane przez vVawrzenieckiego i i. \,yawrzeniecki zbiera grzechotki i zabawki drewniane. Na kiermaszach krakowskich notuje je też Cercha. O pisankach piszą Fr. Krcek (18g8) i L. ~fłynek (1903). Malowanki dąbrowskie omawia W. Hickel (lg06). Bardzo bogato jest reprezentowana ludowa li tera tura, opowiadania, legendy, pieśni, zagadki. Notująje w najbliższej okolicy Krakowa S. U dzi e l a, K. Matyas, M. Kapuściński, L. Młynek, S. Ulanowska w pow. chrzanowskim, W. Jarecki w !vlorsku pod Koszycami, Sz. Gonet w okolicach Andrychowa. R. Za wiliński w myślcnickim, H. Windakiewi. c zowa, K. Kaczmarczyk, Sto Hradecka w bochellskim, \V. Semkowicz, Fr. Ga welek, T. Mleczko, St. Zdziarski w brzeskim, J. \Vitek, F. Drozd, W. Niedojadło w tarnowskim, K. Rayski i ks. Siarkowski w włoszczowskim i pińczowskim, Sto Ciszewski w olkuskim. Jeśli chodzi o język powstają ponadto słowniczki gwary ludowej, drukowane najczęściej (choć nie wyłącznie) w różnych wydawnictwach Akademii, a dotyczące przede wszystkim wsi na zachód od Krakowa leżących. Autorzy M. Kapuściński, W. Tetmajer, J. Becker, P. Ja. worek, W. Pracki. Dla okolic Bochni i Wadowic także WI. Kosiński dla Sułkowic J. M a g i e l' a i in. Pochodzenie nazw wsi i miasteczek tłumaczą Sz. Matusiak, Fr. Krcek, K. Matyas, S. Udziela. Nazwy części wsi zestawia St. Ciszewski dla doliny Prądnika, S. Udziela, Br. Gustawicz (kwestionariusz r. Igoo i pow. chrzanowski). Nie brak również sporadycznych notowań przezwisk mieszkańców, zawołań i nazw niektórych zwierząt itp. Specjalnego opracowania doczekały się w pracy dr Jana Krupskiego (T. Estreicher) w r. Ig04 teksty szopki krakowskiej, uzupełnił je materiałami z prawego brzegu Wisły' w roku następnym Stan. Czaja. Obrzędy okresu Bożego Narodzenia dla najbliższych okolic Krakowa (Bronowice) omówił W. Tetmajer (18g8), dla okolic Makowa i Andry. chowa Wł. Kosillski, dla Radłowa w pow. brzeskim Z. Gloger (1888), W. Semkowicz (lg04), Fr. Gawcłek (lg08), który zajął się również zwyczajami wielkanocnymi. Różne zwyczaje związane z obchodzeniem świąt i pór roku opisywali: dla okolic Pinczowa ks. Siarkowski, dla okolic Krakowa Sto Czaja, ks. A. Błachut, ks. W. Mysor, M. Wawrzeniecki. Ten ostatni zajął się ,również zwyczajami weselnymi w miechowskim i sandomierskim, H. Łopaciński ze ,(Wspomnień młodości,} K. Bro. dzińskiego wyławia takież opisy zwyczajów dla okolic Lipnicy. Całość zwyczajów dorocznych w krakowskiem omówił M. Żmigrodzki w czasopiśmie francuskim La· Tradition. Na ogól nie jest to plon duży. Osobno o zabawach dzieci pisze L. Młynek i S. Udziela. Znacznie bogatszy jest materiał dotyczący przeżytków starych wierzeń. Na pierwszym miejscu wymienić należy artykuł (Wisła 18g8) S. U d zi eli, ('Świat nadzmysłowy ludu krakowskiego,} mi('szkającego po prawym brzegu Wisły, drobne materiały zbierają Sto Polaczek dla okolic Rudawy, H. Taroniowa dla Czulowa pod Krakowem, Maniecki dla Płaszowa, K. Aurelly, St. Hradecka dla okolic Wieliczki. WI. Kosillski, Fr. Gawclek i St. Czyżewicz dla JUI'kowa, Radiowa ii. w pow. brzeskim. Sz. G o n e t dla okolic Andrychowa. Niejednokrotnie ci i inni �59° autorzy łączą z tym zagadnieniem także związaną niejednokrotnie z wIerzeniami medycynę ludową i wiedzę o zwierzętach i roślinach. Nie sposób oczywiście ze względu na szczupłość miejsca zestawić wszystkich drobnych zwłaszcza wzmianek. Nie byłoby to zresztą celowe. Przytoczony wykaz uwzględnia pozycje ważniejsze i ma za zadanie zorientować w rzeczowym i terytorialnym zakresie prac badawczych, jak również w ogromnych lukach pozostałych w tych obu zakresach. 3. Ośrodki badawcze i wydawnicze. Prace, o których mowa, wychodzą drukiem w oparciu o trzy istniejące w tym czasie ośrodki badawcze i wydawnicze zarazem: zespół redakcyjny warszawskiej W i s ł Y (od 1887 r.) z Karlowiczem na czele, T o war z y s t w o L u d o z n a w c z e (od 18g5) i jego organ kwartalnik L u d, oraz mieszczącą się w Krakowie Akademię Umiejętności z jej Komisją Antropologiczną (1874) i wydawnictwami periodycznymi jak Z b i ó r W i a d o m o ś c i do A n t r op o log i iKr a j o w ej następnie Materiały i Prace AntropologicznoArcheologiczne i Etnograficzne i i. W Krakowie powstaje ponadto jeszcze jeden ośrodek. Jest, nim od 18g7 r. T o war z y s t w o M i łoś n i k ó w H i s t o r i i i Z a b y t k ó w m. Kra k o w a, czynne do chwili bieżącej, mające na swym koncie wydawniczym 30 tomów Rocznika Krakowskiego i ponad 100 tomików Biblioteki Krakowskiej. Tam ukazują się z interesujących etnografa tematów, prace o koniku zwierzynieckim \Valerego Eliasza Radzikowskiego (18g8), następnie Fr. Gawełka (lgI8), «Jasełka krakowskie», w opracowaniu J. Pagaczewskiego (lg02) i potem J. Krupskiego (por. wyżej), (,Wspomnienia» A. Gra bowskiego, praca M. Romankówny o Pszczółce krakowskiej, K. Sosnowskiego o poezji Wolnego Miasta, M. Sągajllówny o Kotsisie. Są one związane tetematycznie z miastem. Wsią natomiast interesuje się grono mieszkańców Krakowa zawiązujących. To warzystwo Przyjaciół M u z e u m E t n o gr afi c z n e g o, sekundujących twórcy tego Muzeum Sewerynowi Udzieli w trudzie i zapale gromadzenia zbiorów. Z inicjatywą wydawniczą wystąpi Muzeum w okresi~ późniejszym. 4. Materiały ikonograficzne i literatura piękna. Krakowskie Muzeum Etnograficzne gromadzi nie tylko eksponaty, lecz również i rysunki przedmiotów (np. haftów ludowych), a także fotografie (bogaty zbiór krakowskiego fotografa Kriegera). Rysunki z natury i fotografie stanowią nowy materiał ikonograficzny, powstający niejednokrotnie już specjalnie dla celów naukowych, z intencją ścisłości badawczej. Drugą grupę materiałów ikonograficznych stanowią ryciny przygodne, niedokładne, nieraz świadomie dla celów artystycznych odchylające się od rzeczywistości, lub zbyt silnie opierające się na nieścisłym materiale ikonograficznym epoki poprzedniej. Do takich należą wydawane z początkiem epoki za wzorem Norblina czy Lewickiego (i w rysunku niektórych postaci przypominające silnie tego ostatniego) (,Ubiory ludu polskiego» \Vojciecha 591 Ge rs o n a (por. litografie Desmaisona (,Costumes polonais dessines d'apres nature» par Gerson 1856), wprowadzające już jednak pewne motywy w zakresie ubioru chłopa, zaczerpnięte z obserwacji wsi podkrakowskich (ryc. zatytułowana (,Krakowiacy») i skalbmierskich (ryc. (,Z okolic Krakowa»). Jeszcze silniej moment realistyczny występuje w również kolorowanych rycinach Walerego Radzikowskiego w jego (,Ubiorach ludu polskiego» wydawanych jako odrębne tablice, dołączanych do (,Opowiadania o ubiorach» (wyd. Bernsdorfa) i Ludu Kolberga. Uwaga ta dotyczy jedynie rysunku, gdyż co do kolorytu są niedokładności (np. wprowadzenie fioletu zamiast granatowej barwy kaftanów w obrazie Krakowiacy). Pierwszy raz poza Kielisińskim występuje na tych rycinach kobieta w krakowskim żupanie. Ujęcie kilku postaci przypomina jednak również rysunki Gersona, wykończenie szczegółów (laska, koszyk), a nawet sposób ujęcia grupy Skalbmierzaków i Proszowian, Stachowicza. Nie jest to jednak kopia, jak u Lewickiego, lecz kompozycja z szeregiem nowych elementów. Ryciny Radzikowskiego powstają w niecałe lat 10 po Gersonie. Następnie w latach 1879-188g wychodzą drukiem kolejne zesz.yty jego (,Ubiorów w Polsce i u sąsiadów», gdzie cztery jednobarwne figurki chłopów krakowkich są już zupełnie wiernym rysunkiem z natury. Są potem nieraz reprodukowane. W międzyczasie, w równo lat dwadzieścia po pierwszym zbiorze Gersona, ukazuje się wydawnictwo (,Ubiory w Polsce 1200'-1795» Jana Ma tej ki, powstałe jako wynik źródłowych studiów nad rękopisami, nagrobkami i obrazami znajdującymi się w krakowskich kościołach. Zna on również współczesny strój krakowski na wsi i pewne elementy tego stroju zwl. w kolorycie i szczegółach zdobień wprowadza w rekonstruowane przez siebie ubiory chłopów już dla przełomu w. XIV i XV (dość dowolnie łącząc je z elementami historycznie notowanymi), nie zdając sobie sprawy z możliwości produkcyjnych i konsumpcyjnych wsi w określonych epokach rozwojowych. Dla wieku XVII-XVIII daje zasadniczo bezbłędnie wykonane ryciny współczesnych mu ubiorów Skalbmierzaka i chłopa z Bronowic. Skolei on teraz staje się źródłem, z którego kopiuje się poszczególne fragmenty ubioru czy całe postaci (por. (,Opis ziem zamieszkałych przez Polaków» Ig04, (,Polska, obrazy, i opisy» Ig06, także Udziela, (,Ludowe stroje krakowskie» Ig30). Im bardziej zbliżamy się do końca stulecia, tym bardziej zbiory rycin ustępują miejsca rysunkom powstającym w łączności z tekstem opirowym, stanowiącym jak on źródło etnograficzne. Nie są nimi jeszcze chasakterystyczne postaci Kostrzewskiego Fr., reprodukowane w Tygodniku II. są natomiast jednobarwne rysunki reprodukowane w czasopismach etnograficznych (np. wzory haftu białego U d z i e li, stroju i budownictwa \Vawrzenieckiego itp.). Są również piękne ryciny barwne jak np. akwarele wykonane przez \V. Tetmajera dla cytowanych już (,Ubiorów lud w>. Kolberg w swym dziele zamieszcza drzeworyty wg rycin Gersona �593 592 i T. Konopki i fotografii Rzewuskiego. Poza wydawnictwami etnograficznymi spotyka się w różnych czasopismach reprodukcje szkiców (np .. wykonane przez Stykę w czasie wystawy krajowej we .Lwowie), fotografie postaci chłopów ubranych w stroje tradycyjne w czasIe wy.sta:v rołniczych itp. I one mogą służyć jako źródło zwłaszcza do zagadmema stroju. Sumiennie zestawia je (,Bibliografia}) Gawełka. Na początku okresu wyróżnia się reałistycznym ujęciem szeregu tematów zaczerpniętych z wsi podkrakowskiej, świetny kołorysta Aleksander Kotsis (jarmark w Tyńcu, pogrzeb i wesele i. in.). Ostatni wreszcie dział to obrazy malarzy II poł XIX i zwł. przełomu XIX i XX w. A. Gierymskiego sylwetki krakowianek (reprodukowane od 1860 r. w Tygodniku ill.), H. Lipińskiego sceny zbiorowe (tamże procesje B. Ciała. Potem przychodzą znane prace dwu Koss.aków Juliusza i Wojciecha, \Vłodzimierza Tetmajera, Wincentego Wodzl~owskiego, A. Wierusz-Kowalskiego, Mańkowskiego, A. SetkoWIcza, pojedyńcze postaci w strojach oraz sceny zbiorowe jak targi czy wesela krakowskie itp. Modeli dostarcza w pierwszym rzędzie klasa bogaczy wiejskich, okolice najbliższe miasta, najbardziej barwnie w tej ~h:vili ubrane, jak gdyby na nowo odkryte w tym okresie przez malarzy I hteratów. Na pierwszy plan wysuwają się oczywiście Bronowice. Bronowice popularność swą zawdzięczają przede wszystkie m literaturze pięknej okresu Młodej Polski, (,Weselu» Stanisława Wyspiańskiego, postaciom Lucjana Rydla, Tetmajerów. Postaci chłopów bronowick~c~, tak jak niegdyś mogilskich, pojawiają się na krakowskiej scenie, przemaw~aH podkrakowską gwarą. Są od tamtych zupełnie inni, bliżsi środo~lsk~ mieszczańskiemu które z nimi się brata. Występują w przedstawianej mieszczaństwu k~akowskiemu szopce krakowskiej, w (,Bedeem polskiem}) Rydla itp. Oczywiście te przedstawienia nie stanowią materiału źródłowego dla etnografa. Przeciwnie, właśnie znajomość kultury wsi w ty~ okre~ie czasu pozwala historykowi literatury zrozumieć lepiej dzieło hterackIe, oparte w swej konstrukcji niejednokrotnie na elementach formalnych czy rzeczowych, zaczerpniętych z literatury i sztuki ludowej (np. reminiscencje szopki krakowskiej w Weselu, 30). 5. Podręczniki i monografie. Materiały publicystyczne i pamiętnikarskie. Bezwgzlędnie duży w porównani~ z o~r:~ sami poprzednimi, jakkolwiek zarazem tak niewystarczający jeszcze. jesh chodzi o wyczerpanie zagadnień i niejednolity zarazem materiał opIsowy i rysunkowy dotyczący kultury wsi krakowskiej, powstający w II poł. XIX wieku i w pierwszym dziesiątku wieku bieżącego, w bardzo małym stopniu był wyzyskiwany w drukowanych w tym czasie podr?cznikac.h i kompendiach. I tak jak już wspomniałam (,Y1alowniczy Opl.S Polsk~)~ Chociszewskiego wyd. w Poznaniu 1895 wyraźnie jeszcze opiera SWOj opis na tekscie dobrze znanym z I poł. ub. wieku, zaczerpniętym zapewne z Gołębiowskiego. Gołębiowskiego rówmez, ale i Kolberga, cytuje Tato mi l' w (,Geografii Galicji}) 1874, gdzie sporo stosunkowo miejsca poświęca omówieniu grupy Krakowiaków. J. S z uj ski opracowując dział zatytułowany (,Die Polen und die Ruthenen in Galiziem w wyd. Die Volker Ósterreich Ungarn Ethnogr. und Culturhist. Schilderungen (Wien 1882) zestawia znanych polskich etnografów i zbieraczy pieśni ludowych od Chodakowskiego po Kolberga włącznie. Notuje zwyczaje doroczne znane z literatury, legendy dotyczące historii i krakowiaki. W wydanym równicż w Wiedniu w 18g8 r., poświęconym Galicji tomie wydawnictwa (,Die Oestereichiche Monarchie in Wort und Bild)} szerzej dział etnograficzny opracowuje Szymon Ma tusiak, opisując w nim,jeśli chodzi o ziemię krakowską charakter i ubiór ludności najbliższej miasta. Wiadomośći dotyczące ustroju społecznogospodarczego, produkcji, mieszkania i nadbudowy ideologicznej (mity, wierzenia, obchody świąt dorocznych i rodzinnych, tańce) oparte na własnych i cudzych badaniach terenowych omawia łącznie dla całego kraju. Jeszcze nie wolnym od powtarzania całych frazesów z Gołębiowskiego jest Zygmunt Gloger, gdy opracowuje ubiory ludu północnej części ziemi krakowskiej w t. II wydawnictwa (,Opisy ziem zamieszkałych przez Polaków)} wyd. w Warszawie Ig05. Również nie wiele ma do powiedzenia na temat kultury ziemi krakowskiej Jan Karłowicz omawiając kulturę ludową w wydanym w I'. Ig06 wydawnictwie (,Polska, Obrazy i Opisy}). W tym ostatnim kompendium już jednak nie spotykamy zależności od tekstów sprzed pół wieku. Przeciwnie mamy tu wyraźny wybór zagadnień, wysunięcie na pierwszy plan w zakresie stroju tych rzeczy, które wtedy właśni~ są noszone. Zerwanie z powtarzającym się nawet u Kolberga i Glogera zdaniem, które tak często bezmyślnie, za tym pierwszym, być może rzeczywiście niemieckim obserwatorem, było powtarzane, że w Krakowskim nie noszą (mężczyźni) chustek na szyi. Jeśli chodzi a ubiór niema tu sprzeczności między tym co napisał Kolberg a Karłowicz, mógł więc ten drugi zaczerpnąć z pierwszego, lecz zrobienie wyboru było rzeczą nową. Nie wiemy komu mamy je przypisywać, nie znając daty pisania danego szkicu przez Karłowicza (wychodzi drukiem już po jego śmierci) a znajdując we wcześniej drukowanym (1883) artykuliku Maciszewskiego a Krakowie w (,Słowniku Geugraficznym Królestwa Polskiego}), ten sam układ, te same niemal zagadnienia w opisie stroju, jak i w spostrzeżeniach nad charakterem ludności i jego genezą, wpływem bliskości miasta itp. Niezależnie od mniej lub więcej malowniczych opisów ciekawostek i odrębności kulturalnych ludności wiejskiej, w drugiej połowie XIX wieku wzrasta zainteresowanie sytuacją gospodarczą wsi galicyjskiej i możliwościami jej poprawy. Mnożą się zarówno dotyczące Galicji statystyki, jak i prace będące dalszym wołaniem o zmianę rozpaczliwej sytuacji, rozbrzmiewającym na przekór galicyjskiej szlachcie, usiłująccj utrzymać własny stan posiadania i dotychczasową zależność chlopa poprzez głód i nędzę. 'lud. T. XXXIX 3B �594 595 Z akcji zmierzającej do utrzymania jasnego obrazu sytuacji powstają prace opisowe, z zapoczątkowanych systematycznych prac naukowych winno się wg zamierzeń ich twórców narodzić świadome działanie. w które to ramy wmieścić by należało szczegółową historię tego życia konkretnych wsi badanych. Etnografowi nie znać ich nie wolno. Specjalną uwagę poświęcić muszę natomiast szczegółowym monografiom gospodarczo-społecznym wsi 31, zapoczątkowanym w pierwszych latach bież. W. przez Franciszka Bujaka, oraz tegoż autora studiom poświęconym zagadnieniu ustroju rolnego i osadnictwa na terenach związanych z ziemią krakowską. W wydanej w Igol r. Monografii (,Maszkienice wieś pow. brzeskiego, stosunki gosp. i społeczne» Franc. Bujak pisze (s. l) «powszechnie daje się odczuwać potrzeba dokładnego zbadania stosunków krajowych, aby nie zachodziły żadne wątpliwości co do istotnego stanu rzeczy, jak się to dotąd zdarza, aż nadto często, na co i prace naukowe i referaty urzędowe i przemówienia sejmowe wskazują'), Dotąd powstałe monografie powiatów są jego zdaniem pisane przez ludzi nie mających odpowiedniego do badań ekonomicznych przygotowania, oparte na urzędowej, a więc niedokładnej statystyce, przepełnione frazesami i materiałami etnograficznymi. Powiat jest przy te m zbyt dużą jednostką, należałoby rozpocząć od mniejszych całości. Sam daje przykład swoją monografią typowej, jego zdaniem, przeludnionej, rolniczej wsi galicyjskiej. Za 10 lat wróci"'do niej znowu dając obraz zaszłych w tym okresie przemian. W międzyczasie opracowl:Ije jeszcze dwie inne miejscowości, już z terenów góralszczyzny i pierwszą próbę omówienia współczesnych mu stosunków gospodarczych Galicji w dwu niewielkich tomikach (lg08, IgIO). Wystarczy przytoczyć jcdynie parę przykładów. W r. 1888 wychodzi drukiem (,Nędza Galicji,) Stanisława Szczepanowskiego, analizująca gospodarcze położenie kraju. Autor jej w przeciwieństwie do Kalinki szuka zła nie w polityce władz austriackich, lecz w błędach własnych, zalecając jako lekarstwo pracę organiczną i uprzemysłowienie. VV r. I8g2 B. Limanowski drukuje swoją pracę (,Galicja przedstawiona słowem i ołówkiem» (z ryc. W. Tetmajera). Warunki życia wsi poddane zostają gruntowniejszym badaniom, że wspomnę tylko (,Wiadomości statystyczne') 1881, ankietę Krak. Tow. Przyjaciół Zdrowia tyczącą się żywienia ludności wiejskiej i powstałą w związku z nią rozprawę lekarza N. Cybulskiego (1894). Niezależnie od tych prac wychodzą drukiem na przełomie XIX i XX w. wspomnienia i refleksje notowane przez autorów patrzących na wieś z wybitnie klasowego punktu widzenia. Pisarze ci zachwycają się malowniczością wsi, żałują przeżywających się, dawnych feudalnych form współżycia dworu i chłopa opisują niektóre z form bytu, genetycznie wywodzące się z epoki minionej (por. ('Pamiętniki') S. Grzegorzewskiej 1888, A. Wybranowskiego, (,Dawne dzieje I893, (,Ongiś w dworach i dworkach szlacheckich» 18g8, ]. Popiela (,Wieś dawna i dzisiejsza» Iglo i in.) na przykładzie zach. i pn. terenów ziemi krakowskiej. Relacje te dające sporo ciekawego materiału faktycznego, wymagają oczywiście Jeszcze analizy krytycznej. IV. Ośrodki naukowe i metody pracy pierwszej połowy XX w. I. Prace historyczne i gospodarczo-społeczne I. poło XX w. W omówieniu monografii XIX w. pominęłam, zgodnie z zapowiedzią we wstępie, prace dotyczące historii chłopów w Polsce, jak również poglądy i postawy historyków prawa i ustroju i historyków gospodarczych, oraz prace dotyczące stosunków politycznych w Galicji i dziejów myśli politycznej w tym okresie czasu. Nie uwzględnię ich również i dla w. XX, odsyłając zainteresowanych do krytycznych omówień w (,Historii Chłopów polskich,). A. Świętochowskiego czy ostatnio St. Śreniowskiego, do (,Historii Ustroju Polski.) Sto Kutrzeby i Z. Wojciechowskiego, (,Historii Gospodarczej Polski.) ]. Rutkowskiego, do prac B. Limanowskiego, W. Feldmana i in. Zbyt mało lub zupełnie nie korzystają one z dorobku etnografii, dotyczącego specjalnie ziemi krakowskiej, który zestawić jest moim zadaniem. Zbyt rozległą obejmują dziedzinę wiedzy, by można je ocenić w tak krótkim zarysie. Ograniczyć się trzeba do stwierdzenia, że bezwzględnie one to właśnie omawiały i omawiają w dalszym ciągu ogólne ramy gospodarczego bytu wsi polskiej, • I I Równocześnie od badań współczesnych przechodzi do historii. Zainteresowanie się urządzeniem stosunków włościańskich na obszarze Rzplitej krakowskiej wykazało mu konieczność przeprowadzenia studiów wprowadzających do tych badań. Miały być nimi: rekonstrukcja obrazu ustroju agrarnego Małopolski za czasów piastowskich, szczegółowe opracowanie ustroju agrarnego rzplitej krakowskiej na podstawie map gruntowych, zbadanie faktycznego stanowiska społecznego i prawnego ludności wiejskiej w Małopolsce w XVIII w. na podstawie ksiąg sądowych i dokumentów. Tylko części zamierzeń dokonał sam. W r. Ig04 referował w Akademii wyniki badań form osadniczych na terenie powiatu krakowskiego i chrzanowskiego. W Ig05 '1'. drukował (,Studia nad osadnictwem Małopolski.). Nie zawahał się również przed nakreśleniem zwięzłej historii osadnictwa V\o Polsce. W studiach nad osadnictwem i początkami gospodarczej i społecznej organizacji spotkał się Bujak, z Karolem Potkańskim, którego prace jak «Kraków przed Piastami,), (,Granice biskupstwa krakowskiego') oraz rozprawy dotyczące osadnictwa, zawarte w (,Pismach Pośmiertnych.») dla etnografa ziemi krakowskiej mają trwałą wartość. O średniowiecznych stosunkach w dobrach biskupstwa krakowskiego i klasztoru tynieckiego mamy ponadto późniejsze prace St. Inglota i A. Hirszberga 1925)_ 38* �597 Mniej ważne są dla etnografa prace Potkańskiego (także pozmeJsze St. Smolki, St. Zakrzewskiego i i.) dotyczące krakowskich legend historycznych, oparte na źródłach średniowiecznych. Zainteresowanie ustrojem agrarnym i stosunkami społecznymi Rzplitej Krakowskiej (zapoczątkowane jeszcze w ub. w. rozprawką W. Kopfa z 1887 r.) przejął po Bujaku Konstanty Krzeczkowski, którego praca o działalności Komisji Włościańskiej znana jest dotąd tylko ze streszczenia z posiedzeń Akademii (19 I 6). W przedstawieniu społecznego i prawnego stanowiska ludności wiejskiej w Małopolsce w XVIII w., zastąpił Bujaka w okresie międzywojennym Józef Rafacz ([922). Jeśli natomiast chodzi o ocenę sytuacji wsi galicyjskiej pocz. XX w. poza pracami Bujaka wymienić należy przede wszystkim bardzo trafne uwagi St. Bupki (,Stan współczesny i metoda badań wsi polskiej w Galicji}) 1912), następnie szereg prac L. Biegeleisena (,Rozwój gospodarczy wsi poI5kiej}) 1916 i i.), by wspomnieć tylko ważniejsze pozycje. Zapoczątkowany przez Bujaka typ prac monograficznych kontynuowany jest następnie w okresie międzywojennym. Powstają one w oparciu o seminaria uniwersyteckie, politechniki i szkoły gospodarstwa wiejskiego, zorganizowanych po odzyskaniu niepodległości ośrodków naukowych w Krakowie, Lwowie, Poznaniu, Warszawie i Wilnie. Wykonują je uczniowie historyka Bujaka, ekonomistów Władysława Grabskiego i Witolda Staniewicza, spółdzieley Stefana Surzyckiego, rolnika Stefana Pawlika. Myślę tu przede wszystkim o serii prac społeczno gospodarczych tzw. biblioteki puławskiej oraz o wydawnictwach Wydziału Ekonomiki Rolnej Drobnych Gospodarstw Wiejskich. Niemal równocześnie wychodzą w tej serii w latach 1928-30 M. Sowińskiego (,Rybna i Kaszów, wsi pow. krakowskiego», omOWlOne z punktu widzenia możliwości rozwoju rolnictwa i hodowli, jak również organizacji zbytu produktów mlecznych, F. Dziedzica (,Stan gospodarstw włościańskich w pow. wadowickim», S. Kwapienia, (,Opis i reorganizacja» oraz P. Sajdaka (,Reorganizacja gospodarstw włościańskich» w tymże powiecie, W. Michalskiego (,Projekt racjonalnej organizacji gospodarstwa włościańskiego w pow. miechowskim», jak również zbiorowa praca K. Kowalskiego oraz St. i K. Grzybowskich, (,Zwyczaje spadkowe włościan w Polsce w województwach południowych}). Prace te, w których krytyczną ocenę nie wdaję się na tym miejscu, przynoszą dane o stosunkach produkcyjnych i strukturze społecznej (1925). Problemem osadnictwa na obszarze województwa krakowskiego zajmuje się· St. Leszczycki (1932). 2. Pamiętniki. Materiały etnograficzne spotykamy od początku wieku XX w pamiętnikach. Jeśli chodzi o niektóre, bardziej znane, wcześniejsze i większe pozycje bibliograficzne w zakresie pamiętników chłopów, nie dotyczą one jednak bezpośrednio ziemi krakowskiej. Niemniej np. (,Pamiętnik}) Słomki daje nam sporo materiału porównawczego z sąsiedniego terenu, tym cenniejszego, że ujętego na tle ogólnych przemian zachodzących w. codziennym życiu wsi. Prace Bojki zwracają uwagę na zasadnicze przemiany postaw w stosunku do warstw rządzących. Życiorysy chlopów pochodzących z terenu ziemi krakowskiej znajdujemy dopiero w wydawanych w latach trzydziestych b. w. przez świeżo wtedy powstały w "'\Tarszawie Instytut Socjologii Wsi pod kierownictwem W. Grabskiego, Instytut Gospoda.rstwa Społecznego prowadzony przez Ludwika Krzywickiego, oraz Panstwowy Instytut Kultury Wsi, zbiorach zawartych pod tytułam; ('Pamiętniki chłopów}) (dwie serie 1935-6), (,"'\Tieley działacze społeczni}) (1?37-:-:8), ~. Ch~łasiński ('!'1ł?de Pokolenie chłopów}) 4 t. (1938), (,Paml~t~lkl emlgrantow}). (Francja I Ameryka pd., 1939). Już po ostatniej wOJme wychod~ą drukiem w Katowicach ('Pamiętniki młodzieży robotniczochłopskiej}) i (,Zyciorysy Górników}), w Warszawie (,Pamietniki robotników z czasów okupacji}). Materiał etnograficzny w nich za~arty jest bardzo skromny. Niemniej jako uzupełnienie materiałów dawnych cenny jest przede wszystkim przez wypowiedzi wartościujące w stosunku do dawnej kultury tradycyjnej jak i do zachodzących zmian. . Oczywiście życiorysy ludzi pochodzących z ziemi krakowskiej stanowią bardzo drobną część zawartych w powyższych zbiorach prac. 3· Wydawnictwa i prace krakowskiego Muzeum Etnograficznego. Monografie wsi i pamiętniki stały się w ostatnich dziesiątkach lat domeną historyków gospodarczych, ekonomistów i socjołogów. Niezależnie od tego typu prac w Polsce międzywojennej nie ustaje również zbieranie i systematyzowanie opisów różnorodnych form tradycyjnej kultury ludowej, archaicznych i późnofeudalnych elementów, dokonywane przez etnografów. Zmieniają się jednak ośrodki, które tę pracę propagują i organizują, punkt ciężkości przesuwa się na inne, niż poprzednio instytucje. J eśii chodzi o wydawnictwa przede wszystkim do głosu dochodzi krakowskie Muzeum Etnograficzne. . S~worzone w pierwszych latach bieżącego wieku zapałem i wysiłkiem mestrudzonego Seweryna Udzieli, w r. [910 otwarte ostatecznie (po krótkim okresie otwarcia jako dział Muzeum narodowego w r. 1905) w 1', 19 [4 otrzymuje pomieszczenie na Wawel u). Udzieli przede wszystkim zawdzięcza swój dalszy rozwój. Z jego nazwiskiem a następnie z nazwiskiem jego zastępcy i następcy na stanowisku dyrektora Muzeum, Tadeusza Seweryna wiąże się seria prac wydanych jako wydawnictwa ~1uzeum, wśród nich na 10 pozycji w latach 1928-1937, trzy poświęcone wybranym zagadnieniom etnografii ziemi krakowskiej, dalsze trzy oparte przede wszystkim również na materiale etnograficznym tego terenu. Z tymi dwoma nazwiskami, wiążą się również prace i artykuły o etnografii wsi krakowskiej, drukowane w tym czasie poza wydawnictwami Muzeum, w naukowych i popularnych wydawnictwach periodycznych. . �599 Gdy w końcu XIX wieku wolano o zbieranie po wsiach ginących form dawnego stylu życia Udziela, wykorzystując swój zawód inspektora szkół powszcchnych, wędrował, szperał, zachęcał do szperania, spisywał i innych do tego namawiał. Niejednemu z młodszych ułatwił drogę pracy etnograficznej. On pierwszy również w tym okresie pokusił się o danie opisu kultury wsi ziemi krakowskiej. Podał go w bardzo zwięzłym artykule w poświęconym ziemi krakowskiej numerze Ziemi (1923), następnie szerzej znacznie w rozprawce pt. (,Krakowiacy') w 1924 r., wydanej jako pierwszy tomik serii etnograficznej Biblioteczki Orbis. Popularnie ujęty, lecz bardzo drobiazgowy zarys rozpoczyna jak Kolberg od omówienia (,kraju') i «!udu,), wiadomości geograficznych i opisu fizycznej sylwetki człowieka, potem idą kolejne rozdziały: siedziby, odzież, żywność, zatrudnienie, doroczne i rodzinne zwyczaje, wierzenia, wiedza i twórczość ludowa. Duża część wiadomości, na których się opiera, to wynikjego własnych badań. Streszczaje po raz drugi już w innym ujęciu, dla Kongresu Słowiańskich geografów i etnografów w r. 1926 pod tym samym tytułem (,Krakowiacy') (druk. w Przewodniku i Pamiętniku Kongresowym), Jeśli chodzi o zagadnienia szczegółowe wydaje równocześnie (1930) (,Polskie hafty białe, cz. I, Krakowskie hafty białe'), oraz w wydawnictwach Muzeum (,Ludowe stroje krakowskie i ich krój .). O ubiorach krakowskich pisze równocześnie dla korespondencyjnych kursów teatralnych. Wcześniej jeszcze omawia wełniane wyroby drutowe w Tyńcu (Przemysł, Rzemiosło i Sztuka, II). Dodane do tych prac rysunki i kroje, nawet omówienie poszczególnych ściegów, ma oczywiście cel praktyczny, wywołanie naśladownictwa, zatrzymanie zaniku, wskrzeszenie ~tarej sztuki. Chodzi tu o zainteresowanie czytelnika, rzucenie mu przed oczy wzorów naj piękniejszych, zarówno dawnych jak i całkiem nowych, powstających w najbliższych miastu wsiach (Zielonki) i dalej, aż po powiat brzeski (Zaborów). Materiału dostarczają m. i. bogate zbiory Muzeum. Z innych tematów zestawia Udziela, również dla celów popularyzacji, podania i legendy krakowskie (1933)· Nacisk na dekoratywną stronę kultury ludowej, na sztukę wsi występuje silnie również w pracach Tadeusza Seweryna. Pierwszy temat w wydanych przez Muzeum pracach, to właśnie Seweryna (,Krakowskie skrzynie ludowe,) (temat, którym w 1924 r. interesował się również Udziela) Po nim w odstępach lat paru idą w tej samej serii wydawnictw (,Krakowskie klejnoty ludowe'), (,Podlaźniki,) i (,Polskie Malarstwo Ludowe'). Jest to jednak nic tylko opis wybranych reprezentatywnych motywów i techniki. Zostają wysunięte takie zagadnienie, jak podloże społeczne, magiczne i kultowe sztuki ludowej, obok jej wartości artystycznych i ocen estetycznych ze strony odbiorców. Powstaje słownik artystów ludowych i opis dróg jakimi okazy i wzory wędrują i są przyjmowane. To wszystko w nawiązaniu do szerszych obszarów i zagadnień ogólnych sztuki. Badania nad sztuką ludową zyskują pogłębienie. O sztuce ludowej krakowskiej pisze Seweryn jeszcze wielokrotnie (por. Kalendarz nauk. IKC, 1938 i artykuły w dodatkach nauk. pism codziennych). Spotyka się ponadto nazwisko K. Wi tkiewicza (,Malowanki z Dąbrowy tarnowskiej') i (,Zabawki z kier~aszu krakowskiego,), Przem. Rzemiosło i Szt. 1924), W. Husarskiego (ceramika) i in. O'malowankach w Dąbrowie pisze w 1928 r. E. Frankowski. T. Seweryn wraca do tych zagadnień po ostatniej wojnie (,Rozdroża Sztuki Ludowej'), 1948 i artykuł o zabawkach ludowych w Pol. Sztuce Lud., 1949). Wydaje ponadto prace z zakresu muzealnictwa etnograficznego, kieruje łącznie z kustoszem Muzeum Romanem Reinfussem podejmowanymi przez Muzeum badaniami terenowymi i filmowaniem dla celów naukowych prac i zwyczajów wsi podkrakowskich. Wyniki pierwszej fazy przeprowadzonych przez Muzeum badań nad ustaleniem granic etnograficznych ziemi krakowskiej oglasza R. Reinfuss w 1946 r. w czasopismie Lud pl. «Pogranicze krakowsko-góralskie w świetle dawnych i naj nowszych badań etnograficznych,). 4.. P ra ce e tno g l' a fi c z ne u n i wersy tec ki ch z akła d ów n a ukowych i kół młodzieży szkolnej. Podjęcie na Uniwersytecie Jagiellońskim w r. 1925 wykładów etnologii (następnie także socjologii) na nowoutworzonej katedrze przez Jana St. Bystronia, a w r. 1926 wykładów etnografii Słowian przez K. Moszyóskiego zbiegło się z wyodrębnieniem z Komisji Antropologicznej Polskiej Akademii Umiejętności osobnej Komisji Etnograficznej. Nowa Komisja położyła główny nacisk na wydawanie prac, w słabszym zaś stopniu materiałów terenowych. Materiały etnograficzne z ziemi krakowskiej zbierane przez Bystronia przez bardzo krótki okres jego życia, traktowane były przez niego jedynie jako jeden ze sprawdzianów prawdziwości syntez i teorii tworzonych przez niego na podstawie obcych materiałów dawniejszych. Materiały zbierane przez Moszyńskiego i jego uczniów, jak również koła krajoznawcze młodzieży szkolnej zostały m. i. wykorzystane przez tegoż profesora w jego, wydanych w latach 1929-1939, dwu tomach (,Kultury Ludowej Słowian» i trzech wydanych do wojny zeszytach (,Atlasu kultury ludowej Słowian'), jak również w szeregu artykułów (por. zagadnienie stroju w Kal. IKC, 1938). Ponadto wsie okolic Krakowa są nadal terenem badań i ćwiczeń zespołowej pracy etnograficznej słuchaczy pod kierunkiem asystentki Seminarium Jadwigi Klimaszewskiej. Są nimi również dla prac dydaktycznych objętej po przeniesieniu się prof. Bystronia do \Varszawy w 1935 r. przez K. Dobrowolskiego katedry etnologii i socjologii. Prof. Dobrowolskijuż w pierwszym roku pracy swego zakładu zakreślił szeroki plan badawczy, systematyczne przepracowanie całokszstaltu kultury ludowej ziemi krakowskiej począwszy od procesów produkcyjnych, ustrojów gruntowych, zagrody - jako wyrazu ustroju gospodarczego, a SkOllCZYWSZY na folklorze i dynamice powstawania nowych �601 600 form. Część matcriałów zebranych w czasie wycieczek terenowych prowadzonych przez profesora, R. Reinfussa i podpisaną zginęła w czasie wojny. Zachowały się materiały obozu terenowego prowadzonego w r. 1939 w okolicach Bochni. \Vydrukowana została jako wydawnictwo Koła Studentów Socjologiii Etnologii U. J. w 1939 r. drobna monografia wsi (,Wola Filipowska,> w pow. chrzanowskim L. Du biela. Po wojnie wykończona zostala, nie drukowana, praca Cz. B laj d y o ('wsi Rozdziele,) w pow. bocheńskim. Powstał również po wojnie zbiór materiałów dotyczących wnętrza starego i nowego domu włościańskiego (obraz stosunków gospodarczych, społecznych, techniki, postaw i wierzeń związanych z wnętrzem), oraz opisy, rysunki i fotografie starych strojów krakowskich, ich odmian w czasie i różnic zachodzących między wsiami i między grupami i klasami ludności w obrębie wsi. Specjalny nacisk położono na zagadnienie rozwoju i przemian w życiu wsi, na klasowe podłoże zróżnicowania kulturalnego na wsi,' zagadnienie kontaktu wsi z miastem oraz kultury klasy robotniczej tworzącej się przez napływ ludności wiejskicj do miasta. Ostatnio wyk011czone zostały prace D. Dobrowolskiej o przeobrażeniach społecznych osady rolniczo-robotniczej Chełm pod Krakowem oraz Marii W ł a d y c z a n k i o konfliktach między pokoleniami w podkrakowskiej społeczności wiejskiej. Jeśli chodzi o prace związane z innymi uniwersytetami w okresie międzywojennym, etnografia ziemi krakowskiej znalazła skromne miejsce w (,Etnografii Polski» Sto Poniatowskiego (1932) oraz w dwu pracach (,Lud polski,) i (,Polacy'») A. Fischera. Po wojnie wychodzi K. Zawistowicz, (,Społeczność wiejska'), obraz badań etnograficznych wsi Zaborów pow. brzeskiego. W zbieraniu terenowych materiałów etnograficznych miały swój udział w okresie międzywojennym i w latach ostatnich Koła krajoznawcze młodzieży szkolnej, kierujące się w swych pracach najczęściej kwestionariuszami dostarczanymi przez ośrodki naukowe krakowskie, zwł. NIuzeum Etnograficzne i Seminarium Etnografii Słowian. W tych też ośrodkach gromadzone i wykorzystywane były następnie wyniki tych prac. Organ Komisji Kół Krajoznawczych Orli Lot drukował w tym okresie szereg artykułów S. Udzieli, J. Klimaszewskiej, R. Reinfussa i w. i., obok artykulików dostarczanych przez młodzież i kwestionariuszy. Do pracy etnograficznej zachęcał młodzież, sam służąc jej przykładem, organizator Kół krajoznawczych i długoletni redaktor Orlego Lotu Leopold Węgrzynowicz. 5. :YIateriały ikonograficzne i opracowania sztuki ludowej. Zainteresowanie artystów kól mieszczańskich tematyką wiejską zwłaszcza ludowym strojem, występuje i w okresie międzywojennym, jakkolwiek, jeśli chodzi o wieś podkrakowską nie notujemy tylu znanych nazwisk, jak na przełomie wieków. U Zofiii S t ryj e ń s k i ej przybiera ono formę swoistych fantazji i stylizacji na temat ludowych strojów i zwyczajów. Dla etnografa obraz przestaje być źródłem dokumentarnym wobec zwię- kszenia się licz by opisów, coraz większego użycia fotografii techni cznego. oraz rysunku Zainteresowanie sztuką ludową znajduje w okresie międzywojennym wyraz m. i. w zorganizowaniu przez Instytut Propagandy Sztuki dwu wystaw sztuki ludowej w latach 1930 i 1937. Zorganizowana w 1948 r. w Krakowie z inicjatywy Ministerstwa Kultury i Sztuki wystawa sztuki ludowej, zawierająca sporo cksponatów z ziemi krakowskiej, stanowiła, według opinii znawców, duży krok naprzód w stosunku do wspomnianych dawniejszych wystaw. Pozostawiła ona również trwały ślad w nauce w postaci drukowanego katalogu ze wstępem naukowym Tadeusza Seweryna. Nie pozostała również bez oddźwięku w czasopismach m. i. artykuł J. Gr ab o w s k i e g o Polskiej Sztuce Ludowej). To samo możnaby powiedzieć w odniesieniu do organizowanych przed i po ostatniej wojnie konkursów twórczości ludowej (por. Polska Sztuka Ludowa, artykuły Reinfussa, Z. Szewczyka, Z. Kurkowej), jak również akcji pobudzenia, organizowania i zastosowanie praktycznego artystycznej wytwórczości wiejskiej. Podsumowanie dotychczasowych wyników badań etnografów i historyków sztuki nad polską twórczością ludową (por. również ustęp 3. nin. rozdziału) zajął się w okresie powojennym P a ń s t wow y I n s t y t u t S z t u k i (pierwotnie Instytut Badania Sztuki Ludo)Vej), którego utworzenie stanowi w rozwoju badań nad sztuką ludową niewątpliwie datę przełomową. W Krakowie utworzona została w r. 1947 sekcja zdobnictwa i budownictwa 32 tegoż Instytutu, prowadzona przez Romana Reinfussa, wykazująca dużą prężność organizacyjną, mogąca wykazać się poważnymi wynikami zespołowo organizowanych prac badawczych. Objęły one również ziemię krakowską. Organ Instytutu, Polska Sztuka Ludowa drukuje od r. 1948 sprawozdania z tych prac, jak również opracowania nowych materiałów, zebranych na terenach dotąd niejednokrotnie leżących odłogiem, zbieranych nowymi metodami, przy przyjęciu innej niż dotychczas postawy badawczej. Otrzymaliśmy dotąd artykuły Reinfussa o skrzyniach malowanych morawickich, kaszowskich, czernichowskich i wadowickich, I. Bojarskiej artykuł o ceramice krakowskiej, R. Reinfussa (,Architekturę szopki krakowskiej'), ponadto wspomniane już artykuły T. Seweryna, J. Grabowskiego i w. i. Duża ilość materiału terenowego w formie plansz barwnych, rysunków, fotografii i opisów znajduje się już w tej chwili w rękopisie, czekając na opracowanie i publikację. V. Etnografia ziemi krakowskiej w chwili obecnej. powiązania nauki z życiem Potrzeby Zdaję sobie w pełni sprawę z braków niniejszego zestawienia, z nierównomierności potraktowania poszczególnych partii opisu, z jego pobieżności wynikłej z konieczności zastosowania silnych skrótów. Zatrzy- �603 602 mała m się dłużej w tych punktach, kiedy trzeba było bliżej uzasadnić takie, a nie inne zakwalifikowanie, czy też wydobyć na jaw szczegół nie notowany nawet w bibliografiach. Zależało mi na tym, aby dać przegląd rozwoju prac etnograficznych, dotyczących ziemi krakowskiej, pierwszy ogólny schemat, po którym dopiero przyjdzie kolej na opracowanie szczegółowsze i, jak wspomniałam, krytyczne ustosunkowanie się do wymienianych prac. Uprzedzając późniejszą krytykę, podkreślić chcę już na tym miejscu, że, jak wynika z rozdziałów poprzednich, prace etnograficzne, dotyczące ziemi krakowskiej nacechowane są brakiem konsekwentnej systematyczności i w związku z tym wykazują wiele luk i niedociągnięć. Jeśli chodzi o etnografię sensu stricto na czolo wybija się praca Kolberga, z wydawnictw Akademii dwa zeszyty «Ubiorów>}, następnie niestrudzona działalność Udzieli, prace T. Seweryna i wreszcie podjęta w ostatnich latach akcja gromadzenia i publikacji materiałów Sekcji Zdobnictwa Państw. Instytutu Sztuki. To są prace powstałe w myśl jakiegoś planu, zakrojonego na więcej, niż jedno wydawnictwo. Planowanie na dłuższą metę cechuje również prace zakładów uniwersyteckich. Dziś jednak dopiero położono właściwy nacisk na kwestię planowego zorganizowania pracy badawczej nad ziemią krakowską, skoordynowanie i uaktywnienie działalności różnych instytucji. Etnografowie ziemi krakowskiej skupieni przy wspomnianych wyżej instytucjach, spotykają się na wspólnej platformie krakowskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i wspólnie podejmują zespołową akcję uzupełnienia materiałów terenowych, by następnie przez również zespołową pracę, przy współpracy fachowców dziedzin pokrewnych przystąpić do stworzenia nowego zarysu etnografii ziemi krakowskiej. Cechą etnografii doby współczesnej jest głębsze ujmowanie zarówno tematu jak i metod pracy, zerwanie ze zbieraniem ciekawostek, zwycięstwo spojrzenia historycznego, tak charakterystycznego dla etnografii-.radzieckiej, położenie nacisku' na gospodarcze i społeczne uwarunkowanie zjawisk kultury, przy coraz wyraźniejszym dążeniu do zastosowania w tej pracy metody materializmu dialektycznego i historycznego. Równie silnie zaznacza się dążność do powiązania nauki z życiem. Przykład dają centralne władze państwowe, przez organizację wspomnianych wyżej wystaw i konkursów, jak również festiwalów sztuki ludowej, przez propagowanie tej sztuki i popieranie jej twórców. Zrozumienie wartości twórczości ludu pracującego prowadzi do uznania znaczenia badań naukowych nad tą twórczością, w jej rozwoju historycznym i nad rekonstrukcją obrazu kultury wsi, w kolejnych fazach jej rozwoju, na konkretnym obszarze zamieszkałym przez określony zespół ludzi. Prace nad etnografią ziemi krakowskiej mogą więc liczyć na zrozumienie i poparcie. Anna Kutrz;ebianka PRZYPISY 1 Artykuł niniejszy jest rozszerzonym wykładem, przedstawionym na XXIV Walnym Zebraniu PoJ. Tow. Lud. w Toruniu w czerwcu 1949. 2 Sporządzana przez grono krakowskich etnografów bibliografia etnografi<:zna ziemi krakowskiej, obejmująca wyłącznie pozycje drukowane, liczy w chwili obecnej ok. 800 pozycji, a nie została jeszcze "akończona. 3 Por. L. Finkel, Bibliografia historii polskiej, Lwów 1910; Fr. Gawelek, Bibliografia ludoznawstwa polskiego, Kraków 1914; J. St. Bystroń, Bibliografia etnografii polskiej, Kraków 1929; A. Fischer, Przegląd polskich wydawnictw etno'graficznych i etnologicznych za lata 1925-28, Kwartalnik Hist. t. 41 i 43; A. Ba<:hman, Bibliografia ludoznawcza za lata 1925-34, Ludt 25-35; K. Moszyński, Die polnische Ethnologie u. Ethnographie seit d. J. 1925, Balticoslavica t. 3, 1938; H. Lipska, Bibliografia Krakowa za lata 1914-18, Rocznik Krakowski, t. 20, 22; Nowa Książka t. I-VI, 1934-39; I. Barowa, Bibliografia etnograficzna za r. 1947, Lud, t. 38 itp. 4 Próba charakterystyki ubiorów ludowych, Wisła t. 18 str. 285-469, Ó J. Szczepański, Socjografia, Wiedza i Zycie r. 19 1950, Nr 1-4. 6 Por. Sowieckaja Etnografia za lata 1947-9, artykuły Tołstowa, Czicz erewa Tokarewa, Potiechina, Kuszniewa, zbiory materiałów do współczesnego folkloru itp. 7 Por. Z. Gloger, Geografia historyczna ziem dawnej Polski, Kraków wyd. 2s 1903; W. Semkowicz-Cz. Nanke, Szkolny atlas historyczny, Lwów 1932; Atla, historyczny Polski, ser. A.-I. Mapa województwa krakowskiego z doby Sejmu Czteroletniego (1788-1792) pod kierunkiem W. Semkowicza, apr. K. Buczek przy współudziale Z. Kozłowskiej-Budkowej, T. Czorta, H. Muncha i A. Szumańskiego, Kraków 1930. 8 Pogranicze krakowsko-góralskie w świetle dawnych i naj nowszych badań etnograficznych, Lud t. 36, s. 222-45. 9 J. St. Bys~roń, Ugrupowanie etniczne ludu polskiego, Kraków 1925 i mapa M. Bytnarówny przy art. w Kal. IKC 1938. la Cudzoziemcy a Polsce, wyd. K. Liske, Lwów 1876, S, 37-196. n tamże s. 313. 12 Voyage en Pologne, Russie, Suede, Geneve 1786. 13 Briefe, 1792. u Por. Ostatnio wydane wybory tekstów w Obrońcy chłopów w literaturze staropolskiej, zestawił i opr. M. Piszczkowski, Kraków 1948, 16 Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III, Poznań, 1840 i Bib!. Nar. Nr 88. Ie Materiały AAE. t. 2, 1-5, ostatnio Obrońcy chłopów w literaturze polskiej doby oświecenia i romantyzmu zest. i opr. M. Piszczkowski, Kraków 1948, s. 20-21. 17 Por. \\'. Bogusławski, Cud czyli Krakowiacy Górale, oprac. Sto Kijas, Kraków 1948. �18 Z. Batowski, :\orblin, L,\-ów b. d; J. Sr. Bystroń, Typy ludowe J. P. ~Ol-blina, Kraków 1934. 19 Znane mi z fotografii udzielonych mi przez dr I. Dunikowską, oraz z reprodukcji we Wspomnieniach A. Grabowskiego, wyd. St. Estreicher, Kra-ków 1909. 20 Stanowił on, być może, ilustrację do opery K. Majeranowskiego p. t. Kazimierz W. i Bruzda. 21 BibJ. Kórnicka, jednobarwny sztych Kielisińskiego przedstawiający oficera i żołnierza 9 pułku piechoty w 1831 r. ponadto por. zestawione na wystawie Czerwony Kraków (Kraków 1950) akwarele J. Zielińskiego, K. Sariusza Wolskiego(wojsko polskie w Siedmiogrodzie), J. Wojnarowskiego . (wi~ieta .n.a pamiętnikach A. Grabowskiego), obrazy F. Nowakowskiego, St. Brymersklego I m. 22 Użyczone mi uprzejmie przez antykwariat f-my St. Kamiński w Krakowie w 1950 r. 2 3 Stroje lud-owe sprze d Preka i Kieli1 co. lat " nl'eznanvch rysunkach ' sińskiego, Ka!. IKC 1938. 24 Ostatnio reprodukowany w Polskiej Sztuce Ludowej r. 2, 1949' 25 Czasop. Wanda 1821 i w Pismach wyd. w Bib!. Po!. 1825 r. 28 S. w artykule w Przyjacielu Ludu ,837, s. 378. 27 Przyjaciel Ludu, '835' 28 A. Manonne, Leonard Chodźko, Paris ,872. 29 Rozwój etnografii i etnologii w Polsce, Kraków '948. 30 Por. St. Wyspiański, Wesele, wopr. L. Płoszowskiego, Warszawa '947, str. 7. - 3l Krytyczną ocenę tych prac ze stanowiska socjografii daje J. Szczepański op. cit. s. 4'5-427. 32 Od , stycznia '950 r. Sekcja Sztuki Ludowej Państwowego Inslylutu Sztuki. l KONGRES TOWARZYSTWA Paryż 18-20 ETNOGRAFII lipca FRANCUSKIE] 1949 Towarzystwo Etnografii Francuskiej organizuje co roku Zjazd swych członków i zaproszonych s~ecjalistów. Zjazdy te mają chara~ter ściśle naukowo-badawczy i obradują nad jednym tematem uprzednIo wylnaczonym; temat ten zostaje przedstawiony przez szereg s?ecjalistó~v z różnych punktów widzenia; rejeraty ich mają na celu zonentowallle w poszczególnych zagadnieniach danego terna tu i stanowią podstawę w.zględnie ramy dla poszukiwań badawczych terenowych, przede wszystkim n~ rok przyszly. Na następnym zjeździe, w pierwszej jego części, poszczególll1 referenci przedstawiają już wyniki swych badań; na ich podstawie zjazd określa wytyczne dla dalszych studiów w tym kierunku. Druga częsc zjazdu poświęconą jest omówieniu ogólnemu tematu wysuniętego na następny rok, w formie o której wyżej wspomniałam. W ten sposób każdy zjazd daje bodźca do planowych badań nad zagadnieniami etnograficznymi na terenie Francji. \V roku zeszłym na Kongresie w Colmar wysunięto zagadnienie wina i winorośli dla badań na bieżący rok akademicki. Na Kongresie tegorocznym przedstawiono już wyniki dotychczasowych poszukiwań. Niektóre z poszczególnych zagadnień Kongres postanowił opracowywać dalej, bądź dla skompletowania niepełnych wyników, bądź dla pogłębienia studiów. Jednym z tych zagadnień jest uzupełnienie mapy występow"nia kultu różnych świętych, jako patronów wina, drugim dom winogradnika, ze szczególnym uwzględnieniem geograficznego rozmieszczenia sklepienia. Nowym zagadnieniem do badań na rok następny jest zagadnienie mleka. Referaty wygłoszone na Kongresie miały za zadanie schematyczne rozwinięcie zagadnienia mleka w szczegółach w związku z hodowlą bydła, przetwórczością mleka, '!: organizaCją społeczno-ekonomiczną i ze sztuką ludową. Poszczególne zagadnienia były opracowane przez specjalistów odpowiednich dziedzin, jak np. inżynierów-agronomów, bakteriologów, etnografów i innych. Zagadnienie mleka okazało się tak bogate, że wybrano kilka tylko zagadnień dla opracowania. Do nich należą: a) wprowadzenie nowej rasy bydła i wprowadzenie nowego odżywiania bydła, b) zestawienie sprzętu dotyczącego mleka i przetwórczość mleczna, c) spółdzielczość w produkcji i przetwórczości mlecznej, d) mleko w literaturze, sztuce i obrzędowości ludowej, oraz zagadnienie kobiety i kobiety-mleczarki w związku z mlekiem. Zagadnienia powyższe mają być opracowane przede wszystkim w skali ogólno-francuskiej (tylko metropolia), przy czym Kongres bardzo zalecał jednoczesne opracowanie monografii poszczególnych regionów. Ze względów porównawczych Kongres zainteresował się wiadomością, że w Polsce zagadnienie mleka w obrzędowości ludowej zostało opracowane przez dr J. Krajewską i pragnąłby posiadać odpowiednie dane dotyczące tego zagadnienia w Polsce, ponadto zainteresował się również danymi z Grecji. Na Kongres roku przyszłego w Caen postanowiono stawę obrazującą zagadnienie mleka we Francji. Janina urządzić Tuwanówna wy- �606 II. ZADANIA POLSKIEGO W OKRESIE TOWARZYSTWA NAJBLIŻSZEGO LUDOZNAWCZEGO 6-C!O LECIA * I. Wstęp Sprawozdania z pracy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z lat 1945-1949 wskazują na żywotność Towarzystwa, która przejawia się we wzmożonym ruchu wydawniczym, podejmowaniu prac badawczych, w tworzeniu i porządkowaniu archiwum, we wzroście ilości członków i oddziałów, w zgodnej współpracy wszystkich etnografów i etnologów, we wzroście stosunków wymiennych z instytucjami w kraju i zagranicą, wreszcie w stałej współpracy z centralnymi instytucjami państwowymi, jak Ministerstwo Oświaty, Ministerstwo Kultury i Sztuki, Naczelna Dyrekcja Muzeów, Główny Urząd Planowania Przestrzennego, i in. Osiągnięcia Towarzystwa na wymienionych odcinkach przekraczają. znacznie działalność jego międzywojenną, a to przede wszystkim dzięki wydatnej pomocy władz państwowych, udzielanych w formie subwencji Prezydium Rady Ministrów, Ministerstwa Oświaty, Ministerstwa Kultury i Sztuki i Ministerstwa Odbudowy. Drugim czynnikiem stypulującym pracę Towarzystwa było stanowisko większości etnografów, popierających akcję skoordynowania wysiłków naukowych. Dotychczasowe osiągnięcia mają przeważnie charakter organizacyjny, natomiast na odcinku naukowym ograniczono się wyłącznie do inicjowania szeregu prac badawczych mających poprzedzić prace wydawnicze Towarzystwa, jak gromadzenie materiałów dla «Polskiego Atlasu Etnograficznego') «Atlasu Polskich Strojów Ludowych,), «Prac i Materiałów Etnograficznych,) itp. Spra wy metodologiczne takie jak: określenie przedmiotu, celu i charakteru badań etnograficznych, wypracowanie metod badań terenowych zaznaczyły się tylko na XXIII Walnym Zgromadzeniu w Krakowie, w referacie prezesa, prof. K. Moszyńskiego i w dyskusji nad nim jakkolwiek potrzebę metodologicznego pogłębienia podniósł też w zeszłym roku prof. K. Dobrowolski. Niewątpliwie było słuszne żądanie, nie mogło ono jednak zostać tak szybko zrealizowane, gdyż stały na przeszkodzie rozmaite trudności, a przede wszystkim różnice uczonych polskich w poglądach na czołowe zagadnienia etnografii. Sytuację tę świetnie ujmuje referat prof. K. Moszyńskiego przeznaczony na Kongres Słowiański w Moskwie, a drukowany w 38 tomie «Ludw) pt. «Stan i zadania etnografii polskiej '). * Przemówienie wygłoszone na XXIV W. Z. w Toruniu, w 1949 r. Obecnie Polskie Towarzystwo Ludoznawcze wchodzi w nowy okres, jak slusznie zauważono na otwarciu tego Zjazdu - w 6-cio letni okres planowania. W tym ważnym momencie warto zdać sobie sprawę, jakie poczynania leżą przed Towarzystwem. Jasne że pójść muszą w dwu kierunkach, organizowania badawczej pracy terenowej, oraz pogłębienia metodologicznego. Konsekwencją tego będzie podniesienie poziomu wydawnictw Towarzystwa, oraz powiązanie z ogólnym państwowym planem pracy w zakresie kultury. Tak wielkie zadania muszą być podejmowane zbiorowo, oparte o kolektywną współpracę katedr i oddziałów, to też korzystając z tak licznego zjazdu etnografów polskich należy zrobić przegląd najpilniejszych zadań związanych z okresem najbliższego 6-ciolecia. a) Organizacja badań terenowych i sprawa Monografii Polskich Grup Etnicznych. Najbardziej palącym zagadnieniem etnografii polskiej jest sprawa opracowania syntetycznego obrazu polskiej kultury ludowej. Realizację jednak tego zamierzenia poprzedzić musi powstanie szeregu nowoczesnych monografii etnograficznych poświęconych poszczególnym grupom etnicznym. Z referatu prof. E. Frankowskiego dowiedzieliśmy się, że w Związku Radzieckim sprawa monografiii etnograficznej wysuwa się na czoło usiłowań uczonych zgrupowanych w Akademi Nauki oraz w Instytucie Etnografii im. Mikłucho-Makłaja. O tym, że prace w tym kierunku rozwijają się w ZSRR pomyślnie, świadczą dowodnie sprawozdania i artykuły zamieszczane w naczelnym organie etnografii radzieckiej «Sowieckiej Etnografii,). Polskie Towarzystwo Ludoznawcze powinno w obecnym etapie podjąć inicjatywę opracowywania monografii etnograficznej, tak się bowiem szczęśliwie składa, że właśnie zbliżamy się do jubileuszowego roku dla etnografii polskiej, to jest rozpoczęcia prac terenowych Oskara Kolberga. Podjęcie więc badań terenowych nad poszczególnymi grupami etnicznymi celem stworzenia serii nowej byłoby naj trwalszym sposobem uczczenia pamięci twórcy polskiego «corpus') etnograficznego. Od kilku zresztą lat powtarza się w różnych środowiskach etnograficznych myśl reedycji dzieł Kolberga. Reedycja w dosłownym znaczeniu nie wydaje mi się słuszna należałoby raczej pomyśleć wpierw o przeprowadzeniu zdjęcia etnograficznego na całym obszarze Polski, a następnie uwzględniając dzieło Kolberga i późniejszy dorobek etnografii polskiej - o opracowaniu poszczególnych monografii. Pomijam już samo zagadnienie kolektywnego przeprowadzenia badal} opartego o wspólną instrukcję i metody, badania te nadają się do omówienia na specjalnej konferencji zwołanej w tym celu. Konferencja ta ustalając wytyczne pracy terenowej dałaby okazję również podkreślenia stanowiska etnografów polskich, którzy uznają etnografię za naukę historyczną, �608 badającą rozwój grup etnicznych i form kulturowych na płaszczyźnie zmienności i właściwego rozumienia postępowego rozwoju sił wytwórczych. VV łączności z badaniami terenowymi pozostaje sprawa wcześniej już zaprojektowanego (,Polskiego Atlasu Etnograficznego». b) (,Polski Atlas Etnograficzny') posiada już nieco wypracowane założenia teoretyczne i organizacyjne na konferencji w Krakowie w r. 1947 oraz w publikacjach J. Gajka wydanej w ('Annales U. M. C. S.,) i w pracy M. Frankowskiej drukowanej w 38 tomie (,Ludu,). VVtym miejscu pragnę raz jeszcze przypomnieć i podkreślić, że opracowanie (,Atlasu Etnograficznego)}, ilustrującego zasięgi i zmienność zasięgów grup etnicznych oraz przejawów życia, będzie posiadało w przyszłości fundamentalne znaczenie dla badań etnogenetycznych. Zastrzec się też należy, że (,Atlas') nie zmierza do wykrywania jakichś kręgów kulturowych oderwanych od konkretnego życia historycznego, ale chodzi właśnie o uchwycenie wszelkich oddziaływań sąsiedzkich grup etnicznych na polską kulturę ludową, o uchwycenie przemian w procesie historycznego rozwoju, słowem o uchwycenie procesów migracyjnych, mieszania się i stapiania kultur. Tak pomyślany Atlas wniesie nowe perspektywy do badań nad etnogenezą grup polskich a niewątpliwie i słowiańskich. Dotychczasowe wyniki prac nad Atlasem nie są bynajmniej ani imponujące, ani efektowne. Opóźnienia wynikły z różnych przyczyn, zorganizowana sieć korespondentów ulega zmianie z miesiąca na miesiąc brak też wykwalifikó'wanych sił pomocniczych, to też w najbliższym czasie praca nad Atlasem musi być wzmożona, ankiety od Nr 3-10 opracowane wysłane w teren. c) Atlas Polskich Strojów Ludowych. Ze sprawozdania rocznego Towarzystwa widoczne jest, że sprawa wydania ('Atlasu Polskich Strojów Ludowych)} wyszła już z okresu planowania; w najbliższym czasie wyjdzie z druku zeszyt I. obejmujący pracę R. Reinfussa (,Strój Górali Szczawnickich,). Równocześnie przygotowuje się do druku zeszyty dalsze, tak że w ciągu roku 1950 powinny wyjść monografie strojów: T. Seweryna (,Strój dolnośląski,), F. Kotuli (,Strój rzeszowski,), A. Glapy (,Strój szamotuiski», A. Dobrowolskiej (,Strój Jacków Jabłonkowskich,), w następnych, dałsze. W tym celu Zarząd Towarzystwa zamierza zwołać konferencję komitetów redakcyjnych w ciągu października br. Nie potrzebuję dodawać, że podjęcie tego wydawnictwa zostało podyktowane względami praktycznymi, a więc potrzebami szkolnictwa, ruchu oświatowego a także amatorskiego - zrozumiałe jest, że etnografom przyświecają w wydawnictwie tym cele naukowe. Atlas jest próbą połączenia obu punktów widzenia, zmierza do uchwycenia zagadnienia strojów ludowych w momencie ostatecznego jego zanikania wywołanego 609 przemianami społecznymi i ekonomicznymi, wyniki zaś badań nad strojem zostaną w przyszłości włączone do Polskiego Atlasu Etnograficznego. d) Inne prace naukowe Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego to p r a c e n a d i n d e k s o wan i e m. Doceniając wartość pracy nad indeksowaniem czasopism etnograficznych i pokrewnych oraz ważniejszych dzieł etnograficznych, Towarzystwo wysunęło postulat opracowania instrukcji, która by obowiązywała wszystkie ośrodki badawcze, współpracujące w tym dziele. Przygotowanie projektu okazało się sprawą niełatwą, nie mniej jednak ośrodek łubelski podjął się szczegółowego indeksowania (,Ludu,), to jest tomów 38. W toku pracy, w ogniu wątpliwości - pierwotny projekt instrukcji ulegał ciągłym przekształceniom. Obecnie projekt taki jest przygotowany i zostanie rozesłany celem przedyskutowania go, po czym poszczególne ośrodki etnograficzne będą mogły w miarę finansowawych możli. wości Towarzystw;:t, przystąpić do kolektywnej współpracy nad indeksem. Dodam tu, że wykonany indeks (,Ludw) mający charakter próbny, zostanie opublikowany jako osobny XL tom (,Ludu». Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, o którego stanie informuje osobne sprawozdanie, zostanie w najbliższym czasie skatalogowane, katalogi zaś opublikowane w XLI tomie (,Ludu)). W związku z archiwum zasługuje na uwagę sprawa powstania Centralnego Katalogu Zabytków Etnograficznych w Muzeach. Przeprowadzona z inicjatywy Towarzystwa dyskusja na terenie Naczelnej Dyrekcji Muzeów świadczy o ważności i zrozumieniu tego zagadnienia. Katalog Centralny zostanie w ciągu najbliższego 6-cio lecia zrealizowany, jakkolwiek do tej pory nie powzięto decyzji co do wzoru karty inwentaryzacyjnej. Zagadnienie Badań Folklorystycznych Sekcji Porad- nictwa. Osobne zagadnienie stanowi sprawa artystycznej twórczości ludowej, jej inwentaryzacja i popularyzacja. W Związku Radzieckim twórczość ludowa stanowi przedmiot zainteresowań i to ze względów naukowych, jak też spowodu jej znaczenia wychowawczego. Świadczą o tym roczniki (,Sowieckiej Etnografii,), świetnie opracowany przewodnik «Sputnik Folklorysta'} wydany przez Państwowe Muzeum Literatury i inne publikacje. W Polsce sprawa folkloru nie jest jednolicie opracowywana; z jednej strony nieliczni uczeni, jak prof. J. Krzyżanowski, zajmują się systematyką i genetyką pieśni ludowych oraz tłem społecznym literatury ludowej, inni opracowywaniem melodii ludowych. Z drugiej, strony liczni działacze oświatowo społeczni, pracownicy kultury itp., pchani koniecznością życiową przeprowadzają powierzchowne, dyletanckie i bezkrytyczne namiastki zbiorów. Ta dwoistość nie może się dodatnio odbijać na całości zagadnienia. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze mUSi Lud, T. XXXIX 39 �611 6ro zająć wyraźne stanowisko w tej sprawie, o ile bowiem plastyka i muzyka ludowa mają swoich orędowników w Ministerstwie Kultury i Sztuki, a zwłaszcza w Instytucie Badania Sztuki Ludowej, o tyle literatura ludowa, poza wysiłkami prof. Krzyżanowskiego, nie ma dotychczas stałego i odpowiednio wyposażonego ośrodka badawczego. Obecne Walne Zgromadzenie opracowując 6-cio letni plan działania winno wskazać na konieczność stworzenia archiwum literatury ludowej jako placówki naukowej oraz osobnej Sekcji Poradnictwa. Jest rzeczą zrozumiałą, że placówka taka musi się oprzeć o środowisko rozporządzające odpowiednią ilością wykwalifikowanych pracowników pod względem etnograficznym, językoznawczym, literackim i muzykologicznym. Ośrodkiem takim mógłby się stać Oddział Krakowski Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Oddział zaś Poznański dla działu muzycznego. . .( e) Plan Wydawniczy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. 6-cio letni plan p,-acy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego musi wyznaczyć sporo miejsca działalności wydawniczej. W ramach kontynuacji wydawnictw już rozpoczętych przewiduje się stałe wydawanie rocznika (,Lud~, który obok opracowań etnograf6w polskich uwzględniać musi w szerszej mierze dział informacji o stanie etnografii w Związku Radzieckim i krajach sąsiednich. Redakcja rozszerzona i stanowiąca osobny komitet redakcyjny, przewidzieć musi szereg tłumaczeń aktualnych rozpraw Tokarewa, Tołstowa i innych. Świetny wstęp do najbliższego tomu naszego rocznika stanowić będzie w tym dziale referat pro[ Frankowskiego (,Stan Etnografii w ZSRR». W ramach planu wydawniczego na najbliższy okres przewidziano druk referatów wygłoszonych na XXIV Walnym Zgromadzeniu w dziale (,Rozpraw» i (,Kroniki» 39 tomu (,Ludw). O układzie tomu 40 była już mowa. Zakończenie Drugi dział wydawnictw stanowią (,Prace Etnologiczne~, których tom II obejmie prace W. Klingera z pogranicza kultury antycznej i folkloru słowiańskiego. Obok tego tomu przewidziany jest szereg tomów następnych poświęconych rozprawom Moszyńskiego, Czekanowskiego i tłumaczeniom dzieł obcych. (,Prace i Materiały Etnograficzne», kt6rych tom VII wyjdzie lada dzień z druku, opracowywane będą w dalszym ciągu przez poszczególne ośrodki etnograficzne, tom VIII przygotowuje do druku ośrodek łódzki pod kierunkiem prof. K. Zawistowicz-Adamskiej. Następne tomy podejmą inne oddziały. ~Prace i Materiały Etnograficzne~ gromadzą jak wiadomo artykuły, rozprawki, drobiazgi i tym podobne notatki o charakterze ściśle opisowym, są więc uzupełnieniem całokształtu działalności bada wczo- terenowej. Na koniec chciałbym nadmienić, że wydawnictwo redakcyjnej najwięcej materiałów do opublikowania. to posiada w tece Już tylko z obowiązku referenta nadmieniam, że w dziale wydawniczym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przewidziane jest w najbliższym 6-cio leciu wydanie całego (,Atlasu Polskich Stroj6w Ludowych» obejmującego poszczególne monografie strojów ujętych w seriach: Wielkopolska, Pomorze, Mazowsze, Małopolska, Śląsk oraz wydarrie pierwszych zeszytów ('Polskiego Atlasu Etnograficznego». Osobną pozycją wydawniczą będzie (,Etnografia Ogólna» pro[ K. Moszyńskiego obliczona na IV tomy. Wydawnictwo to ze względu na swój wyjątkowy charakter zostanie wydane łącznie z Polską Akademią Umiejętności . Dzieło prof. Moszyńskiego wypełni lukę w literaturze polskiej •. która dawała się odczuwać przy omawianiu zagadnień etnograficznych ludów i kultur całego świata. Ani praca Oskara Peschla w tłumaczeniu i adaptacji Wisłockiego z roku 1876, ani tłumaczenie Tylora, ani popularna broszura Haberlandta - pustki tej wypełnić nie mogły; jako przestarzałe, nie mogły budzić zainteresowań studentów etnografii. Bardziej dostosowane do celów akademickich dzieło prof. J. Czekanowskiego (,Człowiek w czasie i przestrzeni~ oraz zbiorowe opracowanie pod jego redakcją (,Człowiek, jego rasy i życie», ujmujące szeroko zagadnienia antropologiczne i etniczne - braku tego również wypełnić nie mogło, praca więc prof. Moszyńskiego dająca krytyczny przegląd metod etnograficznych oraz bogatą problematykę etnograficzną stanowić będzie tak przez wszystkich etnografów upragniony podręcznik uniwersytecki. o-i Przedstawiony przeze mnie 6-cio letni plan naukowy Polskiego Tawarzystwa Ludoznawczego nie byłby pełny, gdybym nie uwzględnił konieczności współpracy z centralnym instytucjami państwa. Obok więc zamierzeń Towarzystwa, kt6re powyżej przedstawiłem - istnieje możli:;' wość przeprowadzenia prac zleconych, jak to już miało miejsce w poprzednich latach współpracy Towarzystwa z Głównym Urzędem Planowania Przestrzennego, Ministerstwem Odbudowy. Jest rzeczą jasną, że pro po:;" zycje współpracy, ilekroć takie zostaną wyrażone, znajdą zawsze chętny' odzew ze strony Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Taką_ aktualną. współpracę prowadzi Towarzystwo _.z Ministerstwem Kultury i Sztuki tj. Departamentem Plastyki, mogę również nadmienić o propozycji współpracy z jaką odniosła się Państwowa. Komisja Planowania Gospodarczego· do Towarzystwa w zakresie badań nad przemysłem ludowym. 6-cio letni program pracy Towarzystwa wydaje się być dostatecznie nasyconym i tylkotrudności finansowe mogłyby plan ten pomniejszyć. Józef Gajek �612 613 SZEŚCIOLETNI PLAN PRACY POLSKIEGO LUDOZNAWCZEGO TOWARZYSTWA Sześcioletni plan działalności Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego został wypracowany i ustalony na dwu Walnych Zgromadzeniach Towarzystwa, a mianowicie w roku 1949 w Toruniu i w r. 1950 w Poznaniu. Jako glówne podstawy przyjęto: Dążność unowocześnienia metodologii w dziedzinie polskiej i dążność do wypracowania nowych metod badawczych z założeniami materializmu historycznego i dialektycznego. l. etnografii zgodnych 2. Dążność do częściowej zmiany i rozszerzania tematyki badań i to w kierunku powiązania teorii z praktyką. Przyjęto, że tematyka winna: a) wiązać się ściślej z wymaganiami socjalistycznego budownictwa nowej polskiej rzeczywistości; b) uzupełniać luki tematyczne w etnografii polskiej, wynikłe z dawnej rzeczywistości połitycznej. . 3. Trzecią wytyczną stanowi realność planu, tj. możność jego wykonania przy: a) istniejącym liczebnym i jakościowym stanie pracowników naukowych; b) istniejących możliwościach finansowych Towarzystwa. Licząc się z tymi założeniami opracowano wydawniczy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Wydawnictwa Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego winny w tym okresie poświęcić swą uwagę pogłębieniu podstaw metodologicznych, a zwłaszcza pogłębieniu w duchu materializmu, winny zaznajomić naukę polską z osiągnięciami nauki radzieckiej, oraz zająć się tymi tematami z zakresu polskiej kultury ludowej i kultury współczesnych ludów niecywilizowanych, które ze względów politycznych były w przeszłości pomijane. I. Lud, organ P. T. L. r. r. r. r. 1'. 1'. Skład redakcji: J. Gajek, 1950 1951 1952 1953 1954 1955 Rocznik. - T. Seweryn. t. t. t. t. t. t. XXXIX LX LXI LXII LXIII LXIV. Prace etnologiczne. 1951 r. - W. Klinger, Zebrane i wznowione pisma autora. 1952 r. -- M. Plezia, Słowiańszczyzna w źródłach greckich i rzymskich. oraz udział pol1953 r. - J. Kubary, Prace niepubłikowane, w badaniach społeczeństw pierskich etnografów wotnych. 1954 r. - J. Czekanowski, Dziennik podróży do Afryki 1908-10• 1955 r. - Pisma wybrane, metodologiczne etnografów radzieckich. 1956 r. - Historia etnografii polskiej. 1956 r. - Indeks do polskich etnograficznych czasopism i wydawnictw ciągłych i ważniejszych dzieł zamkniętych w opracowaniu. t. IV. t. V. t. VI. t. VII. t. VIII. Skład redakcji: 3. Prace t. VIII-IX. E. Frankowski, i materiały 1950 r. - X. 1951 r. - t. XI. 1952 r. - t. XII. t. XIII. 1953 r. 1954 r. - t. XIV. 1955 r. - t. sześcioletni: I. Plan wydawniczy II. Plan prac naukowo-badawczych III. Plan prac biblioteczno-archiwalnych. l. Plan 2. t. II. t. III. J. Gajek. etnograficzne. Redaguje ośrodek łódzki, red. K. ZawistowiczAdamska, J. Gajek. Redaguje ośrodek krakowski, red. K. Moszyński i K. Dobrowolski. Redaguje ośrodek poznański, red. J. Gajek. M. Frankowska. Redaguje ośrodek lubelski, red. J. Gajek. Redaguje ośrodek śląski, red. M. Gładysz i M. Suboczowa. Redaguje ośrodek toruński, red. M. Priifferowa. Wymienione tomy, przewidziane w planie 6-letnim mają za zadanie publikowanie opracowań o takiej tematyce etnograficznej, która ze względów polityczno-społecznych nie była poruszana przed 1939 r. Tematy te opracowane analitycznie w skali regionalnej (jak np. Samopomoc i spółdzielnie w kułturze ludowej), mają stanowić podstawę reedycji dzieła O. Kolberga «Lud», tj. szeregu etnograficznych monografii poszczególnych regionów (grup etnicznych). 4. Atlas Polskich Strojów Plan ogólny 52 zeszytów, z Min. Kultury i Sztuki. r. 1949 r. 1950 r. 1950 - R. T. F. A. M. - J. Ludowych. wydawnictwo i instrukcje Reinfuss, Strój Górali Szczawnickich Seweryn, Strój Dolno-Śląski (2). Kotula, Strój Rzeszowski (3). Glapa, Strój SzamotuIski (4)· Żywirska, Strój Puszczy Białej (5) Świątkowska, Strój Łowicki (6) (I). uzgo~nione �r. 1951 -J. Krajewska, Strój Opoczyński (7). A. Kutrzebianka, Strój Krakowski (8) M. Suboczowa, Strój Raciborski (9) - J. Świeży, Strój Lubelski (10). - A. Dobrowolska, Strój Pyrzycki (dawny Pomorska-Zach.) r. 1952 - B. Stelmachowska, Strój Kaszubsko-Słowiński (12). r. 1952 - łącznie 6 zeszytów. r. 1953 - łącznie 8 zeszytów. r. 1954 - łącznie 10 zeszytów. r. 1955 - łącznie 16 zeszytów. Plan wydawniczy: - (II)~ Skład komitetu redakcyjnego: E. Frankowski, J. Gajek, K. Pietkiewicz, R. Reinfuss, T. Seweryn, T. Zygler oraz delegaci P. I. S. 5. Polski Atlas Wydawnictwa związane 2. I. Druk ankieta nr obrzędach - ankiety nr - ankiety nr - ankiety nr - ankiety nr ~ ankiety nr Druk 2. r. r. r. r. 1952 1953 1954 1955 P. b) - P. - P. - P. --.:... P. kart A.-E. leki, A. E. A. E. A. E. A. E. Redakcja: 3-4 i 5-6, rośliny lecznicze ich rola w magii, i wierzeniach. 7-14 budownictwo. 15-25, przemysł ludowy. 26-34, transport i komunikacja. 35-42, rybołóstwo. 43-54, rolnictwo. atlasowych. zeszyt I. Zbieractwo ludowe roślin, c) wierzenia. zeszyt 2. Rolnictwo i hodowla. zeszyt 3. Budownictwo. zeszyt 4. Przemysł ludowy. zeszyt 5. Transport i komunikacja. K. Dobrowolski, 6. Archiwum E. Frankowski, J. a) poi,ywienie, Gajek i K. Moszyński. Etnograficzne. 'Wydawnictwo wykonywane na powielaczu. Celem jego jest upowszechnienie wśród etnografów tych materiałów i prac, które ze względu na stan opracowania i wielką ich ilość nie będą drukowane. Materiały takie istnieją przy poszczególnych katedrach, instytutach (np. Zakład Architektury Politechniki Warsz., P. T. L., P. A. U. itd.) i nie są dostępne dla ogółu badaczy. vol. vol. vol. vol. vol. I-IV. V-VIII. IX-XII. XIII-XVI. XVII-XX. Skład redakcji: redaktor naczelny prof. B. Baranowski, członkowie komitetu: prof. K. Zawistowicz-Adamska, prof. J. Gajek, prof. K. Dobrowolski. II. Plan badawczo-naukowy. W oparciu o nowe wskazania metodologiczne i poszerzoną tematykę społeczną P. T. L. postanawia zrealizować w latach 1950-1955 następujące prace: I. Monografie zeszytów. ankiet. r. 1950 - ~.' 1951 - (P. A. E.). z P. A. E. obejmują: druk ankiet. druk kart atlasowych I. r. 1951 r. 1952 r~·1953 r. 1954 r. i955 Etnograficzny r. 1951 r. 1952 r. 1953 r. 1954 r. 1955 - etnograficzne (regionalne). Głównym tematem prac w tym okresie jest opracowanie etnograficznych monografii regionalnych, które nazwano reedycją dzieł O. Kolberga. Celem tych monografii jest odtworzenie historii kultury ludowej, form produkcji, stosunków gospodarczych, społecznych i politycznych na wsi polskiej, uchwycenie przemian dawnych i współczesnych, oraz powiązanie rezultatów z wynikami archeologii i badań wczesno-historycznych. U stalono I. II. III. IV. V. VI. opracowanie Wielkopolska Kujawy. Małopolska. Śląsk Górny. Śląsk Dolny. Sieradzkie. z Ziemią Prace na tym odcinku następujących monografii: Lubuską. VII. VIII. IX. X. XI. XII. Pomorze Zachodnie. Pomorze Wschodnie. Mazowsze. Kurpie. Podlasie. Lubelskie. mają objąć: a) badania terenowe (zdjęcia terenowe współczesne), b) poszukiwania archiwalne do odworzenia kultury łudowej w mInionych wiekach, c) zebranie i ocena dokładności i wiarygodności materiałów etnograficznych drukowanych, archiwalnych i muzealnych, d) opracowanie bibliografii regionalnych. Monografie mają stanowić podstawę do: I) przyszłego syntetycznego opracowania etnografii Polski; 2) i służyć potrzebom Polskiego Atlasu Etnograficznego. Plan przewiduje ukończenie prac badawczych i redakcyjnych na koniec roku 1955. \'\'ydanie ich przewidywanejest w drugim okresie. Szczegó- �617 łowe wyniki badaj) i materiały które nie wejdą do monografii, zostaną opublikowane bądź w <,Pracach i Materiałach Etnograficznych.), bądź powielone w ('Archiwum Etnograficznym'), Nad całością prac czuwa komitet redakcyjny i sekcja metodologiczna. 2. Polski Atlas Etnograficzny. Cele i metody P. A. E. określone zostały na osobnej konferencji w dniach 22 i 23 marca 1947 r. w Krakowie, co znalazło swój wyraz w dwu pracach: I. J. Gajek, Polski Atlas Etnograficzny, Annales U.M. Sectio F. J947. 2. M. Frankowska, Problemy Atlasu Etnograficznego. str. 147, 1949. C. S. Sup!. 1 Lud, t. 38, Prace nad Atlasem podjęto w r. 1947; w okresie 3-letnim 1950 r., wykonano następujące zadania: tj. do Opracowano Zorganizowano mapę podkładową I:1 000000; sieć koresponden tów; Rozesłano 6 ankiet, materiał ankietowy uporządkowano opracowano. Wykonano 7 pierwszych próbnych map. w 40% Zgromadzono materiały drukowane z zakresu pożywienia i lecznictwa roślinnego oraz do zagadnienia: rośliny w o brzędach i wierzeniach. Przy opracowaniu planu 6-letniego wzięto pod uwagę P. A. E. i włączono całe to zagadnienie, przyjmując, że Atlas odpowiada założeniom materializmu dialektycznego i. historycznego: a) Stwarza on realne podstawy dla badań etnograficznych; b) Rzuca światło na problem mieszania się kultur; c) Może dostarczyć cennych wyników dla prac ('miJleniowych.>; d) Winien uchwycić współzależność zanikania i rozwoju różnych form kulturowych na określonym obszarze, w określonych przekrojach czasowych; e) Winien dawać obraz dynamiczny, ilustrujący zmienność kultury ludowej. W planie 6-letnim postanowiono przebudować nieco aparat badawczy, a mianowicie rozszerzyć podstawy źródeł materiałowych. W pierwszym 3-letnim okresie ograniczono się do: wyzyskania literatury drukowanej, wyzyskania muzeów i archiwów, zbierania aktualnych materiałów w oparciu o ankiety. Ze względu na płynność członków korespondentów, zmieniających miejsce zamieszkania i zawód, ankieta nie spełnia swoich zadań i pokładanych w niej nadziei. Postanowiono więc zorganizować regionalne ekipy badaczy terenowych, które systematycznie gromadziłyby materiał. Plan sześcioletni Seria r. '950 - przewiduje I. Ludowa Kultura następujące prace P. A. E. materialna: I. Rozesłanie ankiet poświęconych roślinom leczniczym. 2. Opracowanie ankiet o' roślinach dzikorosnących i służących jako pożywienie. 3. Ukończenie zbierania materiałów drukowanych o roślinach. 4. Rozpoczęcie zbierania materiałów drukowanych odnoszących się do rolnictwa i hodowli. 5. Przygotowanie dalszych 3-ch kartogramów związanych z tematem o roślinach. r. 195' - I. Opracowanie i druk ankiety związanej z budownictwem oraz jej rozesłanie i uporządkowanie ankiet wypełnionych. 2. Zebranie materiałów drukowanych związanych z budownictwem. 3. Zebranie materiałów o typie archiwalnym związanych z budownictwem. 4. Badania terenowe ekip nad budownictwem. 5. Ostateczne opracowanie kart związanych z tematem o roślinach. 6. Pierwsza redakcja kartogramów związanych z rolnictwem. 7. Druk pierwszego zeszytu Atlasu. 8. Opracowanie kartograficzne wątków literackich ludowych. r. '952 - I. Opracowanie ankiet odnoszących się do przemysłu ludowego: a) narzędzia, b) produkcja, c) lokalizacja i dynamika. 2. Rozesłanie i uporządkowanie otrzymanego materiału ankietowego. 3. Prace nad zgromadzeniem materiałów drukowanych, muzealnych i archiwalnych. 4. Badania terenowe ekip atlasowych nad przemysłem ludowym. 5. Ostateczne opracowanie kartogramów na temat zagadnienia rolnictwa i hodowli. 6. Pierwsza redakcja kartogramów na temat budownictwa. i komuankiet na temat form transportu r. '953 - I. Opracowanie nikacji. 2. Rozesłanie i uporządkowanie ankiet (ad ,). 3. Zebranie materiałów drukowanych, muzealnych i archiwalnych, związanych z komunikacją i transportem. 4. Badania terenowe ekip atlasu nad zagadnieniem transportu i komunikacji. 5. Ostateczne opracowanie kartogramów związanych z budownictwem (druk). 6. Pierwsza redakcja kartogramów na terna t przemysłu ludowego. �6r8 619 r. 1954 - I. 2. 3. 4. 5. 6. r. 1955 - I. 2. 3. 4. 5. 6. Opracowanie ankiet związanych z rybołóstwem (narzędzia techniki). Rozesłanie i uporządkowanie ankiet (ad I). Prace nad gromadzeniem materiałów związanych z rybołóstwem - materiały drukowane, muzealne i archiwalne. Badania terenowe ekip atlasowych nad rybołóstwem dla celów P. A. E. Ostateczne opracowanie kartogramów na temat przemysłu ludowego. Pierwsza redakcja kartogramów na temat transportu i komunikacji. Opracowanie ankiet P. A. E. o pożywieniu. Rozesłanie i u porządkowanie ankiet (ad I). Prace nad gromadzeniem materiałów drukowanych, muzealnych i archiwalnych związanych z pożywieniem. Badania terer.owe ekip atlasowych nad pożywieniem, dla celów P. A. E. Ostateczne opracowanie kartogramów związanych z transportem i komunikacją. Pierwsza redakcja kartogramów na temat rybołóstwa. Indeksowanie. Realizacja monografii regionalnych Polskiego Atlasu Etnograficznego wymaga opanowania publikowanych materiałów etnograficznych, rozproszonych w czasopismach, wydawnictwach ciągłych i zamkniętych. Oprócz tego indeks ma stanowić podstawę bibliograficzną dla przyszłej Encyklopedii Etnografii Polskiej. W tym celu ustalono, że indeks w oparciu o jednolicie opracowaną instrukcję będzie pracą zbiorową, wykonywaną przez. Oddziały P. T. L., zespoły i katedry uniwersyteckie. Indeksowanie obejmie: I. (,Lud», t. XXXIX Oddział Lubelski (data ukończenia 1951 r.). 2. «Wisła», t. IX Oddział Lubelski (data ukończenia 1954 r.). 3. (,Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej.> t. XVIII Oddział Łódzki (termin ukończenia 1954 r.). 4. ('Materiały do Antropologii Archeologii i Etnografii», t. XIX Od· dział Krakowski (termin ukończenia 1955 r.). 5. (,Prace i Materiały Antropologic;r.no-archeologiczne i etnograficzne» (P. A. U.), t. V Oddział Krakowski (termin ukończenia 1954 r.). 6. (,Prace Komisji Etnograficznej P. A. U.», vol. 16 Oddział Krakowski (termin ukończenia 1955 r.). 7. (,Prace i Materiały Etnograficzne.> (P. T. L.), t. X Oddział Lubelski (termin ukończenia 1954 r.). 8. (,Ziemia», t. XLI, L. Węgrzynowicz Oddział Krakowski (termin ukończenia 1953 r.). 9. (<Orli Lot», t. XXIV, L. Węgrzynowicz Oddział Krakowski (termin ukończenia 1954 r.). 10. «Gryf.>, t. IX Oddział Toruński, M. Priifferowa (termin ukończenia 1952 r.). I I. (,Zaranie Śląskie'>, t. XIX Oddział Katowicki (termin ukończenia 1951 r.). 12. O. Kolberg (,Lud», t. XXXVIII Oddział Poznański (termin ukończenia 1955 r.). 13. ('Wierchy», Oddział Lubelski (termin ukończenia 1955 r.). Oprócz tego zostaną zindeksowa~e dzieła: Z. Glogera; J. Karłowicza; W. Pola; R. Berwińskiego; Wł. Wójcickiego; Żegoty Pauliego; Ł. Gołębiowskiego; St. Ciszewskiego; L. Krzywickiego; A. Fischera; S. Poniatowskiego; St. Bystronia; E. Ehrenkreutzowej; K. Moszyńskiego; H. Biegeleisena; T. Seweryna; E. Frankowskiego; W. Abrahama; S. Udzieli; A. Chętnika; I. Kopernickiego; A. Briicknera; Federowskiego; Lorentza; J. Gulgowskiego; K. Dobrowolskiego; A. Chmielińskiej; K. Koranyi 'ego; A. Bachmanna ; J. Falkowskiego; J. Gajka; A. Kutrzebianki; M. Gładysza; J. Klimaszewskiej; M. Priifferowej; B. Stelmachowskiej; W. Matlakowskiego; B. Zaborskiego; J. Obrębskiego; J. Manugiewicza. Atlas Polskich Strojów Ludowych. Opracowywanie Atlasu Polskich Strojów Ludowych nie jest pracą wyłącznie redakcyjno-wydawniczą. Plan wydawniczy narzuca jedynie kolejność prac na tym odcinku. Prace nad poszczególnymi monografiami wymagają: a) badań terenowych, gdyż stan badań nad ubiorem starczający; b) badań przeprowadzonych w muzeach; c) tworzenia wyczerpującej bibliografii zagadnień. Zgodnie z podanym odcinku w okresie 6-letnim planem wydawniczym plan przedstawia się następująco: jest badań niewy- na tym Plan prac badawczych na okres 1950-55 r. przewiduje opracowanie 52 monografii w kolejności podanej w planie wydawniczym. r. 1950 - T. Fr. A. M. - J. ...",' Seweryn, Strój Dolno-Śląski. Kotula, Strój Rzeszowski. Glapa, Strój Szamotuiski. Żywirska, Strój Puszczy Białej (Kurpie). Świątkowska, Strój Łowicki. �620 621 r. 1951 - J. Krajewska, Strój Opoczyński. A. Kutrzebianka, Strój Krakowski. M. Suboczowa, Strój Raciborski. J. $wieży, Strój Lubelski (Kszczonowski). A. Dobrowolska, Strój Pyrzycki (dawny Pomorsko-Zachodni). B. Stelmachowska, Strój Kaszubsko-Słowiński. r. 1952 - F. E. T. L. J. R. r. 1953 - J. Dekowski, Strój Piotrkowsko-Brzeziński. M. Bronicz, Strój Pszczyński. E. Sukertowa, Strój Mazurów Pruskich. H. Mikołowska, Strój Kujawski. S. Flizak, Strój Górali Beskidowych. A. Glapa, Strój Lubuski. J. Gajek, Strój Borów Tucholskich. r. 1954 -]. - E. E. O. W. W. M. Kotula, Strój Łańcucki. Starek, Strój górali spiskich. Seweryn, Strój Skalbmierski. Malicki, Strój Rozbarski. Krajewska, Strój Sieradzki. Reinfuss, Strój Podhalański. Frankowski, Strój Lachów Sądeckich. Frankowski, Strój Górali Sądeckich. Gajekowa, Strój Podlaski. Łęga, Strój Chełmiński. Łęga, Strój Malborski. Frankowska, Strój Wieleński. Gajek, Strój Kociewski. R. Reinfuss, Strój Łemkowski. St. Szczotka, Strój Żywiecki. A. Kutrzebianka, Strój Kielecki. Ligęza, Strój Wałasko-$ląski. r. 1955 - R. Reinfuss, Strój Górali Orawskich. -]. Gajek, Strój pałucki. - R Reinfuss, Strój Pogórzan. -]. Krajewska, Strój z Okolic Radomia. -]. $wieży, Strój Północno-Lubelski. - R. Reinfuss, Strój Górali $ląskich. - F. Kotula, Strój Lasiacki. - F. Kotula, Strój Przeworski. - O. Gajekowa, Strój Borowiacki. oraz 6 zeszytów uzupełniających. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze postanawia w tym okresie podjąć inicjatywę, względnie współpracować w opracowaniu skryptów i podręczników, które będą podstawą przy realizacji trzyletniego studium kultury ma terialnej . Jako postula t wysuwa stworzenie podręczników; a) Kultury b) Kultury c) Kultury Prace materialnej materialnej materialnej ludowej w Polsce. ludowej Słowian. społeczeństw pierwotnych. metodologiczne. W ramach planu 6-letniego, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze postanawia celem pogłębienia nurtu metodologicznego prac wykonywanych na bazie materializmu historycznego i dialektycznego, powołać do życia Sekcję Metodologiczną z następującym programem: r. 1950 - r. 1951 - r. 1952 - r. 1953 - r. 1954 - r. 1955 - Utworzenie sekcji, przygotowanie podstaw do wydawania biuletynu informacyjno-bibliograficznego, którego zadaniem będzie informowanie ogółu etnografów polskich o stanie i zdobyczach etnografii radzieckiej. Opracowanie ogólnych instrukcji,' kwestionariuszy do badań terenowych, zgodnych z założeniami materializmu historycznego i dialektycznego. Opracowanie instrukcji dla poszczególnych ośrodków opracowujących i redagujących monografie regionalne. Urządzenie konferencji naukowych poświęconych ocenie polskich prac pod względem ich przydatności dla budownictwa państwa socjalistycznego i rozpatrzenia szczegółowych za· gadnień etnograficznych w świetle materializmu historycznego. Zwołanie dwóch konferencji metodologicznych. Wydanie biu· letynu informacyjno-bibliograficznego. Ocena dorobku Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego za pierwsze trzy lata planu 6-letniego. Opracowanie zarysu etnograficznych metod badawczych opartych na podstawach materializmu, w oparciu o kolektywny wysiłek całego zespołu etnografów, jako rezultat konferencji naukowych. Odbycie dwóch konferencji metodologicznych w ciągu roku. Wydanie biuletynu informacyjno-bibliograficznego. W oparciu o doświadczenia i materiały biuletynu informa· cyjno-bibliograficznego, sekcja przystąpi do opracowania pełnej bibliografii etnograficznej związanej z marksizmem. Odbycie dwóch konferencji naukowych, metodologicznych. Wydanie wymienionej bibliografii. Ocena prac P. T. L. w 6-letnim okresie. Plan ten na odcinku bibliograficznym wykona sekcja w oparciu o prace bibliograficzne prowadzone w bibliotece P. T. L. (porównaj Biblioteka P. T. L.). �622 Prace bibliograficzne. Prace tego typu będą prowadzone w oparciu o sekcję metodologiczną i prace związane z biblioteką. Na tym odcinku Polskie Towarzystwo Ludoznawcze przewiduje wykonanie następujących prac: Bibliografie etnograficzne, regionalne (porównaj: monografie). Zgromadzenie i wydanie materiałów jako indeksy do czasopism i ważniejszych dzieł etnograficznych (porównaj: indeks). 3. Bibliografia etnograficzna, marksistowska (porównaj: sekcja metodologiczna i prace bi blioteczne). 4. Bibliografia etnografii polskiej za lata 1945-1955 (porównaj: prace biblioteki) . 1. 2. III. Prace Biblioteczno-Archiwalne. Biblioteka Polskiego Towarzystwa (1950-1955 r.): r. 1950 - r. 1951 - r. 1952 - r. 1953 - Ludoznawczego w planie 6-letnim 1. Opracowanie bieżących nabytków. 2 .. Zakupy, wymiana, uzupełnienia. 3.. Ukończenie opracowywania działu dzieł zamkniętych. 4. Wykonanie 50% prac nad opracowywaniem działu czasopism. 5. Wykonanie 20 szaf krytych. 6. Oprawienie 25% dzieł nieoprawionych. (Stan zatrudnionych 2 oso by). 1. Opracowanie bieżących nabytków. 2. Zakupy, wymiana, uzupełnienia. 3. Podjęcie przerwanych a nieskończonych prac nad katalogiem etnograficznym. 4. Ukończenie opracowania działu czasopism. 5. Sporządzenie szaf krytych dla całej biblioteki (dalszych 20 szaf). 6. Oprawa dalszych 25% dzieł nieoprawionych. 7. Przygotowanie biuletynu bibliograficznego bieżącej literatury etnograficznej opartej o marksizm-leninizm: z etnografii radzieckiej i krajów demokracji ludowej w porozumieniu z Sekcją Metodologiczną. (Stan zatrudnionych 2 osoby). 1. Opracowanie bieżących nabytków. 2. Zakupy, uzupełnienia, wymiana. 3. Ukończenie prac nad katalogiem etnograficznym. 4. Wydanie (na cyklostylu) katalogu działu czasopism w bibliotece. 5. Nabycie drugiej szafki katalogowej (katalog etnograficzny). r. 1954 - r. 1955 - 6. Oprawa dalszych 25% nieoprawionych dzieł. 7. Przygotowanie biuletynu «Etnografia Marksistowska». 8. Przygotowanie wydania (na cyklostylu) katalogu dzieł zamkniętych biblioteki P. T. L. (Stan zatrudnionych 3 oso by). 1. Opracowanie bieżących nabytków. 2. Zakupy, uzupełnienia, wymiana. 3. Rozpoczęcie prac nad katalogiem rzeczowym i rozpisywanie czasopism (3 kartki): (artykuły, recenzje, notatki). 4· Wydanie katalogu dzieł zamkniętych (na cyklostylu). 5. Nabycie 2 szaf krytych. 6. Oprawa dalszych 25 % książek nieoprawionych (razem 100%). 7. Przygotowanie biuletynu «Etnografia Marksistowska». 8. Rozpoczęcie prac nad bibliografią etnograficzną bieżącą polską za lata (1945-1955). (Stan zatrudnionych 3 oso by). 1. Opracowanie bieżących nabytków. 2. Zakupy, uzupełnienia, wymiana. 3. Dalsze opracowywanie katalogu rzeczowego rozpisywanie czasopism. 4· Opracowanie materiałów bibliograficznych znajdujących się w P. T. L. a) etnografia polska, b) słowiańska, c) Europy. 5 . Na bycie szafki katalogowej (ka talog rzeczowy). 6. Oprawa nabytków. 7. Przygotowanie biuletynu «Etnografia Marksistowska». 8. Dalszy ciąg prac bibliograficzno-etnograficznych (1945-55). (Stan zatrudnionych 4 osoby). 1. Opracowanie nabytków bieżących. 2. Zakupy, uzupełnienia, wymiana. 3· Ukończenie katalogu rzeczowego i rozpisywanie czasopism. 4. Opracowywanie materiałów bibliograficznych znajdujących się w P. T. L. a) etnografia polska, b) słowiańska, c) Europy. 5· Tworzenie działu ikonograficznego. 6. Oprawa bieżących nabytków. 7· Opracowywanie biuletynu «Etnografia Marksistowska,). 8. Ukończenie i wydanie polskiej bibliografii etnograficznej za dziesięciolecie (1945-1955). �Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze prowadzi od r. 1895 archiwum materiałów, które jednak w czasie wojny uległo bardzo znacznemu zniszczeniu. W okresie od 1945-1950 r. uporządkowano ocalony materiał i rozbudowano ten dział, składa się on: a) b) c) d) z z z z archiwum archiwum archiwum archiwum niedrukowanych rękopisów (maszynopisów), systematycznych materiałów opisowych i fotografii. klisz, błon i klisz cynkograficznych, etnograficznych materiałów historycznych. W planie 6-letnim, w miarę postępu wymienionych poprzednio prac, archiwum zostanie rozszerzone; przewiduje się stworzenie pracowni fotograficznej i pracowni fonograficznej. W czerwcu Jó::;ef GaJek 1950 r. KONFERENCJA ETNOGRAFÓW 17.-19. II. W KRAKOWIE 1951 r. W związku z faktem włączenia etnografii w okresie prac wstępnych przed Kongresem Nauki Polskiej do Podsekcji Filozofiii i Nauk Społecznych XXV Walne Zgromadzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zleciło Wydziałowi Wykonawczemu przeprowadzenie akcji, która doprowadziłaby do włączenia etnografii do Podsekcji Historycznej. Ponieważ zabiegi P. T. L. okazały się w tej sprawie spóźnione i etnografia nadal została w Podsekcji Filozofii, na której nie omówiono stanu i dorobku etnografii polskiej w perspektywie postępowej myśli społecznej, ani też nie postawiono wniosków na przyszłość członek Podsekcji - prof. józef Gajek zwrócił się do kierownictwa Podsekcji z propozycją zorganizowania osobnej konferencji etnografów w Krakowie, której zadaniem byłoby przygotowanie materiałów dla Kongresu Nauki Polskiej. Konferencja odbyła się w Krakowie w dniach 17-19 lutego 1951 z następującym porządkiem dziennym: I. Ustalenie wytycznych w sprawie etnografii jako materiał na Kongres Nauki Polskiej. a) Ocena stanu i dorobku etnografii do roku 1939. b) Dorobek etnografii polskiej w latach 1945-1950. c) Sześcioletni plan naukowy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i jego rola w perspektywie przebudowy życia naukowego. d) Zagadnienia studium historii kultury materialnej. e) Rola muzeów etnograficznych. 2. Podsumowanie wyników obrad oraz sformułowanie wniosków na podstawie pracy zespołowej. Obrady otworzył w dniu 17. II. prof. dr K. Dobrowolski, po czym prof. Gajek przedstawił przebieg dotychczasowych prac Podsekcji Filozofii i Nauk Społecznych oraz cel i zadania konferencji etnografów. Z kolei prof. K. Moszyński wygłosił referat omawiający przedmiot, zakres i cel etnografii. W dyskusji, w której wzięli udział: E. Frankowski, Gajek, Priifferowa, Adamska, Seweryn, Zygler, Dobrowolski, Moszyński, Baranowski i in., poruszono szereg zagadnień takich jak: główne kierunki w etnologii, ocena kierunku historycznego, charakterystyka kierunku ma terialistycznego i jego rozgałęzień, zagadnienie materializmu historycz~ego i dialektycznego w etnografii, stosunek etnografii do socjologii, zagadnienie współpracy etnografów z historykami, forma opisu etnograficznego, wzory radzieckie, zagadnienie: stadialności, bazy i nadbudowy, powiązania nauki z życiem, współdziałania etnografii z potrzebami nowej rzeczywistości polskiej, znaczenie jej w zakresie humanistyki. Ocena dorobku etnografii polskiej do roku 1939 przeprowadzona została zbiorowo, jako praca zespołowa. Wynikiem tej pracy jest krótkie ujęcie osiągnięć etnografii polskiej oraz jej rys historyczny podany w ogrom.nym skrócie w załączonym memoriale wysłanym do Biura Kongresu Nauki Polskiej, a opracowanym przez Komisję w skład której weszli: prof. Moszyński, Dobrowolski, Gajek, Adamska, Gajkowa, Reinfuss, Kuźmicz. Ocenę dorobku etnografii w latach 1945-1950 przeprowadzili: następujący etnografowie: dr M. Priifferowa i dr j. Krajewska - ocenę prac prowadzonych n'a terenie muzeów etnograficznych; prof. Gajek ocenę prac prowadzonych przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze; mgr Kuźmicz wskazał na koniectność wprowadzenia metody materializmu dialektycznego i historycznego, jako obowiązującej w etnografii. Mgr Pietkiewicz dodał, że etnografowie traktują wieś jak monolit nie uwzględniając rozwarstwienia społecznego. Na obradach popołudniowych w dniu 18 lutego omówione były zagadnienia przebudowy życia naukowego i powstania instytutów, a także studium historii kultury materialnej. Prof. Moszyński podkreślił konieczność powołania do życia Instytutu Etnografii opartego na wzorach radzieckich (Instytut Mikłucho-Makłaja). W dyskusji nad pracą katedr etnografii i projektem studium kultury materialnej zabrali głos: dr Klimaszewska, prof. Stelmachowska, dr Frankowska, prof. Antoniewicz, prof. Dobro~olski, prof. Moszyński, prof. Frankowski, dr Waligórski, prof. Hensel, prof. Nosek i inni. , W dniu 19 lutego przeprowadzono ogólne podsumowanie wyników dwudniowej dyskusji, oraz omówiono zamierzenia na przyszłość (punkt II załączonego memoriału). Po odczytaniu i zatwierdzeniu tekstu, opracowanego przez komisję na podstawie pracy zespołowej konferencję została zakończona. Q. Lud, T. XXXIX G. �Memoriał opracowany przez Konferencję etnografów: OCENA DOROBKU POLSKIEJ ETNOGRAFII I ETNOLOGII Z PUNKTU WIDZENIA POSTĘPOWEJ MYŚLI SPOŁECZNEJ I. Okres początkowy. Początki głębszych zainteresowań się ludem i jego kulturą występują w schyłkowym okresie formacji feudalnej w Polsce, od przełomu XVIII i XIX w. do uwłaszczenia włościan; na terenie zaboru pruskiego w pierwszej połowie XIX w., w Małopolsce' do 1848 r. a w byłym królestwie Kongresowym do 1864 r. Zainteresowania te wyszły z ówczesnych kół postępowych, które walczyły o emancypację chłopów. Klasycznym przykładem tego jest działalność H. Kołłątaja, Lelewela, członków Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Warszawie i szeregu pisarzy. Łączyły się one z uświadomieniem konieczności przebudowy ustroju gospodarczo-społecznego. Mimo, że w okresie tym zainteresowania te skupiają się prawie wyłącznie na folklorze, to należy podkrdlić iż po raz pierwszy przy tej okazji występuje wartościowanie kultury ludowej. 2. Okres drugi. W następnej fazie rozwojowej, która mniej więcej przypada na okres kształtującego się ustroju kapitalistycznego i panujących prądów pozywitystycznych, zainteresowania te pogłębiają się w niemałej mierze na skutek narastających tendencji do demokratyzacji społeczeństw i postępującej w dalszym ciągu emancypacji gospodarczej, społecznej i politycznej chłopstwa. W okresie tym zakres zainteresowań w badaniach etnograficznych poszerza się. Pojawiają się pierwsze prace związane z kulturą materialną. Zaczyna się bardziej systematyczne zbieranie materiałów, czego dobitnym wyrazem może być monumentalny zbiór monografii Kolberga. jako reakcja przeciw dawnemu romantycznemu podejściu do zagadnień kultury ludowej, pojawiają się pierwsze prace krytyczne, bardzo jak na owe czasy wartościowe (R. Berwiński). W pracach ówczesnych prawie zupełnie nie znajdują wyrazu ówczesne postępowe idee, wiążące się z powstaniem przemysłu i burżuazji polskiej, nurtujące coraz silniej pewną część społeczeństwa, co jak w poprzednim okresie zaznaczało się tak wyraźnie u Kołłątaja, a także u Goszczyńskiego i innych. 3. Okres trzeci. W okresie trzecim, który przypada na przełom XIX i XX w. trwając aż do 1914 r. następuje dalszy rozwój kapitalizmu w Polsce, pogłę- bianie się konfiiktów' społecz. wytwarzanie się klasy robotniczej i w związku z tym po raz pierwszy wkraczają do Polski hasła i teorie naukowego socjalizmu. Pojawiają się tłumaczenia prac Marksa, Engelsa i innych dokonywane przez Krzywickiego, lub przy jego udziale. W związku z powyższym, obok kontynuowania prac dawnego typu (zbierackich i in.) widzimy już pierwsze ściśle naukowe prace, z podbudową metodologiczną, opartą na marskiźmie (przede wszystkim Krzywicki). Kierunek ten nie był jednak przeważający, ponieważ większość ówczesnych etnologów poddaje się rozwijającym się na zachodzie ideom ewolucjonistycznym, nawiązując, gdy chodzi o niejakie tendencje materialistyczno-historyczne, co najwyżej w pewnym stopniu do prac Morgana (Karłowicz, Ciszewski i inni). Największą pozytywną zdobyczą tego okresu są niewątpliwie prace Krzywickiego, który w swoich (,Ustrojach społeczno-gospodarczych}) ściśle wiąże zjawiska kulturowe z podłożem ekonomicznym wogóle, a produkcją w szczególności, oraz podkreśla zmienność zjawisk kulturowych, uwarunkowaną rozrastającymi się sprzecznościami poszczególnych grup wytwórczych itp. jednakowoż nawet ten badacz reprezentuje w znacznym stopniu kierunek eklektyczny, ponieważ uwzględnia równocześnie także inne, błędne kierunki, co zmniejsza wartość jego prac. Tematyka prac Krzywickiego obejmuje takie zagadnienia jak: liczebność i kształtowanie się społeczeństw pierwotnych w oparciu o materialne warunki bytu, zagadnienie rozwoju moralności i religii pierwotnej itp. W pracach innych autorów tego okresu zaznacza się zainteresowanie ustrojem społecznym w ogóle, związkiem tego ustroju z kultem i wierzeniami, folklorem w najszerszym rozumieniu tego słowa, wiedzą pierwotną i poniekąd również kulturą materialną. Na wyróżnienie zasługuje praca Ciszewskiego pt. (,Lud robotniczorolniczy z okolic Żarek, Siewierza i Pilicy», oraz inne jego monografie tego typu. Znacznym sukcesem tego okresu jest pojawienie się wydawnictw periodycznych i ciągłych, etnologiczno-etnograficznych (Wisła, Lud i inne), które w pewnym, co prawda na ogół nieznacznym stopniu uwzględniają już współczesną tematykę klasową. Wreszcie w tym okresie powstaje pierwsza katedra etnologii w Polsce (1910), która niestety nie odegrała żadnej poważniejszej roli, oraz dokonane zostały pewne badania i prace nad etnografią ludów egzotycznych (Kubary i inni). 4. Okres czwarty. W okresie międzywojennym panującą tendencją w etnologii jest tendencja teoretyczna, nie wiążąca nauki z życiem. Poza tym pewna część prac etnograficznych stoi wyraźnie na usługach klas posiadających i reżimu (np. badania nad szlachtą zagrodową, badania na ziemiach wschodnich) itp. 40* �Jest to okres wielkiego wzmożenia się prac etnologicznych ficznych, oraz rozszerzenia się ich tematyki. i etnogra- Najbardziej wartościowymi są, pochodzące z tego okresu materiały opisowe, systematyzujące, porównawcze, syntezujące i metodologiczne, o różnych kierunkach naukowych. Kierunek materialistyczno-historyczny nie znalazł tu prawie wcale zastosowania i wyrazu. Wartość znacznej ilości tych prac jest jednak trwała o tyle, o ile one zawierają usystematyzowany bogaty materiał faktyczny. Podobnie jak w okresach poprzednich uderza tu brak dostatecznej planowości badalI i prac, co spowodowało znaczne luki tematyczne i źró. dłowe. 5· Okres piąty. W Polsce Ludowej występuje dialektyczny proces walki starych tendencji z nowymi, reprezentowanymi przez dążenie do powiązania nauki z życiem i oparcia o materializm historyczny i dialektyczny. Wyrazem tych nowych tendencji są prace i badania poświęcone takim zagadnieniom, jak: kooperacji, pracy, wiążące się ściśle z organizowaniem spółdzielni produkcyjnych, badania nad przemysłem ludowym, badania nad sztuką w oparciu o bazę gospodarczą, prace nad uwarunkowaniem i zróżnicowaniem kultury ludowej, prace nad rozwojem narzędzi rolniczych i ich rolą w przeobrażeniach społecznych. Jakkolwiek tematyka prac etnograficznych coraz bardziej nawiązuje do potrzeb budownictwa socjalistycznego, to jednak metodyka tych prac, nie rozwija się równolegle z dostatecznym przyswojeniem zasad metodologicznych materializmu dialektycznego i historycznego. a) uwzględnianie takich tematów, które ze względów .klasowyc~ były pomijane w poprzednich okres~ch i którY~h oprac?wame ",:~p:łm luki badawcze i umocni bazę ideologIczną PolskI Ludowej (np. zrozmcowanie klasowe kultury ludowej). b) wydobycie z kultury ludowej przez odpowiednie ba~ania takich wartości, które mogą być wprowadzone do kultury narodowej np. sztuka ludowa, muzyka literatura. c) organizowanie takich badań, które mogą się przyczynić do ~ptt maInego zatrudnienia mas pracujących i wydobycia oraz uaktywnIema działów produkcyjnych przemysłu ludowego. d) organizowanie takich badań, które przez poznanie pewnych wycinków rzeczywistości kulturalnej wiejskiej, mogą dać podsta.wę do lepszego planowania i organizowania nowego. życ~a. (np. badama nad gospodarczą strukturą klas wsi, nad potrzebamI WSI Itp.). III. Etnografowie zebrani na konferencji etnograficznej w Krakowie stoją na stanowisku, że w przyszłej organizacji nauki polskiej powinien być uwzględniony postulat stworzenia Instytutu Etnograficznego, którego zadania polegałyby na: a) b) wanych c) realizowaniu powyżej zarysowanego programu pracy; , na koordynowaniu wszystkich akcyj badawczych reprezentoprzez inne ośrodki oraz muzea; szkolenia kadr pracowników naukowych. Konferencja Kraków, Zamierzenia na dnia przyszłość. I. Cel i zakres etnografii. II. Powiązanie nauki z życiem. III. Instytut Etnograficzny. I. I. Konferencja etnografów przedstawia program swojej działalności: Zakres prac etnograficznych powinien obejmować: etnografię historyczną· 2. Badania reliktowej kultury tradycyjnej ludu pracującego. 3· Dynamikę przeobrażeń kultury mas pracujących w tworzeniu się nowej kultury społeczeństwa socjalistycznego. Wszystko to łącznie w oparciu o zasady materializmu dialektycznego historycznego. II. Etnografowie zebrani na konferencji stoją najbardziej ściśłego powiązania prac etnograficznych downictwa socjalistycznego, przez: na stanowisku z potrzebami jak bu- etnografów. , 19 lutego 1951 r. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a41cb02e74846de051583a9287f5b407.pdf 1166d12f3444a06580d0cc57a5fa8fa0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:131 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:113 Title A name given to the resource Różne / LUD 1948-51 t. 39 Description An account of the resource LUD 1948-51 t. 39,s.630-798 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 15) Biuletyn Biblioteki Centralnej. Rok I, nr I. Warszawa 1949, 4°. 16) Biuletyn Biura Turystyki Minist. Komunikacji. Nr II, Warszawa RÓŻNE WYKAZ KSIĄŻEK NABYTYCH PRZEZ Wydawnictwa P. T. L. W ROKU 1949 ciągle: I) Acta Americana, vol. II, nr 4. 2) Analele Academiei Republicii Populare Romane. Seria C. tom I, nr I, 1948, nr 2, 1949. 3) Annales U. M. C. S. Sectio B, vol. III, 1949; sectio C, vol. IV, nr I, 2, 4-10, 15, 16, 1949, vol. II, nr 8, 1947, supl. I, 1947; sectio F, vol. II, nr 5-6, 1948, wyd. U. M. C. S. Lublin, 4°. 4) Yivo Annual of Jewish Social Science, vol. II-III, wyd. Yiddish Scientific Institute. New-York 1947/8, 8°. S) American Anthropologist, vol. L, m 4, cz. I, 2, 1948; vol. LI, nr 1-4, 1949. Wyd. American Anthropologist Association. Menasha, Wisconsin, 8°. 6) Anthropos. Revue Internationale d'Ethnographie, vol. XLI-XLIV, zesz.4-6, Wyd. Anthropos-Institut. Freiburg 1949 (Szwajc.), 4°. 7) Apulum. Buletinul Muzeului Regional Alba-Julia, red. JonBercin. Tom 1(1939-42),1942; tom II (1943--45),1946. Alba-Julia, 8°. 8) Archeologia. Rocznik Pol. Tow. Archeologicznego poświęcony historii sztuki i kultury materialnej. Red. Majewski K. Tom II, m 7. Wyd. Tow. Archeologiczne, Wrocław 1948, 4°. 9) Schweizerisches Archiv fur Vol~skunde, tom XXX XV, zesz. I, 1948; XLVI, zesz. I, 1949. Wyd. Schweizerische Gesellschaft iiiI' Volksliunde Basel, 8°. 10) Archives Suisses des Tradi tions Populaires, tom XL VI. Wyd. Societe Suisse des Traditions Populaires. Bazylea 1949, 8°. II) Biblioteka Myśli Społecznej. Nr I. Wyd. Pol. Instytut Służby Społecznej. Łódź 1947, 8°. 12) Biblioteka Służby Społecznej. Nr 1,1946; m 2,1947; nr 3,1948. Wyd. Pol. Instytut Służby Społecznej. Wrocław-Łódź, 8°. 13) Bibliotekarz. Czasopismo poświęcone sprawom bibliotek i czytelnictwa. R. XV, m 10-12, XVI, 1-10, m. Wyd. Zw. Bibliotekarzy i Archiwistów Pols. Warszawa 1948, 4°. 14) Biuletino di Paletnologia Italiana. R. VIII, cz. I, 1944/5, cz. III, 1946, Rzym. i 1949, 4°· 17) Biuletyn Historii Sztuki i Kultury. Kwartalnik, wyd. przez Państw. Inst. Hist. Sztuki Politechn. Warsz. i Inwentaryzacji Zabytków, oraz Zakł. Archit. Pol. i Hist. Sztuki Politech. Warsz. Rok X, m 3-4. Warszawa 1948, 4°· I8)Biuletyn Informacyjny P. A. O. Ro~ II (XV), m 7 (81). Wyd. Polska Agencja Oświatowa. Warszawa 1949, 4°. Maszynopis. 19) Biuletyn Informacyjny Szkolnictwa Zawodowego. Rok I, m I, 3-8; II, m 24, 1948; III, nr 1-10, 1949. Wyd. Centralny Urząd Szkolenia Zawodowego. Warszawa, 4°. 20) Biuletyn Państwowego Instytutu Sztuki. Tom I, m 4-9, 1948; II, nr I, 1949. Wyd. Państw. Instytut Książki. Łódź, 8°. 21) Biuletyn Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, nr 6, 1946; nr 3, 6, 1948; nr 7, 8, 9, 1949. Wyd. Pol. Tow. Krajoznawcze, 4°· 22) Yivo Bleter. Journal of the Yiddish Scientific Institute, vol. XXXI-XXXII. Wyd. Yiddish Scientific Institute. New-York, 1948, 8°. 23) Bohemica Viennensia. R. II, cislo I. Praga-Wien 1948. 24) Bulletin de I'Institut Frans;ais d'Afrique Noire, tom V, 1943, VI, 1944, Paryż, 4°· 25) Bulletin i Institutitte Shkencavet. Tom III, nr I. Tirana 1949,8°. 26) Bulletin i Institutitte studimewe. Tom I, nr I; II, nr 1-3. Tirana 1947. 27) Bulletin du Musee d'Ethnographie du Trocadero, nr 1-8. Trocadero 1931-1935. 28) Bulletin for Libraries. Bulletin de I'U nesco l'intention des Bibliotheques, vol. II, nr 12, 1948; III, m 1-2, 1949. Wyd. United Nations Educational Scientific and Educational Organization. Paryż, 8°. 29) Bulletin de la Societe Royale BeIge. Tom L VII. Wyd. Societe Royale Beige. Bruksela 1946, 8°. a 30) Societa Scientiarum Fennica. Commentationes Humanorum Litterarum. Vol. XIV, zesz. 4. Helsinki 1947, 8°. 31) Czasopismo Prawno-Historyczne. Red. Lisowski Z. i Wojciechowski Z. 32) Casopis Narodniho Musea. Oddil Duchovedny. R. CXV, 1946; CXVI, C. I, 2, 1947. Wyd. Matice Ceska. Praga, 8°. 33) Casopis Vlasteneckeho Spolku Musejniho v Olomuci. Oddil Duchovedny. R. LVIII cislo 213 i 214. Wyd. Vlasten. Spalku Musejniho. Olomuci 1948, 8°. 34) Droga. Organ Ruchu Metodystycznego. R. III, m I I -12, 1948; IV, m 1-4, 1949. Wyd. Kościół Metodystyczny, Bydgoszcz\Varszawa, 8°. �35) Nowe Drogi. R. III, nr 5. Warszawa 1949, BO. 36) Endea vour. A Quarterly review designed to record the progress of the sciences in the service of mankind, vol. VI, nr 2 I -24, 1947; vol. .VII, nr 25-28, 1948, London, 40• 37) Ethnografia-Nepelet. Tom LIX, zesz. 1-5. Budapeszt 1949, Ba. 3B) Sowieckaja Etnografia. Tom IV, I94B; V, 1949, Wyd. Akademia Nauk Sojuza S. S. R. MQskwa-Leningrad, BO. 39) Ethnos. R. I94S, zesz. 1-4; 1949, zesz. I, Sztokholm .. 40) Le Folklore Braban~on. Bulletin du service de recherches his torique et volkloriques du Brabant. Tom XX, 1940-48, Bruksela 1948, 80• 41) Glasnik Zemaljskog Muzeja u Sarajevu. sv. III. Sarajewo I94B. 42) Głos Wolnych. R. IV, nr 1-2. Wyd. Stowarzyszenie Wolnej Myśli w Polsce. Warszawa 1949, 40• 43) C. I. A. P. Information. Nr 9-14. Wyd. Commission Internades Arts et Traditions Populaires. Paryż 1949, 40• 44) Jantar. Przegląd naukowy zagadnień pomorskich i bałtyckich. R. VI, zesz. 3-4, I94B; VII, zesz. I, 2, 1949. Wyd. Instytut Bałtycki. Bydgoszcz-Szczecin, 80• 45) Język Polski. Organ Tow. Miłośników Języka Polskiego. T. XXV, zesz. 3-4, 1945; XXVI, 1946; XXVII, 1947; XXVIII, I94B; XXIX, zesz. 1-3, 1949, Kraków, BO. 46) Journal of American Folklore. Vol. LXI, nr 239-242. Wyd. The American Folklore Society. Menasha, Wisconsin I94B, 40• 47) The Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland. Vol. L, 1920; LI, 1921; LII, 1922; LIII, 1923; LIV, 1924. 48) Southwestern Journal of Anthropology. Vol. I, nr 1-4, 1945; II, nr 1-4, 1946; III, nr 1-4,1947; IV, nr 1-4, 1948; V, nr 1-4, 1949. tionale 49) Ilustrowany Kalendarz Kuriera Poznańskiego na rok 1930. Poznań, BO. 50) Komunikaty. Nr 8-12. Poznań 1949. 51) Nowe Książki. Przegląd Nowości Wydawniczych. R. I, nr 1-2. Wyd. Komitet Upowszechnienia Książki przy Prez. Rady Ministrów. Warszawa 1949, 160• 52) Kwartalnik Muzealny. Red. Seweryn Tadeusz. R. I, zesz. 1-4, 1948; II, zesz. 1-2, 1949. Wyd. Związek Muzeów w Polsce. Kraków, BO. 53) Liepa Nasa Domovina. kn. 6 (Hrvatska Narodna Umjetnost). Wyd. Hrvatskog Izdavalackog Bibliografskog Zavoda, 40• 54) Linguistica Slovaca. Cz. IV-VI. Wyd. Slovenskej Ucenej Spolecnosti. Bratislava 1946-48, 40• 55) Literatura Radziecka, nr 1-5. Moskwa 1949, BO. 56) Folk-Liv. Tidskrift for nordisk etnologi. Tom IV-XI. Wyd. Svensk Folklivsforkning. Stockholm 1940-1947, 10. 57) Orli Lot. Organ Kół Krajoznawczych Młodzieży. R. XXIII, nr 1-10. Wyd. Pol. Tow. Krajoznawcze. Kraków 1948, BO. 5B) Lud. Organ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Tom XXXVIII. Wyd. P. T. L. Lublin 1948, BO. 59) Man. A mothly record of anthropological science. Vol. XL VIII art. 156-165, 194B; XLIX, art. 1-25, 63-78, 1949; L, art. 46-62, 79-134, 145-159, 1949. Wyd. The Royal Anthropological Institute. London, 4°. 60) Pozn. Tow. Przyj. Nauk. Prace Komisji Filologicznej, tom XIII, zesz. 3. Nakł. Pozn. Tow. Przy]. Nauk. Poznań 1948, 8°. 61) Pozn. Tow. Przyj. Nauk. Prace Komisji Lekarskiej. Tom VI, zesz. 3 Nakł. Pozn. Tow. Przyj. Nauk. Poznań 1948, So. 62) Primitive Man. Vol. XXI, nr 3, 4, 1948; XXII, nr 1-2, 1949. Wyd. Catholic Anthropological Conference. Washington, 80• 63) Memoirs of the Peabody Museum of Archeology and Ethnology Harvard University. Vol. VIII, 1942; IX, nr ,1-2, 1941; XVI, nr 2, 3, 1940; XVII, nr 1,2, 1941; XVIII, 1941; XIX, nr 1,2, 1941; XX 1943; XXI, 1946; XXII, nr I, 1944; XXIII, nr I, 1944; XXIV, nr 1,2,1945-7; XXVI, nr I, 1947; XXVII, nr 1-4, 1945-7; XXVIII, Clr I, 1947; XXXI, 1947; XXXII, 1947; XXXV, nr I, 2, 1942. Cambridge, 4°. 64.) Le Mois d'Ethnographie Franc;:aise. Bulletin de la Societe d'Ethnographie Franc;:aise. Nr 9, 1948, nr 1-7, 1949. Paryż, 4°. 65) News of Yivo. Nr 29-30, 1948; nr 31-34, 1949; wyd. Yiddish Scientific Institute Yivo. New York, 40. 66) Notes Africaines. Bulletin d'information et de correspondence de l'Institut Franc;:ais d' Afrique Noire. Nr 37-40, 43, suplement 40. Dakar 1948, 4°. 67) Ochrana prirody. Vestnik statni pece o ochranu pI-irody. R. III, cz. 6, 1948, IV, cz. 1-5, 1949. Wyd. Statni Nakladelstvi. Praga, 40• 68) O-::hrona Zabytków. R. II, nr I. Warszawa-·Kraków 1949, 8°. 69) Ceska Osveta. R. XLI cislo 9-10. Praga 1948. 70) Z Otchłani Wieków. Dwumiesięcznik poświęcony pradziejom Polski. R. XVII, zesz. 7-12. Wyd. Pol. Tow. Prehistoryczne i Muzeum Prehistoryczne. Poznań, 40• 71) Papers of the Peabody Museum of American Archeology and Ethnology. Harvard University. Vol. XL, nr I. Cambridge 1948, 4°. 72) Pece o mladd. Mesienik Ministerstva Socialni PeCe. R. XXVII cislo 10, 1948; XXVIII cislo 1-9, 1949. Praga, 4°. 73) Pielgrzym Polski. R. XVIII, nr 12, 1948; R. XIX, nr 1-3, 5-1 I, 1949. Wyd. Edmund Chambers. Kraków-Warszawa, 4°. 74) Poradnik Bibliotekarza, nr 1. Wyd. Związek Bibliotekarzy i Archiwistów. Warszawa 1949, 16°. �75) Posłannictwo. Organ Polskiego Narodowego Kościoła Katolickiego. R. XVII, nr 12, 1948; XVIII, nr 1-12, 1949. Wyd. Pol. Narodowy Kościół Katolicki. Warszawa, 8°. 76) Poznaj Świat. Popularno-naukowy miesięcznik geograficzny. Nr II-I2. Wyd. Pol. Tow. Geograficzne. Kraków 1948, 80. 77) Prace Etnologiczne. Tom II. Wyd. Pol. Tow. Ludoznawcze. Lublin-Kraków 1949, 8°. 78) Prace i Materiały Etnograficzne, tom VII. Wyd. Pol. Tow. Ludoznawcze. Lublin 1948, 8°. 79) Problemy. Miesięcznik poświęcony zagadnieniom wiedzy i życia. 1948 (IV), nr 12; 1949 (V), nr I-3I!. Wyd. Spółdzielnia Wyd. «Czytelnik», Warszawa, 4°. 80) Proceedings of the Prehistoric Society. Vol. IV, cz. I, 2, 1940 VII, 1941; VIII, 1942; IX, 1943; X, 1944; XI, 1945, London 8 I) Przegląd Antropologiczny. Organ Pol. Tow. Antropologicznego. Red. Adam Wrzosek. Tom XV, 1948; XVI, zesz. 1-3, 1949. Wyd. Pol. Tow. Archeologiczne. Poznań 1948, 8°. 82) Przegląd Archeologiczny. Czasopismo poświęcone archeologii przedhistorycznej. Tom VIII, zesz. I (R. XXIV). Wyd. Instytut Badania Starożytności Słowiańskich i Pol. Tow. Prehistoryczne. Poznań 1949, 4°. 83) Przegląd Biblioteczny. R. XVI, zesz. 1-4. Wyd. Zw. Bibliotekarzy i Archiwistów Polskich. Kraków 1948, 4°. . 84) Przegląd Socjologiczny. Tom X, Łódź 1949, 8°. 85) Spółdzielczy Przegląd Naukowy. R. XIV, zesz. 1-4, 1948; R. XV, zesz. 1-3, 1949. Wyd. Centralny Związek Spółdzielczy. Spółdzielczy Instytut Naukowy. Warszawa 1949, 8°. 86) Przegląd Zachodni. R. IV, nr 12; V, nr 1-10. Wyd. Instytut Zachodni. Poznań 1948, 8°. 87) Anthropological Kecords. Vol. II, 6, 1940; III, 2; (1940), 3; (1943),4 (1946); IV, 2, 3 (1941); V, 1,3 (1940/44); VI, 1-4 (1941-2); VII, 1-2 (1942); VIII, I-S (1942-45); IX, 1-2 (1947); X, 1-2 (1948); XI, I (1948). Wyd. University of California Press. Berkeley and Los Angelos, 4 0. 88) Annual Report ofthe Bureau of American Ethnology. Vol. LXV, 1947/48. Wyd. Smithsonian Institution. Washington 1949, 8°. 89) The Slavonic and East European Review. A survey of the peoples of eastern Europe, their history, economic, development, philology and literature. Vol. XXVI, nr 67. Wyd. University of London School of Slavonic and East European Studies. London 1948, 8°. . 90) Rivista di Anthropologia. Vol. XXXV, Rzym 1944-7, 8°. 91) Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych. Tom IX, 1947; X, 1948. Wyd. Poznańskie Tow. Przyj. Nauk. Poznań, 8°. 92) Roczniki Historyczne. Tom XVII, zesz. 2. Wyd. Poznańskie Przyj. Nauk. Poznań, 4°. 93) Roczniki Nauk Społecznych. Tom I. Wyd. Tow. Naukowe K. U. L. Lublin 1949, 8°. 94) Sbornik Narodniho Muzea w Praze. sv. III, Praga 1948, 80. 95) Sbornik Muzealnej Slovenskej SpoleCnosti. R. XXXVIIIXLII. Turc sv. Martino 1944-48, 8°. 96) Slavia. Casopis Pro Slovenskou Filologii. R. XV, zesz. 1-3. 97) Slavia Occidentalis. Tom XIX. Wyd. Instytut Zachodnio Słowiański U. P. Poznań 1948, 8°. 98) Slovo a Slovesnost. List Prazkeho Linguistickeho KrouZku. R. XI Cislo 2-4. Wyd. Praz. Ling. Kr. Praga, 8°. 99) Słowo Prawdy. R. XVI, nr 12, 1948; XVII, nr 1-8, 10, 1949. Wyd. Pol. Kościół Ewangelickich Chrześcijan Baptystów, Warszawa, 40. Tow. 100) Yiddishe Sprakh (The Yiddish Language). Vol. VIII, nr 3-4, New York 1948, 8°. 101) Sprawozdania z czynności i posiedzeń PAU, tom XLIX, nr 9, 1948; L, nr 1-4, 1949. Wyd. PAU, Kraków, 8°. 102) Sprawozdania PAU. Tom XLIX, nr 5-7, Kraków 1948, 8°. 103) Sprawozdania P. M. A. Red. L. Sawicki. Tom I, zesz. 1-4. Wyd. Państw. Muzeum Archeologiczne. Warszawa 1948, 8°. 104) Sprawozdania Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Tom XIII, zesz. 1-2, 1946; XIV, nr I (zesz. 1-2), nr 2 (zesz. 3-4), 1947; XV, nr I (zesz. 1-2), nr 2 (zesz. 3-4), 1948. Wyd. Poznańskie Tow. Przyj. Nauk. Poznań, 8°. 105) Sprawozdania Towarzystwa Naukowego w Toruniu, 1949, 8°. 106) Sprawozdania Wrocławskiego Towarzystwa Nauk. Tom I, 1946; II, 1947; III, 1948; IV, 1949, Wrocław, 8°. 107) Strażnica Ewangeliczna. R. III, nr 23-24, 1948; IV, nr 1-23, 1949. Wyd. Komitet Red. Pol. Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego, Bytom, 4°. 108) Polska Sztuka Ludowa. R. I, 1947; R. 11,1948; R. III, 1949. Wyd. Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej, Warszawa, 4°. lOg) Teatr Ludowy. Tom XXXIV, nr 12, 1948; XXXV, nr 1-4, 1949. Wyd. Tow. Teatrów i Muzyki Ludowej R. P. Warszawa, 8°. I II) U pplands FornminnesfOrenings Tidskrift. Tom XLVII (46), 3, 1943; XLVII, I, 1944, Uppsala, 4°. I 10) U ni versi ty of California Publications in American Archeology and Ethnology. Vol. XXXV, nr 8 (1940), nr 9 (1942),10 (1943); XXXIX nr I (1941),2 (1942),3 (1943),4 (1945); XL, nr I (1942),2 (1943),3 (1944); XLI, 1946; XLII, nr I (1945), 2 (1946), 3 (1947); XLIII, 1946. II2) Vyber, Nejzajimavejsich Reportazi a Clanku ze Svetoveho Tisku. cislo 1-12. Brno 1949, 16°. 10-12, �113) Wiadomości Archeologiczne. Organ Państwowego Grona Konserwatorów Zabytków Przedhistorycznych. Torr. XVI. Wyd. Państw. Growl Konser. Zabytków Przedhist. Warszawa 1949, 4°. 114) Wiadomości Muzeum Ziemi. Tom IV za rok 1948. Wyd. Muzeum Ziemi. Warszawa 1949, 8°. I 15) Wiadomości Statystyczne Głównego Urzędu Statystycznego. Vol. XXI, zesz. 23-24, [948; XXII, zesz. 1-21, 1949. Wyd. G. U. S. Warszawa, 4°. 116) Wiedza i Życie. R. XVIII, zesz. 1-12, 1949; XVI, zesz. 3, 1941; XV, 1946. 117) Wiestnik Akademii Nauk S. S. R. Nr 1-12. Moskwa-Leningrad 1948. 118) Wieś. Tygodnik Społeczno-Literacki. R. VI, nr 1-51. Wyd. Związek Samopomocy CWopskiej. Łódź 1949, 4°. 1I9) Zapiski Numizmatyczne. Kwartalnik Popularno-Naukowy. R. I, nr I. Sekcja Numizmatyczna Polskiego Towarzystwa Archeologicznego. Wrocław 1949, 4°. 120) O,terreichische Zeitschrift fur Volkskunde. Tom I, zesz. 1-4; II, zesz. 1-4; III, zesz. 1-3. Wyd. Verein fUr Volkskunde. Wien 1948,8°. 121) Wiener Zeitschrift fUr Volkskunde. Tom 45, zesz. 1-6, 1940; XLVI, zesz. 1-6, 1941; XLVII, zesz. 3-6, 1942; XLVIII, zesz. 1-6, 1943; XLIX, zesz. zesz. 3-6, 1944. Wyd. Wienergesellschaft fUr Volkskunde, Wien, 8°. 122) Ziemia. Ilustrowany miesięcznik krajoznawczy. Tom XXVI, nr 6-10, 1947; XXVII, nr 10-20, 1948; XXVIII, nr I, 3-10, 1949; XL, nr 2-3, 7-8, 1949. Wyd. Polskie Towarzystwo Krajoznawcze. Warszawa, 4°. 123) Życie Nauki. Miesięcznik naukoznawczy. Tom VI, nr 33-36, 1948; VII, nr 37-42, [949. Wyd. Konserwatorium Naukoznawcze, Kraków, 8°. 124) Życie Słowiańskie. Organ Komitetu Słowiańskiego w Polsce. R. III, nr 12, 1948; IV, nr I, 3-9. Wyd. Prezydium Komitetu Słowo w Polsce, Kraków, 8°. Wydawnictwa sprzed r. 1939, nabyte w roku 1949 125) Anthropos. Revue Internationale d'Ethnographie. T. XXXIV, zesz. 1-3. \-Vien 1939, Schweiz. 4°. 126) Biuletyn Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, r. '929. 127) Smithsonian Institution. Bulletin. Nr 1-121, 123. Waszyngton 1939, 8°. 128) The Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland. Vol. L-LXV, 1920-1935. Marybane, 8°. [29) Folk-Liv. Tidskrilt for nordisk etnologi. Tom I, [937; III, 1939· Stockholm, 4°. 130) Meddelanden fran Landsmalsarkivet i Uppsala. Nr 2, Ulma 1939, 8°. 131) Proceedings of the Prehistoric Society. Vol. IV, cz. I, II, 1938; V, cz. I, II, 1939. London. 132) Rocznik Towarzystwa Naukowego w Płocku. Tom I, 1929; II, 1931; III, 1934, Płock, 80. 133) U pplands Fornminnesfbrenings Tidskrift. Tom XL VI, nr 2, Uppsala 1939, 4°· 134) Wiener Zeitschrift fUr Volkskunde. Tom XLIII, zesz. 1-2, 1938; XLIV, zesz. I, 3-6, 1939, \Vien, 8°. Dzieła I) Anisinow N. J., Stalińskij Ustaw Sielsko-Chozjajstwennoj Arteli. Moskwa 1944, 16°, str. 22, nIb I. 2) Arndt J., Lutgens R., Muhle W., Petersen J., Erdkunde in Stichworten. Breslau 1940, 8°, str. nlb. 3) Bach Adolf, Die Deutschen Personennamen. Berlin 1943, 8°. 4) Berve Helmut, Das Neue Bild del' Antike. Tom II. Rom, Leipzig 1942, 4°, str. 485, nIb 2. . 5) Bertholet Alfred, Wortanklang und Volksetymologie in ihrer Wirkung auf Religiosen Glauben und Brauch.Berlin 1945, 4°, str. 24· 6) Blessinger Karl, Judentum mid Musik. Ein Beitrag zur Kultur,- und Rassenpolitik. Berlin 1944, 16°, str. 156, nlb. 4· 7) Brahe Hans, Germanische Sprachw'issenschaft 1. Berlin 1942, 16°, str. 127, nIb 8. Sammlung Goschen. Tom 238. 8) Bukowski Andrzej, Florian Cenowa - twórca regionalizmu kaszubskiego. Gdańsk-Bydgoszcz-Szczecin 1947, 8°, str. 19· 9) Burkhardt Hans. Die Seelischen Anlagen des Nordischen Mensche'1. Berlin-Lipsk 1941, 8°, str. I94,nlb 2.. 10) Busch Fritz Otto, Deutsche Seekriegsgeschichte. Fahren und Taten in zwei Jahrtausenden. Bielefeld 1942, 8°, str. 878. 1I) Catalogus Van De Bibliotheca Svecica. Amsterdam 1948, 8°, nIb 4. 12) Chaloupecky Vaclav, Valasi na Slovensku. Praga 1947, 8°, str. I 16, nIb 4. 13) Chwalibińska Jadwiga, Ród Prusów w wiekach średnich. Toruń 1948. 14) Deusmore Francis, The study of Indian music. \Vashington 1942, 80, str. 527--55°, tab. 6 (Odbitka z Smithsonian Report z 191 I). �'5) Jennes Diamond, Prehistoric culture wares from Asia to America. Washington '94', 8°, str. '3 (Odbitka z Smithsonian Report for '940, str. 383-396). ,6) Filip Jan, DvGi'akovo Museum Kalinska v Pra\'Cku. Kalin 1948, 8°, str. 43. 17) Filip Jan, Pccatky Slovanskeho Osidleni v Ceskoslovensku. Praga 1946, 8°. ,8) German Paul, Altdeutsche Ku1turgebdiuche. Jena 1928, 80. 19) Glasenapp Helmuth, Die' Religionen Indiens. Stuttgardt 1943, 16°, str. 391, nIb 5, VIII. 20) Glueck Nelson, The Excavations of Salomon's Seaport: Ezion Geber. Washington 194.2,8°, str. 25 (Odbitka z Smithsonian Report 1941, str. 453-478, tab. 14)' 21) Grycz Józef i Borkowska W., Skrócone przepisy katalogowania alfabetycznego. Warszawa 1946, 8°, str. 90, VII. Wyd. Ministerstwo Oświaty. 22) Halban Leon, O potrzebie badań etno-socjologicznych nad religijnością. Lublin 1946, 8°, str. 30. Wyd. Pol. Tow. Ludoznawcze. 23) Henningsen Henning, Dys10b i danske s0k0bstaeder og i adtandet. Kopenhaga 1949, 8°, str. 160. 24) Hensel Witold, Uwagi o badaniu stanowisk wielowarstwowych. Poznań 1949. 25) Hołubowicz Włodzimierz, Odpowiedź na zapytanie. Toruń 1949, 8°, nIb 4. 26) Informator Adresowy Miast i Gmin Wiejskich Rz-plitej Polskiej. Tom I, str. 326, II, str. 435. Wyd. Inst. Wydaw. (,Kolumna» S. P. Warsza wa 1948, 4°. 27) Informator Akademicki na rok 1945/46. Lublin '945,8°, str. 20. Wyd. Bratnia Pomoc Studentów U. M. C. S. w Lublinie. 28) lrstam T., The King ofGanda. Lund 1944,4°, str. 203, I, tab. 2. The Ethnographical Museum of Sveden. Nowa seria. Publication. Nr 8. 29) hanoff han, Vajkeszites es eszkozei a Bolgaroknal. Sofia 8°, str. 9 (Odbitka z (,Etnographia - Nepelet,) XLVIII, cz. I). 30) Jacobsson Gunnar, Le nom de temps leto dans les Langues Slaves. Uppsala 1947,4°, str. '5, nIb I. Etudes des Philologie Slave, tom I. 3 I) Kalinin Michał, O moralnym obliczu naszego nawdu. Moskwa 1945, 16°, str. 47, nIb I. Wydawnictwo Literatury w Językach Obcych. 32) Kaspruś Alois, Der grosse ('priihislOnsche» Steinmorser in Atemble am mittleren Raum River in Neuguinea, 4°, str. 7 (Odbitka z (,Anthropos» XXXV/XXXVI, 1940-41, str. 647-654). 33) Katalog pism i czasopism Z. S. R. R. na rok 1949. Warszawa 1949, 8°, str. lO. Wyd. Spółdzielnia Wydawnicza (,Współpraca'). 34) Katalog Polskiego Wydawnictwa Muzycznego. Tom XI, nr 5, Kraków 1948, 8°, str. 19. 3") Katalog Wystawy Garncarstwa i Wycinanek Regionów Woj. ŁódzkieJgo. Łódź 1948,8°, str. 16. Wyd. Spółdz. Pracy Zw. Polskich Artystów Plastyków w Łodzi. 36) Katalog Wystawy Sztuki Ludowej Lubelszczyzny. Lublin 1949, 80, str. 20. 37) Kelso J. L. i Thorley Palin, Palestinian pottery in B,ble times. Washington 1947, 8° (Odbitka z Smithsonian Report na rok 1946, str. 361-372). 38) Knipowicz T. N., Tanais. Moskwa-Leningrad 194~, 4°, str. 476, nIb 3. Wyd. AkademiJa Nauk S. S. R. R. Inst. Istorii Mater. Kultury. Red. I. Ja. Marra. 3J) Kocowski Bronisław, Wyprawy Tatarów na Węgry przez Polskę w roku 1594, Lublin 1948, 8°, Tow. Naukowe K. U. L. 40) Koppers Wilhelm, Die BhiJin Zentrallindien. Vol. I, Wien 1948. 41) Kossina Gustaf, Die Deutsche Vorgeschichte. Lipsk 1941, 8. str. 301, XII, nIb 7, ManTlus-Bibliothek. 42) Koswen M. O., Matriarchat. Istorija - Problemy. Moskwa 1948, 8°. 43) Kutrzebianka Anna, Rozwój etnografii i etnologii w Polsce. Kraków 1948, 80, str. 58. Historia Nauki Polskiej w Monografiach, XIV. Nakł. P. A. U. 44) Die Wirtschaftliche Leistung. Kraków 1943, 4°, str. 228-251. 45) Ligacz Richard, Aesops Einfluss auf die deutsche Literatur des 16 Jahrhunderts. 1945, 8°, str. 88. 46) Lundman B., Raser och Folkstockar i Baltoskandia. Uppsala 1946, 8°, str. 77.' 47) Łoziński Władysław, Madonna Busowiska. Wrocła"" '948, 8°, str. 159. 48) Materiały i issledowanija po russkoj dialektołogii, tom I. Moskwa-Le Jingrad 1949, 8°, str. 320, nIb 2. 49) Matuszewski Józef, Studia nad prawem rugijskim. Cz. I, str. 160, nIb 4, Poznań 1947, 8°. Studia nad historią prawa polskiego tom XVIII. 50) Miczurin J. W., Izbrannyje soczinenija. Moskwa 1948, str. 799, 4 Izdatielstwa Seljaskohonstwenom Literaturi. , 5 I) Milewski Tadeusz, Stosunki językowe polsko-pruskie, Poznań ° 1947, 8°. 52) Milewski Tadeusz, Zarys językoznawstwa ogólnego. Tom I, cz. I - Teoria językoznawstwa, str. nIb I, 208, VIII; tom I zesz. I, cz. II Rozmieszczenie języków (tekst) str. 424; VII; tom I, zesz. II, cz. 1IRozmicszczenie języków (mapy), str. 62, map 63. Prace etnologiczne, wyd. Pol. Tow. Ludoznawcze. Lublin, Kraków '948, 8°. �53) :\1iller H. F., Oczerki 8°, str. 280, map 2. nowejszej istorii 54) Mirek Franciszek, Zarys socjologii. nIb 3. Tow. Naukowe K. U. L. XLII. 55) Masin Ljubliana 1948. V. i Sovre A., Dodatki 56) Murray, 106, 4°. Turcii. Lublin 1948, 8°, str. h griskirn, Iistinam A new english dictionary Moskwa 9:2 str. 396,404; 1948, 745, Hilandrarja. 10:3 str. 400, .57) Newman M. T., The Ryukyu people a cultural appraisa1. Washmgton 1948, 8°, str. 27 (odbitka z Sminthsoniam Report 1l-ł47, str. 379-406). 58) Nowosielskij A. A., Borba Moskowskogo Gosudarstwa s Tatarami w XVII weke. Moskwa 1948, 4°, str. 442, nIb 3, mapy 2. 59) Oesterheld str. 471, nIb r. Alfred, Wirtschaftsraum Europa. Berlin 1942, 80, 60) Oranowski Zygmunt, Materiały do dziejów powstania warszawskiego: (W oczach Londynu). Łódź 1945, BO, str. 40. Biblioteka Społeczno-Pohtyczna. Wyd. Spółdzielnia Wydawnicza «Czytelnih. 6 I) Pajączkowski Franciszek, Zakład Narodowy im. Ossolińskich w ostatnim dwudziestoleciu 1928-1948. Wrocław 1948, 80 str. 6r. 62) Pajączkowski Franciszek, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu w roku 1948. Wrocław 1949, 80, str. 19 (Odbitka z <,Sobótki,») III, 1948). 63) Peters Carl, Gesammeltc Schriften. Tom I. Munchen-Berlin 1943, 8°, str. 516, mapa J. 64) Pfeiffer Ehrefried, Gesunde und Kranke Landschaft. Berlin 1948, 8°, str. 195, VII, nIb r. 65) Pigoń Stanisław, Wybór pisarzy ludowych. Cz. 11.Poeci i gawędziarze. Wrocław 1948, 8°, str. 320. 66) Pigoń Stanisław, Zarys nowszej literatury ludowej (przed r. 1920). Kraków 1946, str. 236, 80. 67) Piwarski Kazimierz, Dzieje Gdańska w zarysie. GdańskBydgoszcz-Szczecin 1946, 8°, str. 308, VIII. Wyd. Instytut Bałtycki. 68) Piwarski Kazimierz, Dzieje Prus Wschodnich w czasach nowożytnych. Gdańsk-Bydgoszcz 1946, 80, str. 384. Wyd. InstytUt Bałtycki. 69) Pogorzelski Wojciech, Służba zdrowia P. U. R. 1945-48. ,Lódź 1948, 8°, str. 71, tab. r. Nakł. Zarząd Centr. Państw. Urzędu Repa triacyjnego w Łodzi. 70) Ponomarienko P., Ruch partyzancki w Wielkiej Wojnie NaroMoskwa 1943, 16°, Sir. 26. Wyd. Lit. w Językach Obcych. 71) Rauers Friedrich, Kulturgeschichte der Gaststiitte, cz. L Berlin 1942, 40, str. 687, XVI. dowej. 72) Roberts Frank, H. H. The new world Paleo-Indian. Washington 1949, 8°, str. 31 (Odbitka z Smithsonian Report for 1944, str. 403-434, tab. 12). 73) Samhaber Ernst, Die Neuen WirstschaftsiormeJl 1914-1940. Berlin 1941, 8°, str. 364, nib 4. 74)' Semkowicz Wł., Encyklopedia Nauk Pomocniczych Historii. Kraków 1946, 4°, SIr. 230. Wyd. III (według wykładów profesora U. J. Władyslawa Semkowicza) . 7j) Schmieder Paul, Kiistrin N., Der Viehpfleger. Neudamm 1945, BO, str. 285, nIb 3. 76) Smith Russell, Grassland and Farmland as factors in the cyclical development of Eurasian history, Washington 1945, 8°, str. 27, tab. I (Odbitka z Smithsonian Report na r. 1944, str. 357-384). 77) Schmokel Hermann, Das Geschlecht Schmekel 1940,8°, str. 167, nIb I, mapa 1. 78) Shetrone H., A unique prehistoric irrigation project. Washington 1947, 8° (Odbitka z Smithsonian Report for 1945, str. 379-386, tab. 5). 79) Sidorow A. A., Istoria oformlenia russkoj knigi. Moskwa 1946, 4°, str. 380, nIb 3· 80) Skład osobowy i spis wykładów Uniwersytetu Łódzkiego na rok akademicki 1948/49. Łódź 1948, 8°, str. 104, nIb 2. 81) Skład osobowy i spis wykładów i instytucji K. U. L. na rok 1947/48. Lublin 1947, 8°, str. 15. 82) Speiser E. A., Closing the gap at tepe gawra. Washington 1949, 8°, Sir. 8 (Odbitka z Smithsonian Report for 1939, str. 437-445). 83) Spicer Edward, H., Pascua. A Yaqui Village in Arizone. Chi<:ago-Illinois 1940, 8°, str. 319. 84) Spis Kościołów i Duchowieństwa Diecezji Lubelskiej. Lublin .1948, 8°, str. 259, nIb r. 85) Spis wykładów na rok akademicki 1948/49 Uniwersytetu i Politechniki we Wrocławiu. Wrocław 1948, 8°, str. 148, nib I. 86) Spis wykładów U. J. w Krakowie na rok akademicki 1948/49. Kraków 1948, 8°, str. 241, Wyd. U. J. 87) Spis wykładów Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu na rok akademicki 1948/49, Toruń 1948, 8°, str. 91, nib 3. 88) Spis wykładów Uniwersytetu Warszawskiego nll rok akademicki -1948/49. Warszawa 1948, 8°, str. 102, nib r. 89) Spis wykładów Uniwer<;ytctu Poznańskiego na rok akademicki 1948/49, Poznań 1948, 8°, str. 136, nIb r. 90) Sprawozdanie z działalności za rok 1948. Ministerstwo Kultury i Sztuki. \Varszawa 1949, 4°, str. 142, nIb 6. 91) Stalin Józef, Ob osnowach leninizma. Ogiz 1949, 8°, str. 157, nib 2. Lud. T. XXXIX 41 �92) Stanislav Jan, Kultura starych Sloyakov. Bratislava 1944. 93) Stengel Theo, Lexicon der Juden ill der Misik. Berlin 1940, 160, str. 380 zur Erforschung der Judenfrage. 94) Stevens Frank, Stonehenge.: to-day and yestt:rday. Washington 0 1941,8 , str. 31, t~bl: I (Odbitka z Smithsonian Report 1940, str. 447-478). 95) StęczynskI Bogusz, Z., Śląsk. Podróż malownicza w 21 pieśniach. Wrocław 1949, 160, str. 212. 96) Taszycki Witold, Milewski Tadeusz, Zarys językoznawstwa ogólnego. Cz. I (recenzja), str. 487-486), 40. str. 9 (nadbitka z «Slavia Occidentalis,), t. XIX, 97) Thornqvist Clara, Studien uber die nordischen Lehworter im Russischen. Uppsala, Stockholm 1948, 40, str. 284, VII Etudes de Phi 10logie Slave. Tom II. 9B) . Tiszenko D., Encikłopedla osnownych znanij marksizma-Ienimzm~. ~oskw~. 1949,. 80.. str. 32. ~szesojuznoje Obszczestwo po Raspro~ stramenJu Pohtlczeskich l Nauczmch Znanij. 99) Tołstow A. P., Po sledam drewnehorezniskoj Moskwa 194B, BO, str. 322, nIb 5, mapa I. 100) Katolicki Uniwersytet Lubelski. Jednodniówka. 80, str. 40. . str. ° 101) Katolicki Uniw~rsytet Lubelski. 149. Nakł. Tow. Przyj. K. U. L. «Deo et Patriae'). ciwilizacji. Lublin 1947, Lublin 1947, 102) Wash~urn S. ~., Thinking about race. Washingtom 1946, z Smlthsonisn Report for 1945, str. 363-37B). . 103) Warszawa ?skarża. Przewodnik po wystawie urządzonej przez . BIUro Odbudowy Stolicy wespół z Muzeum Narodowym w Warszawie. Warszawa 1945, 80, str. 24. . 104) Wyk.az ?~riodYków naukowych pozostających w ewidencji Wydziału NaukI Mmlsterstwa Oświaty. Stan na I. II. 1949, str. 16, 40. B , str. IS· (OdbItka 105) Wystawa Jubileuszowa 1949, BO, s~r. 19, nIb 12. Wyd. Warsza wskIego. Stanisława Czajkowskiego. Warszawa Zw. Pol. Artystów Plastyków Okręgu 106) Wystawa Sztuki Dziecka, Rysunek - Malarstwo. Lublin 1949; st~. 20, tab. 7. Wyd. Zw. Zaw. Pol. Artystów Plastyków Okręgu Lubelskiego. 107) Wystawa Sztuki Ludowej na Kujawach. Włocławek 1949, str. 20, ilustr. II. 108) Wystawa 80, str. 64. Sztuki i Rękodzieła Ludowego. Warszawa 1949, log) Wystawa Ziem Odzyskanych. Informator Działu Społ.-Gosp. B. Wrocław 1948, BO, str. 47, nIb I. 110) Zacek Wacław, Cechove a PołaCi roku 1948, cz. I, sv. XXII. Praga 1947, 80. Teren Ill) Zajączkowski Władysław, Un livre de songes caraimes. Krakóv. 1949, 80, str. I7 (Odbitka z Rocznika Orientalistycznego, tom XV str. 339-356). 112) Zawistowicz-Adamska Kazimiera, Obrzędy weselne. ŁódźWarszawa 1948/49, 80, str. 18, «Łódź Teatralna,). R. III, nr 3. I t3) Zawistowicz-Adamska Kazimiera, Społeczność Wiejska. Łódź 114) Narodni zpevniCek. Sto moravskoslezsrych lidovych pisni. l 94B, 160, str. nIb 4, 106. 115) Polskie Zwierciadełko Kieszonkowe. Warszawa 1947. 160, str. 30. Wyd. Stowarzyszenie Myśli Wolnej. Praga Dzieła wydane przed r. 1939 a nabyte w roku 1949 116) A. B. S. Yos. P. Halle der Religionen. Tom I. Indiens Religion. Der Sanatana - Dharma. Bon-Leipzig 1923, BO, str. 234. 117) Achelis Th., Abriss der Vergleichenden Religionswissenschaft. Leipzig 1948, 160, str. 166. 118) Allgemeines uber die Erforschung cler patagonischen Kordiłleren. Str. 41, 40. 119) Amelung W., Rom. I Antike Kunst. Die Ruinen Roms. Stuttgart-Berlin-Leipzig, 160, str. 473, nIb 17. 120) Andrian F., Der Hochencultus Asiatischer Entueuropeischer Volker. Wien 1891, 80, str. 385, XXXIV. 121) Announcement of the Courses of Instructions offered by the Faculty of Arts and Sciences during 1938-39. Cambridge 193B, str. 183, nIb 4, 80. Official Register ofHarvard Unive'rsity, vol. XXXV September 2~ 1938, nr 42 . 122) Astrologie. 1930 Vortrage und Bericht IX Astrologen Kongress Dortmund 1930. Dusseldorf 1930, 80, str. 124. 123) Auchagen Otto, Zur Kenntnis der Marschwirtschaft. Berlin 1896, 40, str. 256. 124) Ohnos der Seilfłetter ein Grabbild. Munchen 1923, 160, str. II h4, LVI. 125) Baedecker Karl, Belgien und Luxemburg. Handbuch fUr Reisende. Leipzig 1930, 160, str. 352, LII. Wyd. 26-te. 126) Baedeker Karl, Belgique et Hollande. Leipzig-Paryż 1910, 160, str. 500, XLII. Iq) Baedeker Karl, Berlin und Umgebung. Leipzig 1902, 160, str. 223, X, mapy 4, plany 4. Wyd. 12-te. 128) Baedeker Karl, Italien. Handbuch fUr Reisende. Leipzig 1902, 160, str. 462, LVI, map 27. Wyd. 13-te. 129) Baedeker Karl, Nordost-Deutschlandnebst Danemark. Handbuch fur Reisende, Leipzig 1901, 160, str. 496, XXX, map 43. Wyd. 30-te. 41~ �130) Baedeker Karl, Nordwest-Deutschland. Hand buch fur Reisende. Leipzig I8g6, 16°, str. 308, XXX, map 26. 13 I) Baedeker Karl, Nordwest-Deutschland. Handbuch fUr Reisende. Leipzig Ig05, 16°, str. 427, XXX, map 40. 132) Baedeker Karl, Italien. Handbuch fUr Reisende. Leipzig r886, 16°, str. 464, LXII. Wyd. II-te. 133) Baedeker Karl, Die Deutsche Ostseekuste. Handbuch der ·Ostseeklbte. Lć:ipzig 1922, 16°, str. 251, XLVI, nIb I, map 26. 134) Baedeker Karl, bsterreich (ohne DJlmatien, Ungarn und Bosnien). Leipzig 1898, 16°, str. 356, XVI. Wyd. 25-te. 135) Baedeker Karl, bsterreich-Ungarn. Handbuch fUr Reisende. Leipzig 1910, 16°, str. 578, XXII, map 71. Wyd. 28. 136) Baedeker Karl, Paris et ses environs. Leipzig-Paris 1894, .16°, str. 362, XXXII, map 19. 137) Baedeker Karl, Die Rheinlande von der Schweizer - bis zur Hollandischen Grenze. Handbuch fUr Reisende. Leipzig 1882, 16°, str. 447, XXX, map 38. Wyd. 24. 138) Baedeker Karl, Rheinlande, Schwarzwald, Vogessen. Handbuch fUr Reisende. Leipzig 1912, 16°, str. 566, XXXII. Wyd. 32-gie. 139) Baedeker Karl, Russland. Handbuch fUr Reisende. Leipzig 1888, 16, str. 442, L, map go. .••.. 140) Campbell Reginald, Teak-Wallan. London 1935, 8°, str. 297. 141) Carevia Antonio T., Catecismo. Primera parte deI curso de agricultura. Montevideo 1865, 16°, str. 121, XI, mapa I. 142) Chamberlain Houston Steuwart. Arische Weltanschauung. Tom I. Berlin, 16°, str. 86, VI, nib 10. Die Kultur und Gegenwart. 143) Caspar Josef, WcltverkHirung im Iiturgischen Geiste der Ostkirche Freiburg in Breisgau 1939, 16°, str. 233, XIII, nIb 6. 144) Caton A. R., Several Contributions. The Key of Progress. A survey of the status and conditions of women in India. London 1930, 16, str. 25, nIb 2, IX. 145) Charewiczowa Łucja, Przewodnik po najważniejszych zabytkach Małopolski Wschodniej związanych z dziejami króla Jana III Sobieskiego. Lwów, 16°, str. 4, nib 4. Państwowe Wyd. Książek. 146) Chilvers Hedley A., The yellow man looks on. London 1933, 8°, str. 240, XIV. 147) Christophersen Erling, Tristan da Cunha. Die einsamste Insel del' Welt. Berlin 1939, str. 214, nib 2, map 4. 148) Ciszewski Stanisław, Prace etnologiczne. Tom I, 1925, str. 2 Ig, II, 1929, str. 160; III, 1930, str. 166; IV, 1936, str. 224, 8°. 149) Clauss Ludw. F., Von Seele und Antlitz der Rassen und Volker. Munchen 1929, str. gl, XVI, nIb II, 8°. 150) Cramer Franz, Kriegswesen und Geographie zur Zeit Caesars. Muhlheim 1892, 8°, str. 30, nIb 2. 15 [) Czerwiński Albert, Die Tanze des XVI J ahrhunderts und die alte franzosische Tanzschule vor Einfiihrung der Menuett. 8°. Danzig 1879, str. 140, VIII. 152) Dacque Edgar, Urwelt Sage und Menschheit. MunchenBerlin Ig27, 8°, str. 327, nib IS. 153) Dahlke Paul, Buddhismus aIs Weltanschauung. MunchenNeubiberg, 8°, str. 26g, nIb 3. 154) Dahn Feliks, Urgeschichte der Germanischen und Romanischen Volker. Belin 1899, 8°, str. 513, nIb 4. 155) Danzel T heodor W., Kultur und Religion des primitiven Menschen. Stuttgart 1924, 8°, str. 132, VIII, tab. 16, ryc. 15. 156) Darwin Randolph, Charles, Die Entwicklung des Priestertums und der Priesterreiche. Leipzig 1929, str. 416, VIII, nIb 4. 157) Deissmann Adolf, Licht vom Osten. Das Neue Testament und die Neuendeckten Teksten der hellenistisch-romischen Welt. Tiibingen 1908, 4°, str. 364. 158) Deissmann Adolf, Paulus, Eine Kulturund religionsgeschichtliche Skizze. Tubingen 191 I, 8°, str. 202, VIII, nIb 2. 159) Diels Hermann, Antike Technik. Leipzig-Berlin 1920) str. 246, VIII, nib 7. 160) Diesel Eugen, Vom Verhangnis der Volker. Stuttgart-Berlin Ig34, 8°, str. 26g, XV, nIb 3. 161) Delill J., La conversation Poeme. Paryż 1912, 16°, str. 247, nIb 5, 162) Dianni J., Jak Hanula i Szczepanek cudownego kwiatu paproci szukali. Lwów 1936,8°, str. 9 (odbitka z Czasopisma Geograficznego, zesz. 2-3, 1936, str. 279-288). 163) Diez Friedrich, Grammatik der romanischen Sprachen. Bonn 1877, 8°, str. 488, VII. 164) Diks Arthur, Politische Erdkunde. Breslau 1925, 8°, str. 94, nIb 16. Jedermanns Bucherei. Abt. Erdkunde. 8°, 165) Dni Lublina, Zamościa i Zamojszczyzny. 4. VI-I I, VI 1949. Oficjalny program wraz z informatorem. Lublin 1939, 8°, str. 48. 166) Dubois-Urbain, Cosmopolitan Cookery. London 1872, 4°, str. 625, LXXXVI. Wyd. 2. 167) Durmayer Johann, Reste altgermanischen Heidentums in unseren Tagen. Nurnberg 1893, 8°, str. 68. 168) Dunenbuch, Werden und Wandem der Dunen. Pflanzen und Tierleben aus den Dunen Dunenbau. Stuttgart IgIO, 8°, str. 304, VII. 16g) Dziennik Ustaw r. 1923. Nr 17, str. 173-2°4; nr 18, str. 2°4-212; nr 19, str. 212-220; nr 20, str. 220-236; nr 21, str. 236-24°; nr 130, str. 2; nr 133, srr. 1571-74, \Varszawa 1923,4°. �170) Eckert Max, Neues Lehrbu'ch der Geographie, Berlin Ig39, 8°, str. 595, XVI, nIb I. 171) Eddelbuttel Herbert, F. R., Die Weite Welt. Ein Bildwerk 'Von der Schonheit der Erde. Berlin Ig39, 4°, str. 237, nIb 3. 172) Eilers Konrad, Religionskunde a uf historisch-philosophischer Grundlage. Cz. I - Allgemeine Religionskunde. Berlin Ig14, 80, str. IgI, IX, nIb 8. 173) Elert Werner, Soziallehren und sozialwirkungen des Luthertums, tom II. Munchen I932,.8°, str. 544, nIb 5. Morphologie des Luthertums von Werner Elert. Tom II. 174) Ennemoser Joseph, Das Horoskop in der Weltgeschichte. Munchen Ig24, 16°, str. 275, nIb r. 175) Erfurskaja Programma Karła Kautskago. Stuttgart Ig04, 80. 176) Erman Adolf, Die Welt am Nil. Bilder aus den alten Agypten. Leipzig 1936, 8°, str. 235, XVI, nIb I, mapa r. 177) Das neue Europa und seine historisch-geographischen Grundtagen. Leipzig 1923, 8°, str. 322, XI, nIb 2, mapa r. 178) Evola Julius, Erhebung wider die moderne Welt. StuttgartBerlin Ig35, 8°, stt. 493, nIb 3. 179) Fehrle Eugen, Zauber und Segen. Jena Ig26, 8°, str. 79, nIb 3. 180) Fiecko Wincenty, Dr Jan Walery Jędrzejewicz. Lekarz i astronom w Płońsku (w 50 rocznicę zgonu). Płock 1938, 8°, str. IS . .I 8 I) Fischer Hermann, Uber Einige Gegenstande der alten Geographie bei Strabo, aIs Beitrag zur Geschichte der alten Geographie. Cz. II. Wyd. Furstlich Stolberg'sches Gymnasium zu Wernigerode. Wernigetode, 4°, str. I r. 182) Flemming Ernest, Berlin 1923, 8°, str. 384. Textile Kunste. Weberei-Stickerei-Spitze. i83) Forel August, Die sexuelle Frage. Munchel1 IgOg, 80, str. 628, nIb 6. 184) Freund und Marr. Praparation zuJeremia. Leipzig, 160, str. 80. 185) Friluftsmuseet pa Norsk Folkenmuseum. Oslo Ig25, 8°, tab. 47. 186) Friedlaender Ludwik, Darstellungen aus der Sittengeschichte Roms in der Zeit von August bis zum Ausgang der Antonine. Cz. II. Leipzig 1881, 8°, str. 5g2, XI. 187) Frobenius Leo, Dokumente zur Kulturphisiognomik vom Kulturreich des Festlandes. Berlin Ig23, 16°, str. 344. 188) Fuhrer durch die Staatlichen Museen zu Berlin. BerlinLeipzig Ig2g, 16°, str. 97. Wyd. Konigliche Museen zu Berlin. I8g) Fuhrer durch das Museum fUr Volkerkunde. Berlin-Leipzig Jg03, 16°, str. 22g. Wyd. Konigliche Museen zu Berlin. . Igo) Fuhrer durch die Sammlung fUr deutsche Volkskunde. Berlin Ig08, str. 70, tab. 16. Wyd. Konigliche Museen zu Berlin. XIII, I g I) Gabler Paul, Kurzgefasste Geschichte der deutschen Landwirtschaft. Marggrahowa I88g, 8°, str. 83, nIb r. Ig2) Gallus Gottfried T., Geschichte der Mark Brandenburg fUr Freunde historischer Kunde. Zullichau an Freystadt 18o I, 16°, str. 318, XVI. Ig3) Gawalowski Karl W., Steiermark Handund Reisebuch. Graz I g26, 16°, str. 620, VIII, nIb 20, mapa r. 194) Gobel S., Wurzburg, die Stadt des Rokoko. risches Stadtebild. Wurzburg Ig20, 16°, str. 184, VIII, Ein kulturhistonIb 6. 195) Gedat Adolf, Gustav, Ein Christ erlebt die Probierne der Welt. Stuttgart Ig34, 8°, str. 142, nIb 2. Ig6) Geiger Paul i Weiss Richard, Atlas der schweizerischen Volkskunde. Basel, str. nIb 22, mapy 4. I 97) Geissler Max, Fuhrer durch die deutsche Literatur des XX Jahrhunderts. Weimar 1913, 16°, str. 755, nIb r. I g8) Celinek Kazimierz, Osuwiska nad Wisłą. Przyczynek do fizjografii wysokich brzegów nadwiślańskich. Kraków I g2g, 8°, str. 6 (odbitka ź (,Pamiętnika II Zjazdu Geogr. i Etnografów Słowiańskich w Polsce 1927. Kraków Ig2g. Igg) Gercke Adolf, Griechische Literaturgeschichte. Leipzig 18g8, 16°, str. 176. Sammlung Goschen. 200) Gherardi del Testa, La Moda e la Famiglia. Commedia in tre Atti. 16, str. 85-338 (brak od 168-241).' 20 I) Golther Wolfgang, Nordische Li teraturgeschichte. Die Islandische und norwegische Literatur des Mittelalters. Leipzig Ig21, str. 140, nIb 4, 16°. Sammlung Goschen. 202) 1885, 16°, 203) IgOg-IO, Cz. I. Berlin---, Gotzinger E., Reallexicon der deutschen Altertumer. Leipzig str. 1151, VIII. Grieben, Die Oberitalienischen Seen und Mailand. Berlin 16°, str. 175, 30, nIb 4, mapy 2. Griebens ReisefUhrer, t. 15. 204) Grieben, Berlin und Umgebung mit Angaben fur Automobilisten. Berlin Ig2g, 16°, str. 268, 14, nIb 4, mapy 3. Griebens ReisefUhrer tom 6. 205) Grieben, Budapest und Umgebung. Berlin Ig05-lg06, 16°, str. I I I, nIb 3, mapy 2. Griebens ReisefUhrer, tom 102. 206) GriebeIl' Harz; kleine Ausgabe. Berlin Ig26, 16°, str. 112, 16, nIb 4, mapy III. Griebens ReisefUhrer, tom 60. 207) Grieben, London und Umgebung mit Insel Wight. Berlin 1927, 16°, str. 288, nIb 4, mapy 4. Griebens Reisefuhrer, tom g. 208) Grieg Sigurd, Middeladerske byfund fra Bergen og Oslo. Oslo Ig33, 4°, str. 430, VIII. 20g) Grobianus, Von groben Sitten und unhofllichen Gebarden. l\fiinchen Ig2I, 8°, str. 374, XXIII, nIb r. �210) Grohne Ernst, Die Hausnahmen und Hauszeiehen ihre Verbreitung und Einwirkung auf die Bildung del' Fa~ilien und Gassennamen. Gottingen 1912, 80, str. 212, nIb 6. 2 I I) Grothe Hugo, Grothes Kleines Handworterbuch des Grenz-und Ausland-Deutsehtums. Munchen-Berlin 1932. 8°, str. 4°0, VIII, nIb 2. 212) Grober Gustav, Grundriss del' romanischen Philologie. Tom I. Strassburg Ig04-1906, str. 1093, XI, map 3. 2 I 3) Gronbeck Wilhelm, Kultur und Religion del' Germane. Tom II. Marburg Ig39, 8°, str. 337, nIb 3. 214) Grunebaum E., Die Sittenlehre des Judetl1ums andern Be- 230) Hauer W. J., Der Yoga aIs Heilweg. Stuttgart 1932, 8°, str. 159, nIb 2. 23 I) Hauffen Adolf, Die deutsche Sprachinsel Gottschsee. Gratz 1895, 8°,465, XV, nIb 2. Quellen und Forschungen zur Geschichte Litteratur und Sprache Ósterreiches und seiner Kronlanden. III. 232) Hauser Otto, Rasse und Kultur. Braunschweig-Hamburg 1924 8°, str. 359, nIb I. 233) Halsig Friedrich, Der Zauberspruch bei den Germanen bis urn die Mitte des XVI Jahrhunderts. Leipzig 1910, 8°, str. 96, XI. 234) Hedin Sven, Mein Leben aIs Entdecker. Leipzig 1936, 80, str. 403, VIII, nIb I. Wyd. IV. 235) Heichen Paul, Die Kulturgeschichte in Hauptdaten. Vom Altertum bis auf die Gegenwart. Berlin 1891, 16°, str. 272. Gesehiehte, gegenuber. Strassburg I B7B, 160, str. 44B, XXXVI. 215) Grycz-Smiłowski K., Kosmos - Religion HumaniUit. 1937, 16°, str. 51, nIb I. XVII, kenntnissen 2 16) GuhI Ernst und Kaner W., Romer. Berlin IB72, BO, str. B05, XVI. Das Leben Kraków del' Griechen und 236) Heintze Albert, Die deutschen Familiennamen. Geschichtlich, geog;afisch, sprachlich. Halle I g08, 4°, str. 280, VIII. 237) Hellenbach L. B., Die Vorurtheile der Menschheit. Tom I. Lipsk 1893, 8°, str. 363, VIII, nib I. 238) Helm Rudolf, Deutsche Volkstrachten aus del' Sammlung des Germanischen' Museums in Nurnberg. Munchen 1932, 8°, str. 20, tab. 56, nIb 8. 239) Henne Otto, Illustrierte Religions- und Sittengeschichte aller Zeiten und Volker. Stuttgart 191 I, 8°, str. 263, VIII, nib 5. 240) Heinrich Bel, Das Judentum in del' Musik. Berlin-Leipzig Ig26, 8°, str. 226, nIb I. 241) Hermann Paul, Mittelhochdeutsche Grammatik. Halle 1904, BO, str. 222, XI, nIb 2. Sammlung Kurzer Grammatiken Germanischen Dialekte. II. 242) Hettner Felix, Die romischen Steindenkmaler des Provinzialmuseums zu Trier. Trier 18g3, 8°, str. 2g4. 2 I 7) Gundert Wilhelm, Japanische Religionsgeschichte. Die Religionen der Japaner und Koreaner im Gesehiehtlichen Abriss dargestelIt. Tokyo, 8°, str. 267, XVIII, nIb 2, map 2. Wyd. Japanisch-Deutsches Kulturinstitut. Stuttgart 1925. 21B) Gunther, Flora Bosne, Hercegovina, ibiuseg Sandtaka Novog Pazara. Dil II Praga. 219) Gunther Hans F. K., Rassenkunde Europas. Munchen 1929, BO, str. 342, nIb 10. 220) Hackmann H. Lizentiat, Del' Sudliche Buddhismus und del' Lamaismus. Cz. II. Halle 1905, 16°, str. 86, nIb 2. 22 I) Hafa Herwing, Del' Brudergemeine Sarepka. Breslau 1936, 8°, str. 216, VII, nIb I, map 3. 222) Hagberg Knut, Carl Linnaeus - ein grosses Leben aus dem Barock. Hamburg 1940, 8°, str. 287, nIb I. 223) Hanne-Halle Hans, Deutsche Vorzeit. Bielefeld-Leipzig 1933, BO, str. 32, tab!. 49. 224) Halberstadt Arthur, Eine originelle Bauernwelt. (Das Volksleben in Femmeringgebiete). Wien 1912, 80, str. 176, nib 2. 225) Handbuch Cz. I. Berlin 1916. der 226) Handworterbuch str. 1231, nIb I. Strohhutder und Damenfilzhut-Fabrikation. Staatswissenschaften. Jena 1888, 40, 227) Hans F. K. Gunther, Herkunft und Gassengeschichte del' Germanen. Munchen 1935, BO, str. 160, nIb 12. 228) Hartmann Martin, Reiseeindrucke und Beobachtungen eInes deutśchen Neuphilologen in der Schweiz und in Frankreicl1. Lipsk 1890, 8°, str. 184, VIII. 22g) HueI' Wilhelm, J., Glaube und Blut. Leipzig 1938,8°, str. 184. ) i l 243) Hildebrandt Hans, Antiquarisk Tidskrift for Sverige. Stockholm 1880-1882, 8°, str. 192, 62, 13. 244) Hildebrandt Hans, Antiquarisk Tidskrift for Sverige. Stockholm 1880-1882, 8°, str. 370. 245) Hirt Herman, Geschiehte der deutschen Sprache. Munchen Iglg, 4°, str. 301, XI, nIb 6. Handbueh de~ deutschen Unterriehts an Hoheren Schulen. 246) Hirzel Rudolf, Del' Name. Eine Beitrag zu seiner Geschichte im Altertum, und besonders bei den Griechen. Leipzig 1918, 4°, str. 108, IV, XXXVI tom der Abhandlungen der Philologisch-Historischen Klasse der Saxischen Gesellschaft der Wissenschaften. 247) Hofstactter vValther, Petters Ulrich, Saehworterbuch del' Deutsehkunde. Tom II. Leipzig-Berlin 1930, 4°, str. 605-12874, 44, XIII, nIb 5. �248) Holtzmann H., Zapfel N., Lexikon fiir Theologie und KirchenLeipzig 1882, 16°, str. 728, VI. Bibliographisches Institut. 249) Hottenroth Friedrich, Deutsche Volkstrachten-Stiidtische und Landliche vom XVI Jahr. an bis urn die Mitte des XIX Jahr. Frankfurt IgOO, 8° str. 218, VII, nIb 2. 250) Hofler Otto, Kultische Geheimbiinde der Germanen, tom I. Frankfurt, 8°, str. 357, XIV. 251) Hussong Friedrich, Del' Tisch del' Jahrhunderte. Berlin Ig37, 16°, 145, nIb 3. 252) Reichs-Handbuch, Der deutschen Fremden- Verkehrsorte. Beriin 4°, str. 672, XVI, nIb 14· Wyd. 9. 253) Hams H., Erdkunde in Entwickelnder, Anschaulicher Darstellung, tom III, cz. I. Asien. 8°, sir. 473, nib 7. 254) Hrits Ferdinand, Sach-Lesehefte. Die Welt in Wort und Bild. Gruppe 2-Erdkunde, zesz. 2, durch Europa. Breslau 1926,8°, str. 64, tab. 8. wesen. 255) Hoffman Kral, Die Sagen des badischeri Frankenlands. Karsruhe 191 I, 4°, str. 51. 256) Hiibners Otto, Geographisch-statistische Tabellen aller Lander der Erde. Frankfurt IglO, 8°, str. 103, IX. 257) Hiipke, Hiipkes Reisebiicher. Weserbergland, cz. I, 16°, str. 674, XX, nIb 4, map 7. 258) General Information about Harvard College. Cambridge Ig38, 8°, str. 102. Official Register of Harvard University. Vol. XXXV, January 3, 1938, nr I. 259) Jacob M. M., Flusing G., La crue glaciaire de la fin du XIX-e ect. Grenoble-Allier 1900, 4°, str. 3. 260) Jakimowicz Roman, Warszawa i jej okolice w czasach przedhistorycznych. Warszawa 1916, 8°, str. 21, nIb 3, mapa I. Wyd. Polskie Tow. Krajoznawcze. 261) Janowski Aleksander, Pierwiastek narodowy w nauczaniu geografii. Warszawa 1915, 16°, str. 14, nIb 2. Polskie Tow. Krajoznawcze. 262) Janowski Aleksander, Położenie geograficzne Warszawy. WarIg16, 8°, str. 27, nib I. Wyd. Polskie Tow. Krajoznawcze. 263) Janowski Aleksander, Wycieczki po kraju. Na szlaku nowej kolei. Warszawa Ig03, 16°, str. 125, nIb 3, mapa I. 264) Jansak Stefan, Slovensko w dobe uhreiskeho feudalizmu" Bratislava Ig32. 265) Janssen Theodor, Technische Wirtschaftslehre. Lipsk 1925,4°, str. 379, VIII. 266) Jaskólski Józef, Granice Polski. Lwów, 8°, str. 41, nIb I, mapa I. 267) Javorskij J. A., Pi'ameny k' dejinam stare pisnove literatury v Podkarpatske Rusi. Cz. VIII. Praga Ig44. 268) Jess J., Rassenkunde und Rassenpflege. Dortmund, 8°, str. 170. szawa 269) Jeżower Ignaz, Das Buch der Traume. Berlin Ig28, 8°, str. 729, X, nIb 3· 270) Johnson D. W., Hanging Valleys of the Yosemite. 191 I, 8°, Society, vol. str. 25 (Odbitka z Bulletin of the American Geographical XLIII, November-December 1911). 27 I) Johnson Douglas, Geomorphologic Aspects of Rift Valleys. New York Ig29, 4°, str. 354-373· 272) Johnson Douglas, Meanders in Tidal Streams. Review and Discussion New York 1929, 8°, str. 4 (Odbitka z The Geographical Review. vol. XIX nr I, January 1929)' 273) Johnson Douglas, The origin of the Yosemite Valley, str.8, go (Odbitka z «Appalachia», vol. XII, nr 2). 274) Johnson Douglas, Physiography and the dynamic cycle. 1932, go, str. 3 (Odbitka z «Sciences», June 17, Ig32, vol. LXXV, nr 1955, str. 636-38). 193 I, 8°. Corrasion. 275) Johnson Douglas, Planes of Latteral 13, 1931, vol. 73, nr 1885. 10 (Odbitka z Siences February 174--188). 276) Johnson Douglas, Rock Fans of Arid Regions. New York 1932, str 27 (Odbitka z «American Journal of Science vol. XXIII, Ig32). 277) Journal of Calendar Reform - April 1936. New York 1936, go, str. 64. 278) Jungandreas Wolfgang, Zur Geschichte der Schlesischen Mundart im Mittelalter. Breslau 1937, 8°, str. 585, LXIII, nIb 00. 279) Jiithner Julius, Hellenen und Barbaren. Leipzig 1923, str. 165, VIII, nIb 3. Das Erbe del' Alten Schriften libel' Wesen und Wirkung der Antike. Zesz. 8. 280) Kabelik Jan, Slovenska Ćitanka. Praga 1925· 28 I) Kalendarz Domowy na rok pański 1864, 1865, 1866, 1867, 1868, 186g. Poznań 1864, . 282) Kalendarz Maryański Pelpliński. Pelplin IgI8, 8°, str. 100, str. str. Berlin A., Ober 283) Kalkmann 1883, 40, str. 116, tab. 6-8 Darstellungen der Hipolytos-Sage, (Odbitka z Archeologische Zeitung, R XLI, 1883)' . wychowawcza dawnych cech~w 284) Kamiński Jan, Działalność lubelskich. Lublin Ig39, 8°, str. I7 (Odbitka z Księgi Pamiątkowej). 285) Karrer Otto, Das Religiose in der Menschheit und das Christentum. Freyburg im Breisgau Ig34, 8°, str. 264, IX, nIb I. 286) Kauffmann Friedrich, Deutsche Mythologie. Leipzig 18g8, 16°, str. 119, nib 5· 287) Keller Otto, Epilegomena XII, nIb 2. zu Horaz. Leipzig I879, 8°, str. 2go, �288) Kende Oskar, Geografisches Worterbuch. Allgemeine Erdkunde. Leipzig-Berlin 1928, 16°, str. 238, VI, nIb 4. Teubners Kleine Fachworterbucher. 289) Kerr James M. A. M. Do. The Air we Breathe. London 1926, 16°, str. Igl. 290) Keysser Christian, Anutu im Papualande. Nurnberg 1929, 8°, str. 148, nib 3. 2gl) Kiellen Rudolf, Der Staat aIs Lebensform. Lipsk 19'7, 160str. 235, IX, nIb 6. Wyd. II. 292) Kiepert Heinrich, Lehrbuch der alten Geographie. Berlin 1878, 8°, str. 544, VIII. 293) Klein Paul Rudolf, Die Ortsnamen in Deutschen, ihre Entwicklung und ihre Herkunft. Berlin-Leipzig 1912, 16°, str. 126, nIb 32, Sammlung Goschen. 294) Kloeden Adolph Gustav, Handbuch der Erdkunde, cz. IV. Handbuch der Lander- und Staatenkunde von Asien und Australien. Cz. V. Handbuch der Lander- und Staatenkunde von Amerika und Afrika. 295) Knofd Richard, Handbuch der Uniformkunde. Hamburg Ig37, 8°, str. 438, VIII, nIb 2. 2g6) Kobierzycki Ludwik, Referaty uczniów, str. 34, 8°. (Odbitka z Kwartalnika Klasycznego, II, nr 3, Ig28, str. 266-270). Nakł. Polskiego Tow. Filologicznego. 297) Kolb G. Fr., Handbuch der Vergleichenden Statistik - der Volkerzustands- und Staatenkunde. Leipzig 1871,8°, str. 252, 468, XXIV. 2g8) IV Kongres na Slavjanskitie Geografi i Etnografi w Sofija. Sofia 1936, 8°, str. 48. 299) Kontny Piotr, Rafflesia Sassoviensis. (Rzecz a autorach). Lwów 1933, 4°, str. 7· 300) Kosch Wilhelm, Deutsches Literatur-Lexikon. Tom I, 1927, str. 1280, tom II, 1930, str. 1281-3236. Halle, 8°. 301) Kossowski Stanisław, Przyczynki i Materiały do Dziejów LiteratUl'y Polskiej. Cz. I. Listy Romantyków. Lwów 1910-11, 8°, str. 87,. nib I. Wyd. Tow. Prywatnego Gimn. Żeńskiego. 302) Kohler Karl, Die Entwicklung der Tracht im Deutschland. Nurnberg 1877, 8°, tabl. 100. 303) Konig Edward, Babyloniens Kultur und die Weltgeschichte. Berlin, 160, str. 42, nib 2. 304) Konig Emil, B., Ausgeburten des Menschenwahns im Spiegel der Hexenprozesse und der Autodafes. Berlin-Friedenau, 16°, str. 734, nib 2. g05) Korber Robert, Pugel Theodor, Antisemitismus der Welt in Wort und Bild. Dresden 1935. 306) Kraepelin Kral, Exkursionsflora fUr Nord- und l'vIitteldeutschland. Ein Taschenbuch. Leipzig-Berlin 1917, 16°, str. 410, XXX. Wyd. 8. 307) Kruger Gustaw, Syntax der Englischen Sprache. Tom I, II, cz. 7. Berlin-Bonn 1914, str. 1026, XXIII. Schwierigkeiten des Englischen. 308) Kruger P., Wald- und Flussreisen in den Kordilleren von Patagonien. Marienburg 1915, 8°, str. 45. 309) Kuba Ludwik, Slovanstwo "e s"ych zpevech, ks. XIV, Ig28, str. 79, nib I; ks. XV, Ig2g, str. 108. Praga 4°. 310) Kudriaffsky Eufemia, Die Historische Kuche. Wien 1880, 16°, str. 320, X. 31 I) Die Kultur der Gegenwart, cz. I, abt. III, zesz. I. Die orientalischen Religionen. Berlin-Leipzig Ig06. 312) Kunkel Otto, Pommerische Urgeschichte in Bildern. Szczecin 1931, 8°, str. 175, nIb l, mapa I. 313) Kuraszkiewicz Władysław, Najważniejsze zjawiska językowe ruskie w gwarach między Bugiem a Narwią. Warszawa Ig39, 8°, str. 17 {odbitka ze sprawozdań Kom. Jęz. Tow. Nauk. Warszawskiego XXXI, 1938, Wydz. I). 314) Kutzen J., Das deutsche Land in seinen charakteristischen Zugen und seinen Beziehungen zu Geschichte und Leben der Menschen. Breslau IgOO, 8°, str. 602, tab. 4, map S, 3IS) Kutzleb Hjalmar, Steinbeil und Hunnengrab. HamburgBerlin-Leipzig, I, g2g, 8°, str. 205. 3 I 6) Laarski R. H., Das Geheimnis der Amulette und Talismane. Leipzig 1926, str. 215. VIII, nIb I, 16°. 317) Lamer Hans, Romische Kultur im Bilde. Leipzig 1910, 8°, str. g6, 56, IV, Wissenschaft und Bildung, nr 81. 318) Lang Johannes, Welt, Mensch und Gatt. Frankfurt, 4°, str. 401, XXVIII, nIb 3. Wydanie 2. 3Ig) Lang Ludwig, Buddha und Buddhismus. Stuttgart 1923, 16°, str. 78, nib 2. 320) Lang Ludwik, Gletschereis. Stuttgart Ig27, str. 75, nIb S, 32 I) Larfeld Wilhelm, Griechische Synopte der vier neutestamentlichen Evangelien na ch u. s. v. Tubingen 191 I, 4°, str. 180, XXX. 322) Lattermann Alfred, EinfUhrung in die deutsche Sippenforschung in den Preussischen Osten. Poznań 1938, 8°, str. 160, VIII, nIb VIII. Schriftenreihe Deutsche Sippenforschung in Polen. Neue Folge. 323) Lechner Gustav Theodor, Zend-Avesta oder liber die Dinge des Himmels und des Jenseits, tom I, str. 439, nIb S, Hamburg-Leipzig 1906, 8°. 324) Ledi Eugenia, Sauer Marquard, Italienische KonservationsLesebuch. Heidelberg 192 I, 8°, str. 344. IX. 325) Lemann Alfred, Aberglaube und Zauberei von den Altesten Zeiten bis an die Gegenwart. Stuttgart 18g8, 4°, str. 556, XII. �326) Lehr K., De Aristarchi Studiis Homerici. Lipsiae 1865, 80, str. 485, VIII, nIb lo 327) Leist Friedrich, Aus Frankens Vorzei t. Kleine KulturbildeI. Wii.zberg 1881, 168, str. Igo. 328) Leyen Friedrich, Einfiihrung in das Gottische. Miinchen Ig08, 40, str. 181, Xl. Handbuch des Deutschen Unterrichts an Hoheren Schulen. 329) Leycn F., Die Gotter der Germanen. Miinchen 1938, 80, str. 322, XII, tab. 12. 330) Ausfiirliches Lexikon der griechischen und romischen Mythologie. Wyd. Roscher W. H. Tom l/l, I884-IgO, str. 1440, VIII; I-II, 1886-18go, str. 1441-3°24; II-I, 18go-18g4, str. 1776, VI; II-II, 1894-18g7, ser. 1778-3326; III-I, 18g7-Ig02, str. 1664, III-II, I8g7-1909, str. 3482; VI, zesz. 63, IglO, str. 641-800, 64, IgI l, str. 801-g60, 65, Igl2 str. g61-I 120,66/7, Ig33, str. 1121-14°8, 68, 1914, str. 1409-1600, 80• 33 I) Licht Hans, Kulturkuriosa aus Altgriechenland. Dresd~n Ig2g,. 80, str. 306, nib 2. 332) Lippert Julius, Die Kulturgeschichte in einzelnen Haupt~ stiicken, Abt. II. Leipzig-Prag 1886, 160• 333) Lippert Julius, Des Memchen Nahrungssorge; Kleidung und Wohnung. Leipzig-Praga 1885, 160, str. 246. Die Kulturgeschichte in einzelnen Hauptstiicken, abt. l. 334) Lissauer, Alt-Pommerellsche Schadel. Gdańsk 1872, 80, str. 24(Odbi tka z Schriften der Na turforschenden Gesellschaft zu Danzig). 335) Litauer Stefan, Zmierzch <'Londynu». Warszawa-Łódź Ig45, 80, str. 3, nIb 3. Spółdz. Wydawnicza <,Czytelnik». 336) Loesche Georg, Geschichte des Protestantismus in Vormaligen und neuen Osterreich. Leipzig Ig30, 80, str. 81 I, .XVI. 337) Loewe Richard, Germanische Sprachwissenschaft. Leipzig IgI I, 160, str. 151, Ig, nib lo Sammlung Goschen. 338) Lowis of Menar Karl, Burgenlexikon fUr Alt·Livland. Ryga Ig22, 80, 55, nib 10. 339) Lucka Emil, Diedrei Stufen der Erotik. Berlin Ig17, 80, str. 284, nIb 4. Wyd. 3· 340) Lullies Hans, Kenntnis del' Griechen und Romer vom PamirHochlande und den Benachbarten Gebieten Asiens. Ein Beitrag zur Entdeckungsgeschichte. Konigsberg 1887, 40, str. 22. 341) Lundstrom Hermann, Die XIII Allgemeine Evangelisch Lutherische Konferenz von 28 bis 31 August Ig11. Uppsala IgII, 160, str. 253, V, nib lo 342) Lunn Arnold, A history of Ski-ing. London 1927, 80, str. 472, XV, nIb 5. ._-~.~ --_.- ...__ .... __ -_. ... 343) Lubkers Friedrich, Reallexikon des c1assischen Alterthums fUr Gymnasien. Leipzig 1877, 80, str. 1272. Wyd. 5· 344) Liibken Friedrich, Reallexikon des Klassischen Altertums. Leipzig-Berlin Ig14, 80, str. 615, nib I. 345) LutzeleI' Heinrich, Die Christliche Kunst Deutschlands. Bonn 1936, 40, str. 277, nIb I, tab. g2. 346) Liitzow Carl, Geschichte des deutschen Kupferstiches und Holzschnittes. Berlin, 40, str. 313, nib lo 347) Łoś J., Zasady ortografji polskiej i slownik ortograficzny. Lwów-Warszawa Ig25, 80, str. 224, nib 2. 348) Łyskowski Ignacy, Trzy nauki gospodarskie. Poznań 1883. 349) Machatschek Fritz, Landeskunde der Sudeten- und WestKarpaten-Lander. Stuttgart Ig27, 80, str. 440, Xl. Bibliothek Landerkundlicher Handbiicher. 350) Magie der Weltgeschichte von Ulkibiades bis Lovis Corinth. Lipsk 1927, 80, str. 176, nib 4· 351) Mainzer Ferdinand, Sieiliana. Aus Griechisch-Romischer Zeit. Berlin Ig30, 160, str. 113, IV, nib l, tab. 20. 352) Majerczyk Ign. C. l. B., Akademicki Przewodnik. Informacyjny po Wyższych Uczelniach Czechosłowacji. Praga-Brno Ig33, 80, str. 40. 353) Mannhardt Wilhelm, Die Gotter der deutschen und nordischen Volker. Cz. l. Berlin 1860, 80, str. 328. 354) Mareinkowska Jadwiga, Adam Mickiewicz. Warszawa Ig21, 160, str. 142. 355) Marquart Bonne, Die Landwirtschaftlichen Verhaltnisse Kurlands. Cz. l. Klima, Grund, Boden und Bevolkerung. Cz. II. Gebaudeund Inventar-Kapital, Arbeits-Kraft, Betriebsweise. Berlin Ig16, 80, str. 131, nIb 5. 356) Marquardt J., Romische Privatalterthiimer. Cz. I, 1864, str. 384, VIII. Cz. II, 1867, str. 456, VIII, tab. 4. Leipzig, 80• Handbuch der romischen Alterthiimer. Cz. 5. 357) Martinengo-Cesaresco, Essays in the Study of folk-songs. Lon90n, 160, str. 2g5, IX . . 358) Maspero G., Guide to the Cairo Museum. Cairo Ig03, 160, str. 544, VI, nIb 2. Wyd. French Institute of Oriental Archeology. 359) Masterman C. F. G., The conditions of England. London IgOg, 80, str. 309, 40, IX, nIb lo 360) Marker Friedrich, Charakterbilder des Rassen, l. Berlin, 80, str. 131, tab. 16. 361) Matzner Edward, Franzosische Grammatik III. Berlin 1885, 80, str. 676, XXIV. 362) Maeisel-Hess Grete, Das Wesen del' Geschlechtlichkeit. Tom J. Jena Ig16, 160, str. 312, XXXVI. �363) Melsheimer Fr., Gunther A., Lehrbuch des Spanischen fur Hohere Lehranstaltcn. Lipsk, 8°, str. 143, VIII, mapa I. 364) Menge Rudolf, Troja und die Troas. Gutersloh 1905, 8°, str. 97, nIb 3, VI, mapy 3. Gymnasial-Bibliothek, zesz. I. 365) Meringen Rudolf, Indogermanische Sprachwissenschaft. Leipzig 1899, 16°, str. 136. Sammlung Goschen. 366) Meusa Stanisława, Ilustrowany Przewodnik po Krakowie i okolicy. Kraków 1905-1906, 16°, str. 77 (LIII, nIb VIII, mapa I). 367) Meyer, Meyers Reisebucher. Schwarzwald. Leipzig-Wien 1908, 16°, str. '27'2, '24 mapy 3. 368) Meyer Franz, Systematisch Geordnetes Handbuch der Ornamentik. Leipzig 191 I, 8°, str. 615, nIb I. 369) Meyer Richard, M., Altgermanische Rcligionsgcschichte. Leipzig 1910, 8°, str. 645, XX, nIb 1-3· 370) Michael Hugo, Das Homerische und das heutige Ithaka. Wissenschaftliche Beilage zum XII Program m des Koniglichen Gymnasiums zu Jauer. Os tern, 190'2, 4°, str. '28, mapa I. 371) Michalski Sto E., Włodawa - Monografia statystyczno-gospodarcza. Lublin 1939. 37'2) Mirwiński Jan, Z melodyj wieczornych. Lwów 1918, 16°, str. 97, nIb 3· 373) Mogk Eugen, Geschichte der Norwegisch-Irliindischen Literatur. Strassburg 1904, 4°, str. 555-956, nIb 4· 374) Mommsen Theodor, Romische Geschichte. Tom I. Bis zur Schlacht von Pydna, str. 94'2, X, Berlin 188 I, 8°; tom III. Von Sullas Tode bis zur Schlacht von Thapsus, str. 7 I '2, VI. Berlin 1933, 8°; Tom V. Die Ptovinzien von Caesar bis Diocletian, str. 659, VI, map 7. Berlin 1936, 8°. 375) Mommsen August, Heortologie. Antiquarische Untersuchungen uber die Stiidtische Feste der Athener. Leipzig 1864, 8°, <tr. 473, VIII, nIb '2. 376) Monographien zur deutschen Kulturgeschichte. Tom XIdas Judentum. Von Liebe Georg. Leipzig 1903, 8°, str. 1'27, nIb I. 377) Morelowski Marian, Hafty ludowe Wołynia. Równe 1938, 4°, str. 85, tab. 6-ta (Odbitka z Rocznika Wołyńskiego, tom VII, str. '279-364). 378) Moller Heinrich, Das Lied der Volker, tom I, str. 3'25, VIII; II, str. 3'29, VIII; III, s.r. '275, VIII. Munz-Leipzig-London-BrusselParis. 379) 1\1uckermann Hermann, Rassenforschung und Volk der Zukunft. Berlin 193'2, 8°, str. 107, nIb 3· 380) Muttersprache. Friedrich Ludwig. Jahn - ein deutscher Vorkiimpfer fUr Sprache und Volkstum. R. LIII, zesz. 7j8. Berlin 1938, 4°, str. '244-'247. 381) Muller Ernst, Die Hiiusernamen von Alt-Leipzig. Leipzig 1931, 8°, str. 97, XVI, tab. 4. Schriften des Vereins fUr die Geschichte Leipzigs. Tom XIII. 38'2) Muller Freienfels, Eislers Handworterbuch der Philosophie. Berlin 19'2'2, VIII, str. 784, VIII. Wyd. '2. 383) Muller Wilhelm, Mythologie der deutschen Heldensage. Heilborn 1886, 8°, str. '260, VII. 384) Munz J., Judisches Leben in Mittelalter. Ein Beitrag zur Kulturgeschichte der deutschen Juden. LeIpzig 1930, 8°, str. 95. 385) Munter Friedrich, Die Religion des Nordens vor den Zeiten Odins, str. '251-314, 16°. 386) Murich Paul, Neue und alte Tanze. Erfurt 16°, str. 56. 387) Nafe Otto, Die Schneegruben des Riesengebirges und ihre Entstehung. Hirschberg 1914, 8°, str. 47, nIb I, mapy '2. 388) Nahlovsky Joseph W., Die Ethischen Ideen aIs die Waltenden Miichte im Einzel wie im Staatsleben, nach ihren verschiedenen Beziehungen. Langensalza 1904, 8°, str. 87, nIb 3, VI. 389) Nathusius Martin, Die Mitarbeit der Kirche an der Losung der Sozialen Frage. I. Die Soziale Frage. Lipsk 1893,8°, str. 310, VIII, nlb. '2. 390) Naumann Gustav, Antimoralisches Bilderbuch. Leipzig 1898, 16°, str. 377, nIb 3. 39 I) Neumayr Melchior, Erdgeschichte. Tom I. Allgemeine Geologie. Tom I. Beschreibende Geologie. Leipzig-Wien 1895, 8°, str. 693, XXIV, nIb II-X, 700. 39'2) Nazwy niemieckie Tatr Wysokich, str. nIb 4, 16°. 393) Neckel Gustav, Die Altgermanische Religion Zeitfragen Deutscher Kultur. Zesz. '2, Berlin 193'2. 394) NegeleinJulius, Germanische Mythologie. Leipzig-Berlin 1919, 16°, str. 1'28. Aus Natur und Geistes Welt. 395) The Chicago Daily News. Almanac and Year-Book for 19'26. Chicago 19'25, 16°, str. 10'24, nIb '2. 396) Niemeier Georg, Siedlungs-geographische Untersuchungen in Niederandalusien. Hamburg 1935,4°, str. '2'29, XII, nIb 3 tab. 40, map 3. Abhandlungen aus dem Gebiet der Auslandskunde. 397) Obraz świata pod względem geografii, statystyki, historii wszystkich krajów, skreślony wg najlepszych źródcł. Warszawa 1843' str. 560. 398) Ogilie F. W., The Tourist Movement. London 1933, 8°, str. '2'28, XV. 399) Orzechowicz Bolesław, Sylwetka okolicznościowa. Lwów 19'23, str. '2'2, 16°. (Odbitka ze (,Słowa Polskiego»)). 400) Otto Ernst, Zur Grundlegung der Sprachwissenschaft. Bielefeld-Leipzig 1919. Lud, T. XXXIX �401) Overbeck J., Pompeji in seinen Gebauden, Alterthumern und Kunstwerken fur Kunst- und Alterthumsfreltnde. Leipzig 1856, 8°, str. 438, XVIII, tabl. 1. 402) Pankevic Ivan, Ukrajinska Nareci Podkarpatskej Rusi a Sousednich oblusli, c. IX, cz. l. Praga 193B. 403) Panzer Marianne, Deutsche Forschungen. Tom XXXII. Tanz und RechL. Frankfurt 1938, 8°, str. 14B. 404) Papst Julius'II. Berlin 16°, str. 64 405) Pargiter M. A., Ancient Indian Historical Tradition, London 1922, 8°, str. 368. 406) Passarge Siegfried, Die Landschaftsgurtel der Erde, Natur und Kultur. Breslau 1923,8°, str. 144, nib 12. Jedermanns Bucherei, Abt. Erdkunde. 407) Pastenaci Kurt, Volksgeschichte der Germanen. Berlin-Munchen 1936, 16°, stl'. 344. 40B) Paul Gustav, Grundzuge der Rassen- und Raumgeschichte de$ deutschen Volkes. Munchen 1936, go, str. 478, XII, nIb 6. 409) Paul Karel, Pavel Josef, Safarik a Bartlomej Kopitar. SV XVIII. Praga 1938. 410) Paulsen Rudolf, Volk, Religion und Kunst. Bielefeld-Leipzig 1937, 16°, str. 52, nIb 2. . 411) Pawłowski Stanisław, Geografia dla klas wyższych. Lwów-Warszawa 1931, 8°, str. 172, Książnica Polska Tow. Naucz. Szkół Wyższych. 4[2) Pawłowski St., Bystroń J., Peretiatkowicz A., Polska Współczesna. Geografia Polityczna,' Kultura Duchowa, Wiadomości PrawnoPolityczne. Lwów-Warszawa 1924, BO, str. 175, VIII, nIb 1. Wyd. Książnica-Atlas, Wyd. II. 4[3) Penzig Rudolph, Zum Kulturkamp£ urn die Schule. Berlin 1905, BO, str. [52, VIII. 414) ,Peuckert Will-E., Pansophie. Ein Versuch zur Geschichte der Weissen und Schwarzen Magie. Stuttgart [936, 8°, str. 588, nIb 4. 4[5) Peuckert Will-E., Deutsches Volkstum in Marchen und Sagen, Schwank und Ratzel. Berlin 193B, BO, str. 215, XIV, nIb 1. 416) Philippson Alfred, Das Mittelmeergebiet. Leipzig-Berlin 1914, BO, str. 256, X, nIb 6, tab. 15. 417) Piaschewski Gissela, Der Wechselbalg. Ein Beitrag zum Aberglauben der Nordeuropaischen Volker. Breslau Ig35, 8°, str. 199, nIb 1. Deutschkundliche Arbeiten, tom V. 41 B) Pier Bernhard, Rassen biologi~che Betrachtung,weise der Geschichte Frankreichs. Frankfurt 1945, BO, str. 65, nIb 1. 419) Pietraszewski Józef, Ilustrowany Przewodnik po Sandomierzu i okolicy z planem miasta. Sandomierz Ig30, BO, stl'. 47. Biblioteka Sandomierska, nr 5, Wyd. Pol. Tow. Krajoznawcze. Touring-Klub. 420) Pietschman Richard, Geschichte der Phonizier. Berlin I B8g, BO, str. 313, nIb r., 421) Pinder Wilhelm, Das Problem der Generation in der Kunstgeschichte Europas. Lipsk. str. 16o, XXX, nIb 2, tab. 27, 8°. 422) Pischel Richard, Leben und Lehre des Buddha. Leipzig-Berlin Ig17, 16°, str. 122, [6, VI. Aus Natur und Geisteswelt. 423) Podementan Alexy, Medyka y Filozofa tajemnice. Tajemnice wszystkim obojej płci, nie tylko ku leczeniu rozmaitych chorób . prze!. Slaskovski Sebastian. Suprasel 1752, BO, str. 406, nIb 20. 424) Pohlenz Max, Antikes Fuhrerthum. Cicero de Officiis und das Lebensideal des Panaitios. Leipzig-Berlin 1934, 4°, str. 14B, nIb 4, (Neue Wege zur Antike. Reihe II: Interpretationen zesz. III). 425) Polaczkówna M. i Romer E., Pogadanki Krajoznawcze. Dla użytku Szkół Powszechnych i I Klasy Średnich. Lwów-Warszawa 1932, BO, str. 122, VI, Wyd. Książnica Polska Tow. Nauczycieli Szkół Wyższych. 426) Wąsowicz J. i Zierhoffer A., Polska w cyfrach. Lwów Ig27, 16°, str. B7, VIII, nIb 1. Wyd. Komitet Organizacyjny II Z. S. G. i E. 427) Poniatowśki Stanisław, Badania antropologiczne nad kością skokową. Warszawa Ig13, 8°, str. 79, nIb 1. Prace Tow. Nauk. Warszawskiego. 42B) Poniatowski Stanisław, Beitrag zur Anthropologie des Sprungbeines. Braunschweig 1914, 4°, str. 32. Archiv. fUr Anthropologie. 429) Poniatowski Stanisław, Ober den Einfluss der Beobachtungsfehler auf die Anthropologisches Irdies. Braunschweig Igl [, 4°, str. 32. 430) Poniatowski Stanisław, Przyczynek do genezy pierścienia. Lwów 1925, BO, str. B. 431) Poniatowski Stanisław, Ober den Wert der Index-Klassifikationen. Braunschweig [gl I, 4°, str. 7, nIb 1. (Odbitka z Archiv fUr Anthropologie, tom X, zesz. I). 432) Poniatowski Stanisław, O wpływie błędów obserwacyjnych na wskaźniki antropologiczne. Warszawa 19 [2, BO, str. 73, nIb 1. Prace Tow. Nauk. Warszawskiego nr 6. 433) Preuschen E., Kruger G., Das Altertum, cz. l. Tubingen 191 [, BO, str. 295, XIV nIb [. 434) Prietze Hermann Albert, Natur und Volkstum, HannoverIg20, 16°, str. 93. 435) Proniewski G., Pobrzeże Wisły w najbliższej okolicy Płocka pod względem archeologicznym. BO str. 15 (Odbitka z Przeglądu Archeologicznego. R II-III zesz. 3-4). 436) Prospekt, «Polska w kulturze powszechnej'). Dzieło zbiorowe pod redakcją Feliksa Konecznego. Kraków 1911, 4°, str. Xl. 437) Protokoły posiedzeń inauguracyjnych Komitetów Naukowych. Kraków 1936, 16°, str. 73. Polska Akademia Umiejętności. Linden �660 661 438) Przewodnik po Muzeum Narodowym w Krakowie. Kraków Ig12, 8°, str. '35. 439) P~zeworski Stefan, Brązowe naczynie hetyckie z Ukrainy. (RekonstrukcJa). Warszawa Ig28, 4°, str. l!. (Nadbitka z tomu X. Wiadomości Archeologicznych). ~4?) PukalI W., Keramisches Rechnen auf chemischer Grundlage an Belsplelevertrauter. Breslau 'gI2, 8°, str. 144. Wyd. 2. 441) Rapacz Józef, Ustrój wsi samorządowej małopolskiej w XVIII wieku. Lublin Ig22. ' 442) Raswan Carl, R., Der Araber und sein Pferd. Stuttgart Ig30, go, str. 65, tab. 2. 443) Reden F. Friedr. Wilh., Erwerbs- und Verkehr- Statistik des Konigsstaats Preussen, Abt 2, Darmstadt 1853, 8°, str. 80g-IS88. 456) Rohein Gesa, Mondmythologie und Mondreligion. LeipzigWien-Zurich Ig27, VIII str. 10 4. (Odbitka z «Imago. Zeitschrift fUr Anwendundung del' Psychoanalyse,»). 457) Romer Eugeniusz, List otwarty do p. prof. St. Lencewicza red. ('Przeglądu Geograficznego') w sprawie napaści dokonanej przez p. prof. W. Gorczyńskiego na imię naukowe prof. dr E. Romera. Lwów Ig39, 8°, str. 7, nIb r. 458) Rosenblatt Józef, Czarownica powołana. Przyczynek do historii spraw przeciw czarownicom w Polsce. Warszawa 1883, 8°, str 64, II. 459) Rosenmaller Bernhard, Religions-Philosophie, Munster (Westf.) 1932, 8°, str. 168, VIII. 460) Romische Mythologie. Berlin 1858, 16°, str. 820, VIII, nIb 2. 461) Rutska Halina, Towarzystwo Naukowe Plockie w 1820-183°, 444) Rehm Walther, Geschichte des deutschen Romans 1-Vom Mittelalter bis zum Realismus. Berlin-Leipzig 1927, 16°, str.' nIb 17, Sammlung Goschen. 445) Reich Edward, Studien uber die Volksseeie aus dem Gesichtspunkte. Physiologie und Hygiene. Jena 1879, 8°, str. 447, XXI. 446) Reis Hans, Die Deutschen Mundarten. Berlin-Leipzig Ig12, 16°, str. 144, 32. Sammlung Goschen. 447) Reis Hans, Die deutschen Mundarten Dichtung. BerlinLeipzig IgIS, 16°, str. 144, 32. Sammlung Goschen. 448) Die Religion in Geschichte und Gegenwalt. Tom I r. IgOg, str. 2128, XVI II, str. 2044, Wyd. 2, III r. Ig2g str. 2176; XII. Wyd. 2, IV r. 1913, str. 2368, VIII; VI'. 1931, str. 2158; XII nIb 2. . 449) Reuschel Karl, Deutsche Volkskunde in Grundriss, cz. II. Sme, Brauch und Volksglaube Sachliche Volkskunde. Leipzig-Berlin 1924, 16°, str. 136. Aus Natur und Geisteswelt tom 645. " 450) ~eyell P., ~eyer Oskar Erich, Das Riesen- und Isergebirge tom XX Bielefeld-Leipzig 1927, str. 144, nIb 7, mapa r. 451) Riebes Ernst, Geschlechtsleben und Kultur. Królewiec Ig2g, 8°, str. 23, nIb L Wyd. 3, Schriften der koniglichen deutschen Gesellschaft. Konigsberg Pr. 452) Riemanns Hugo, Musik-Lexikon. Berlin-Leipzig 1916, 4°, str. 1276, XXXII. 453) Robert Carl, Archeologische Hermeneutik. Anleitung zur Deutung Klassischer Bildwerke. Berlin 1919, 4°, str. 432, nIb 12. 454) Roberts Frank H. H., The felsom problem in American Archeology. Washington I938, 8°, str. IS, (Odbitka z Smithsonian Report for' Ig38, str. 531-546, tab. 15. 455) Rocznik Orkanowego Uniwersytetu Wiejskiego w Szycach. Sprawozdania za rok Ig28/2g i Ig2g/30. Modlnića Ig31, 4°, str. 23· Ig07-I928. Notatka historyczna, str. 23, 8°. 462) Salzberger Georg, Die Salomo-Sage in del' Semitischen Literatur. Berlin Ig07, 8°, str. I2g, nIb 1. 463) Sar ter Howard, MacI:' A. S., Tut-ench-Amum. Ein Agyptisches Konig~grab. Leipzig Ig24, 8°, str. 26o, tab. 62. 464) Sauer Hermann, AbendHindische Entscheidung; Arischer Mythus und Christliche Wirklichkeit. Leipzig Ig39, 8°, str. 778, XXXII. 465) Saunier Claudius, Die Geschichte del' Zeitmesskunst von den altesten Zeiten bis zur Gegenwart. Bautzen Ig02-lg04, 8°, str. log6, XVI. / 466) SchaffJe Alben C. Fr., Bau und Leben des Socialen Korpers, tom I, 1875, str. 850, XXIV, IV, 1878, str. 538, VIII. Tubingen 8°. 467) Schell D., Beitrage zum Valksglauben im Bergischen. Erberfeld Ig2g, 8°, str. 207, nib r. 468) Schenkla Karola, Chrestamatyka z pism Ksenafanta. Lwów 1869, 80, str. 218, l la, XVI, nIb 2. 469) Schiller Emil, Shinto die Volksreligion Japans. Berlin Ig3S, 8°, str. 110. Ostasien-Mission. 470) Schirmer Alfred, Deutsche Wortkunde. Berlin-Leipzig Ig26, 16° str. 3, nib r. Sammlung Goschen. 471) Schleicher August, Compendium del' Vergleichenden Grammatik der Indogermanischen Sprachen. Weimar 1876,8°, str. 82g, XLVIII. 472) Schloz Wilhelm, Laiblin W., Vom Sinn des Mythos. Stuttgart 1936, 8°, str. 175. . 473) Schlund Erhard, Modernes Gottglauben. Das Suchen del' Gegenwart nach Gatt und Religion. Regensberg, 8°, str. 306, nIb 2. 474) Schmidt Karl, Die Hausnamen und Hauszeichen im Mittelalterlichen Freiburg. Giessen Ig30, 8°, str. 149, Giessener Beitrage zur deutschen Philologie, XXVI. 475) Schmidt Max, Indianer Studien ID Zentralbr:lsilien. Berlin 'gas. �t362 476) 1932, 477) fUr Freunde map 4. 478) (powielane). 479) stantinopel. Jena Schmidt-Rohc Georg, Die Sprache aIs Bildnerin der Volker. 4°, str. 415, nIb 3. Schmieder Karl, Chr., Mythologie der Griechen und Romer, der Schonen Kiinste. Kassel 1830, 16°, str. 386, VIII, tab. II, Schmokel Hermann, Das Geschlecht Schmekel, Schneller Ludwig, Am goldenen Horn. Streitziige Marienburg 1912, 8°, str. 94, nIb 2. 8°, str. 3, 28 durch Kon- 480) The Summer School of Arts and Sciences and of Education. Cambridge 1938, 8°, str. 94; Official Register of Harvard University, vol. XXXV, March 15, 1938, nr 8. . 48 I) -Schroeter Karl, Anfiinge der Kunst im Tierreich und bei Zwergvolkern mit besonderer Beriicksichtigung der dramatischen Darstellung. Leipzig 1914, 8°, str. 275, XVII. 482) Schuchhardt Carl, Schliemann's Ausgrabungen in Troja, Tiryns, Mykena, Archomenos Ithaka im Lichte der heutigen Wi,senschaft. Leipzig 1890, 8°, str. 37 I, XII, nIb 1. 483) Schultz Hans, Abriss der deutschen Grammatik. Strassburg 1914, 8°, str. 134, nib lO. Teubners Philologische Bibliothek. 484) Schultz Otto-Erich, Volksbrauch, Volksglaube und Biologie. Berlin-Bonn 1937, 8°, str. 131, nIb I: 485) Schultz Wolfgang, Riitsel aus dem hellenischen Kulturkreise. Leipzig 1912, 8°., str. 160, 160, XX. 486) Schultze Paul-Naum burg, Kulturarbeiten, tom VII, Die Gestaltung der Landschaft durch den Menschen, cz. I. Miinchen 1915, 80, str. 324. 487) Schwabe Gustav, Sagen des klas~ischen Altertums. Reutlingen 8°, str. 256. 488) Schwabe Ludwig, Teuffels W. S. Geschichte der romischen Literatur. Tom t, Leipzig 1890, 8°, str. 1346, XIII. 439) Schwantes S., Aus Deutschlands U rgeschichte. Leipzig, 160 str. 205, nIb 15. 490) Schwappach Adam, Handbuch der Forst- und Jagdgeschichte Deutschlands. Berlin 1888, 8°, str. 535-892. 491) Schwartz Wilhelm, Von den Hauptphasen in der Enrwicklung der Altgrkchischen Naturreligion. Berlin 1896, 4° str. 9. 492) Die Schweitz kleine Ausgabe. Berlin 1925, 16°, str. 264, nIb 2, mapa 1. 493) Schweitzer Albert, Verfall und Wiederaufbau der Kultur, cz. I. Kulturphilosophie. Miinchen 1923, 8°, str. 65, 6. 494) Schwela S., Czytanka sa Serbske Zischi. Ghoschebasu 1907, 8°, str. 40. 495) Scott-Elliot, Atlantis nach okkulten Quellen. Leipzig, 8°, str. 90, nIb 2, map 2. 496) Seemann Otto, Die Mythologie der Griechen und Romer. Leipzig 1880, 8°, str. 264, VIII. 497) Seifert Hermann, Erich, Der Jude zwischen den Fronten der Rassen, der Volker, der Kulturen. Kontinent und Ubersee. Tom IV, 160, str. 183, nIb 1. 498) La Selection Sexuelle chez I'Homme. Paryż 1925. Etudes de Psychologie Sexuelle, tom IV. 499) Sera F. W. Astrologie fUr Anfiinger. I. Das Horoskop ohne Mathematik. Liibeck, 1925, VIII, str. 97, 26, nIb 6. 500) Seredyński Władysław, Janaz Wielomowic Gawińskiego pisma pozostałe. Kraków 1879, 8ą., str. 250, nIb 2. Akademia Umiejętności. 501) Sieroszewski Wacław, 12 lat u jakutów. Warszawa 19°0,8°, str. 414, X, I mapa. 502) Sighart Y. Religien aus Rom. Zur Kunstgeschichte und Volkskunde. Augsburg 1865, str 2 I I, nIb 3, 16° Wyd. Literarisches Institut. 503) Simrock Karl, Handbuch der Deutschen Mythologie. Bonn 1874, 8°, str 644, XII. 504) Skorowidz osób, miejscowości, rycin, map i planów Działu Archeologicznego Wydawnictw Komisji Antropologicznej PAU w latach 1877-1927 Kraków 1931-1937, 4°, str 104, Polska Akademia Umiejętności - Komisja Antropologii i Prehistorii. 505) Słownik języka Polskiego, oprac. Karłowicz j , Kryński Ad. i Niedźwiedzki W. Tom VI. Warszawa 1915, 4°, str. 689-794, XVI. 506) Sombart Werner, Der Bourgeois. Zur Geistesgeschichte des modernen Wirtschaftsmenschen Miinchen-Leipzig 1923,8°, str 540, VII. 507) Sombart Werner, Der Moderne Kapitalismus. Tom I. Halbband. I-EinleitungDie vorkapitalistische Wirtschaft. Die historischen Grundlagen des modernen Kapitalismus. Miinchen-Leipzig 1922, 8°, str 462, XXII, wyd. 5. 508) Spanger Eduard, Lebensformen. Halle 1922, 8°, ~tr. 403, XIII, nIb 3. 509) Spengler Oswald, Der U ntergang des Abendlandes. U mrisse einer Morphologie der Weltgeschichte, tom II. Welthistorische Perspektiven. Miinchen 1922, 8°, str. 635, VIII, nIb 2, II. 5 lO) Spiegel Friedrich, Avesta die heiligen Schriften der Persen, tom I, Leipzig 1859, 8°, str. 222, CXXIV, tab. 4. 5 I I) Spiess Karl, Die deutschen Volkstrachten. Leipzig 191 I, 16°, str. 138, V, nIb 5, 15. Aus Natur und Geisteswelt. 5 I 2) Spostrzeżenia meteorologiczne dokonane w ciągu lat 5-ciu od 19°4-1908 roku na Stacjach Meteorologicznych Sieci Warszawskiej. �Warszawa 1910, 4°, str. 203, XLII, nIb 1. (Odbitka z <'Pamiętnika Fizjograficznego') tom XX). 513) Teubners Kleine, Sprachbucher. Ks. III, cz. I, Scanferlato A. Lezioni Italiane. Lipsk-Berlin 1939, 16°, str. 282, XIV. 514) Wie der polnische Sprachgeist die Urgeschichte der Slavischen Volksstamme auffaszt? Lemberg 1850, 8°, str. 16. 515) Sprawozdanie Dyr. Gimnazjum VII im. Tadeusza Kościuszki we Lwowie za rok szkolny 1934135, Lwów 1935, 8°, str. 32. 516) Sprawozdanie z Działalności Państwowego Banku Rolnego za rok 1925. Warszawa '926. 517) Sprawozdanie z Działalności Ligi Ochrony Przyrody z r. '928, str. 23, 16°. 5,8) Sprawozdanie z Działalności Lubel. Tow. RoI. za rok 19' l, str. ,6, 8°. 519) Sprawozdanie Sekcji Szkolnej i Dyrekcji Szkolnej za lata 1925-26 i 1937-38. Lwów 1938, 8°, str. 32. Publiczna Szkoła Dokształcająca Handlowa pod opieką Kongregacji Kupieckiej we Lwowie. 520) Sprawozdanie Stenograficzne z CXL VII Posied'ł:enia Sejmu Rzeczypospolitej z dnia 10 lipca '924 (Sejm Rzpl. Polski, okres I). Warszawa 1924, 4°, str. 59. 52') Sprawy Narodowościowe. Czasopismo poświęcone badaniom zagadnień narodowościowych. Prospekt. Warszawa 1937, 8°, str. 22. Wyd. Instytutu Badań Spraw Narodowościowych. 522) Sprecher von Bernegg, Tropische und subtropische Weltwirtschaftspflanzen ihre Geschichte, Kultur, und Volkswirtschaft. Cz. I. Starkeund Zuckerpflanzen. Stuttgart '929, 8°, str. 438, XV, nIb 2. 523) Spring Margery Rice, Pelican Books, Working-class wives, Their health and condition. London '939, ,6°, str. 2 14, XII. 524) Staatslexikon. Von Sacher Hermann, tom I. Freiburg 1926, 4°, str. 1863, X. 525) Starcke C. N. The primitive family in its origin and development. London 1889, ,6°, str. 3'5, XI. 526) Starre Frederick, The Ainu group at the Saint Louis exposition. Chicago '904, ,6°, str. 118, nlb 8. 527) Staszewski D. i Maciesza A., Zarys historyczny Ziemi Obodrzyńskiej. Płock '908, ,6°, str. 58, nIb 54. 528) Staszewski Kazimierz, Plany i pomiary miasta Plocka oraz gruntów podmiejskich od roku '793 do lat ostatnich. Płock '938,8°, str. 21, mapa 1. 529) Statut Banku Gospodarstwa Krajowego. Lwów '924,8°, str. 4', nib ,. vVyd. Bank Gosp::Jdarstwa Krajowego. 530) Statut Państwowego Banku Rolnego oraz Rozporządzenia PrezydentaRzeczypospolitejzdnia 14maja '924r. Warszawa 1925, '6°,str.40. 53') Statut Spólki Akcyjnej pod firmą (,Bank Ziemian», Warszawa '92', ,60, str. 4', nIb 1. \Vyd. Spółka Akcyjna. (Przedruk z (,Monitor Polski» nr '48 z dnia 2 lipca '921 r.). 532) Statut Towarzystwa Wiosek Kościuszkowskich. Warszawa, ,60,. str. 10. 533) Statut Pol. Przyr. Tow. Pedagog., vVarszawa 1930, ,6°, str. '3, nIb 1. Wyd. Rada Główna Pol. Przyr. Tow. Pedagog. 534) Statut Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Lwów 1926, '929, 8°, str. 25. 534) Statut Wzorcowy Oddziału Pol. Tow. Tatrzańskiego. (Zał. do Statutu P. T. T. Kraków 160, str. 15. 535) Statystyka Spółdzielni Związkowych za rok '937. Warszawa 80, str. CXXI, nIb 4. 536) Steffens Henrik, Anthropologie (1822). Stuttgart 1922, 8°, str. 3", XV, Goetchenanum BUcherei. 537) Steinen Karl, Unter den Naturalvolkern Zentral-Brasiliens. Berlin ,894, 4°, str. 570, XV, nIb 2, tab. 30, mapa 1. 538) Steiner Rudolf, Die Geheimwissenschaft im Umriss. Leipzig 1920, ,60, str. 473, XXVIII, nIb 7. 539) Stemplinger Edward, Antiker Aberglaube in modernen Ausstrahlungen. Leipzig '922. 540) Stern Nobert, Mode und Kultur, str. 49-96, tab. 8, 80• 541) Stojanowski Karol, Rasowe podstawy eugeniki. Poznań 1927, 80, str. 76, nIb 2. 542) Storck Karl, Geschichte der Musik. Stuttgart '904, 80, str. 848, VIII. 543) Storck Karl, Geschichte der Musik, cz. I. Stuttgart '922, 80, str. 488, XVI. 544) Strindberg August, Der Bewusste Wille in der Weltgeschichte. Munchen-Leipzig 1916, 80, str. 94, nIb 2. '938, 545) Stolz Friedrich, Geschichte der lateinischen Sprache. Lipsk 160, str. '47, 22, nIb 1. Sammlung Goschen. 546) Strunk Hermann, Die Flurnamen des Vielendes. Gestemunde '924, 80, str. 110, mapa 1. 547) Supan Aleksander, Grundzuge der Physischen Erdkunde. Berlin-Leipzig 1921, 80, str. 98" IX, nIb 4, mapa XIX. 548) Supan Aleksander, Handbuch der Mineralogie. Grundzuge der physischen Erdkunde. Leipzig '903. 549) Symczuk Hora, Tailce Huculskie, 8°, str. 56. 550) Szlakami wodnymi do Bałtyku. Prospekt. 80, str. 22. 551) Taeger Fritz, Das Altertum. Geschichte und Gestalt, tom I. Stuttgart '939, 8°, str. 47', X, nIb 2. 19l0, �666 552) Klein Taschen-Fuhrcr durch Baden Schwarzwald, Bodenseegegend und Umgebung. Freiburg, 16°, str. XXX, nIb 2, mapa I. 553) Tauer Paul, Da~ Altertum im Leben der Gegenwart. LeipzigBerlin 19I5, 16°, str. 131, VIII, nIb 18. Aus Natur und Geisteswelt. Tom 356. 554) Techet Carl, Volker, Vaterliinder und Fursten. Munchen I9I3, 8°, str. 479, VII, nIb 2, tab. 7. 555) Tessmann Gunter, Menschen ohne Gott. Stuttgart Ig28, 8°, str. 243, V, nIb 3, mapa I. 556) Teudt Wilhelm, Die Externsteine aIs germanisches Heiligtum. Jena Ig34, 16°, str. 75, nIb 5· 557) Thienemann J., Rossitten. Drei Jahrzehnte auf der Kurischen Nahrung. I927, ~tr. 326. 558) Thuringen, Das Grune Herz Deutschlands. Thuringen, str. 240, I mapa, 16°. 559) Antiquarisk Tidskrift 1849-I851. Kjobenhavn 1852, str. 348, Wyd. Kongelige Nordiske Oldskrift selshab. 8°. 56o) Tirala Lothar, Gottlieb, Rasse, Geist und Seele. Munchen 1935, 8°, str. 256, tab. 16. 56 I) Trampe Ernst, Syrien vor dem Eindringen der Israeliten. Berlin I8g8, 4°, str. 34. Wissenschaftliche Beilage zum Jahresbericht des Lessing-Gymnasiums zu Berlin. Os tern I8g8. 562) Trautwein Susanna, Gesellschaft und Geselligkeit in Vergangenheit und Gegenwart. Lipsk, Berlin IgIg, 16°, str. 123, nIb 17· Aus Natur und Geisteswelt, tom 706. 563) Treskow B., Weyl J., Das Lexikon der Hausfrau. Berlin Ig32, 16°, str. 378, nIb 2. 564) Troeltsch Ernst, Die Dynamik der Geschichte nach der Geschichtsphilosophie des Positivismus. Berlin IgIg, 8°, str. 204· 565) Trojanowski Wincenty. Zabytki artystyczne Warszawy. Warszawa IgI6, 8°, str 8g, nIb I. Wyd. Polskie Tow. Krajoznawcze. 566) Twardowski Kazimierz, O dostojeństwie Uniwersytetu. Poznań Ig33, 4°, str. nIb 25. Wyd. U. P. 567) Uhorczak Franciszek, Skorowidz nazw gromad, miast i miasteczek. Lwów Ig39, 8°, str. 50. Wyd. Instytut Geograficzny U. J. K. XXX 568) Katolicki Uniwersytet Lubelski. Zarys Dziejów K. U. L. Lublin, 8°, str. 48, nIb 6. Nakł. Tow. Przyj. K. U. L. 569) Ustaw Polskago Obszczestwa Oteczestwowiedenia, str. 8, 16°. 570) Ustawa Polskiego Tow:uzystwa Krajoznawczego, str. 8, 16o. 571) Vaillant George, Historyand stratigraphy in the valley of Mexico. Washingtom Ig39, 8°, str. 10 (Odbitka z Smithsonian Report for Ig38, str. 521-53°, tab. 13)' 572) Viebahn Georg, Statistik des Zollvereintum und Deutschlands, cz. II. Berlin 1862. 573) Vietor Wilhelm, Elemente der Phonetik des deutschen, englischen und franzosischen. Leipzig I9I4, 8°, str. Ig4, nIb 4. 574) Vietor Wilhelm, Kleine Phonetik des deutschen, englischen und franzosischen. Leipzig I9I3, 8°, str. 131, XIV, nolb 3. 575) Vogel Walther, Das Neue Europa und seine historisch-geographischen Grundlagen. Bonn-Leipzig I923, str. 322, X, nIb 4. 576) Vogler August, Grundlagen der Kulturtechnik. Tom I, cz. I. Berlin IgOg, 8°, str. 53g. 577) Vogt Joseph, Romische Geschichte, I Teil: Die Romische Republik. Freiburg Ig32, 8°, str. 350, nIb 7, tab. g. 578) Volckmann Erwin, Diinnemark und Sudschweden bis Trollhattan, Marstrand und Gotland. Rostock IgOg-IglO, 16°, str. Ig6, nIb 6. 579) Voretsch Carl, EinfUhrung in das Studium der Altfranzosischen Sprache. Halle Ig03, 8°, str. 278, XVI, nIb 2. Sammlung Kurzer Lehrbucher der Romanischen Sprachen und Literaturen. I. 580) Voss Lena, Der Mensch und seine Gotter. Berlin Ig26, str. 94, tab. 48, 8°. Kultur und Menschenkunde. 581) Wagemann Ernst, Koniunkturlehre. Berlin Ig28, 8°, str. 3°1, 16°, nIb I. 582) Wagner Hermann, Lehrbuch der Geographie, tom I: Allgemeine Erdkunde. Hannover-Leipzig IgI2, 8°, str. 1022, XII, nIb 2. Wyd. g. 583) Waldschmidt Ernst, Die Legende vom Leben des Buddha. Berlin Ig2g, 8°, str. 248. 584) Walther Johannes, Geschichte der Erde und des Lebens. Leipzig Ig08,8°, str. 570, IV. 585) Weinert Hans, Ursprung der Menschheit. Stuttgart Ig32, str. 38o, 8°. 586) Weiss Hermann, Kostumkunde. Handbuch der Geschicb-te der Tracht, des Baues und des Gerathes der Volker der Alterthums. l, 186o, str. 543, XXIV, II, 186o, str. 544-1434. Stuttgart, 8°. 587) Weissenborn Hellmuth, Federschmuck im Wandeln und der Leipzig Moden. Ein Beitrag zur Kulturgeschichte der Schmuckfeder. Ig37, 8°, str. 85, nIb I. 588) Weitbrecht Carl, Deutsche Literaturgeschichte des Ig Jahrhunderts. Leipzig IgOI, 16°, str. 143, nIb 7. Sammlung Goschen. 589) Weltgeschichte. Die Entwicklung der Menschheit in Staat und Gesellschaft, in Kultur- und Geistesleben. Herausg. Pflugk-Hartun. 1. Weltgeschichte der neuster Zeit. Str. 4°O, nIb 14, tab. 6; R. I8go-Ig25, II Geschichte des Mittelalters str. 639, nIb 24, tab. nIb; R. IgOg-Ig25. 5go) \Ventscher Erich, EinfUhrung in die praktische Genealogie. Gorlice Ig33, 16°, str. I59, 32, nIb I. �669 668 WYKAZ 591) Wilczek Carl, Abriss der Geschichte der Gartenkunst. Berlin 1929, 8°, str. 94, nIb 2. 592) Winckler Hugo, Die Babylonische GeisteskuItur. Leipzig 1919. 16°, str. 138, 10. 593) Winnicki Stanisław, Złoty Ołtarzyk Wonnego Kadzenia Przed Stolicą Bożą. Lwów, 16°, str. 728, nIb 6. 594) Winobranie w Zaleszczykach 15-27 września 1936 r., str. 24,8°. 595) Wiske Friedrich, Langenscheidts praktisches Lehrbuch der spanischen Sprache. Berlin-Schoneberg 1932,8°, str. 203, 16, VIII, nIb r. 596) Witte J., Die Ostasiatischen KuIturreligionen. Leipzig 1922. 16°, str. 183, VIII, nIb r. 597) Wolff H. F., Rassenlehre. Neue Gedanken zur Anthropologie, PoIitik, Wirtschaft, Volkspflege und Ethik. Leipzig 1927, 8°, str. 251, nIb 5, mapa I. Mannus-Bibliothek. 598) Wolfram Ric'hard, Deutsche Volkstanze. Leipzig 1937, 16°, str. 40, nIb I, tab. 20. Bilder zur deutschen Volkskunde. 599) Woltmann Ludwig, Politische Anthropologie. Leipzig 1936, 8°, str. 393, nIb 3. WoItmanns Werk. 600) Wrede Ferdinand, Ulfilas, odeI' die uns erhaltenen DenkmaIer del' gotischen Sprache. Paderborn 1908, 8°, str. 490, XXVIII, nIb 2. 601) Wittke Adolf, Del' deutsche Volksaberglaube del' Gegenwart. Berlin 1900, 8°, str. 535, XVI, nIb r. Wyd. 3. 602) Wystawa Kobierców i Tkanin Wschodnich 18-19 wiek. Lwów 1936, 16°, str. 6. Wyd. Tow. Przyjaciół Sztuk Pięknych. 603) Wzornik czcionek Drukarni św. Wojciecha pod Zarządem Państwowym. Poznań, 4°, str. nlb. 604) Wzory pism. Lublin, 8°, Drukarnia <,Narodowa» Leona Milerskiego. 605) Ziegenbalg Bartholomeus, Genealogie der Malabarischen Gotter.Madras 1867, 8°, str. 290, XII. KSIĄŻEK NABYTYCH PRZEZ \Vydawnictwa P. T. L. W ROKU 1950 ciągłe: I) Acta Societatis Archeologicae Polonorum nr I. Bratysława 1949, 8°. 2) Slovenska Akademija Znanosti i Umetnosti Slovene. Monographs, nr 2, 3. Lubljana 19So, 8°. 3) Annales Universitatis M. C. S. Sectio B, vol. IV (1949). Lublin 1950. SectlO C, vol. IV, nr 11-19, Lublin 1940; Sectio F, vol III (1948). Lublin 1950, vol. V, nr 1-5, Lublin 1950; Suplementum IV, Sectio C, Lublin 1948. Wyd. U. M. C. S. Lublin, 8°. 4) Annali Lateranensi. Publicazione deI Pontificio Museo Missio· na rio Etnologico. Vol. XII, Citta del Vaticano 1948, vol. XIII, Citta del Vaticano 1949, 8°. 5) American Anthropologist. Vol. 52, nr I, 2, 3. "Vyd. American Anthropologist Association. Menasha, Wisconsin 1950, 8°. 6) Anthropos. Revue Internationale de Ethnographie. Tom XLV, 1-6. Fryburg 1950. Szwajc. 4°. 7) Archeologia, tom II i III, 8°. 8) Archives Suisse~ des Traditions Populaires. Tom XLVI, nr 2. Wyd. Societe suisse de traditions populaires. Bazylea 1949/50, 8°. 9) Archiwum Fotograficzne. Zeszyt I. Wyd. Polskie Tow. Krajoznawcze, Warszawa 1949, 8°. 10) Atlas Polskich Strojów Ludowych nr I (Roman Reinfuss: Stroje Górali Szczawnickich). Wyd. Polskie Tow. Ludoznawcze. Lublin 1949,4°. zeszyt . II) Biblioteka Źródeł Historycznych, nr 8. Poznań 1947, 8°. 12) Bibliotekarz. Czasopismo poświęcone sprawom bibliotek i czytelnictwa. R. XVI. Wyd. Związek Bibliotekarzy i Archiwistów Polskich. Warszawa 1949, 4°· 13) Biuletyn Biblioteki Centralnej rok II, nr I. Warszawa 1950, 4°. 14) Biuletyn Hist0rii Sztuki i Kultury. Kwartalnik wyd. przez Państwowy Inst. Hist. Sztuki i Inwent.aryzacji Zabytków orcz Zakład Architektury Pol. i Hist. Sztuki Politechniki Warsz. R. XI, nr 1-2, Warszawa 1949, 4°· IS) Biuletyn Informacyjny Szkolnictwa Zawodowego. Rok 1949 (I) nr 9, 10, rok 1950 (2), nr 1-12, 14-21. Wyd. Centralny Urząd Szkolenia Zawodowego. Warszawa. 40. 16) Biuletyn Instytutu Bibliograficznego. Warszawa 1950, 4°. 17) Biuletyn Polsk. Tow. Krajoznawczego. R. 1949, nr 10, II, R. 19so, nr 5. \Vyd. Pol. Tow. Krajoznawcze. \Varszawa 4°. 18) Yivo Bleter. Journal ofthe Yiddish Scientific Institute, vol. XXIII. Wyd. Yiddish Scientific Institute. Nw. York 1949, 8°. i 606) Zagadnienia wytwórczości zwierzęcej w Polsce. I. Polityka i organizacja wytwórczości zwierzęcej. Inż. St. Skwarczyński. II. Zagadnienia owczarstwa. Inż. St. Czerny. Warszawa 1938, 16°, str. 125, nih 3. Wyd. Tow. Oświaty Rolniczej. 607) Zakopane, Kurzer Fuhrer durch Zakopane und Umgebung, 160, str. 82, nIb 2, mapy 2. Landes Verband fUr Freuden- und Reiseverkehr in GaIizien. 608) Zotz Lothar, Erlebte Vorgeschichte. Stuttgart 1934, str. 79, nIb I. Wyd. Gesellschaft der Naturfreunde. 609) Narodni Zpevnicek. Sto moravsko-sldskych Iidowych pisni. Praga 1848. Anton, Geschirrskunde odeI' Beschirrungs610) Zurn Friedrich lehre. Leipzig 1897, 8°, str. 36. ..._---..:-.....:. ",:,- ~, �19) Buletin -1'Institute Shkencavet. Tom IV, nr 1-2. Wyd. Institute Shkencavet. Tirane 1950, 8°. 20) Buletin Stiintific. C. stiinte, storice, filosofice si economicojuridice stiinta Limbii, literatura si arta. Tom I, nr 3-4. Wyd. Academia Republicii Populare Romane. 1948, 80. 2 I) Bulletin de l'Institut Franc;ais d' Afrique Noire. Tom VIII, nr 1-4, ~1946; IX, nr 1-4, 1947; XII, nr 1-3, 1950. Wyd. Institut Franc;ais d' Afrique Noire. Dakar. 4°. 22) Bulletin for Libraries. Bulletin de l'Unesco a l'intention des Bibliotheques. Vol. III, nr 2, 1949, IV, nr 1-10, 1950. Wyd. United Nations Educational Scientific and Cultural Organization. 8°. 23) Bulletin de la Societe Royale Belge d' Anthropologie et de Prehistorie, tom LVIII. Wyd. Societe Royale B=lge d' Anthropologie et de Prehistorie. Bruksela 8°. 24) Catalogue of books and periodical sets on French, nr 693' Canada, 8°. 25) Catalogue of an Exhibition uf Books on Medicine, Surgery and Physiology. Oxford 1947, 8°. 26) The Chronicles of Oklahoma. Vol. XXVII, nr 1-4. Vol. XXVIII. Wyd. Oklahoma Historical Society. Oklahoma, 4°. 27) Criminalia. Organo de la Academia Mexicana de Cencias Penales. R. XV, nr 1-12, Mexico 1949, 8°. 28) Casopis Moravskeho Musea v Brne. Tom XXXVI. Acta Musei Moraviae 2. Wyd. Knihovna Moravskeho Musea. Brno 1950, 8°. 39) Casopis Narodniho Musea. Oddil pfirodovedny. Vol. CXVL Cislo 1-2. Wyd. Matice Ceska. Praga 1947, 8°. 30) Casopis Vlasteneckeho Spolku Musejniho v Olomuci. R. 59,. nr I. Wyd. Vlastenedy Spolek Musejni. Olomuci 1950, 8°. 3 I) Endeavour. A quarterly review designed to record the progress of the sciences in the service of mankind. Vol. VIII, nr 31-33, 1949; vol. IX, nr 34-35, 1950, 5°. 32) Enquetes du Museee de la Vie Vallone. Bulletin-Questionnaire. Tom V, nr 55-58, Liege 1949, 8°. 33) Etnographia. A magyar neprajzi tarsasag folyoirata, vol. LX, z. 1-4, Budapest 1949, 8°. 34) Sovetskaja Etnografia. Rok 1943, 19+7, nr VI, VII; 1949, nr 1,2,3,4 .. 1950 nr 1,2,3. Wyd. Akademia Nauk Sojuza SSR. MoskwaLeningrad, 8°. 35) L'Ethnographie, nr 39, 1941, nr 40, 1942, nr 43, 1945. \Vyd. Societe D'Ethnographie de Paris, 4°. 36) Ethnos. R. 1949, nr 2--4. Wyd. Statens Ethnografiska ~Iuseum. Stockholm, 8°. 37) Le Folklore BrabanC;0n. Bulletin du Service de Recherches Historique et Folkloriques du Brabant. Vol. XXI, 1949; XXII, nr 125127, 1950, Bruksela, 8°. 38) Głos Wolnych. R. 1949 (IV), nr 12, 1950 (V), nr 1-21. Wyd. Stowarzyszenie Wolnej Myśli w Polsce. Warszawa, 40. 39) C. L A. Information, nr 15-16, R. 1949, nr 17-20, 1950. Wyd. Comission Internationale des Arts et Traditions Populaires. Paryż, 40. 40) Smithsonian Institution. Bureau of American Ethnology. Bulletin 143· Handbook of South American Indians. Vol. 5. Washington 1950, 8°. 4 I) J ahbruch der Schweizerischen Gesellschaft fUr Urgcschichte. R. XXX. Brno 1948. Wyd. Schweizerische Gesellschaft fUr Urgeschichte, 80. 42) Jantar. Przegląd Naukowy Zagadnień Pomorskich i Bałtyckich. R. 1946 (IV), zesz. 1-3, R. 1947 (V), z. 1-4. R. 1949 (VII), zesz. I, 3-4. Wyd. Instytut Bałtycki. Gdańsk, 80. 43) Język Polski. Organ Tow. Miłośników Jęz. Polskiego. R. XXIX, nr 1-6. Kraków 1949; R. XXX, nr 2-3, 4-5. Kraków 19.')0, 80. 44) Southwestern Journal of Anthropology. publi&hed by the University of New Mexico and the Laboratory of Anthropology, Santa Fe, in the interest of general Anthropology. Vol. V, nr 3-4. Wyd. University of New Mexico. 1949, 8°. 45) Katalog Księgarski nr 3. Warszawa 1949, 8°.. 46) Nowe Książki. Przegląd nowości wydawniczych. Wyd. Komitet Upowszechnienia Książki przy Prez. Rady Ministrów. R. I, nr 3, 4. Warszawa 1949; II, nr 2-15. Warszawa 1950, 160. 47) Kwartalnik Muzealny. R. II, zesz. 3. Kraków 1949. Wyd. Związek Muzeów w Polsce, 8°. 48) Monthly List of Recent Scientific and Technical Publications. Warszawa 1949, 8°. 49) Folk-Liv. Acta ethnologica et folkloristica Europae. Tom XIIXIII. Wyd. Samfundet for Svensk Folklivsfork0ning. Stockholm 1948/9,4°. 50) Orli Lot. Organ Kół Krajoznawczych Młodzieży. R. XXIV, nr 1-8. Wyd. Pol. Tow. Krajoznawcze, Kraków 1950, 80. 5 I) Man. A monthly record of anthropological science. Vol. XLIX art. 160-178, 1949; Vol. L art. 1-217, 233-255, 1950; Vol. LI, art. 13-38. R. 1950. Wyd. The Royal Anthropological Institute. London, 40. 52) Primitive Man. Vol. XXIII, nr 1-3, 1950; Vol. XXII, nr 3, 4, 1949· Wyd. Catholic Anthropological Conference. Washington, 80. 53) Le Mois d'Ethnographie FranC;lise. Bulletin de la Societe d'Ethnographie FranC;1ise. R. 1949 (III), nr8-9; R. 1950 (IV), nr 1-9' Paryż, 40. 54) Muzyka. Miesięcznik poświęcony zagadnieniom życia muzycznego w Polsce. R. I, nr 2. Wyd. Państwowy Instytut Sztuki. Kraków . 1950, 8°. �55) ='iauka o Polsce. Jej potrzeby, organizacja i rozwój. Tom XXV. Wydawnictwo Kasy im. Mianowskiego. R. 1947, BO. 56) News ofYivo. Nr 36-3B, 1949. Wyd. Yiddish Scientific InstituteYivo. New York, 4°. 57) Notes Africaines. Bulletin d'Information et de C)rrespondence de l'Institut d'Afrique Noire. Nr 44-47. Dacar 1950, 4°· 58) Ochrana prirody. Vestnik statni pece ochranu pfirody. R. 1949 (IV) cislo 6. R. 1950 (V) cislo 1-3. Wyd. Statni Nakladelstvi. Praga, 4°· 59) Z Otchłani Wieków. Dwumiesięcznik poświęcony pradziejom Polski. R. 1949 (XVIII), zesz. 1-12. Wyd. Pol. Tow. Prehistoryczne i Muzeum Prehistoryczne. Poznań, 4°· 60) Pece o mladd. Mesienik Ministerstva Socialni Pece. R. XVIII. Cislo 10. Praga 1949, 4°· 61) Pielgrzym Polski. R. 1949 (XIX), nr 12; 1950 (XX), nr 1-12. Wyd. Edmund Chambers. Warszawa, 4°· 62) Poradnik Bibliotekarza. Nr 1-2. Wyd. Związek Bibliotekarzy Archiwistów. Warszawa 1950, 16° 63) Posłannictwo. R. XIX, nr 1-:'. Wyd. Pol. Narodowy Kościół Katolicki. Warszawa 1950, BO. 64) Prace a pece o pracujiCi. Mesienik Ministerstva Prace a Socjalni Pece. R. I, cislo 3-5, 6-8. Praga 1950, 4°· 65) Prace Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego. Seria A, nr 36. Wyd. Wrocławskie Tow. Naukowe. Wrocław 1950, 8°. 66) Problemy. Miesięcznik poświęcony zagadnieniom wiedzy i życia. R. 1949 (V), nr 12; R. 1950 (VI), nr 1,8. Wyd. Spółdzielnia Wyd. (,Czytelnik». Warszawa, 4°. 67) Przegląd Antropologiczny. Organ Polskiego Tow. Antropologicznego, tom XVI. Wyd. Pol. Tow. Antropologiczne. Poznań 1950, 8°. 68) Przegląd Archeologiczny. Czasopismo poświęcone archeologii przedhistorycznej. Tom XVIII, zesz. 2; R. XXV. Wyd. Instytut Badania Starożytności Słowiańskich i Pol. Tow. Prehistoryczne. Poznań 1949, 4°. 69) Spółdzielczy Przegląd Naukowy. R. 1949 (XV), zesz. 4 i zeszyt sprawczdawczy. R. 1950 (XVI) zeszyt sprawozdawczy. Wyd. Centralny Związek Spółdzielczy. Spółdzielczy Instytut Naukowy. Warszawa, 8°, 70) Przegląd Zachodni. R. 1949 (V), nr 7,8, II, 12; R. 1950 (VI). nr 1-10. Wyd. Instytut Zachodni. Poznań, 8°. 71) Anthropological Records. Vol. XII, nr 1-4, R. 1949, XIII, nr l; R. 1949, XIV, nr I; R. 1950. Wyd. University of California Press. Berkeley and Los Angeles, 4°· 72) Report of the United States National Museum. Rep. XXIX. vVvd. United States National Museum. \Vashington 1950, 8°. . 73) Annual Report of the Bureau of American Ethnology. Nr 66, 1948/49. Wyd. Smithsonian Institution. Washington 1950, 8°. 74) The Slavonic and East European Review. A survey of the peoples of eastern Europe, their history, economic, development, philology and literature. Wyd. University of London School of Slavonic and East European Studies. Vol. XXVIII, nr 70-71. London 1949, 8°. 75) Revista di Etnografia. R. III, nr 4. Neapol 1949, 8°. 76) Revista del Instituto Etnologico Nacional. Vol. III, zesz. 1-2. Wyd. Instituto Etnologico Nacional. Bogota 1947, 8°. n) Rocznik Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. R. XLI (I948), 1949. Wyd. Towarzystwo Naukowe Warszawskie. Warszawa, 80• 78) Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych. Tom XI, R. 1949; Tom XII, R. 1950. Wyd. Poznańskie Tow. Przyjaciół Nauk. Poznań, 8°. 79) Sbornik Muzea Antropołogii i Etnografii, tom X, XI, XII. Wyd. Akademija Nauk Sojuza Sowetskich Socjalisticzeskich Respublik. Moskwa 1949, BO. Bo) Sbornik za Narodnij Umotworenija i Narodopis. Kn. XLIV. ·Wyd. B'lgarska Akademija na Naukite Etnografski Institut. Sofia, BO. BI) Yidishe Shprakh. Vol. IX. New York 1949, 4°. B2) Slovo a Slovesnost. List Prazheko Linguistickeho krouZku. R. XII, cislo I. Wyd. Praz. Ling. Kr. Praga 1950, 8°. B3) Słowo Prawdy. R. 1949 (XVII), nr 4-9, 11-12; R. 1950 (XVIII), nr I, 2. Wyd: Polski Kościół Ewangelickich Chrześcijan Babtystów. Warszawa, 4°. 84) Sprawozdania z czynności i posiedzeń Pol. Ak. Um. Tom L, nr 5-9, 1949, tom LI, nr 1--3, R. 1950. Wid. Polska Akademia Umiejętności. Kraków, BO. B5) Sprawozdania P. M. A., tom II, zesz. 1-4. Wyd. Państwowe .Muzeum Archeologiczne. Warszawa 1949, 8°. 86) Sprawozdania Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Nr I. Wyd. Poznańskie Tow. Przyj. Nauk. Poznań 1949, 8°. 87) Starinar. Organ Archeolożkog Instituta kn. I. Wyd. Srpska Akademija Nauk. Beograd 1950, 4°. 88) Strażnica Ewangeliczna. Dwutygodnik poświęcony sprawom Polskiego Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego. R. 1949 (IV), nr 24; R. 1950 (V), nr 1-22. Wyd. Komitet Red. Pol. Kościoła EwangelickoAugsburskiego. Warszawa, 4°. B9) Studia Ethnographica Upsaliensia. Tom II. Uppsala 1950, 4°. 90) Światowit. Rocznik Muzeum Archeologicznego. Tow. Nauk. Warsz. Tom XIX, (1946-7), 1948; R. XX (1948-9), 1950. Wyd. Tow. Naukowe Warszawskie. Warszawa, 4°. 9 I) Szazadok. A Magyar Tortinelni Tarsulat Kozdonye. T. LXXXII, ev. 1-4. R. 1948. Wyd. M~gyar Tortinelmi Tarsulat. Budapest 1949, BO. Lud, T. XXXIX 43 �92) Polska Sztuka Ludowa. R. 1949 (III), m 7-10. Wyd. Państw. Instytut Badania Sztuki Ludowej. Warszawa, 4°. 93) Tidsrift. Upplands Fornminnesforenings. R. XL VII, cz. I. Wyd: Upplands Forminnes-Forenings. Uppsala 1949, 8°. 94) Trudy lnstituta Etnografii im I. I. Mikłucho-Makłaja. Nowa seria, tom VII, VIII, Wyd. Institut Etnografii im. I. I. Mikłucho-Makłaja. Moskwa 1949, 8°. 95) Volksforschung. Vierteljahresschrift des Deutschen AuslandInstituts in Stuttgart. Tom VI, zesz. 1-2, 4. Stuttgart 1942/43, 8°. 96) Vyber Neizajimavejsich reportazi a cUinkU ze svetoveho tisku, cislo 1-12. Prag< 1950, 16°. 97) Wiadomości Archeołogiczne. Organ Państwowego Grona Konserwatorów Zabytków Przedhistorycznych. Tom XVII, zesz. I. Wyd. Państw. Grono Konserwatorów Zabytków Przedhistorycznych. Warszawa 1950, 4°. 98) Wiadomości Statystyczne Głównego Urzędu Statystycznego. R. 1949 (XXII), nr 22-24; R. 1950 (XXIII), 1-3, m 5. Wyd. G. U. S. Warszawa, 4°. 99) Wiedza i Życie. R. 1950 (XIX), nr 1-5, 8-1 I. Wyd. Tow. Uniwersytetu Robotniczego. Warszawa, 8°. JOo) Wierchy. Rocznik poświęcony górom. R. 1940 (XIX) Wyd. Pol. Tow. Tatrzańskie. Kraków 8°. 101) Wieś. Tygodnik społeczno-literacki, nr 52. Wyd. Związek Samopomocy Chłopskiej. Warszawa 1949, 4°. 102) Wolność. Codzienna Gazeta nr 72-81, 83, 85-141. Legnica, 4°. Ilustrowana, R. 1949 (VI)" 103) Wydawnictwa Radzieckie. Dodatek do «Biuletynb Nowości,). Nr I (do mu I I), 2 (do nru 13),3 (do mu 19),5 (do mu 22). Wyd. (,Dom Książki,). Warszawa 1950, 4°. 104) Wydawnictwo Centralnego Urzędu Szkolenia Zawodowego. Informator na rok 1950. Warszawa, 4°. J05) Wydawnictwo Ministerstwa Odbudowy. Nr 5· R. 1946. Nr 13, R. 1947. Nr 18, R. 1948. Wyd. Główny Urząd Planowania Przestrzennego. 4°. Warszawa. 106) Zapiski Numizmatyczne. Kwartalnik Popularno-Naukowy. R. l, nr 2-4. Wyd. Sekcja N"umizmatyczna Polskiego Towarzystwa Archeologicznego. Wrocław 1949, 4°· 107) Uczebnyje Zapiski. Tom I. Wyd. Akademia Nauk Sojuza SSR. Moskwa 1949, 8°. 108) Osterreichische Zeitschrift fur Volkskunde. Tom I (S3), zesz. 1-8. R. 1950. Wyd. Verein fur Volkskunde. Wien, 8°. J09) Ziemia. Ilustrowany Miesięcznik Krajoznawczy. Tom XXVIII. nr 12. R. 1949· (XXXX) Tom XXIX, m 1-3. R. 1950 (XXXXI). Wyd. Polskie Tow. Krajoznawcze. Warszawa, 40. 110) Życie i Myśl. R. l, nr I -6. Wyd. Instytut Zachodni. Poznań 1950, 8°. • I I I) Życie Nauki. Miesięcznik poświęcony zagadnieniom nauki i nauczania w szkołach wyższych, społecznej roli nauki i organizacji oraz sprawom Se~cji Szkół Wyższych Z. N. P. R. V. Nr 1-8. Warszawa 1950,8°. I 12) Zycie Słowiańskie. Organ Komitetu Słowiańskiego w Polsce. R. 1949 (IV). Nr 10-12. R. 1950 (V). Nr 1-9. Kraków, 80. Wydawnictwa sprzed r. 1939, nabyte w roku 1950 I 13) Atheneum. Czasopismo na ukowe POswlęcone badaniom przeszłości ziem W. Ks. Litewskiego. Tom I -VI. Wyd. III Wydziału Tow. Przyj. Nauk. Wilno 1841:' 80. 114) Biblioteka Prehistoryczna, tom II. Wyd. Polskie Towarzystwo Prehistoryczne. Poznań 1936, 08. 115) Biblioteka «Wisły'), tom I-V, Xl. Warszawa 1888, 1889, 1892, 16°. 116) Bibliotheca Raddiviana. 1749-1949. Exhibition. Wyd. Bodleian Library. Oxford 1949, 80. 117) Occasional Contributions from the Museum of Anthropołogy of the University of Michigan. Nr I, 1932; 2, 1932; 3, 1934; 4, 1934;: 5, 1936; 6, 1937; 7, 1938; 8, 1939; 9, 1939; 10, 1940, 12, 1949, 14, 1949. Michigan, 4°. 118) Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających. Tom I (od A-C), r. 1873; II (D-G gost.) r. 1874; III (G. gost.-K) r. 1876; I.V .(L-O), r. 1877; V (P-Ż) r. 1879. Red. J. T. Lubomirskiego, Ed. StaWIskIego, St. Przystańskiego. Warszawa, 40. 119) Unsere Heimat. Volkstumliche Schriftenreihe zur Forderung del' deutschen Heimatbildung und FamilienuberIieferung in Polen, zesz. 8., Wyd. Historische GeseIlschaft fur Posen. Paźnań 1939, 160. 120) Kalendarz Lubelski na rok 1895 i 1896. Lublin, 160. 121) Książka. Miesięcznik poświęcony bibliografii i krytyce. Rok VIII. 1908, R. l, 1905, R. XV, nr 8-12, 1922. Wyd. Zakład Bibliograficzny. Warszawa, 8°. . 122) Nowa Książka. 10 zeszytów rocznie poświęconych krytyce hterackiej i naukowej oraz bibliografii. Pod red. dra St. Lama. R. 1934, zesz. 5-7. Warszawa, 8°. 123) Nauka Polska. Jej potrzeby, organizacja i rozwój. Tom II, 1920; III, 1929; XIV, 1931; XV, 1932. Wydawnictwo Kasy im. ~1ianowskiego, 80. 43* �124) Pamatky. Red. JeSek Hofman. w. I dil lo Praga 1921, 16°. Towarzystwa Tatrzańskiego. Tom VII, 1882; 125) Pamiętnik XXIII, 1902; XXVI, 1905; XXVIII, 1907; XXX, 1909· Wyd. Towarzystwo Tatrzańskie. Kraków, 8°. 126) Przewodnik Bibliograficzny. R. II, 192 I (zest. i apr. W. T. Wislocki). Lwów-Warszawa 1926, 8°. R. III, 1927; VII, 1931, IX, zesz 2, 127) Roczniki Historyczne. 1933; XIV, zesz I, 1938; XV, zesz. I, 1939; XVIII, 1949· Wyd. Pozn. Tow. Przyjaciół Nauk. Poznań, 4°· 128) Rocznik Wołyński. Tom I. Równe 1930, 8°. 129) Wierch)". Rocznik poświęcony górom. R. 1936 (XVI). Wyd. Pol. Tow. Tatrzańskie. Kraków, 8°. Dzieła I) Educational Approaches to Rural Welfare. Wyd. Food and Agriculture Organization of the United Nations and Inter-American Institute of Agricultural Sciences. Costa Rica 1949, str. 51, 4°· 2) Aseńko Józef, Generalna Instrukcja Inwentaryzacyjna.Warszawa 1947, str. 23, 8°. 3) Balassa Ivan, A neprajzi Muzeum Favillagyujtemenye. Budapest 1950, str. 41. A neprajzi Muzeum Fuzetei, sz. 13, 8°. 4) Barbae Lazareanu, Eminescu, am'al Cartii. Bukareszt 195°, str. 17, 80. Analele Academiei Republicii Populare Romane. Seria C, tom I, nr 5. S) Barczi Geza, Regi magyar nyelvjarasok. Budapest 1947, str. 32,8°. 6) Batowski Henryk, Zwięzły zarys dziejów Słowiańszczyzny. Kraków 1948, str. 198, nib 7, map 14, 8°. 7) Bruckner Aleksander, Dzieje kultury Warszawa 1946, 8°, str. XVI, 639· 8) Burton George Adams, Constitutional polskiej. Tom IV. Krakówhistory of England. Lon- don 1"941, 8°, str. XVII, 600. 9) Czekanowski Jan, Klimek Stanisław, Mydlarski Jan, Sulimirski Tadeusz, Żejmo-Żejmis Stanisław, Człowiek, jego rasy i życie. Warszawa 4°, str. 574· . Constantinescu-Jaęi, Din activitatea lui Christo Botev SI a altor revolutionari Bulgari la Bucureęti. Rzym 1950, 8°, str. 70. II) Chodzidło Tadeusz, Mieszkanie u Jakutów. Lublin-Kraków 1947, str. 30, 8°. (Odbitka z XXXVII tomu Ludu). 12) Centenaris Kiallitas 1848-1948. Wyd. Tortenelmi Emlekbi10) zottsag. Tow. 8°, str. 119, nIb I, tab. 16. 13) Cholewa M. Cz. Stroje Ludowe Ziemi Ludoznawcze. Lublin 1946, 16°, str. 26. Sądeckiej. Nakl. Pol. 14) Constantinescu-Jaęi, Din actIvltatea lui Christo Botev sia altor revolutionari Bulgarii la Bucure~ti. Bukareszt 1950, 8°, str. 50. \\Tyd. Academia Republicii Popułare Romane. IS) British Council, Recent British Scientific and Technical Publications. Warszawa 1949, 4°, str. 16. 16) Czekanowski Jan, Antropologia Polska I9i9-I939. Warszawa 1948, 8°, str. 221. Tow. Naukowe Warszawskie. Wydział IV. Nauk Biologicznych. 17) Czekanowski Jan, Polska - Słowiańszczyzna. Perspektywy antropologiczne. Warszawa 1948, str. 389, VIII. 18) Czekanowski Jan, Polska synteza slawistyczna w perspektywie ilościowej. Kraków 1947, 8°, str. 50. Rozprawy Wydziału HistorycznoFilozoficznego, seria II, tom XXXXVI, nr 2. 19) Czekanowski Jan, Zagadnienia Antropologii. Toruń 1948, 8°, str. 107, nIb 6. 20) Czekanowski Jan, St. Klimek, J. Mydlarski in., Człowiek, jego rasy i życie. Tom I. Warszawa, 4°, str. 574. 21) Dąbrowska-Zakrzewska Mirosława, Procesy o czary. Lublin 1947, 8°, str. 69, nIb 2. 22) Degener Otto, Naturalist's south pacific expedition Fiji, Honolulu, Hawaii 1949, 8°, str. 303, nIb 7. 23) Degh Linda, A magyar nepi szfnjatek kutatasa. Budapeszt 1947, 8°, str. 31. 24) Dekowski Jan Piotr, Zwyczaje weselne w powiecie Opoczyńskim. Lublin 1948, 8°, str. 211-3°0 (nadbitka z Prac i Mat. Etn., tom VII). 25) Dąbrowska Agnieszka, Strój Jacków Jabłonkowskich. LublinKraków 1947, 16°, str. 37. (odbitka z VII tomu Prac i Mat. Etn.). 26) Dybczyński Tadeusz, Ameryka Środkowa. Warszawa, 4°, str. 114. Wielka Geografia Powszechna. 27) Dybczyński Tadeusz, Półwysep Bałkański. Warszawa 4°, str. 138. Wielka Geografia Powszechna. 28) Dvornik Frances, The mankind of Central and Eastern Europe. London 1949, 8°, str. IV, 350, nIb 3. 29) Dzierżykray-Morawski Józef, Literatura hiszpańska. Warszawa, 4°, str. 684-1116. Cykl: Wielka Literatura Powszechna. 30) Dybowski B., O Syberii i Kamczatce. Cz. I. Podróż z Warszawy na Kamczatkę. Warszawa-Kraków, 8°, str. XX, 562. 31) Dyosegi W., Berestowaja Posuda u Mandżuro- Tunguzow i metody jej izgotov'enija. Budapeszt 1950, 8°, str. 20. A Neprajzi Muzeum Fuzetei, sz. II. 32) Edit Fel, A magyar nepi tarsadalom eletem kutatasa. Budapeszt 1948, 8°, str. 39. �33) Fischer Adam, Ryszard Wincenty Berwiński. Lublin-Kraków BO, str. 19. Wyd. Pol. Tow. Ludoznawcze. 34) Fischer Adam, Zorian Dołęga Chodakowski. Lublin 1946, 16°, str. 20. 35) Frankowska Maria, Regionalne Muzea Ludoznawcze w Polsce. Lublin 1946, str. 34. Wyd. Pol. Tow. Ludoznawcze, 16°. 36) Galon Rajmund, Austria. Warszawa 4°, str. B9. Wielka Geografia Powszechna. 37) Garvin Paul, Recenzja Milewskiego (pracy). American Anthropologist. Evanston, BO, str. 405-40B. 3B) Gorzuchowski Stanisław, Półwysep Iberyjski. Warszawa 4°, str. 150. Wielka Geografia Powszechna. 1947, 39) Górski Karol, Państwo Krzyżackie w Prusach. GdańskBydgoszcz 1946, BO, str. 295. 40) Grabowski Ta,deusz, Brazylia i jej dzieje. Kraków 1947, BO, str. 125, nIb 6. Biblioteka Szkoły Nauk Politycznych U. J., nr 10. Wyd. Uniwersytet Jagielloński. 41) Greeman Emerson F. A., Far showing clay slip in the southeastern Michigan Woodland Pattern. 1949, 16°. (Odbitka z Papers of the Michigan Academy of Sciences, Arts and Letters vo!. XXXIII, 1949, str. 255-257, tab. I). 42) Greeman Emerson F., The Killarney sequence and its old world connections. (Odbitka z Papers of the Michigan Academy of Sciences, Arts and Letters, vol. XXXII, I94B, str. 313-319, tab. 6), 16°. 43) Green Amos Pr., The level in stone. and steel tools. (Odbitka z Papers of the Michigan Academy of Sciences, Arts and Letters, vo!. XXXII, I94B, str. 3°7-312, tab. I), 16°. 44) Grycz Józef, Bibliotekarstwo praktyczne w zarysie. Kraków 1945, BO, str. 232. 45) Gumplowicz Władysław, Australia i Oceania. Warszawa, 4°, str. 179. Wielka Geografia Powszechna. 46) Visitors Guide. Wyd. Bodleian Library. Oxford 1950, 16°, str. 15, nIb I. 47) Gunda Bela, A magyar gyi.ijtOgetos es zsakmayoló gazdalkodas kutatasa. Budapeszt 194B, BO, str. 23. 4B) Gyorffy Gyorgy, Krómkanek es magyar ostortenet. Budapeszt I94B, BO, str. IB9, nIb 2. 49) Gyorffy Gyorgy, A kun es kaman nepnek eredetemk kerdesenez. Budapeszt 194B, BO, str. 19. 50) Halban Leon, O potrzebie badań etno-socjologicznych nad religijnością. Nakł. Pol. Tow. Ludoznawcze. Lublin 1946, 16°, str. 30. 51) A history of the teaching of anatomy in Oxford. Oxford 1950, go, str. BI, tab!. 21. 52) Jordan Jorgau, Influence Rusesti Asupra Limbii Romane. Bukareszt 1950, BO, str. 72. Analele Academiei Republicii Populare Romane, sectio C, tom I, nr 4. 53) Janacek Leos, Po zarostłem chodnicku. Brno, 4°, str. 53, nIb 3. 54) Janacek Leos, Lasske Tance. Brno 194B, 4°, str. 43, nIb 5. 55) Karacewa L., Żenszczyna w kołchozach - bolszaja siła. Ogiz 1949, 16°, str. 67, nIb I. 56) Krzyżanowski Julian, Morfologia Bajki. Nakł. Pol. Tow. Ludozn. Lublin-Kraków 1947, 16°, str. 29. (Odbitka z Ludu, tom XXXVII). 57) Katalog str. 16. 5B) Katalog str. 20. 8°, Wydawnictw Wydawnictw Instytutu Zachodniego. Muzyi::żnych. Poznań Warszawa 194B, 1949, 160, 59) Katalog Wydawnictw Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu. Wrocław 1950, 160, str. 6B. 60) Katalog Wystawy Garncarnstwa i Wycinanek Regionów woj. Łódzkiego. Łódź 194B, BO, str. 15, nIb I. Wyd. Spółdz. Pracy Zw. Pol. Artystów Plastyków w Łodzi. 6l! ~atalog Wy~tawy Objazdowej Sztuki i Rękodzieła Ludowego. Wyd. MInIst. Kultury I Sztuki - Centralne Biuro Wystaw Artystycznych. Bydgoszcz 1950, 16°, str. 16. 62) Kiersnowski Ryszard, Legenda Winety. Studium historyczne. Kraków 1950, BO, str. 170, tabl. I, mapy 2. Biblioteka Studium Słowiańsldego U. J., seria A. 63) Kostrzewski Józef, Przyczynek do dawności niektórych wytworów Pol. Kultury Ludowej. BO, str. IB. Wyd. Pol. Tow. Lud. Lublin 1946. 64) Koswen str. 329. 65) Kovacs I94B, Bo, str. 24. M. O. Matriarchat. K., Laszló, A magyar Moskwa-Leningrad allattartas kutatasa. I94B, BO, Budapeszt 66) Kovacs K. Laszló, A ma'Syar foldmi.ivelO gazdalkodasa kutatasa. Budapeszt 194B, BO, str. 39. 67) Kovacs K. Laszló, A magyar nepi kozlekedes kutalasa. Budapeszt 194B, BO, str. 23. 6B) Kraszewski J., Litwa, tom I. Warszawa 1947, BO, str. 439. 69) Kresz Maria, A magyar gyermekjalek kutalasa. Budapeszt 1948, 8°, str. 24. 70) 1950, BO, 71) 194B, Bo, Landsfeld Herman, Lidove hrncirstvi a dżbankarstvi. Praga str. 341. Papp Laszló, Vezerfonal a nepi jogelet kulasahoz. Budapeszt str. Bo. 72) Lehr-Spławiński t0m I (A-K). Warszawa, Tadeusz (red.) Słownik 4°, str. XI, 1791. Języka Polskiego, �680 681 73) Lehr-Spławiński Tadeusz, O pochodzeniu i praojczyzme SłoWyd. Instytut Zachodni. Poznań 1946, 8°, str. 237, map 7. 74) Lenin W. L, Karl Marx. 1949, 16°, str. 38 nIb 2. 75) Lenin W. L O prawe nacij na samoopredelenije. Ogiz 1949, 16°, str. 66, nIb 2. 76) Lewiński Jan, Afryka południowa, Warszawa, 4°, s r. 197. Wielka Geografia Powszechna. 77) Loth J., Gorzuchowski St., Europa, tom L vVar~zawa, 4°, str. 108, 52, 129, VI. Wielka Geografia Powszechna. wian. 78) Das Lied del' Volker. Gesamt-Ausgabe i'1 drei Banden herausg. Molier H., tom I, str. 325, VIII, II, str. 329, VIII.. III, str. 275, VIII. Mainz-Leipzig-London-Briissel-Paris, 4°. 79) Lorincze Lajos, Fołdrajzinev-Gyiijtesiink. Budapeszt 1949, 8°, str. 23. 80) Lorincze Lajos, A tolna - Baranyai (volt Bukovinai) szekelyek nevadasi szokasaihoz. Buoapeszt 1949, 8°, str. 16. 81) Macovischi Eugen, Frederic Chopin. Bukareszt 1950,8°, str. 13. Analele Academiei Republicii Populare Romane. Seria C, tom I, nr 6. 82) Manga Janos, Nagladi Dudasok. Budapeszl 1950, 8°, str. 29. A Neprajzi Muzeum Fiizetei. sz. 12. 83) Mann Maurycy, Literatura włoska. Warszawa, 4°, str. 85-754. Cykl: Wielka Literatura Powszechna. 84) Markiewicz Henryk, Materializm historyczny, a nauka o literaturze. Wyd. Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Wrocław 1950, 8°, str. 24. 85) Marót Karoly, Beszamoló a III Nemzetkozi anthropologial es ethnologial kongresszusroI. Budape~zt 1948, 8°, str. I I. 86) Marót Karoly, A nepkolteszet elmelete es Magyar problemai. Budapeszt 1949, 8°, ~tr. 23. 87) Materiały i przyczynki. Wyd. C. Z. S. Spółdzielczy Instytut Naukowy, Warszawa 1950, 4°, str. 74, nIb 5 (powielane). 88) Bonafous Matthieu, Yo-san-fi-tok. L'art a'clever les vel'S soi e au Japon. Paryż, Turyn 1848, 8°, str. 152, rabI. 2, pl. 49. a 89) Meggers Betty J., The beal-steer collection of pottery from Marajó. Brazil 1947, 16°, str. 193-213, tabl. 4 (odbitka z Papers of the Michigan AC'ldem} of Science, Arts and Letters, vol. XXXI, 1947)· 90) Menteufell Tadeusz, Dzieje wczesnego średniowiecza. Warszawa, IV, str. 254-466. Wielka Historia Powszechna. 9 I) Michałows1d Kazimierz, Zbiory Sztuki Starożytnej. Wyd. Muzeum Narod. Warszawa 1949, 8°, str. 95, nIb I. 92) Malan Mihaly, Az elO magyarsag embertani kutatasa. Budapeszt 1947, 8°, str. 36. 93) Modrzewska Krystyna, Rasy i Ludy. Warszawa 1948,16°, str. 47· 94) Muszyński Jan, Atlas roślin leczniczych. Łódź 1948, 8°, str. 89. (,Poligrafika». 95) Muzeum Wielkopolskie. Oddział w Rogalinie. Poznań 1949, 160, str. 7, nIb 9· 96) Neustupny JiN, Otazky Dmsniho Museinictvi. Praga 1950, 160, str. 207, nIb 20. 97) Nikolski W. K., Proischożenije religii. Moskwa 1949, 8°, str. 87. 98) Nilsson Nils Ake, Die Apollonius-Erziihlung in den Slavischen Literaturen. Uppsala 1949. 99) Nitsch Kazimierz, Studia z historii polskiego słownictwa. Kraków 1948,8°, str. 191. Rozprawy Wydz. Filologicznego PAU, tom LXVII, nr 6. Wyd. 100) Nosek Stefan, Znaleziska w Biskupinie, a współczesna kultura ludowa Słowian. Lublin 1946, 8°, str. 26 (odbitka nr 9 z XXXVI tomu ~Ludu»). 10 I) Nowakowski Stanisław, Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Warszawa, 4°, str. 595. Wielka Geografia Powszechna. 102) O~sowski Stanisław, Więź Społeczna i Dziedzictwo Krwi. Warszawa 1948, 8°, str. 287, nIb 3. 103) Palotay Gertud, A magyar nepviselet kutatasa. Budapeszt 1948, 8°, str. 12. 104) Palotay Gertud, A magyar nepmiiveszet kutatasa. Budapeszt 1948, 8°, str. 16. 105) Pastuszenko Jan,. Koszykarstwo wiklinowe. Warszawa 1948, 16°, str. 68. 106) Pedersen Anna, J satid I2Ig Hl2lst. Kopenhaga 1950, 8°, 126. 107) Pietruszyń~ka Jadwiga, Dudy Wielkopolskie. Poznań 1936, str. 80, 8°. Archiwum Etnograficzne Instytutu Zachodnio-Słowiańskiego Uniw. Pozn., zesz. 2. 108) Piwarski Kazimierz, Czasy Wojen Religijnych. War~zawa, 40, str. 391-610, 175. Wielka Historia Powszechna. 109) P. K. P. G. Nomenklatura Zawodów na rok 1951. Warszawa 1950, 4°, str. 32. 110) Pomorze Zachodnie. Wydawnictwo Zbiorowe pod red. Janusza Deresiewicza (cyk': Ziemie Staropolski), tom II, cz. I, str. 583, nIb 3, mapa I; tom II, cz. II, str. 319, nIb I. Wyd. Instytut Zachodni. Poznań 1949, 8°. I I I) Poniatowski Eugeniusz, Duchowieństwo a spraw<J Polska na Górnym Śląsku (w. XIX-XX). Katowice 1950, 8°, str. 62. 112) Poniatowski Stanisław, Metoda badania genezy wytworów kulturowych w etnologii. Lublin 1946, 16°, str. 27. 113) Porębowicz i Battaglia Forst O. Literatura francuska. Warszawa, 4°, str. 273-682. �682 114) Przeworska Janina, Początki pracy ludzkiej. Warszawa 1949, go, str. 169, nIb I. 115) Przeworski Stefan, Azja Zachodnia. Warszawa, 4°, st~. 2B5. Wielka Geografia Powszechna. 116) Questionnaire Aux.iliaire nr 3 du Mmeum de la Vie Vallone, 4°, str. 3. 117) Reinfuss Roman, Łemkowie jako grupa etnograficzna. LublinKraków 1947, 16°, str. 210. liB) Reinhlss Roman, Pogranicze Krakow~ko-Góralskie w świetle dawnych i obecnych badań etnograficznych. Lublin 1946, 16°, str. 36. I 19) Rena ud Pa ulian, Les Corylohidae d' Afriq ue (Coleoptera). Dakar 1950,4°, str. 124. Memoires de I'Institut Franc;ais D'Afrique Noire, nr 12. 120) Rosen-Przeworska Janina, Społeczna funkcja odzieży. Warszawa 1949, BO, str. 297-310, tabl. B. 121) Rosetti AI, Observatii asupra Limbi lui Miron Costin. Bukareszt 1950, BO, str. 22. Wyd. Academia Republicii Populare Romane. 122) Rozwadowski Jan, O zjawiskach i rozwoju języka. Wyd. Tow. Miłośn. jęz. polskiego. Kraków 1950, BO, str. 229, nlb. I. 123) Rozwadowski Jan, Studia nad nazwami wód słowiańskich. Kraków 194B, BO. Prace onomastyczne nr I, wyd. PAU. 124) Rzeuska Maria, «Chłopi» Reymonta. Nakł. Tow. Nauk. Warsz. Wydz. I Jęz. i Hist. Literatury. Warszawa 1950, 4°, str. 264. 125) Sacleux Ch., Dictionnaire Franc;ais-Swahili. Paryż 1949, 4°, str. 753, nIb 10. Travaux et Memoires de l'Institut d'Ethnologie. LIV. 126) Seweryn Tadeusz, Ikonografia etnograficzna. Lublin--Kraków 1947. Wyd. Pol. Tow Ludoznawcze, 16°, str. 134· 127) Seweryn Tadeusz, Kryterium wzorców w badaniach pierwocin kultury. Kraków 1945, BO, str. I. (Odbicie ze Sprawozd. PAU, tom 46, nr 9, str. 252-3). I2B) Seweryn Tadeusz, W nauce u zwierząt. Lublin 1946, BO,str. 39. 129) Seweryn Tadeusz, Rozdroża Sztuki Ludowej. Wyd. Centr. Instytut Kultury. Warszawa I94B, BO, str. 143, tabl. 16. 130) Niżnaja Silezija i Gorod Vroclav. Wrocław 194B, 16°, str. 50, nIb I, tabl. 14. 131) Skład osobowy i spi~ wykładów na rok akademicki 1949/50. Wyd. Uniwersytet Łódzki. Łódź 1950, BO. 132) Słownik Rosyjsko-polski i Polsko-rosyjski, tom I, str. B39, nIb I. tom II, str. 666. Warszawa 1949. 8°. 133) Sosnowski K., Przewodnik po Beskidach Zachodnich. I. Beskid Śląski i Żywiecki. Wyd. Pol. Tow. Tatrzańskie. Kraków 194B, 16°, str. 320, nIb 12. 134) Działowy spis czasopism wychodzących w Polsce. Wyd. Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i \Vidowisk. Warszawa 1950, 4°, str. 40. 683 135) Narodowy spis ludności. Arkusz mieszkaniowo-ludnościowy. Cz. I, spis mieszkań. Poznań 1950, 4°, str. 4. Wyd. Główny Urząd Statystyczny - Biuro Spisów. 136) Srokowski Sta'1isław, Podział-administracyjny Rzplitcj Polski. Warszawa I94B, BO, str. 307. Biblioteka Samorządowca, nr 77. 137) Srokow~ki Stanisław, Pomorze Zachodnie. Gdańsk 1947, BO, str. 25B, I mapa. Wyd. Instytutu Bałtyckiego. I3B) Stalin Józef, Recz na perwom wsesojuznom soweszczanii stachanowcew. Ogiz I94B, 16°, str. 17, nIb 3. 139) Stalin Józef, Recz na predwybornom sobranji itd. Ogiz 1946, 16°, str. 23, nib I. 140) Stalin Józef, W sprawie marksizmu w językoznawstwie (art. Sztandaru Ludu. R. VI, nr 170 (I B09))' Lublin 1950, 4°, str. B. 141) Stojanowski Karol, Antropologia prehi,toryczna Polski. Kraków 194B, BO, str. 56. Prace i Materiały Antropologiczne, tom II, zesz. I. 142) Stelmachowska Bożena, Na drodze do teorii sztuki ludowej. Lublin 1946, 16°, str. 24. 143) Stelmachowska Bożena, Zdobnictwo Ludowe Ziemi Pyrzyckiej. Poznań 1946, 4°, str. 45. Wyd. Instytut Zachodni. 144) Stone Doris Z., The boruca of Costa Rica. Cambridge 1949, str. 50, VIII, nib 12, BO. Papers of the Peabody Museum of American Archaeology and Ethnology. Harvard Univenity, vol. XXVI, nr 2. 145) Stopa Roman, Archaizm kultury buszmeńskiej. LublinKraków 1946, BO, str. 2B (odbitka z 37 tomu Ludu). 146) Szafer Władysław, Zarys geografii roślin. Warszawa 1949, BO, str. 409. Spółdzielnia Wydawnicza «Czytelnik». 147) Szalnoky Lajos, A neprajzi Museum Sokac Guzsalyae. Buda1950, BO, str. 23. A Neprajzi Muzeum Fiizetei. sz. 10. I4B) Szanter Stanisław, Socjologia kobiety. Warszawa I94B, BO, str. 452. 149) Szczotka Stanisław, Materiały do hodowli owiec w XVIIIw. (Nadbitka z Prac i Mat. Etnogr., tom VII, str. 4°.')-431). Wyd. Pol. Tow. Ludoznawcze Lublin I94B, BO. IS0) Szendrey Akos, A magyar nephit kutatasa. Budapeszt I94B BO, str. 35. 151) Sztuka gotycka w Muzeum Narodowym w Warszawie 1947 r. Warszawa 1947, BO, str. 10, nIb 2. 152) Dolny Śląsk. Praca zbiorowa pod red. Kiryła Sosnc.'wskiego, Mieczysława Suchockiego (cykl: Ziemie Staropolski, tom I, cz. I). Wyd. Instytut Zachodni. Poznań 194B, BO, str. 46B, nil:> 10. 153) Śliwa Wanda. Legendy i opowiadania lubelskie, cz. I, str. 54, nIb 2, cz. II, str. 54, nIb 2. Lublin 194B, 16°. (Przedruk z «Życia Lubelskiego»). peszt �154) Talasi Istvan, Neprajzi eletunk kibontakozasa. Budapeszt 1948, 8°. str. 24. 155) Taszycki Witold, Dawności tzw. Mazurzenia w jęz. polskim. Warszawa 1948, 8°, str. 33. 156) Thieme P. Frederick, Lumber breakdown caused by erect posture in man. MichIgan 1950,8°, str. 43. Anthropological Papers Museum of Anthropology University of Michigan, nr 4. 157) Tome A., Puskin, facilie peste vremuri. Bukareszt 1950, 8°, str. 21. Analele Academieii Republicii Populare Romfme. Sectia de stiinte, istorice, filozofice si economico-juridice. Sectia C, tom I, nr 3. 158) Urbanek Adolf, Legenda I Zv. Kristiana di! I, II, cz. II. Praga 1948. 159) Ustaw Professionalnych Sojuzow S. S. R. Profizdat 1949, 16°, str. 17. 160) Vajkai Aurel, Elet a esel'5zegtamajazban. Budapeszt 1949, 8°, str. 19. 161) Vajkai Aurel, A magyar nepi epitkizes es lakas kutatasa. Budapeszt 1948, 8°, Slr. 43. . 162) Vajkai Aurel, A magyar nepi orvos)as kUlatasa. Budapeszt 1948, 8°, str. 26. 163) Vajkal Aurel, A magyar nepi taplalkoza~ kutatasa. Budapeszt 1947, 8°, str. 16. 164) Vajkai AureI, Nepilnk termeszetismerete. Budapeszt 1948, str. 19. 165) Wakarelski Chr., Christo Botew v biłgarskóto narodno tworczestwo. Sofia 1949, 8°, str. 24. (Odbitka z (,Sbornik Christo Botev}) 1949,. str. 451-475). 166) Social Welfare in Rural Communities. Wyd. Food and Agriculture Organization of the United Nations. Waszyngton 1945, 4°, str. 20. 167) Wegner Jan, Arkadia. Wyd. Muzeum Narodowe w Warszawie. Warszawa 1948, 8°, str. 74. tab!. 37, mapa I. 168) Weiss Richard, Das Alpwesen Graubunders. Zurich 1941 4°, str. 385, nib 3 I. 169) Velney Jones H .. Notes on the manufacture of cedav-bark mats by the Chippewa Indians 1948 8°, str. 22, tabl. 2. (Odbitka z Papers of Michigan Academy of Sciences, Arts and Letters, vol. 32, rok 1946, str. 341-366). 170) White Leslie, A Miscellaneous notes on the Kereson Pueblos. 1948, 8°, str. 8 (Odbitka z Papers of Mich;gan Academy of Sciences, Arts and Letters, vo!. 32, rok 1946, str. 365-373). 171) Wielhorski Władysław, Polska a Litwa. Stosunki wzajemne w biegu dziejów. Londyn 1947, 8°, str. 375, IV. 17'2) \Vystawa Czechosłowackiej Sztuki Ludowej. Warszawa 1949, str. 59, nIb 33. 173) Zakrzewski Kazimierz, Dzieje Bizancjum. Warszawa 40, tsr. 253. \Vielka Historia Powszechna. 174) Znamierowska-Prufferowa Maria, Ochrona zabytków kultury ludowej. Poradnik. Warszawa 1947, 8°, str. 48. 175) Jahn Yilji, Poznani a żivot. Praga 1948, 8°, str. 241. go Dzieła wydane przed r. 1939 a nabyte w roku 1950 176) Sztuka Ludowa nr I. Nakł. Polska Akademia Umiejętności, Kraków 1931, 40. 177) Album (,Ziemi}). Typy ludowe. Tom II. Warszawa, 4°, str. 35. 178) Andrew Cha tto William, Facts and speculations on the origin and· history of playing cards. Londyn 1848, 8°, str. 343, 8. 179) Antosiewicz W., Jakimowicz i in., Badania prehistoryczne w woj. Śląskim, w roku 1933. Kraków 1935, 4°, str. 88, tab!. 15, mapa I. P. A. U. Wyd. Ślą~kie, Prace Prehistoryczne nr I. 180) Bahr Paul, Eine Reise an den Vierwaldstatter See. Zellendorf 1909, 4°, str. 21. 181) Bargheer Ernst, Eingeweide Lebens- und Seelenkrafte des Lebensinneren. Berlin-Leipzig 1931, 8°, str. 444, XV. 182) Bell Henrich, Das Judentum in del' Musik. Berlin-Leipzig 1926, 8°, str. 240, nIb I. 183) Bindsel Theodor, Von Agrigent nach Syrakuzy 1890, 40, str. 27. 184) Bindsel Teodor, Reiseerinnerungen von Sicilien. Schmeidemuhl 1887, 4°, str. 34. 185) Bode W., Kuhnel E., Vorderasiatische Knupfteppiche aus alterer Zeit. Lipsk 1914, 8°, str. 260, VI. 186) Boll Franz, Sternglaube und Sterndeutung. Die Geschichte und das Wesen der Astrologie. Berlin 1926, 80, str. 211, XII, tab!. 20, mapa I. 187) Brandler-Pracht Karl, Tattwische und Astrale Einflusse. Berlin 1924, 8°, str. 229. 188) Bruce Edward C., The century: its fruit~ and its festiva!. Philadelphia 1877, 8°, str. 252, nIb 4. 189) Bruckner Aleksander, Z dziejów języka polskiego. Lwów 1903, 16°, str. 136. 190) Bruckner Aleksander, Kazania średniowieczne. Nakł. P. A. U. Kraków 1895. 191) Budownictwo ludowe w pow. ropczyckim w Małopolsce. Kraków 1935, 4°, str. 28, nib I, tab. 28. �686 192) Buschan 213) Kanngiesser Peter F., Geschichte von Pommern auf das Jahr 1129, tom I. Greisswald 1824, 8°, str. 852, IX. Verkehrungsgeschichte der Pommern zum Christenthume. 214) Kerckhoff Paul, Reiseerinnerungen aus Sicilien. Berlin 1894, 8°, str. 30. 215) Kietlicz-Rayski Konstanty, Sztuka góralska na Podhalu. Lublin 1928, 16°, str. 72, XXIV. 216) Kochanowski J. K., Echa prawieku. Warszawa 1910, 8°, str. 149, XXII, nIb I. Georg, Die Volker Asiens, Australien und der SudI·nseln. Tom III. Berlin 8°, str. 1078, XXIII.d Warszawa 1936, 8°, 193) Bystroń Stanisław, Ku Itura L u owa. str. 462, nIb J. ., d ,. 914 r 94) Chrostowski Tadeusz, Parana. Wspommema z po rozy w I. . 80, po~nań-Warszawa 1922, str. ,23?' nIb J. ,Na Dalekich Lądach I Mo. rh Biblioteka Podróży, Przygod I Odkryc. Tom I. . l za •. 195) Cunow Heinrich, Geschi~hte und Kultur des Inkarelches. Amsterdam 1936, 8°, str. 208, XV, d. 4, . 196) Czubryński Antoni, Mistrz TwardowskI, Warszawa 217) Kolberg Oskar, Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia. obrzędy, gusła, zabawy, pieśni: muzyka i tańce. Seria I. (Pieśni ludu polskiego). Kraków 1857, 8°, str. 448, nIb 28, tablic 9. 1930, 8°, str. 144, nib 5· 197) Dąbrowski, b I " str 27 8° Odkrycie Głowy na Lu e s~czy~me, . , . tto B S M S Flora Hawalensls, ks. 1-4· New 198) D egener O ,..,.' York 1935 8°, str. nlb. . 199)' Dzierżawski Augustyn, Okalina i Czermkow. Warszawa 1929, 218) Kolberg Oskar, Lud. Jego zwyczaje itd. Seria II. (Sandomierskie). Kraków, 8°, str. 283, nIb 4. 219) Kolberg Oskar, Lud. Jego zwyczaje itd. Seria XIII. (W. Ks. Poznańskie, cz. 5)' Kraków 1880, 8°, str. 212, XV. str. 100. f H .. N t' I Park Hono200) Ferns and Flowering Plants o awall a IOna . lulu, Hawaii 1930, 8°, str. 312, XV, nIb I. .. von 201) Fisch Richard, Eine Wanderung nach den Trummern Ostia. Berlin 1898, 4°, str. 37· 202) Fischer Adam, Etnografia 8°, str. 53, IV. . . 203) Fischer Adam, Połablanle. dawnych Prusów. Lwów-Warszawa Gdynia 1932,8°, 220) Kolberg Oskar, Lud. Jego zwyczaje itd. Seria XV. (W. Ks. Poznańskie, cz. 7). Kraków 1882, 8°, str. 323, VI, nIb I. 221) Kolberg Oskar, Lud. Jego zwyczaje itd. Seria XVIII. (Kieleckie, cz. I). Kraków 1885, 8°, str. 242, II, nIb 2. 222) Kolberg Oskar, Lud. Jego zwyczaje itd. (Kaliskie, cz. I). Kraków 1890, 8°, str. 271, V. 223) Kozłowski Leon, Starsza epoka kamienna w Polsce. Poznań 1922, 8°. Prace Komisji Archeologicznej. Wyd. Pozn. Tow. Przyj. Nauk, tom I, zesz. I. 1937, str. 40, mapa l Etn. Słowo nr I. . h B d t . ) F' h A thur Chr Die Kulturel1e und Volklsc e e eu ung 204 ISC er r , ., .. 8° I 16 d s Sudetendeutschen Handwerk. Wurzburg-Aumuhle 1939, , str. , n~b I J. Das Deutsche Handwerk in der Welt. zesz. l, Berlin 1908, 16°, f· V o Iksk un de .. 205) Fuhrer durch das Museum ur 2 2, mapa J. Wyd. Konigliche Museen zu Berhn. str. 7 ) Hertzberg H., Reise-Erinnerungen aus Westpreussen. Halle 206 1906 8° str. 30. db K pen , 20~) Hansen Forstander J. J., Storre Danske Lan urg. o 1930, 4°, str. 738. 208) Hansson Ola, haga Biblio~::) Jasnowidze . . i wróżbICI. ~~~~erIl~:t~~~~:g~e~:h;~hte der Askanischen Brandenburg. Breslau 1934, 4°, str. 146, nib 2. 210) Hirts Ferdinand, Deutscher Sudosten, cz. II Warszawa MI'chael, Wielkie Legendy 160 , Kolonisation in bl cz. l, str. 128, ta. 16 str 128 tabl 32. Breslau 1928, 8°. '21 I)' Hjalmar 'Russleb, Steinbeil und Hunengrab. 80, str. 202, nib 3· 212) D'Humiac 1904, 16°, str. 156. 19°5, Hamburg . LudzkoścI, W , 1929, arszaw a 224) Lehmann Rudolf, Aus der Vergangenheit del Niederlausitz. Senftenberg 1925, 8°, str. 226, mapa J. 225) Lochner Rudolf, Ostdeutsche Siedlung und Entwicklung. Bohmen 1930, 8°, str. 32. 226) Lupkes W. Ostfriesische Volkskunde. Emden 1925,8°, str. 399, XV, nIb l. 227) Majewski Erazm, Nauka o cywilizacji. Warszawa 1908, 8°, str. 332, VII. 228) Makarczyk Janusz, Liberia, Liberyjczyk, Liberyjka. Warszawa 1936, 8°, str. r 16. 229) Malinowski Bronisław, Życie seksualne dzikich z północnozach. Melanezji. Warszawa 1938, 8°, str. 504, LI. 230) Mazurowski Zygmunt, Cisownicka Pieśń Ludowa. Praca poświęcona idei regionalizmu polskiego. Łuków 1927, 16°, str. 109, nIb I. 231) Meyn Z., Die Richtige Wurdigung Landwirtschaft fur den Rest des jahrhundert. des Peru-Guano in der Halle 1872, 8°, str. 60. �688 232) Moszyński Kazimierz, Atlas Kultury )'v!aterialnej, zesz. I, map 1-8, rok Ig34, zesz. I I, map 1-12, rok Ig35, zesz. III, map 1-10, rok 1936. Wyd. Pol. Ak. Umiejętności. Kraków, 4°. 233) Muhlmann Wilhelm, Rassen- und Volkerkunde. Braunschweig I936, 8°, str. 596, VIII. 234) Obręb0wicz K., Krótki zarys budownictwa wiejskiego. Warszawa 1886, 8°, s.r. 245, nib 2. 235) Pawlikowski Jan Gwalbert, O lice ziemi. Warszawa I938, 4°. str. 399 XVI. 236) Perugini Mark Edward, A pageant of the dance and ballet. London Ig35, 8°, str. 318, VIII. 237) Platz Ks., Człowiek, jego pochodzenie, ra-y i dawność WarSZ'lwa I8g2, 8°, srr 862, XII, III, nib I. 238) Plenzat Karl, Ostpreussische Volkslieder. Leipzig Ig27, 16°, 123, nib 4. 239) Prasak Vilem, Slovenske Lidove v'ysivky. Bratislava Ig35, 4°, str. 368, nib I, tabl. 28. Nakł. Vedeckych Ustavu Mesta Bratislavy. 240) RadlińskiJ., Historia nauki o człowieku (Historia antropologii). Tom I: Czasy przedhistoryczne i starożytne, cz. I. Warszawa Ig02. Wyd. (,Poradnictwo dla czytających książki», str. 12 I, nib 6. 24-1) Radzikowski St. Eliasz, Styl Zakopiański. Kraków IgOI, 8°, str. 59, nib I. 242) Rein Walter, Weilburger Liederbuch, cz. I. Frankfurt a. Main 'I938, 16°, str. 64. 243) <,Die Reisen des Kaisers Augustus» in Geschichte und Dichtung. Barmen Ig03, 4°, str. I I. 244) Riesendrucke von Kunst und Leben in Italien. Tom II, str. 22. rok Ig02, III, 'itr. 2:2, r. 1903, IV, str. 24, r. Ig05, V, str. IS, r. Ig05, VI, str. 26, r. Ig06, He1mstadt, 8°. str. 245) Sauvage Jean. Eine Reise nach Paris. Berlin IgOO, 8°, str. 44, 246) Schneider Max u. Giebs T., Schlesische Volkslieder. Breslau 1924, 16°, str. 110, nib I. 24-7) Schroder Eduard, Deutsche Namenkunde. 1938,8°, str. 34-2, II. 248) Sedlaczek Ludomir, Oregowiczanie - Studium antropologiczne. Przyczynek do paleontologii Białej Rusi. Kraków 1929, 8°, str. 53, map .2. Prace Komisji Antropologii i Prehistorii, nr 2. , 249) Shorthose Wł. Sport und Adventure in Africa. Philadelphia 1923, 8°, str. 316, mapa I. 250) Spie>s Karl, Deutsche Volkskunde aIs Erschliesserin deutscher Kultur. Berlin 1934, 16°, str. 268, nib 4, tabl. 18. 251) Studnicki Władysław, Rosja w Azji Wschodniej. Lwów Ig04, 8°, str. 85. 689 232) Steffens K. Volks-Kalcnder j. r861. Berlin 1861. 16°, SIr. 178, lllb So, ta bl. 7. 233) Stefkowa l\'laria, \oVzory haftów ludowych w Polsce. \Varszawa 1933, So, str. nIb 4, tabI. g. 234) Sujkowski Antoni, Geografia ziem dawnej Polski. Poznall 1921, 4°, str. 420, VIII, map 48. 255) Sulimirski Tadeusz, Kultura wysocka. Krakó\\' Ig3I. 4°, str. 202, nib I, tabl. 30. Nakł. Pol. Ak. Umiejętności. 236) Thiede Klaus, Deutsche Bauernhauser. Leipzig 1935,4°, str 112. 2S7) Tow. Przyj. Nauk w Lublinie. Biblioteka Lubelska, nr I. Wyd. Tow. Przyj. ~auk. Lublin-Poznań-\Varszawa-\Vilno 1936, 8°. 238) Ubiory Ludu Polskiego, zesz. 2, Kraków Ig09, 4°, str. 20, tabl. 14, nak!. Pol. Ak. "L'miejętnoki. 239) Varges Villi, Lauf del' Elbe in Norddeutsche Flachlande Ruhrort I8g2, 8°, str. 26. 260) Volz 'Wilhelm, Der Ostdeutsche Volksboden. Breslau Ig26, So, str. 387, nIb I. 261) vVaga Tademz, Kultura nadodrzańskiej ceramiki sznurowej w Polsce. Poznań 1931,4°, str. 71, nIb I, nakł. Pozn. Tow. Przyj. Nauk. 262) Wayda Wladysław, Pod Krzyżem Poludnia. Lwów-Warszawa Ig2I, 4°, str. 104. 263) Wasilewski Leon, Sklad narodowościowy państw europejskich. \Narszawa 1933, 8°, str. 1.')0, mapa I. 264) \Vendt Ulrich, Die Technik ais Kulturmachć in Sozialer und in Geistiger Beziehung. Berlin 1906, 8°, str. 322, VIII. 265) vVie1horski Władyslaw, Litwa etnograficzna. vVilno I92S, So, str. 215, map IS, Materiały do sprawy litewskiej, tom III. 266) vVrede Adam, Deutsche Volkskunde auf Germanischer Grundlage. Harz u. Berlin I93S, So, str. 22S. 267) Zubrzycki jan, Kaflarstwo polskie. Lublin IgI3, SO. Wyd. Muzeum Lubelskie. 26S) Żurowski józef, Badania prehistoryczne w woj. Śląskim w latach 1934-35. Kraków 1936, 4°, str. 63, tab!. 6. Lud, T. XXXIX �691 BepnyTI> llX IlporpeccnBIlbIe 3.1e~IeHT.LJ H llpeO;:I,0.'leTL rrepCiKlITKll, BOS- ,J:cpiKIlnilIOILl,Ile pil3BllTll e HapO,J,a B CTpOIITeJI.LCTBC EomlyHllS)Ia. ConCTClme !DleeT (PO.lbIi.IOp HRllIeTClI CTpOH, OTpaiKeHIle)l PE3IOME 9THOfPA<DHR (Ii: P a T 1\ O e .B auelIl(e pUlICCKoti Haylwn, TypbI Bcero IT S.l O j[~ e H fi COBeTClmx 3THl)rpaq)On I~eJlbIO IWTopon - e) 3TlIOrpa(I:HIJI ClIIl'l'ae'l'CJI nCTOpaSBlITlIH. IIUpO,J,OB, JIpe2l,CTall.1lIeT HCTOpHIO llX paCCeJIeHlIH 1) TaIWM IIOll,XOll,e3'rHorpaqHl'leclme II paCUBeTa xapaR'rCpHsffpyCT 9THOrpa¢UJI paspe- COOTlIornClIlllI II ncpGMeIllCIlIHr. ucc.leAOBaHlIlI lI,o.li1mLI 3a- COBeTCKlle rrpollSBo,J;CTBO, cpe;J:cTBa pa6oTbI, xapaKTep natllOc HOBoro 3THorpiltPbI C03l1.a.111 B cn~ma-<"[eHlllIlIS~Ia lIsy'lacT BUTIIU II uepeMelIqlIBOCTll. llB.IllIOTCH OC06CHllLltł rrOHllTlllI KOTOpLlti C'TanOBllT B aTHOrpa(llHll CIlCll,ua.1LubIIt O'l',],e.1. 9TlIOrpallJJIlI rrpnoGpe.la eTCH lI,e:l1cTBllTej]I>HOrpIallUCTTI'Iemwii :Icnllncnol'i Y'IeGe Hay'IIILlU lIayrwH, npUHunrrbI G.laro,u:apH HB:U'!- J[ MapKCfJCTCIW-JlenIlIIclwJt )ICTO,w:rormJ, IWTopl,re fICHO OTIpe,J,C,llIIOT ee 3a,J,alllI TIpHTUBOIIO.:rOiKIIOC'I'I>IO HBolHeTCH, ~!l{eHlleM COBeTClillX 3THorpa<f!oB, GypiIąa3IlalI R OCHOBlIO)I 9mmpIIlwclwti. HayKoJi llbD! II peUI\LI,nOHHf>nl mrrepeca)I. COBeTClnre ::rmorpa(lm 3THorpaqmH, KOTopaa OCTaeTClI II B lIe.10CTH IIO;J;lIIIHHerClI J(:JaCCO- y'raTcH OT ,leHIJHa rrpOIlCXOil~,J.eIITIHC.lOJ£iHLIXBorrpocon li C'ra.'IllIJa BceCTopOHlIOro aa OÓlllCit CBflSI>IO, a B rrpOlIE.1E'IIUHX I;a,liYJIIIIxeH T1plIIIUTIIlllil.lbHbIX rrpe,J)JeTOB. COn(~l'CIiilH oTHOI'par.JlI1lI COTpy,llIlI'IaCT )JeTO,J.a Ha,J,.IeiRaIUID! HaG.no,u:aHlllI BTopOCTcneHllbDIlI . C rocy,J:apCTBO)1 B rrpnco- ('.lUHI/CIIlI 11lIapO.l,OB HapO"~JIb!X peCUYÓ:llIIi Ii COUIJil.1LICTIIqeCKoti J;y.lł;rypc. COBCTClme 9THOl'pa(j)J,I J.e:1LHLlX HapO,1,OB, 'IToGbI IJpOII3BOJHT' 110)10% B mI HayqllLle JICc.leJ,OBalIlln JI('PC)JC'HIJT IIX Ky.'wrypy, OTpail- lIJKO.JIa rrpmreHHeT Ile B BlIp,. CBusaHHofi KpyrOB», KaR C Ky.JII>TypOH 0'1'- 3THorpacjlllH OCHOBHofi 'l'esnc IWTOpaJI yT.l3epiKJl:aeT, 'ITO «MapI\Cn3M )IllPOBOf! - 3THorpat11I1ll lIa ,u;ci1cTBoBaHlIe». HayKu B03HllKaeT TOolbRO BbICHaSbIBaeTClI sa COTpyll,HIIQe- ,iI,eMOHpaTIlQeCKllX cTpalI. lIIROrO HOBI>IXBonpocoB U3 TICTOpUII KOTopLIe MOIKIlO 6Yi1,CT OTBeTTITI> TO.::rbKOllpn COTpyJlHH'IeCTne MHorllX HaycIRblX :3Y.'lSTaTOB ncc.'! e,lOBaHllfI. " li BLI.J;aIOI~UXClI 31'HorpacjloB rrporpecce Ky.lb'rypbI rrpeoJ,O.1en IICTO!)Jl'IeCIWrO rrCC.1CJOBaHTllI )Ia'l'Cprra.10B, paCC)IaTprrBaIIIllI OÓpaso)! CTBO)! Bcex MapI\ClICTCKO- II oupe- COBeTCRaH lIIKOJIa BHIIMaTeJIbHO Ha6.lLO;J;aCT sa peSY.1I>TaTa~IIl IlC(".lep;onaHn:li: COBeTCKila OT:llI'IeHlIe «I(yJlI>TypHbJX TO,URO yRasbIBaeT iDO.lbKl0p, COBeTCKaH CqllTaeT CTpCq), KO'1'OpI>Ie C03,7[,aRlT RFlI>- He lIBJIlIeTCH lI,Or)IU'rO~I - . 4) pe:mrrUI, MapI,- lIB.'leHIUI II HX )lBllilWIIHHX, pas- YBaiKIlTe.'lbHLDI ,J:e.18HIIblX X03HT't0TBeHHO-Ry:rbTypHblX -qYjJ;!~LTMII cIt COI'.::raCHOC ~leTOll,o.10rIleIt 1\y.iILTypHble Teopnrr, BepOBaHl1e, CBOIO IIOAXOll. K HapOJJ.HI>nI Ky.1LTypaM. )rapKCIlCTOCKO-JIeUlIHCI,ort )IbJllJ:reH11e, MllpOBo:l1 9THorpatPHlI OlIn ROBbIe MCTOll.bI nce.lelf,OBaHlI:l1 11 HOBLIn HlI.eO- ~) l'IJ,e:lOI'lllO llCJ;YCCTBO' Il T. ,il. H3LIR, CORl3a, B KOMMy- COBeTCKoro ~le.l0BeKa. EaKOll HIlGYilL HCSaBIlCll)lO:li: eJI;HHIlllll, ..J,e.lbHLlX HapO;l,OB. TaK: CTpO- GO:lblIl~"IO pO.IL B ,u:a:II>- COBeTcfloro GOllen cn.1LJ, npouecc paGonI, <f!OpMbI paGo'Iell opraHIlsaUllll, np01l3BO;I:CTBCHHbIe U'J'HomeHI1JI, a TaKilie II3,iI,e.JIIW ~IaTeplra.'lbHOrO npOJJ3Bo,u:cTBa. 2) OólLl,eCTBeHHLIH OTHOllleHllH. II conua.1UCTII'ICCKOro CblrpaTb COBeTCI{aH UIKO:Ia II 3THorpat1mll pa· oGluecTBCHHoro Ky.1LTYpU. BLlcolm:l1 II,7[,eo.l0rIPleCKl111 li apTlI- TypIILIM TIpOHBJICnllHM coGcTBeHHbIll, ::\laTepua.::rLlIoe IIapOll,IIott Hap02l,HOrO TBoINecTBa IIlKO.1Y. Paspa60Ta.1H .10rTI'ICClmfi ero <POJILI{.'lOprrpllSBaH paSBlITllII HIICTIPleeKOM BocrrnTaUll1l lUaGT llOJIpOCbI rrpOIlCXOilill,eHUH II Ky.1bTypHo-IIcTapIl'leClme TIpu h,'IIO'JaTb: HOBO:li:iKHSHII Il HOBora HeGblBaJIOrO CTlI'IeCKlli1 ypoBeHb. Herlllle~! JIB.1JIeTCJI IJCCJIe)~OnaIUle iKIlSHlI II ny.1b- n I1X IIr!rOplI'leC1\OrO Mupa B.::rlUlHlle Ha HapO,J:HLle )IaCCbl. HOBblfl COBeTclm:li: oGpasoM COBeTCKUf! (PO.lbK:JOp rrpOHm;aeT nTC.lbCTBa COBETORAH y'lEiIILle HaX01l,HT tP0.1bI{.::rOPo;l,Hrnl ll3 cpe,J:CTB, KOTopoe II,l,eO.l0rIIQeCKOe copraHlISOBaHHoe GO.JbllIOii TPY.'!: n ueHTpOB, TI:IaIIOBOM oG~reHe lIIUTeprraJlOB n pe- COTpy,n:HU'IeCTBO lIlnpoBoti: HayI(ll rrpIJBeCTU n 01\OH'IaTe.lbHI>D[ JTOCTaHOB.1eHnmI B 06.1aCTTI [lTHOrpacpllIl. E. Cl\lOiKeT Hay'lHLDI C[Jpa1i'n,06C'flU �c. n. Tl>:lCTOB - II ,,:LEHIJH (llpaT1:oe n. C. Xope;:nre, :IeHIIH 1'O.ICTOB, aBTup rrpe.J:CTaRmCT HU paaBIlTIIe MHorue J!enrJH JleHIIHa I1HTepeCHofi cBoetl. To.1CTon, II ueHHoi1 CTaTbe paGOTLI O ;J:peBHe3I TO B.1l1HHIIe, muwe 3Hal,O}IdT C ,J:rynnIll npmIoti MorF IICTopllK,um }1UeIIIIH OImaa.1 'lIlTHTe.IH uapcKo11 POCClIU onpoBepraoT 6hITfJ C }CJrexo}1 ncrro.'IbSOBaITbI B 60pb6e 'iH e3!Il ::mO.llOUllOHHJ,DlII 1:0Hue JIunmIlI COBpe}IOIIRbrx II. C. JJpOHIJK.ll1eJ, A prpreHThI pO;J,OBO11.1e}leIIHoro. paSBllTlIlI rOEOrnT CTa:lllll, TO.1bEO Tor.~a, TO.1C'f'OB npII:meeT, LITO He ~rarl,cnCTCI'O-.lemIlJCI'Ol~1 rrpaI\Tmm nco C 1l0SlI'l'RBllCTII- OC':JI1 He GqOT coneTCKIIe - Il;J,e0.10J.'1Iert BeTCKr)l'i :JTHOl'})ar(lJIII cyU(eCTBylOT HeKOT'lpbJe 1:0r,J:a COIIl1a:lIICTII'll'CI,OrO 6Y.J:eT 6e3IIpe.UIe'rHoJt, e,1TIUllTClI C pcno.IIOUIIOHII0t1 rrpaIfJ'UIwll, a oem He 6y;J,e'J' HO.1, pyKOBO.:lCTBO}1TCQPlllI». o rrpOllCxOili,1,E'HIIII KO}I:\fYJflICTJltleCI\Oru .111HIIII OT CTpoa SaBeTO}! HB.111eTCllHeo6xcJ;(mIOCTL «COBeTCI,aH 9TIIlJl'pactJIlH, rOEO]lllT npoep. .J:OC'J'IlL·HeT 3IaKCmla.lhlloro «TeopmI, ,lemma .leHIlHcKlDI C npaKTrr1\oii. OT1WJ'llT Ha BorrpOCbI, EOTopLIe S3;J:aeT Oli ~lpaETIH;a CTpOliTeJLCTBa ConeTcr:;oro COW3n». COBeTCEoa 3THOrpatjmll. olIIJl6o'IHbIG CTpOH no O.J;Har:;o, BailmotillIlDI r.;rIlHCTB<l Teopnn Be.1IJIWrO }lLIC.'lIlTe.1H. uo:re.mlKe ux :=rfHOrPAtIi.I1II» IIa.10a,eIIUE') JJ.llTttTLI UB llpoIl3BeAeHIlll co nSI'.IHla}II1 B B llPOE:IE)IM II CO- C.'IPIIoJt, :YfHOrpac!lI-'I JlO:il0ThlY n CO- Hl' ;1,OCTaTI\Il. C. Jl. aHr .:'lo-ca 1,COIlCEIIX II a3IOprlRaHCKIIX ::rl'HOrpaepOB II ::rrrro.'lOrOB. He MeRee TpIIBUHllll Baa,Hoe SHa'IeRne FmeeT y'reHlle JIeHnHa IIpII pacCJIa- HK'leHIIM B IICTOpII'1eCIW~I acneRTe. COBeTCKlIe :JTHorpaq)I,r, a6CTpaRTHbIX IW[lJ~eIIUflh rrOHHTIIH Il.le3IeHIl C.leJUI sa 6yplKyasIIblx II lUe}IeHHof! yKaaaIUIHMH .lemma, iJTHOrpatjlOB, C. ",l.. u36eiIw:m ROTopbIe paa,Ill'laeT napOĄHYro. ,1l;eitcTBIlTe.iIblIO Bancn BeiReCTBe n Bo JTICTRqeCKoit ABl'or pa3J,e.leHIIH nx Kr.1bTypa Po CClilI KyJLTypbI. nO,J,'IepRIlBaeT JIeHIIKbIM Ha Ky.'Ibl'ype HallO OT,1J,e.'IIITb :Ill IIap'l'uliubIH: IIO,J.XOJJ:II pac- OHn BOitTII B caCTUS couna- 061I~eCTBa Ha l1epB06LITHOe Roqa uayIm CTaJ,O H paS,J:eJeHIlH, nep- yCTaHOB.leH- O rrepBOÓbITIIO)! TIIISRO}IypoBue, FI ero .leHIlIIbIM Lle.lOBeKe CBIl.J;eTe.1bcTByer SHaRO~It.:Tse C cOOTBeTcTBylOIlleit O 60.1bJIITe- CtjJOpMy.JupoBaTb C.IY'Iaen .lemma lIa Te~!y O p e:IJlrrrII, IWHuerrum1 cooTseTcTByroluee II :3BO.llOUlI II pe.lurnll. 31a.10 }JaSpaÓOTaHa. J,aeT HalIpaB.leHue Te}1 60,lee, oTpIIuaHIle ,1eIlIIHLIM BOS}IOil,HOCTb COBeTCI,mI '11'0 B UCC.le.J;0BaHIIlIX 8TU 06.13CTb HayEIl m,IBO.l.bI. I, nOIIpocy JIpOIICXOiK.J:eHllH ;1,aHHOrO HapOJ,a :llaTepuaJloB. 6.1e}lbI. 91'0 HeOÓbIKHOBOHHO npIIB:rO'leIIIJH pa:mo- B pe3y.lbTaTe IIo,1y'IaeTCH paaBllTHlI. pa3peIllaOTClI 'JaHre II.lII rrO.leaTIbI OIBel' Ha Borrpoc .1y'llITb, IIlICMIeHTIble TeJI UCTO'IHllKn, Ha }IOnO, ,:rajT,e 13 C:IY'Ja e COBlIaJelIJlH llpoG.1e}[bI 8THOl'e He:Ja, 1\a1\ lIlU ][0310rae'1' HaJI E.pa:-lpellleRIlIl :maHIllI}!U Toro II BCe ale Ha]10.la B JpeBIIOe'l'j[ na- (COBpC}leHHOro :luKa.1JlSillUlll C.IJlJUEO}I lIla.10 .l..IIT pellleHlllf He Ollpe.J;e.leHue Ha 311l0rO Óo.1blTIe CBll31l 3ICili.lY n.-m 111101'0COR]1e3IeHII01'O HapO.J:a (n:lIT rpylIllLI eyll(eCTBOBaBlli'.'rO ~IOif\IIO IIO- OÓJlTa:r. ~Ieil;,lY lla3BaIlllii eE~ nOHlDWe}1. BOllpOca O'IeHb IIIlCJ,~leHnOCTn lla3BaHIIe II .1,pOBHero) II a6CO:llOTIlo1'1 IIpaBn.1bHOCTIll'ClJrpat()]['IecT,oit :)'I'oro npo- I1C'lepllhlBarolliIlll [';1,e OH nepBOH;l'ra.1hlIO IIO,IHoro Ha BOJJpOC 8HTO- XOTlI Ollll c'IllTaroT, 'ITO Hau60.1et· O nl)()IICXOili;~eHrlIl Rar:;orO-HIl6y;J,b yI,a3alIue npo- Bcoro O;1,HOC'l'OpOJIHeepClIIeIIlle p33bICEH13 B ;(pE'BneM na3[HTIIlme ])()].a n:lll II lI%1l\OBe.1,'leCEIlX IlpIlTepllU, na. OCIIOBaHIlIl ROTOpblX pa:-lpernaeTclI l'eue:'la, ue llB.1HIOl'CH paBHOUeHHbJJm. HIll pOIW UCfl0.1b3YlOTC}I.IIcTopmm COjf.•a- I\ rrO;J,XO,J:llTUHa'] e, OCHOBaf1I1Il J],onCTopll'IeCTHIX, aHTpOlIO:IOrU'Iecrmx (it ~'TO C.1~-traeTCH pe,ll,O) - pas.111'IHbIX ll.J,ea.IUCTlIQecRrtx HalliH IICTO'IHTllWB II BCOC'l'OpOHllero y'reTa ;10HHIO B 60.1LIlIHHCTne HamreHee cpaBHIITe:IbHO Hali'rrr " 6.10}la II ll.lexaHOB. SUTeM Baa"HOCTL npOBe,'l.e1IHOro n TO Bpe~l}[, paTypott. BbIcEaBLIBaHulI MorJ'T CnpaBe,1;:rrrBOCTL 9Toru apy;J;IIUIlU ,1eullfr<l relIe:mca 3IOiTieT HOXBaCTO- :'J.'le3HJHTLI OT 9:re~IeHTOB CBIJ;J;eTO.1bCTBYIOlJIHXO He- B TO}I Cm,ICJIe, e II 11 e) 113 :1 O iI, 'J' 1: O O B 9THOfPAiJllIH» lIosHaTb 9THoreHes OT;1,e.1Lllf,TX Hapo,'(OB Tpy,J,HaH 3a.J:a'Ia. Burro.llIllT!> ee łHeBo:nIO;J.;HO 6ea oGpaslldilllIIX napOJ,HaH nepB06LITIIOrO 9THorpaepu31 .n;etic rBwre.lLHO OTC'J'U,10CTII. B06bITHyIO Eo~nIpIY. CrOlI.1a elUe ;J,BC RpbTypLI: FI ;J.pyryro - Bce~I BOrrpOCa}I lra.n;o rrpFDIeHllTb c~laTpRBaTb erue I\aiT,);OrO HupOJ;a rOBOpl1.l, '11'0 B Kail,,1,oll napOJ,Holt Ae~IOI\paTII'IeCRlle molt Ry.'IbType rocnO;J,CTBflOIllYIO TaRlIMIl ąUMlL'II1HMII, Rar:; qepHhlllIeBcIwrt JleHnH Horo B Or!llIUII<UbUylO, P fi (l-t C'IIłTalOT lloCTapae:llClI .;TeRIm «BOIIPUC :iTHOrEHEiH - C006J1LHOC'1'11rrOIIH'l'Hlnrrr HeliC'rOplI'Ie- CI{D311I. O;J,Hy- TOKAPEB Ha- lIapO;~OB) (c.laBHHe-BeH("~bT-HeBpbl-'ł~·BallJl1- �r) Olrape-llK\''l'bl,l\ypllRaHe). • J. HO OHO YRa3blBae'I' BanTle ::ho 1'O.1bliO uanpaB.leHIle, nCTOplll.JeCKHX CBHsei1 paspelIIeHlllO onpe;J:e.leHlle Jlp06:Ie~lbl AH'l'pon0.10rUll no JlallnOrO EOTopmry napo;.a, II (I\' il;J:e'l' ncc.leil,O- }Ia.'JO Cll()co6cTllyer 1. B 8THoreHesa. ;l,OCTaBJller ropa3,J,O 60.'Ibll'e ~IaTepltaJJa. peaJbHbIe rpaumo ero llCTOpn'leCI\Ile PacoBhlti: II 110;'CTBO no RpOBII, O}.l,HaKO ;J,aiKe TO'[I-lblli: aHa.'IIlil pe3y:lbTa'I'On reHcsa. He )Ior:"l' lICTOpll'IeCKUe II nplIBCCTn yBepellIlOCl'b K BblHcneHlIIO HaTypbl, IlCTOl.JHIUm .ll.a10T nOIl5lTlle JIIle.ll IIX, lllllMn- 06.lJaCTe ft. Ho a ;'l't'HO- TaR liaR ,lOIICTOpWleCKIIfl 'IElHnIl clTIIOI'encsa O'leJJh ne3Ha'lHTC';lhHa. ,J,YIOllUle BonpOCbT: npmm;J:JICiKa.1ll ,lU liacaeTCH JIllllrBIlcTIIEa np06.lJe;lIhl OH ue )~aeT OTBeTa Ha CJleiJ,OIlCTopU'IeClme lraMHTHIlIUI, B Han60JILUIei"1 CTerrCHII npH6.IHilmeT TaK KaKH3hIK c npOllCXOlKlI:eUrre)1 Hapo;.a. Ha1ITWBbIe rpaHllUbI C rpaHlIlI,lL;l1l1 HaUIIOHaJlbHOCTlI. KpoMe Toro H3bIROM He nCtlepUbIBaeTCH xapaKTcprrCTIlRa HapOjl,a. HapolI: 06Jla';J;aeT ;lIHornMII o'r.1IT'Ill~e.'lbHb1Mll 'lepTa~Ill, IIpe.ll.CTaB.meT CJIoamI.It'l IWMrr:leHC .ncTOpU'leCKll 0~~a30~aBnrUXCH CBOtlCTB IT oc06eHIIocTell MaTepna.IbHotl II JlyXOBROt!. l.J ,IhTJ pT.1. 110lIHTb rrpOHCXOil\,leHUe HapO,la cBoncTBlL II ollpe;J,c:rU'l'l, l1O,lTmlY RaYRa. u 111e II3Y'HlIoll~all ux: reReanc :1'1'0 3Ha'lIIT 06'HcnIlTL Bce cro II pa3BIlTlle. O CO 6 e H H O CT II RaR O'1'Je.lbIlblX Ha- PO~OB; ~1O'j[{eT J;aTb HaIl60,lJee IIC'leprrbIsaIOIHUl1. OT~eT II p 3~PIUnTh Bonpoc 3THoreHe3a Ii:1jK,J,oro Hapo;w· TO.l bliO (1rHOI pa(11I1ll, B . re3HO)I ROHTaRTe II COTpy,J,Hll'leCTBC C IIlILnlll BbIlne, HaYI{3~lfl, O liOTOphlX pe']b Ohl.la )roaie r BbIllO.IHIlTL ::rry 8it,J,a'lY. OTphIB OT HIIX rrpllBO,J,lIT H_rrplJH- UllIlm~,IbHbnI OIllIl6K~nl rpe6HeponcRoit 11[[,0.1.1.1,a InICIIHO .'- TpUBaHIlIO Tiy.ILTypJ,I n OTpł,1Bl' 01' lIapo1.a. K paCC}Ia- C. J!. rrepe,'.\e.'IaX CllCTeMa:llll I\y:n;l'ypbl. Ky.1bTyp, nrpaIOT :~allHoi1 IIO,J, B.1I1H- Ul'c:re,'l,OBaIlJJH, 60.1LlIIyIO pO.lb TeOpeTJI- 8BO.1lIOll1lI1.OHU BOC<:03;(3IOTyC.10BrW, B IWTOpblX <!lop;lrnpOBa:mCb, aIHarOHII3);[I,1 rpynlI, IIO:-lHO.lll11nO:IHaBaTb qlaK- II corpy;'l,HIl'IeCTBO COTBOpllllJ,HX :rn60 B,'laro.'l:apn ce.1el{UHIl IT LI ,le5lTe.U,- HOClllI(ł!X paaIIo06pa:mble 3TIDl lICC.1e;~OBaH)JllMMOjKHOn03Han, acemIlI.'IHllllro II3.'J,e:url1, llepeMeHbl n03lIaTb rrOCJIe,il.HIIx.· B II .3,'.\eCb BLlle:rHIOl'CH tilaRTOpbl, cneTe :i'I'arrbI BbllJJeyrms3IIIIL1X salDlCTBOBaHIIH Ry,1h- Ollpe;J:e.l:.llIOIUlle CROpOCTb, lIHTeH- CIlBHoeTh II rrpOTHa.;eHROCT.L rrepeHomeHIIll llCCJle;WBaHIJti CTOIBloCl'ett, BLI3hlrrOCTerreHRhle IIcc:re,ZI:oBaHHli: Mbl Bll.'l,HM ,HOT lIIeXaHU3)1 pIlTMa CTOIIMocTef!. Ha ąlOHC 8TlIX BBJI,Hbl OC06eJlHO .\lCHO HaCTO}III(Ue (jJyIIKUIIll mlJle.nlit łlHJ(HBII.'J,y3JII,HbIX H:III IWJI:reR'I'lIBHblX II 06lIIIIe (1JyHInulll 3311MCTBOBaHłlIT ., }, J ,J,aHfIoro 1I33;eJIIH (HalIpU:llep HOBoro llHcl'pyMeHTa rrpO,lyKUIIII, J(oToporo BOSIIHKIIOBeHUC BJIIIITeT R.fl. CJICTeMy 3EoHmIH'lecKyro, UHa,IbHyIO, CTOlllllOCTIl pa3IIooópaaHbIe HesaBllClIMO OT TeopeTII'ICCKoru Boro xO;~\JnCTBa couna:rnc.'rL'I'leCKoro. rrpOll,eCCbI, lDleIOIUIIC Mecro 3Ra'leHlIH }~al'b OCROBy .J;.IH Bo:mrn{HOBeIlIIH BbIX 2. C O C T C.1 Y O ITH II e 2. pa3HbIx lIX rrO:~RaHllll pal(IlOHa:U,1l11X Ry,lbTypIlLIX IlCTiOTOpblX HB,lClurti 'II C C .'1 e .1 O B 3 H II tI, li Y :1 b T Y p. O C H OR Il 3 IT TlacaIOmyIOcH J;eC51TROB .1eT. O Ha r.'Ia BIIJ,Dl 06pa30;ll EBpOTIb1 n:IlI HapO),oB. eBpOIle(rChoro I\PO)I8 Toro I'; IlIIi:1.1 )lOr~"r KIaHOB, II C03.'1,aSaHIIll IlO- a C a 10 lU II C X O II a fi II S y'I e H Il bI e a B T O ]l 0)1. OCROBIlyIO .111TepaTypy, lIbE npn Il.IaIlO- CIIOH'I'allHLlp. JlettcTBIlTe.1I,HOCTeJ1. H O B e H II H .IT: B a CTO.IhHOBeHlIH ::rrll Kra- B c.ly'Jae IWHIlperHble, .J;epeBHII fI ropoIa), ,ZI:.'IHSajl,epiKKU .11160 yerwpeJTlIH ncc.1eJI,OSaIIWI oco6eHIIO UTali B c.1Y'lae co- opraIIll3aUIIIO n IIp.), ;'I,eIOT 60.lJ111rel1 ueIIHOCTbIO rrpaKTl1tleCIWlI, C'I'OrHlOCTeI1 (HRIlplDrep II H O :1T R O r p a til II IT II TO.1bRO 3THorpa<!)flH, :1T IlIl '] e C K II e rrpuuece 3aITMCTBOBaHIIlI paspe- 'IaCTO He COBlIaJl,aroT qlasax npe;J, InpeJ,e:mIOllIUe BalOluue 5l~Jl}1e'ICH ca~IOn BajIiIIO~ n3 3THII'leCIWX 'lep'r. O;J:HaIW II :)'1'0'1'IICTo'mnR, oe3 rrpIlB.le'leHIUI IIHhIX, He lIB.1HeTCH ,lI.OCTaTO'lHhUL l1ponCXOlK,'IeRHC H3hIRa He 'I'OiKJl,eC'l'BeHIIO cTo.'IKnOneHlIrt TOpbl 'I'Op~ro3HIII,IIe IIJIII yCKopmollluc 'fypbT naeH liY.1bT~'pbl :,mO.lIOlIIlIl, MeXalIłl3M.L1 ;~ł!1J(~Y31m OT)I,eJIJ>HhIXIJ3}~e.1Ilt'1FI60 llX EO:I1II.leRCOB II (1)aR- HapO,J.b1 6.1II31\He IlO EpOlll1 H.IU '.lpR,lI.ble. ;iTHoreHC3a, Pa:mllTIIe HlsanrrclDlOl1 iJ,eitcTuyrOIIl,llX - n CTO.1IHIOBeHIIITC )r,pyrID[JJ KOM!I.1IeKebl CToIlMocTeti. nilY- Ha ;I,aHłlOn TeppHTopUH, O]lIO~IY Hapoll,Y n.nn .ml Ha Teppl1'i'oplIll, r,ZI:e naxop;lDI na}UI'I'HIIKll O,Il,HO- pO)l,HOtt Ry.1hTypbl, C,Uro6bl1'HOti, HOCTU 3THIl'IeCRIlX 'l'OJlhRO nOMOlllb upn a a )1 e 'l a II lllL rrocpe,J,CTnO)I :)TII CXOJI{.'J,eHllHli pa3HIllIbl TOpbl, APFa C;IeHmOll~H.e ilpyr ~IHOrI1M, 06UTa,III illeBllIO Ma'replIa.'l II T e.l h]f J,l e C n03IOIUbIO Cll.I, B IIOCTeneRJltIX O npOHllKilOBeHIlll He RapO,Il,a, ImO.lHC nOHHTIIO, 'ITO ero 113.10 jIi e H II e) tfecI,yIO II rrpaliTIltlecKYro. B TeOpl:\[O Ky:rL'rypLl uHlI BHOO]T YTBeJllli,'.\eRIIe 06)J~ux n ClIellH~) ll'leCElIx OC06eRHQCTeli orrpe.:J,e.IeJIHhlX Ry .1I',T~'p, Ky.lbTyp Ha onpD)J;c:reIIIlyro '1'CppU'I'OpHlO, 06 01'lIOmeHIIHX, RO~~'~pble CBlI~ 3blBaIOT )leiliil,Y c060n l{y.;n;rypbI coce.ll.HlIX U Jl,aflie 60.1ee OI;ra.1elIllblX I{Y.l[bTyphI, p a T Ii O e 6) IIOCpe,lCTBO)1 :~amlCTBOBaHllH QYil\llX cTomIOcTe(r EaC3IOllIueCH B IlpaBII..lbHOC·I'II llpo6.'lCMI:I Yn BOSRllltaIOIIlei1 9'1'0'1' aR~l.1118 OTpaa;aeT CHH3II MCfK;J,yIIapo,J,allIH, e)lerneRlle CT rrpOfICXO,'.\IIT: a) aHU.1Ila KUl, 6b1 YCTUHaBJlIIBaeT (11I1311'leeR1lI1COLTaB ;.aHlJOit HapOIHOCTH I1 :)~le)leHT1I, liS' ROTOpblX r.10iKn.'(OCb Hac:e.1eHue. łlr~ThTrp crOOlRHOBEHlIE MOilieT 6LJ1'b lIpaBll.lhHbDI, ,. Te)ILI [l X C II C T O ,l li- c LI T :- a II II H. "\BTOp xapnKTepU:-lye1' :<ieCb :la nOC.1eJHIIX lIeCRO.1Ll\llX Raca l'TOl npOllCXOjli,J,eHlIH C <lBTOp rOBopIlT J: II a II crO,lI;uoneUD II KJ.'IhT~'p 1i:"lLTypamr TICpnoGI,lT- 06 ueHOBIIO(1 C'llTymUllI 11('- ---.. �696 XO;:J.HhIXHI).llJiteHn.l1, B.1He)!Ue IiO'l'Ophle CllCTe)la)1J[ 1\y.lhTypI{J,]X ~'[la ce.la Ey.lhTypLI JW)IIl.leEea)JIl CTOlIJlOCTel:i, Cm13aHHhle B.1HIOll(JDIlJ O;:J.Hy It Ty il\e I;pLl 3a1;.1IOLJaIOT B cr0e CiT.1e.1LIlI,DIll 8THIl'leCI;mm uap0;:J.HYIO II Ey.1bTYIHt ropO.la). C KmCCa)1ll 0611IeC'l'BeHHOCTb )ICil;;:J.y BblIIIeYKa3aHHLnm C[JCTe)!a)!Il CTOm[OCTeu. BLlIue np06:1E')[hI HB.lmOTCa BeHII}! I\y.1I,TypbJ l"pal[lll'JC(;KTI unOHHoli ;rna pO;J.a. IIOC1\:'JHlIll BTOpOrt ce.m Ha Tpy.l, naCa10IlITJllCH if)oHe B partoHe I;im ee B HacalO11.(JJUCH CTO.TRHO- J.\la.'IOHOJbCKIl, no OlIepl',J,lI Tpa;J,nro- Ha IIIRpOKllC TeppllTOplla.lhHhle TelJeHIIIJ Tplllll..(aTl1 CTapaeTCII yXBaTllTL :KperrOCTIlll'leC1iIDI OÓHapYil\TJBaTh 3THO- IIllBe.1J1pOBamUI JIeT BCerO 3'l'afIhI 3BOJUOIITll1nCl1e3aHJJlI Tpa,J:ITIIUOlIIIOi1 ce.lbCIwfi npO;:J."yI;Ta yCJIOIJllfi co:uaHHhlX paeTCH YIW3aHI{LIe CTo.1KHOBeHIUI C KyJILTypOl'i OJITJpa10IIUlticH nCC.Te.:.(OB::tHIHl, I1MCIOllUIe )leCTO 06pa30)1 B .:m60 X03.fJO:CTBeIIHOI1 II iT;HBOTlIOBO;:J.CIWIT B I\,apnaTax no.1bCI\UX, Ky:IhTypU nn l)Uhle l\y.1LTypa31Il )IeXaH1I3MbI ]lel..(llJIOBUHHhIX Cl'OmIOCTeJ"(, npe,J,CTaB.llU1 'l.'1I- l(y.'1LTyphI, CTpOC~r. OH CTa- cec1CEIIIIU II rrcpellIeHLI 06ruecTBeIlIlbIe (jlylIKUJlll nc- C::rC);OBaHHb1X TIjJoueCCOB. Tc)JOl'i lIaCTOlllllero 2I:01\,la;:J.aHB.'lllCTCH Tpy,J: nCpBhJrt, CTO.IKHOBeHllH Ey.IJ.'1 ypbI 2, TImOR arpapHblx: X03HiicTneHHOH IOilmoro (n03HIIRiIIOIUCti. II ceBepHoro) Ił 3. It I,uculOlunJ:icH li3 CI\pell.(eHlllI iI\IlBOTHOBO,J,CI\Otl ny"lb- l -ł' - J l 'J I I TaI;;I;e ypOBHC~[ Topnel"! ceBopHLle nwrax, pleIlhUla.1CH no IlOBo;ry H C'1'pon naTpJHIOHua:rbHLlrt. (Im In', IIIJIBa:I BI\.'IlO'ICHllII RpeCTLHHCRoro 8'1'0 o;J,IlaKo B He1ioTopol"1 Mcpe I\FILTYP B RapnaTax, Ha6:uo.J;eHHIO TplD!OHlla.lhHon, OCTaeTCH BIle HalKInJa Ha nOTmI 'IeCKU)I (I)Op)mpOBaIIJlrI npOTail\CIlJlll B I\amlTa:rIłCTll'leCI\O)I, U, HaKOHcn, COUlla.UJCTJ1'ICCl\OrO CTpOH. 8TOT UCC.TC,J:Ol3nUHbIXHB.leIIIIfr, Heceon. XpOHo.l0rU1ICCKilH Ca)!aH mllpOI\aH E pn,'ly cj1aIiT II03BOJHf:'1' 1l0Il$[T}, )le- 'IC)! Ha6.TIO,J:aUlle COBpe IleIlJIbIX ueHOBa Tppa Bcex :ry'lHIC B03HU:KUIIIIH ;1,0 CllX npo- lICTO'IHllIW)I jHl'ICC[\IlX, l'eppllTOpll Tpy;:J.n HB.IH.lllCb - .1IlHrBJJCTll'IeCI\JJX, II Ba.I1\'U10n, Ce)lUrpUa II I\apllaT TlI'leClme nCC.Te,l,OBall11H Tepp:JTOplIn.'IEHL1e HOC.W BTOpOf!. )IIIPOBOf!. lloiiHLT. B HeKoTophlX OT ~raTepJIn.TOB IIC'1'O- (1'.laBlfbDJ OÓp(30)[ Boc IOlIHbJX) - aBTopa, U3 CTJCTe~Ja- npO.lo.liIiat')ILIC 'JaKa;e B )IIJrpaUlIII Ollllpan Om! TpaIIe- npu6'::HliłlaTOTCH TO )ICCTO lIX pa:qcćlHIOT mmUJ, paarmc I13 rop opraHIl3illllW CBlł811 C TE'ppIl- Ha .1eCHI,le HIIBIIHL1 OÓlIltJC'l'BeHHaH (y 3e- .upyrOlWIH3Lm, xa- Bpei\ICHrI pai10Hax nac:r6111l.(ett, II B03HUI\aIOT IwoTllm,ł BaalDIHhle B03HIlRae'l' :reca .J;.:JlI aHTarOlIl1rrpoTIIBo- pa3IIlll(hI n c.llCTC)1e CTOIDJOC'I'II, Hera:l'llBHhTe oJl,enI\JI. Ha Heral'll npOTIlI3HIJIia. l! 60pb6hl lDIOCTei1, 1\OTOpLlrt C Tt''lelIlIe)1 HOBon K~-.ThTYPHOI1 rj10pm,I. e Jl H T B)leCTe nece eO,J:eI1CTBn H, IlIrre1'paUlI ;:lTIIX 0611[eCTB na(;.'J'ymecl\oro l[loHe BJJOrO K.laCCU([HlI..(upoBauIIH B03lfl1I{aCT conpUIWCIIOBeHIlH .t. II]l o II e c C bl lI[eT paf!.oIIaM I\iltJ(~CTBcmlble ~IIIl[lhl C itII01jle030)1 ][ O B O i1 1\ ~-.1 T Y P bl. I;yJbTypaMII 3a Ii HualC paWtMOjT;CHIIbDI TpaJ,I1 UllOHHhlO BOCJIO)IllJJa HIlli 60pL6bI, Bpara, Te- COHpllKOCHO- I;OTOpOl'O OCHOBOlr HB.IHIOTCH I;pmle B3amJHOrO, B rrpoHB.'IHCT cBoli rrepBO- OCHOBOti nepBoro CB1I3ilHHaH e rpa6CiKeii. CTIILJeCI\Oe CooTHollIeulIe, BbI3LIBaIOJI(llC Ky.'lh'l'ypa Bl'l'e. l' ,J,06I)IBaHIIIO nOELlX TeppIlTopmwl JIo.Toa;HocTciJ:nHTepeeoB qUIIRTOB 17. B CTOpOHJ,1 :)J(crralIerur paCIlIIIpeHIIII ;r:eHTe.'JhHOCTJl .::nOJ,ell RrI,1a Ry.'ILl'yphl. EOHf[J.llJR'l'OB ,\fE'il\J,y BblllleynoMlIHYTLD(lJ e'IpmJJle:me C ,1.pyl'Oit pa31Ihle ~'J1'l1 Ry.::ILTypf,1 CyH(CCTByIO'l' rrapa.'l.'IeJJ.LHO. JJaCTylllecKaa elUe ).(0.1II1I II BblCOIOIX rop), cmCll::roaTallHOHHofl npC,'.(CTaB.lmOT ,lna XapaI{Tep BeHRH R nepublx npOl~ecc He3a13Hcmro CTpOlI II 1l,'.(eo- cIlTyaHJJll, Tpa;UllUlII. J,OÓhlBam!\1 JlacTymcCIwe cHlnl He KOTOporo HIliKaIOII(lfe CpilBHJITe,'IblIblX c II il CRB3Il HOp CTO.11)HOBeHIJH l.\y.lbTYp. Ha B npOTIIBOIIO:IOiKHOCTII ;~O r.Ty6oI\llX IIaeKO.n,IiO uaBeCTHO aBTOp)' uce.IC;:I,OBflHHhlX C.l)"laeB CHoc06 B.Ta,l,eJOT :iTII ;:J.Be B TO BPC)IH UHJ,llBU.J;ya.l1,HOC ceMellCTBO II 06Il.(eCTBeHlIOCTh 06pa60TInI n 0611~eCTBCHHO-3I;OIImIII- B COBpe)ICHHOii 3IIoxe KOTOrH,Dm II R'I H:rOUllIeCHI10CIlTe.1l1mr :~TllX Iiy.1LTyp, KOTopb1e II3)IellHIOTCH 6auro;:J.apa ypaBHoBe- UpU;J,BOpHOit B:raCT!:[ II nOk l' ABe 3TII r;y.:wryphl JICpEOHalHl.'1}'HO :lflHIIl\I<IlOT ;r:Ba pa3Hb1e I'eorpa<!JIJlleCKlIC paJioHbl (.J;H<1,J,O.lIlH II l\IeHhlUJ1e CI\JlOlTbl lIpn1'O;:J.Hble ,JI,.lII HKIH.TllCb HCCI\O.lLRUX BeKOB B 3IJOXe ua- II Bhlllley1\a:],UlIIblX 1\y.1LTYP, ,lOUI,IBaHflH IIllTaTe.TLHLIX rmIlIHiUl, y TLIX pOJ,onalI CIlCTC~Ia llaTpUapxa.lbHalI), paKTej) C'l'pOII'I'E'.lbCTBa, o;~e([qa Jl 06paSl.(LI IKH3JUr. naCe..'IeHIIlI lITO pHJ npOllCCCOD, B03HUKHyBIUllX B CJlylIaC CTo,;rr\HOBCJIHlI 1aCTCH xnHn:nl OTHOllJCllHH B Rap- nCTO'lHrtKII, II lOif\IfbJC :31DIOfi), Jlpyran )I.TCle.Tbl(eB Y III C 1\ a II e p B hl e c 0- II n C T H. lIX OCHOBe 06ruecTUeIJIIb1e TeXHlILJeCKOrO pa3Bn'I'I1H. UHueKIIe II e II J] II K O C jJ O E H T a r O II II C T II 'I e C 1\ IT e II p O U e C C hl. ABTOp IICI\:fIO'H1TeJbHO 06paBm1: Ha'Hl:ILHbU't C11.1, (j)l)pm1pYIOIl~lIX I\y.TbTypIIbIC o li P naXO,J,IITCH B 0,J:lloi1 IT TOrr il;e 06IlJeCTJlellIHill )IIlCCllU Ry.JLTypLI crrOH- TaIJTIbIl~! pa3bIrpLIIIl A C ,TOrll'JCC1me CnCTE')Ihf. OGluecTHil, IW'rOpOJ"! )ICPC MCllLlIIIJrt 'ITO 3 e )1 .1 e ;J,e :1 L 'I e C Ii a a CpC,J:<'TB, IfX ;mep1'eTll'leCI;lle B03HnIiaJOIl{TIe na lIeHile TI01'O)ly, a ąJ a 3 II C e Iiy,ThTypU, HBllB IH'- HJITCpCC, YP CTapae'l'CH peI\OHCTpYIIjlOBaTh OCHOBHLIC'lepTbl llO,l'lep1\IlB,UI crreUlla:lbHO CIICTe)Iy npolyI;HHII. TypLI Ha BMl.UCYI<U3aHHon Teppll'fOpIIU, EOTOpOll perrpe3CHTaRTaml :UICT, c if). Bcmt HO)Ia,J,hI. BhIlJIeyRasaHIlbIll C.TyllaJ't npe)I;c'l'allJllCT TeOpeTJllJCCI;m1 Y .T L T 'I it .T J, II 0)1 r.1aBHh'M r.TaBHLnI 60:11:e a U P II I\ O C H O B C II n II. n]JE'lCTa- TOiI;e OCHOBHLle BK.Ta;:J.I))I aBTopa 'l'py}l,a: uepmu1 B II (Tj)aJ,lllUlOHHaH ABTOp aHa.1II3npyeT TlI 1lI.I CUnpJlIWCHOBeHIHI l\y.TF;r~·pHbIX Ilpe;:J.CTa- II pa3HOo6pa3HLDIlI I' Jl <I UlI Tpa);III.(UOHHI,le c06CTBeIIJI1,\X cTomroc,'reti )IHO!'OneKOBbIJj oH C rrpoueccnml CTpe)IIlTCa II hl \:'. Ho ÓOphÓhl 1\OIICTC- n lfO- ,lUa,le1\TJllIeCI\lIll npoTuBorro.ToifiHblX Bpe~1eHH :nnx CTOlnIOCTeu Ra'leeTB l; eTO- COTBOjWHJlIO :3 H li Ii II O B t' H II \:' B03HIJ[iaeT npo- U, [;0'1'0]101'0 IIex 0;1,0)1 HH.llIeTCH coe )Ill! e Hl! e 11 :W)I.H~.l,e:rL'Je(KOI'O B O:U[O HC'-Ioe e TO'II;1l �6g8 699 :lpeHllll l'y.lbTypHbIX B:.laIDIOOrHomeHHit. .UlaCH rOl:!apOOÓ~lell, OlIaparolu;uticlI TOBKll HUU(U. Cpe.l,ll (pa£nOpOB nepexo.~ Hm1il,J;OB B aoce.1eRBe :3eM.le,J;eJlh'leCKoro a) 1l0BOJ.Y: npou;ecra ClICre)1 CaMhD1 r.laBHbm U KmlÓIUIaIl;l.lH X03Hrkma IIOc.leJ,Hee HBaaro- llB.1fleTCH i1iUBOTIIOBO,];CRO- HB.IelIIIe npon30m:ro no pOCTa £'U.l:IlIeCTBa i1iUTe.1ett U HeJ;OCTaTKa HOBblX TeppH'l'OpIlll ;). cTymecKllx mICTOHIU, Haam~m TunamI rrucTy meCKoro OXOTHIlUa) Je.lblfeCKHX Bo;mIlKa.1fI iHlcTymecKlIx X0311/tCTB 13 cJlyl.fae cóoplIJUa HOBhlX paJ1oHoB, noce.1KOB Ha cyIlpyrrwcRoli Hm! 'leTbl Bj no- T<'PPI1T01Hlll 3aHlI'rUll :W~IJIe- 9TffM 06paSOllI B03HIIIHl10'l' qWpllILJ COBlleCTHOJ1nUl:mll. CROrO KOTOpbIlt B03HlIRITyJl HUCe.leIIHll C TIaCTYllIeCIW~I, rra'l'pIDroHua.lblIoro TaJlJIC'J'H'feCHOro naC'I'YlIIeCKlle IIepllO;I,a li ClI18JUanlIbIe. YTElep:rI1Th T!l1I RUToropIlII cTyllle{mott Ky.JhTyphI rrpaBO, HaoóopOT Cl'pTlp~·IOII.(llX ClIlemaHHbIe yC'l'pOliC'I'BO ,'l,.JIT ;). ~[ e X a II II :3 ~l it. II e T B O B a II uli. )IIlPOB,UIl calOllwe po6 .'1 e ABTOp l\y.lhTypHblC }eoprm ~f a 1I0ce.1I\:nm 7. TeH,J:eHUlllI OIInpa.IOIIl,IleCJJ RaIII1- BBe;r.eHHbIM IIOC,le BTOpoii B3anMOTHomeHII/i HC'leaaIOT HOBI,le (l)()p~lbI lImpOBOrr BOnHLI BLlpaBHUBalOTClI pe3y.'IhTilTOł! c ąlOpJIlIpyIO- npOlllhIlluen- ;IiIIflHII npouece OÓHlDlalO'J' 0'1'- HO BO )IOiIl.lY nupo.'{aJlH 60.Tbllloro npe.J:ycMOTpCTb c'rpOe;\1 paCIlpocTpaIlcHIul fie 1'0.111\0 y Hac, pa311lulw ca~lOro OÓIl(e- II .l'y.lJhTypnl>Ie B CBJI311 C COlllla.mCl'II'JeCKIB! I1łITerpaUllIJ, no- B nCTOpllTI flClIlHO],O He.ThaH. ll'a3u.ltnp /70Óp060.76CIiU ;fiH3HH; XY1I,OlIWI'H'IeCIWe, IlpllMepOB, 113 n.T.1IO- JICTOPIIII 'repea II TEJIErn (It aUTOp Mei£'JY UpOl.flllll P a T Ii O e B 3AIIP5D-KKH II 3.10 iii e Ill! EBPOm: e) IIaXOl'HyIO B ;(aBHhIe BpC)IeHa 'UIHy.łU ABa. BOem IIf'pBoHa.'la:JLHO ABe e.l e 1\ H 11 II fl a II M- HOCTII, naXO:llllnetltH (lÓC~pIITh Te :).Jt')ICHTl.l, HOTOjYble (iJOp- Te.leru Talw/t CTHX IOro-3aIla,l,HOIl ,1,UHHLle Ra- Cl'OIUIOCTel1 Hil rpOHe CTO.ltiIIOneHlIH Ry:n,Typ, ;-le~l.1e,l,e:Ih'leCr'IUIlI Ha CUa3.lI TCXIHII\Il paÓOThI B.1TlHeT na pa3IITlIU>l CTpOH'rC:lbCTBO, lIIy:lllI{a; C [fpom.l0ro, BbllUeyllU)IHHyThIC n IIOBI,IX uellTp coelT1HHCT 0611(eeTBeHHocTb Mupa. C'T O II- II BJ IUJIIIIll n311Il:'IIeIllIm! :\IecTHbTe COOTHomeHlIll TColery O C T II HOI\OTOphlX C.1Y'l <tliX eIue pa3UIl'l'IlH. HOUbm B03HIlI,HoBcHue COOTIIOlueHlle. ROToporo nace.leHHe)1 )ICiliJ.Y CTCIIeHII OCTaJlIICL. alIn allTarOIHICTII 'leCI,lIe IlO.l'IllllHlOTCH CTpa.Hax pa3HIIllhl B HeIioTopoti. JlO.'l,C03IraTe.lbHO . I1\(~llCH HOBOn liy.lhTYp0ti.. Beex O'le- a .111 3)1. He B3l1pa51 Ha rrpU;(0.1iIiIlTC:lhllhIC 2I,eJILHhle R.lJaCChI oUluecTBeIlllocTll. rrpo- IIp06.1e)fa 0611ieCrneHHoe: 06pa3UI,I CTa,'i oBeu Y nepBOlla'ra:rhHhIe HOBenmue COOTHomeHIlH lJecrmn. I\OH'rpaCTOBJ>IX f:l.B.WHIdl:. B mapa, O,l,eiKJ,a; H hl it J. MOil\110 naó.uo.:r,aTL XOTH 1II0)l,eT 6bITh yCJlOBIIH. II IIX ce.lel'UIIH. HOHell B CTO- ABTOp OOl·YiliJ.ileT .1,13aOCIIOBHbIX TlIlIa COIIpllKOCHoneHT1H I'y.l},'!'yp: I,O]rrpfteT013hDm xapaliTep cero;r,HlI BRJla;L na- lIpU6."Je)IT.I, II 3TlDI oópa:-lOM HallTU npOnrrriallllH mleIOT CMelllaIlHaH reJ.OHlICTI1'1eClm-xY,'I,Oil{e- I[ilCTn ;LOI\.laJ.a pacmlOTpeIIa II nacTyllIeel\[])1 3 a II 111C 'l' B O U U II 11 \I o '1 e p e ,lI H C'I'apaeTClI YP ae~VleJ.e"lhlfeCRIDI ;I\IlBOTHOBO.-r,cEiO-3e~I:re,'le.1L'leCI'IlX B 3 a u )1 H O r O ~Ih T liy.'IbTyp, IIO;L'lepI\IlElaH Cpe;r,I1 TIIIllllfHhlX :le)l.no B i~epOBIUIX nepBOHa'ra.lbHO c 'I'pOeno.leULnI CTpOe~1. 6. fi Y CKpelueHIl51 epe;LCTBOlI! npouecca IueOJIOrIlll, IlepexoJ,a no,), BHlt'la.Ie II TCXHHRl1: xapaKl'epo.l0rII ,non pe,J:HoCT.lI 3amlcTBoBalluli CTapaeTCll I1:3,iI,e.II111, paCmlaTpTlBaeT IlepnO,lI,H 'reCfwro I10,J:paili:lHIlH, J,onOJlHeHIlU ABTop ITpIlK.1a;l,Hoe lICKyCCTRO, .1lITepa'l'ypa, :lllHI'BHCTU'leCKoe. B Ó1ICI'l)t) (!)QpmlpyeTcH :jJ:(~Ch reorpa(lJlllfecI\I.le yTTl.lwrapHhlll, CTBeHHoe UHlIllI,.lhTpHpOBaTIl rruCTyllIeCIwe, CTBeHHhlfi, )IOTnBl,I: HOCTlI II B CB1I311 C 3TlDI nepellleHa 3elllJIe,J;CJlblfeCHIIe) perpeccnpYIDT. B 2iC.I0 3e)I.1e;(e.1lI1I paCC)IaTpIIBaeT :2. B lIrpaIOT !\YJIbTy))ln,lit 3.1C)IeH'l'hI 3TlIX RyJII,l'yP 1I3;Le.'lHll, oeoóeHIIO XOflHllCTBeIIHoe, re;LOHIlCrlI'IeCROe, ~l O C T C R3Je.lIlH Hel\OTOpble OUlI(eCTBCHHltH Opl'aHn3annH, iI,eCTBelIHoe: paCRPerlOlIr,eHIlH mlellI,aCT ABTop BOJlhmyIO 3eMrre.'I,eJIb'Ie- 3aplICOBaHHLII1 OCTa1'hCH II rrepeHecTHCh, ,lI;pyroli:, HO HeROTophle 060PYll:OBaHue 'leTKO nOMe II tllOp:~Hlp013aHllll llB!IHIOT 'l'elI)l,eHlr,nro pony C nOlllOJIIJ,ID c:rO,lKHoueHlllI npe,UleTOB, pO.'Ih ne peXBa-ra rroKIlHyTL1X XOMlt1CTB 11 H<tROHOU ,~InOcpe,'l:CTBo:1I U03HIlHHOBellHH HOBhlX TIOeeJIIWB C;\remaHHhlX. CIIHTe3, caHCh BTopocTeneHllLIx I\FlbTypa. na- llace.IeHIUI ce.lI, 1') nocpeJ.cTBo~1 Re)l.Ie,l,eJlh'IeCI\IIX Bhl- OT noce.TROB ó) IlO JIOBO;r,y pacmnpeHml II BLHWp'IellaHllH B03HIlKIIOBeHIIH •1CCHbIX palloHOB BJlacrn,'ITO He1aBllcluro B 3e~1.1e;,e.IblfeCKRX ;(epeBIIaX, :·lO~r:rCJo.Th'leCI\011 TeppllTopUll u uaTplDIOHllaJIbHott JIOce:reH'fecr,IUm, (HarrpU~lep Cpe;(CTBtHl :3Toro oÓocoÓ.leIIHOCTU llHTerpaUIlH C uac'ryJUeCRInI. IlpUI'OJ;Hbl::',J:1H pa3il.10Ch OeHOBoli Ha II llaCTYUIeCI,lIl\1ll MeiI\,'ly J[ B no- ce.1Im'\: e~leuraHHhIX. JI.1exa Hll:Hl :łarnICTBOBftHIIH CTOII;IOC'TeIi npOflJ3.Jne'J' ;:uecI. JTCI\OTOpLle pa::HIlI(hI. B 1. c.lY'lae OlIO npolIc'\o,l,IIT )lcJ.:reHlfO, 1\11- C08,1llłreHlIC Tc:rera. c a,ep;l,ll, Ila HeCOmlCJlHO. ocn, COCTilB.'I51IOIIIIle OCHOBy n.l0eRoio, CXO,'I,II.l11Chnnepc,:J,u, II n ;~LlIT.IU. :LByX Talmx J,Byxrw:rr.CHhlX Te:ler '111- n O.lUY 'leTLlpUx:)'['01'0 BhlCrJlCl'O Tuna HO 1I1eHee :'lliOHOlll!l'J1ra, T. R lD1eCT UO:lhlllec BHyTpCJTlle 'J'pCIIIII:' BepOllTJlU, BbllII.la coe.J:l1HflllCJ, Ii llP~IY· I10BepX- TpeX~To.lhHon (j)OP)lhI coxpaUII.lI1Cf, H pa:mhJX EBpa:mll, OT llO]ll'J'l'a.llln ,1,0 IIII,J:o-I\malI. RO.lCCHylO ITc1CT~·T1n.10El 6pom.JOuyIO 8110'\Y. Te:ICl'a y,J:06Ha, Ór,J.1a J.B}"\I\o:lecIIoii. lWlIIOIllLIO .J.bllII.'Ia, lIpnRpcn.'lCIIHOrO no :.HO~IY ITOBO."ly TO.1T,I'0 B ail rpaHlIUhl TCppTlTOplllI Hl';m fi 'l n n'.l hHort .1YiliUllIiOii I\~-:£f,T\"pl.J. C'Tf'lleHIl �7°1 700 I :3BO.1IOUIlH 3ana;l,lIO- eBponeticKllx EOllTIIHenTa.-rWLIX BLlX CpC,lCTB Jl]JOJl:~OIIJ:Ja, JleCO)lJ[eHlII). ['lJpLIC npOlIllK1IT 1I:~ .\:mn. Elue nu.1 B.1JllllIlle3] BO upe31eWI lIyTe)I I\oFIllalI B Jll'lDleHCfllJlI THra B ~IYTC)31,:;aIDJ(:TBOBaua Typl\E'Cnlll, I; 'fe.lere, cnaÓ;l;euHotl nCpOWI'HO OT n"IllIOB, ero, 3IO;[;e1' ÓLITb, uT rOTan. T<m II OI'.lo0:1I1, };OTOp"IE', flO Beeii r06ap:lOB llorra:.lIl aaIl31CTBomUlI Y auapOB. a OI'.106.1en mIeC'I'e 11 XO- nO.TY'llLllI (; X03IYT03I IIOl-łlHl:JJICb nepOHTHoc:rll, lIra.1IlI0. C.laDHne Jlpl! 1I0Cpe;LCTBe :lOH- .IoHrIJÓap;V,J, I;O'l'OpLIE', no HeCT('py, Iuel;cy npllHa,l.1ea;llT Topan TaI;n:;E' I;OJIyeooópa:malI óapalURosaH Jllanlia, KU- mIeCTe C rro.IYKop31IHa3111 IIpOHDKIR B I'.lyOb IlO.'lLCI;oii Tl'ppH'TOpllll. Ha Ha- BepOHTlIO, XQJly1' ueCO:\lllCHlIO UpI! X01'll ca)lJl BL'pmITHO, CeBellll}"ro fl ee JJpll m.1U, CUC.l.ITHlIRllllllll A;~IllO (; ~BPOIIOiL C.1BBlIH ,\Owe.l ;LO HC)lIleB, llIJCpe;le'rmm 1\0- l'IDICI\OI1 IblIIepJlll CTYTlII.10 dna li 031(;'['U O (: BhIOllHLDr ce ,l.1031, liOTopoe RaI)aBaHl[J,DI TpaHCIIopT- IDIfly:lbCOB, OCHOBaHIlIl Bf.1WeYI;a3aIIHoro nblBOJ:OB :\loa:;no rrplltiTII COllOCTaB.l('HlIlI JlOBepXHUCTHLJX I; aaKIIO'leIlIlIO, lITO peay<u,TaTLI nce.1C.1,OBaHIIti nRJ: Te.lcroii n :~alIpHiI;ROii, npO.1llSaI0T IJflLJI,lit CBl'T Ha IICTopmo c.1arr nOJllepJ\lIl3aroT 60:ILllIylO po:n., I\OTOpylO BO BTUPOI! I10.10- BlIllCTBa BIIRe Ilpom.l0ro nepe1\pelUl11 BaIOlIlue n ThICfl'Ie.leTIlH a:mCb CLlrpa.la Bll:3aH'Tniiclml' C.laBHH IT aBapOB II J'liopaBCl\m( ąlpaIlROHC1\lle TCPll[JTOplIll, B.1IllIHllll, rJ:C BblrrrphI- IlOC:1e nC'fC:3HOBCHllH CO CHeHLI reIDlflHIl('B rYHOB. 3lOi1\eT 6blTh, :mnl)Hl'a.lI1 II nU.'lOB II .LOma),l' It PacnpUCTpanl'Jllle mi Jlarrpal:J.'Il'lJIJII l1uCTlI, c.le),CTDlle~I BaIUIlli TlIre, 'leTf,lpexI;O.ll:el!o([ npe,l,l'.Tl,l Tl'.1ern BO.]UBLPj'i 'l'Hrn uaBHHCRon <Jl;cnaUCHII IlpJICIIOCOO.1eHlUO 'leTLIpeXRo.lecHoli: II II pe,l,e'raR'lHl' l' pe:3y.'lh'l'a1' Ha TeppIl'rupJlll eOBl")JIleHJlIJ ;~ana~Hr,DI I\OIllll,'([ UlrJl. TInan B lIGpnOJ, aaJla,l,lloli: lJeTLrpeXKO~leCHon 'IeTblpeXl\O.leCllOii Te.lern ,"1'01'0 OR[ lIaBepHIJ 3IOHapx.lIeii, paBCRoe C Bo.10Bbeli: T. 1\. pll,\ H3hIIWBblX yconepll!(IHCTDOBaIlllIO C.laBllHCI\oro II.ryra, li llCI\OIlHOt1 c:mB5mCI\ol1 3,nJcJla liae nponcec lroe:Je.111ctl Tara Tt'JCrU C cI>pam\OHCRoii: YWt:"lL1BaeT nn couyTl::mona.IO IIpOHB.ll1IOIl~eeClJ RORIIUii ;\10- CTO.leTllll YI;l)alllIC ('TapJllcrO BbIlUeYI\a:'!aUHoe ),OllJJH ),0 BaJl;aH\'I;oro no:ryocTpOBa. Tnrn 3<lI\OIllITIJOI BO BpE')lH lT.T~Tn, CI;opnll ROIlHalI mleelO 1J(:'TJ,lpeXI;c:rel'Hyro c nlj.'lJ;r;blO, hJaCCll'IE'C1\o(l 'lTO 3n n a),lIoc B Hell:nIClIlIU31 Tt'Jf:ry 1I}-)(;,1,CTal3:1 ~rolJ[en, napOROHHOIl anl!pllil;KTI. :~aJDICTBODaHUe BII.1C. CHaUil\t'JllIl' :lILJ BO:3- npocy Iue- TE':lerll 110.'1)"- lI:3 IlBI,], lIlJ.lllE'TCll. IH'CO~lHeHHO: "Tpail,CHlle)l D:llIlIlllllI ('1\11(\1('1ui"i I;yJf;ryphl. 1\ :lTLI)I)" RmI- T 1\ O ,,<!>OJbI\JlhOP e II 3 .'l O Ha3BRHue J-l\łOPH~~llI-\" a:. e H IJ e) rr])lDIeIUIIOT B llayRe 'leXlI, ([lpallI(y3h1 II UTaJIblIHllLI. HC~IIlLI rOBopHT: "peXTJJJIXe (\lO:IUCI{yIUC", AIl'l'Op peRQ}lcH;1;yeT npU,i(aTU'fHOe Ha3BaHlle: "Hapo,;(oBe,'lemle JOpJl,],ll'leCIWC". Ha epoHe COTpYllHlllJeCTBa JOpllCTOB u 3THorpaepoB n03HlU;HeT 6y;rylllaH Tep:\IIIHOJIorIllI. HYj{{HhI ;J.OUpOCOBccTHLle Hay'U1uc paUOThI, I;acalD1UHeCll HapO,],lTJ,l:( D3r.l11J,OB IOpIl,'llllJeCRI1X u 06bJlIae B CB1l3aHHb]X C upa BO)!. ,11;0 CllX nop rJTHOaOrIm ylJIIThJB<l.'Ia npaBO a ylKe B « BOiIWX cy,\ax" B03Hlma.lIl 2. IlOC,le,J,HUX JleClI'l'UJleTui1. paaBllHeTca 'l'a:IllCb napo.1 (" Rap)IE'H upaBa rrpaBa. CHa'IaJIa illllpOlmx He ,J:orryclm.Il1. Ho O 'Ie~I Ha3I rOBopllT 6y;(yn~e)I ny.lbmpe", pa60Ty. Ha rJTlIOI'pac!men napO)l,HbIe 06J,J1lall "6ap6apllKpI))). 'f TO {lex IWHrpecce rarC1\mI B e p II H CJ:e.laJ: 06:IaeTlI. r o p II a Ero ,\. ,leBU3: OH mIe.l C'IIl- CeroJ:1Ul rocy,J:apcTDeH- Ma.l0e mIellIllBaTbCH XOTH 'faIlle ::r1'llorpa(flJIII c Te'IeHueM OT apxeo.l0rIlll C cy]l"um B.11lHIlJle FIa B .'I.e.la ren03IIca HapO.l 06.Ja.'l,a.'l c06cTBeHHbLII HonHTIleM upaBa, 01'J:e.1 IOpITlll'IeCRIJX BaHIIU IOpll.1lllIeCRofi paT!{O ero 3THorpaepIUT, ylJeHbie Ul B J: u li O.lHaIW Macc u.1aHIIpOBIlHlllI IT IIe3IeIlKue liJI a B. 1IB.1HeTcn: ROHCTIlTYU110HHblMHCTO'IHIIIW:1I BClIIwro lIpaBll're.lbcTBa. paaml1'IIe B c pe:rnru03HoJ:t 19. JLo aHaaorlllI :VIbIBCTpE"Jae;\I TO.IbRO BO Bpe3!lI ITo ana.lorlIll TaK,[,e IOpul(lJ'IeCI{aa. By.lbrapIIbIMII B BeCbMa CI-;pO~1lTotiCTerrelIll, HeRoTophJe CBeTCRIDIII. IOplI,21;tl'Il'CKyro ::rrHorp(4)]]Rl ylJllTbIBalIlIbIli: ~'upOlueHnlJ: J\Up;~lIl1fDlll, (:Il.lcrCHHI,DIJl .HIa'IIlTI'.lI,IIO O'JL'Hh )le,ll.lCJIHO B0.10IJhl'h ); liOIlHO]) THrc IJepOllTlIO, He:lł.;~lI YTBepil;;(aTh, ('TBUIJ<l:lO Ha OTBa.1a J:elllemIt'. IIpllcnocoÓ.1CJllly10 ~IO;I\llO, pe3y.1J,TaT COBcpnleHCTBO- npllÓaBJeIJIIe31 IIpOllexo),ILlit BOtiJlhI, XOTlI C BBE'),l'lllll'31 jKe.1E':moro :1<11DIl'TBoBa.lu. (I{ P a Horo JIIRBn,laI(1l1l UhJ.la ropa:~;ro O.lllill;O 3aJDrCTBOBaHII/t llplł'JJlHOJi eoxe. BO:lOB!c,elt llJrn l[ TU.ll>l;O B npOllUO)1 y TCppIlTOplJll 'l'llrott TeppllTOpIlIf, IlO.lLCROfJ Te:Ierll. I;OJlTaJ{'J' ~lopaBcRoft 3'I0 lITO nocpe,],I'1 WIceTBO, Cie:'! 1\aT;oro ULI TO He 6bI.l0 ']CIllCI\OrO B.IHllHlIH. BepOllTHO, BaHlIe Tep)IlIHO.I0rIlll na nlJ\, I~ THl'e RuJlHOii HaCTYJ1lUII, BepOllTIIO, Ha BcpXlle-He3lCHRofi r;aK Ha :!TO nCl\a3blB1te'l' Boupoca lJeThJpeXI\OaeCHOCTU. Tl'.Iel'n rOPHA npe,1l,lIIl'BCTBO- HH cenl'pO-BOCTOI\l'. ,,'YJ;a:ih1Bae'I' UM.I UbI TO:lhRO npuIIUuu IJpllcnoco5.1enrre PIIXAP,J; TGJJel'II R ROIlHoli ca3IOCTOllTG.1bHOrO perneHIIH JiUHCTpYImIIH lDll['·.lhC031 B ceBl.~pO-BUCH01JHm] llD.1HCTCH, 110 BcCJt Bl'pOllT- :nHO.l0rUIT. 6ecnpaBue. ra H C nOFI5ITuJL illnehuapeu npe3]l'UII Ha'ra:m (cpaBHllTe.lbHoro ya.e cI>e p OTFIOeJITl'J:bHylO upana, OTITeT.IIlBhli't nepD('lti wal' B 1937 ro,'ly) B 1I.ltlUIlpO- O,:t:lIflRO III B e p ITFI OT,],e.l5IeT ee al;Ry- II ,],peBllUCn! pa:'!pemaeT OH nCTpe'Ia.l ;1,O.u;eH HaXO.lIITCH npaBIJ.lbHU IOpll,],U'IeCROI!. HCC310Tpll Ha B03~TOa;IIOCTb ell,en.leHlla C IImTOIIlbIO napoJa, t'ro .1llTepaTypbJ Te3! B 3'1'0, :~Toi1 II IIcKyccTBa �7°2 K JI03HaHIllO H:lIeXOB apaBa, B Ilrpax KOToporo OTpaiKeIIlle 1I1LIRaXO;J:mI ;J:aiKe ,l,eTett, paBIIO Kali B J,peBHIIX, XapaRTf'pHbJX ~,,"BTOpII,UIocTpIlpyeT 06bl'lalIX HapO;J:a. Te3IlCfJl IIpmIepa~lll. 4) ropIIJI,II'IeCKlIe 06.bI"IaIl B 'IaCTOl1 B lIpOmclO:lI OII03IInIIII II B 60pb6e C 3aRO~O,l,aTe.l:f'CTBOMrocy;wpcTBeHHb!M, ::» IOpuu rpaąmeIi lTo201w6rnu YTBepiIqeHIle lIpaBa; !IX 6) Hera'rIIBHoe 3HA lIEHHE lOPlI;I;IPIECIHIX OBbJlIAEB II IIX HCCJIE~OBAHIIE (Iipa'J'Koe AHTarOHll3M lIlejrqy Il3,loiKeHIIe) vc:raB0ll1, KWCTII, RJIaCCOBOo6YC,10~.l:e·IIH0ll1,II IOpIl,J)l'lIICRIDIU 06bl'lamm OblTOBml 3aKOH0ll1:I[Oilte:l1HanpInIep JI B WleH CTap. C.l:e,l)[TJ, na COBpe:lIeHJIOll :moxe, YBe,JII'ICHlIe 8Toro lIpOTHiKeHIIU lI03,l,HClimero no }Iepe yRpCn.1eHIIH a TaIOIiC aHTarOlIlI3~ra Mbl cpe,l,HeBeROBIIH rocy,J.apC'l'BeHHblX YCTpolicTB. . r. ellle . B Tpy.le He IIOIJIDIaH Bcex pllRlI pe:lKlIX np:ma, 3Ha'leHIIfI 1 H. Jl,e.l:RlI BIIpO"IC}I ;1,0 ROHIIR conpe:lICHIIOI1 :mOXII II 8) ocnOBbI II03HaHIlH lOpIl,l,Ily.eCRIIX 06bJlIaen c,w,J:oBaH1Il1; II H) C TeopRTII'lecRIl 3TII HymHbl Jl,cTH: 6) .ly'IIIlero HeOll)lO- l\IeiIi;l,y rOnOpIl.'f1I I1CTO- BeRa, IiaK CTpan II (Harrpmrep ue.'IbIO lHtcTOHll(erO Tpy,l,a. ,~e.l0 rocp,apCTBeIIHOll npe,J:MeTa II cB5I3eif IOpll,2];II"IeCIiIIJlfIIIIJI,ea,T:aJlJIl BHa'IeIIIIH cylIIecTBO- II B3rlIJJ;OB IOpII,'UI- "Ie:lI .J;O CIlX nop II03HaTb Hamyro 06II~eCTBeHHYfO ,l,eI1cTBIlTe.JblIOCTb B BpeMPHI!. "ITOObl rrpek coxpaHeHIIH 3aROHY 06L1'IaeB 1') CJ:e.laIIlIO BO:3J\f(I.ifiHLIl\I ,W'IJlIe uToro", HB.1eH!IlI Obr.10 n 'IiDI, Ilcc.1eJJ,OBaHlIlI nCTopH'IeCRIl -IOplIJI,II'IeCRIIx B3r.ISI;l,aJlIII II BaB!IIIlX Jl,aiI\e BonpeRrr 'IeCRllX, e T p a j[{II I( R lI). ,!Ip06.1eMOB TO'jł(II 3peHlIlI nO,1bCr;n~fII II ~pyrnx HapoJJ,oB, r.T:aBHbIM 06paSOJlI CJIaBlIlICRIIX (RpOlue Toro lIeC,laBSIHGlillX), npaBII.1O, :3TOII TeMLI 11 (',ly'lae B.l:a;l,eIOIlIllX CliJlbII0I1 'IO.'II\OBaHIIe 60r::TbTx IJaCCMOTpeHIllI 06bI'IaHJlfII, B) onpe;J:e.IeHIIlI ObIJ O II36eraHIIe II03HaBaTeJlbHOrr MeTOJJ,f,IIIX nc- a) JIy'IIllero IlOHlITIIH II paCC:lIOTpeHIIll IlCTOpIIII IIO,u,CRoro npaBa II lICTOpIIII R.laCCOBbIX alITarOHII3MOBII RY~lb'l'YpbI, ,l,OCTaTO'lHO ero OTHomeHIIif aJJ,MIIHIICTpaTIIBHOIf OT'IaCTII II n03iIi8. XOTH II Ile Bcer;l,a IIcTopIl'Ieclwe lIe 6bIJO II orrpeJJ,e.leHIIe :lIeHlIOrO 3aliOlIOJl,aTeJ.H II IOpII,l,lI'IeCROii IIpaRTIlRII IT cyJJ,e6H0I1; llBJeHlUl. IIpOTlIBOIIOCTRBJIeHl1HX 3<lIWHy"IaCTO He OC06CIIHO XapaIiTepHO " 8Toro 61,11'01301'03alWHa elIIe 1l,0 He,J,aBHbIX nop lIpOI!T.1OJIIII HaCTOHII(eJII CTaBrI'l'L ero 6eClrrpepblBJIyIO aIi'l'ya.1bHocTb II JICTlIHHOe 3Ha'IeHIIe, CI' FpIITImoti E. 9 p:I II X a, ;1,0r~raTII3~!o:lI, IIII;I:IHfmB CB1I3Il,"n. o C·.['ll f"'Ol pyIOllum CGOJ, 3aROIlon C rrpaBiDI II ero OIlWIIWHIIe"I Y mrrpORIIX "racc. ,J;a.'[ee B08IIIIIi Bonpoc, Ral{ c.l:e,J,yeT IIpOB01I;aTb I1CC.l:pJ:OBaHIIll: C TO'IRII 3peHIIH I1CTOpIl'leCRO{1n łIaCTOHIl~ero nepII O.la. Cor.laCIIO \rrmIHHnoti . 1) '18CIWll IlT](Q.TO{[ II r Y CT a B a . lle.l:I1 B Tpy,l,e pa306paHbl ynpomaHIle ec RpIITIIIia III:lI O.T.1 e p a, 10 p 2) IllloTIIBOnOCraB.lelllIe [iOWI ll1IIpOIiIIX "raec, lIpana. no L Br e II II H 9p .:rII X a, II H E.1.1 II H E a II ,ll,p~TIIX: IOpIIJ:II'Ie0IilIX 06bl'IaeB n '.LI p ,1 . n x• O:II ., 6blToBoro 3a- RaR , JTlIBoro l npaBy 3:UWHHpIy ,J,or:lIaTIl'reCRoro H:l!IpaB.l:eIIIIll;. • ,_ 3) 06LJlIaII liaE npOHKIl'IIIIe B033peIIlIll IOpIl,J,Il'leClinX n CIIJ[ IIp,1 BOTI30P'[CCIiIIX ;J,aHHoro 06meCTI3a; 3HAHJIE HII.101UWro (Ii p a T R O e IOpII,,J,II'IeCIWll II ;J,orMa:II- CO CTOPOHb[ IIIITeprrpeTnpOBaIIrroro 3E~UEJ~E,lblJ:ECIWE O'lcpe,l,rr: HB.leHITI i COnna.l:bIIbIX L BLlIIIe- i 8TllO- 7) npaKTIl'IeCROe 3Ha'TeHIIe IIcc.1eJl,OBaHJIll RJpIl,J.Il"IeCRIIX06bI'IaeB. IlCXOJJ,LI, HB.lHToU[ueClI BcrrOMaraTe.1bHLnI Cpe,ll,CTBiDf JJ,~1H COBpe- OOpaTII.1 Ha HIIX BHIDIaHfle BaiKHerrIIIUX npIl'lIln IIIIWlIilIX npeJ:.1Oi[(eHlIll, cTpni rypoli, ro,ll,y «<1JO.JbIWpCXTyn,l, ropIlcTeHpeXT», O IIepBOHa'I::l.lbHo)I RpaTHO 1843 'l'O'IHO, eU[e B )1,OBO:lbHO J~e C e cI C p 3H<i'IeHIlH JICTOpIleI1 II YIIlIBepcIITeTclioll HayRII R np06.:rei\Iai\I 6bIToBoro 3aliOHa (3a IICR.1IO'IeHIle:lI ToproBblx IOpII.l,II"IeCRIIX 06bI'IaeB) Mej[{,l,y npO'IIlM rro IIOBO,ll,y 'IaCTbIX OCHOBHbIXnpoTIIBOIIOJ.OmROCT8IuIC 3a ROHOJl,aTeJl eM; lIx IIpCII3BeJl,eHIICM rOCYMPCTBeIIlI0I1 3aBetI.eBHLm npaBHIJlllM RJlaccmI CBoliCTB II HaCTOlIlI(IIll "IeCIWro pmI TpyJ, aH<lHlIlI, mremro ,l,.IlI o6pa6oTIW, II,1El\lEHII ..ITlOO II B .J Om e H II e) OTHOCIITCHIi O,l,lIOII II3 OTpaCcIeI1 3e:lI.1e,],e.lb- ~[eTOJ,a:lI paCrr031IaBalIIIH upIIcrroc06.IeHIIII COpTOB n.m IIOtIB II IIX BbI60pa3IIOBIIJ,HOCTeli R IIO'IBelIHbDI yC:IOBlIHM, 3IIa'IIlT IIp06.1e:lra~I uepBOHatIa.ILHoro nOtlBOBe.l,CHlIlI. B:lIeCTO Toro 3,l,eCL He IIpIIHHTLI BO BHmraUlIe "IeTOJ,11 06pa60TRII, 'ITO HBnTCH 06'eKTmr OT,l,e.1LHoro TpY,l,a. CTaTLH orrIIpaeTCH lIa :lraTepIIa.l c06paHlIblII anTopo)I B OTHeceHIIII R OJ,HmrY IIil Il.1C:lIelIeI1 a(ppIIIiaHCKIIX IIII.T:OIIliOro .:Troo (:maHlIHoro TaIijlie" liaR HII.l:OnIiOe �7°41\;InIJpol!:~u). CIJe.:w I1,lC:llCHn 19,16 -1\-J,18 TOPIlU:1bHf>IC n 0:8pa :-JToro r. aETOp ne.l :Iroo 2. Ko.llllJCCTBO JlX J,UCTllraeT IOTCII CU:llbDI 60.lbJlIID[ Te.Huyra rpynlly Hace:leHnH. C BaIITy TellE'jJL Ha nx paBBIlTIIH ClInTae)roe nal(celi lOiF;Horo )JOii,IIO C'llITaTI, rW'l'opaJJ B Opl'aHnaal~IlH 3HaHIle .Iroo, OTlleT.;rllByro CRH3b Cllen.lelIlIOC MeTO.'lbI Ry:1h'l'yphI Belm 06pa3l(r,r nn$lBaHO e nOKa ,l(JHJ 3r-;crraHCIII1 eBporreiicIwjj: MCTO,WE lIa lra.;ra HaBH3blBRn, Clue )Je,ilJIeHHLUl, ,Z[lli-leIIIIe:lI 3TIlX 'I'eppIlTOpIIit JIIOO B Tpail,Hl[IIOHHLIX (llOp)IaX MaH IlpIl rro)lOlI[II OHnpa:rOCh HOMa1[ll'IeCKInI HBII:IaCb py'IJIaH O'IelIb 60:IhlII01"I lIIepe OI-Ia OT.'III'rae'l'ClI pOllI. B lIIIl·.le 60JIee rrpa 9'1'01' qJaI\'1' llB.werCl! .1eHlIH Ił rrpIl'IlIHort CeJ1f-,CIW-x03llItcTBcHHoro, B031IIII,HOBeHlUI rrp06:lellIbl IIepBbIe rp03HLIe xapaRTepbI3ye'1' Tun npO,:[yKUIIll B 60.1blllOrt eTBel, KOTOpofi II3.lrIlIIIW OIIeHI> HCBe.llIRHe, UlIpOBRHHf>IE'. OCHOBHOrt e:UIHlll(eit CUCrRB.llIIOT )lyiI'-IIO.lurallIIlCT CTcnenu npIFle)I pua.1hHoit 6bI.'l Ha jRGHbl, 06LIKHOBeHHO Tpn ROTopa OTpac.'lll TamIM 6hI X031IitC'I'Ba. lIpC3:1IeprrORpOBa, B 3I1a'iIJTe.lbHOH: Mepe BO Bcex pO.lh. KyJlhTyplIoro r,'laBHbIMfl' }l,pyrIIM llITllRBll)lYR.'lbHhIX 06pa3UM He ÓbTJIa 6h1 CerO)l;HH B I13MeHlIIOll[etleH HOHTaR'ra cHTyal(I1lI 3J'leMeHTa1HJ OHa crrCTeMbI HrpaeT 3.'IeCh uepapXHtIeCKI1 CTpOlI JIIlHeail{a (.'IIIHealR rrOCTOllH- ynopH;J;O'IPRHyIO l. CTpIOK'I'pIOp MeHT CBH3II cellIef!Hol1 TaHIIJI T\O'1'OpyIO ;J.eTef! OHO Lud, ~l- T. XXXIX 060pOHbI. ll:Ile,IH .'lBOp (;ra,IlI), CerOi-lHlI Ha_ J,a.lbHertmIIe O.1.HaKOHe BbTcTyllaIOT '1'0- Teppl1TO- ROTOpbIit HeKOr.la B 60JhIIInHCTBe II XOBHrtCTBCHHOf\:.Pa;J.n rpyHHbI. xapRRTep OCHOBHOI1 eJ;[IHlll(eit Cf'MerICTBy, cocTaR.11IIOlllP)ry pacrralaeTCH "Y,!!;ll») iKeH, KOTopble II,lIT l]l'- OHn Hon,a'TO JJB.ur:eTClI Teneph l[eHTp011 cxe:uy IIa'l'pIlJlIIHllll, Ha3HalJ:aeT MyiKlJ:HHaM,OC06CI-IHOCTap- IWTOpbIf! O;J:lIaKO nnTeplI.1il. opraHU3arrIlII nOll OlleRh jJO,Il,CTBa HBmnOTCH p02l.hI fi rrO.lpOil.bl, OTJIIł'IaIOHllleCH HeIWTopbiM 60.lhIlIllM pae- 06.'IaCT.lIX 0611~eCT- BsaIlMOOTHomeHIItt IłJIIl CBH3hIO pO.llC'I'Ba. Ellle OHa paBHHeTCII ellUHll'IHo)ly Wl,'IO .J,Il(jl(jJepeH- rrpO.'[yRl(nrr ll:n:IlIeTCll cem,rr II ero C60pHLIX, Te~mlJeCRIItl cC)Ieii- YCJIO- }l,.IH BHexollticTBeHHhIX ormpaeTCll 1'JIaBHyro pon POJ;bl JIIOO TOlJH0 3r30ra)III'IeCIme; lIplI31IaKH HacraRleHHon B BblllIeyRC1saHHblx K01')l,a-TO Il.'I01l,OpO}l,HhTe'reppHTO- JIroo coe.'[flHeHHalI 31[eCb CrraTpflapxaTOIll, rrepeHace- npOII3BO,!!;lITe.llI rr ero HlII_aROt!. BpellIH n3MeHHeTCll IllIDI, IICRJIrolJIlTe.lIbHOe MeCTO II 'IeCTb B 06.1aC'I'fl 061ueCTBeHHoit )IOil:-arolIa6:no,:[aTI> Ha HeROTopblX TCpplIToprrlIX. A.lj)pnKaHCKoro RpeCTMIHlllIa OÓPCJIelJ:eHUe c06CTBeHHloTX rroTpe6J-IOcrerI OHlI He nrpa.1JlI B rroc.1e1[Hee 3'1'01'0 rrJIeMeHIl. MOIl,HO Cl\U3flTb, 'ITO B 'I'paJJ:lll(nOHHol1 TaR Ha3bIBaeMoro 3eM.1lI. elUe iKIlBo'rHhle orO.'IllH IlX n3 paCTHTeJIbH01'O opraHIl3arrHa CTBO)I cjJOp:lI, 06pa3yIOlllllx JElI- CBH- KaR OCHOBHoil:3JIe~IeHT YlI.06peHHH II rrepe~Iemle1' He 6bl.'I0 Talwit 60JIbJllyIO OCe,Il"lbnI, HpeCTbHHCKI1:11XapaI{Te- HOToporo l(JIRJIe .llmIaIllHne enCTeMe XOTH cHTyal(IIH <jJOpMOt!., nrpaH TplI.'llIHeapHLle eBpo- B opaR 3HalJ:elIne pO)l,CTBa, ROTopaH B,!!;eCb oTJUJ'IaeTClI Heo6bIRHOBeHHo .lleI1C'I'BlłeM CliJ! IIMelIHO TaR Ha3LI- II .J,ai[,e BCC YllICHhDlaIOll1,mICrr 3aHace cHcTeMy HOpMIIpOBaHa rrplIl\IeHHe- X03HJ"ICTBeHHbIX <j)aKTOpOB OCHOBHLBI 3Ha'l eIlJl ellI BJIa,!!;eeT OrpaHrr'ICHlILnI HcnOJIh30BaHhI nac'r6ml(a, Mepe 06Jl(eCTBa. B nYCTbIHll. cnCTeMe 'ITO pOCTa Iw:rU'JeCTBU 1IIeCTHOJ\I arpapH01\l 3p03HH BeHHOll: lRil3Hil rrOC.'IC yCTarrOB.'ICHlIlI jl:\1'l.1HlJ~rrOCTOllH- 3,!!;eCb .'[ellro1'pa(jJrrlJ:ecHm1 c!)al\T BeChMa 6r,ICTporo Te.lert rrpllcoe- C npu6hITIIeM pa30pHeT IlllłpeHHotl 3eM.'Ie)l,e:lne KpLTypy, arpapHaH, OCTaBaJIOCb B 3Bll3l! Bce 'ITO 6bI.'10 ClIO~:06o)1 jJ:;H3Hll. HCI(JIIOlJ:II- TeXHllRa CRpOllIHbIX II HCTppleHToB, BaCMoe «RorrCHJIlleCTBO». Terreph, tITO B Im rrapoByro B BCTyIlJIeHIle ce.1JhCKO-XOBHitcTBeHI-fOe nx B Tpa;J.Hl(nOHHolt COl(IIa.lhHall Ha 6bl.10 ROpOBbI, KOBbI II OBl(bl IDleIOT 3;reCb (HaHpmlep C MOllIeHTa BBe,n:eHflH IIJIyra. 'ITO EhI3blBaeT pHIl 8)JaHrrrmaUIlH CHOllIeH1'lHX MeCTHoro 60JIbllIOe HLIit BbIlIac \'.'1\"1- rr B:lIłlITe.lbHbIX. llB.'IHeTClI CROT, HCl\:IIO'-łIł- ROJIJI'IeCTBO CROTa, }l,epjEaHHOro ne.'Ie11, rrpeJ,C'I'aB:llIeT 3HalIlłTe.'lbHOe 06pesleHeHlłe B RORlie upo- X03HltcTBa. yCTynaeT n:re)1CHn o6ruecTBeHHoe B lIIa.1Juii CTeneHlI rr,'l0.'I03)IeHRotl. BillIX BJla,:[eeT :lleCTHOCTlIX, XOTlI rro- 3Tll OJHaRO He crJBCeM ysepeHHbI. rrOCJIe,Zl.HI1XB CROTa); B 3T0t1 06.IaCTn e MO;IeIITa Enpona, 3HalJ:enne pOJIll RaR CHJIa THrIl, rrpaRTIl- HO Bce rrpOl'peccllpyIOIl(IHI R Op6IITC ~IlIpOBoro CB1I3aHO C OT'IaCTII Te.lhHO i-lOMIlHnpylOlueit neitl(eB, rrpe- HOBhIe, ApaBlIn: HlIalJ:eHlle nORa OlJ:eHb :lIa.loe. n OJ;IIH )IyiK'illHa y MyiKlf-llH, oc06eHHO (Ila [,TOPOlII 60raTCTBa C rrepeJ,a'Ielt eme na- ,Il,peBJllIX, O'leHL IWHcepBaTllBHLIX npOHIIRa.'lTJ 3.'[eeT, n3 O'l'KpI,rrIUI 3TIIX 'l'eppI1TOprrfi HbIX, ,l IIHcTpyMeHT C arpapHlJti: n 60.IhlUoe Jl nepe:lleHaX II rJ1aBHLItt 8;Ie~IeIITOB C HOBbDnr TeU;J.CIIl[IlHMll arpOTeXHII'IeCI\IDII1. meHHLIC 6M.'l0 JI IIpeiK,:[e .II:O)IaIllIIIle iKIIBOTHble, rrpeiK,'[e Bcero 3ano l'lC B pa3HblX c06CTBeHHOCTL ~IYJEtIIIH, 06yCJIOB.1HTOll[all B 3Ha'IJITeJlbHoli B.1lIlInlle npOCBemCHIIlO, aBaHC, liu.l.1el\TUBa)lII, KUR CUCTe)Ia X031ICTBeHHaH ya;e APyl'ID{ C KO.JOHIl311uueI1. rrpOlIBJHeT JU.loro CTa;J.IIIT B03HIlI<aIOT c06cTBelIH~Ie BII,Il,rrT cpe.'l:CTBa :maHUIlII<lIUlll 3e:lJ.le,J;e,'lL'IeCIwe ROti, HB:18Hrre)I Cll.1bHOC CTpe:lU:CHJlC Ii lI.BOAIl'l'e.1bCTBa II IIIl'l'e.'[:lII reHl(IUI, rrpncmnmaTb InrE'IOT ~IeCTO e.ly'iaU, Tal,IDIll: IlporpecelIpyeT. Te:lhHaH CY:~,1Ha, OIIU HB.'lJJIOTCH .1Y'IIlIIDJ J1YTe}I K nY6.'lJllJHom- BO BCCX Heil,OC'raTI\;~X 06JUec,I'Ba. B oopb6e 3łIa'JJl- COnpIIRaCalOTCH O'J()Hh cnoc06Hhnr UHJ3lJJIl1i3flHIiIJ. XapaflTCpHJ,nr 3i1,CCh Ca)lhnI IIO;;Il'l'Il'IeelWX IilćHIlU Terrepb HE'CliO,_~bKO ,ZI.eCHTROBiKeH; BepCIIn npC.J,CTUK[HTOTOTpaC:Ib JJJlI.1.1yl(l{UO rpyunhI lIapO.J,mI npOBOpHLIlIJ, IllITC.l:IIlrCHTHLDl, 06pa31lLI Bce OHU HB.HI- rrpE';J.CTaB.1HH co6m1 TCppIlTOpllU KOTO['UH IIponCXO;J.IlT U3 eBponef!eRHe .'IUra)IlllI fiaBl1jJ0łUO. Ił :)TJDl 06pa30:l[ CpC;:J:IIBOCTO'mO-<l(IJpIIRaJlCJmX ;:ue:l[eHTOB IWTophle II Hu.10-ra~[J]3~nlll HU.l0TOB, 800000 IU8:1IeHe:lJ B IlCHllll, :n'Hrr'IecRyro J[roo, CTUpOHU:I[ 3a,mBa ElIre HeCl\O.lbKIDm Hit BOCTOlIHO:ll Iro6epejJ\U1I jRIIBF B JlI-;'IOpII H, B OCOOelIIIOCTil IlO Thlpe. IlCC,H',lOBaHIIII Teppn- npoKpeaUlIIl ":rOMa» HIlI\Orla C.'lPJaeB OCHOBIIOtl 3.1en BOCHU- (<< OT», )IR. caMOCTOlITeJlbHO, 45 �706 HO oeTaroTcn "J:a'::UI». B COCTaBHblX 'laCTlU UTHomeHRe HarrO.lOBłIHy Bit.JIOCb, KaK 3TO BBITeKaeT1I3 l\O.UeRTllBa, HOTOpblt1 Ha3I.JBaeTCH HOMa,ZJ:H'leCKOrOJIIOO K 3e~I.1e rVOp~lBpOBbIlUey I\a3aH HOrO, no,ZJ:B.1HlIHlIel\r AP)TlIX 'llaKTopOB 'lei\! B c,ly'lae eTblIHIlHa. rJlaBHI.IM 3.IJ;eCb MOMeHTO~I HR'JJIJIOCb 60JJbllIOe npOCTpaHCTBO, oce,ZJ,JIoro eBporreliCKoro 1IJ.Hł.RllTaliclwro B CJIy'lae KOToporo Mit.J'IOe ROJIlI'leCTBO Hmla.IJ;OB HMeJIO nOIll'll CB060IJ:Y ;I,BlliIWHlIlI, HO C ,ZJ:pyrot!: CTOpOHbI HeMHoro llyHKTOB. B 3TOM yKJJaJI,e oTHollleHlIi1, ;(Ol\mHIIpOBaJIa HM rlIe rVopMaMH iIm3HH, HaTypa 'ITO XO'leT ,n:ORa3aTI. n;OKJIa,n:- Typa, Hc06eHHO lITaK, BO BpeMeHll KaR aBTOp (pll'IeCKOrO Ma'l'epUaJJa, B cJly'lae ,1J.aBHOoce.loro CTpOt!: JIlIHeaJRa, n03BOJIlIIOn~lIit 3THorpa- R 3eM.1Je 3,l(eCI. He 6bIJIO TaROBO KaK Kpe<:TbHHnRa. 3)1,eCb ee cpe;'J,a llCl\aTb CTpOHXt a 31'0:11rV)-HR- .IJ;ORa3yeT nOcpe)l,CTBOM ROHKpeTHoro MaJIbIe B~JIa)l,bl łI pe3Y.iJbTa:l'bl, KOTOphIX HBJIHeTCn II npnpOIJ:HalI li rrpOCTpaHCTBe. O'l'HOllleHlIe pO,1lHOCTb. B HeKOTOpuX nO.HryIO opReHTllpOBO'lHLIX 06JIa,n:aJIa 0611~eCTBeHHaH CTpyR- BbIIIleyrroMHHyTblit oplIeHTlłpOBaTbCH Kpe- 'IeJIOBeK 6bIJJ npłIHyJRJ(eH 3TllX rryHKTOB B COTBopeHRLIX HM 061ueCTBeHRLIX l[fleit- BJIMHHlIE rEOrPA<I?IP:IECKOl'l CPE).l,bl HA ll>OPMbl nOCE.::IEHIIH II CEJIhCKOrO CTPORTEJIhCTBA B rrOJIhllIE B3rJIH,ZJ: na 3eMJIIO 6bJJr ,n:pyrott, MeTO,ZJ:LIHJIaCCJ1rVłIJ\aUIm nO'IBI.I, OCHOBOil OKpaCHa, MeXaHlP:leCKlIlt c.1Jy'Ia.lIx xapaRTep nO'lB COCTaB II HJlO)l,O- CMelIlłIBaeTClI C Tono- rpaqm'leCKIIMII oc06eHROCTHMlI. RraK Ty3eMUbI pa3JIH'-IaIOT THJReJILle, RpaCHLIe J'JIHHbl «<JIIIOrr JIIOa.lI.lI») B rrpe,n:eJIax ROTOpO:l1JIaXO.ll:.lITC.lI O'IeHb HJIO;l,OpO)l,Ha.a rJIHHHC'l'a.a MeHee 'IepHLIX 3e~H'.1J:b OHn XJIOIIKOByJO HO'IBy, «JIRon 6yHry» - HyIO rpylIlly - (rOHllapHoe HOBLle B c.rry'Iae HeCKOJIbKO MeRLlllłX, KJJa.JJ.3aKaH'IIlBaeT Tel\lHble JIeCHble. Oc06eHRO lc JInon KOTOpblX TY3el\r~I.I npaKTIl'leCKOrO arpapHott, RyJIbTypHoro Kyono») ABR 3eMJlll n KaMeHHbH~ plI).( rpyrrrr rrO'lBbI. ;Xo- BblIlleyno- MeCTHoii CHCTe:IlI;I BlI.JJ.a II COBpeMeHHoro COrrpIJROCHOBeHn.ll. A 11 fJpeii ::lTHOrpaqlH'łeCKaSl TaK- TlIlKeJlYJO xopOIllan pa3JIII'IaIOT llcno.rrł:30BaJUI.ll Tpa).(llunOHHoro c.Jy'łae rYH,ZJ:a»). OT,ZJ:eJIb- .IJ;lłCKyCCll.llHa TeMy, RaKyIO pOJIb llrpaIOT Ił rrpaKTHKII B KpaKOBe, - K.rraCCR(pIlUJIpy.ll Ha OCHOBe OI\paCKJI 3HaHJIH B TaK Ha3LIBae~IYIO łIJJLI, IIplUleH.lIeMble IlOKIIHyTblX ,n:BOpOB("JIIIOII ~I.lIHYTble KaTeropnII Ha (pOHe clITya~lIn aHbIBaHr», AeJIO), «.J1IlOIl aopa'" C'l'aHOBHT 3eMJJlI IleC'lUHble KRT:3») II HeMHoro «<JJIIOII JIJOaJIH MaKBap"). "JIlIOH «JIROn nyH,n:o» HaXO).(llTC.lIHa TeppIITOpJIH «JlIIOII (<<JJlIOn JIIOa.JI.lI MapaT3Hr») pa3JIn'IaIO'l' iKe B rrpOMLIIIIJleHHOCTll l\laAY. nO'IBa nJIO,ZJ:opO,ZJ:Ha.ll KpaCHa.ll rJIllHa BaJI.U2YPC1'iU KOMHCCHR n. A. Y. 1. arrpeJJR 19ÓO. rOAa .\ �708 jog AHa.1II3 B.IllHHIIH Te)JIlepwryphl HyTaH BeTpOB, rpynna ¢aKTopUB CTpO[]Te,l1CTBO. IT BeTpbI qeRIIe l\.1JDIaTa eCTeCTBeHH1IX crerreRn qeeTBa nonpona. lIaBeCOB, HpbIIUe[i SaBIlCInIOCTll B ropax, HU3liaa Te)IlTepaTYpa HaKlOH X pa1feHUe CTeH OT B.larII .II 6e.TerrlIIO eTeR. . paHHero nepl102l,a 06paB 3Ha- oea.J.KOB II liU- IIPIIRpK}J:aer ncrrO,lh30BaJIO Ha B Te- lipblIU JIB.lrreTCa t!JYHI'lI[lP,ti liO.1Il'IeCrIlU anlOcrlJe.pHl,Ix CTpO[]Te.lbCTBO Me'pe r;J:e CO,lHlIe TO:ICTLIX CTeH II r.1aBlibnI )laTepua~la. OT BhJIllenW)IH- B.IIUIeT B r.laBHoir CTpoeHIIrr. B.IUHeT Ha yrroTpeó.leHlIe 30)1 ;J:epeBU, liaK CTpoeBoro qfne:lbHot1 B ('eóe OCaJliOB II CO,lRlIa. ::lTO )IUiIiHO lIa6.1I0;l:UT1 oc06eHHO B.IllHIOT Ha cllTyauIIIo 3lnIbI 3aK,HO'IaeT anlOcąJepH11X K rrOCTpottKe B r.rraBłlort Mepe r.ra.'I'epua.1f, MeCTHoro rrpOHCXOiłi2l,eHIJH,IWTOPb]li UaXO,iUI.JICaBe3.i\e B 60J.lblllUM RO.IIFleCTBe. 9TlUI eRIU! H CTelI .J.epeBHHHhIX IWJIII'IeCTBeHHoe Óe3.JIeCH1IX 611.1a c MaTepIIlUIO)[ HBJIJI.'IOCb,n:epeBO. PU3R1Ie yT1aSyIOT lIa IiaIWBO 61>I.10 Ra'IeCTBeHHoe COCTOHHlle JIeCOB B pa3H11X I1CrrO.:l130BaHa rJIHHa 3e)IJIe,I[,e.l1'IeCRIIM XapaIi'I'epO~I paI':tonax. B 11 OT'IaCTI1 RaMeHI,. cTpaHbI rJIaBHbIM 06pa30M Co.1JO:\Ia; B paHOHax 80)! rOHT II .rrpaHRa. PaHIIee TO, MeTO,I[,1IC1'pOOIW,'!lllIax Cor.TacHo MaTepHaJIOM ,n:,lfl Kp1IIII HBI1.JIam, 60raTI>IX JIeCa~H! rJIaBHbJM CTpOIITe.::JhCTBO11 rrOCeJIeHlIe, CBJl3aHHOe l{pemw C YCJIO- BIIHMII OTHOCHTe.JI1HOH cpe;'1;bI, rrpOII3Be.JI0 rrOC'I'erreHHO ¢OpMbI unOHH1Ie, Horo. Tpa2l,ll- 3a!l.a'IaM, II Rpb'l'ypH1IX 6e3 rrp06 npncrrOC06J1eHIlH COCTaB.1JIe'l' 0lIacnOCT1 llCqe3HOBelIHH ce,'!1C[wJ'i cpe,n:1I II 9CTeTI1QeCKHXlIeHHOC'l'ert lIetf3ama. repap8 'J 0,111W KyJJhTypHbIMII KacaeTCH B611T1Ie I(pyrOM :raraIOT, 'ITO HA nOJIbCKOf1 (R 06HIlMaH TeppIlTOpnIT B1lJ.e:rnTb :! paT K O cOBoKynHocT1 CHatra.1a ero e Ho npnQI1ROn 1I0)la UT.UI'Iae'!'ca Hero Hfllia-RBallpaTa B llp06.1JeMa OCHOBJIbIe TIlII1I: 3e)I.IHHKll MeiK.J:Y HłDIII HaXO.'lllTCH TlilI npm[eiIiyrO'IH1Irt, Tun B1Itf[JC.IIlTb Ha II CTpOeHIIJI Ha3C~IHLle. npOTlIil:lennlI 3e)J.1HHKU ~IaJlO pa3Ho06pa3HbItt. rOIHl30HTU:IbHO Rpyl'.l1IelDlhI, MOiTiHO R KOTOpOllIy MOil:lHOIIpIJ- 'łUCo1flT1 ;l:o~ra KOHCTpyKUIIII Ha3e)JTloI':1, HO yr.ly6:IeHH1Ie. Hhle nOlIB.lHIOTCH B IIo.lbIUe Jlep[]o;J:a. f10.1hCRon B Bcero BbIIIIeYRa3aH1I0IlCTOpll'reeKOro xapaliT8pe mlbI BII.J:OB ~1Oil:llIO OB8.1bITbJe II ITaKOHelI ;. q)Opm,I tjeCKHrt :lIa'I'e- IlCCJle;J:OBaHlHI noceJ[- BRllMaHL.e na Tlln Ha3eM- npHl\IO}TOJI1HIlKa, HeIWTOplIe Ho, Ha3eMHhle 06Iu.e rOBolul, CTpOHTeJlbCTBa HaBeCOB. CYllleCTBOBaHue KOHCTP}:KlIIlIO 4>0P1\I1I. Ha'II1Han ':IaCTO HCR]HIBJleHH11e, BHyTpeHHero Tpy2l,Ha, oc06eHHO C noc.leJ;- npHMu}TO.JIh- CTpoeHHH llMeIOl' - TaK, lJ.'I'O ,Zl,el1cTBllTe,11RO' CTpoeHlUf 9TH OllHaIi(} rpopMoli. !J;OIlC'l'Opll'IeCRflX l(01\IOB nOC.JIe,I[,HHxaBTopbl 06yC.TO- 8.111Ba10T onpOMeTąl1BO npIlcycTBIIeM !J;BOHH1IX pH!J;OB CTOJI60B B .110601\1 c:rYQae. ,n:OMa 0'!',llIQa.JIllC1 llBOitHbIMII HYT- Ho )lOi1,eT 6bIT1 HeRoTopbIe PU)II1, rll;e MłUIM1Iił HaBec r,n:e HylRHlI 6W1 11360tt .1laJI1He.HlIHIe 2. II 3. H.. m ceHhIO. Ha3eMHO~I He3aBIlCI1)1O. OT Hcc.JIe2l,OuaHI1H, MOi!(HO CKa3aT1 HaXO.'lJIJIllCb B pa3HbIX npOMelRyTlmX e.1y'ITO Bpe- HyrpaMIl. 60JIbTIIoli pa3Ho06pa3HOCTI>IO O'!'.lll·laIOTca KOHC'I'pyRllIIH CTeHbI. B .n:OlICTOpnYeCROMCTp0I1'1'e.1h- Han6o.we JIerKOO (HeTPY.J.Holi} C1'O.1ÓOBO-n.lIeTeHROBaH, C MJIa,I[,Illetf Ka:llCHHOil ,n:o paHHeIlC'l"opnQeCKOro 60,TI>IIIfl Bcero K KOHUy .J:OUCTOpnQeCROli 9rroxu. 06paIIIaH O'!',TIIQaIOTCHB rrpI16:lHi1(eHIIU BbIJlIeyn01\IHHY'I'oli 8IIOXll CTpOU'J'e.1bC'J'Ba i[{[I:IIIIILHoro Ha HeO,llITa creH1I HBJI.lIIOTCHHepery.JIHpHbIMII. JIB,lmraCI> II e) apxeoJlorn 113'aCHHT He UARy 11p06JJe)Iy. C'J'poeHIlH ]] TparrelIIl.łJ. caMOM ,J:e,'le no- Ha 1\0TO])1,le 60J.lhIUIlM 1)a3HOOÓpa3I1eM BUllOB, 'Iel\I 3el\I.JIHHKlI. HyTpa H, HaROHeu, oómen 11111pa3JlIIyaeM Ha meCThI, c.ly'IaHX 9TIlX llpe}J:I1o.1oiKeHI1:itHBJJHI01CH cRopee 8TH B.II2l,hIMOlRHOpaCCMa'1'pIlnaTh, CTeH, pa3MellleHIIe tITO Ha;J: Kpyr.1LDm B 2l,pyrnx pIIaJI. Ol(HaRO l\lOlRHO~1;OIIYCKa'I'b'l'l'0 lI.a.iI1IIct\illl1e IWB, nOKa Pille Bce He)fHOrlle, 9'1'0 HeII3BeCTHa 3e)I.1HHKU Haxu,I[,Il:rnC1 6peBHa, aHa.1JOrlIl1, qe)T KOHKpeTR1lfi Horo llona onnpaIOIUlleCiT aTRorpaq.HI'IeCRIIe CTBe CTIJOIITEJIbCTBO eH 6epera?tI B 1I;0l1CTOpIItJeCROM IIepIIOl(e TEPPI1TOPIIII li 3.l[ O jj{ 3e~I.1HRKa?tIli. MOil:lHO no.laraT1, OTmpaJlaCh RplIWa. CaMoli :HUI.:IIImHOE Bpe)TeHI1 H.IU TeppUTOpI.la~m. II COe,I[,nHeHH11e Ha nepxywlie. no MeHlI ,n:OMa C JI:OIICTOPI11fECIWE rrpO)Ieil{YTRa~m qJOP)lbI BH'JTpeHHOCTI1 1I0)felueHHH. 3e)!.UIHKU)IrI HUXO,1;HJHlCh KpbIlUIl BI1,1;:1ma.mIIIa, 'raeB, 1I,uOJIofJn Taliil:le np06.JIell1a RlJhIill HU npIlpo;~- 8TllX 'l'pa1l,1I11110RHbIXqJOpM IlO,n: B.'H1HHIIeM COBpe- 'I'eH;J:eHUuI':1 lIIIB1UU3alIllOHH1IX HOBT,IM Hy;.fu:aM npmleT .J.aiIie rrOCJIe ~'CTynKll B.IIlHRIlH q)aRTOpa IIrRopllpOBaHue MeHHbIX 1\ OCTaBlllrreca 06pa- HeperY.1apH1I8. H3 ny6.UIROBaHHoro ;1:0 CIIX nop ~IaTepna,la B1ITeliae'I', 'ITO OT,J.e.iI1H1Ie Bfl;Ibl 3e)),jJHHOK He ,I[,a;ryTca CBH3an c HeKOTopbDIIl npIIMeHHJIaCb l1epIloJ.a. B C,'lytrae B 91'0 BpeMH BCTpe'Ia.1llC1 B ITOC.'IP,iJ:Hlll\1o.n:HaKO OHa X03fiitcTBeHH1IX cTpoeRllfi. TaKlKe ROHCTpyRUIIH «CyMI1KOBO-JIOHTKO- Bble", cylueC'l'ByIOlIIlIe Heocrroplnro B BncRyIIIIHe (700-400;J:0 X p. P.). ~Oił{HO no.JIaraT1, QTO OHa IIpmlemT.;rac1 }il\e B 3IIoxe 6p03HI>I. llpoO,leMa TeXHllKII Cpy60B0t1, paHHenCTOpn'IeCKOrO ..1aCh B il:le,le3Hoti CTBe. HYlRIIO HeJICna, nO;I'I'BeplK.J.eHa TOJJI>1(OB C,Tytla!:' JO:\roB. nepllO,iJ:a. :moxe OlHaJW (BrrCKY"ITH) n )111 3Uae1lJ, 'ITO OHll' IIplJ:llellHB oóopoHocrroc06HOllI CTpOIITe:rh- CKa3aTI>, '-ITO HUXOJ),a C:IeJOB TIOc.le;J:He:it TeXIlI1KIJ O'J('Hh Tpy.n:Ha, no IIOBO;J:y .1erROeTTI paCIIa,ila 3eMHoro (;[Joc06a CTpoeHmr. OpraHIIQeCRoti cy6cTaHullU U Ha- �710 711 ReKO'fOpoit )lO;J,n¢IłKallllert Hl:l.ll'.lUCb Jlo:ua, B C.ly'lae KOTOpbIX {lTU.16bI 6bUlI YK.la;J.bIBaHbI rop1l30HTa.lbHO O.J:HlI Ha 2J,pyrlłx. 9Ty TexHUKy rrO;J,TBepiIw:aIOT CJIe,1bI Ha onpe;J;e.leHHbIX lI1eCTaX CTO.160B. lIpo6.JIe~la RORCTpyKUIIIł 60JLIIIlIX CTpoeHlIii, B c;lyqae CTeR BII,n:a TparreUlIII (OTKpbITLIX B BpeCTe HyHBCKO)I K. BiIW:iKeBCKUM)Ti:lKiKeHonCHa. TpyLlHO 1l02J,TBep,n:UTLBe.'lllqllHy paCCTonHllH Me,R;\y CTo.16ar.Bl. OYll.J:eCTBOBaHIIlI He6u.lbIUfIX paccrOlIHlIrt I'ailieTCa ,n:OKi:l3yeTnplIcyTcTBlle i1iiKeHHOn r.1UHbI, upn nOMOlUl:I KO'l'OpOi13aJIerrJIlIJUl m:eJIIl B CreHax. Ha6.1IOlI,elIIlH RacaIOmlłeCH Bll21a CTpOIITt:'.'lLHOl'O,n:epeBa, B03MOiKHh1 'fOJJbIW B Tex cJIyqaflx, rAe OCTaJIf!CL pa3Yll1eeTcH OClaTKlI. B BllCRyrrurre HaIł60.'lee 'łaCTO rrpIIMeHneMblM MaTepl1aJlOM HBJlHeTCH COCHa. ReKOTopble qaCTIl ,n:eJIa.:rIlCb C rroMolULro npH6aBOK ,il,y6a. n onI CTpOII.'lllCb rrplI rrOilIOlUll ,n:epeB TaRBx, KaK COCHa, Jly6, HceHb, OJILXa, 6epe3a. B paHHeHCTOpnqeCIWM rrOCeJIRe B rHe3He rrplI~leHHJIaCb 60JIee Bcero COCHa. )I;epeBo rrpellMVmeCTBeHHO He 6bVlO 06pa6aTbIBaHO. lIp06JIeMy KpIJ:IIIen peUUlTb nORa HeB03MOlTtHO.91'0 KacaerCH TaKiIW OROHHIJX OTBepcTuti. 1I0JIbI B 60.'lbIIIlIHCTBe c.'ly<meB 6bIJlll 1',l11HHHLIe. )I;epeBHHHbIe rrO.JIbIB BlIcKyrruHe 06yCJIOBJlHBaJIllCL 60JIOTllCTOll nopo,n:oii 'l'eppllTOpl1ll. TonKu pa3Mell.l,aJIlICb Hepe1'yJIHpHO, no cepe,n:llHe lIJIII HO)!; cTeHoti:. RaRlle nOCTaHOBKIl HaXOll,łlJIII.Cb BHyTplI 3Toro r.!bI COBceM He 3HaeM, II306peTeRHe 6y.n;e'f AeJlOM CJIy'łaH. To.JIbRO B rrOCeJlRe OrrOJlbCKO)[ 6bIJIO ROHcTaTupoBano rrpllcyTcTBHe cRa~feii, Ta6ypeToB II ,n:epeBHRRblX RpoBa'reii C Horar.U1 yKpameHIll,IMII. MOTIlBaMll reuMeTplIqeCKflMII. {I,Ba,n:paTaMll pa3pe3aHHblMlI .n:HarOHaJIbHo) II n.'le.TeHRaMłl. IDOpMbI rrOCeJIKOB1I0IlCTOpIl.qeCK~JX1I0<lTll HeH3BeCTHLle MbI MOiKeM rro1'a.::ra1'& 'ł.'fO rrOCeJIKII B ;::moxe HeOJIIlTa II. 1I03,n:nee O'f.JIII.qaJIII.Cbneonpe.n:e.JIeHHott <pop~roti:. TO.JIbRO B BYKe B03.JIe Bep[lIHa ceML )l,OMOB6LIJIll 1I0CTpoeHLI BpH,n:, B ,n:pyrnx MeCTaX 6e3 n.'lana. B rrOCeJIRe paHnellcToplł'leCROllI B :!IllceBe BOH6lKeIKCKoro ye3,n:a II B )I;06POM HOBorap.u:CRoro ye3,n:a 3a~[eTHbI C.leLJ,bTpOJla y.lH UbI. B Oe.ll:JIeMII.He HpOUlIHcRoro 1'ea,n:a n lIapcoR1J:Ke ll~eUH1ICKOrO ye3,'];a 6LlJIH KOHcTaTHpoBaHbT c.'le,n:bI ,OKO.lbHIIUbI. Cmenau IIłiORorPAiJ?HlI (npOAOJIIKeBHe rrOJIbCKHX B HOCJ'Ii. 9THOrPA«I>IPIECRAH: MarepJIaJIOB 37. lIpII60p R (I\paTKoe 38. JIKOHOrpa4mQeCKllX, BbIIIycKe II~'ÓJIHI'OBaBRbIX I .1 <JIIOA') II3JIOilieHlIe) Tepe6.1\'Hlle .'IbHa. rpaBIopa Ha .n:epeBe, 1863. (CTp. 291). Crmp. rpaBIOpa Ha )leJ,lI, 1779. (CTp. 292). " J, ;I:JllI JIOBJIlI KpOTOB II lKepĄII CO CTaHO'IKaMB. l'paBropa 1779. (CTp. 293). Ha Me.n:n, CeB n 60poHoBaHIle. rpaBIOpa HU ,n:epeBe, 1571. (CTp. 294). :MIImlI nOilillparoT aIIIICKOlla raTroHa. rpaBIOpa Ha .rr,epeBe, 1554. (CTp. 295). O1'opalKlIBaHlle 1'paHIIu. rpaBIOpa Ha ,il,epeBe, 1630. (OTp. 296). lIe..10BeqeCKIIe iKep'rBbI. PllCyHOK rrepOM Ha HamIe, 1838. (OTp. 297). OO.1TLIClIti C1'A' MHHHaTIOpa, 1451. (CTp. 29~). 06pyq II RO.IOJI,a. 1VInHHaTIOpa, 1353. (C'rp. 299). JlI06llCTOK. rpaBIOpa Ha )lepeBe, 1571. (UTp. 300). CllJIRlI Ha ,n:epeBe A.TlI .'IOBell[ CBnpl'lCTeJIeti II. 2I.p03.n:OB.J1HTo1'paqHul, 1839. (CTp. 301). JlI01IlI C .n:O.'lI'llMII ymar.lH. rpaBlOpa Ha )!;epeBe, 1554. (Grp. 302). 1I0XOPOHbl Qt:'3 1'p060B. rpaBIopa Ha AepeBe, 1693. (CTp. 303). Man;I:pa1'opa - caMeu. rpaBIOpa Ha lI,epeBe, 1556. (CTp. 304). MaH,n:pa1'opa - caMKa. rpaBIOpa Ha ,n:epeBe, 1556. (CTp. 305). JleB II CJIOH. rpaBIOpa Ha ,1~epeBe, 157f>. (CTp. 306). Bofi .leonapJla c .n:paKoHoM. rpaBropa Ha JlepeBe, 1557. (CTp. 307). O.lHąpOI'. rpaBIOpa Ha .n:epeBe, 1730. (CTp. 308). RaBec. I'paBropa Ha ,lJ:epCBe, 1574. (CTp. 309). 30.'lOTaH 6a6a. rpaBIOpa Ha ,n:epeBe, 1578. (OTp. 310). RpoBonycKaHlIe. rpaBIOpa Ha ,lI,epeBe, 1556. (Orp. 311). Bo.'l'łlIe 3a60pbI. rpaBIOpa Ha Me,n:H, 1770. (CTp. 312). IIUCbMO H3 He6ec. (CTp. 313). l\IblllIII nOiKlIparo'l' 1I0UeJIlI. rpaBIOpa Ha ,n:epeBe, 1564. (CTp. 314). nO..1'l'YH. rpamopa, 1792. rCTp. 315). 1I0.'lbIHL KycTapHIIKoBaH. rpaBIOpa Ha ,n:epeBe, 1575. (CTp. 316). CnpeHa. rpaBIOpa Ha )!;epeBe, 1575. (CTp. 317). PycaJIKa. PueyHoK, 1570. (eTp. 318). Ra3Haqe.ti. PIICyHOK, 1612. (CTp. 319). Ball,n:eJIOT C K03JlHHOti lKepTBon. fpaBIOpa Ha .n:epeBe, 1742. (CTp. 320). )J)umti (caTblp). rpaBIOpa na .n,epeBe, 1515. (CTp. 321). Bapna Ha Bllc.JIe. rpaBIopa Ha Me,ll;lf, 1884. (CTp. 322). BYKcnpoBRa .rrO.n:Kll.rpaBIopa Ha Me2l.1I, 1598. (CTp. 323). :Mopc[we 'ly,ll;O. rpaBIOpa Ha )I,epeBe, 1534. (CTp. 324). JI3YMpy;r:. rpaBIOpa Ha .n,epeBe, 1534. (C'fp. 325). Cen AJIH JlOB.'Ill RypOlTaTOK. rpaBIOpa Ha Me,n:lJ, 1778.· (CTp. 326). Be.rreHlle rrO.'lOTHa. rpaBIOpa Ha Me,[II, 1684. (CTp. 327). AM6ap. PllCyHOK rrepOl\1 Ha rmMHe, 1838. (OTp. 328). O)Iep<1 - qepTOBCImn TaHeu. fpaBIOpa Ha )lepeBe, 1876. (CTp. 329). lI'le.1LI. rpaBIOpa Ha .u:epeBe, 1578. (Crp. 330). XaTbr B 16. B. rpaBIOpa Ha ,n:epeBe, 1567. (C1p. 331). C lleTylllRoM. rpaBIOBa Ha ,n:epeBe, 1864. (CTp. 332). �712 Bot!: Ra3aRa C TITrpo)l. fpamopa Ha J,epeBe, IS37. (CTp. 333). TBaploBcJ\llit B PIIMe. JIIl'rorp aqlllli , 1865. (C'rp. ;)34). }IeAIIblrt p,. Ky.TbT YiKet. fpamopa Ha ;J:epeBE'.(CTp. 33D). CeHOIWC. rpanropa Ha .-repene, 1571. (CTp. 336). l\I0..1o'l'b6a. rpaBlopa Ha ;J:epeBe, 1693, (CTp. 337). Bopb6a rrelyxoB .• 'IllTOrpa¢IH!, 1836. (CTp. 3B8). 06pll,iI,HbJe RpecTIiJ\II. <1>oTorpaą:mll, 1936. (C'I'p. 339). Yam B 3aKo.1,l(OBaHH0ll1I(pyre. rpaBIopa Ha 1I:epeBe, 1568. (CTp. 340). OxoTa Ha C..10Ha. rpaBIopa Ha ,'I,epeBe, 1;)64. (CTp. 341). ¥II\. rpaBIopa Ha ;J:epeBe, 1693. (CTp. 342). i:lBe3.DbI. fpamopa Ha )lepene, 1693. (CTp. 343). Be;r,a IT HYiKJJ:a. rpaBIOpa Ha llepeBe, 1633. (CTp. 344). IIacTp. rpaBKlpa Ha ,il,epeBe, 1576. (CTp. 345). RpecTbliIIcKali o.n;eiK,!l,aB 16. B81W. fpaBIopa Ha JJ:epeBe, 1521. (eTp. 346). Bo;r,aHoe 'Iy)lOBlUllJ'. rpaBIOpa Ha )lepeBe. (CTp. 347). BopyTa B C'l'apoll BE'pb6e. JIIiTorpa¢IIl1, 1864. (CTp. 348). XOpOBO;'l,. rpamopa Ha AepeBl', 1tl65. (CTp. 349). P0ll10p.e. rpaBIOpa Ha )lepeBe, 1084. (CTp. 3;>0). ra;'l,aHIle Ha OeHOBE' CHa. JIllTorpaciJlHI. (CTp. 3ól). Co.10ll1aInib!e y"1F!. fpamopa Ha ;r,epeBe, 1578. (CTp. 3;)2). l\'IOpCBoll 3alIU. fpaBIOpa Ha ;'I,epeBe, 1556. (CTp. 353). naXOTa. rpaBIopa Ha ,n:epeBe, 157f). (CTp. 354). Ta'iJeyul IIPOMhIIIIJIEHHOCTb li OBPABOTRA (8THorpaqm'leC!mR (R p a '1' R aCKH3 oe B:HTAPH II Ca)I6IIII, HB.lanCb <paBTOpO)I, C6.UIJliUIOIIl,IJ)1HUpO;J:bI HaJ,6u.1TullC£\Ue II cpelI;1I3eMHmropclwe. TOprOB.llI ero J13BeCTHa C jI.'Ia;J:llIeti 3ITOXI! I\il)IeHHOn; BO Bpe)IH HepOHa aHTap.b nprrBo,m.lll B PInI II:'! Ha;J:óa.1TliiiCRnx 06.1acTet1 11 panORa 9.1Ra; MOHeThI plD!CIWe II rpe'le\;I\lle, I\OTOpue 3J:ecb HaXO;I,lIT CBll;J:eTe.lbcTByIOT B TO:1oI,'no ToprOBbIe CHomeRUH C 3TH)1I! CTpaHamI xuporno pa3BllBa.ll!eb. ,II;opora IIHTapa Be.1a 'Iepe3 IIO.1bIIIY li BeHrpuIO, ITpII'Ie1I HHTapb JJ:oeTIIra.::r 3HU'łlITe.lbHo11 ueHbI. B ITOJI.bllIe CTaHfm 06pa60TIOl HHTapD: Sa'l'pyJ,HIJ.'Il:l AO CTa II HeCIW.lbI\a ;J:eeJJTKOB pa60'lIIx. C 14. BeKa caMble ÓO.1LIIIlle 3aH01!;bl o6pa6oTIW UHTapa 6bIJIII B r,lJ,aHb<.me, a rrOJIbC£\ui:t KOpO.1b CurII3MYHlI; III. oc06eHHO llHTepeCOBaJIClI D:HTUpeM,pa:~llaBall .fIHTapHble nO;I.apKll .n.pyrmI ~IOHapXajI. C363'[Jbt'H HA,LL HAPBEM C HJIJIIOCTpaUIiJIMH) J13.1 o II\ e H li ej Tpyl( CBOt, RaCaIOILJ;nJica 06paÓOTIOl aHTaplI Ha)l HapBett (rrpeai;r,e Bcero Ha Ryprrax) mICaJI aBTOp BO Bpe)la II. lI111pOB0I1BoiiHbl, Ha rrpllHy.n.l1Te.'lbHOllICKIITa.lb'JeCTBe, AaJIeKO OT CBoero Hay'IHo-IICCJIe;l,OBaTeJl.bCIwro MeCTa pa60Tbl. lJ:aCTI!'lHO II36aB.JleHHblii Hay'lHblii !\IaTepnUJ! e:1oIY yAa.::rOCb rrpO'I'aruIITb I!3 pafiOHa HalI; HapBefi 11:0Ba prnaB.bl FKe B 1939, OC'I'a'I'ORil\e B 1943 ro,1J,Y. Bo Bpe:1oUIBaprnaBcRoro BOCCTaHlIa (1944) Opl1rllHu.'IbHaH pyROITIICb rrporra.tra' n OCTa..1IIC.bTO.1bI\0 ABa 3R3e:1oIII..1flpa MarnIIHomIcett (YI\pbITbJe B il\eCTHHKe nOlI; 3e~l.1ell B Te'IeliUe OllHoro rO,lJ,a B epelI;He!II), ROTopble .n;0il\;J:a.1UCb rre'laTIl B il\ypHa.le «.IIOA». B JIo~la\8, 6e.locToUKOfi 06.1acTII, Terrep 3aRUH'IOBaIOT crrl'UIIa.'lbHbJtt :1olY3efiHHTUpHbJll 8Turo palloRa. HlI'rapb, Ha3bIBae~lbItt TOlI\e «30.l0TOM ceBepa", rrpellue Ha\O;J:I1.1ca B 60.1bIlIml KO.1U'IeCTBe HM Ba.1TullcRO:'l1 )Iope~l, ocvóelIHO B IOuaHlI;UIl :1 Rpmle aH'rapa HaA6a.1'IIIiteKoro Hall6o:ree 3T01'0 ueHHoro )ll1Hepa.1a HaXO,lIIJIOCb B OKo.lIIuax HM HapBeit, r;r,e )leCTHbIe IICRycCl'BeHHhIe HapO,'J;HbIe I!31!;e.'Illll lIHTapHble I13BeC'I'HbI 6bVlII COTHIIJIeT II r1l:e H8RoTopble HO,J.06HLJe I:I3)le.iHla (oC06eHrro 6YChI) HaXO,J,IJ:IHCbB 1!;peBHllX paCKonRax 113 HeOJII!Ta, B 1II11,l1ROBblX MOrIIJIaX Ii CTapbIX XpI:lCTIIaHCIUlXluu;I.6IIIUax (Ha Rypunax il\eHllrUlIJ,I 'raCTO npIIRa3bIBaJlll XOpOHUTb ce611 B HHTapHbIX 6ycax). Ha Ryprruax llHTapb THIXO;r,U':UI B B1111:epa3Ho06pa3HbIX R())IRUB RaJ, 6eperar.m p.I'K u rrOTOKOB,Ha ueCKe, rreC'IaHblX XO.iIMaXII Óo.lbUIe Bcero BblRarrLJBa.lH Ha B.'laiI\HbIX .1}TaX, nacT6nruax B cyxne :reTa - B HIlil\HHX CJlOllX, OTJIH'IaIOIUJIXCll KaRII~1Il Hu6y,'l..b oel'a'l KaMI! I!JIOB HaS.bIBae:iIlbIX «ce;J.oth uml «CJIHelt" 3elVIJleli, UT 0,5 il,0 2 M. no;r, ee ypoBHelVI. MeCTHbIe HHTaplllHKII (Tell{ Ha3bWU.HI Tex, R01'opble BbIKanblBa.'JI! II 06pa6aTblBa"111 HH'l'apb Ha RypITHax) cyMe.Ill Bcer.n.a rr03HaBaTb lVIeCTa C «HHTapuoti" 3emlen; I:l xo.n.e IIOHCIWB orIll npI!Mem!JIl1 npUMrITI!BHble rrpIl60pbI, rrpIll£e)1 CTaplUero, upnylJPHHOI'O llUTaplUIlKa HU3blBa.::rn :II a CT e p OM, a MeCTa npI!ro.n.Hble H u 'l' a p H bI M II II O li C a jl II, I' H e 3 A a M II H.lII KOl' e.l R a M II C }lłl'l'apeM. Ero BTl.'lhI TIMeIOT 3l(eeb pa3HbIe MeCTlIbI8 Ha3BaHl1fl. rrpn'leM I'JIaBHbIlI1 06paamI ORlI ;r,e:rHTCfI Ha: aHTap.b II O 'ł B e H li hI 11, B O}( H H O fi, 6 0.1 () T li hI li I! X o JI!II o B O n. HaA HapBeii c ee rrpUTOKar.lIl U:lBe(;THbI MeCTHOL;Tll(CTO C JII!llIHeM), r;J.e KOr,'Ia TO HaXO,'l;fI.1IlC.b«KOITIl» .lIH'l'apa (OT l1y.TrycKa ;IO .:IOMlI\bI II BllC.1bI). BbII\anblBaHIle I! 06pa60TKa HHTapll HU Ryprruax OT.'lII'IaIOTCH xapaRTepmI l\leeTHolt npOMblllI.leuHocTIl. Ca:llbIC' CTapblP 6~'Cb! B BII;r,e crr:norueHHoro mapa BbIKanbIBUR)TCll Ha 1!;permn' B.'!il;l6nmax B03JIe KOCTe..10B (uanp. HOBropOJ:-KOCTe.1 na 16. B.); B OCTpo.13IIKe e nOHIra 18 B. II3BeCTHbI CTamUJ o6pu60l'KII aHTupH, a B J.ep~)Bl!HX .-rIOlU c JJ:aBHa 06pa6an,ma.1I! aHTarb ;'I,.1HTOpl'ORlI!. Elue 10 1. :lIllpOBOn BOnRb! Ha.,! HapBen B )!HO:rox c.1y'laHx lIHTapb HB m.1ClI RypC111'yI011en Ba.'lIOTOi"l. B rrOC.1e;r:Hee Bpem! ero rrpoJJ:ilBa.1Il .J: Ul Il3le.mit B r.'IblHe. Hal BU.'lTI1l1cKOJIMopC')] HHTUpb 6bl:I :lIOHorro.'l.1113UpOBaHC 14. BeKa (c Bpe'leun TeBToHcRoro Op;leHa ,'1;0 rroa,-rlIetillIero rrpyccRoro npaBlI- �Te.lbCTBa); HaJ HapBetI crreUIIa.IbHbltI HHTapHble B B Ilo.l0URa, HOBI'opo:r,a, 'flipI'OB lefl IlepBofl apeHJy ~h[POBOfl panoHa HapmI, IWIlIIJIbRax); .rrecax • BOflHbl HeMILbl BO BpeMH B'IOpOti HHTapH «.il.peJIb", np. B B TORapHOM craHRe .1JOBllHe 19. ,n;peBHlIe craHKIl, lUllKII o6pa6aTblBa.lll Bo.lbllIe JUUCRIle Cblpbe Bcero 110 60IlaM. Y {l p03en\aMII. CTeKJIa, KypuIIeB II3 IlpII 06paTKe HOlKII, HaIlIIJEHllRII, 6blJI apXaIlqeCKllIl: llHcTpyMeH'l' TO.'lbKO BO BTOpOIl: rro- TOKapHble CTapble II np. CTaHKll C BpaliIaTe.'1b- HHTapIUllKU, Iwr,n;a CrOpOJIII «l'iIO,n;a» HHTapH KOHqIIJIaCb; HOBbIe HH'rappyqHOfl «l'iIaHe.lII», OHII Bpe~IH n RpOMe Toro CIIeUIlaJJbHblfl ,n;bl1lIJ10MII ap. Bblpa6aTbIBaJIII MeJlKIIe IlOTOM Bo 6blJIII CJIe,n;yIOliIIIe: ncaO.1Jb30BaH llCnOJIb30BaTb aOC,le BueH, ÓbJ.II! Ha HHTapb II JII06llTeJbCKIIe. KpeMHH, CBepJIa BbJMepJIll r. ROJIlI'IeCTBO ero (,n;aJKeB ROCTeJIhHblX Ha;.r;cpe.il.HetI HapBefl C BepeBKotI, BeRa HaqaUI II AeByIlIeK; Ha.'lOJKIIJIII ceKBeCTp KpylKRO;II, IIJIIl Hbll'ilII I{pymKal'iLll. Kor,n;a ERpeJL OHII oT611pa.rrII Bce Cblpłe KyCKll RaqeCTBe C BpaliIareJlbHblM OCTpO.'1::JHRll I! np.). CTeneHll cTpaHcTByIOliIIIe llcao.'lb30Ba.rrllCb 1826 HHTapH. RaJK;J.OI'O ru.:r,a HHTape~1 IIJIaTIITb IlITparpbl mrrapH ce30HHble, Kpaa\II ro,n;a B .rreCOBO;J,CTBeMaJoro B 60JbllIołł peRBII3IIpYH .'ll060e CTaHKII 06pa60TKII ,n;o.'lOTa II 1811 C TypOC.rrII, IlmaCHblllIa, OBJla.n;e.lll 6VCbl y ilWHIllIIH, npIlRa3bIBaH nocToHHHble, B c.lyqae rocyiI,apCTBeHHblX (apOTOl:W,lbl HHTapH Ka.:TIlHIIHrpa;J.e .10 BblHO.THH.'I 9R3eKyrwII patIoHbI C;J:aBaHbl B BO.lbHaH ToproK1H. lIa:Ia,{ pa6oTOII IIJIlI C rrOMOIIIbIOnpmIRIl. OHI! HHTapHble KpyrJIble 6yCbl ,n;JIHiheHIlI,IIH II 60JIb1lIUe, lI,e,la.'111 TOJKe 6yCbl BCer,il,a nOqTII pe3aHHble, rpaHeHHble, Kał1i!IaH ffieHIUIIHa !IOJImHa ÓbJ.la HOCIITb Ha IDee JJ;O Tpex HI!TOK MeJIRflX II 60JIbIDIIX 6yCOB qaCTO C yKparneHIIeM B po.:r,e .IIlC!'KOB, KpeCTIIIWB, cep,II,eu. lIIe,II,a.lbOHOB C pacnHTIIeM XpUCTa II npO'IIIe. 3anOHRll 'lallIU KpOMe 6yCOB ;J,eJIa.'1II nyroBllUbl, ;J,JIlI IlIJIlIn, II np. B Tpy6RII yKpameHllH RypII'l'eJIfHb1e. Ta6aKepRII, HapO!IHOfl Me,n;IIUIIHe HlI'rapb 'IeCTBe JIeKapC'fBa npII 3a60.'leBaHlllIX r.rra3, IICrrOJIb30BaH rrpIl rOJOBHblX .il.JIH 'IaCOB, UblrapHHII,bJ, 6bW B l\a- 60.JIlIX; HH- TapHble mapIIRII ll;eTII HOCll.l11 Ha llIee «rrpOTll B ROHByJIbCllII». AO nepBoIt łI1lIpOBOIl: BOflHbl 60JIbUIIIe HHrapHble mllpaH.ZI,OJ1I!,BeJIIl'lIIHbl OK. 1. M. HaXO;J,II.l11Cb B MaJIol\l l\IecTHoe IlJIoURe. HaCt',leHIIe Ha3bIBaeT HH'l'apb «CMO.'lOIl: nOTorra CBeTa»: Haxo,n;Ka lIHTapH C'IIlTaeTCH Cą11CTIleM.HHTapb ,n;aIOTTaKJKe ,n;JIH(!HlJ\maMoB. B C MeCTHblX HapoARblX HHTapeM MI.l rreCHlJX Hame.l BCTpe'IaeM H TaRa;e 'IaCTO lJHTapr, B rrO'IeCTHOe ~[eCTO. Rameti .'IIITepaType, B nO::J3IIII II B noc.l0BIluax. CTapblX HHTaplllIIKOB 3blBaIOT O lIHTape. nUlII.11I HHTapb IbleIOTCH Terrepb «IlOKufiHIlKII» ilia:I", - HO ceMIIll IlX l\[Horo rOBopHT '{aCTO B Kpae paCCKa- KypnIIeB- BbIKarrbIBaTb». MHorIIe IIJI.1IOCTpaJLUII, RacaIOlIlIIeClI MeRTOB HaCTOHIILeit TeMb!. Aoa.lt OT;J,e.TbHbIX rppaI'XeHln1-lUH ENGLISH SUMMARIES SOVIET ETHNOGRAPHY Ethnography, according to Soviet scholars, is a historical science :and has as its object the study of cultures of the peoples of the world in their historical development. The subject matter of ethnography is the problem of the origins, cultural and historical relations of the people and the reconstruction of the history of their migrations and mode of settlement. Thus, in line with the above definition ethnographic studies should include: I. Material production, tools and implements and other means of work, description of labour, the process of work, the organisation of work, production and also the products of material production. 2. Social relations. 3. Language and ideology, i. e. beliefs, religion, art and so on. 4. Folklore, which forms a special part of ethnography. Soviet ethnography gained a true scientific foundation and became a truly humane science owing to the science of Marxism and Leninism and to Marxist-Leninist methodology, which have clearly defined its aims and task, In contrast to what has just been said, bourgeois ethnography is, according to the Soviet ethnographers, a predominantly empirical science and has become wholly subordinated to class interests and is made to serve reactionary objectives. Soviet ethnographers take full cognizance of the teachings of Lenin and Stalin of the method of historical approach to ethnographic materials, a right attack of the complex phenomena, seeing the connection between n'ery aspect and the whole, and distinguishing fundamentals form secondary questions. Soviet ethnography collaborates with the state in the task of merging the nations of the Soviet Republics in Socialist culture. Soviet ethnographers study individual nations, in order to help in changing their respective cultures, to develop latent progressive elements in them, and to overcome those surviving traits which hamper the progressive development of the nation on its way to Communism. The Soviet ethnogra- �phers regard folklore as one of the means of ideological penetration over the masses. New Soviet folklore is an expression of new life and new social system, and is a t the time same a reflection of an un precedented developmen t of national culture. The Soviet folklore is permeated by the pathos entailed in the building of the Socialist Sta te, and is characterised by a high ideological and artistic level. Its task for the future is to perform an important role in the further development of national production of the peoples of the Soviet Union, and in the work of communist education of a new Soviet man. Soviet ethnographers have evolved their own school in world ethnography. They h~ve created new research methods and a new ideological approach to folk cultures. The Soviet school of ethnography, in line with the Marxist-Leninist methodology, studies the phenomena of culture in their movement, as constantly developing and changing processes. Its further methodological principle consists in differentiating definite economic and cultural spheres, determined by the differences in natural resources and productive forces of a given area. These, in turn, impose their own distinct character onto cultural forms of the people inhabiting the said areas. On the other hand, it firmly rejects the concept, of «cultureareas') as independent self-contained entities not connected with the culture of individual peoples. The Soviet School applies in ethnography the basic principle of the Marxist-Leninist theory which proclaims that «Marxism is not a dogma, but a guide for action'). The Soviet School carefully watches the results obtained by world ethnography and stresses the necessity for collaboration between all eminent ethnographers of truly democratic countries. As the science progresses several new problems concerning the history of culture crop up which can only be properly solved by a co-ordinated and planned effort of a number of scientific centres exchanging their respective results and materials. Only a properly co-ordinated collaboration of the world science will make possible the completion of that great task and the production of the fullest scientific results in the field of the science of man. Eugenillsz Frankowski LENIN AND THE PROBLEMS OF ETHNOGRAPHY In this article the eminent Soviet ethographer, S. P. Tolstov, whose valuable and admirable work on the old Chorezmie is well known, discusses Lenin's role and influence upon the development of Soviet ethno- graphy. Numerous quotations from the works of Lenin reader to the views of the great Russian thinker. introduce the Opposing the opinions of certain historians of Tzarist Russia, Lenin provided the corrective to the mistaken views on the origin of the capitalist system directly from the clan system. Lenin's argument and the proofs adduced by him can be effectively used in contesting the positivist and evolutionary approach still prevailing among certain Anglo-Saxon ethnologists. Of no less importance are Lenin's teachings concerning the necessity of historical approach. Adopting it as their methodological basis, the Soviet ethnographers were able to avoid many mistakes of the bourgeois ethologists who regarded such concept of clan and sib and moiety as abstract notions devoid of historical foundations. Then the author expounds Lenin's views on culture. Lenin divided the culture of every nation into an official, ruling class culture and a true national culture. A true national culture of the Russian people can justifiably be proud of such names as Tchernyshevsky and Plekhanov. In every national culture - Lenin declared - one should distinguish democratic elements from those featu~es which testify to its recessive and backward character. Every problem should be approached in a party line and scrutinised in the light of the fact whether it can become a contribution to the establishment of a socialist culture. The writer stresses the importance of Lenin's classification of primitive society into primitive horde and primitive Communism. The correctness of that division, made by Lenin at a time when social anthropology was still in its infancy, shows that he had a good understanding of man and his development as well as an extensive knowledge of the literature on that subject. Lenin's pronouncements on religion and its evolution, implying the rejection of all idealist concepts, gives the Soviet ethnographer proper guidance in their attempts at discovering the origin and development of religion. This is the more important since Soviet ethnography has still gaps in that important line of study. The most important legacy of Lenin, however, - a legacy which made a deep imprint upon Soviet ethnography - is the necessity for combining theory with practice in scientific research. Soviet ethnography - says Tolstov - will only achieve real progress when it answe~'s the problems set by the practice of the Socialist development of theIr country. «The theory'), says Stalin, «becomes sterile if i t does not serve the revolutionary practice, while the practice is blind, if not directed by a theory'). ~. M. �THE PROBLEM OF ETHNOGENY IN ETHNO GRAPHY The study the ethnogeny (called here ethnogenesis) of different peoples is a singularly difficult subject. The solution of the problem of ethnogeny without the inclusion of manifold sources and without consideration of all aspecs of its evolution is imposible. Unfortunately, this is not done in the majority of cases and the problem of the origin of a given nation is solved most frequently on the basis of prehistoric, anthropological, and linguistic material. The result is a one sided solution of the problem. The criteria which we employ in solving the problems of ethnogeny are not always of equal value. Of the smallest value are written sources, though the widest use is made of them. The historians maintain that the best answer to the question of the origin of a certain nation is to find in an old written document a note about its name or the original place of habitation. Yet even the complete identity of names, ancient and modern, and a total certainty of geographical location which happens very seldom - contributes very little to the problem of ethnogeny, conceived in the way in which we understand it. It is not much more helpful in the problem of fixing the relation between the names of this and the other modern nation (or a group of nations), or, for that matter, of an ancient nation. (Slavs - Veneds - Neurs - Chouvashes - Bulgars - Jakuts - Kurikans). Such listings may be correct, but they point only to a historical survey of the factors making for a given nation, and can little contribute to the solution of the problems of ethnogenesis. Anthropological material can be much mgre helpful in this respect; the racial analysis fixes, as it were, the physical composition of a given nation and the elements which have formed its population. This analysis covers real historical bonds, uniting the nations, their mixing migrations', and blood relations. But not even a detailed analysis and the certanty of the results obtained can provide the explanation of the problems of ethnogeny. Historical sources give an idea about the permeation of cultures on a given territory, about the relations existing between the cultures of neighbouring and even more distant territories. Since, however, the prehistoric material concerns only a culture, and not a nation, it is clear that it can help but little in the study of ethnogeny. Prehistory, however, will not given an answer to the question whether prehistoric relics, changing one after the other on the given area, belonged to one or many peoples, or over an area where we find the monuments of a uniform culture, lived a people who were quite strange or who were related to each other. It is linguistics that can bring us nearest to the solution of the problem of ethnogeny, for language is one of the most important ethnic traits. Yet one source unsupported by others, is hardly sufficient and therefore is of little avail. The fact that a language comes from the same stock does not mean that the nation comes from the same ethnic group. Linguistic boundaries often do not coincide with nationality boundaries. Moreover, the language does not include all the characteristic features of a nation. A nation is characterised by a number of characteristics, and present a complex of historically determined traits and material features as well as of its spiritual culture. The understand the origin of a given nation, is to explain all its characteristics well as to fix their origin and development. For that reason ethnography, and ethnography alone as a science investigating the ethnical characteristics of individual peoples, can give the fullest answer and solve the problem of the ethnogeny of each nation. Only ethnography can give such a solution, in close unity and collaboration with the disciplines discussed above, separation from them leading to the fundamental errors committed by the Graebnerian school - the separation of a culture from the people who belong to it. S. V. Tokarw THE L CLASH I OF CULTURES Preliminary remarks The development of a culture occurs by a) a spontaneous independent process of evolution resulting from the forces within a given culture, b) by the borrowing of foreign traits and values resulting from the clash of different cultural systems. The' investigations into the mechanism of culture contact possess considerable practical and theoretical importance. To the theory of culture they contribute by helping us to establish general and characteristic features of the respective cultures in their particular phases of development. They reveal the circumstances under which these conformities and differences took shape. They enable us to grasp the factors determining, equally, the conflicts and cooperation which may be entailed in the relationship between two ethnic groupings which are the makers or carriers of two differenct se[s of value. These investigations allow us to understand, in turn, the mechanism of diffusion of individual cultural products or their complexes, the factors hampering or, alternatively, paving the way to the migration of traits, the factors starting and governing the process of selection of products, as well as the problem of the sequence of borrowing and transformation of these products. Through such an analysis the picture of the mechanism and the rhythm and tempo of cultural borrowings can be obtained as well as of the factors determining the speed or the slow movement, the intensity and width of the area over which cultural values may be carried. In these investigations appear also, in �7'21 7'20 a particularly pronounced manner, the essential functions of individual products or their complexes as well as the social functions of the borrowing of a given product (such as e. g. of a new tool, the taking over of which results in changes in the economic system, in social organisation, the system of moral, religious, artistic values, and so on). These studies, apart from their theoretical interest, have at the same time a considerable practical importance, especially for the planned socialist economy. For the knowledge of concrete spontaneous processes occuring in the situation of the clash of two different systems of value (e. g. when the urban and country civilisation meet) may provide a scientific basis upon which cultural planning could rest or certain cultural processes could be slowed up or quickened, thus paving the way to the shaping of new social realities. 2. Modern Culture Contact Studies. Basic starting The two cases studied by the writer points. The writer gives an account of the literature on the subject of the past few decades. It includes works dealing mainly with European culture contact situations, but also extends over those situations where Western civilisation clashes with the cultures of simpler peoples. Then in a methodological argument the writer analyses essential starting situations which embrace equally the cultures represented by different ethnic groups such as the different systems of cultural values connected with the class structure, contained in a single national culture (the city civilisation and the traditional culture of the countryside). Then the writer proceeds to analyse the basic types of contact situation between these cultures or the said complexes of cultural values. The author's own contribution to the problem consists of two papers, the first of which was devoted to the study of the clash of an agricultural civilisation with pastoralist civilisation on the ethnographically Polish territory of the Carpathian mountains; and in the second he discussed the problems of the levelling down of the traditional folk-culture in its various contacts with the urban civilisation. The latter work, based on extensive field studies conducted over a period of over thirty years, mainly in the area of Southern Poland (Małopolska), tries to establish in the first place typical evolutionary stages of the recession of traditional country culture, being a product ofthe conditions created by serfdom. It attempts, in turn, to discover the mechanism of selection and of change of the values assimilated as well to show the social functions of the processes investigated. The present paper deals with the first theme only, which discusses the clash of agricultural civilisation (originated from the crossing of two agricultural waves, the northern and the southern) with the pastoral civilisation, on the said territory, represented at least since the XV-tlI century by the nomadic waves chiefly ofBalkan-Roumanian origin. However the above case is of somewhat lesser theoretical interest, since the spontaneity of cultural development in the Carpathians was hampered by the fact of the inclusion of the peasant population into the framework of the manorial system. The above limiting condition had to some extent been compensated by the fact that a number of processes, resulting from the culture contact in the Carpathians, remained outside the jurisdiction of the manor and could be watched over a period of several centuries, equaliy in the feudal and manorial period as in the capitalist era, as well as in our time - that is th~ period of the establishment of the Socialist system. This fact makes possible much fuller description of the mechanism of the processes under investigation than a mere study of contemporary developments would. The chronological depth included in the paper is also - to the writer's knowledge - the greatest of all hitherto described cases of culture contact. The study, as far as its sources are concerned, in addition to the historical, linguistic and other comparative data (mainly from the territory of the Balkans, Transylvania, and the Eastern Carpathians) is based on extensive field studies, carried out systematically and repeatedly and continued also after the second world war. 3. The agricultural phase. The first and the contacts. pastoral culture The antagonistic in its earlier processes The writer tries to reconstruct the basic traits of the respective cultures, stressing in particular the differences in the systems of production, the means of livelihood, utilisation of animals and other types of power developed by the two cultures, as well as the lespective systems of social organisaton and ideology built upon them. The two communities which are the carriers of the respective cultures were found to be in a similar social situation, founding their systems of the transmission of culture solely upon the oral tradition and being related in their generallevel of technological development. On the other hand, what divided them was a different system of procuring food, different connection with the habitat (in the case of the pastoralists distant migrations in winter from the mountains to the forested lowlands, both northward and southward), a different system of social organisation (in the case of the agriculturalis then an individual family, and a territorially organised local community, in the case of the pastoralists a patriarchal clan system), different language, different type of housing, different dress and a different mode of conduct. Both cultures occupy the two originally different geographical regions (the agriculturalist the bottoms of the valleys and gentle slopes Lud, T. XXXIX �722 covered with fields, the pastoral culture deeply cut valleys and high mountain areas) which are differently transformed by the work of man and represent two different types of man-made landscape. For a certain period of time the two cultures led a parallEl existence. On certain territories the pastoralists' culture maintained its original character as late as the XVII-th century. The pressure of the agricultural population due to large natural increase which forced them onto higher mountains and their efforts towards the occupation of new cultivated areas, at the expense of forest on the one hand, ilnd the expansion of the pastoralists towards low lying territories for the sake of extending their pasturing territores, connected with robbery raids, provided the background for the first contacts and at the same time towards the first clashes between the two communities. A mutually antagonistic attitude came into existence which, apart from the conflicts of interests, had its roots in the differences in the relative systems of value-, causing mutually negative evaluations and hostile reaction such as cand~mnation, humiliation, and ridicule. On the basis of these conflicts traditional memories of struggles and hostile attitudes arise, as well as traditional stereorypes of the enemy and myths glorifying one's own values and depreciating those of the adversary. An age old di2lectical process of the struggle between conflicting elements comes into being, leading in the course of time towards the formation of a new cultural reality. 4, The processes of in teraction. The origin of a new culture As a parallel development to the process of struggle a new tendency towards co-operation begins to take shape, which consists of an integrative process, resulting in a slow merging of the two communities, the agricultural and the pastoralist, into one cultural whole. A starting point of these processes is mutual exchange of goods, based on the differences in the "espective systems of procUl'ing food. Among the factors of intergration, the passing of the nomads to the sedentary mode of living and the merging of the mixed agricultural farming with pastoral economy seem to be the most important. This change took place under the influence of a) the increase of population and the shortage of new pasture grounds, b) under the pressure of manorial authority, and found its expression in five types of settlement. Apart from a) purely pastoral settlements (as, e. g. in Ochotnica), certain grouping of the pastoral population in agricultural villages came into being, b) by the extension of a compact agricultural area of former agricultural villages and the clearance of new fields or, c) by the establishment of one house pastoral settlements on the territories of the so-called forest enclosures within agricultural villages, d) by the pastoralists' occupation of the agricultural holdings by marriage or on account of their having been abandoned by their former owners, and finally, e) owing to the foundation of new villages with mixed agricultural and pastoral population. In this way new forms of settlers' symbiosis came into being, on the basis of which new and longlasting processes of biological and cultural intercrossing took place. The cultural synthesis which came into being as a result of the impact of the pastoral population upon the community of peasant proprietors and which could be clearly seen towards the end of the serfdom period and immediately after its abolition as well as in the beginning of the capitalist era, included both purely agricultural and purely pastoral products as well as mixed products, which originated from the combination of the agricultural elements with the pastoral. It is highly significant that in both cultures we can see the elements which are dominat displaying a tendency to maintain themselves and even to pass on to another culture, as well a~ the elements which are recessive and which show a tendency towards gradual disappearance. The writer tries to determine these three categories of products, laying particular emphasis on the achievements of pastoral culture in the economic and technological field (housing, household' implements, pastoralists' equipment, clothes), in the social field (law, social organisation, ideology, patterns of conduct), in the artistic field (decorative art, literature, music), as well as in magical, hedonistic and linguistic spheres. As a typical example, illustrating the role of mixed products,_ the writer discusses in some detail the institution of <,agricultural shelten>, that is the arrangement whereby herdsmen with their sheep lead a periodical, transhumant existence on the peripherical arable lands in the villages which were originally basically agricultural, practicing the three field system. ,). The mechanism and values. The of mutual borrowing of cultural traitsproblem of sequence of borrowed elements and their selection In this chapter the writer attempts to isolate from a concrete historical process those elements which shaped the cultural osmosis, and in this way to obtain data which might shed light upon the general theory of the interpenetration of traits and values in the culture contact process. Having described the role of the manorial coercion in shaping the mode of joint living of the agricultural and pastoral population, the writer proceeds to discuss two basic types of cultural situations: a) between two contrasting local settlements, representing two pure types, the agricultural and pastoral settlement, b) contacts of local settlements with mixed population. The study of the m~chanism of mutual borrowing of traits and values shows differences in each case. In the first case, the process of borrowing takes 4'* - �place slowly and extends, especially in its initial stages, over the elements which are of secondary importance; in the second a mixed culture comes quickly into being. The geographical factors which favour or hamper the introduction of the agricultural of pastoral system of husbandry play a considerable role in the adoption of traits and values by the respective sides. They also affect their social and cultural implications. As far as the motives of borrowing are concerned the ~,vriter points, among others, to a) the utilitarian motive, connected with the satisfaction of basic human needs (food, shelter, security), b) the motives resulting from hedonistic and artistic needs (filling in the gaps by the borrowing offoreign elements), c) motives resulting from the appreciation of characterological values of the population, representing foreign culture (energy, vitality, leadership), d) imitatory behaviour as an outcome of the desire, for satisfaction of needs connected with prestige (e. g. the recent adoption of the Podhale highlanders' dress by the people inhabiting the northern slopes of the Gorce mountains, this being connected with higher prestige values attached to that dress). Moreover, this part of the work contains a discussion of the problem of sequence of selection of borrowings. 6. Cultural dualism Despite ancient diffusionary intercrossing of the said cultures and the resulting therefrom levelling down processes, the original differences between the agricultural and pastoral population have not become completely obliterated. They are manifested, above all, in the form of stronger complexes of contrasting traits in both cultures on those territories, which were originally settled only by the agricultural population or by the pastoral people, and have, throughout their historical development preserved in a fairly pure state one type ofsettlement. The writer points out the existence of interesting attitudes of mutual antagonism between these agriculturalists and pastoralists who often come from the same village, though awaredn ess of different origin has been already lost. The origin of these attitud es should partly be attributed to the working of historical factors, such as e. g. the traditional sterotyped concepts (the derogatory designation of vlah (Valachus and Lach), and partly to the contemporary conditions of life. 7. Recent developments and tendencies The pictUl'e presented above is subject to a process of a constant new change, which is closely connected with the disintegration of traditional culture. Its scope and intensity is steadily increasing. This process of disintegra tion is a highly complex process influenced by many 1 l factors, among which the principal before the second world war was the industrialisation of the towns, opportunities for migrations and remigration to the industrial centres, the introduction of new and improved technological equipment both in agriculture and in animal farming, was well as the systematic transfer of the ancient traditional style of technical education to modern schooling based on modern scientific educational theory and practice. Improved tools, knowledge, and better organisation of work equally in the field of agriculture as in that of animal breeding replaces old and traditional work teams in the countryside organised on a craft basis, destroys the archaic and ossified forms of magical and mystical thinking as well as the obtaining and traditionally operative patterns in the field of technology and social order based thereon. A rational mode of thought and action, founded on experience and empiry pushed its way into all domains of the village community. The culture of the villages. acquires more and more the character of the culture in urban centres. Regional differences tend to disappear. In these circumstances the specific features of traditional agricultural and pastoral culture tend to dissipate, ancient rites and ceremonies. as well as magical beliefs and practices connected with the grazing of sheep disappear, while the agricultural and pastoral folklore loses its importance. The cultural dualism, mentioned above loses its previous sharpness. The levelling down of cultural differences spreads increasingly over all the regions of the country and all the classes of society. With progressing socialism which was introduced after the second world war the process of the spread of culture and its socialisation as well as of the abolition of cultural distance between social classes has gained momentum. It should however, be observed that the process of cultu~al levelling within a national community should not be regarded as something peculiar to and characteristic for Poland. It takes place, with greater or lesser intensity, in all the countries of the world which develop under the influence of European civilisation. I t is further enhanced by a new process - that of the levelling of divergences in several cultural fields between individual actions. This integrative process, the largest in the history of the world, proceeds and gains impetus before our eyes. Its width and depth, as well as its large scale consequences cannot as yet be forseen. Kazimier;:, Dobrowolski NOTES ON THE HISTORY OF THE CART AND HAR:-JESS· The oldest type of cart was undoubtedly a two-wheeled vehicle, drawn by a pair of oxen, with the aid of a shaft fixed to the yoke. Originally two poles, constituting a basis for the carrying platform, resting on an axle, joined in the front, passing into a shaft. Carts with such a trian- �726 gular slnpe were found in vanous parts of South- \-\'estern Eurasia, from Portugal to I ndochir:a. The m~rging of two such two-wheeled vehicles into one four-wheeled <art took place as early 2S the brom:e epoch. This new cart was more comfortable, though less economical, since it had greater internal friction and perhaps for that reason did not spread far outside the territory of the .La usitz culture ,) (kultura łużycka). The development of the age-old West European means of overland transport undoubtedly took place under the impulse coming from Asia. As early as at the time of the Roman Empire the population of Europe got to know the pack saddle which, most probably, came by caravan route to Turkestan, the meeting point between Asia and Europe. On the other hand, horse traction, adapted to a cart equipped with double shafts and collar, was probably adopted from' the Huns, so that the horse collar undoubtedly reached the Germans by the medium of the Slavs. The latter, however, perhaps took it over from the Goths. It is possible that double shafts came together with the collar reaching most probably the Longobards in Northern !taly. They I.mdoubtedly borrowed them form the Avars, who, according to Nestor, used both oxen and horses (Mon. Pol. Hist. Vol. I, pp. 557-558). The spread of the four-wheeled cart in a north-easterly direction, outside the area of cattle traction, was, perhaps, a consequence of Slavonic expansion in the period preceding the adaptation of the four-wheeled western cart to horse traction and was the result of an independent solution of that problem in the area of horse traction in the North-West. This is further confirmed by a totally different construction of the four-wheeled cart so that the western influence would only be expressed in the. fourwheel principle. The adaptation of a four-wheeled cart with cattle traction to horse traction took place in all probability in the High-Germanic area, as can be seenfrom the terminology of the Polish cart. This happened as a result of the contact of the Moravian area with the Franconian Monarchy, for a number of linguistic loanwords suggest the participation of Moravia and the exclusion of Bohemia proper. It is possible that this improvement of the cart was accompanied by an improvement in the plough, viz. the addition of the landside to the ancient Slavonic hoe (radło). The substitution of cattie traction by horse traction progressed at first very slowly, and only as late as in the last century reached the Balkan peninsula. With us the liquidation of cattle traction was concluded as late as the Second World War, though since the introduction of an iron plough quick horse traction became much cheaper. The four-wheeled cart, adapted to horse traction, we acquired probably together with the traces, which were probably the outcome of the simplified classical two-horse harness. !t is, however, impossible to say that this western loan survived unchanged in the Ukraine. The addition to the cart of a basket container made of osier is undoubtedly the reflection of a much older influence of Scythian culture .. To that group belongs also the conicallambskin cap which, together with the cart basket, penetrated deeply into the Polish area. The above summary of general conclusions could be closed with a statement that the results of the investigations concerning the cart and harness shed much new light on the history of the early Slavonic peoples, and stress the important role which, in the second half of the past millenium was played by the Moravian area, constituting a sphere in which the Byzantine and the Franconian influences intercrossed, playing the Slavs against the Avars after the disappearance from the historical area of the Germans and the Huns. Jan C<.ekanowski FOLKLORE jURIDIQUE This term is used in scientific publications equally by Czech, French, and Italien scholars. The Germans have coined an equivalent, (,rechtliche Volkskunde». Undoubtedly the future joint efforts of the ethnographers and the students of jurisprudence will further develop this branch of study. What is needed at the present state of our knowledge is a detailed and systematic study of popular legal beliefs, opinions and customs. Up to now the ethnographers have studied law on a much too modest scale. Tracing its history, the writer points out that already in the so-called Holy Office there were certain analogies to lay courts. Legal ethnography, however, begins to develop much later, in fact in the last two decades. Analogously to religions ethnology also legal ethology will develop and become a separate branch of ethnology. Until the XIX-th century any rusticity was branded as vulgar, carmim vulgare, barbarieum; today our attitude towards the countryside and its folklore has undergone fundamental change. This, however, does not mean the masses, at least as far as law was concerned, had much influence upon the development of law. They were not given any share in the creation of law, despite the fact tha t people had their legal views and legal practices, as we know from ethnography, and despite the fact that in actual life lawlessness was more frequently encountered than justice. In the planning of future ethnology the field of legal views and practices must be duly considered. In this the original popular views on law, original legal customs, now often forgotten, will have to be considered. Such studies have been, as a matter of fact, already started by a Swiss scholar, Hans Fehr, and the German scholars. �At the Hague Congress of Comparative Law in 1937 Claudius Schwerin made the first distinct step towards the planning oflegal ethnology. Although Schwerin distinctly separated it from legal antiquity and legal archeology, a Czech scholar, Horna, considered that in that field constant «merging'> of subject takes place. He invented the slogan «through the people and its literature and art towards the learning of progress in law,), a reflection of which we find equally in the games of children as in the old and significant customs of the people. The ~xamples. above statements are illustrated by the writer 1. The simplifica tion of the social phenomena by the legal and dogmatic SCl1001 and the criticism of this attitude expressed by E. Ehrlich, G. Schmoller, G. J ellinek, and others. 2. The contrasting of legal customs and the customary law of the masses, called by Ehrlich the living law, with the statutory law of the dogma tic character. 3· A custom as an expression of legal opinions and lawgiving of the community. by several 4· Legal customs in' frequent opposition in the past to the state law being the product of the ruling classes. 5· The statement of their nature and importance by the history and the ethnology of law. Richard Homa THE IMPORTANCE OF LEGAL CUSTOMS 6. A somewhat negative attitude manifested until recently by academic scholarship towards the problems of the customary law (except to the commerciallegal customs), among other things due to fundamental inconsistencies with the lawgiver. AND THEIR INVESTIGATION There is an old dispute between law which is enforced by the State and which is class conditioned, and legal customs or the customary law. The strengthening of this dispute can be observed, for example, in the late Middle Ages and also in recent times as a development corresponding to the consolidation of the modern State. The problem was stated as early as 1843 by the German scholar G. Beseler in a work <<Yolksrecht und J uristenrecht,), though the author did not understand all the deeper implications of this problem. Legal historians have often stressed the original importance of customary law and they often pointed to its sharp. contrast with the statutory law, though, again, without drawing - at least not until the and of the XIX-th Centuryand often even later - the right conclusions. Especially characteristic was the avoidance of the subject by those scholars who dealt with modern times and with those countries which had a strong State structure, though even they were sometimes made the subject matter of scientific study (e. g. by L. Petrażycki). It was not within the scope of the work to give a full historical account of all the aspects of the problem. We were merely concerned with the stressing of its non-abating topical interest and factual importance, especially in view of its very strong criticism expressed by E. Ehrlich concerning its dogmatic character, identifying the statutory law with law in general and the legal sense of the masses. Furthermore, the question was raised how we should conduct research, both from the historical point of view and in its modern aspects. In line with the objectives stated above, the following questions were raised in the work: forces 7· The practical value of the study of legal customs; their results being an auxiliary means for a modern lawgiver and the legal, administrative, and judicial practice. 8. The sources of the knowledge of legal customs and the methods of their investigations. I .ł 9· The necessity for such investigationsfrom the epistemological point of view for: a) a better understanding and exposition not only of the history of the Polish law, but also of class antagonisms and of culture; b) a more precise description within the field of legal history of the connection between Polish customs, views, and legal ideals, and those of other peoples, especially of the Slavonic group but also others; c) the fixing of the scope and the importance of the maintenance - up to now often against the wish of the lawgiver - of the legal customs and views, and in consequence; d) making possible a more precise than hitherto study of our social reality, both in the past and in the present. Leon Halban AGRICULTURAL KNOWLEDGE OF THE LUO OF KENYA In this paper the writer analyses the role of primitive knowledge or science as a system underlying any practical activity and often difficult to separate from it. It has, therefore, become an accepted practice to define it psychologically in terms of situation as a scientific attitute, governed by experience and sober judgement, in contrast to magical or religious situation, where emotional fears or uncertainties force man to resort to means of can troI other than reason and experience. These points are amply �731 73° illustrated with ethnographical material collected among the Luo (Nilotic Kavirondo) of Kenya, among whom the writer spent nearly two years 1946-1948. In particular, he is interested in the native methods of s~il identification and selection, which provide a good example for the Il· lustration of the thesis of rational choices and sober observation of nature and its processes, made by these natives. Yet it seems to the writer that the role of primitive science does not end here, and he study of the lineage system in its numerous repercussio~s upon farming organisation and practices must be also included under this heading. For in such general structural categories, the Luo's attitude towards the land is formulated, his mode of its occupation, movement in space, the principles ofthe establishment and abando~ment ~fin~ividual homesteads and so on - in theory at !east, for in practice he IS gUided by numerous other and equally if not more important factors. Lineage among the Luo is already considerably divorced from the reality of actual life, and it appears to the fieldworker not so much as an all pervading social force regulating the existing mode of social grouping, but primar~ly, as an abstract somewhat detached, axiomatic system of thought. This system furnishes the native with a general outlook upon life and helps him to understand and interpret the society of which he is a member. Thus, the lineage system becomes for the native a means of reckoning tim: and space, of defining man's relation towards his fellowclansmen a~d tnbe.smen as well as, spacially, towards, the clan and tribal lands, but It certal~ly does ~ot function nowadays (and the writer seriously doubts whether It over did) as a regulator of human activities and relationships in a real struggle for existence. Not only do his field notes abound with exceptions, observed by the anthropologist, from the rules outwardly stated by th~ native infor~ants, but the objections are of a much more profound theoretical nature. Without undue speculation it can be said that man was in particular need of such a mental tool in all those circumstances where nature and topography provided him with few natural marks for small group~ of nomads which would otherwise have been lost and consequently penshed over the vast spaces over which they moved. But such a study of hi~self, and the ~roj.ec. tion of human relations over nature and the resultmg conceptuahsatlOn of society in time and space could hardly have been sufficient for th~ ~urvival of the race, if not supplemented by a constant and everyday emplncal observation and study of nature and certain processes of life made by the native himself which after all, warranted the propagation both of his race and of his animals or the crops upon which his very existence was dependent. Yet he was then as he is now, in need ofa theory, however imperfect, which would link his scattered experiences into a system ofconcerted thought and action. which would link the present with the past, and which, in terms understandable for him, would give him the concept of his society as a uniform organised body - a concept he found helpful, if not indispensable for the perpetuation of the group. Andr;e} THE IKFLUENCE OF GEOGRAPHY SETTLEMENT Waligórski VPON THE TYPE OF RURAL AND HOUSING IN POLAND Rural settlement and housing in Poland display many different characteristics which substantially agree with certain culture areas. These characteristic features are manifested in different regional types which have been for some time a subject matter for study by ethnographers. This in Poland, as in other European countries, lays the foundation for the development of regional movements aiming at the study and preservation of the peculiarities of folk culture, vanishing rapidly under the impact of indu~trial civilization and modern cosmopolitan tendencies. The influence of geographical environment is a well-acknowledged factor making for regional peculiarities, and also finding its expression in the type of rural settlement and housing. As principal elements of the geographical setting may be mentioned topography, geology and soils, water supply, climate, and the availability of natural building material. The ancient mode ofsettlement and habitation point clearly to such dependence upon these geographical factors and also reveal certain regularities which can be discovered here. It is significant that the influence of natural factors is usually manifested in certain complexes, where certain interrelations exist side by side, though the intensity of working of particular factors may be different. The influence of topography can be best seen rn the mountain areas where, for example, the movements of population and its settlement proceeded along the valleys or gentle slopes, though not exceeding a certain altitude. The choice ofa place ofliving is also connected with the prevailing climatic conditions. A flat country does not seem to influence directly the shape of the villages or settlements. Higher country and the mountain regions show a tendency towards individual shaping of the settlement areas and the position of particular buildings. I t has been found that fertile soils favour the development of compact settlements, whereas poor soils tend to have a scattering effect upon the units of human settlement. Early waves of settlers usually chose light soils the working of which did not require much effort. The quality of the soil is also manifested in the size of homesteads as well as in the way they have been built. �733 732 Old villages often appear to have been founded in the VICll1lty of running water, though usually above the flood line. The modern technique of boring wells made, to a large extent, settlement independent of the level of subterranean water. The connection with surface waters is largely dependent upon the accessibility of the river banks. The study of climatic conditions leads to such problems as the influence of the sun, temperature, winds and rainfall upon the mode of human settlement. This can best be seen in the mountains where the question of the action of the sun and exposure to the winds are decisive factor influencing the position of the houses. Low temperatures in winter forces the inhabitants to build walls of considerable thickness, while the adoption of wood as building materialover other materials constitues a further safeguard. The slope of the roof is also to a large extent the result of the amount of rai n- and sfIow-fall, and so is the kind of material used for roofing. The protection of the walls against damp necessitates the making of eaves, arcades, galleries and so on, as well as the whitewashing ofplastered walls. Older buildings relied mainlyon material which could be obtained on the spot. In this respect timber predominated in Poland. The various types of the construction of the wooden walls are a refletion of the qualitative and quantitative state of forests in a given region. In regions which were less wooded clay was used as building metarial, and to a lesser extent stone. Straw was the chief material for covering the roofs, which agreed with the predominantly agricultural character of the country, while shingle and lath were used in the forested areas and the mountain districts. Older houses and settlements, in the building of which the environmental facto.rs were fully taken into account, have, in the course of time evolved certain traditional norms and standards which were maintained even after the original influence of the environmental factors was no more operative. The break from these traditions under the present-day civilizatory influence, without an attempt at adjustment to new needs and new tasks, may result in the disappearance of those cultural traits of the countryside and the esthetic values of the landscape. Gerard Ciolek THE DEVELOPMENT OF HUMAN SHELTER O~ POLISH TERRITOTIES In discussing the development of human shelter on Polish territories since the beginning of the neolithic period till the end of the prehistoric era we can distinguish two basic types: dug-outs and surface buildings. There are also intermediate types of shelter, to which we must include those houses which have, essentially, a surface structure but are partly dug in the ground. These two types exist side by side on the Polish territories, both spacially and in time, that is to say, they can be found throughout the entire prehistoric era over the Polish lands. There is little variety as far as the dug-out type is concerned. Its principal types were the pits, which were horizontally projected, and were round, oval, or else of irregular shape. Yet the material published hitherto does not provide a sufficient basis for connecting certain types of dug-outs with definite cultural periods or areas only. The same applies to the arrangement of the interior. Also up to now the position of the roofs over dug-outs has not been adequately explained. It is commonly assumed that over circular underground houses there were roofs of a windbreak type which were supported by poles dug into the earth round the hut and joined a t the top. It is also accepted that poles were placed on the edges of the dug-out on which the roof was placed. These are, however, assumptions based on the ethnographic analogies rather than on the available archeological material. It should, therefore, be hoped that further studies of the early settlements, of which there are still too few, will allow us to explain many more details. As far as the second type is concerned, that is the surface building, it displays much greater variety of form than the dug-out. In discussing its types we can take as the basis the construction of the walls, the lay-out of the interior, and the general shape of the building. Starting with the last type, we distinguish the buildings of rectangular, square, and trapezoid shape, though some structures have such curved walls that they can hardly be described as regular. Notwithstandig the shape of the line of the wall, the whole building, generally speaking, corresponds to the above geometrical figures. The solution of the problem of the interior of prehistoric houses presents us also with many difficulties. What in particular needs explanation is the question of eaves, which many students, perhaps somewhat too rashly, find in every structure of a house with two rows of poles. In fact the problem is not so simple, and we should not rule out the possibility that some houses with such a construction were two- or even three-roomed constructions. The greatest variety, however, in the prehistoric surface building is shown in the construction of the walls. The simplest construction is one combining poles with basketwork, requiring relatively the least amount of labour. This construction was in general use beginning from the later neolithic period until the early historical time. In the latter period, however, this technique was seldom applied in the construction of houses for human habitation, being reserved only for the construction of farm buildings. �735 734 Observations concerning the actual building material are, obviously, possible only in those cases where some surviving specimens of timber· could be found. Thus in Biskupin pinewood was the most frequently used building material. Pinewood was almost exclusively used as the material for the corner mortice poles, whereas the middle mortices were, in addition to pinewood, sometimes also made of oak. For tenons pinewood was also used, though occasionally oak and ash. The floor in the Biskupin houses' were made of pinewood, oak, ash, alder, and birch. Also in the early historical settlement at Gniezno pinewood was most frequently used, less often oak, and only in exceptional cases ash or birch. The timber used for building was in most cases round, not worked and only in exceptional cases square-hewn. The problem of roofing, both in thedug-outs and in the surface buildings must for the time being remain unsolved, for the archeological data do not provide sufficient clues in this respect. All that can be made at this juncture are guesses which are more less justifiable. The same refers to the windows, where they existed. Floors in most prehistoric houses consisted of beaten clay. The' fact that the wooden floor existed in Biskupin was due to specific local conditions, that is the swampy ground. The floor appears as late as in the early historical age, even then not in all houses. No regularities could be discovered in the position of the fireplace in the neolithic surface houses. The fireplace was placed in the middle of the room or near the wall. Since we are not always able to state with accuracy where was the entrance to the house, it is difficult to say in what relation to the entrance was the firesplace in those houses where it was situated near the wall. Apart from the pole-basketwork structure we find quite often walls joined by the mortice tenon technique. \'\lith our present state of knowledge it is difficult to decide when this technique came into use. We have confirmed it in Biskupin, that is in the beginnil1!Ś of the Iron Age (700400 B. C.). It should, however, be assumed that it was known earlier,. at least as early as the Bronze Age. Likewise somewhat obscure is the question of the beginnings of the dovetail technique in construction. Habitable dwellings built with. the use of the dovetail technique have been found from the early historical period, though it is known that this system of building was known in the early Iron Age. It appears, for instance, in the settlement of Biskupin, though it was applied only in the constructions for defense. It has never been confirmed that this technique was ever used in the building of human habitations. It should, however, be borne in mind that the discovery of traces of dovetail building, apart from exceptional cases where conditions exist for the preservation of organic material, is exceedingly difficult, in any case much more difficult than the actual tracing of the pole structure. For in the latter case we have the marks left by the poles dug in the ground, whereas the traces, if any, of a dovetail construction house which was placed on the ground with beams often resting on big stones, can be discovered only by exceptional luck. A certain variation of the houses of the pole and dovetail beam construction were houses the walls of which were built of logs placed horizontally one upon the other, similarly as in the dovetail structure, and supported by smaller poles which were driven on both sides into the ground. That walls of such construction existed can be seen from the marks of the poles as well as from the dark lines which are the result of rotten logs placed horizontally. Also not fully clarified is the question of the construction of the walls of large trapezoidal houses of the ribbon pottery (Bandkerarnik) civilisation (the Danube Civilisation), discovered by K. jażdżewski in Brześć Kujawski. According to the observations made by him the walls were built of beams placed in a ditch which delimitated the outlines of the edifice. It is, however, difficult to state with certainty whether the poles were placed close to each other or a t some distance. Had there been some space between then this must have been not very large, or, alternatively, had these been larger, the ditch would not have been necessary, as each.pole could have been dug in separately, as was the case with plaited and lath and plaster walls. That there was not a very great distance between the poles can additionally be inferred from the fact that a large quantity of burnt clay was found in the huts or in their vicinity which was apparently used for filling in the holes and chinks in the construction. The fireplaces which were found in the interior of the Biskupin houses consisted of not very large stones made up with elay, and they were often made of clay only. They were roundish in shape and placed about the middle of the hut, somewhat to the right from the entrance. I n the early Polish houses from the early historical period fireplaces were at first situated in the middle of the house, then were shifted towards the wall, and subsequently placed in the corner on the right or left from the entrance. In the XII-th century the ovens appear built of stone and clay. However, the moving of the fireplace first towards the wall and then to the corner of the interior is not the rule, though such a development was observed in Gniezno. In other settlements we-find, besides the fireplaces in the corners, also a fireplace in the middle. For example, in the excavations of Opole, and in Santok they are always in the middle part of the interior near the wall. Quite obscure is the whole problem of furnishing the interiors of dwellings. What furniture was used, when it appeared, these are the unsolved problems which must wait for new lucky archeological excavations. l �i37 Only in the Opole settlement benches along the walls were discovered, as well as stools and wooden beds supported by legs with plaited and 'geometrical ornamental motifs - the latter in the form of square fields, filled wi th four triangles meeting a t their points. Similarly we still know very little about the shape of the prehistoric settlements. For this more investigations of the settlements are necessary, as up to now mainly the old cemeteries were studied; besides this, even fewer settlements were excavated in their entirely. On the basis of the material which has so far become known, the settlements, both neolithic and from later periods, do not have defined shapes. The houses are scattered at random within settlements. Only in Buch near Berlin even houses were found placed in a row and turned with their top walls towards the road. In the early historical settlement at Lisewo in the district of Wąbrzewo as well as in Dobre in the district of Nowogard were traces found of a settlement built in the shape of a street, and in the settlements from the same period in Siedlemin in the district of Jarocin and in Parsąck, in the district of Szczecin of a settlement with its houses built in a circular patto·n. Stefan ETHNOGRAPHIC Nosek ICO:,\OGRAPHY This is the continuation of Polish iconographic material, published by the author in (,Lud,), vol. 37 and 38. P. 29 I, The beating of flax, woodcut, 1693. P. 292, Decoy for catching birds, woodcut, 1779. P. 293, An instrument for killing moles and a trap for birds, woodcut, 1779. P. 294, Sowing and harrowing, woodcut, 1571. P. 295, Mice devouring Bishop Hatton, woodcLlt, 1554. P. 296, Defining boundaries by fences, woodcut, 1630. P.297, Human sacrifice, lithograph, 1838, P.298. Village tribunal, miniature, 145 I. P. 299, Stocks and chains, miniature, 1353. P. 300, Aphrodisiac, woodcut, 1571. P. 301, Birdtrapping in a tree, lithograph, 1839. P. 302, People with deformed ears, woodcut, 1554. P. 303, Burial without coffin, woodcut, 1693. P. 304, Male mandrakc, woodcut, 1556. P. 305. Female mandrake, woodcut, 1556. P. 306, Lion and Elephant, woodcut, 1575. P. 307, Leopard fighting a dragon, woodcut, 1557. P. 308, Unicorn, woodcut, 1730. P. 309, A kind of grain stack, woodcut, 1574. P.3IO, A status of a woman with a child supposed to perform wonders, woodcut, 1578. P. 31 I, Blood-letting, woodcut, 1556. P. 3 I 2, A wolftrap, etching, 1779. P. 313, A letter from heaven, undated. P. 3 I 4, :Mice devouring Popiel, woodcut, 1564. P. 315, A plica, etching, 1792. P. 316, (,God's Tree'), a shrub of the thistle family (Artemisia Abrvtanum) with healing qualities attributed to it, wood-cngra\'ing. 15i5. P. 31i, .\Icrmaid, woodcut, 15i5. P·3I8, Undine, pencil drawing, XX-th century. P. 319, Earth spInt inhabiting the mines, called (,Treasurer», a crayon drawing, XX-th century. P. 320, A bard with sacrificial goat, woodcut, 1563. P. 321, A mediaeval ('wild man», known also as satyr, woodcut, 1515. P.322, A barge on the Vistula, lithograph, 1884, P. 323, The towing of a barge, etching, 1684, P. 324, Tinus or the sea-dog, woodcut, 1534. P. 325, Emerald, woodcut, 1534. P. 326, A bell-shaped net for trapping partridges, etching, 1778. P. 32i, The bleaching of linen, ctching, 1684' P. 328, A granary, lithograph, 1838. P. 329, A whirlwind, or devil's dance, woodcut, 1876. P. 330. Bees, woodcut, 1578. P. 331, Peasant cottages in XVI-th century, woodcut, 1567. P. 332, Visiting with the wooden cockerel, woodcut, 1864. P. 333, Cossacks fight with a tiger, woodcut, 1837. P. 334, Twardowski in an inn called (,Rome'), lithograph, 1865. P. 335, Snake worship, woodcut, XVI-th century. P. 336, Haymaking, woodcut, 157 I. P. 337, Threshing with a flail woodcut, 1693. P. 338, Cock fight, lithograph, 1836. P. 339, Magic crosses, photograph, 1936. P. 340, Snakes in a magic circle, woodcut, 1564. P. 341, Elephant hunting, woodcut 1564. P. 342, A serpent, woodcut, 1693. P. 343, Stars, woodcut, 1693. P. 344, Poverty and misery, woodcut, XVII-th century, 1633. P. 345, Shepherd, woodcut, 1575· P. 346, Peasant costume from XVIth century, 1521. P. 347, Sea monster, woodcut undated. P. 348, Nobleman's devil Boruta in an old willow, lithograph, 1864. P. 349, Girls dancing round a bonfire, called sobótka, woodcut, 1865, P.350, Devils' oak at Ramowe, woodcut, 1584. P. 351, Fortune telling from dreams, lithograph, undated. P. 352, Straw bee-skeps, woodcut, 1578, ~. 353, Sea-hare, woodcut, 1556. P. 354, Ploughing, woodcut, 1575· Tadeusz AMBER ART AND CRAFT ON THE RIVER Seweryn NAREW This paper, dealing with the extraction and working of amber in the river Narew area (that is mainly in the ethnographic region ofKurpie), was written during the Second World War. The writer, then an enforced exile, was separated from the field of his investigatons. A part of his material was saved in 1939 and was brought secretly from the Narew district to \Varsaw. During the Warsaw rising (1944), original manuscript was lost, and only two typescripts, which were buried in a tin for a year, were saved. Some of that material was printed in the post-war issues of (,Lud,). It may also be mentioned that a special regional museum dealing with amber will be soon opened in Łomża in the province of Bialystok. Lud, T. XXXIX. 47 �739 Amber, known also as (,Gold of the North» was found formerly In large quantities on the shores of the Baltic, especially in Jutland and In Sambia. Trade in amber, known already since the neolithic period, became an important factor of co-operation between the Baltic and Mediterranean peoples as can be testified by Roman and Greek coins found in these northern territories. There is evidence that in the times of Nero amber was brought to Rome from certain Baltic regions. The amber trade route to Rome led through the Polish and Hungarian lands, and amber reached then a very high price. In Poland the largest amber workshops, employing up to 150 workers were known to have existed since the XIV century In Gdańsk--and the Polish King, Sigismond III was specially interested In amber, of which he made presents to the European monarchs. Apart from the Pomeranian amber fields on the Baltic, much of that precious fossil resin was extracted in the disticts on the river Narew Here the working of ambe~ has been for many centuries an accepted lin~ of folk art and craft, and certain amber products (mainly beads) were found among neolithic antiquities, both in ancient pagan tombs and in older Christian cemeteries. It was, for instance, a frequent practice of the Kurpie women to be buried decorated with amber beads. Amber pieces of different sizes were found in the Kurpie region in the banks of rivers and streams, in sand and in the sand dunes, but they were mostly dug out from swampy meadows and pastUloe land during dry years, especially in the deeper layers - t02 metres below the surface, often in miocene loams. The local amber workers (bursztyniarze), that is those who extracted and worked the amber usually knew where to look for it. They also had simple tools which helped them to find and extract amber. There are several local names for amber and its varieties, but generally speaking it is classified into land water, swamp, and sand dune amber. Over 100 such «amber fields» are known in the Narew district. ° The extraction and working of amber in the Kurpie district can be best described as a local industry. But amber is also an important i tern of trade. The oldest specimens, in the form of flattened balls, were found in older cemeteries near churches (e. g. in Nowogród, where there is a XV-th century church). In Ostrołęka old amber workshops were known to have existed from the end of the XVIII-th century, and in the country districts the population worked and traded with finished amber products. In the Narew district, up to the 1914-1918 war, amber pieces were often used as local currency. In recent times amber was sold to Gdynia where it was polished. Whereas in the Baltic region the trade in amber was a monopoly since the XIV-th century, at first of the Teutonic Knights and later of Prussian princes, it was quite free on the Narew. There was up to 1826 a special hangman in Królewiec (Kaliningrad) who executed ambelo thieves, but on the Narew anybody could dig for amber. The amber yielding areas which formed a part of the Crown Forests could be rented by yearly auction. (We have records of these auctions for the XIX-th century, since 1811, in local Forestry Departments). During the \Norld War (1914-1918) the Germans got hold of all amber on the Narew, confiscating all the amber they could find and even robbing the Church boxes. During the Second World War they went even further, taking not only crude amber but also the amber beads and ornaments from the Kurpie women, ordering that all fines imposed by them should be paid in amber. The workshops on the middle Narew, where amber was polished, were permanent, seasonal, or migratory, as well as amateur. Raw amber was worked with flint splinters, glass, and also knives, chisels, files, pumice stone, and grindstone, while chalk and various types of paper were used for polishing. Holes and cavities were made with special old-fashioned drills (called (,drel») which were set in motion by means of a wheel or of a special instrument set on a lathe, while lathes were hand driven with a string, strap, or a shaft (Fig. 4). In the second half of the XIX-th century lathes were introduced with a rolling wheel which were hand or foot driven (Fig. 5). Later, when the older amber workers and their workshops were destroyed some used to work amber by hand, using for that purpose and ordinary spinning wheel (Fig. 7). Amber beads, worn by girls an women and known here as ('corals», were mainly manufactured on the spot. These were either quite small round beads or larger pieces flattened ~t the sides. Also cut ('corals» were known which were carved in squares or rose'ttes (Fig. 9). Every selfrespecting Kurpie woman had formerly up to three strings of beads, larger and smaller, often with a few additional ornamentations such as leaves, hearts, crosses, medallions with the crucifixion scene, and so on. In addition to beads buttons were manufactured as well as other small decorations for men, such as for pocket watches and talismans, studs for old men's hats, pipes, snuff boxes, cups, tumblers, cigarette holders, inkstands, and other objects suitable for small presents. In folk medicine amber was used for healing the eyes, as a cure against headaches, and amber balls were hung round children's necks as a protection against epilepsy. Until the 1914-1918 war there were huge amber candlesticks in the church at Mały Płock of about 1 metre in diameter. The local population treats amber with respect, calling it «resin from the Great Flood of the World». Thc finding of amber has always �74° been regarded incense, from this. songs, diggers» surviving as great the Amber and poetry dig and also proverbs. and local remain, families. luck. village amber in the provides literary much It is often can said place a theme production. was district has its important It but Much incense given in local which Kowadays be heard of the can only about dead to churches of Ostrołęka their Kurpie got folklore, in legends, often be a few old exploits that as an its name they found in «amber from the went (,to amben>. Adam Chętnik I.'\JDEKS RZECZOWY «LUD», TOM XXXIX' Ważniejsze (gw.) - skróty w XXXIX gwarowe, il. - A Abderydzi 2g5 Aborygeni 73 Ach (j. annam.) jarzemko 121 . chates p. Agat 325 Administracja Brytyjska 13g, Igo Adwent, zakaz wywożenia nawozu 294 Agat 325 Ak (j. kanton.) jarzemko 121 Ak (j. starochi11ski) jarzemko 121 Akcja badania budownictwa ludowego w Szwajc. 505 Akta prywatno-prawne 174 - skarbowo-kościelne 170 - wizytacji biskupiej 170 Akumulacje dóbr 192 Akumulacje zasobów kapitałów 184 Ala (j. serb.) smok mieszkający w chmurach 347 Alrauna, Alruna 305 Ametyst 325 Amulet 3g1 Analiza elementów kulturowych 34 - etnograficzno lingwistyczna 79 - historyczna 53 - inwentarza kulturowego 94 - kultur 87 - kultury ludów wsch. slowiańskich 98 - kultury materialnej 93 - prasowa 100 Animizm 60 AnkielY prawnicze 17'. 172, 524 l\ntagonizm dróg kultur 108 Antropogeneza 425 Antropologia 6, 30, 45, 62. 75, 467, 4GB - Polski ·n3, 440 - Radziecka 79, 424 - Słowiańszczyzny 433, +41 Antypryner (gw.) najstnrsz\' bursztyniarz 40j tomie (,Ludw>: ilustracja, p. - patrz Anyż, aphrod. 300 Aphrodisiacum 300 .'\rcheolog 35 Archeologia 4, 17, 22, 30 ...- burżuazyjna 4 :\rcheologia p. archeologia 71 .\rchiwum folklorystyczne 10 '.... homograficzne 10 ..- pieśni ludo,\<. 503 Astrologowie 343 Atlas Etnograf. Polski 131 Atropa Belladonna 305 ...- Mandragora L. p. dziwoskręt 305 Atrybut Św. Justyny p. Jednorożec 308: :\uł kołchozowy 423 Autochtonizm 68 Awunkulat 55 Azyl klasztorny 144 .... kościelny 144 _. przewoźniczy 144 Ażducha (j. baszk.) smok wodny 341 B Baby-znachorki, czarownice 433 Badacze radzieccy 83, 86 Badania antropologiczne 79, 83 emogenctyczne 67, 83 etnograficzne I, 423 431" 467 etnologiczne 436 folklorystyczno 12 historyczne 84 - językoznawcze 83 lingwistyczne 80 nad przemysłem ludowym 61 I prehistoryczne 83 reliktów kultury ludu prac. 628 terenowe 16 terenowe M. M. E. Łódź 449, w zakresie ceramiki 549 zjawisk ekonomicznych 436 455 �742 Bajki II, 134, 141 Balsamowanie 303 Bałwany pogańskie 310 Banany 204 Baran, ofiara zastępcza 297 Baranek z gliny 42Z Barbarzyństwo .B6 Barcie 352 Barta, bartka do dziania barci 333 Bannictwa 170 Bartnicy 37z Baśni ludowe II, 134, 141 Bawełna 191, 204 Baza 36-39 Bazar sztuki ludowej 514 Beczka czarownic 179 - z klepek 455 Behawioryzm z6 Belki 261, 269, z84, z86, ::l09 Berło sądownicze 145 Beryl 325 Bezprawie, pojęcie abstrakcyjne I::l7 Bezpłodność 4z, 82 Białko zwierzęce 195 Biblia Leopolity 347 Bicie próby, szukanie burszt. 361, 414 Bicz w zwyczajach wesełnych 428 Bieda, Biedusia 344- w przysłowiu 344 - z nędzą 344Bielice (gleba) Z36 Bierwiona ciosane z66, 281 Bijak u cepów 337 Biologizm z6 Bibliografia etnograficzna 1::l5 Black·bolshevism 25 Blankier, gatunek bursztynu 371 Bluszcz 439 Bloto bursztynowe 360, 363 Blotnik p. Boruta 348 Boa constrictor 335 Bogini urodzaju 198 Boginki 318 Bogowic 61 Bohvnie (gw.) zamawiaczki 4::l2 Boisko 337 Bor krzemienny do obróbki bursztynu 379, 384 Borowiec, Borowy p. Boruta diabeł 348 Boruta diabeł 348 Boże drzewko (Artemisia Abrotanum) 316 Boże :\arodzenie 43 I Bożik domowy-dziad 430 743 Bożeńka (Bozia) 48 Bóstwa gockie 350 Bracia z jednej matki IB6 Brama z pali 201 - wysoka 435 Brandtsztych, małe kawałki burszt. 415 Bransolety 370 Brona z gałęzi 204, z94 Broń 145 Brożyny, słupy u brogu 309 Bróg budynek 309 - sterta siana 309 - w przysłowiu 309 \V herbie 309 Brylantowanie bursztynu 378 B{zoza jako budulec z87 Buda na galarach 320 Budka ptasznicza 293 Budowle kwadratowe z85 - naziemne 264, 284, 287 palowe 282, 283 - plecionkowo-słupowe 277 - prostokątne 285 - słupowe 286 - trapezowate 285, 286 - zrębowe 286 Budownictwo 106, 466 - kultury czasz lejowatych 259 - mieszkalne 259, 260, 28.l - na Orawie 433 - neolityczne 266 - przedhistoryczne 266 - w epoce brązu 262 - wiejskie 228-230 - przyslupowo-węgłowe 453 - socjalistyczne, związek z pracami etnograf. 628 Budy psie drążone w pniu drzewnym 452 Budulec 287 Budynki gospodarcze 236, 273 :.- mieszkalne 237, 279 Bulwowate 204 Burśtyn (gw.) bursztyn 374, 398, 401, 403, 406, 408, 413 Burśtyniarz (gw.) bursztyniarz 402, 404, 405, 412 Bursztyn og. 355,-389,-414 bałtycki 370 biały 364, 408 błotny 364 chudy 364 cielisty 364 - czerwony 364, 408 Bursztyn cacko 364 - górkow,' 364 - gruntowy 364 - gruz 364 - jako ofiara na tacę 395, 396 - jako pieniądz 395-397 - jako posag 397, 401 - kopanie 382, 402, 404-408, 410. 414 toczenie 40z, 40:~ - kapuśniak 364 - kościany 364 - kruczy 364 - krwisty 364 - kurpiowski 370, 373 - miodowy 36+ - mleczny 364 - ognik 364 - rzeczny 364 - śniady 364 - szklisty 364 - twardy 364 \V lecznictwie 380, 395, 400, 401 - w poezji i pieśni 411, 412 - w przyslowiu 401 w wierzeniach 395 - wodny 364 .wydmowy 364 - zloty 364 - żółtawo-biały 364. _. żyłkowany 408 Bursztyniarnia 373 Bursztyniarstwo 355 Bursztyniarz amator 378 .Bursztyniarz mąjster 359, 361, 364, 366, 368, 359, 361, 364, 366, 369, 373, 377, 382, 383, 407, 368, 408, 410 .Bursztynowa okolica 4IO Bursztyny korale 385, 402, 408 Buty bez podkówek do grobu 30:~ - z cholewami 296 Bydlo rogate 184, 191, 193 Bylica 339 c Cacko p. bursztyn przeźrocz. 364, 384 Cakanka (j. czes.) ciupaga 333 Cal, tylna część drygawki 322 Całopalenie 350 Carmen barbaricum, pieśń lud. 13.'i - "ulgare, pieśń lud. 135 Car"czka (j. rus.) pokrzyk 305 Cassa"a - roślina 195, 20+ Cataslra (j. lac.) dyb,' 299 Cebula 195 Cebrolka, naczynie z klepek 327 Cebry 450 Cechy-organizacje 137 Cechy garncarz,' 422, 525 Cegła 206, 246, 248, 322 Cel i zakres etnografii 628 Cembrowina studni drążona w pniu 452 Centra handlowe 189 Cepkalka (gw.) czepek 413 Cepy dwukapicowe 337 Ceramika 18, 21, 77,439,458, 493, 501 - rzeszowska 444 - sznurowa 260 - wstęgowa 264 Cesarstwo rzymskie 130 Chala (j. bułg.) . smok, mieszkający w chmurach 347 .Chamat (j. tatarski) chomąto 120 Chamy (j. ukr.) - uprząż 120 Chasterek (gw.) - kuperek ptasi 292 Chata 287, 331 - czworoboczna 258 - górska 455 - jednoizbowa 280, 452 - kurna 47, 208, 331 - orawska 433 - pięcioboczna 274 - przysłupowo-zrębowa 454 - słupowa 259, 260, 262, 264, 273, 274 - słupowa dwuwnętrzna 270 - wąskofrontowa 273 zabytkowa 50 l - z Gądkowic 269 - z okresu żelaza 266 -- z wyżką ił. 434 Chłop 137 - afrykański 156, 190, 192, 193 - chiński 199 - europejski 199 - Luo 196 - sieje z płachty 294 Chłosta 145 Chodzenie z bocianem 332 - z kobyłką 431 - z kozą 431 - z niedźwiedziem 43 l Chomąt - chomąto I IO, 1'7-127, 294 376 iJ. Chomut (j. ros.) - chomąto 120 Choroby kołtunowe 3' 5 - staroperuwiańskic 486 Chronologizacja metali I U Chrust w bud. 255, 267 �74.5 744 Chryzolit 325 Chrześcijaństwo 139 Chrzciny, zwycz. 428 Chustka na głowę 454 Ciekięć (gw.) miejsce bursz!. D 362, 405, 415 Ciężarki tkackic 277 Cis 439 Ciupaga 333 Ciżmy 346 CK WKP(b) 23, 33 Cmentarzyska słowiańskie 77 - dżambułskie 420 Cołoni valachalos 430 Comaco (dial. wen.) - chomąto 120 Comat (j. rom.) - chomąto 121 Cuda 61 Cybuch do chaszyszu 204 Cybuszki z bursztynu 391 Cygan - zabawa dziecięca 143 Cygarniczki z bursztynu 391 Cykl płodozmianowy 202 - rolniczy afrykański 193 Cyrce 305 Cyrk do walk kogucich 338 Cywilizacja 16 - babilońska 19 - chi'1ska 19 - cgipska 19 - indyjska 19 - starożyt. Chorezmu 78, 96 Czapka barankowa 131, 298, 345 Czekan 333 Czarna magia 225 Czarnoziem kujawski 236 Czarownica 433 Czary i gusła 179 Czepiec 447, 458 - ze słomy 431 Czerpak do wody z tykwy 209 -- drewniany 421 Człowiek pierwotny 181, IB8 - Z morza 462 Czółno 458 Czubatka, ul z nakrywką 352 Czynniki klimatyczne, a budo\\-nictwo 242 Czynność rolnicza i gospodarcza 13r, 186 Czynsz 192 Czystość przedmałżcńska 22;> - rasowa 67 Czyściczka, czyścik, rośl. Impartiens, ~oli me langel''' 336 Czyszczenie burszlynu 404, 407 Dach 234, 278, 284, 287 - czterospadowy 309, 452, 4,">3 - dwuspadowy 331, 452, +53 - gontowy 433, 454 - krokwiowy 452, 453 na sochę i ślemię 266 naczółkowy 452 okapowy 455 przyczółkowy 453 - słomiany 452 - szałasowy 284 - wystający 267 Dachówka 246, 322 Dary weselne 428 Dąb jako budulec 237 - w Romowe 350 Defraudacja bursztynu 371 Demokracja 137 - ludowa 135 - wojenna 21 Derecho consuetudinario 166 Deszcz 216-220 brak 2 J 6, 218-220 - łagodny 220 - sprowadzić 224 Dewizka bursztynowa 384, 385 Dębina 322 Diabeł 61, 336, 340 Diabli taniec 329 Dialekt 39 Dialektyka marksistowska 35 Dichsala Ci, st. wys, niem.), dyszel 126 Diritto popularc (j. w!os.) prawo lud. 167 Dłubanki, czapki rogate 447 Dłutko do obróbki bursztynu 378 rys. 379 Dobrohoczy-Boruta 348 Doliny nadrzeczne 239 Doły z wodą 201 łowiectwie 341 Domy biskupińskie 268, 269, 290 -- dwu\'mętrzne 264 - jednownętrzne 264 książęce 280 micszkałne 254, 255, 328 murowane 249 na trem pIach 453 naziemnc 285 - podział wnętrza 26c! przedhislOrYCZne 284 solt\-sa 434 trapezowale 257 - ;v ." ,I !, , .,. Domy trójwnętrzne 285 Twórczości Ludowei I a - ustawienie 241 - wąsko/rontowe 267 zadrużne 434 zagłębione w ziemię 284 z gliny 331 zrębowe 281, 283 żon 191 Dostęp do w'ody 213 Drabiny u wozu 124 Dranice 250 Drągi w budown. 261, 274, 284, 286 Drel, dryl do wiercenia otworów w bursztynic 379, 383 Droga 189, 233 kołowa 112 - miedziana 435 - rzymska 116 Drozd 301 Druciarze trenczyńscy 435 Drużba 431 Drygawka, drąg na galarze 322 Dryopithecus - małpa nadrzewna 20 Drzewo budulcowe 242 - brzozowe 281 - dębowe 281 - graniczne 145 - sądowe 144 - sosnowe 281 Drzeworyt 291, 320, 336, 340, 341, 343-350 Drzcwostan 230 Dualizm kulturowy 108, 109 Duch przodka 2 10 Dudilim (hebr.) - mandragora 305 Duga 119 Duha 118-120 Duszka, duchenka, zakon. ub. glowy 412 Dyba - słup 299 Dyfuzja 94 Dyle 309 Dym z bursztynu w Iccznictwie 399 - z włosów w lecznictwie 399 Dynamika przeobrażeń kult. mas pracujących 625 Dyszcl [II, 114, 115. 123, 127, 129 _.- w tokarce bursztynowej 381 Dziad 431 Dzicdzinicc 236 Dzi~je Sło\\-iańszczyzny 4+2, 443 Dzi~ń wałki kogutów i obioru króla żaków 338 Dzi~rża\w bUJ'szt\'llU :J7I, 373 Dziewczyna niczamężna 222, 391 \V obrzGdzic zaklinania deszczu Dziewosłąb 179, 428 Dziewucha 401 Dzika Baba 321 Dziki Mąż 321 Dzikość 436 Dziw Morski 324 Dzwonek pasterski 345 Dzwon na kuropatwy 326 - 222 E E (j. pekiński) - jarzemko 121 Egzckucja 145 Ek (j. sjamski) - jarzemko 121 Ek (j. schan.) - jarzemko 121 Ekonomia polinczyjska 436 Ekonomika burżuazyjna 435 - carskiej Rosji 52 - pierwotna 15 Ekspansja indo-irańska I II -- kultury łużyckiej 439 - słowiańska III - szczepu 21.5 - wenecka 439 Ekspedycja etnograficzna 7 naukowa 3, 33 - naukowa Amuro-Sachali6ska, ewenkotunguzka, kazachstańska 421 Ekspozycja chałupy 241 Elefant 341 Ełementy kulturowe 119 - laponoidalne, nordyczne 442 - obrzędowe 428 Eleusine - roślina '95, 204 Ellei - podanie jakuckie 86 Epoka brązu 21, 123, 130, 264, 286 - kamienna młodsza 253 - żelaza 2 l, 123, 264, 285 Epos heroiczny 47 Ergologia 110 Etnikony 88, 90, 98 Etnogeneza 7, 15, 36, 37, 65, 67, 69, 71-75, li-84, 92, 93, 95, 100 101,419 Etnogeneza grup polskich 608 - jakutów i8, 95 Etnogonia p. Etnogcneza Etnografia 227, 1-3, 26, 30, 32, 35, 38, 40, 43, 57, 62, 65, 83, 416, 467 amen'kańska 27, 417 burżuaz\jna 1-5. 62. 6:{, 41i, 41H europe-jska 417, 488 �747 Etnografia historyczna 14 - prawna 135, 138, 143 - radziecka 1-8, 14-17, 20-23, 28, 31, 35, 43, 47, 53, 60. 63· 64, 71, 418 - rosyjska 2, 418 słowacka 434 - syber>jska 33 - szwąjcarska 488 Etnografowie 86, 93, 133, 138, 143, 145, 162 - burżuazyjni .93 - marksistowscy 54 - radzieccy 5, 3, 13 Etnogeografia 2, 4, 8, 14, 15 Etnolog 158, 162, 217 Etnologia 2, 167, 177, 179, 184. 467, - prawna 165 - w uniwers. szwąjc. 484 Etnos 72 Etnosocjologia 437 Eugenika 424, 425 Ewolucja trak<:ji I 12 F Facjatka 427 Fajeczka i fajka z bursztynu 361, 384, 391, 392 Fartuch lubei. 455 Feudalizm 7'1 Feudałowie 429 Fermy europejskie 183, 190 Figurka z drzewa p. Dziad 430 Figury kulturowe 452 Flisacy, flisowie 318, 322, 413 Flisz karpacki (łupek piaskowcowy) 249 Folclore giuridico 133 Folkloristica giuridica 133 Folklore giuridico 167 - juridique 133, 166 Folkloristika giuridica 167 Folklor 6, 8, 10-12, 23, 25, 28, 29 - muzyczny szwajcarski 499 - pasterski 109 - polski 609 - prawny 165, 166 - radziecki 8 - rolny 109 -- rosyjski 9 - szwajcarski 485, 499, 503 - Wielko Wojny Ojczyzn. 12 Folklorystyka radziecka 10, 12, 28 Folkloryści radzieccy 1[, 13, 22, 28, 48 forma malżeństwa I - władania ziemią 52 Formy gospodarcze 436 - organizacji rybolóstwa 437 - do wyrobu cegieł 493 - do wyrobu masla 500 - równoległe 93 - spania 493 - spoleczne 52 - zbieżne 93 Formacje przedkapitalistyczne 5 Formalizm 2, 22, 23 Formuła magiczna 222, 223 Fujarka 318 Fundament domu 249 Funkcje społeczne wytworu 102 Funkcjonalista 25 Funkcjonalizm 110 Futra sobolowe jako ofiara 310 G Gad domowy p. bożik 430 Galanteria bursztynowa 384, 403 Galar, galarek 322 Galgenmanchen p. mandragora 305 Galązka wygięta w ptasznictwie 301 Gałęzie brzozowe jako podłoga 278 Gałka bursztynowa dla dzieci 400 Ganek 244 Garbarz 346 Garncarstwo 422, 450 Garncarz 435 Garnek gliniany 209 Gatunki gleb 202 Gduła, aphrod. 300 Geneonimika 80, 90, 98 Genetycy amer. i angieJs. 425 Geneza języka 81 - jęz. europejskich 74 - zjawisk 53 Geografia językowa 175 Geologia 229 Gęsi 8, 365 Gęśliczki, narzędzie kary 145 Gielota 434 Givoytes, święty wąż 342 Gleba 196, 199,201,204,2°5,2[2,216, 229, 232 - ilasta 236 - jej gatunki 210, 214 - żyzna 235, 236 Gleboznawstwo afrykańskie 181, 203, 214 Glina ciężka czerwona 203 ,t .,l Glina ubita 281 - \\' budownictwie 242, 248 - z Uf\'ną i nawozem w budownictwie 208 Glinki 405 Glottogeneza 31 Głazy eratyczne 113 Głowa, przednia część dryga\vki 322 - rodziny poligamicznej 193 Głód 210 Gmina 142 - pierwotna 52 Gniazdo bursztynowe 362 Gnojówki, deski u wozu do gnoju 124 Goldene Froh p. Zi Złota Baba 310 Gonty 250, 454 -Gorset 297, 447, 4:)1 -Gospodarka koczowniczo-pastewna 97 - kopieniaczy-pasterzy 2[ - myśliwsko-rybacka 21 - myśliwska 20, 21 - osiadła rolnicza 97 - planowa socjalistyczna 103 - półosiadła 97 - rolnicza 22 Gospodarstwo chłopskie wsch. afryk. i91, 192 - folwarczne 236 - kobiece 209 - okopowe 193 - żony 192 'Goździec, gościec p. kołtun 3 I 5 Grab 439 Grabcie, grabki do bursztynu 363 Granice antropogeograficzne 229 .- etniczne 423 - etnograficzne 229, 439 - językowe 80 - narodowościowe 80 Granit 2Il, 249 Grebnerczycy 92 Groby szkieletowe 262 - sk'rzynkowe 359 -Grochowina 202 Grodzenie granic 296 Groty z bursztynu 317, 360 Grób przodka 207 'Gród w Biskupinie 265 Grubość ściany 242 Gruntv lessowe 262 - bu~sztynowe 398 Grupa Etniczna 14, 15, 7 I, 72, 228 - genealogiczna 188 - klan 3 Grupa kulturowa 73 - rodowo-plemienna 188 - rolnicza 183 - wioskowa 189 Gruszka do ust, narzędzie kary 14~ Gruz. (gw.) bursztyn kruchy 364 . Gry l zabawy dziecięce 142, 143 Grzędziel 127 . Grzywny 293 Gutskij Zbornik 37 Guziki z bursztynu 393 Gwara t75 Gwiazdy latające 343 Gwoździki kramne, aphrod, 300 H Haft ludowy 47, 447, 450, 451, 501 Hak (gw.) socha 446 Haam (j. holend.) uprząż 120 Ham (j. chorw.) szle 120 Ham (j. rumuń.) uprząż 120 Ham (j. węgier.) uprząż 3, 120 Harne (j. angie!.) zakończenie kleszczv chomąta 120 . Harne (j. nadreń.) chomąto 120 Hamut (j. fiński) chomąto 120 Handel 45, 189 Handlarze bursztynu 362 Hany p. anyż 33 Harpule, drągi do wstrzymywania gaJaru 322 Harpulnik 322 Haszysz 209 Historia 2, 4, 34 - etnografii 7 - języka 37 - kultury materialnej 31 - narodów ZSSR 30 - organizacji rodowej 3 [ - pierwotna 59 - pierwotnego gospodarstwa 31 - pierwotnego społeczeństwa 30, 31 - porównawczo-prawna 165, 180 - religii 61, 177 - Słowian zachodnich i południowych 30 - średniowieczna 30 -- starożytna 30 - Wschodu 30 Historyk 30, 74 - prawa 143, 147, 151, 159, 162, 165, 167, 169 �749 Hodowla bydla u chlopów Luo 18g - renów 93, 419 Holizm 25 Holowanie łodzi 323 Holoble 100, 114-119, 127, 130 Homo Sapiens 19, 425 Horn (j. tybetański) jarzemko 120 Homut ij. serbski) chomąto 121 Huty miedzi kolo Mogily pod Krakowcm 435 Idealizm 41H Ideologia I Igo (j. ros.) jarzmo 123 Ijes (j. fiń.) jarzmo narożnc 121 Ike (j. est.) jarzmo narożne 121 Ikes (j. fiń.) jarzmo narożne 121 Ikonografia etnograficzna 2~)I Ił 205 - trz~ciorzędowy bursztynodajny 361 Impcnallzm 53, 54, 4.16, 425 Incantacione, znaki magiczne 339 Indeks LUDU 60g Industrializacja miast 108 Inkluz 305 Inteligencja afrykańska 198 Instruktaż gospodarczy 169, 294 Instytucje etnograficzne 625 Interesy klasowe I Internacjonalizm proletariacki 47, 49 Inwentaryzacja sprz.;tu rybackiego 418, 436 Inwen tarze wiejskie 169 Izba dymna 434 - główna 266, 278 J Jabłka miłości, poma amoris p. mandragora 305 Jagnięta, ofiara 310 Jaja Igl .Jajca p. jaja 332 Jakutyzacja Tunguzów .p I .Jalówka 208 .Jamy elipsowate 284 - koliste 284 - mieszkalne 2;j8, 260. 27B - odpadkowc 258, 27+ .Jarzemko 121, 122 Jarz.;bina 301 Jarzmo II I-I 13 jarzmo narożne 121, 123 jarzyca, żyto jare 294 jasiek p. Boruta diabeł 348 Jednoróg, Jednorożec 307, 308 Jednostka prod ukC)jna 191 Jedność teorii i praktyki 43 jednożeństwo 16 Jemiołuchy 301 .Jesion, aphrod. 300 - angielski 80 - jako budulec 287 J.;zyk arabski 80 awarski 33 azerbejdżański 33 bałtycki 438 czeski 32 erziański 80 - estoński 32 - kaukazki 33 - klasowy 40 ludów 40 - MaO/'i 33 - mokrzański 80 - narodów 40 - plemienia 40 - polski 32 - prawa jego rozwoju 37, 41 - rodowy 40 - serbski 32 - st. wys. niemiecki 128 -- Suah~li 33 - szwedzki 32 - wioski 32 J.;zykoznawcy radzieccy 34 Językoznawstwo 40, 41, 74 Juczenie 120 Judicia, przepowiednie z gwiazd j uridice folklor 133 - folklore 166 Juridiska folklora 133, 166 Kaliny owoce 301 Kalamarz z burszlynu 393 Kamantai (j. litewski. chomąto 1211 Kamień w budownictwie 249 Kamienie azyłne 14:) - graniczne 145 - sądowe 144 - IITóżebne 433 Kamizelka 447 Kapelusz 31 I, 361 Kapitalizm 25, 62, Ig6 Kapota męska 450 Kapliczka 114, 145 Kapusta 206 Kapuściak, kapuśniak p. bursztyn 364,' 369, 400, 4'4 Kara śmierci za posiadanie bursztynu 37 I - ziemska 135 Karawany arabskie 183 Karczma 333 Karczowanie łanów J06, 201, 233 Kartoflaki (gw.) korale bursztynowe duże 385 343 K Kabala kartowa 351 Kablączki skroniowe 77 Kaczuszka z glin\', zabawka 422 Kadry marksistowskie 3 Kadzidlo z bursztynu 374, 383, 389, 398, 403, 404, 406, 408 Kalie 501 Kalafiory 195 Kalendarz Ludow\' 332 Kalenica 234, 331; 452, 454 Kaleta 2g6, 2g8, 346. 36, Kas (gw.) choroba oczu 400 Kasza 20g Kat 371 Katedra etnografii 3, ;,. 30, 33 Kathomo-ród 199, 206 Kiczki p. poszycie dachu 309 Kiedajse lata (gw.) dawniejsze lata 398 Kiełbasa 332 Kierownik - część wozu 128 Kierunek materiain. historycz. w etnografii polskiej 628 - wschodni 185 Kijanka 2gl, 327 Kilof 319 Kiwior (gw.) przykrywka slomiana na ulu 352 Klan 3, 207 Klasa robotnicza 49 Klasycyzm antyczny 178 Klasyfikacja wozu 10 Klasztor 44- tyniecki 170 Klaty czyli koziolki 293 Klepisko 337 Kleszcze chomąta '20 Klimat atlantycki 229 - kontynentalny 229 - wph'w na osadnict\\·o 239, 240 Kladzenie bursztynów do grobu 387 Kłoda drewniana p. dyby 299 Kmiecie H Kmin. aphrnd. 30n Knoch, bursztyn ja,nożólt\- 414, 415 Knop (gw.) tkacz 327 Knowie (gw.) 452 Kobieta młoda. sIara 194, 385, 391, 400 Kobold 305 . Kobylica 291 Kociołek burszt. 362 Kodeks ucztowania 17:ł Kogutek ł.;czycki 332 Kogut czerwon)', -ofiara 310 Kokornak, aphrod. 300 Kolekcja fotogr. i klisz Szwajc. Tow. Lud. 5°5 - obraz. wot. 506 - form cukiernicz. 507 Kolęda jako danina kościelna 180 Kolędnicy 43 I Kolonie sznurowe 233 Koloniści holenderscy 236 - niemiecc)' 123, 236 - wołoscy 430 Kolonizacja Sybiru 68 Kolynda - kolęda 431 Kołacze weselne 430 Kołchozy 421 Kolo u wozu 113, 117 - drewniane 434 - garncarskie 493 Kolodziej 434 Kolowrót p. ryczan 128 Kolowrotek \\1 obróbce bursztynu 376, 381, 382 Kołtun 315 Kołyski 500 Kometa 343 Komin 288, 33' Komisja folklorystyczna 9, 10 Komitet kustoszów 469 Komora 278, 285 - morze n ia głodem 144 - stojąca oddzielnie 452 Komo (j. mandżurski) - siodlo juczne 120 Komuna pierwotna 57 Komunikacja 232 Komunizm 8, 43, 54, 64 Koncepcja rośnięcia i ruchu r86 Konferencja archeologiczna 4 - etnograficzna 3, 4· 629 Konserwacja gleby '95. 196 Konstrukcja dachu 278, 282 - domów plecionkowa 208 - ryglowa 247 �75° Konstrukcja slupowa 258, 26+, 270 - słupowo-plecionkowa 272, 278, 279, 285 - sumikowo-łątkowa 247, 266, 268, 927, 285 - zrębowa 281 Kontakt kultur 224 Konwulsje u dzieci 400 Koń Ill, 114, 115,118-120,126,130 - jezdny 112 - juczny 112 - w holowaniu 323 - w zwycz. weselnych 430 - z gliny, zabawka 422 Kopacze bursztynu 410 Kopaczki kamienne 466 Kopalnie bursztynu 362, 265, 369 371-373 Kopanie bursztynu 405 Kopanica (gw.) sadyba w górach polożona 433 Kopce graniczne 296 Kora brzozowa, zawijanie zwlok 303 - dębowa, olszowa jako barwik 326 Korale bursztynowe 360, 367, 382-385 400, 405 Korale ze szkła 398 Korale (gw.) p. korale Korona slomiana 431 Korowód sobótkowy 349 Koryto do pojenia krów 450 - drążone w pniu 452 - kamienne 452 Korzeń lisiego jaja, aphrod. 300 - mandragory 305 - pokrzykowy 304 Korzenie sosnowe w budownictwie 309 Kosa 336 Kosiula (gw.) koszula 406 Kosmopolityzm burżuazyjny 46, 47, 49, 50, 417 - w etnografii 416 Kosolka (gw.) ul slomiany 352 Kostium fiński i ruski 50 Koszarowanie owiec 107 Koszary dla trzody 345 Kosze do płukania bursztynu 363, iI. Koszki (gw.) kopki 335 Koszula haft. kieI. 450 - przepojona tłuszczem 345 - śmiertelna 303 Koszyk pleciony 434 Koza 193, 208 Kozik 346 Kozioł ofiarny 310, 320 751 Kozuby do zboża 450, 451, 455 Kółko p. kołowrotek 381 Krajobraz kulturowy 229 - stepowy '38 - zdegenerowany 229, 230 Kreda do szlifowania bursz t. 383 - święcona 340 Kret, serce w magii 293 Kręl\'i kulturowe '4 Kriwe 350 Krokiew 266 Kronika 171 Krosna tkackie 451 Krosty 400 Krowa '93 Krój ludowy '34 Król Salomon 346 Krukiewka u kosy 336 Krwawa zemsta 180, 422 Krypa 322 Krytyka partyjna 28 Kryzys etniczny 72, 73 Krzemienie jako krzesiwo 432 - w ziemi uprawnej 212 Krzyże cyrylometodeuszowe 145 - kamienne 144 - pokoju 145 Krzyżowanie się kultur 416 Krzyżowe ziele 339 Krzyżyk bursztynowy 384, 389 - magiczny 339 - z leszczyny 339 - z tarniny 339 Księgi ławnicze 169 - przyjęć do prawa miejskiego 169 - rachunków miejskich 169 - radzieckie 169 - sądowe wiejskie 169 - wójtowskie 169 Księgozbiór Szwaje. Tow. Lud. 505 Księżyc na nowiu 306 Kształt osiedla 289 Kubek bursztynowy 391 Kukla kobieca 431 Kukurydza 191, 193, 195, 202, 20·h 206, 2°9-212 Kule z bursztynu p. gaiki z burszt. 385, 391, 392 Kult niedźwiedzia 42 l - przodków 422 - węża 422 Kultura 37, 92, 101 aszelska 20 burżuazvjna 46, 47 Kułtura ceramiki malowanej 258 - - sznurowej 261-263 - -- wstęgowej 255, 284, 286 - Czechy-Wysocko 273 - duchowa 134, 432, 462 - europejska 109, 189 - grobów skrzynkowych 439 - grzebykowa 440 - hodowlana 254 - lipicka 288 - ludowa 228 - łużycka 116, 253, 264, 266, 279 - madeleńska 20 - materialna 84, 92-94, 229, 254, 433, 45° miast 103, 108 - międzynarodowa 47 - morska 463, 466 - narodu polskiego 8 - narodowa 418 - narodów europejskich 75, 76 - neolityczna 19 - nomadyczna 185 - paleolityczna 19 - pasterska 103-106, lOg - pierwotna 1 I, 58 - pomorska 270 - prawna 168 - preszelska 20 . - robotników 12 - rolna 103-105, 109, 254 - rosyjska 418 - scytyjska 131 - slowiańska 426 - socjalistyczna 3, 46 tajgowo-przemyslowa 98 - tradycyjna 108 - trzciniecka 263 - wsi 108 -- wybrzeża 462 - zachodu 23 Kukiełki 445 Kummet (j. niem.) chomąto '23 Kuna, kara 299, ił. Kuras, kurek 332 Kurcarze-dyngusiarze 332 Kurika baba, zwycz. B. Nar. 432 Kuropatwy 326 Kurza noga, aphrod. 300 Kwestionariusz AtI. Lud. Szwaje. 504 J(wiaty z piór 451 Kwietna Niedziela +31, 432 Kwiatki (gw.) wycinanki 451 Kyseleva żena p. 1\1arzana 432 L Lado, Lado przyśpiew 349 Lampart w wierzeniach 307 Laska sołtysia 298 il Lasy szpilkowe 247 Latopis Nestora 297 Lauda gwarków olkuskich lio Lebiodka, aphrod. 300 Leczenie bursztynem 401 Lekarstwo do sprowadzania deszczu 225 Leibzik (gw.) lejbik 393 Len 291 Leninizm 53, 63 Lep na ptaki 293 Lessy 236 Leszczyna, roślina czarodz. 300 Leszij 48, 329 Leuca (j. moldaw.) luśnia 124 Leuchse (d. baw. i szwab.) luśnia 124 Lew 306 Lewca (j. chorw.) luśnia 124 Lewirat 187 Lewpart 307 Levka (j. bulg.) luśnia 124 Lgota-ulga 143 Lhota-ulga 143 Lice domu 240. Ligawka 345 Liess (d. heski) luśnia 124 Lijewea (j. serbski) luśnia 12+ Lineage structure (j. ang.) ustrój lineażowy 184 Lineaż 193 Lingwista 83 Lingwistyka 101, 438 Linia Tornquista 229 Lisne (j. moraw.) luśnia 124 Liśnia (j. g. łuż.) luśnia 124 Lisnie (j. czeski) luśnia 124 List z nieba 313 Listy pasterskie '70 Literatura archeologiczna 37 etnograficzna 37 - ludowa 10, 29 - marksistowsko-leninowska 38 - radziecka 37, 38 - straganowa 51 - teologiczna In Litkup li9 Lokacja-jedn. administrac. tery t. l8B Lonek, część wozu 12S Lonka p. Lonek Lubczyk, lubystek 300 Lud jako pojęcie 135 �753 752 Lud \\'arSI\\'a społeczna 137, 139 Ludność armeno-lapoidalna 440, H' - ceramiki malowanej 440 - miejska 136 nord vczna 440 - pasterska 106 rolnicza 1°5. 106 - śródziemnomorska 44() - \\'iejska I36 Ludoznawst\\'o 139, 144 prawne 2, 133, 140-'47 - religijne 14' - szwajcarskie 434 Ludy jako jednostka etniczna 72. 73 - kolonialne 54-56, 418 - pierwotne 2, t8 - radzieckie 65 Lun, luna (j. wys. niem.) lonek 125 Lunisa (j. st. saski) 125 Lusnia 124 Luśnia 123. 125 L'uśn'a (j. ukrain.) 124 Lwica 307 L Łańcuchówka 233 Łańcusek (gw.) lańcuszek 385, 393 Łapki na myszy 446 Łaszt, miara sypna 322 Łaty 309 Ławnicy 142, 298 Ławy 451 - gliniane 262, 280, 288 Łąki 23 - zabagnione J03 Łopata do bicia próby 363 il. Łopatka w spionku (gw.) do kop. bursztynu 384 Łoś z gliny, zabawka 422 ŁO\\'iectwo 466 Łozina 131 Łoziński p. Boru ta Łódź pokryta skórą 42 I Łóżko 288, 45 I Łpy (gw.) odłamki lodyg lnu 291 Łuk 18-21, 93 Łupek piaskowcowI' w budol,·n. 211, 249 Łyżka próbna do burszr. 363 Łyżniki 451, SOI M Magia 222. 422 MagicznI' krąg 340 Magierka 298 Mahdyści 56 Maik, zwycz. dor. 332 Majątek kolekt. 428 l\1ajster bursztyn. 362 l\1alarstwo ludowe pod hal. 550 Malowanie ciała 198 - przez patrony 451 l\Iałpa nadrzewna 20, 307 Małżeństwo grupowe 16 patrilokalne 184 - poligamiczne 18+ - za\vieranie 15'2 Mamom' 318 Mandraka (j. ang.) smok ludzki, mandragora 305 Manele, paciorki burszt. 385, 387 Mapa terenów bursztyn. 365 - Atl. Ludozn. Szwajc. 504 Marchołt 346 Marksista I I, 15 Marksizm I, 3, 13, 25, 28, 34, 35, 36, 39, 53, 60, 62 Marksizm-leninizm I, 13 Marmowiena p. Marzana 432 Mars, planeta 343 Maruna, aphrod. 300 Marzana, topienie 43 I Maselniczka 434 Maski kultowe 466 Masło 332 Materializm dialektyczny 35, 425. 628 Materializm ekonomiczny 52 Materiał antropologiczny 95, JOO archeologiczny 110 budowlany 246 etnograficzny 2, 83, 84. I' ikonograficzny 574 - językowy 83, 95 Matka Ziemia 198 Matki Bożej wioski, Asplenium ruta muraria, roślina odurzająca 338 Matriarchat 16 Matryguna (j. rus.) pokrzyk mandragora 305 Mąka z korzeni cassa\'a 195 Meble kaszubskie 458 l\1ech w budownictwie 242, 281 Medalion złoty 389 Medyanna (j. łac.) żyła 311 l\lemoriał opracow. przez konferencję etnografów 626 Mental (gw.: medal 389 Merkury, planeta 343 !'v[etalc 2 I, 22 ° Metalurgia 499 Metoda badania porówn.-histor. 40 marksistowska 53 - materialistyczna 226, 227, 625 - typologiczna 22 Metodologia historyczna 165 - marksistowsko-leninowska 1-4· 43· 215 Mezolit 21 Mężczyźni nieżonaci 185 Miara i waga 144 Miecz katowski '45 Mieczyk, Gladiolus, aphrod. 300 Miejsce bursztynowe 36 I - gdzie stoi bydlo 203 - stracenia 144 Mierzwa, sloma przemłócona 337 Międlenie lnu 291 Mięso, podział między czlonków rodu 197 Mięta, aphrod. 300 Migracje 68-71, 100, 105, 108, 183 Mikolajek, roślina aphrod. 300 Miotły na krzyż ustawione 339 Miód IV lecznictwie 330 Misjonarze 197 Mit a deszczu 223, 224 Mit I I, 86, 105 Mleko owcze 330 Młockowie, młockarze 337 Moce zle 225 Mogilnik kclnkolski 420 Monarchia frankońska 128 Moneta żelazna jako krzesiwo 432 Monoceros, jednorożec 308 Monografia etnograficzna 107 Monopol produkcji 190 - na bursztyn 370, 371 Morowa zaraza 297 Morze jako środowisko geograficzne 461 Mos prothenicum (j. lac.) kontrukcja n'glowa 247 MOlOwidla 29 I, ił. Motyka 21, 193, 194, 210, 363 l\[oty\\- geometr. plecionkowy 289, 2g0 l\Iór p. morowa zaraza l\lucet, odzież 2g8 Murłat 454 Muz\-ka 341 Myślenie formalistyczne 29 - " materialist\-czn~ l l - prdogiczn~ 23 l\l\'SZ\' \\- podaniu 295, 3 q Lud, T. XXXIX. N Nacja 73 Nacjonalizm burżuazl-jny 47, 417 ::\aczynia gliniane 198. 205 obrzędowe do sprowadzania deszczu 225 rytualne 42 I Nadbudowa 36-39 Najazdy azjatyckie 122 Nakazy egzogamiczne 42 I ::\apisy domowe 145 na kościołach 145 - na mostach 145 - na nagrobkach '45 - na stragarzu 454 Narodnik 4, 51, 53 Narodowedenie (j. ros.) ludoznawstwo 2 Narodowość jako pojęcie 78 Narody 72, 73 Narody słowiańskie 40 - Związku Radzieckiego 54 Naród jako kategoria histor. 73 - jako pojęcie 45, 92, 4 17 - naukowe ujęcie przez Stalina 14, 4 I 7 - rosyjski 72 ~arty 21, 93 Narzecze bajuwarskie 124 Narzędzia 184 - do obróbki lnu 458 - drewniane 8, 20 - kamienne 18, 20 pracy 21 produkcji 102, 108 rolnicze 193, 236 rybackie 466 - stolarskie 493 Nasi,żrał, Ophioglos. vulgar., aphrod. 300 Na szczycie szubienicznym. Tpnm.143 Nauka burżuazyjna 3 empiryczna I historyczna I humanistvczna 38 Lenina 52 marksistowsko-leninowska 34, 63 o nadbudowie i bazie 37 - o narodzie i kulturze 37, 44 - o rodzie IS - przyrodnicza 34 radziecka 16. 33. H· 7 L 72, 74 - społeczna 56, 148 - Stalina o naroclzie 7 I ::\awoclnicnie 196. 22g, 2:>7 :'iall'ożenie 193. 207, 218 �754 755 Na zadusznym Tpnm. 143 Nazwa ludu 75 - miejscowości 143 - pól, łąk i lasów 143 Nazwiska chłopów 298 Neandertalczycy 20, 59, 425 Neoanthropus, człowiek współczesny 20 Neolit 258, 284 Nędza, istota płci żeńskiej 244 Niedziela przewodnia 249 Niedźwiedź w ornamentyce 421 Niemoc św. Walentego 325 Nieurodzaj 215, 216 Niewolnictwo 20, 137 Nić jedwabna, górowa 385 - szara 301 Nimycia '(j. rus.) mandragora 305 Niwelacja kultury 109 Nosidła nieckowate i drążkowe 454 Noszeńie bursztynu wpływa na zdrowie 4o~ Nowa nauka o języku 34, 35 Nowe państwo w Egipcie 19 Nowiny leśne 206 Nów w zwycz. rolniczych 294 Nóż do czyszczenia bursztynu. 379, il. - do ścinania kukurydzy 193 - kordelas 346 o Obartel '123, 128 Obcinanie uszu 143 - włosów p. młodej 428' Oberteil p. Obartel 128 Obiektywizm burżuazyjny 1[ Obliczanie czasu 219 Oblicze kulturowe narodu 83 Obmywanie krwią jelenia ust bóst\va 3 I Obora 453 - piętrowa 236 Obornik 208 Obraz bursztynem wykładany 415 - na szkle 50 I Obrączka żelazna na piaście koła p. ryfa refa, rafa 129 obróbka bursztynu 356, 378, 382, 383 - surowców 466 Obrządek magiczny 222 Obrzęd sprowadzenia dl'sZCZU 225 Obrzęd weselny 93 Obrzędowość 109 Obrzyki 434 Obuszek, broń 133 ° Obuwie skórzane 345 Obyczaje ludowe 138 Ocena dorobku etnografii polskiej do roku 1939, 624-629 Ochrona kultury ludowej 510 Ociepka, słoma związana powrósll'm 337 Oczy chore, lecz. burszt. 401 Odkładnica 130 Odłamki szkła do obróbki bursze 380 Oddział etnograficzny Uniw. Lenina 3 Oddział etnograficzny Wszo Zw. Tow. Geogr, 6 Odpadki kuchenne 208 Odzież 422, 466 - rytualna szamana 422 Odżegnywanie kołtuna 315 Ofiary z Judzi 297 Ogacenie domu 267 Ogień święcony 339 Ognik, bursztyn święcony 364 Ognisko 208,258,262,270,278,230,281 Ogrody 214, 22[ - braci [86 Ogrodzenie 249 Ogrzewanie wnętrza 242 Ojczyzna azjatycka 18 -. wyspiarska i 8 Oje p. dyszel 127 Okadzanie bursztyn. 399 Okap 243, 244, 328, 453, 454 Okna 287 Okolnica 289 Okrąglaki 281 Okres długich deszczów 2 [9 - krótkich deszczów 2 19 - etniczny 59 - halsztacki 270 - kultury łużyckiej 426 - początkowy etnografii etnologii polski 626 - l, II, III, IV, V-etnogr. i etnol. polsko 626-628 - starosłowiański 426 - wenedzki 426 Olejarnia 446 Olej karze turczańscy 435 Oisza jako budulec 287 Olszaniec, aphrod. 300 Omogoj p. podanie jakuckie 86 Onyks 325 Opady atmosferyczne ich wpływ na wysokość dacbu 209, 210, 215, 244 Opisy kultury lud, do końca XVIII w'571 Opłotki 296 j ., 'I, "1 Opowieści ludowe 141 Orczyk 110, [23, [27 Ordynacje i ustawy wiejskie 169 Ordynacja żupna 170 Orejenos (j. łac.) długouchy 302 Organizacja krajoznawcza 9 - pracy I - produkcyjna 184 - rodowa 192 - rybaków malajskich 437 - pierwotna 15, 55 - społeczna 103, 105 - społecz. Luo 184, 185 - terytorialna 184 Orion 321 Orka wołami 354, il. Ornamentyka haftu i aplik 421 Ornamenty z drzewa i kości 421 Orszak weselny 428 Orzech włoski, barwik 326 Osadnictwo 228 - górskie 234, 238 -- na równinach 232 - samorodne 239 - sezonowe pasterskie 234 Osady holenderskie 251 - palowe 260, 264, 283 - pasterskie 106 - prapolskie 279 Osiedla a wody plynące 238 - neolityczne 290 - prehistoryczne 253, 262, 283 - skupione 235 - wiejskie 229 Osmana, spółka kopaczy bursztynu 362, 403, 405, 408 Ostatni wtorek 332 Ostromlecz 200 Ostrzenie kosy 336 Oś przednia 117, 125 - tylna 116 Oścień rybacki 293 Otawa, łąka skoszona 226 Otręby 208 Otwory drzwiowe 241 - dymnikowe 241 - okienne 282 Owalnica pomorska i wielkopolska Owce 107, 109, 193, 208 Owczarnia 328 Owies 430 Owoce cytrusowe 195 - mangowe [95 Ozimina 294 p 3lio 238 Paciorki bursztyn. 359, 367, 374, 377, 385, 4[2, 4[3 Pająki ze słomy 45[ Pale rozwidlone 283 Palenie chwastów 202 Palenie kamienne 266, 288, 289 - zwykłe 259, 262, 273, 278, 281, 282 Paleoantropologia 420 Paleoanthropus 20 Paleolit dolny 20 - górny 19, 20 Państwo moskiewskie 44 - Wielkomorawskie 124 Pańszczyzna 143 Parasija (gw.) parafia 402 Partia Lenina-Stalina 43, 53 Pas bursztynu, żyła bursztynu 362, 4 [4 Pas nazadni 126 Pasieczka 292 Pasik p. pas. bursztyn. 405, .P4 Pasterstwo 21, 108, 186 Pasterze 21, 104.-106, 108, 345 Pastwisko 193, 199-201, 211, 212, 2[5 -- gromadzkie 345 Pasyjka z bursztynu 389 Pataty Ig5, 204, 205, 210 Patriarchat 16 Patriotyzm radziecki 48 Pawęż (gw.), drąg przyciskający siano na wozie 336 Pawężniki, powrozy 226 Październik, czas ptasznictwa 301 Paździerze 291 Pehnicy flisacy 435 Periodyzacja 55 historii języka 40 - Morgana 17-20, 22, 58 - prehistoryczna 59 Perkunas, Perkuno, bóstwo lite\\'. 350Perspektywa historyczna lio Petrus Waser p. Piotrowina 323 Pędzle z trawy leśnej 450 Pęta dla konia 446 - karne 145 Pętle u jarzma 113 Piaskowiec 21 I Piątek dzień feralny 336 Picie piwa obrzędowe 197, Ig8, 2[6, 223, 225 Piec 434 - chlebowy 454 - dymny 331 + �757 Piec garncarski 206, 422 - siedziba Biedy 344 - z gliny i kamieni 281, 288 Pieniądze rzymskie 359 Pień rozwidlony 113 Pierwsza wojna światowa 374, 375 - żona 187 Pies (gw.) kotwica 322 Pies w zaprzęgu 93 Pieśni góralskie 429 - jarmarcznc 14 ludowe I I, 141 - narodów ZSRR I a - orawskic 429 - weselne 430, 43 I Pietrawina p. Piotrowina 323 Pietruszka, aphrod 300 Piętno wypalanie piętna 145 Pilnik do obróbki bursztynu 377 Pilka nożna 198 Piolun, aphrod. 300 Piotrowina wir wodny (gw.) flis. 323 Pióro (gw.) skrzydło międlicy 291 Pirkkunos p. Perkunas 350 Pisanki 446, SOI Pithecanthropus 20, 59, 425 Piwnica 249, 452 Piwo 195, 197 Placki pszenne, żytnie 320 Plan sześcioletni PTL 6 I 2-624 Plastcr z Bożego Drzewka 3 I 6 Plecionka 208 Plecionkarstwo 450 Plemię 72, 73, 187, 188 Plemiona ilyryjskie 15 murzyńskie 190 - scytyjskie 15 - tajgowo-przemysłowe 98 - trackie 15 Plewienie 2 lO Plewy 208 Plica polonica p. kołtun 3 15 Płachta konopna cia zawijania zwłok 303 Płaskorzeźby chińskie 112, 1I8, 125 Płatwie 453 Płodozmian 193, 195, 207, 218 Płomyk, gatunek bursztynu 414 Płot pleciony z chrustu 73, 82, 296 312. il. płócien nicy orawscy 435 Płótnianki 45 I .Płótno 303, 323. 435 Pług 92,127,130, 131, 193, 194,304,454 Płyta azjatycka 229 Pnie drążone do zboża 455 Pobiałka 444 Pochodzenie języka lO I Pochodzenie narodu p. etnogeneza 65, 84, 92 Pochówek bez trumien 303 Pochwiściel, clemon atmosfer. 329 Pocolos p. Potollos Podania etnogenetyczne 84--88 - jakuckie 86 Podcienie 243, 244, 264, 268, 270, 273, 277, 285 Podglebie 201 Podłoga drewniana 274, 278, 281, 287 - z gliny 281 Podród 187-189 Podyma 114-116 Poglądy kulturalne 139 - obyczajowe 139 - prawne luciu 133, 135 - religijne 134, 139 - socjologiczne 139 Pogłębiacz do kopania bursztynu 363 il. Pogrzeb, znacz. socjal. 428 Pogwizd dem. atm. 329 Pojęcie grzechu 134 - narodowości 79 Pokrewieństwo 188 Pokrzyk p. mandragora 304, 305 Pola orne 230, 235 Polepa z gliny palonej 255, 287 Polerowanie bursztynu 379 Polska Ludowa 628 Poławianie bursztynu 37 I Połos wąż-smok 342 Położenie chłopa w Rzplitej Krakowskiej 579 Południe I I 7 Pomoc wzajemna 422 Pomór bydła 2 I Poniedziałek dzień feralny 336 Pończochy 346 Popiół do bielenia płótna 327 - w uprawie roli 208 - z buczyny 327 Poploty, gałęzic wplecione w płot 296 Populacja 15 Pora deszczów 220, 22 I Poród stosowanie dymu z bursztynu 399 Porzu~anie zagród ; I 6, 2 I 7 Postać bernardyna, cielęcia, kaczora, kozła, wołu p. Boruta 348 Poszedł burśtvn kopać (gw.) zmarł 401 Powllos p. P;colos, bóstwo 350 ° Potraw, siano wrzcśniowe 336 Potrimpus, bóst\m 350 Powroźnictwo 450 Półfeudalizm 435 Półkoszki plecione 131 Półki 451 Półkulek 454 Pólsocha 33 I Półtorak (wóz o szerokiej kolei) 129 Półwozie 323 Prace nad PAE 523 odwadniające 205 - Stalina 34, 35, 37, 41, 42 - terenowe 30 Prajęzyk 40 Praktyka rewolucyjna 64 Praktyki magiczne 432 - narodzinowe 428 - rolnicze 185, 214, 215, 217, 226 Pranaród 69 Praojczyzna 67-69, 82 - Słowian 438, 439 Prawnik 133, 138, 140 - socjolog 167 Pravni lidoveda 133, 138 - etnografie 133 - naroclopis 133, 138 Prawo angielskie 168 - bartne 170 - bizantyjskie 160 - głosowania tajnego 137 - górnicze 170 - handlowe 169 - helleńskie 160 - jego rozwój hist. 150, 151 karne 179 ludowe germańskie 56 - na Pomorzu 464 magdeburskie 296, 298 majątkowe 134 małżeńskie 179 municypalne 160 polskie 179 prywatne 134 publiczne 134 rozwoju społeczeństwa 2 rzymskie 168 sp~cjalne 170 starogreckie 160 ustaw·owe 167, 177 wiejskie 179 w·ojskowe 171 zwyczajowe 136, 139, 152, 154, 160, 163, 167, 168, 176-180 Prawo żywe 164, 165 Prawoznawstwo 148 - ludowe 136 Prehistoria 2, 75, 289 Prehistoryk 74, 77, 83 Prereligia 23 Pręcie 296 Pręgierz 144, 146 - w Poznaniu 299 Proces glottogenezy 37 - integracyjny lO5, lO9 - społeczno-historyczny l4 Prochy przodków 186, 209 2lO Produkcja mechaniczna 190- 192 - rolna 192 Produkty rolnicze 190 Proletaria t 54 Proso 212 Proszek z bursztynu w lecz. 400 Próba (gw.) p. bicie próby 504 Próchnica 207, 208 Przebieranie się za kura 332, babę 432 Przednówek 216, 221 Przedsionek 261 Przegląd rozwoju prac etnograficznych 584-602 Przekroczenie bramy w zwycz. weselnych 431 PrzemysI chalupniczy burszt. 375, 377 Przemysł rybacki 436 Przepowiednie deszczu 220 Przemieszczenie geograficzne 70 Przesądy 176- 178 Przewrót Październikowy 47, 422 Przędziona, przędza, bielenie 327 Przęślica 500 Przodek 192, 207, 223 - totemiczny 86 - wozu 115 Przyciesie 283 Przy łap y 24.3 Przyrządy do tortur 145 Przysiółki 239 Przysłowia 134, 141, 172 - o bursztynie 401 Przysporzenie pożytku z bydła 339 Przytulia, aphrod. 300 Pscące (gw.) błyszczące 385 Pstrucha kurpiowska 455 Psychologia 61 - indywiduum 26 - wspólnoty rodowej 26 Pszenica 294, 326 Ptaszki drewniane 451 �759 Ptaszny język, aphrod. 3°0 Ptaśnik 2g2 Pułap 453, 454 Pułsetek (gw.) 50 łokci, miara płótna 327 Pumeks 378 Puscanie próby (gw.) 405 Puszczanie krwi 3 I I Putnia 434 Pyton. kość w magii dcszczowej 225. 335 Q Q (j. kozacki) siodło juczne 120 Qamyt (j. kirg.) chomąto 120 Qom (I. ałtaj. i mong.) siodło juczne i chomąto 120 Qomyt (j. tatar) 120 R Rada głów rodu 188 Radlenie 2g4 Radło II 3, II 8, 130. 454 Rafka, rafa 124, I2g Rasa jako pojęcie 78 - niższa 425 - żółta 426 Rasiści 50, 78 Rasizm 26, 36. 50, 424. 425 Rasy łudzkie kopalne 79 Raszpla pilnik do czyszcz. bursz t. 379 il. Rataj 114 Razasek (j. czeski) wir powietrzny 32g Rechtsanschaungen 166 Rechtsbriiuche ;-66 Rechtliche Volkskunde 166 Reedycja dzieł Kolberga 607 Refa p. rafa żelazna obrączka na piaście I2g Regale bartnicze 170 Region budowlany 247 etnograficzny 23 I, 445 kurpiowski 231 kultury rolnej 103 łańcucki 445 osaąniczy 23 I przeworski i rzeszowski 445 Regionalizm n8, 22g Religia animistyczna 16 pierwotna 60 pochodzenie 16. 60, 6 I. 177 politeistyczna 16 w życiu ludu 134 Renifery 42 I Republiki Związkowe 5 Rewolucja proletariacka 53. 54 Rezerwaty 183 Rędziny, gleba lekka 2g4 Robotnicy 46, 50, 53. 156 Rody I8g, go, gI, I8g - p. osobny spis nazw rod. Rody patrylinearne 184 Rodzina-ród 186, 187, 193 - monogamiczna 16 - poligamiczna 184, 187. 191.2°7.225 Rogatywka 348 Rogale, do suszenia siana 336 Rokicki p. Boruta 348 Rokita p. Boruta 248 Rilla muzeów etnograficznych 624 Rolnictwo 52. 108, I8g, IgO, 284 - Luo 218 - tropikalne 193, 202 Rolnik 105, 108 - tubvlec afrvk. 181 Ropa {v budo~nictwie 243 Rosiad p. Rozjazd 326 Rośliny strączkowe 195 uprawne 194 - uważane za wskaźnik urodzajności gleby 213 Rośnięcie od strony głowy 185, 186 Rozbijacz żelazny do kopania bursztynu 363 il. Rozeta na stragarzu 454. Rozjazd 326 Rozkład domu 453 Rozwój techniczny i kulturowy 102, 104 Ród 15, 16, Ig, 53 - macierzysty 20 - patriarchainy 52 Róg, instrument muz. 345 Róg jednorożca 308 Rów w budownictwie 255, 286 Różaniec bursz t. 385, 3g1 Rubież-Rąbież, wycinanie drzew na granicy 2g6 Ruchy rewolucyjne 54, I6g Rudawiec (gleba) 2 I I Rungschammel, Rungschemmel (śr. wys. niem) - rvczan 128 Rury kanaliz;c. drążone w drzewie 452 Rusałki 318 Rusztowanie egzekucyjne 144 Rybactwo 450 Rybacy kaszubscy 462 - malajscy 436, 437 Ryby (użytkowanie) 19, 195 - o kociej głowie 324 j \ Ryczan p. Obartel 123. 128, 129 Rydel 194 - do kop. bursztynu 361. 363 Ryfa p. Rafa I2g Ryfka 123 Rygocie (gw.) miejsca na łąkach gdzie występuje woda 408 Rylec drewno 434 Ryza (gw.) droga. podróż flis. 322 Ryż 191, 206 Rzazacz form, drzeworytnik 353 Rządy kolonialne 4 I 7 Rzeka jako granica 237 - jako szlak komunikac. 237 Rzerzucha, aphrod. 300 Rzeźba kamienna 134 - peruwiańska 486, 487 Rzędówka bagienna 236 Rżysko 202 s Sadzawka 238 Sadzawka (gw.) snopki ułożone do . młocki 337 Safian p. Boruta 348 Salva guardia priyozni (azyl przewoźny) 144 Samokrytyka 27, 28 Sanie 113 Sardiusz, kamień 325 Sasak, wóz a wąskiej kolei I2g Satyr p. Dziki Mąż 32 I Sąd Boży 135 - ławniczy 142 - sołtysi 298 - świecki 135 ScadTY (gw.) okrzeski krzemienne 384 School of Economics 436 Sekcja antropologiczna 6 - etnograficzna 6 - folklorystyczna 9. 10. 12 Semi-nomadyzm I go Sennik 351 Ser 332 Serce z bursztynu 389 Serdecznik, aphrod 300 Serxa, wisiorki burszt. 360 Sezam, roś!. strączkowa 195. 202 Siano 113 Sianokosy 335 Sibiele, dem. kobo 318 Sidła nadrzewne 301 il. Sieci farbowane 326 Siekiera 333 Siele (j. st. niem.) szle 11'5 Sień 266, 268, 285 Siermięga 345, 346 Siew żyta 2g4 il. Siodło do juczenia I I g. 120 Sile (st. sław.) szle 125 Sila (st. wys. niem) szle 125 Siła robocza 184, I8g - wytwórcza 15 Sinanthropus Ig, 20 Skarbnik, dem. opieko 3 I 9 Sklep bursztyniarski 403 Skład etniczny świata 7 - rodowo-plemienny narodu 84 Składanie ofiar przodkom 20g Skotak (gw.) pastuch gromadzki 345 Skóra barania w obr. burszt. 379 - jako odzież 183, 191 Skrzynia (gw.) cembrowina szybu bur· sztynowego 362 Skrzynia 446, 500, 501 Skrzyżowanie etniczne 73 Słoma jako pokrycie dachu 250 - żytnia 337 Słomianki do zboża 455 Słoń rozumie mowę ludzką 34 I, il. 300. 341 Słońce, jego znaczenie w budown. 240 Słupy graniczne 145 - jurysdykcyjne 145 - kamienne 452 - w budownictwie 278, 281, 2g6 Smok chmurnik p. Ala, Chala 347 Smyczek, smyk do obr. burszt. 378, 380 Sobótka 349 Socha I 18, 354, 434, 446 - w budownictwie 266 - w magii 340 Social anthropology 2 Socjalizm 53, 54 Socjologia 2, 34, 45. 62, 181 - prawa 150 Sorgo, rośl. uprawno 191, 193, Ig5, 202206, 20g, 210, 225 Sory p. pokrycie dachu 452 Sosna jako budulec 287 Sowizdrzał 346 Sól :;22, 327, 370, 396 Sórz (gw.) miejsce bursztynodajne 36 I Spar, spark, szpar na ptaszki 2g2, 2g3 Speculum Saxonum 2g6 Spichrz Ig7, 216, 328 - niedźwiedzi 42 I �Spichrz zaklinacza deszczu 225 Spiłor do ohr. bursztynu 379 Spinki bursz l. 370, 385 Spodnica 347, 451 Społeczeństwo 38-4°, 135 - afryk. chłopskie 192 - klasowc 54 - picrwotne IS, 18, +1, 57, 59, 61 - przedklasowe 73 Spółka bursztyniarzy p. osmana 375 Sprawozdanie z działalności Zakl. Etnografii U. Ł. 544, 549 Sprawozdanie z eksped. pomorzoznawczej .)40, 54+ Sprawozdanie z działalności PTL 520- 529 Sprawozdanie M:uz. Etnogr. w Łodzi 448-455 Sprowadzanie burzy i deszczu 336 Sprzęt pasterski 106 Srala (gw.) wir powietrzny 329 Stacje misyjne 189 ' Stado pierwotne 20, 57, 59 Stajnia 328 Stan mieszczański, pański, prałacki, rycerski i wiejski 136-137 Stanga, holoble 115 Stanik adamaszk. 446 Stara wierzba, siedziba Boruty 348 Starki do ław. ptaków 293, il. Starszeństwo 184 Stary Testament 333 Statut Wiślicki 29'3 Stawy 238 Stępa nożna 434, 354, 458 Stodoła 295, 328, 337 - piętrowa 236 Stogi na pomostach 239 Stokłosa 291 Stolnica do tłuczenia lnu 291 Stołki 298 Stopień barbarzyństwa 18, 19, 21 - dzikości 19-21, 55 58, 59 Storczyk biały, aphrod. 300 - błękitny, barwik 326 Stosunek do ziemi szczepu Luo 196, 199 Stosunki genealogiczne 189 - geograficzne t89 - osadnicze 231 Stosz\'szek, aphrod. 300 Stowarzyszenia tajne 335 Stół sądO\\'y 14-1Stragarz 452 Strączkowe 204, 206, 2 I o Strona poludnio\\'a w budown. 2,fO, 255 Strój lesiacki 447 ludowy 346, 446, 450, 501 Luo 183 ozdobny 198 płócienny 451 podhalański 107 rawski 450 - sieradzki 455 - skierniewicki 455 - wieluński 455 Struktura osadnicza 230 - przestrzenno-terytorialna 188, 189 - społeczna 186 - terytorialno-lokalna 188 Strzała 18, '9, 21, 93 Strzałki jadem posmarowane 341 Strzecha z trawy 108 - ze słomy 244, 331, 337 Strzegarze p. belki położone na murłacie 454 Strzygoń 340 Studnia 454 - wiercona 239 Styczność kultur 104, 105 Suchedniowe dni 294 Suchy ogień, niecony przez tarcie 432 Sukmana l, 297, 346, 447, 451, 454 Sukno 127 Sumiki 287, 296 Susza 195, 197, 216 Surowiec bursztynowy 392 Sworzeń 114-1,6 Syłwetki z kory brzozowej 422 Syrena 3 I 7 System ekonomiczny 1°3 irygacyjny 209 ludowo-demokratyczny 136 pokrewieństwa 184, 188 produkcji 104 rodowo-patrialchalny 1aS wartości artystycznych moralnych, religijnych 1°3 ....Sytuacja magiczna 227 Szafka 451 Szafran, aphrod. 300 Sza laśnict wo rolne 1°7 Szałasy mieszkalne 421, 433 Szaman 47, 60 Szarańcza 216 Szarlej, duch ziemll\', skarbnik 3'~) Szata roślinna 229 Szczepy "·sch. afrykańskie 18<) Szczep połudn .-ruski I 19 .l. "; Szczotka do czesania lnu 293 - do łowienia kretów 293 Szczyt domu 24 I Szeregi rozwojowe 22 Szkielet węża 335 Szklarze liptowscy 435 Szkło w obróbce bursztynu 346 Szkoła d yfuzjonistów 92' etnograficzna radziecka 15-17, 22 ewolucyjna 22, 417 funkcjonalna 25, 26, 62, 42~ Grabnera 91, 101 kulturowo-histor. 417 psychologiczna 26, 27 Schmidta 62 socjologiczna 22 Szla, postronki pociągowe 126 Szlachta drobna 137 Szlak migracji 68 Szle, szleja 118, 123, 125, 126, 131 Szlifowanie bursztynu 381 Szmaragd 325 Szopa 268 Szopka 43 I, 446 - krakowska 589 Szparag, aphrod. 300 Szparnik, żywy ptak, wabik 292 Sztuka Ewenków, Goldów 422 - ludowa 12, 13 - Niwehów, Oroczów, Ulczów 422 Sztych (gw.) kop. burszt. 414 SzuRa do kartofli i do zboża 450 - do szukania bursztynu 363 Szum (gw.) bursztyn w małych kawałkach 364 Szurgot (gw.) łachman 344 Szyba szlifierska 378 Szycie bez węzłów 303 Szyszki, ciastka weselne 446 Ściany łątkowe 287 - szczytowe 255, 264, 290 - wieńcowe 243 - z chrustu gliną oblepione 572 Śćklo (gw.) szkło 383, 409 Ślaga (gw.) młot drewniany 322 Śluby nocne 430 Śmierć 34-1-ił. Śmiertelnica, koszula śmiertelna 303 Śnica 113 ~piewy przy piciu pi "'a 198 Srodki produkcji 184 Środowisko g~ograficZlle 228, 229 m\'śliwski~ 422 robotnicze 12 Środowisko rvbolówcze .+22 Ś"'iat antycz~y III Świątki 466 . Świece 299 il. Święto kołchozne 42 I - niedźwiedzia 42 I Święty Bartłomiej, patron hartny 415 - Filip i Jakub w hodowli pszcz)1 330 ~więta .Jadwiga 299 il. Swięty Jan Kapistran 313 Święta Justyna 308 Święty Micha! w zwycz. rolno 294 ~widerek do obróbki bursztynu 383, 384 Swistun, wir powietrzny 329 T Tabakierki bursztynowe 391 Tabliczka zawieszana na skazańcu 145 Talizmany z bursztynu 360, 395 Targowiska 45 Tatarka (gryka), aphr. 300 Tatarskie ziele, aphr. 300 Tatuaż IQ8 Teatr ma~rionetek 332 Technika ceramiczna 499 - ciesielska 247 - pracy 108 - słupowa 261 - spiralna 493 - zrębowa 286 Teksty szamańskie 61 Tematy wędrowne 51 Teoria celto-słowiańska 78 - jedinogo potok a 47 marksistowsko-leninowska 15, 29, 34 35, 37 migracyjna 70 monoteistyczna 16 - narodników 52 rozwoju społeczeństwa marks.-lcnin.2 południowego pochodzenia Jakutów 70 prajęzyka 36, 41 rasistowska 27 Marra 36-38 stadialności 36 Stalina o pochodzeniu Tdora 60 - \\'~trząsów 36 - i praktyka 63 Tereny bagnisle 239 - kolonialne '96 narodó'" 36 �Terrakoty rzymskie 493 Teryaka czyli dryakiew z węża 342 Terytoria antropologiczne Słowiańszczyzny 439, 440 Tinus, dziw morski 324 Tkactwo 450 Tkaniny w Muzeum Etnograficznym w Genewie 499 Tłukarnia do lnu 291 Tok gliniany 2S7 Tokarka do obróbki bursztynu 376, 37S, 379, 3St Topaz 325 Topielica 3IS Topienie dziewczyny 222 Topirec (j. huc.) 333 Toponomastyka S2 Toponimika S2 Topór katowski 145 Torba 346 Tortury 145, 371 Tradycja ustna 227 Trakcja 110, 112, lIS, 1I9, 123, 127, I2S, 130, 131 Transport 112, 130, 190 Trawy wskazujące urodz. gleby 213 Trąby drewniane 320 - z kory 345 Trocki (gw.) dziewczęta do tłuczenia 291 Trójkąt w ornament. 2S9 Trójpolówka 107 Trybane ludzie holujący galary 323 Tryca (gw.) szpula w tokarce 379, 3SI Tryfus (gw.) naczynie drewniane do bielenia przędzy 327 Trzech Króli 43 I Trzylistnik, aphr. 300 Tuman, wir powietrzny 329 Trzcina cukrowa IS4, 205, 206 - na pokrycie dachu 250 Twórczość ludowa I I, 13, 23, 136 - zbiorowa 29 Tykwa 209 Typ antropologiczny 4tq _.- europoidalny 420 dolichocefaliczny 42{J - gleby 203, 204 - mongoloidalny 420 - obejścia 452 - paleoazjatycki 440 - śródziemnomorski 42 l Tytoń 209, 224 u Ucinanie glowy trupowi 297 Uczeni radzieccy 74, 94 Uczta wspólna 173 Ugor 202, 204, 207 U grupowanie etniczne 102 Układ domu w stosunku do drogi 453 - wsi 452 Ukształtowanie terenu 232 Ul słomiany p. kosołka 330; 352 Ulicówka 233, 239, 2S9 Unicornus (j. łac.) jednorożec 30S Uprawa roli a budownictwo 246 - kopieniacza 2 I - odłogowa 190, 200, 217 ogrodowa 194 - ruchoma IS6 - stała 217 - ziemi 21, 93, 112, lSI Uprząż 110, 118, 120-123 Urbaże, inwentarze 430 Uryna 208 Urodzaj dobry, zły 210 Urodziny, znaczenie socjalne 428 Usi giuridico populari 167 Ustalenie wytycznych dla etnografii polskiej 624 Ustawa 164 Ustawodawstwo 156 Ustawianie domów 240, 241 Ustrój chłopski 190, 436 - feudalny 72 - kapitalistyczny 47, 72, 73. 155 - klasowy 15. 20 - lineażowy IS7, ISS - niewolniczo-klasowy 72 - państwowy 44 pańszczyźniany 103, 236 - pasterski 436 - patrialchalno-rodowy 55, 436 patrimoniczny 104 - pierwotnie gromadzki 18 - rodowy 16, 40, 44 Uszczelnianie ścian 240 Uszy wydłużone 302 Utrata praw do ziemi 190 Uwolnienie od kary śmierci przez mało żeństwo 142 v Volkslied I3B Volkskunst 138 Volbrechtkunde Volkstracht 138 133, 138 w Wabienie ptaków 293 Wabik 292 \Yaga p. włók 113 - samołówka 292 Waggon wóz czterokołowy 127 Wajdelota 320, 350 \'V'alka klasowa 22 - kogutów 338 \Valuta bursztynowa 397, 398 Wałach 108 . \'\'ałaszka, broń 333 Wapień w budownictwie 249 .Wapno niegaszone 322 - wiedeńskie w obróbce bursztynu 37S Warkocz ze słomy 243 Warownia 209 Warstwa rolnicza 135 - robotnicza 135 Warstwice 234 Warsztat amatorski bursz\yn. 376-:17S - sezonowy bursz t. 377 - tkacki pionowy 274, 276, 277 Warunki geograficzne ISS - gospodarcze 190 \,\'arzenie (gw.) polewanie przędzy gorącym ługiem 327 Warzywa 195 \Vatra, rozpalanie 432 Wądoł do sąru (gw.) p. kopanie bursztynu 40S Wąż czarny, zakaz zabijania 335 - jadowity, krew jego 340 miedziany 335 wcielenie duszy 335 w lecznictwie 342 w wierzeniach 342 w zaczarowanym kręgu 340 - z gliny w obrzędzie inicjacji 335 \Y chrzodku (gw.) w środku 395, 399 Weichselzopf (j. niem) kołtun 3I.~ Wejście do domu 26S, 269, 282 \Verdeki, deski do przykrywania soli 322 Wesele 42S Wędrówki narodów 87 \Yęgiel kamienny 322 Węgły 2SI - na obłap, na rybi ogon 452. 453 - skrzynkowe 453 Wianie zboża 337 Wiano 142 Wiatr póL-zach. a ustawianie domów 241 \Viatrówka na dachu 452 Wici z łoziny 309 Wiecha kamienna i metalowa 144 Wiedza rolnicza afrykańska 214, 215. 227 - - człowieka pierwotnego lSI - pierwotna 227 Wielbłąd dwugarbny 120 Wielkapoc, zwycz. 294, 339 Wielka Rewolucja Październikowa 2, 3, 5, 9, 16 - wojna 216 Wielodrążnica 238 Wienerkalk (j. niem.) p. wapno wiedeńskie 00 00 Wieńcówka 247 Wierzbicki p. Boruta 348 Wierzeje 339 Wierzenia 6 I, 109, 176, 177 Wieś folwarczna 236 - roln.-hodowlana 107 Wieszczki, zamawiaczki 432 Wietrznica, wir powietrzny 329 Więzienie 144 Wigilia św. Jana, p. Sobótka 339, 349 Wilcza jagoda, Atropa Belladonna 305 Wilcze płotki w łowiectwie 3 I 2 Wilczyca 307 Wildes Fraulein, Dzika Baba 32 I Wile, demony szkodliwe 428 Wilk p. dyby 299 Wilkierze cechowe i miejskie 169 Wilkołak 307 Wiły demony szkodliwe 313 Winogradzki p. Boruta 348 \Vioska rybacka 222 - rzędówka 33 I Wiosna 311 Wióry w budownictwie 243 Wiórzysko (gw.) wiórki w bursztynie 362, 415 \Visiorki z bursztynu 3S4, 389 Własność kobiety 194 - mężczyzny 194 - jako pojęcie 155 Właściciel użytkownik 202 Włóczenie roli 294 Włók 113, 117 \Vnętrze domu 28S Wniebowzięcie 294, 3 I I Woda 232, 239 gruntowa 230 - płynąca a osiedla 238 �Woda powierzchniowa 238 - i uprawa ziemi 201 Wodnice 318 Wojna ojczyźniana g, 30, 48 - ś"'iatowa 5, 144 Wondół (gw.) dół z bursztynem 415 Wosk ziemny 244 Wójt 2g8 \\'ół I 12, 114, I 15. 129, 204 Wóz 110-114 bosy 129 bydlęcy 114 chłopski 127 czterokolowy 110,114-117,123,129, 131 dwukołowy I I I-I 16, 129 dyszlowy 110, 113, 115, 123, 128 koński 114 kultowy 117 kuty 129 północno-lombardzki 115 w litry .336 wschodn i I 18 zachodni 115-117 z półkulami 454 Wózek dyngusowy 332 Wpływy atmosferyczne na budownictwo 244 czeskie 124 dolno-niemieckie 126,129 europejskie 182 frankońskie 124 gleby 235 rosyjskie I 19 węgierskie 124 - wysoko-niem. 123 Wróż dobry 217, 225 Wróżbitka 433 \-\'różenie ze snów 35 I Wrzeciona 381 \\'schód 22, 67, 178 - radziecki 52 - starożytny 20 \\'skaźniki urodzaj. gleby 212, 218 \\'spólnota pierwotna 16, 20, 54, 59 - rodowo-plemienna 20, 46, 53 - ziemska 52 \ \'stęgi ze słomy i bibułki 45 [ \\'strząs 37, 28 \ \\'bór gleby 226, 227 \ \'ycinanka ludm"a 45 I. 550, 55 I Wydłużenie małżowiny usznej 302 \\'ydzierżawianie ziemi 192 \ \'ykładacze snów 351 \\,ykrzvżowani" kulturowe 108 W)'kup składam· przez młodego 428, 430 \\'ylot w dachu 331 \\'ymiana Ig2 \ \'ynalazki 94 \Vypalanie cegieł na słońcu 206 - piętna 145 \ Vyposaźenie techniczne lodzi 437 Wypraszanie od kary śmierci I 79 Wyroby bursztynowe 356-359, 368, 334 391, 404 - drutowe 598 - z drzewa 450 Wyrwidąh 32 I \Vysokość opadów atmosferycznych 244\Vystawa etnograficzna 492, 493 muzealnictwa szwajcarskiego 495 połskiej sztuki ludowej 446 rozwoju łóżka 493 - stołu 493 tkactwa 493 Wystawy i Konkursy Sztuki Ludow. Min. Kult. i Szt. 551-562-568 \Vytwory budowlane 134 - rzemieślnicze 134 - społeczne 150 \Yytwórczość 192 WYżka (gw.) ganeczek 433 \ \'zory kultur 27 \Vzrost ludności 190 Wzryw (j. ros.) wstrząs 37, 38 z Zabawki dziecięce 422 Zabawy 134 Zabiegi magiezne 109 Zabijanie starców 297 Zabobony 134, 178, 179 Zabytki prehistoryczne 77, lal Zadruga 428 Zagadnienia budowlane 231 etnogenetyczne 8, 69, 83, 84, 93, 100 mleka we Francji 605 studium historii kultury materialnej 624 wina i winorośli we Francji 605 Zagroda 184, 199, 201, 207, 234-236 naczelnika gwengu 222-225 na palach 258 okrągła 200 opuszczona 207 Zając morski 353 Zakaz tańca 143 Zakaz "'yczepu wina 143 Zaklinacz deszczu 221-224, 226 Zaklinanie deszczu 222 - \\'ężów 340 Zakon Krzyżacki 370 Zakopywanie resztek wieczerzy 320 Zakres pracy etnogr. 628 . Zakrzosy (nacięcia na drzewach I 296 Zakuwanie w dyby 299 . Zamki drewniane 446 Zapałenie oczu 400 Zapaski kieleckie 450 Zapewnienie potomstwa 428 Zapiski w urbarzach 453 Zapisy ludowe o czynnościach prawnych 143 Zapożyczenia wartości kulturowych 94. 102. 107 - staro-wysoka-niemieckie 126 Zaprószenie oka 400 Zaprzęg 110 - parokonny 112, 131 Zaręczyny 171, 172 Zaścianek 239 Zatyczka osi p. lonek 125 Zatyczki uszne 302 Zatykanie krzyżyków nad drzwiami 339 - - w polu 339 .Zawicie głowy 451 Zbieranie bursztynu 371 Zbiory egzotyczne w Muzeum Morskim 465 Muzeum w Jarosławiu 447, 448 ortyli 169 - polskie w Szwajcarii 502 Zderzenie kultur 102-104 Zdobywanie żywności 104 Zdobnictwo 106 Zemsta krwawa 139 Zespół budowlany 131 - plemienny 176 - pasterski 167 - rolny 167 Zielone Święta, zwyczaje 4:)2 Ziemienka 195. 254, 255, 258, 259, 162-264, 274. 278, 284. 285, 287 Ziemia czarna bawełniana '205 biała piaszczysta 2 Ia burszt\'nowa 'p. Prusy \\·sch. 412 kamie~ista 2 II . lekka 210 na terenach opuszczonych zagród 207 polska 293 Ziemia pszenna 236 - rudawcowa 2[2 rzeczna 206 szara 2 l a trypołitańska do obróbki burszt. 378 urodzajna 207-209 z białymi kamieniami 2 I2 - szarymi kamieniami 212 Ziemi kupno lub sprzedaż 192 - uprawa 186, 190 Zięba 293 Ziola ścięte kosą 336 - świętojallskie 399 - w obrzędzie pogrzebowym 303 Zizica (gw.) żywica 395 . Zjazd pisarzy chłopskich I I - geografów 6, 7 Zjawiska kulturowe 2. 22 Złe moce 220 Złota Baba, bó~two 3 10 ił. Złotnik, roślina aphr. 300 Znajomość gleb 226 Znak placu 144 - domowy 145 - pokoju 144 Znaleziska egipskie i sumeryjskie 117 Zrękowiny 428 Zumbera, rzeźba 144 Związek teorii z praktyką 53 - trój rodowy (gens triplex) 55 Zwierzęta domowe 193, 200 - jako sila pociągowa II, 116, 118, 193 Zwierząt oswajanie I I, 2 I Zwiesinosek, roślina aphr. 300 Zwycięstwo Wielkiego Października 54 Zwyczaje 109 doroczne 180, 466 gospodarcze 180 hodowlane 42 I łudowe 134, 139 myśliwskie 421 prawne 133. '39,' 142, 154, 158, 164, 165, 168, 139, 172, 180 rodzienne I80 towarzyskie 180 zawodowe 180 - związane z życiem publicznym 134 "3. Ź Źródła etnogenetyczne 92 etnograficzne 83. 96 - hislol'\czne H. 75. 183 �Źródla prawne 143 - prehistoryczne 76, 101 ż Zagle 323 Zargon 39 Zarna 434, 500 Ządło węża 342 Zebrak 347, 348 Zelazo 18, 19, 135 Zerdz;e 255 Zmijowiec, roślina aphr. Zniwa 197, 225 300 Zolnierskie listy ochronne I 13 Zołówka (gw.) szmata do bielenia przędzy 00 Zona młodsza 197 Zudry 427 Zupan granatowy 451 Zycie plemienia 186 Zygawica, woda zaskórna 405 Zyla, podcinanie w łowiectwie 3.F -- główna p. Cephalia 3 I I Zyrandol z bursztynu 384 Zyto ozime 294 Zywoplot 207 Zyzność gleby 217, 218 INDEKS OSOBOWY, A Abraham Władysław 151, 179 Adalberg Saumel 173 Adamska K. p. Zawistowicz-Adamska Afanasjew 28 Agasiz 424 Albertus Magnus 407 Aleksander Wielki I 12 Almgren 42 Ameisenowa Z. 576 Amira V. 174 Ammon 424 Anczyc Władysław 584 Antoniewicz Włodzimierz 262, 356, 652 Anuczin 63 f Arcichowski A. 30, 62, 77 Aristow 89 Arnsberg Godfryd de 295 Artamanow P. M. 81 Arystoteles 308 Attyla 69, 87 Auicenna p. Avicenna 353 August III 315, 397, 414 Aureliusz Cezar 358 Aurelly K. 589 Avicenna 353 B Bagiński M. 367 Baliński 368 Balowa 303 Baraniecki, bursztyniarz 367 Baranowski 525, 625 Barnkiewicz 580 Bardawelidze etno gruz. 96 Barowa L 603 Bartocha Rostislav 427 Barwiński Bohdan I 79 Bastian Adolf 23 Bateson H. 45 «LUD», T. XXXIX Batowski Henryk 442, 443, 604 Baumann E. 506 Bayger J. Al. 251 Bazylik Cyprian, drukarz 3 I 8 Bednarik Rudolf 427--429, 430-435 Behem Baltazar 346 Belicer W. N. 98 Bellet D. 149 Berdies 424 Berg G. 132 Berwiński Ryszard 626 Biegeleisen Henryk 385 Biegeleisen L. 596 Bieliński 418 Bielińskij 28 Bielski Marcin 295, 302, 340, 341 Bilbo 425 Binkiewicz E. R. 422 Birket-Smith 92, 93 Blajda Cz. 600 Blinow A. J. 56 Błażowski Marcin 329 Boas 426 Boer-Sauer Dorota 508 Boege W. 269, 270 Bogajeskij B. 70 Bogatyrew P. 27, 28 Bogdanow 3, 63 Bogisic Baltazar 136 Bogomiłow B. 13 Bogoraz W. 2, 3, 49, 60, 94 Bogusławski W. 573, 603 Bohomolec Jakub 304 Bojko Jakub 303 Bolesław Krzywousty 350 Borenstein, bursztyniarz 403 Bohm Jaroslaw 427 Bracia Joannes et Glaus Bagni 350 Brachovogel A. L. 310 Brackman 232, 273 Brailoil C. 499 Bremeński Adam 350 �769 Breughel Piotr 32 I Brie L. ,-o 15-1 Broca 63 Brodziński Kazimierz 303. 428 .. ~i3, .'j8I Brugger 486 Buck H. P. 8i Buczek K. 603 Buhler A 485, 48i, 508 Bujak ffranciszek 595, 596 Bułhakow 50 Bunak i5 Burghaltcr SOi Busłajew 23 Butinow N. A. +5 Buttler W. 258 Buhler A. SOi Bystroń J. St. 1i3, I i9· 599· 603· 604 c Canzius 3500 Capot-Rey R. 132 Carleton Allen Kemp '54 Carusi Evaristo I6i Cehak Helena 258 Cercha Stanisław 58i, 588 Cętnikowa St. 36i Chajewski W. p. Chleboradzki Antoni 4'3 Chejli lord 4t i Chalasiński J. 59i Chalubiński Tvtus 3 [') Chamberlain 424 Chapple E. D. 45, 50, 62 Charuzin 89 Cherbulier A. E. 499 Cherbury Herbert I i6 Chętnik Adam 353 Chleboraclzki Antoni p. Chajewski W. 4'3 Chmielewski K. 35i, 359 Chmielowski Piotr 300, 306, 325, 34', 352, 353 Chodakowski ZOl'ian Dol,ga 593 Chodzidlo Teofil 48G Chodźko Leonard 580'-582 Chociszewski 5i6 Chostek p. Popiel 295 Chrzanowska Paulina +-1-1 Ciołek Gf'rard 36, 228, 530 Ciszewski Stanisła'v 589, 62i Ciuk Fr. .J. 42i Coon C. S. 45, 50, 62, 425 Coppers 62 Corso Rafał 161 Costa Joaquim ,60, 162, '72 Coxe \\'iJliam 5i2 Cen' inka L L. 427 Cranzius 350 Crescent\"n Piotr 29-1, 2(,6. 300, 33G Cruet J: '49 Cukermann 34 Cycero [50 Cygański Mateusz 301 Czaja Stanisław 589 Czeboksarow M. :\". 3 I, 56. 63, iO, i9· 420, 424 Czebulski Wojciech 340 Czekano\\'ski.Jan 110, 1i5, 426, 438-44U, 520, 610, 61' Czernecow W. :\". ii, 94 Czernyszewskij 28, 39, 4G Cziczerow VV. 22, 32, 603 Czitaj 96 Czamo\\' Iwan 180 Czuryło 459 Czyje\\'ski W. 368 Czykobawa A. prof. 36 D Dadloff vl/. i4 Darwin K. 424 Davy G. I i4, 179 Dawidenkuw S. N. Go Dąbkowski Przemysław 1'79 Dąbrow<ki M. inL 367 Debec F. P. 79, 419. 420 Deffontaines P. 132 Delachau~ 48G Delaveaux L. 333 Delckta J, 280, 283 Delimat Tadeusz 46i, 55-1 Deotyma 41 I Dicker .T ózef Ii 9 Diether I ~2 Dietl J óz;'f 3 I 5 Dietschy 486 Dlugosz Jan 331, 349, 350 Dobrolubow ~8, 418 Dobrowolska ,\g. 603 DubrowoIski K. 80, 102, 599, 62} Dobrowolska D. 600 Dolgich B. O. 32, 90, 9-1, -122 Domicjan Cesarz 35i Drake Jan 5 i9 Duhiel 4, Goo Dunikowski Juliusz z Cl'5ka 427, Durkheim 20 Dm'al Jobbe E. 159, 166 is, Dvornik F. 132 Dzierżek 358 Dżawa Chiszwili Dżyngishan 91 70 E Edlibach, kronikarz 298 Ehrlich Eigen 148, 151, [53, 154-157, 162, 165, 261 Einstein Go Ejderman 49 Elian, ElIian, Aeliano 306, 308 Endzelin 81 Engels Fryd. 13-20. 44, 46, 47, 54, 56, 58, 416, 627 Esperson 41i. Estreicher Z. 500 Estreicher Stanislaw 1i9 F Falimirz Stefan 330, 324, 32'5 Farquhartson Al. 186 228 251 Federo~\'ski Michał 586 ' Fehr łfans 140, li4 Feist S. 125, 127, 132 Feldman W. 594 Filip .J. 426 Filin 34 Finkel L. 603 Firth Raymond 435-437 .Fischer Adam 526-600 .Fitzke .J. 263, 266 .Flavigny Robert G. II I, 118, 132 Foerster F. W. 155 Foltin Franciszek druk. 351 Frank Ludwik 427 Frank .Józef, lekarz 315 Frankowska Maria 60S, 625 Frankowski Eugeniusz l, 37. 13o, 599, 6oi, 610. 625 .Frazer G. James 60, 179, 335 Fredro .J. M. li2 Frei K. 494 Frendsdorf I i4 .Frobenius 92 Frolich Karl 140, 146, 175 Fryderyk Wielki 3i I Fuchs 148 Fustel de Coulanges 176 530 G GO{ Gabus Jean 484, 498, +99 Gacki .Józef l 70 Gajek Józef 175, 531, 608, Lud, T. XXXIX 611, 625 Gajekowa Olga 532, 6~5 Galasiewicz J. K. 587 Galton Francis 424, 425 Gaszyński Kont. 581 Gawarccki H. 363, 367, 372 Gawełek Fr. 162, 577, 589, 590, 603 Gawlik dr I i3 Geiger Paul 485, 503 Geigy R. 486 Gelliusz 306 Gennep M. A. 498 Gent Janus 424 Gerson vVojciecb mal. str. lud. 590, 591 Gessler E. A. +94 Gierke O. 149, 154 Gierymski Ant. maI. typ. lud. 592 Gigon A. 486 Ginzburg W. W. 79, 420 Gippius E. ~S Glapa Adam 524, 608 Glidon 424 Gloger Zygmunt 593, 589, 603 Gobineau 425 Gołębiowski Łukasz 329, 331, 340, 348, 574, 5i8, 581, 593 Gonet Szymon 539 Gorkij Maksim 10 I I 25, 46, 48, 57 Gorodcow 10 ' , Gorzuchowski Stanisław 251 Gostomski A. 354 Goszczyński Stefan 324, 345, 346, 583, 626 Gottfried Kazimierz 448 Gotkiewicz Marian 427, 435 Goyski M. 583 Górnicki Łukasz 304 Grabowski Ambroży 575, 577, 583, 590, 604 Grabowski Bronislaw 161 . Grabda Eugeniusz 461 Grabski Wł. 596, 59i Graebner F. 24, 72, 92 Grant 424 Grekow 10 Grierson 132 Grimmowie 82, 177 Grinkowa N. P. 34, 99 Griesebach H. 251 Groicki Bartłomiej 296. 298 Grossi Carmello 167 Grunan 357 Gruningen B. v. 492 Grzegorzewska S. 594 49 �77° Guagnin, Cwzgnin Al. 294, 308--310 314, 320, 33!, 342, 349, 354 Guczkow 46 Gustawicz Bronislaw 589 Glimher 174 Gysin F. 494 H Haberlandt 75, 611 Hadaczek K. 298 Haeckel 424 Hall 425 Halban Leon 529, 530 Hammurabi 46, 56 Handschin H. 500 Hartknoch Kristof. 320, 323, 327 Halt 92 Halton Bp. 295 Haudricourt Andl(~ G. 110, 113, 115-~ 125, 127, 131, 132 Haul' J. K. 29[, 294, 303, 307, 308, 337, 341, 342, 354· Hejnosz .wojciech 179 HcIvetius 153 Henaff Le A. 155 Henneherger Kasper 350 Henniger J. 4S5 Henryk Brodaty 298 Hensel \I/itold 281, 625 Herodot 66, 306, 357 Herbord, kronikarz 310 Helwing 297 Hickel 583 Himner N. 258 Hirszberg A. 595 H.)aton 425 Hobbes 176 Hoffmann-Krayer 347, 488, 503, 505, 583 Holbach 176 Holtz Rudolf 487 Homant B. 69 Horna Ryszard 133 Horwath B. 150 H61tkcr 486 Hradecka SI. 589 Hrdlicka 426 Huber Eu. 163 Hufnage! F. 277 Hunfalvy P. 87 Huntigton 425 Hupka Stanislaw 251, 596 Husarski W. 599 Hutchinson R. W. 288 HU\-erIin P. [79 Ibn Rusty 112 Inglot SI. 595 Iselin 488 Iwanek Jan 333 Iwanow S. \1/. 421,422 J Jaberg K. 115, 132 Jahn M. 272 Jakimowicz Roman 264, 280 Jakowlew 87 Jamka Rudolf 270 Janicek 428, 431 Janota F. 339 Jarcho A. J. 79 Jarecki W. 589 J askłowski W. 586 jaworczak Aleks. 549 Jażdżewski K. 254-256, 269, 260, JelIinek Jerzy [45 Jerzy z Kladorut 427 Joanna D'Arc 304 józef Żydowin 304 Jud J. 115, 132 Jurowsky Ant. 427 2% K K. J. 333 Kabat WI. 448 Kacelson 34 Kaczmarczyk K. 589 Kademus Aloisia 341 KadIubek Wine. 295, 307, 314, 317 Kaindl R. F. 166 Kalinka Joachim 429 Kalwa Piotr 180 Kanitz 112 Kapuściński M. 589 Karlowicz Jan 179, 360, 593, 627 Karpiński A. 278, 280 Kausch józef 572 Kavuljak Andrej 429, 430 Kazimierz Jagiellończyk 170, 371 Kazimierz \Vielki 170 Kiekebusch .-\. 264 Kielisinski W. K. maI. typ. lud. 576, 604 Kidd Benjamin 424 i i J Kippling R. 424 Kiselew S. W. 77 Kislakow ':\. A. 96 Kitowicz J~drzej 315, 332, 573 Klein F. R. 149 Klimaszewska Jadw. 154, 599, 600, 625 Klinger Witold 610 Klonowicz Sebastian 312, 323, 354 Kluczewski J. 323 Kluk Krzysztof 292, 293, 312, 326 Kmita B. 172 Knapiusz 359 Kocho\\'ski Wespazjan 435 Kolberg Oskar 179, 293, 300, 308, 317-319, 324, 343, 348, 349, 354, 369, 413, 583, 585, 586, 587, 591, 593, 607 Kolbuszewski prof. 443 KoJemann Julius 487 Kołlątaj Hugo 586, 626 Kołodziejszyk Edmund 162 Komoniecki A. 297, 303, 343 Komowska N. 28 Konopka T. maI. typ. lud. 579, 592 Kopf W. 596 Koppers Wilh. p. Coppers 485, 486 Koranyi Karol 179, 529 Korbe A. A. 423 Kosiński WI. 589 Kossak Juliusz 323 Kostren 70 Kostrzewski józef 254, 260, 261, 264, 267, 270, 272, 27Q-2S3 Koswen M. O. 3°-32, 5::> Koszysko Mieczysław 295 Kotula FI. 447, 524, 60S Kowalska A. 530 Kowalewsky Max 159 Kozlow F. 34, 35 Kozlowski Leon 258, 273 Kozlowski F. 412 Krajewska Janina 449, 532, 605, 625 Krasicki Ignacy 351, 412 Kraszeninnikow 67 Kraszewski J. I. 393 Krcek Fr. 588, 589 Kromer Marcin 53, 315, 329, 331, 3.')S, 359 Królikiewicz 5S0 Krupnow 7.1 Krupski Jan 5S9, 590 Kruzenstern 76 Krucker H. 496 Kryczewski E. L 68 Krzeczkowski Konst. 596 Krzywicki L. 215, 597, 627 Krzyżanowski Jul. 609 K'er Józef 427 Kucharska I. 449 Kuftin B. A. 3, 75, 99 Kunow 4 Kusznl"r P. J. 21, 423, 603 KUlrzeba SI. 594 Kutrzebianka A. 251, 532, 602 Kuźmicz BoI. 529, 53Q-540, 625 Kuźniecow N. 12 Klinsberg E. 140, 158, 159, 161, li3, 175, 177 166, L La Baume \V. 2io Labuda Gerard 115, 132 Lacdrach Wilh. 5t2 Lafiteau 66 Lafontaine 315 Laufer 421 Laur E. 519 Lebediewa N. j. 99 Lefebre des Noeltes 118, 126 Lehr-Splawiński Tadeusz SI, 438-440 Lelewel Joachim 521, 626 Lencewicz St. 251 Lenin' WI. iI. 40, 43-5S, 61-64, 425 Lenoire R. 174 Lenormande 351 Leszczycki SI. 25[, 596 Leszek Krakowski 170 Leusinger E. 493 Lewi A. 161, 162 Levy-Bruhl 23, 24, 3i, 60 Lewicki Jan 57S Lewin M. G. 26, 30, 79, 419, 420, 424 Libman 39 LielIienthal M. 295 Limanowski BoI. 594 Linde Bog. 299 Lipiński H. 592 Lipska H. 603 LisikiewiC7 .J. 251 Liske K. 299 Lobsiger-Dellenhach M. 499 Locke 176 Ludkiewicz Z. 25' L Ladyżenskij 3 Lawro\\' +21 Lepkowski .Józef 584 �773 Ł\ga WI. 283 Łopaciński Hier. I.opa tin 41 2 Łukasiewicz 582 1 79, 589 M Machay Ferdynand 423 Maciszewski 593 Mackiewiezówna J. 25 [ Magiera J. 588 Mahomet 308 Majranowski K. 577, 604 Majewski K. 258 Makowiecka H. 459 Malewski Bron. 569 Malewska Z. 64, 101, 418, 424, 526 Malinowski 223 Malinowski, in!'. 393 Malinowski Bronisław 22, 25 Maltć Brun. 580 Manugiewicz-Żołna 530 Mańkowski 592 Marcin z Urzędowa 300, 304, 349 Marks Karol 15, 16, 43, 44, 46, 52, 54, 56, 416, 627 Marks-Engels-Lenin 29 Maroi F. 161, 162 Marl' M. J. 14,34-37 ..40, 42,64,65,81 Marschall A. 155 Martin 351 Martin 494 Martonne A. 604 Massaryk T. G. 427 Masłowa G. S. 422 Matejko Jan 591 Matlakowski Wladyslaw 251 Matusiak Szymon 357, 593 Matyas K. 589 Maurer G. L. 159, 160 Mauss J. 579 Mayer John 503 Mączyński J. 575, 583, 584 Melicher Th. 154 Melichercik Andrej 427 Menger Ant. 149, 163 Merk W. 175 Merwart 3 Meuli K. 485 Meyer Herbert 140, 179 Meyer Elard Hugo 166 Michalski 441 Michał z Królina 313 Michajłowski 44, 50, 62 Miechow ita 329 Mieszczaninow 34 Miklosich F. R. 180 Milewski A. 578 Milewski TacL 524 Miller 25, 75 Miklucho-Maklaj M. 6, 7, 27 Mleczko Teof. 589 Mlynek Ludwik 588, 589 Mochnacki Maurvcy 521 Mole M. 530 Montelius Oskar 19 Monteskiusz 176 Moret A. 174, [79 Moreau 351 Morgan Levis H. 15-19,21,24,422,627 Morgenthaler O. 509 Marazowa A. S. 422 Morton 424 MoszvńskiKazimierz 111-113, 118, 12[, 123, 126, 127, 132,439,454,599,606 610, 611, 625 Mulkowski 582 Musianowicz K. 280 Miiller-Bergstrćim 178 Munster Seb. 314 Mydlarski Jan 442 N Kanke Cz. 603 Nasz Adolf 28g Negelein 178 Nestor 130 Niederle Lubor 53, 63 Niemcewicz J. U. 317, 357 I\'iezbrzycki 251 Nitsch Kazimierz 128, 129, 132, 175 Nominchanow G. D. 90 Norblin J. P. 574, 604 Nosek Stefan 253, 266, 530, 625 Nott 424 o Ociepka Teofil maI. ludowy, górnik 319 Oczapowski Jan 315 Ok!adnikow A. P. 77, 95, 420 Olderogge D. A. 26, 45, 55 Opeć Baltazar 413 Optulowicz J. 526 OrbeIli J. 34 Ormicki W. 246, 251 318, Ossowski F. :251 Oszanin L. W. 63 Otruba Józef 427 Otton z Bambergu 310 p Palkówna L. 526 Paprocki Bartosz 306, 316, 317, 330, 352, 354, 345, 427 Pappenheim 174 Paravicini E. 488, 49 [ Passart 582 Pasternak J. 288 Paweł Diakon 347 Pawlik Stefan 596 Pawlowski Stanislaw 186, 223, 228, 251 Pawlowicz Błażej 587 Pearson 425 Persowski F. R. 251 Perszyc A. J. 56 Peschel Oskar 293, 357, 611 Pessler \\!. 175 Peszczerewa E. 1\1. 422 Petersen E. 271, 272 Piaścik F. R. 251 Piekarska J. 459 Pietkiewicz Kaz. 550, 562, 568 Petrowa 34 Pfirnlin A. 155 Pilnacek 426 Piotr Wielki 7 Piszczkowski M. 603 Pittard Eug. 484, 486, 499, 500 Plechanaw G. 2, 28, 39 Pliniusz 308, 324, 353, 357 Podczaszyński 580 Pogonowski J. 147, 426, 427, 443 Pol \Vincenty 368, 584 Polaczek Stanislaw 586, .'189 Polujański Al. 362, 365, 366, 372, 378, 385 Poniatowski Stanislaw 180, 526, 600 Popiel Leon 454 Popiel J. 594 Papaw A. J. 65 Post A. 159 Potapow L. P. 90 Potechin J. 8, 13,23,26,416,417, .P5, 603 Potkański Karol 170, 595 Potocki Wacław 339 Prek Ksawery 576, 604 Preobra:lcnskij 3 Preston J. P. 288 Pritchard-Evans E. E. 184 Prokofiew G. ~. 70, 71, 86, 87, 94, Propp W. 28 Priifferowa-Znamierowska M. 464, 531, 625 Przy borowski Józef 413 Puryszkiewicz 46 Q Quatrcfages 78 R Radimsky Jerzy 427 Radiszczew 49 Radulesco Andrzej 159 Radwański F. 580 Radzikowski Wal. El. 590, 591 Radziwiłł Karol 317 Rafacz Józef 170, 596 Ramke FI'. 485 Raschke G. 282 Ratzel Fr. 2, 335 Rawdonikas "V. J. 32, 42, 51, 56, 59, 60 Rayski K. 589 Reinfuss Roman 259, 524, 570, 600, 608, 625 Rey Mikolaj 309, 331 Richards A . .J. 212 Riquet Michel 155 Riviere G. H. 483 Robakidze 96 Roginskij J. 424 Rohrer E. 496 Romankówna M. 412, 590 Romanówna E. 544 Rosenvinger Kolderup 172 Rousseau J. J. 153, 176 Raździeński "Valenty 3 [9 Rubi Christ. 5[2, 5[3, 529 Rudenko S. J. 3, 97 Rusiajkina S. P. 422 Rutkowski Leon 594 Rutkowski J. 252 Riitimcyer 488, 491 Rybakaw 77 Rydf'i Lucjan 592 Rysiński S. 172 Rzączyński 359 Rzeczniowski 368 �774 Sadowski 533 Sarasin Paul i Fritz 437. 433, 491 Sauter R. 499 Sam'e L. F. 172 Savigny 154 Sazonowa M. \r. 422 Sagajłówna M. 590 Schmidt \Vilhelm 24, 51, G2. 435, 436, 505 Schrenk 421 Schmoller Gustaw 143 Schrader 32 Schiinemann H. i K. 69 Schwartz H. 494 Schwerin Klaudiusz 140 Scialoja Andrzej 160 Scialoja Wiktor 161 Seger H. 258, 259 Seligman 179 Semkowicz \r. 430, 502, 589, 603 Sergi 420 Setkowicz A. 592 Seweryn Tadeusz 291, 332, 5°2, 524. 531, 598, 599, 608, 625 Siarkowski W. 336, 587--589 Serdiuczenko 34 Sicher 426 Skutil 426 Skwirutówna 588 Słomka Jan 322, 597 Smirnow A. P. 56, 97 Smirnow S. R. 46 Smith 212 Smith Pearcy 69 Smolka St. 596 Smuts S. 25 Sobolewski 81, 82 Sochaniewiczówna 252 Sokołowicz 433 Sosnowski O. 252 Sowiński M. 596 Speiser Felix 485-488, 491 Spencer H. 23 Spiczyński Hieronim 3°4. 305, 311 Stachowicz Michał 574 Staff Leopold 306 Stalin J. \r. 5, II, 14, 15, 18,20.26,23. 29-31, 33-39, 40-45, 49-53. 54. 57, 59, 63, 64, G7, 73. ,p6-418 Stammler R. 155 Staml"r W. 174 775 Staniewicz \ritold 596 Stattlerówna 588 Steinmann A. 493 Steller 67 Stelmachowska B. 339, 540. 625 Sternberg 421 Sternborn 458 Stoll O. 494 Stopa Roman 530 Stocklin A. 499. 503 Stratanowicz G. G. 423 Stronczyński K. 299 Struve P. 3, 46, 50, 5 I, 55. 62 Stryjeńska Zofia 600 Suboczowa Maria 532 Sulimirski T. 261. 273. 283 Surowiecki 357 Surzycki Stefan 596 Swierdłowski 26 Sylwan 368 Syreniusz Szymon 300, 304. 338 Szachmatow 81 Szafarzyk 66 Szarffenberger, drukarz 346 Szarewskaja B. 3 I, 32 Szczepański J. 603. 604 Szczepanowski Stanisław 594 Szczygielski T. 266 Szilling E. 31. 32 Szlachtowski Jan 173 Szternberg L. J. 3, 60 Szujski Józef 593 Szulc Dominik 357 Szydłowski Tad. 434 Szvmański T. 252 SZ}'mon z Łowicza 343 ś Śmiszko M. 273. 288 Śniadecki Jędrzej 3 l 5 Śreniowski Sto 594 Świątek Jan 587 Świątkowska-Chdmińska Jad,,'. Ś wi,tochowski Aleksander 594 T Tabeński Sto 251 Tan p. Bogoraz 2. 63 Tawmir 593 Tetmajer W. 5R8. 591, 455· 54+ Tobler A. 488 Tokarew S. A. 31, 32, 65, 74, 89. 95, 603, 610 Tołstow S. P. 6, 8, IS, 17,20,25,29-32 36,37, 41, 43, 62, 65. 71, 75. 603. 610 Tamerle Zofia 550 Tomkiewicz 393 Topinard 78 Trembecki Sto 573 Tretter Miecz. 434 Tretiakow P. N. 98. 99 Trofimowa P. A. 2. 63. 79 Truman 416, 417 Trzciński, bursztyniarz 384 Ts'in, dynastia I I I Tschudi F. 486 Tschumi D. 496 Tuwanówna Janina 605 Twardowski, mistrz 334 Tylor Edward B. 49, 61 I u Udalcow A. D. 72, 82-84 Udziela Seweryn 316, 587, 588, 539. 591, 597, 600 Ujejski Kornel 292. 355 Ulanowska Stefania 586, 539 Ulpian 150 Ungler F., drukarz 324 v Vache de Lapouge 424 Van Kuijk 166 Vasic Alojzy 427 Vergnet Ruiz .Jean 483 Vespucjusz 340 Vietor H. 346 Virchow Rudolf 48 Vischer Lukas 437 Voltaire 176 Vornander 87 w .592.59+ Wackernagel H. G. 485 \",:aga A. 358, 359. 367. 369 \ralewska Maria 525 \Valigórski Andrzej 181, 439, 625 \Yasilewicz G. M. 90, 421 Wasilewski Zygmunt 587 Wasylewski Edmund 573 Wawrzyniec ki Marian 587-589, 591 Waber Johan 496 Wegeli R. 496 \",'ehrli H. J. 494 Weiss Rich. 485, 503 Werdum Ludwik 572 \Yerdum M. 299 \Vesołowskij S. B. 22, 28, 65 \Y,grzynowicz Leopold 600 Wiederolf, bp strasburski 295 \rilczopolscy-Nieczuje 427 \Yindakiewiczowa Helena 589 \Vinogradow \Y. 36 . Wielogłowski Walery 584, 585 Wierusz-Kowalski Al. 592 Wieser F. R. 155 \Vinricus v. Kniprode 350 Wirtz P. 488. 491 Wiś lirki J. 583 Wisłocki 61 I \Yitanowski 5% Witek J. 589 \'\!itkiewicz Kaz. 599 Witzig E. 519 Władyczanka Maria 600 \rodzinowski 592 Wohlhaupter E. 154, 160 Wojciechowski Z. 594 Worobiew E. J. 96, 97 Wójcicki K. Wł. 173, 329, 344,383, 385, 575, 583 Wujek .Jakub 305 \'\!iirzbach Konst. 173 Wybranowski A. 594 \\'yspiański Stanisław 592, 604 z Zabclin 9 Zaborski B. 189. 237, 23 l Zafirow Ch. T. 42 Zakrzewska Mir. 525 Zakrzewski Stanisłml' 596 Zalewski 582 Zawadzki Teod. 330 Zawiliński Roman 588 Zawistowirz-Adamska K. 625 600. 610, �Zbinden Hans 502 Zbvlitowski Andrzfj 309 Zelenin D. 3, 7, 42, 60 Zieliński L. 583 Ziemkowicz 5il2 Znamierowska-Priifferowa ~. Zolorarew A. Y[' 3, 71, 94 Zollner 572 Z"gmunl III 358 ż 46 l, 5l9 Żdanko T .. -\. 70 Żdanow 410 Żebrowski, bursztvniarz Żegota Pauli 582' Żukowski J. 252 Żurowski J. 2")9 7.yrmunskij W. M. 4:l 373 I~DEKS !\AZ\YISK Andrujczyk 408 Balczak 430 Barciak 430 Barnaś 430 Barudziak 430 Barwnikówna Elżbieta 415 Bednarczyk 409 Bialy 430 Brandysiak 430 Bulczak 430 Bursztyniarczyk 414 Chlebek 430 Chmiel Jan, bursztyniarz 4°2, Chorążyna 399, 402 Chowaniec 430 Ćwik 430 Danielczyk 430 Filański 430 Gadowski Paweł 408, 409 Jaworscy 402 Jórczak 405 Kaczyński 410 Kielbąk 409 Kiernecek 396 Kiernozek Stanisław 408, 4[0 Kierzkow:,ki 396 Kierznm.\'ski 407 Kobus 405 Kocuba 430 Kolędziak 430 Kolodziej 430 Kopeć· 409 Kopytko 400, 407 Kozan 396, 409 Kulas Józef 408 Kusy, przezwisko 614 Lachowicz 430 Łakomy 430 Lukaszyk 430 Malarczyk Jan [LJ· Malinowski F. 403 Mauker bursz t. 358 • LUDOWYCH, 404 «LUD», TO~r XXXIX Mazur 40 [, 444 Mazurek 405 Medyk 409 MOlliak 434 Moskal 430 Mozdżeń 430 Mroszczak 430 Nicewicz Józef 383, 384, 402, 405 Od olga 430 Orbik F. 402 Orzeł 333 Oskwarek 430 Pakos 430 Pastorczyk 406 Perzow 396 Perzon M. 410 Petrulewicz 4°2 Pijanowska Teofilowa 402 Podbielski W. 409 Poreda, Poredzina 400 Pupkuwa 356 Ruszczyk .Jan 408 Rydel J. 384, 393, 404 Sarlowski 409 Samsel K. 404 Serafin Ł. 41 [ Siok 4°[, 404 Sobiech Mateusz 403, 404 Sobiech Maria 399, 4[0 S lachelt'k 395, 400, 4°7, 403 Stąpor 430 Stopka .130 Świder R. 395, 406 Tvc 409 \Vicher 430 \Vyrębek J. 410 Żądlik 430 Baja go Chonkiral Czagataj :\'azwy rodów (Kungral) 90, 9l 7[ �Czoros 8g Dżalair go, gl Dul, Dul go Irgi t, Irkit 88 Jamul' 213 Kangły go Karluk go K~rgesz 8g Kile go Kimo go Kruk QI Ktaj g'o Kungrat p. Chonkirat Kypczak 8g, go Kypczak Majman 8g Kyrgyz 8g, go Madżar go go, gl Majman 8g Mangy( go Merkit 8g Ming go Mogoł 8g, go Mongoł go Mundus 88 Najman go Ojrot 8g Tatar go Teles 8g Terbet 70 Tiurk go Vjgur go Wąż gl Wilk gr INDEKS ETNO-GEOGRAFICZNY, A Abisyńczycy 335 Achajowic 73 Adamczychy pow. Przasnysz, grunta 323 Tpnm. Acta 21 Afryka 32, IB2, 196,219-221,3°8,34.1, 417, 465, 488, 489 Afrykańczycy IgI, Ig6, 198, 203 Ainowic 41 g, 420, 42 I Aki-kuyu, szczep afro 335 Albania 431 Alnabowie 66, g6 Albigowa p. Lańcur 450 Alego 211, 224 Algonkinowie 2 I Allanowie 66 Alzatczycy 80 Altajczycy 79, 8g Ameryka 21, 26, 32, 49, 68, 6g, gl, 94, 400,417,424, 426, 465, 487 Anaulowie pL jukagirskic 73 Amgunia, rzeka 4\9 Amur 419 Anau (Azja) 420 Andamańczycy 21 Angara 68 Anglia 26, 146, 121, 1,'i4. 167 Anglicy 2, 1'58 Anglosasi 74 Antowie gg Apulia 115 Arabia 69, 167 - pin. 56 Arabowie płn. afryk. 7 l Aralskie Morze 78 Aryjczycy 85 Asembo, lokacja afro 210 Assyryjczycy 72 Aszchabad 30 Atlantowie 66 «LGD», TOM XXXIX Atlantyk 239 Austria 112, 156, 157 Australia 21, 31, 86, gl, 489 Austalijczy<'y 21, 71, 85. Austro-Węgry 73 Awarowie 115, lig, 122, 130, 131 Azja 6, 21, 31, 32, 68, 79, 85, 88, 130, 359 - mniejsza 441 - północna 6g, 419 - pln.-wsch. 420 - płdn. 78 - przednia 489 - środkc.wa 96, 420 Azerbejdżanie 66, 76 123, B Balemba, szczep aft'. 200 Babia Góra 427 Bagienice p. Przasnysz 3g6 Tpnm. Baja, grupa tiurkska go Bajkal 68, 70 Baktria 112 Bali, wyspy 338 Baliki p. Kolno 399, 41 1 Balto-Słowianie 123 Bałkany 15, 104 Baltowic 438, 439 Bahyk 15, 2g3, 356, 357, 439, 463 Bandysie p. Ostrołęka 408 Bantu 21g, 223 Useri, klan 224 - plemiona 183, 200, 215, 224 Baranów (Kurpie) 388 Bartoszyce (Mazury), ośrodek lniarski 327 Baskowie I 13 Basuto, Afr. 335 Baszkiria 97 Baszkirzy 77 Bawarowie 303 Bazylea 4115. 486 �Bączki p. Kolno 372 Beczuanie 335 Bemba, szczep afro 212 Bern 496 B(s~rmianie 98 Beskid Środkowy 237, 270 - Zachodni 337 Bialaczów p. Opoczno 449 Bialoruś 348 Białorusini 84 Białuszny Lasek p. Ostrołęka 404 Bialy Gront p. O'trołęka 40j. Tpnm. Biamijczycy 66 Bieliny p. Kielce 453 Bieśnik p. Jasło 339 Biskupin p. Żnin 2fi4--266, 285, 289, 290, 311 Bobrowa (Orawa) 435 Bobry (Orawa) 435 Bodzentyn p. Kielce 450, 453 Bołesławie p. Dąbrowa 303 Borneo 489 Bośnia j Hercogowina 112, 119 Brama Morawska 442 Brandenburgia 264 Braniewo 462 Bratysława 427 Brazylia wsch. 302 Brezewica (Orawa) 431 Brodowe Łąki p. Przasnysz 36fi. Tpnm. Bródno Stare p. \Varszawa 280 Bruksella 129 Bryzgowia (Szwajcaria) 503 Brześć Kujawski p. vVloclawek 254, 257, 286, 290 Brzeziny p. Kielce 453 Brzozowe p. Ostrołęka 368 Brzozowy Kąt p. Ostrołęka 404 Brzozówka p. Ostrołęka 366 Rrzustów p. Opoczno 439 Bukowiec p. Opoczno 452 Buk pod Berlinem 264, 289, 290 Bukowina p. :\owy Targ 430 Bułgaria I 19, 12,1: Bułgarzy 98-100, 440 - nadwołż. 81 Bunyore, pl. Bantu 224 Burgundczycy 73 Buriaci 74, 78, 87, 95 Burtasi 66 Busko p. Kielce 450 Buszmeni 21, 85 Bytom 319 Bytyńskie Jezioro 266 c Carolath p. Siedlisko 272 Cejlon 489 Celtowie 82 Chakasi 74. 76, 78, 90 ChaIdowie 96 Chantowie 51, 75, 78 Chazarowie 442 Che!chy-Sałki p. Maków 365 Chelchy-Sebory p. Maków 365 Chełmińska Ziemia 336 Chełmskie 129, 343 Chettowie 96 Chęciny p. Kielce 450 Chiny 48, 68, 112, 489 Chińczycy 70, 85, 167, 420, 426 Ch iwa 422 Chłopia Łąka p. Przasnysz 366. Tpnm. Chmielnik p. Kielce 540 Chodyńcy pl. jukagirskie 76 Chojniki p. Pułtusk 366 Chojnówki p. Pułtusk 365 Chorezm 78, 96 Chorwaci 80 Chudek p. Ostrołęka, grunta 366. Tpnm. Chur (Szwajcaria) 501 Chyżne (Orawa) 434 Cieciory p. Kolno 366 Cieloszka p. Kołno 366 Cieśnina Berynga 69 Cieszyn 246 Ciężkowice 344 Como, jezioro 115 Cyganie 66, 69, 88 Cymbry 37 C. S. R. 133 Czadeckie (Orawa) 430, 431 Czantoria p. Łomża 406, 407 Czarnia p. Ostrołęka 368, 402, 404 Czarnogóra 163 Czarnohora 233 Czarny Dunajec p. Nowy Targ 430 Czechoslowacja 426 Czechy 124, 138, 130 Czerkiesi 56, 66, 87 Czerwone p. Kolno 385, 400, 407 Czerwonak p. Maków 366 Czesi 333, 441 Częstochowa 3 I 5 Czimhora (Orawa) 431 Czukcze 76, 77, 94, 419 Czuwańcy 76 Czuwasze 66, 67, 77,81, 100 D Daleki 'Vschód 419 Dania 172 Dąbrówka p. Ostrołęka 366, 396, 406, 409 Dąbrowy p. Ostrołęka 366. Tpnm. Dąbrowa p. Opoczno 449 Desna, dopł. Dźwiny 99 Dęby p. Kolno 366 Dinka, szczep afr. 335 Dłutówka p. Przasnysz, grunta 366. Tpnm Dniepr 441 Dniestr 440 Dobczyn p. Śrem 271 Dobre p. Nieszawa 255 - p. Nowogard 283, 289, 290, 3 I I Dobrylas p. Kolno 366 Dolina Czujska (Azja) 420 - Noteci i Prypeci 237 Dolna Ziemia Niz. Węgierska 4~n Dolny Kubin (Orawa) 429 Dolny Śląsk 234 Dolganie, Dołhanie 80, 95 Domaszowice p. Kielce 450 Don 15, III Doryjczycy 73 Dubowe 244 Dudy Puszczańskie p. Kolno 402 Dunganie 95, 428 Duńczycy 80 Dylewo p. Ostrołęka 36 I, 366, 368, 396 401, 410 Dylewo p. Pułtusk 366 Dżungaria 6g E Egipcjanie 66, 72 Egipt starożytny i wspólcz. 19,68,73,439 Ełam 70 ' Ełk 358 Encowie 90 Eolowie 73 Erdutka (Orawa) 433 Ergitska gmina 88 Eskimosi 76, 419 Estowie 76 Etruskowie 68 Europa 21.31.66,67,73-75,78,81,88, 111,114,119,130,435.441,489 Europejczycy 183, 190, 195 Eurazja 21, 112. 119, 129, 239 Ewenkowie 78, 87, 95, 42 I Ewrazja p. Eurazja 94 F Fidżi, wyspy 335 Filipiny, 340, 426 FilipopoI 119 Filistynowie 295 Finowie 79, 82. 121, 123, 126 Flandria 127, 303 Francja 2, 32, 46, 115. 467, 468 Francuzi 74, 80, 133, 158 Fryburk 485 503, G Galla, pl. afro 335 Galicja 593 - hiszpańska 80 Gambia, Afr. wsch. 341 Gawrychy p. Ostrołęka 405. 406 Gądkowice p. Milicz 268, 269 Gąski p. Ostrołęka 366, 406 Gdańsk 323, 356, 358, 367, 369 Gdów 294 Gdynia 366, 369 Gem, łokacja afr. 224 Genewa 484 Germanie 76, 115, 118, 123. I'll Giewont 429 Gilacy 421 Gniezno 281, 287, 288, 290 Goci 37, 122, 130 Golanka, gleba p. Ostrołęka 366. Tpnm. Gontarze p. Kolno 366 Gorce 107 Górno p. Kielce 450, 453 Góry Świętokrzyskie 442 Grabówko p. Maków 366 Grecja 48, 159 Grecy 66, 357 Gręboszów 303 Grodzisko Wielkie p. Łańcut 450, 4.53 Grójeckie I 13-1 15, 129 Gruszowiec p. Limanowa 291 Gruzini 70, 74 Gurośl p. Kolno 366 Gutowo p. Maków 366 H Hamrv (Orawa) 435 Hana . (Morawy) [43 Hawai 426 Hellenowie 72, 73 Hesja [24 �Hiszpan~a +8, 113, 160, 166 Hiszpame H Holandia 121 Holendrzy 158 Holihrady p. Zalcszczyki 288 Hottentoei 56 Hrubieszów 235 Huangho, rzeka 429 Huculszczyzna 333 . Hugrykowie, l.'growIe 310 Hunnawie 66, 87, "5, "9, 131 122, '30, Kirgizja plcln. 8 Kirgizi 76, 88, 89, 423 Kisum, miasto - Afryka 182. 205 Kitajcy p. Chińczycy 70, 79, 420 Klin Zakamienny (Orawa) 433 Kobylany p. Kielce 450 Kolbuszowa 445 Kolenowie 96 Kołbacz, ziemie pyrzycka 3 la Komi-permiacy 66, 80 Komi-zvrianie 66, 80, 98 Komorowo p. Szamotuły 266 Kongo 19, 2' Kopaczyska p. Przasnvsz, grunta 366. Tpnm. Koreańczycy 420 Koriacy 76, 77, 94 Kościeliska p. Olesko 275-277 Kozak 333 Kozłowa 244 Kożangródek p. Pińsk 243 Kraczkowa p. Rzeszów 4;)0 Kraj Biełozerski 82 - Luo 211,219,223,224 - Nadbajkaiski 68 - Niemiecki 144 - Słowiański '44 - Wiatsko-Wetłużski 99 .- Zabajkalski 69 Krajów p. Opoczno 449 Krakowskie 348 Krakowiacy 593 Kraków 128, 246, 593 Krasnopółka p. Dęblin 334 Krobia p. Ostrołęka 405 Królewiec 360, 371 Kruszetnica (Orawa) 431 Krysiaki p. Ostrołęka 366, 384 Krzemionki pod Krakowem 334, 432 Krzeszowice pod Krakowem 299 Krzywiczanie 72 Książnice Wielkie p. Pinczów 259 Kuba, wyspa 338 Kubańcy 87 Kuczyńskie p. Ostrołęka 409 Kujawy 234, 248, 343, 441 Kurpianki 367,383-385,402-404,415 Kurpie, gr. etniczna 359-362, 396, 401 japończycy 422 jaworniki 339 Jcdlnia p. Radom '70 jednaczewo p. Łomża 366 Jeglijowiec p. Ostrołęka 404 Jenisej 68 Jończycy 73 jugosławia 441 jukagirzy 75, 94 jura Krakowsko-Wicluńska 234 jutlandia 293 K I Igel p. Trewirem 114, I 15 Illiryjczycy 65 Iłża p. Kielce 430 Imeretvńczycy 74 Imperi~m Brytyjskie 426 Indianie ameryk. 66, 86, 419 - kaliforn. 76 - płn. zach. 2 I Indie 48, 68, 85, I 13 Przednie 465, 489 - Zagangesowe 465 Indochiny 68, "I, 112, 122, Indonezja 48, 417, 488, 489 Indoeuropejczycy 68, 81, 82 Inkowie 302 Inowódz. p. Opoczno 449 Inowrocław 264 Iran III Irańczycy 82, 438, 439, 441 Irlandczycy 80 Irokezi 21 Istebna 244 Istro-Rumuni 80 I telmeni 21, 94 Izrael 88 129, 489 J Jablonka (Orawa) 430, 433, 435 - p. N. Targ 430 Jachowa Wola p. Kielce 453 Jakucja 88 jakuci 66, 68, 70, 71, 77, 78, 80, 100 .J ana, rzeka 88 jankowo-Młodzianowo p. Łomża 363 janowo p. Maków 366 japonia 489 Kaczyńcy 95 Kadzidlo p. Ostrolęka 389, 396,399-402, 406 Kafrowie 56, 335 Kalwaria Zebrzydowska 3I5 Kalmucy .56, 69, 75 Kamczadale 67, 70 Kamczatka 8, 67, 419 Kano, dolina 205 Karaimi 88 Karachuonvo, lokacja afr. 205 Karakałpacy 88, 90 Karaska p. Ostrolęka, bagno 404. Tpnm. Karelowie 76 Karpaty 8, 103, 104, 239, 428, 441, 442 Kartalińczycy 74 Karyntia 297 Kastylia 160 Kaszgaria 70 Kaszów p. Kraków 596 Kaszubia 331 Kaszubi 463 Kaszuby 248 Kavirondo, Afryka płd. 182, 210, 223 - Centralne 182, 191, 203, 210 Kaukaz 31, 79, 87, 96, 111,441 Kazachowie 56, 76, 77, 88, 89 Kazacv 120 Kcvni~ p. Szubin 280 Ke~ya. Kenia (Afryka) 182, 183, 191,226 Ketowie 75, 76 Kęty 297 Kielce 344 Kieleckie 45 I, 453, 454 Kijów Morawski 142 Kikuvu, szczep afro 195, 302 Kile: grupa tiurkska 90 Kilimandżaro 302 Kipsigis, szczep nilo-chamicki 183 404 - kr~ 3643, 66,372, 375-377, Kurpiowszczyzna 37 I Kumykowie 56 Kurykanie 66, 100 Kusice, Czechy 428 .J 382, 398 Kuzic p. Ostrol,ka K"alo\'any (Orawa) 402 435 L Lamuci 9.5, 419 Langan, skała w Szwecji 114. Tpnm. Lapończycy 441 Laski p. Ostrołęka 393, 404 Laskowiec p. Łomża 366 Lasowiacy, LasOlVicy 445 Leman p. Kolno 366 Lcna, rzeka 68, 70, 78, 86 Leningrad 3, 6, g, 10, 28 Lesiacy p. LasO\l'iacy 445 Leśniacy p. Lasowiacy 445 Levy Hradec, grodzisko 441. Tpnm. Lezgini 56 Lipnica p. Bochnia 303 Lipnica (Orawa) 432 Lipnica Wielka 435 Lipniki p. Ostrol,ka 364-366, 396, 407-409 Lipniki p. Kolno 366, 374 Liesek (Orawa) 4·31. Lisewo p. 'Vąbrzeźno 283, 28g, 290 Litwa 309, 349 Litwini 74 Ljesk (Czechoslow.) 433 Lombardczycy 73 Londvn 132 Long~bardowie 115 Lozanna 500 Lu belskie 249 Lublin 101, 162 Lubamia p. Rybnik 280 Lubania p. Leszno 297 Lud arabski 167 - azjatycki 32 - ałt~ski 95 bałtycki I I l, I 15, 126 - chiński 167 Ludy egzotyczne 167 --- fińskie I I I - francuskie 16'3 - słowiańskie 41 - syberyjskie 153 - srodkowo-azjatyckic 95 - tureckie i mongolskie I 18 Ludzimierz 429 Luo, szczep nilocki 181-183, 203, 210, 213, 215, 220, 225, 226 Luo, kraj 184, 186, 188, 189-192, 195, Ig8 �Ł Łaba 13 Łagów p. Kielce Łazany koło Wieliczki 334 Łączki p. Ostrołęka 393. 400, 408 Łączki p. Kolno 366 Ląki Górne p. Dębica 444 Łęczyca 348 Łoziska p. Ostrołęka 366 Łojowice p. Sandomierz 263 Łomża, 632, 376, 391 Łotysze 74, 76 Łódź 246 Łukowa p. Kielce 450 Łużyce Górne 124 Łyna, rzeka na 11azurach 327 Łyse p. Ostrołęka 366, 384, 38'3, 4°2, 405, 409 Łysogóry 453 M Macedonia 440 Macedończycy 441 Madagaskar 55 Madziarowie 76, 122 Majdan Mokwiński p. Kostopol 261 Majki p. Pułtusk 365 Makonde, szczep afryk. 302 Małe l.ipniki p. Maków 365 Małopolska 103, 128, 231, 442 Małypłock p. Łomża 366, 372, 384, 393 Mamino-Średniaki p. Maków 365. - Wyżki 365 Mandżuria 68 Mandżurowie 69, 120, 420 Man-Chmerowie 420 Mansi 41, 78 Markowa pow'. Przeworsk 430 Maryjczykowie 77 Massageei 76 Massajowie 302 Maszkienice p. Brzesko 595 Maurytania 307 Mazowsze 124, 170, 241, 295, 329, 368. 441 Mazurki 388 Mazury 297, 309 Mazurzy 399 Mątwica p. Łomża 366 MechEn p. Śrem 328 Mekka 308 J\lekong. rzeka I I I Melanezja 68, 91, 333, 488, 489 Melanezyjczycy 21, 76, 83 Meszczera ruska 99 Mezopotamia 68, 70 Michałówka pod Dęblinem 334 Mieszkańcy Ziemi Ognistej 2 I Międzyrzecze p. Rybnik 280 Mikronezja 68, 489 Missa, nazwa wieży 295 Missisipi stan 423 Mława 246 Mniszków p. Opoczno 449 Modlnica Wielka 299 Modrzewie p. Kielce 450 Monarchia Frankońska 130 Mongolia 67, 70 Mongołowie, 56, 69, 75, 120 Morawica p. Kielce 450 Morawy 124, 126, 130, 128, 145 Mordwini 50, 51, 66, 77, 80 Morze kaspijskic I I I - Sarmackie 338 - Śródziemne 293, 305 Mos, jezioro w Szwecji 342 Moskwa 3, 6, g, 28 Mosty p. Kielce 430 Mrowin p. Poznań 264 Muczkowie g6 Murzyni 21, 42b-426 Musgu, szczep afryk. 302 Myszyniec p. Ostrołęka 366, 368, 369, 376, 382, 4°1, 4°6, 4°'/, 409 N Nadrenia 12 I «Na grzędziel> p. Ostrołęka 401. Tpnm. Namiestów (Orawa) 435 Nanajcy p. Goldowie 76, 419 Nandi, szczep nilo-chamicki 183 «Na Przystępie» p. Ostrołęka, m. bursztynowe 408 Tpnm. Narew pr. dpI. Wisły 292, 356, 359, 366-369, 406 Narocz jezioro 333 Narody europejskie 75 indoeuropejskie 8 I mongolskie 32 tunguzo-mandżurskie 91 tiurkskie 32 tiurksko-mongolskie 8g l\ aród białoruski 75 francuski 73 - ruski 75 l\aród ugro-fiński 91 - ukrański 75 - włoski 73 Nasiadki p. Ostrołęka 398, 402 «:'{a Szwedzie" kop. bursztynu, p. Ostrołęka 410. Tpnm. (':'\a Zabagniwl p. Ostrołęka 408. Tpnm. :'\egidalcy 419 Xegrile 21 Negrzy zach. Afryki 340 Neńcy p. Samojedzi 71, 86 Neuchatel 484, 493 Neurowie 100 Ng'iya, miejcowość, Afryka 199, 203, 218. 221 Niemcy naród 2, 123, 140, 146, 154, 158 Kiemcy, kraj 46, 74, 115, 130, 303 Niemcy okupanci 369, 389, 373 l\iesłuchów p. Kamionka Strumi!owa 288 Niesułów p. Przasnysz, grunta 366. Tpnm. Kieźwiska p. Horodenka 258, 273, 283, 29° Niwehowie 76, 94, 421 Nomadzi 91 Komowie egipscy 73 Normanowie 73 l\orwegia 32 Norwegowie 80 Nosocice p. Głogów 258, 259 Noteć 235, 237 Nowa Brytania 483 Gwinea 76, 488 Huta p. Kielce 450 Irlandia 488 Kaledonia 487, 489 Słupia p. Kielce 453 - Wieś p. Maków 366 Nowe Miasto p. Opoczno 449 Nowogrodzie p. Łomża 406 Nowogród p. Ostrołęka 292, 359, 366, 367, 372, 376, 379, 380,338,4°2,4°6 Xowosiółka Kostiukowa p. Zaleszczyki 273 Nowy Daromin p. Opatów 262 ="Jowy Korczyn w. Kieleckie 318 Nyaima, Afryka 223, 22+ Nyana, Afryka 224 Nyanza~ p. \lictoria o Ob'- rzeka 77 Obda p. Ob' 310 Obdorczykowie '310 Lud, T. XXXIX. Oborczyska p. Ostrołęka 366. Tpnm. Obwierwa p. O.>trołęka 323 Obszar duński 115 górno-niemiecki 130 - heski 124 - słowiański 116 Ocean Indyjski I I I, 182 Oceania 7, 31, 32, 465, 488, Odra 462 - dorzecze 438, 439 Odrzywół p. Opoczno f49 Oka, dpI. Wołgi 99 Okręg Kargopolski, ZSRR 422 Olkuskie 348 Olszewka p. Ostrołęka 366 Opoczyńskie 449-453 Opole 282, 289-291 Orawa 428-431, 433, 434 Orawiacy 435 Orawka p. N. Targ 430 Orków p. ł"ask 264 Orle, góra p. Morski 264. Tpnm. Ormianie 69, 74, 157 Oroczowie 420, 42 I Orokowie sachalińscy 419 Osetyni 66 Ostiacy 75 Ostrołęckie Łęgi p. Ostrołęka 366. Tpnm. Ostrołęka 359, 366-368, 376-380,387, 392, 393, 403, 407 p Pacyfik 419 Pałcoazjaci p. Czukcze, Helnleni, Jukagirzy, Koriacy, Niwehowie 94 Palestyna 69 Pamir 8 Pannonia I 15 Państwo Radzieckie 33 - \'Vielkomorawskie 128 Papuasi 45, 76 Parafia Kije p. Pinczów 303 Parsęck p. Szczecinek 283, 289, 290 Pedżykistan 422 Pelty p. Ostrołęka 395, 405, 406 PerICliacy 5 I, 303 Persepolis :)08 Persowie 72 Peru 302. 500 Perzanki p. Przasn\"Sz 356. Tpnn!. Perzanów p. Maków 366 Pianki p. Kolno 366 Piasccznia p. Ostrołęka :)23, 410 5° �Piasecznica dpi :\"an,-i 4°1, 406 Piekary pod Krakowem 270 Piekielnik p. :\". Targ. 428, 430-432, 434 Piekło p. Kolno 372 Pikardyjczycy 73 Pilica 442 Pilsko (Czechy) 427 Pilzno (Czechy) 144 Pinczów 303, 430 Pireneje I 15 Pisa pr. dpI. ~arwi 406, 407, 41 I Piśna, rzeka na Kurpiach 372 Plemiona fil\skie i7 - greckie 84 - murzyńskie 19 - słowiańskie ii - wsch. słowiańskie i7 Plewki p. Ostrołęka 396, 409, 410 Płock 246 Płowdiwa p. Filipopol 119 Podhale 230, 233, 240, 241, 273, 432 Podkarpacie 128 Pod Ladą p. Ostrołęka 408 Tpnm. Podlasie 348 Podole 248, 251 Pod szkle (Podschłe) p. N. Targ. 43°,432 Podwlik (Orawa) 432, 435 Pogórza nie 309 Pojezierze Mazurskie 237 Pokucie 442 Polacy 113, 157 Polesie 235, 439 - briańskie 99 - sarneńskie 118 Polinezja 69, 489 Polinezyjczycy 55, 68, 85-88 Polska 2, 110, 124-128, 227, 234, 236 239, 246, 252, 2i7, 284, 293, 331, 345, 357, 360 441 Połąga 356, 359, 360 Pomorze 264, 339, 367, 412, 464 Ponarwie 360, 365 Popiołki p. Kolno 363 Popudnia na Ukrainie 258 Portorico 338 Portugalia 129 . Portugalczycy 302 Potasie, Potaż p. Kolno 372 Powiat Lesko 442 - Lubliniec 274 - Lubusza 279, 280, 301 - Łomża 368 - Łowicz 455 - !\'laków 365 Opoczno 332, 450 Ostrołęka 368, 370, 372 Pinczów 344 Przasnysz 347, 368 Pszczyna 274 Pułtusk 365 - Ropczyce 251 - Sandomierz 364 - Rybnik 274 - Tarnowskie Góry 274 - Wągrowiec 334 - Poznań 274, 283 - Luboń 273 - Sołacz 278, 279 Poznańskie 441 Północ 32, 79 Półwysep Bałkański 99, 124, 13 I, 442 - Pirenejski I 12 Praga (czeska) 144 Prusacy 309, 368 Prusinowice p. Kielce 450 Prusy Wschodnie 357, 358, 360, 37', 388, 397, 399, 4 12 Prymusowa 'Wola p. Opoczno 449 Prypeć 237 Przasnysz 373, 3ii Przyłaje p. Przasnysz 366. Tpnm. Przystań p. Maków 41 I - p. Pułtusk 366 Przystęp p. Ostrołęka, wygon 408. Tpnm. Przy tuły p. Przasnysz, grunta 366. Tpnm. Ptaki p. Kolno 366 Pueblo 21 Pupkowizna p. Kolno 366 Puszcza Kurpiowska 251 Ostrołęcka 368 - Sandomierska 118 Puszczak (Kurp) 397 Pyrzec, gród 310 R Raba, dpI. Wisły 428 Raba Wyżnia p. N. Targ 429, 430 Radkowice p. Kielce 453 Radzice Duże p. Opoczno 452 Rajgród p. Łomza 273 Raki p. Przasnysz, grunta 366. Tpnm. Rakszawa p. Łańcut 450, 453 Rawy Kurzątki p. Pułtusk 365 - Stasie p. Pułtusk 365 Ren I IS, 295 Repecko p. Tarnowskie Góry 266, 268 Republika Uzbecka 420 Reus, jezioro (Szwajcaria) 347 Rikkojot-Romowe 350 Tpnm. Rodezja Płn. 2 I 2 Romanie 122 Romowe 350 Tpnm Rosja 22, 54, 73, 74, 99, 1'3, 126, 245 Rosjanie 2, 50, 75, 76, 157 Roszków p. Kokian 270 Rozdziele p. Bochnia 600 Rozoga p. Szkwa pr. dpI. Narwi 405,406 Rudawa dpI. Wisły 323 Rumuni '57 Rusini 84, 113, 157 Ruś starożytna 44, 117, 349, 452 Ruszczuk, Bułgaria 119 Ruziek p. Maków 366. Tpnm. Rybna p. Brzeg 596 - kolonia p. Tam. Góry 264, 270, 272, 273 Rycerka p. Żywiec 333 Rzeczyca p. Rawa 332 Rzeszów 445 Rzeszowiacy 445 Rzeszowskie 45', 453-455 Rzym 154 Rzymianie 66, 72, 84, 356, 359 Rżaniec p. Maków 366 s Sachalin 8, 419 Sagajowie 90 Sahara 340 SI. Gallen 496 Sajańsko-Ałtajskie Góry 70, 78 Sala IS Sambia 293, 357, 360 Samojedzi p. Neńcy 70 Samodijska Grupa 94 San 1,8, ,28 Sande, klan 224 Sandomierskie 234, 334 San Domingo 338 Santok 278, 282, 288, 290, 31 I Sakwa, lokacja afryk. 2 I I Sardynia I 13 Sarmacja 294 Sarmaci 37, 65, 76, 96 Sarnia JAka p. Ostrołęka 366 Sartołowie 86 Sądeczyzna 235 Scvtowie 37, 76 Seklerzy 66, 8j " Tpnm. Selkupowie 75, 76 Seminomadzi 9 Serafin p. Kolno 366 Serbowie 80 - łużyccy 80 Serwatki p. Łomża 41 I Siedleckie 348 Siedlcnin p. Jarocin 283, 289, 290 Siedlisko p. Głogów 272 Siedmiogród 104 Sibil' p. Sybir ii Sidzina (Czechosłow.) 433 Sion (Szwajcaria) 500 Sirtia, lud wymarły 86 Siwiki p. Kolno 366 Skandynywia I I I, I 15, 246 Skania 115 Skarżysko p. Kielce 450 Skawa dpI. Wisły 428 Skępe p. Lipno 461 Sławki p. Ostrołęka 366 Sławkawo p. Maków 366 Słowacja 428, 430, 435 Słowacy 157, 441 Słowaczyzna Morawska 246 Słowianie 15,65, 79, 84, 99, 100, 112, 115,118,122,123,125, '30, 13', 133, 141, 146, 147, 426, 438, 439 Slowianie pierwotni 441 - południowi 442 - ruscy 442 Słowiańszczyzna 14, 15, 41, 75, I I I, 116, 121, 122, 124, 126,44° Słowiańszczyzna wschodnia 441 Słoweńcy 44 I Słowińcy 462 Sokołów woj. rzeszowskie 446 Soła dpI. Wisły 428 Sondrio, praw., włoska I 15, Iii Sonina p. Łańcut 450 Spytkowice 429 Stambuł 367 Stanica (Orawa) 435 Stany Zjednoczone 425, 435 Stara Łomża p. Łomża 366, 368 Stare Hrozenkowo (Orawa) 432 Stepy Czarnomorskie 441 Studzionki p. N. Targ 430 Suahe1i, szczep afryk. 302 Suchacz p. Elbląg 260 Sudan 56, 183, 335 Sudety 239 Sumerowie 72 Surowce p. Ostrołęka 402, 404 * 50 �Suzdal, Rosja 297 Syberia p. Sybir 32, 68, 71, 77, 79· 94, 333 Syberia Północna 42 I Syginowie 66 Sypniewo p. Maków 366 Ęyryń p. Rybnik 278 Sląsk 248, 258, 259 Ślązacy 309 Świerdłowsk 30 Świętokrzyskie 455 Szablak p. Łomża 356 Szafarczyska p. Kolno 366 Szafarka p. Ostrołęka 366 Szczepy afrykańskie 193 - mongolskie 122 - tunguzkie 122 - tureckie 122 Szkwa p. Rozoga pr. dpI. J\;arwi 406, 409 Szlapoken, Prusy wsch. 358 Szorcowie 76 Szorombojcowie 76 Szwaby 359 Szwajcaria 163, 484, 489, 494 Szwccja 32, 114, 342 Tunguzi 68, go Turcy ałtajscy 120 Turkiestan 130 Turkmeni 74, 88-90 Turyngia 439 Tuwińcy 95 Twardoszyn (Orawa) 433 Tybetańczycy 120 Tybeto-Bu~~ańczycy 420 Tybr 347 Tymoszcwicze na '\'olyniu Tynicc 598 Tyrol 297 244 u Ude, pl. azjat. 420 Ujście (Orawa) 43') Ulczowic, Olczowie 419, 421 v Victoria, jezioro 182, 183, 203, 205, 21 I, 220, 302, 335 T w Tadżykowie, górale doliniacy 77, 422 Tagusowie 86 Tahiti 496 Tangania 335 Tarnowa p. Słupca 264, 291 Tarnów 444 Tasmańczycy 426 Taszkient 6 Tatary p. Ostrołęka 406, 410 Tatarzy Kazańscy 96, 97 - Kadwołżańscy 71 Tatarzy 76 Tatowie, muzułmanie izraelici 80 Tatry 233 Teleuci 95 Teszik Tan, mIeJsc. 420 Tiurkowie 79, 97 Tadzia p. Ostrołęka 406 Topolice p. Opoczno 449 Trakowie 65, 438, 440 Trewir 114 Troglodyci 341 Trzciana (Orawa) 433 Tschad, jezioro 302 TubalO\\"ie 76, 96 Tuczno p. ~logilno 260, 291 Wach p. Ostrołęka 366, 404, 409. Tpnm. \Vagogo, szczep afro 302, 384 Wakamba, szczep afr~ 302 ''\Tamwera, szczep afryk. 302 \Vandalowie 65 Wandorobbo, szczep afro 302 \Vapare, szczep. afr. 335 \Varszawa 323, 367, 403 Warta 235 Wąglany p. Opoczno 449 Wedda 21 \Venecjanie 73, 122 \Venedowie 66, 100 \Vesole (Orawa) 431 Węgrów Podlaski 550 \Vęgry 115, 121, 124,357,435 ''\Tęgrzy 67, 122, 157 'Viatyczanie 72 \Viclbark 401 Wielka Brytania 251 Wielkie Antylle 33S Wielkopolska 234 Wielkorosja 49 Wielkoruś 123 'Viclki )iowgorod 12G Wieluń 246, 348 Wierzbnik-Zbijów p. Kielce 450 Wierzcholas p. Ostrołęka 366 Wiślica 334 Wisła I IS, 236, 318, 322 - dorzecze 433, 439 Wisłoka 128 'Vizna p. ł~omża 366, 372 Włochy 32, I IS, 167 Włodzimierz p. Opoczno 449 Włosi 74, 158 \Vogulowie 310 Wojciechów p. \Vągrowiec 259, 2')1 'Vojewództwo Pomorskie 459 Rzeszowskie 453 - \Varszawskie 246 \'\Tola Jasieniecka 296 'Vola Żarczycka, woj. rzeszow. 446 Wolkowe p. Ostrolęka 366, 369, ~86 403, 408 Wołyń 113, 352, 442 Wschód Daleki p. Daleki Wschód Wydmusy p. Ostrolęka 366, 405 Wykrot p. Ostrołęka 366, 405 Wysokie p. Łańcut 450 Wyspy Moluckie 302 - Salomona 302, 488 Wyszel p. Pułtusk 366 Wyżega p. Ostrołęka 405 Zakrze p. Łomża 406. Tpnm. Zalas p. Ostrołęka 366, 405 Zalesie p. Ostrołęka 403 Zalcśca p. Bóbrka 288, 290, 3 I I Zalew Szczeciński 466 Zamek Orawski 42'), 430 Zamojszczyzna 235 Za Mostkiem p. Ostrołęka 409. Tpnm. Zaręby Kościelne p. Ostrołęka 369 - - p. Przasznysz 378 Zatoka Gdańska I I I, I IS - Tonkińska I I I, I IS Zawada p. Przasnysz 366 Zawoja p. Cieszyn 240, 251 Zbójna p. Ostrołęka 366, 400, 409 Zgniłki p. Wyrzysk 280, 291 Zichowic 66, 96 Złota Góra p. Łomża 402 Zubrzyca (Orawa) 434 Zulusi 335 Zurych 485, 493 Zuzanny p. Bialystok 242 Związek Radziecki 4, 5, 8, 12, 13, 16 23, 31, 33, 74, 79, 84, 99, 607 Zyrianie 113 Z. S. R. R. p. Związek Radziecki z Żabino p. Ostrołęka 366 Żarnów p. Opoczno 449 Żebra p. Ostrołęka 366 Żmudź 33 I, 354 Żydzi 69, 80, 84, 157, 303, 416 Żytocha, kopalnia bursz t. p. Ostrołęka 410 Tpnm. Zabiele-Piliki p. Pułtusk 366 Zabiele 'Vielkie p. Pułtusk 366 Zaborów p. Brzesko 593 Zachód 115, II7, II9 Zajączków p. Kielce 450 Ż �INDEKS TOWARZYSTW «LUD», I INSTYTUCJI TOM XXXIX Akademia r\auk ZSRR 419, 424 - w Zagrzebiu 160 - Umiejętności w Krakowie p. P. A. U. 102, 416, 519 - Vied. a Umeni 427 Anthropos Institut 485 Bund fur Schwyzer Dut~ch 5[9 Centralny Instytut Kultury 460, 461 Ciba Aktien Gesellschaft Sag Commission Internationale des Arts et Traditions Populaires 165 Das Verein Deutsch-Schweizerisches Bienenfreude 509 Dział Etnograficzny Muzeum Morskiego 461-467 ' Genossenschaft Schweizer Heimatwerke 513, 514 Geographisch-Commerzielle Gesellschaft Sag Geographisch-Ethnographische Gesellschaft in Basel 508 Gesellschaft f lir Schweizerische Theaterkultur 518 Heimatschutz Trachtenvereinigung 514 Instytut Baltycki 460 Instytut Geograf. w Leningradzie i Moskwie 3 Instytut Etnograficzny im. Miklucho-Maklaja 419, 607, 625, 628 Instytut Oddzialu Nauk Spolecznych g Institut d'etudes missionaires 486 InSlytut Bad. Sztuki Lud. 460 Instytut Pólnocy 4 Landliche Kultupflege SIO Ognisko Kultury Plastycznej 466 Państw. Kom. Plano\\·. Gospod. G[ [ P. A. U. 611 I.\'DEKS NAUKOvVYCH, Pol. Tow. Ludoznawcze 460, 464, 60g 610, 625 - jego zadania 606-5 [ I - organiz. badań terenowych 607 - osiągnięcia naukowe 606 - planowanie sześcioletnie 607 - plan wydawniczy 610 - sprawy metodologiczne 606 - współpraca z PKPG 611 - Zagadn. badań folkloryst. 60g Tow. Antropolog. Londyn 424 Tow. Etnograf. Franc. 604, 605 - Krajoznawcze 460 - Miłosn. His!. i Zabytków Krakowa 5go - Przyjaciół Nauk w Warszawie 626 - Region Ziemi Rzeszów 445 - Socjolog. Londyn 424 - Ludoznawcze Szwajcarskie 502 Szwajcarski Związek Chłopski 514 Schweizer. Gesellch. f. Anthropologie Ethnolog. u. Urgeschichte Sag - - f. Volkskunde 502 - Trachtenverein 517 - Tropenistitut 486 - Vereinigung f. Heimatschutz Societe Neu-Chateloise de Geographie 509 - Geographique Sag Szwajc. Tow. Ludozn. 508 Volkskundliches Institut 487 \Vszechzwiązkowe Tow. Geograf. 6, Zrzeszenie Muzeów Narod. wc Francji 468 Związek Muzeów w Polsce 460 - Opieki nad najbiedniejszymi gminami Szwajc. 514 - Teatrów i Chórów Ludowych 466 CZASOPISM I WYDAWNICTW, «LUD», TOM XXXIX Acta Tropica 486 Annales UMCS 608 Annuaires des Musees 470, 453 Anthropos 486 - Bibliothek 486 Archives Suisses d'Anthropol. Generale 509 Archiv f. Histor Kunstdenkmiiler 495 Atlas Ludoznaw. Szwaje. 503, 504 - Polsko Stroj. Lud. 523, 606 608, 611 - Wyobrażeń Pamiątek Ludozn. Prawnego 147 Bericht i.iber das Basler Museum f. Volkerkunde 4g1 Berner Heimatbuch, 512 - Zeitschrift f. Geschichte U. Heimatkunde 512 Biblioteka Warszawska 367 Biblioteczka ('Orbis,> 598 Biesiada Literacka 371 Bulletin de la Soeieie Neu-Chateloise de Geographie Sag Bulletin del' Schweizer. Gesellsch. f. Anthropol, Ethnol. U. Urgesch. Sag Centralny Katalog Zabytków Etnograf. w Muzeach 609 Casopis Vlasteneckeho SpoI ku Musejniho w Olomouci 426 Ciba-Rundschau 509 - Zeitschrift 509 Czas 578 Czytelnia Niedzielna 584 Dziennik \\!arszawski 578 Encyklopedia rolnicza 369 Ethnolog. Anthrop. Bibliothek 486 Gazeta Korespondenta 358 Gazeta Świąteczna 588 Geographica Heh'etica 509 Gość Puszczański 374 Gryf 526 Heimatlcben 451, Sill Heimatschutz 5[5, 516 Heimatwerk ')14 Del' Hoch\\ a:hter 5 I o, 51 I Jahrbuch des Bernischen HislOr. l\fuseums in Bern 497 Kalendarzyk Krakowski 577 Kalendarz Warszawski 348 - \Vildta 585 Kratkije Soobszczenia 4I9, 422 Le Globe 509 Lud 162, 526, 610 Lud Słowiański [62 M. A. A. E. 162, 526 Man 417 Mitteilungen der Ethnograph. Sammlung d. Univers. Basel 487 Mitteilungen del' Geograph. Ethnograph. Gesellschaft 508 Orli Lot 2gl, 526, 600 Pamiętniki Tow. Tatrzańskiego 428 Pamiętnik Warszawski Pielgrzym Polski 579 Pol. Atlas. Etnograf. 606, 608, 611, Prace Etnolog. 610 Prace i Materiały Etnograf. 526, 606 610 Prace i Materialy PAU 526 Przegląd Archeologiczny 358 - Rybacki 461 Przewodniki Muz. Etnogr. w Bazylei 492 - po \Vystawych Muzealnych 496 Przyjaciel Ludu 297, 322, 328, 338, 576, 578, 582 Pszczólka 577, 578, 5go Schriften der Schweiz. Gesellsch. f. Volkskunde 507 Slovenska Vlastiveda 427 Sowieckaja Etnografia 416, 424 Suplementa 487 Teatr Ludowy 526 Tygodnik Powszechny 377 Volkstum der Schweiz 507 \Vanda 604 \\!arszaw. Tyg. Ilustrowany 584 Wisla 162. 526, 588. \\'ydawnictwa Tow. Ludozn. Szwajc. 507 - Muz. Etnograf. w Bazylei 4g1 Zaranie Śląskie 526 Zbiór Wiadomości do Anlt'opol. Kraj. [62, 526, 590 Ziemia 526 �INDEKS MUZEOW, Muzea etnograf. we Francji 467, 483, 487 w Bazylei 487, 491 w Łomży 352 w Xeuchatel 498 w vVarszawie 348 w Zurichu 493~494 kontrolowane 469 krajowe 464 humanistyczne 467, 46 narodowe 468 prowincjonalne 470 przyrodnicze 474 Skansenowskie 50 I szwajcarskie 490 zaszeregowane 468, 469 2VIuzeum Akad. Nauk. Z. S. R. R. 3, 4, 33 Alpejskie 497 Antropologii i Entrografii lm. Piotra Wielko 7 Baskijskie 472 Etnograficzne 487, 492 Historii religii 3, 33 Historyczne i Etnograf. Kormandii 472 Kurpiowskie w Xowogrodzie 292,375 376 Literackie 9 Lotaryńskie 472 ~1orskie w Szczecinie 494 «LUD», TOM SPIS RYCI:\", XXXIX Narodów Z. S. R. R. 33 Pocztowe w Bernie 497 Polskie w Rapperswilu 501 PrzemysIowe w Bazylei 492, 493 PrzemysIu artyst. w Zurichu 495 Retyckie 501 w Jaroslawiu 447 w Łodzi 448 W Rzeszowie 445~44 7 w Tarnowie 444 w Toruniu 455~461 Musee des Arts et Traditions populaires 467 Ethnographique de la ville de Geneve 499 de I'Homme 468 de Valere 500 du Vieux Lozanne 500 ~ Historique de NeucUl.tel 468 Museum fiir Volkerkunde und Sehweizesrisches Museum fi.ir Volkskunde 482 Basler Gewerbe Museum 492 Bernisehes Historisehes Museum 496, 507 Kunstgnverbe-museum Zurich 495 Landesmuseum Zurich 494, 495 Schweizerisches Alpin Museum 497 ~ Postmuzeum 497 Raetisch Museum 501 «LUD», Bieda z nędzą, drzeworyt na karcie tytulowej anonimowej broszury (,Nędza z biedą z Polski idą(l, wydanej przed r. 1633, 344 Bielenie płótna miedzioryt, Hartknoeh Chri~t.-Alt und Neues Preussen, Franckfurt 1684 (383), 327 Bor (świderek) krzemienny do borowania dziurek w paciorkach, 379 Boruta w starej wierzbie, litografia, Kalendarz Warszawski pop. nauk. ilustr. z r. 1864 (79), 348 Boże drzewko, drzeworyt B. Paprocki Koło rycerskie, Kraków 1575 cap. 28 316 . Bróg, drzeworyt, M. Rey-Zwierzyniec, 1574 list. 55, 309 Bursztyn używany do leczenia oczu 380 Chata kaszubska 247 - kurpiowska 247 Chaty kultury łużyckiej z Biskupina 265 w w. XVI, drzeworyt Mikołaj Rey Zwyerciadło, Kraków 1567, list. 54 331 Deformacje wsi łańcuchówki w okręgu przemysłowym 231 Dłutko do czyszczenia bursztynu 379 <,Dry!» drewniany do wiercenia otworów w bursztynie :i79 Dziki mąż, drzeworyt, CalIimachi P., Geminianensis historia de rege Vladislao seu clade Varnensi 1515, 321 Dziw morski, drzeworyt, Falimirz, O ziołach i moczy gich, Kraków, druk. F. Unglera 1534, cap. 99, list. 40 324 Dzwon na kuropatwy, miedzioryt, K. Kluk, Zwierząt domowych i d~ikich 1778, t. II (352), 3~6 Fajeczka garnuszkowa 392 Fajka bursztynO\\"a 392 Fragment osady ku"tury lużyckiej 267 o •• TO~f XXXIX Galar na Wiśle, miedzioryt, Przyjaciel Ludu, Leszno 1844 t. II (353), 322 (,Grabciu> żelazne do szukania bursztynu 363 . Granica zasięgu świerka, linii Tornquista i rubież antropogeograficzna 230 Grodzenie granic, drzeworyt, Crescentyn, O pomnożeniu i rozkrzewieniu ... 296 Guzik bursztynowy 392 Gwiazdy, drzeworyt, J. K. Haur, Skład albo skarbiec ... , Kraków 1693, (96 343 Holowanie łodzi, miedzioryt, Hartknoch Christ.-Alt und neues Preussen, Franckfurt 1864 (410), 323 Jednoróg, drzeworyt, J. K. Haur, Oeeonomiki ziemiańskiey generalney 1730 (147), 308 • Kolonie sznurowe w okolicach Łowicza 232 Kołtun, sztych, Lafontaine, Chirurgimedizinische Abhandlungen Polenbctreffend 1792 3 I 5 Korale bursztynowe 390 Korowód sobótkowy, drzeworyt, O. Kolberg, Sandomierskie, \,\'arszawa 1865 (123), 349 Kosz do płukania błota bursztynowego 363 Krzyżyki magiczne, fot. A. VVójcik, wieś Bieśnik pow. Jasło 1936, 339 Kuna i kloda, miniatura Xr 32, Legenda o św. Jadwidze, Kodeks ostro\\"ski 1353, 299 Kurp bursztyniarz 361 Kurpik młody bursztyniarz 382 Lew i słoń, drzeworyt. Bart. Paprocki, Koło rycerskie, 1575, cap. 88, 306 List z nieba, egz. w bibliotece l'vIuzeum Etnograf. w Krakowie Xr I 223, 313 �794 Lubczyk, drzeworyt, Crescentyn, O poOsadnictwo na glebach żyznych i lichych mnożeniu i rozkrzewieniu ... Craco235 viae 1571 (250), 300 Orka, drzeworyt, B. Paprocki, Koło rvLudzie z długimi uszyma, drzeworyt cer~kie, Kraków 1575, cap. 95, 354 M. Bielski, Kronika świata, Kraków Owalmce 239 1554 (310), 302 Paciorki z bursztynu 387 Łopata do pogłębiania otworów przy Pasterz, drzeworyt, B. Paprocki, Koło (,biciu próby,) 363 rycerskie, Kraków 1575, cap, 85, Łowy n~ słonie, drzeworyt, M. Bielski, 345 Kromka ... , Kraków 1564, list. 542 Pilnik do czyszczenia bursztynu 379 341 Plan budynków z okresu późnolateńskiego Łyżka ('próbna') do szukania bursztynu 271 363 Plan chałupy podlaskiej 242 Mapa rozmieszczenia pokrycia dachów Plan chaty kultury lużyckiej 268 w Polsce 249 Plan chaty kultury pomorskiej 270 Mapa rozmieszczenia typów konstrukcji Plan chaty z okresu wędrówek ludów 275, drewnianych ścian 248 276 Mapa terenów bursztynodajnych 365 Plan chaty z okresu wpływów rzymskich Mapa zalesień w Polsce 245 272 Mandragora samiec, drzeworyt H. Spi. Plan osady z okresu wędrówek ludów 277 czyński, O ziołach, Kraków 1556, Plan osady w Lisewie w pow. wąbrzeskim cap. 140, list. 55, 304 283 Mandragora samica, drzeworyt, H. SpiPochówek bez trumien, drzeworyt czyński, O ziołach Kraków 1556, J. K. Haur, Skład albo Skarbiec :., cap. 140, list. 55, '305 1693. S. S. B. Słownik obrzędowy Medaliony z Chrystusem wykonane z burWilno 1871 (152), 303 sztynu 386, 387 Podcienie i okapy jako ochrona przed !Vfiędlenie lnu, drzeworyt, J. K. Haur, deszczem i wiatrem 244 Skład albo skarbiec .. " Kraków 1693 Poglębiacz żelazny do bicia próby 363 (82), 291 ' Potwór wodny, drzeworyt, Biblia LeoMłocka, drzeworyt, J. K. Haur, Skład polity 347 albo skarbiec ... , Kraków 1693 (20), Pszczoły, drzeworyt, B. Paprocki, Gniazdo 337 cnoty, Kraków 1578, 330 Motyczka lekka do szukania bursztynu Próba rekonstrukcji osady neolit. 257 363 Próbny kij do wyciągania próbek podMotyka oskardowa do twardego gruntu glebia 363 363 Puszczanie krwi, drzeworyt, H. SpiczyńMyszy jedzą Popiela, drzeworyt, Alexanski, O ziołach, Cracoviae 1556, list. der Guagnin, Sarmatiae Europeae 190,31 I descriptio Cracoviae, 1578, fol. 13, Ramowe, drzeworyt, K. Henneberger, 314 Kurze u. wahrhafftige Beschreibung Myszy pożerają biskupa Hattona, drzedes Landes Preussen woryt, M. Bielski, Kronika świata, 1584, 7 350 1554 list. 284, 295 Rozbijacz żelazny używany przy kopaKad!'zewne sidła na jemiołuchy i drozdy, niach próbnych 363 1ttografia, Przyjaciel Ludu, Leszno Rozmieszczenie budynków drewno i g'li1839, t. II, (372), 301 nobitnych na wsi 246 Kaszyjnik bursztynowy 394 Rozmieszczenie wysokości opadów atmoKaże do czyszczenia bursztynu 379 sferycznych 240 Odłamki szkła używane przy obróbce Rydel do kopania bursztynu 363 bursztynu 380 Rzeki i strumienie nadają kierunek paOfiary z ludzi, rysunek piórem na kasmom osiedli 238 mieniu, Przyjaciel Ludu, Leszno 1838, Rzuty poziome domów trapezo\\'at\"Ch t. II, (264), 297 neolit. kultury ceramiki wstęgowej 25(; 795 Rzut poziomy domu słupowego wczesnohistorycznego 279 Sąd soltysi, miniatura Nr 26, Legenda a św. Jadwidze 1451, 298 Sianokosy, drzeworyt, Crescentyn, O pomnożeniu i rozkrzewieniu ... Kraków 1571, (485), 336 Siew i bronowanie, drzeworyt, Crescentyn, O pomnożeniu i rozkrzewieniu ... Kraków 1571 (107), 294 Skarbnik, rysunek Teofila Ociepki, Własność Muzeum Etnograficznego w Krakowie 319 Spar, miedzioryt, Krzysztof Kluk, Wilno 1779, (343), 292 Spichlerz, rysunek piórem na kamieniu, Przyjaciel Ludu, Leszno 1838, t. I (106) 328 Strój chłopski z XVI w., drzeworyt, ry· cina z kartki tytułowej z druk. H. Vietora z r. 1521, 346 Syrena, drzeworyt, B. Paprocki, Koło rycerskie, Kraków 1575, cap. 38, 317 Szczotka na krety i starki z koziołkami, miedzioryt, K. Kluk, Zwierząt domowych i d~ikich ... Warszawa 1779, t. I (358), 293 . Szmaragd, drzeworyt, Falimirz St., O ziołach i moczy gich, Cracoviae 1534, cap. 38 cim. 4398, 325 Szufla drewniana do rozrzucania ziemi burszt. 363 Szufla durszlakowa do szukania bursztynu 363 Świderki stalowe do borowania dziurek w paciorkach 379 Tokarka drążkowa do szlifowania bursztynu 380 Tokarka pedałowa nożna do obróbki bursztynu 379 Tokarka smyczkowa ręczna do obróbki bur>ztynu 379 Tokarka sznurowa ręczna do szlifowania bursztynu 380 Tokarka wiatraczkowa do szlifowania bursztynu 380 Tokarka z pionowym dyszlem 381 Topielica, rysunek Teofila Ocicpki, górnika. \Vłamość Muzeum Etnograficznego w Krakowie 318 Twardowski w Rzymie. .Iitografia. J. Unger, Kalendarz \\'al'sza\\'ski, por, nauk. ilustr. na rok 1865, \Varszawa 80, 334 Układ osiedli w krajobrazie wyżynnym 233 Ule słomiane, drzeworyt, P. P2procki, Gniazdo cnoty, Kraków 1578, cap. 83, 3:;2 "Vajdelota z kozłem ofiarnym, drzeworyt, Preussische Dcnkwurdigkeiten. Fort, setzung der Acrorum Borrussicorum, Królewiec 1742 (701), 320 "Valka kogutów, litografia, Przyjaciel Ludu, Leszno 1836, t. II (308), 338 Walka Kozaka z tygrysem, drzeworyt, J. K. Wiadomości a Syberii i podróże w niej odbyte w lat. 1831~1834, Warszawa 1837 (138), 333 \"'alka lamparta ze smokiem, drzeworyt, B. Paprocki, Koło rycerskie 1557, cap. 87, 307 Wąż, drzeworyt, J. K. Haur, Skład albo skarbiec ... , Kraków 1693 (327), 342 Wąż miedziany. Kult wężów, drzeworyt, St. Testament, Ks. Liczby 33,1 Wbudowanie domu we wnękę skalną w Prądniku Cieszkowskim 235 \\'ęże w zaczarowanym kręgu, drzeworyt, M. Bielski, Kronika, Kraków 1564, list. 450, 340 Wilcze płotki, miedzioryt, K. Kluk, Zwierząt domowych i dzikich historii naturalnej początki, \"'arszawa 1779, t. I, 402, fig. 5 312 "Vir powietrzny, diabli taniec, drzeworyt, K. Wójcicki-Klechdy, Warszawa 1876 329 Wisiorlci z bursztynu 388 "Vróżenie ze snów, litograficzne rysunki. Sennik czvli wykład snów, \Vadowice, nakl. T. R. F~lkina 351 Zając morski, drzeworyt, H. Spiczyński, O ziolach, Cracoviae 1556 (163), 353 Zabudowania chronią podwórze zagrody od wiatrów zachodnich 241 Zagroda jednobudynkowa 236 Zagrody na glebach urodzajnych 236 Zależność nachylenia dachów od wysokości opadó\\' atmosfer. 243 Zależność \\'vslmięcia okapów dachowych od opadi'",' atmosfer. 2H Zar~'s chaty neol;t., 259 �• • Zarys chaty słupo\\'ej kultury czasz kjowatych 260 Zarys chaty z późnego okresu wpływów rzymskich 274 Zwartość i rozproszenie osiedli w zależności od form terenowych w górach 234 Ziemianka kultury trzcinieckiej 263 Z kogutkiem drzeworyt, Kalendarz ludowy obrazkowy Lewentala, \Varszawa 1864 maj 332 Złota baba, drzeworyt, Alex. Guagnin, Sarmatiae Europeae descriptio Cracoyiae 1578, tłum. 1786 (494), 310 Zrąb chaty z Opola 281 SŁOW:\'IK WYRAZÓW LUO, Alryango - imię żeń. 223 Aguch koth - naczynie obrzędowe 225 Agwata - łyżka 209 Ajuoga - wróż 217, 225 Akryo - gatunek fasoli 209 Bata - roślina narkotyczna 224 Bel - sorgo 195 Beto - karczować 20 l Bhang Swah., Luo: abiri -- haszysz (Cannabis sativa), cybuch do haszyszu ze skorupy tykwy 20g Both - ziemia przygotowana do uprawy, lecz jeszcze nie obsiana 201, 202 Budho - tykwa 209 Buegwe - trawa, Loudetia kagerensis 2 [4 Bugo - wyrwa 201 Chien wstecz 185 Chi/oko - gatunek fasoli 210 Choka - wielki głód 216 Chok ng' ielo - kość pytona 225 Chwer -- brak pokarmu 216 Chwiri - okres deszczowy 219 Dala - zagroda 184, 186, 192, Ig8, 208-21 I, 216, Dech mondo - spichrz wuon dala 216 Dero - spichrz 19z Dongo - róść 185 Dual chata wuon dala, a zarazem pomieszczenie dla owiec i kóz Z I 6 Duto - wszyscy Il3S Gunda - zagroda opuszczona 186, 187, 207 G:.ven.~' - jednostka terytorialna 225 Hi.ęa, plur. higini - rok kalendarzowy, okres uprawy 2 I 9 Hoho - wyżłobienia erozyjne w glebie ZOl Hwari - woda ściekająca po deszczu, wyżłobienia nią spowodowane 201 Iwangre - imię męsko 221 ]adl/ong' gweng' - najstarszy człowiek w danej jednostce terytor. Z2S ]akoth - zaklinacz deszczu 22l. Z22. 22,'; «LUD», TO:\'f XXXIX ]embe - Swah., Lno: kwer - motyka 193 ]i - ludzie 185 ]ochristo - chrześcijanie 224 }odongo - starszyzna 197, 198 }odong' - młodzież nie dochowująca czystości przed małż. 225 .lo pilry - poganie, wieśniacy zzs Ka polo mil ni - jak są blyskawice na zachodniej stronie nieba 221 Ka - jak 18S Ka dok - jak poszla 185 Kal - e1eUline, roś!. jadalna 195 Kea - dost. przybyli, metaf. głód 216 Kech kaya - odczuwali głód 216 Kite - kamień 2 I I Ko - naczynie do młcka z09 Kodh ą;iki - deszcz z błyskawicami Z20 Kod!>.mamo.\ - łagodny deszcz 220 Kodh ng'idho - drobny deszczyk, mżawka 220 Koth nitie chifgni .- deszcz wkrótce spadnie 2Z l Kod!>.pe - deszcz z gradem 2Z0 Kodh .yamo - deszcz ulewny z burzą Z20 Kul - miejsce gdzie stoi bydło 208 Kunde - rodzaj fasoli 210 KI/onde pur - miejsce na uprawę ZOl Kwer - motyka 193 Ligala - nowa zagroda 207 Lop arrywang' - ziemia czarna bawełniana 205, Z 12 Lop aora - ziemia rzeczna 206 Lo/) bar -- płaskowyż ZOl Lop bungu - nowiny lc,ne 206, 207 Lap kite - ziemia kamienista 2I I Lop kąyo ziemia lekka piaszczysta 210 Lo/) kuyo marabuor - ziemia szara piaszcz. 210 LOj' kuyo maratallg' - ziemia ciemna piaszcz. 210-212 Lop ge - ruda,\'iec błotny 2 l I, 212 �Lap ,~ot - ziemia na terenach górzystych 212 Lap gu - rudawiec 211 Lap gUIIdo - ziemia w zagrodach opuszczon. 207, 209 Lop Illala - glina ciężka czen"ona 203, 204, 211 Lop odowa - ziemia rudawc'owa 2 [2 Lop ombo - ziemia z białymi kamieniami 2[2 Lop pundo - ziemia czarna 205, 26 lvladho kon,~'o - picie piwa 197 Madongo - duży, dorosly [85 Mbora - ugor 202 Mikaye pierwsza, naj starsza żona, forma zwracenia się do kobiet 2[3 Muhogo - cassava roślina jadaJ. 195 MlIruka - nacZf'lnik 188, 189 JI{'galo -- osoba 185 Nindo - spać [85 Nyaka - ku 185 Nyana imię żeń. 223 },(yaniek mon - roś\. Cyanthula poIycephala 213 Nyim orzeszki ziemne również sezam 195 .Nyime - naprzód 185 Ochok - roślina wskaz. urodzajność gleby, Solanum campylacanthum 213 Cchuoga - roślina wskaz. malą urodzajność gleby, Carissa edulis 213 Odila - wielki głód 216 Ogungu - czarny bocian przepow. deszczu 22 [ Okwada - ptak przepow. deszczu 221 Ok fryal - nie wolno I El5 Okang' - ziemia dzika, dziewicza 201 Olenge trawa 20[ Olemo - roślina wskazująca malą Ul'odz. gleby, Ximenia Americana 213 0100 Filip - nazwisko 216 alusia - roślina wskaz. urodzajność gleby, Vernonia amygdalina 213 ambo krzemień 212 Ombugu - roślina wskaz. małą urodz. gleby, Digitaria Scalarum 214 Onge - niema 185 Onyieko - roślina wskaz. malą urodz. gleby, Bidens pilosa 213 Opon - okres krótkich deszczów 219 Orango p. rango - skierowana 185 aro - okres suszy 2 [9 Osadhe - roślina wskaz. urodz. gleby, Vernonia Holstii 2[3 Osangla - roślina wskaz. malą urodz. gleby, Rhus sp. 213 Osiep - przyjaciel 192 Osuga roślina wskaz. urodz. gleby, Solanum campylacathum 213 Otagalo - roślina wskaz. urodz. gleby, .Acanthus sp. 213 Oyicko - roś\. wskaz. urodz. gleby, Sesbania aegyptiaca 213 Pala - nóż do kukurydzy [93 Pap - równina 201 Piny - kraj, okolica 225 Poko - czerpak do wody 209 Pugo - czerpak do wody 209 Puodho - ziemia uprawna, pole, ogród 201, 202 Rabuon - pata ty 195 Rangach - brama z pałi 201 Rango - patrzeć, skierować Siała - roś!. wskz. urodz. gleby, Markhamia platycalyx 213 Sim-sim -- sezam, roślina oleista [95 Simba, plur. Simbani - dom nieżonatych [85, 225 Singori - pole po strączkowych 202 Sino - kawałek nieuprawionej ziemi 202 Siwandha miejsce w obrębie dala, gdzie pije się piwo 197 Somo - czytać, josomo - ten co umie czytać, chrześcijanin 225 To - lecz 185 Thim - pustkowie 200, 20[ Tiang' - rżysko 202 Tiang bel rżysko po sorgo 202 Tiang oduma - rżysko po kukurydzy 202 Wih7ho - warstwa urodzajna 201 IFich - głowa, wiya - moja glowa [83 185 wschodni 185 Wuok chieng' -- kierunek zagrody 184 WIIOII dala - kierownik [91, 208, 216, 217 Wu~yi - syn, woda - mój syn, yawota moi synowie 185 Talh - lekarstwo, substancja magiczna 221 Tor, sing. yo - ścieżki polne, 185, 200 SPIS RZECZY I. Rozprawy ~ugeniusz Frankowski, Etnografia radziecka S. P. Tolstow, W. 1. Lenin i k' I. . ... ' . . . . . S A T k . . a tua ne zagadmema etnografii . .'. o arew, Zagadmeme etnogenezy w etno rafii KazImierz Dobrowolski, Zderzenie kultur (t g. .).... Jan Czekanowski Z d . '. , s reszczeme , zleJow wozu I zaprzęgu R)'szard Horna (CSR), Folklore juridique L eon Hałban Z· . ,naczellIe zwyczaJ'ów prawnych. . . 'I b d ' Andrze' "V r '. k' G I IC I a allIe ", a 'gOJs I, Icboznawstwo pierwotne G eraI'd CIOlek, Wplyw środowo k . . . . . . . downictwa w' , k' [Sp a geograficznego na formy osadnictwa ib leJs lego w olsce uStefan Nosek Przedhisto b d ."............. Tadeusz Sew~rvn Ikonor~czfine u OWfillICtwOmieszkalne na ziemiach polskich ,'\dam ' ' , gla a etnogra czna . . . . . . . . . Chętnlk, Przemysi I sztuka bursztyniarska nad Narwią .. H. Recenzje Str. 43 65 102 110 133 148 181 228 253 291 355 i sprawozdania Potiechin, ('Zadaczi bor'b k r. Et fi Y s 'osmopo Itlzmom w etnografii» Sowietskaja nofigraMa zesz. 2, 1949 r. Wyd. Akad. Nauk Z. S. R. R Moskwa (Z o a l a ewska) . . . . . . . . . Instytut,Etnografii im. Miklucho-Maklaja. Aka'de'mia 'N~uk ·s· kIJe Soobszczenija'>, zesz. V i VI r. 1949 (Zofia M I' k' ). . (, ratM. LeWIn ]. R . k'" W C' a ews a ..... Et ' ~gInS IJ, . zeboksarow, ('Anglo-amerikanskij rasizm» Sowietskaja M~~~:kaj' ~es~ .. 1, .1~49 r. wyd. Akad. Nauk Z. S. R. R. Moskwa (Zofia ]. Z J. C R R' K' . Filif'. «P~ća~7 ~Iowanskeh~ .~sidI~n~ ~ 'C~sko;lo;'e~sku>; Praha 1946' S~o~ . eenos pr te starozltnostJ, s. 96 (Jerzy Pogonowski) asopl~ vlahsleneckeho spolku m~sejniho w Olomou~i Roc. 58 r. '19~9' Oddii uc ovedn. V OlomouCI 1949. Nakl V S 1\1 O gonowski). . . . . . . . .• . . . str. 104 (Jerzy PoM. Gotkiewicz (,Górna O ·····h·············· R d F' M rawa w pracac slowacklego etnografa'> aymon Irt, ala)' Fishermen, Their Peasant Economy London 1946, Kegan P.aul, str. 12-353 (Andrzej Waligórski) , ]. Czekanowski, Polska SI ", . Biblioteka \Vied P oWlanszczyzn~, perspektywy antropologiczne, (Jan Mydlarski/Y .0. ~ls~e, t. III, \\arszawa 1948. S. Aret. str. 389 H. Batowski Zwięzl d ' . -' ·S· '.' . , . .' Y zarys zleJow lowlańszczvzny Kraków 1948 Spóld P racy [ Uzyto\'n'k' C" ,z. . ' I ow Z. o. u. « zytelnik* str. 193 Skoro 'd . , 1 nazw geog fi h ., " ,WI Z ImIOn ra cznyc , tresc (SpIS rzeczy) i mapy (Jerzy Pogonowski) V. i. h 435 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5c8c991ec1c691710fdde7b222870c48.pdf f183d9fee4dfc2505f520a5c88f52173 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4815 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Subject The topic of the resource rzeźba ludowa Sierpc Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4469 Title A name given to the resource Sierpecki ośrodek rzeźby ludowej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.19, z.3 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Marek Arpad Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Marek Arpad Kowalski SIERPECKI OŚRODEK RZEŹBY LUDOWEJ Jednym z najaktywniejszych o ś r o d k ó w r z e ź b y l u d o ­ wej jest p o w i a t sierpeeki. O tradycjach r z e ź b i a r s k i c h tego terenu niewiele m a m y p r z e k a z ó w . Posiadamy jedy­ nie skąipe zresztą w i a d o m o ś c i o n i e ż y j ą c y m j u ż F r a n ­ ciszku S u l k o w s k i m z B u d i A n t o n i m Bieledkim z Z a ­ widza K o ściernego, k t ó r z y zajmowali się raiczej zdob­ nictwem stolarskim. Znaleziono też w Sierpeddem w l a ­ tach trzydziestych k i l k a figur sakralnych przedstawia­ j ą c y c h M a t k ę B o s k ą S k ę p s k ą i Chrystusa u k r z y ż o w a ­ nego, brak w s z a k ż e bliższych danych o ich wiekiu, auto­ rach i t d . R z e ź b y te z n a j d u j ą się w zbiorach P a ń s t w o ­ wego Muzeum Etnograficznego 1 Muzeum K u l t u r y i Sztuki Ludowej) i 'Muzeum Etnogra­ ficznego w Łodzi. Obecnie żyje t u i t w o r z y dwunastu r z e ź b i a r z y : w Z a ­ widzu K o ś c i e l n y m — Wincenty i Jan Krajewscy, H e n ­ r y k i M i r o s ł a w Wierzchowscy oraz S t a n i s ł a w D u ż y ń s k i ; w Sierpcu — Franciszek Huras i M i e c z y s ł a w Ruszkow­ ski ( r z e ź b i a r s t w e m zajmuje s i ę t e ż jego w n u k M i r o s ł a w Kurowski); w Chwałach-Rumunkach — Wacław Skir z y ń s k i ; w* J ó z e f o w i e k/G6jsika — C z e s ł a w K ę p c z y ń s k i , w k t ó r e g o ś l a d y idzie od niedawna jego k r e w n y S t a n i ­ sław Rybacki; w Mościskach Helena SzczypawkaGołębiowska. Nadto z C h ą d z y n i a pochodzi Z y g m u n t Kocot, a z Z a ­ wady S t a n i s ł a w Derczynski. •POCZĄTKI T W Ó R C Z O Ś C I R Z E Ź B I A R S K I E J W POWIECIE SIERPECKIM Odnalezienie omawianej t u grupy należy p r z y p i s a ć M a r i a n o w i P r z e d p e ł s k i e m u , d z i a ł a c z o w i s p o ł e c z n e m u po­ w i a t u sieripockiego, choć trzeba d o d a ć , że zasługi „od­ krywczo" p r z y p i s u j ą sobie r ó w n i e ż inne osoby, M a r i a n P r z e d p e ł s k i p i s z e , że z e t k n ą ł się z t y m i r z e ź b i a r z a m i w czasie b a d a ń terenowych przeprowadzanych w latach 1950—1957 Mazowszu P ł o c k i m . B y l i t o : Ruszkowski, Huras D u ż y ń s k i W K r a j e w s k i Kępczyński Kocot Ska­ rżyński i Szczypawka-Gołębiowska ' wykonane przez Ruszkowskiego, S t a r z y ń s k i e g o i Derczyńisikiego. W t y m samym roku pierwsze w i a d o m o ś c i o t w ó r c a c h z omawianego terenu o t r z y m a ł a od Przed­ p e ł s k i e g o Cepelia, a nazwiska ich s p o p u l a r y z o w a ł k o n ­ kurs na ozdoby choinkowe i szopki, w k t ó r y m szopki D u ż y ń s k i e g o , S t a r z y ń s k i e g o i W. Krajewskiego zajęły trzy pierwszo miejsca, a Ruszkowski o t r z y m a ł p i e r w s z ą n a g r o d ę z p u l i ufundowanej przez Ministerstwo K u l t u ­ ry i Situki. Jednak we w s t ę p i e do katalogu w y s t a w y sztuki l u ­ dowej Mazowsza Płockiego (Płock, 22.IX - 13.X.1957) , opracowanego przez Kazimierza Jakubowskiego, czyta­ m y : „ P r a c e pcnetraeyjne na Mazowszu P ł o c k i m prze­ prowadzili Józefa Dajrmbska i M a r i a n P r z e d p e ł s k i ...Eks­ ponowany na wystawie m a t e r i a ł , choć dosyć s k ą p y i l o ś ­ ciowo, obrazuje jednak w s p ó ł c z e s n y stan sztuki ludo­ wej na Mazowszu P ł o c k i m , gdzie (poza regionem San­ nik) nie r o z w i n ę ł a się bogata i r ó ż n o r o d n a sztuka l u ­ d o w a " i dalej: „ M a z o w s z e P ł o c k i e słabo już dziś re­ prezentuje w s p ó ł c z e s n ą rzeźbę l u d o w ą , a w szczegól­ ności ś w i e c k ą , k t ó r e j m t m o starannej penetracji nie u d a ł o się z e b r a ć " . Jedyny też eksponat z pow. Sienpc na te i wystawie to laska r z e ź b i o n a w y k o n a n a orzez nie żyjącego iuż Antonieao Bieleckiego k t ó r y bedac stol . r z e m z a i m o w a ł sie w y r o b e m ł * i c h h L nnmht karskich p r z e d m i o t ó w . Z 1958 r. pochodzą leż pierwsze zakupy P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnograficznego w Warszawie — od Rusz­ kowskiego, D u ż y ń s k i e g o , W, Krajewskiego i S k i r z y ń ­ skiego. Coraz energiczniej zaczyna d z i a ł a ć Cepelia. W po­ c z ą t k u 1959 r, z a w a r ł a u m o w ę z P r z e d p e ł s k i m , k t ó r y zbierał informaeje z tego obszaru i z a j m o w a ł się do­ starczaniem rzeźb. ! n a 3 7 w Dopiero w r o k u n a s t ę p n y m nazwiska r z e ź b i a r z y sierpeckich n a b r a ł y rozgłosu, do czego p r z y c z y n i ł a się w y ­ stawa „ S z t u k a luidowa na Mazowszu" {Łódź — P i o t r ­ k ó w — Ł o w i c z 1958)«, gdzie zgromadzono eksponaty, * | Mieczysław Ruszkowski, Sierpc: II. 1. Chrystus Frasobli, wy (fragm.), drewno polichr., wys. 57 cm. II. 2. Krowa, drewno polichr., wys. 9,5 cm, 1964 r. 147 �" J e d n o c z e ś n i e coraz liczniej p o j a w i a j ą się na wysta­ wach regionalnych dzielą t w ó r c ó w sierpeckich. J e d n ą z pierwszych b y ł a w y s t a w a „Sztulka ludowa Mazowsza Płockiego", zorganizowana przez Wydz. K u l t . Po w. Rady N a r ó d , w Siertpcu w 1960 r., a w dwa lata później W o j . Oddz. Stow. P A X w Warszawie o t w o r z y ł w y s t a w ą „ L u ­ dowa rzeźba sakralna Mazowsza", k t ó r a była ekspono­ wana \V dniaCh 14—38.XH.1962. Od 1962 r. rozszerza się grono r z e ź b i a r z y sierpec­ k i c h — p r ó b u j ą bowiem z powodzeniem swoich sił w tej daieldzinie sztuki: Jan K r a j e w s k i , syn Wincentego oraz H e n r y k Wierzchowski, a później jego brat M i r o ­ s ł a w ; p r ó b u j e też z a j m o w a ć się r z e ź b ą M i r o s ł a w K u ­ r o w s k i — w n u k Ruszkowskiego. Wystawa sztuki ludowej Mazowsza P ó ł n o c n e g o ( P u ł ­ tusk, w r z e s i e ń 1964 r.) 'pokazała d o r ó b e k wszystkich a k t y w n y c h obecnie a r t y s t ó w ludowych p o w i a t u sierpeckiego. Ich w y r o b y cieszą się duiyim powodzeniem. W e d ł u g dainych uzyskanych w Cepelii, zapotrzebo­ wanie na rzeźby t w ó r c ó w siejjpeckich n a l e ż y w d u ż e j mierze zawdzięczać zainteresowaniu i a k t y w n o ś c i zagra­ nicznych f i l i i tej instytucji, a p r z y c z y n i ł y sic też do tego w y s t a w y w Santa Fe i Brooklynie w USA. P o j a w i a j ą się też coraz częściej w z m i a n k i prasowe o omawianych t u artysitadh ludowych. „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " podaje o nich w i a d o m o ś c i systematycznie od 1959 r. Są to w z m i a n k i w „ K r o n i c e " i a r t y k u ł a c h oraz wspomniany już informacyjny artykuł Przedpełskiego, natomiast prasa codzienna i periodyki p o d e j m u j ą ten temat dapiero od 1963 r. Tak w i ę c , m i m o penetracji terenowej, jeszcze w 1957 r. twierdzono, że nie istnieje na Mazowszu P ł o c k i m współczesna r z e ź b a ludowa; do t w ó r c ó w d o t a r t o do- 3 148 piero w rozgłos, 1958 r. — od tego też czasu datuje się ich UKSZTAŁTOWANIE SIĘ OŚRODKA RZEŹBIARSKIEGO P i e r w s z y m i poznanymi z omawianego t u regionu t w ó r c a m i b y l i — przypominam — Ruszkowski, S k i r z y ń ski, D u ż y ń s k i i W. K r a j e w s k i . (Pomijam Burasa i S z c z y p a w k ę - G o ł ę b i o w s k ą jako osoby s t o j ą c e nieco na uboczu w stosunku do pozostałych członków „ g r u p y sierpeckiej" — b ę d ę o nich m ó w i ł później). F a k t , źe w y ż e j wyimieniemi znaleźli s i ę w orbicie z a i n t e r e s o w a ń n a u k o w c ó w i z n a w c ó w sstuki ludowej, Cepelii i prasy .pobudził do n i e z w y k ł e j a k t y w n o ś c i miesz­ k a ń c ó w Zawidza. Wiele o s ó b p r ó b o w a ł o w ó w c z a s r z e ź ­ bić, a z a c h ę c a ł y do tego wysokie zarobki oferowane przez Cetpelię. Oczywiście przez sito selekcji p r z e d o s t a ł y się najbardziej w y b i t n e jednostki. Generalnie, t w ó r c z o ś ć r z e ź b i a r z y sierpeckich w y k a ­ zuje daleko idące zbieżności w podejmowaniu pewnych t e m a t ó w oraz p o d o b i e ń s t w o f o r m y w y r a ż a j ą c e się w n i e ­ mal identycznym u wszystkich, bardzo z w a r t y m k s z t a ł ­ towaniu bryły, oszczędnej ornamentyce i trafnych uo­ g ó l n i e n i a c h , w y d o b y w a j ą c y c h rzeczy dla rzeźby naj­ istotniejsze — lekko zarysowane schematy kompozycyjne bez p r z e ł a d o w y w a n i a ich naturalis tycznymi szczegółami, wreszcie w charakterystycznej w y r a z i s t o ś c i twarzy. Oszczędność forany i wydobywanie z b r y ł y elemen­ t ó w dla modelowanej postaci n a j w a ż n i e j s z y c h przybliża w ł a ś n i e tę twórczość do n i e k t ó r y c h modernistycznych k i e r u n k ó w sztuki w s p ó ł c z e s n e j , a j e d n o c z e ś n i e t k w i ko­ rzeniami w ludowej artystycznej interpretacji ś w i a t a rzeźby. To r ó w n i e ż o d r ó ż n i a ich jako g r u p ę od w i e l u ��II. 6. Wincenty Krajewski, 'Zawidz Koś­ cielny. Pasja, rzeźbo z ołtarza (fragm.), drewno polichr., 1964/1965 r. II. 7. W. Krajewski. Kościuszko, drewno polichr., wys. 32 cm. I I 8. Stanisław Dużyński, Zawidz Kościelny. Pieta, drewno surowe, wys. 38 cm. II. 9. St. Dużyński. Kobieta z dzieckiem, drewno polichr., wys. 42,5 cm, 1964 r. innych o ś r o d k ó w rzeźby ludowej i licznych jej t w ó r ­ ców. W y t w o r z y ł a się w i ę c w Zawidzu zwarta grupa r z e ź ­ biarzy, a czynnikiem c e m e n t u j ą c y m ich w zespół jest bliskie wzajemne s ą s i e d z t w o , częste kontakty, o m a w i a ­ nie we w ł a s n y m gronie swojej pracy i w s p ó l n e podej­ mowanie r ó ż n y c h t e m a t ó w , jak np. praca nad o ł t a ­ rzem — Wincentego Krajewskiego i Henryka Wierz­ chowskiego. D r u g i m w s p ó l n y m p r z e d s i ę w z i ę c i e m było podjęcie tematu „ I n s u r e k c j i K o ś c i u s z k o w s k i e j " , dzieła zaplanowanego jako wielofigurama kompozycja, s k ł a d a ­ j ą c a się z licznych scen, możliwie jak najwszechstronniej o b r a z u j ą c a h i s t o r i ę i przebieg insurekcji. Obecnie zaniechano dalszych prac nad t y m tematem z powodu b r a k u zainteresowania ze strony Cepelii. Uznanym .powszechnie autorytetem omawianego o ś r o d k a jest M i e c z y s ł a w Ruszkowski z Sierpca — ne­ stor i p r z y w ó d c a duchowy całej grupy, a zarazem rzeź­ biarz o najbardziej wszechstronnej i n d y w i d u a l n o ś c i . Pod jego w p ł y w e m zaczął rzeźbić siostrzeniec Rusz­ kowskiego — C z e s ł a w K ę p c z y ń s k i z pobliskiego J ó z e ­ fowa, k t ó r y z kolei n a m ó w i ł swego siostrzeńca — Sta­ n i s ł a w a Rybackiego (też z Józefowa) do podjęcia pracy r z e ź b i a r s k i e j . S t a n i s ł a w Ryba,cki, ur. w 1944 r „ w y k a ­ z y w a ł zdolności j u ż j a k o chłopiec w szkole. Z a c h ę c o n y przez m a t k ę , zajął się twórczością a r t y s t y c z n ą dopiero 150 w k o ń e u ubiegłego roku, pod kierunkiem K ę p c z y ń s k i e g o . Rybacki w y k o n a ł dotychczas zaledwie trzy r z e ź b y : Chrystus błogosławiący, Św. Rodzina i Matka Boska S k ę p s k a ; w i d a ć w nich w y r a ź n i e w p ł y w y K ę p c z y ń s k i e g o . Ponadto Ruszkowski uczy swojego w a u k a — M i r o ­ s ł a w a Kurowskiego. Tak w i ę c powstaje trzecie pokole­ nie r z e ź b i a r z y , trudno jednak p r z e w i d z i e ć w j a k i m stop­ n i u r o z w i n ą się ich zdolności i czy b ę d ą o n i k o n t y ­ nuowali tradycje artystyczne swe.«o regionu. •Największa jednak ilość a r t y s t ó w ludowych zgrupo­ w a ł a się w Zawidzu K o ś c i e l n y m . T u pierwszymi r z e ź ­ biarzami b y l i S t a n i s ł a w D u ż y ń s k i i Wincenty K r a j e w ­ ski, r ó w i e ś n i k Ruszkowskiego. Tak jak na Józefowo od­ d z i a ł y w a ł Ruszkowski, tak na Zawidz Wincenty K r a ­ jewski. On to w ł a ś n i e zachęcił swojego syna, Jana, do r z e ź ­ bienia, u niego też pierwsze k r o k i r z e ź b i a r s k i e s t a w i a ł H e n r y k Wierzchowski. M i r o s ł a w Wierzchowski, brat Henryka, rzeźbi raczej m a ł o , traktuje twórczość a r t y ­ styczną manginesowo w stosunku do pracy na roli, dla­ tego w dalszych r o z w a ż a n i a c h nie b ę d ę się n i m zaj­ mował. T w ó r c y z Zawidza często k o n t a k t u j ą się z Ruszkow­ skim, co w jeszcze w i ę k s z y m stopniu w p ł y w a na inte­ g r a c j ę grupy. W t y m miejscu w s p o m n i e ć n a l e ż y o ciekawej postaci zespołu z Zawidza, j a k ą jest ż o n a Wierzchowskiego. �P e ł n i ona r o l ę m e n a ż e r a , jest ś w i e t n y m inspiratorem p o c z y n a ń m ę ż a . Pilnuje spraw finansowych, stara się o przyznanie Wierzchowskiemu m o ż l i w i e największego pakietu z a m ó w i e ń . Niezależnie od tego często z a ł a t w i a liczne f o r m a l n o ś c i dla całej grupy z Zawidza, jest m o ­ torem w i e l u akcji. Jej to w ł a ś n i e może Wierzchowski zawdzięczać uzyskanie u p r a w n i e ń artystycznych i w y ­ sokie doshody. J e d n a k ż e w tej m a ł e j społeczności r z e ź b i a r s k i e j dzia­ łają r ó w n i e ż i pewne siły o d ś r o d k o w e . Wprawdzie rzeź­ bi arze chcą w oczach o s ó b postronnych uchodzić za zgrany, zwarty zespół r o z u m i e j ą c y c h się artystycznie przyjaciół, jednak do ich w y p o w i e d z i o sobie w k r a d a się moment konkurencji, a nawet wzajemnej niechęci. Jest to niestety uboczny p r o d u k t działalności mecenatu Cepelii. D w i e są sprawy w o k ó ł k t ó r y c h itoczą się spory. Pierwsza — to pretendowanie do s t a r s z e ń s t w a k o n ­ t a k t ó w z Cepelią. I tak K r a j e w s k i twierdzi, że on pierwszy b y ł „ o d k r y t y " przez Mariana P r z e d p e ł s k i e g o a w konsekwencji przez przedstawicieli Cepelii. U t r z y ­ muje r ó w n i e ż , że Wierzchowski jest jego uczniem, k t ó ­ r e m u w p o c z ą t k a c h pracy artystycznej udzielał porad, w s k a z ó w e k i t d „ że to on w ł a ś n i e u k s z t a ł t o w a ł W i e r z ­ chowskiego na d o j r z a ł e g o r z e ź b i a r z a . 7 D u ż y ń s k i natomiast ż y w o zaprzecza t y m stwierdze­ niom, głosząc ż e obaj oni b y l i pierwszymi r z e ź b i a r z a m i d z i a ł a j ą c y m i na terenie w s i . Z kolei Wierzchowski wprawdzie przyznaje, że często o m a w i a ł z K r a j e w s k i m swoje prace, nie u w a ż a się jednak za jego ucznia. O ile sprawa . p i e r w s z e ń s t w a wydaje s i ę w y g l ą d a ć tak jak ją przedstawia D u ż y ń s k i (a p o t w i e r d z a j ą to liczne dane), to n i e w ą t p l i w i e K r a j e w s k i w y w a r ł pewien w p ł y w na t w ó r c z o ś ć Wierzchowskiego, chociaż trudno stwier­ dzić w j a k i m stopniu. interesowanych wielkość zby-tu i korzyści z lego osią­ gane. R ó w n i e ż i na tle z a r o b k ó w r o d z ą się wzajemne żale i pretensje. Negatywy te jednak skierowane są do w e w n ą t r z , na zewnątrz, bowiem wszyscy zawidzcy t w ó r c y w y s t ę p u j ą zgodnie, a wyrazem tego jest m i ę d z y i n n y m i chęć uwiecznienia swojej dotychczasowej i przyszłej d z i a ł a l ­ ności. P o z w o l ę sobie p r z y t o c z y ć t u p r z y k ł a d y dobitnie ś w i a d c z ą c e o ambicjach r z e ź b i a r z y zespołu sierpeekiego. D r u g i punkt sporny to kwestia w a r t o ś c i artystycznej prac, a w y k ł a d n i k i e m tej w a r t o ś c i jest w oczach za- 8 9 �W a c ł a w S k i r z y ń s k i jest samotnikiem, o b o j ę t n i e od­ nosi się do wszelkich poczynań grupy z Zawidza, nie szuka z n i ą łączności. Oprócz Cepelii o d b i o r c ą jego prac jest miejscowy proboszcz, na k t ó r e g o z a m ó w i e n i e S k i ­ r z y ń s k i w y k o n a ł wiele figur, k r u c y f i k s ó w i p r z e d m i o t ó w u ż y t k u sakralnego. Wydaje się, że to osamotnienie Ska­ r ż y ń s k i e g o w y n i k a nie tyle z jego oddalenia t e r y t o r i a l ­ nego od Zawidza, lecz przede wszystkim z predyspo¬ zycji psychicznej — unika towarzystwa, jesit n i e ś m i a ł y . I n n ą natomiast .pozycję ma Franciszek Huras. Ogrod­ nik z zawodu, mieszka w Sierpcu. Ma on poczucie swo­ jej w a r t o ś c i , k t ó r e wszelako przejawia s i ę w odmienny sposób n i ż u rzeźbiarzy z Zawidza i u Ruszkowskiego. Oburza się, gdy go n a z w a ć t w ó r c ą l u d o w y m , sam sie­ bie u w a ż a za amatora. W jego m n i e m a n i u jest to w y ż ­ szy s t o p i e ń wtajemniczenia artystycznego. Prace jego to p r z e w a ż n i e p ł a s k o r z e ź b y z a r ó w n o o tematyce ś w i e c ­ kiej, jak i sakralnej, przy czym do zajmowania się t ą o s t a t n i ą .skłania ,go żona. II. 10. drewno Franciszek Huras, surowe, wys. cal Sierpc. Trójca 95 cm, 1954 r. Sw. (fragm.), Wydz. K u l t . Pow. Rady N a r ó d , nosił się z zamiarem stworzenia w Sierpcu muzeum regionalnego, k t ó r e g o najistotniejszą część s t a n o w i ł b y dział rzeźby. T w ó r c y zainteresowani gorąco w powstaniu takiej p l a c ó w k i od razu ofiarowali swe prace, t w o r z ą c w ten sposób z a l ą ­ żek przyszłych zbiorów. Z kolei Wierzchowski rzucił m y ś l , aby nie czekając na otwarcie muzeum k u l t u r y regionalnej — j u ż obecnie z o r g a n i z o w a ć w samej wsi ekspozycję rzeźb miejscowych t w ó r c ó w . Wszyscy oni poparli ten projekt i przed k i l k u m i e s i ą c a m i istotnie ta­ ka stała galeria miejscowej twórczości rzeźbiarskiej została otwarta w Zawidzu. Wszystkie te p r o j e k t y i p o m y s ł y , a nawet i w e ­ w n ę t r z n e spory, świadczą zgodnie o poczuciu w ł a s n e j w a r t o ś c i artystycznej w ś r ó d r z e ź b i a r z y grupy sienpeckiej. P r z y k ł a d e m jest też chęć uzyskania c z ł o n k o s t w a Z w i ą z k u Polskich A r t y s t ó w P l a s t y k ó w i uczucie k o n ­ kurencyjnej zawiści w stosunku do a r t y s t ó w - p l a s t y k ó w w y k o r z y s t u j ą c y c h w swojej twórczości m o t y w y ludowe. W i d z i m y więc, że r z e ź b i a r z e l u d o w i s pow. sierpeckiego cenią swoją p r a c ę a r t y s t y c z n ą i d o s t r z e g a j ą j e j społeczne znaczenie. T ę p o s t a w ę życiową w y r o b i ł a w ś r ó d nich Cepelia, z a p e w n i a j ą c stały i d u ż y o d b i ó r prac, m a j ą c y pokrycie finansowe, wysoka k o n i u n k t u r a na ich rzeźby oraz liczne a r t y k u ł y i wzmianki, coraz częściej u k a z u j ą c e się w prasie codziennej i w perio­ dykach. Osobno n a l e ż a ł o b y t u w s p o m n i e ć o W a c ł a w i e S k i rzyńskim, Franciszku Hurasie i Helenie SzczypawceG o ł ę b i o w s k i e j . Stoją oni 'na uboczu omawianej grupy, nie k o n t a k t u j ą się towarzysko z .pozostałymi r z e ź b i a r z a ­ m i , i c h twórczość nosi o d r ę b n y nieco charakter. 152 W pracach sakralnych wzoruje się na obrazach o t r e ­ ści religijnej. Prace ś w i e c k i e są t w o r e m jego w ł a s n e j w y o b r a ź n i , ale z a r ó w n o jedne, j a k i drugie, cechuje na­ turalizm w nie najlepszym r o z u m i e n i u tego s ł o w a . Nisko ocenia dzieła okolicznych r z e ź b i a r z y ludowych, gdyż „są n i e d o k ł a d n i e w y k o ń c z o n e " =. Sam przyznaje, że d ą ż y do uchwycenia najdrobniejszych szczegółów, do jak najdalej idącej w i e r n o ś c i proporcji i detali. W a r t o ś ć swoich prac ocenia bardzo wysoko. Twierdzi, ż e nie sprzedaje ich Cepelii z uwagi na zbyt niskie ceny ofe­ rowane przez t ę i n s t y t u c j ę i dodaje, że niezależnie od ceny nigdy by się z n i m i nie rozstał, g d y ż rzeźbi jedynie dla zaspokojenia swojej potrzeby w e w n ę t r z n e j . Wreszcie Helena Szczyipawka-Gołębiowska. Rzeźby jej m a j ą charakter szczerego p r y m i t y w u , zbliżonego do t y p u ni kiforawskiego. Cechuje ją bardzo naiwne w i ­ dzenie ś w i a t a , przy t y m wiele jej rzeźb to po trosze za­ b a w k i — ptaki, z w i e r z ę t a , jeźdźcy. Działacze k u l t u r a l n i z Sierpca — organizatorzy muzeum regionalnego, t r o c h ę nieufnie i o s t r o ż n i e odnoszą się do jej twórczości (w p r z e c i w i e ń s t w i e do dziel p o z o s t a ł y c h r z e ź b i a r z y ) , nie w i e d z ą c jak w y r a z i ć swoje zdanie o t y m zjawisku a r t y ­ stycznym. R ó w n i e ż Cepelia nie z a w a r ł a z nią k o n t r a k t u , co się jednak t ł u m a c z y t y m , że r z e ź b y Szczypawki nie są atrakcyjne dla masowego klienta, D z i w n y jednak wydaje się brak prac G o ł ę b i o w s k i e j w P a ń s t w o w y m Muzeum Etnograficznym w Warszawie, k t ó r e posiada poza t y m dzieła wszystkich innych t w ó r ­ ców p o w i a t u sierpeckiego. T w ó r c z o ś ć jej b y ł a reprezen­ towana na wystawach sztuki ludowej p o w i a t u sierpec­ kiego w Sierpcu w latach 1959 i 1960, w organizowanej przez P A X wystawie ludowej r z e ź b y sakralnej M a ­ zowsza (Warszawa 1962) oraz w wystawie sztuki ludowej Mazowsza P ó ł n o c n e g o w P u ł t u s k u w 1964 r. W pracach G o ł ę b i o w s k i e j wyczuwa się n i e o d p a r t ą , r z e c z y w i s t ą p o t r z e b ę tworzenia — tworzenia tak jak widzi i czuje. R z e ź b y tej kobiety o d z w i e r c i e d l a j ą ciężkie zmagania z p r y m i t y w n y m i n a r z ę d z i a m i i opornym t w o ­ rzywem. W rezultacie p o w s t a j ą dzieła o t r o c h ę dzie­ cinnej w i z j i ś w i a t a , w y r a ż a j ą c e r a d o ś ć z uporania się z tematom. N i e w ą t p l i w i e postać S z c z y p a w k i - G o ł ę b i a w s k i e j i jej prace z a s ł u g u j ą na znacznie szerszo o m ó w i e n i e . WPŁYWY I DZIAŁALNOŚĆ CEPELII Jak już poprzednio w s p o m n i a ł e m , Cepelia d o t a r ł a do t w ó r c ó w sienpeokich w 1958 r., a p o c z ą t k i e m i c h roz­ głosu był konkurs na szopki — jesienią 1958 r. Od tego �p gestie te są delikatne i o s t r o ż n e , jednak powiedziano otwarcie, żc np. Wierzchowski jest „ w y c h o w a n k i e m " K o m i s j i Artystycznej Cepelia. Sami r z e ź b i a r z e p r z y z n a j ą niekiedy, że porady ich p a t r o n ó w idą czasem dosyć da­ leko. Dotyczą one polichromii i f o r m y dzieł, a r ó w n i e ż i ich treści. Cepelia sugeruje ostatnio podjęcie w szer­ szym zakresie t e m a t y k i świeckiej i o d e j ś c i e od sakral­ nej, gdyż ta ostatnia, j a k t ł u m a c z o n o r z e ź b i a r z o m , jest przejawem klerykalizmu. P r ó b y te przyjmowane są opornie i jak d o t ą d nie d a ł y p o ż ą d a n e g o rezultatu, g d y ż r z e ź b i a r z e (tak t w i e r d z ą ) ,,,nie c z u j ą " obcego i m tematu ( w y j ą t e k s t a n o w i ą r z e ź b y . p r z e d s t a w i a j ą c e sceny z życia codziennego). R z e ź b y te są n a t u r a l i s t y c z n ą kopią wzo­ r ó w i ilustracji, nie wyczuwa się w nich i n d y w i d u a l i z ­ m u twórczego. Natomiast wszyscy artyści w swoich wypowiedziach zgodnie p o d k r e ś l a l i , że ulubionymi ich tematami są: Chrystus Frasobliwy i M a t k a Boska S k ę p s k a . P o t r a f i ą oni te wzory .przetworzyć we w ł a s n e j w i z j i t w ó r c z e j w postacie prawdziwe i t c h n ą c e życiem. W w y n i k u po­ rad i w s k a z ó w e k wytiwarza się d w u t o r o w o ś ć pracy rzeź­ biarzy. K ę p c z y ń s k i np. o t r z y m a ł polecenie, by „rzeźby robić jak n a j p r o ś c i e j i nie m a l o w a ć " , te zaś, k t ó r e wykonuje dla siebie, t r ą c ą naturalizmem i są oczywiście polichromowane. Całkowicie p o d p o r z ą d k o w u j e się zale­ ceniom swych o p i e k u n ó w H e n r y k Wierzchowski (obec­ nie jednak w Zawidzu najciekawszy rzeźbiarz). Naj­ bardziej samodzielny jest Ruszkowski rzeźbiący w e ­ d ł u g w ł a s n y c h p o g l ą d ó w artystycznych i u p o d o b a ń . 5 I I . 11. Jan Krajewski, Zawidz Kościelny. Chrystus Fra­ sobliwy (fragm.), drewno polichr., wys. cal. 100 cm, 1964 r. czasu datuje się s t a ł y kontakt r z e ź b i a r z y z Sierpca, Zawidza i okolic z ich patronem, a późniejsze konkursy i wystawy u g r u n t o w a ł y s ł a w ę a r t y s t ó w . Początkowo t w ó r c y sierpeecy dostarczali swoje r z e ź b y do Regional­ nego Biura S p r z e d a ż y (RBS) w Warszawie. W 1961 r. p o w o ł a n o do życia Spółdzielcze Zrzeszenie C h a ł u p n i k ó w i T w ó r c ó w P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego, k t ó r e u k o n s t y t u o w a ł o się w 1963 r „ a wszyscy rzeźbiarze z Zawidza oraz Ruszkowski, S k i r z y ń s k i i K ę p c z y ń s k i są jego c z ł o n k a m i . Trzeba powiedzieć, że opieka i zainteresowanie Ce­ pelii r z e ź b i a r z a m i grupy sierpeckiej powoduje w y t w o ­ rzenie się z a w o d u rzeźbiarza. Sprawdza się tu twierdzenie, że podejście do t w ó r ­ czości artystycznej uzależnione jest od w ł a ś c i w e g o za­ w o d u rzeźbiarzy. K ę p c z y ń s k i i S k i r z y ń s k i , k t ó r z y posia­ dają d u ż e gospodarstwa, a w ł a ś c i w y m ich zajęciem jest rolnictwo — t w o r z ą m a ł o . Pierwszy z nich od d w ó c h już lat w y k a ń c z a k i l k a r z e ź b i mimo z a m ó w i e ń p r z y ­ chodzących z Cepelii nie w y k o n a ł nic nowego. Podobny Cepelia systematycznie i w d u ż y c h ilościach skupuje ich rzeźby. R e k o r d o w y m pod t y m w z g l ę d e m b y ł dla Henryka Wierzchowskiego rok 1964, kiedy jego za­ robki, uzyskane ze s p r z e d a ż y rzeźb, w y n i o s ł y ok. 56 tys. zł. (Wierzchowski ma uprawnienia artystyczne, stąd przekroczenie l i m i t u w y n o s z ą c e g o dla chałupników 20 tys. zł. rocznie). Zarobki obu K r a j e w s k i c h w y n i o s ł y w t y m samym 1964 r. po ok. 30 tys. zł. Najmniejsze za­ m ó w i e n i a m i a ł w ub. rotou D u ż y ń s k i , bo t y l k o na 12 ,tys. zł. F a k t istnienia tak d u ż y c h z a m ó w i e ń działa mobilizująco na r z e ź b i a r z y , p r z y c z y n i a j ą c się do utrzy­ mania twórczości r z e ź b i a r s k i e j na ilościowo bardzo w y ­ sokim poziomie. Jest to też czynnik p o b u d z a j ą c y roz­ wój sztuki ludowej stąd rodzenie się nowych ta­ l e n t ó w . Minusem tego przedsięwzięcia jest p r z e k s z t a ł c e ­ nie się produkcji (bo tak to chyba n a l e ż y zbyt m a s o w ą , co nie pozostaje bez w p ł y w u my i tematyki rzeźb pracy. Nie bez w p ł y w u są — co i jak rzeźbić. Cepelii, jak i w ś r ó d przy jednoczesnej „automatyzacji" t a k ż e wskazania i w y m o g i Cepelii Wprawdzie twierdzi się (tak w indagowanych rzeźbiarzy), ż e su­ I I . 12. J. Krajewski. stus Frasobliwy, polichr om., wys. Chry­ drewno 62 cm. 153 �stosunek do r z e ź b i a r s t w a ma S t a r z y ń s k i — daje się u niego z a o b s e r w o w a ć k a r t y k a t u r a l n e już skrzywienie'. S k i r z y ń s k i rzeźbi t y l k o na z a m ó w i e n i e Cepelii (pomijam rzadkie z r e s z t ą usługi na rzecz kościoła). Obecnie merk a n t y l i z m p r z y t ę p i ł u niego p o t r z e b ę t w ó r c z ą . Inaczej nieco przedstawia się sytuacja w Zawidzu i z Ruszkowskim. Lud>zie ci nie p o s i a d a j ą ziemi lub nie z a j m u j ą się nią z r ó ż n y c h przyczyn, ich zajęciem jest stolarstwo, ś l u s a r s t w o itp., a praca r z e ź b i a r s k a stanowi d r u g i ich z a w ó d . Szczególnie K r a j e w s k i i Ruszkowski, k t ó r z y wycofali się obecnie z pracy zawodowej, po­ ś w i ę c a j ą się l i t y l k o rzeźbie, podobnie jak nigdzie nie p r a c u j ą c y Wierzchowski. W tej grupie w z g l ę d y h a n ­ dlowe Wzięły g ó r ę tprzynajminiej w słowach, nie zawsze w czynach) nad w e w n ę t r z n ą p o t r z e b ą wypowiedzi ar­ tystycznej. Np, D.użyński zazdroszcząc Wierzchowskiemu i K r a j e w s k i e m u powodzenia m ó w i ł : jak nie k u p u j ą ode mnie to ia nie bede nic r o b i ł " (mb t w o r z y on mi¬ mo wszystka i dla siebie). Najbardziej i n t y m n y " stosunek 7 do OTacV rzeźbiarskiei on u siebiP wiPlP nJc eecrmip 7 Tarta ktnrvmi KraiPiwsikie^o chU „V Ma rn^tać 1 k t ó r e polubił S ł o w a jego są chyba szczere. S t w i e r d z i ć należy, że Cepelia istotnie w y w i e r a d u ż y w p ł y w na twórczość r z e ź b i a r z y , p r z y s t o s o w u j ą c ją do p r o f i l u swoich potrzeb. Sobie też przypisuje z a s ł u g ę sprowadzenia r z e ź b i a r z y z m a n o w c ó w kiczu, złego gu­ stu i amatorszczyzny na d r a g ę „ p r a w d z i w e j " sztuki l u ­ dowej i nadania im w ł a ś c i w e g o k i e r u n k u artystycznego. Jednak n i e k t ó r e p o s u n i ę c i a prowaldzą do wypaczenia pracy r z e ź b i a r s k i e j i r b d z ą ciasny utykitaryzm. Wszyscy natomiast t w ó r c y zgodnie p o d k r e ś l a j ą swo­ je zadowolenie z dotychczasowej w s p ó ł p r a c y z tą pla­ c ó w k ą , co jest faktem z r o z u m i a ł y m . 13 Ti. 13, Wacław Skirzyński, Szczypawka-Golębiowska, W I 154 Rzeszotary Chwały. Król Mościska. Postacie, drewno Kazimierz Wielki, drewno polichr.,wys. polichr., wys. 13,5—37,5 cm, 1964 r. 61 cm. 11 14. Helena �• P r z y z n a ć trzeba, że Cepelia p o ł o ż y ł a rzeczywiście du­ że zasługi na polu rozbudzenia zainteresowania s z t u k ą l u d o w ą , p r z y c z y n i a j ą c się do jej wskrzeszenia i roz­ woju. Mecenat Cepelii p o b u d z i ł u k r y t ą przedtem i o d ­ ś w i ę t n ą raczej t w ó r c z o ś ć tutejszych r z e ź b i a r z y (nb. na pewno bliższą t r a d y c y j n e m u p o j ę c i u sztuki ludowej niż obecna) oraz p r z y c i ą g n ą ł w o r b i t ę swego o d d z i a ł y w a n i a nie ujawnione dotychczas talenty. Dzięki temu p o w s t a ł taki ewenement j a k i m jest obecnie w i e ś Za-widz, gdzie tworzy w s p ó ł c z e ś n i e aż p i ę c i u r z e ź b i a r z y . RZEŹBIARZE A ŚRODOWISKO T w ó r c y sierpeccy cieszą się d u ż ą p o p u l a r n o ś c i ą w swoim otoczeniu. P o p u l a r n o ś ć ta w y n i k a z r o z g ł o s u na ł a m a c h prasy i • co niebagatelne — z wysokich za­ r o b k ó w , uzyskiwanych d z i ę k i r z e ź b i a r s t w u . O ile przed dotarciem Cepelii do tego regionu w i e ś s p o g l ą d a ł a na ich z a m i ł o w a n i a artystyczne z p e w n y m p o b ł a ż a n i e m , 0 tyle — w ostatnich latach — z szacunkiem i zarazem zdziwieniem z możliwości uzyskiwania d o c h o d ó w z te­ go rodzaju pracy. Ta zmiana stanowiska s p o w o d o w a ł a — o czym p i s a ł e m j u ż w y ż e j , że w p o c z ą t k a c h d z i a ł a l ­ ności Cepelii wiele osób p r ó b o w a ł o p a r a ć się r z e ź b ą — b y ł a to spontaniczna p r ó b a zdobycia drugiego zawodu, a zarazem p r z y k ł a d zmiany podejścia i stosunku do twórczości artystycznej. Chociaż ś r o d o w i s k o interesuje się p r a c ą r z e ź b i a r z y 1 jej s t r o n ą m a t e r i a l n ą , n i k t jednak nie kupuje ich rzeźb. P o m i j a j ą c t u w y g ó r o w a n e ceny, istotny jest fakt, że t w ó r c z o ś ć r z e ź b i a r z y rozmija się z upodobaniami ś r o d o w i s k a . Z r e s z t ą ten r o z d ź w i ę k widoczny jest też w twórczości większości r z e ź b i a r z y : inaczej r z e ź b i ą dla II. 15. H. Szezypawka-Golębiowska, Kępczyński, Józefowo. Pastuszek, Cepelii, inaczej dla siebie (najbardziej w i e r n y w ł a s n y m upodobaniom jest w swej twórczości H e n r y k W i e r z ­ chowski). Dla o p i n i i publicznej wsi k r y t e r i u m w a r t o ś c i artystycznej czy m o ż e s p r a w n o ś c i technicznej stanowi w y s o k o ś ć z y s k ó w czerpanych z pracy r z e ź b i a r s k i e j . Te p o g l ą d y w y w i e r a j ą pewien w p ł y w na t w ó r c ó w s t a r a j ą ­ cych się zatem jak najbardziej o z w i ę k s z e n i e swojej produkcji. Z drugiej strony r z e ź b i a r z e krytycznie o c e n i a j ą smaik artystyczny Otoczenia (niezależnie od u p o d o b a ń w ł a s ­ nych). Jest to w i ę c jeszcze jeden p r z y k ł a d , że sztuka ludowa o d r y w a się od dotychczasowego swojego ś r o d o ­ wiska, a pozbawiona naturalnego i tradycyjnego zaple­ cza zwraca się k u odbiorcy miejskiemu. Sytuacja w po­ wiecie sierpeckim doskonale ilustruje owo zjawisko — cała bowiem tamtejsza t w ó r c z o ś ć przeznaczona jest na rynek miejski. Obecny jej charakter nie odpowiada oto­ czeniu wiejskiemu, z a ś o d b i o r c ą r z e ź b jest za p o ś r e d ­ nictwem Cepelii H i e n t . z miasta. Osobnym zagadnieniem jest stosunek lokalnych wJadz do rzeźbiarzy. Generalnie — i m w y ż s z y szczebel w ł a ­ dzy, t y m przychylniejsze ustosunkowanie się do nich i zaspokajanie ich potrzeb. Gromadzkie Rady Narodo­ we w Gójskiu i Zawidzu p o z o s t a j ą raczej o b o j ę t n e w o ­ bec t w ó r c ó w . Inaczej rzecz się przedstawia w Sierpcu. Wydz. K u l t . tamtejszej Pow. Rady N a r ó d , interesuje się r z e ź b i a r z a m i , ich p r a c ą , pomaga w uzyskiwaniu p r z y ­ działów drzewa, ukoronowaniem zaś tej akcji jest spra­ wa założenia w Sierpcu muzeum regionalnego (o czym Mościska. Jeździec drewno polichr., wys. 16 15 155 �o d d ź w i ę k z drugiej strony — rzeźbiarze i n t e r e s u j ą się bowiem o r g a n i z a c j ą muzeum i i n n y m i poczynaniami wtadz w stosunku do nich. PERSPEKTYWY DALSZEGO ROZWOJU OŚRODKA O dodatnich stronach działalności Cepelii wspomi­ n a ł e m przy dotychczasowym o m a w i a n i u jej k o n t a k t ó w z Zawidzem. C h c i a ł b y m jeszcze dodać, że zapotrzebowa­ nie na r z e ź b y spowodował© p o p r a w ę sytuacji bytowej t w ó r c ó w , p o d w y ż s z e n i e ich pozycji w hierarchii społecz­ nej, pozytywnie trzeba też ocenić fakt, że r z e ź b i a r z e po­ czuli p o t r z e b ę i użyteczność swojej pracy artystycznej. Jednak nie ma róży bez kolców. Wiele bowiem po­ c z y n a ń Cepelii ma swoje cienie. Ł a t w o ś ć zbytu z a c h ę ­ ciła do ilościowego zwiększenia produkcji, co nie pozo­ staje niestety bez w p ł y w u na j a k o ś ć — d ł u g i e serie tych samych t e m a t ó w i form p r z e r a d z a j ą rzeżiby w ba­ nalne i szablonowe. D o d a ć też należy, że wierne stoso­ wanie się do sugestii i porad Cepelii grozi zduszeniem indywidualności twórczej. Trzeba wreszcie z a n o t o w a ć wytworzenie się wśród t w ó r c ó w praktycystycznej posta­ wy, w y b i t n i e z a w ę ż o n e j do handlowego p u n k t u widze­ nia: robić rzeźby Kdy iest z a m ó w i e n i e w przeciwnvm razie nie. K r y j e się w t y m n i e b e z p i e c z e ń s t w o p r z e ­ obrażenia ę j potrzeby wypowiedzi artystycz­ nej w p o t r z e b ę t y l k o p i e n i ą d z a . W ą t p l i w e , 'czy r z e ź b i a r z e z Zawidza, Sierpca i G ó j ska b ę d ą mogli przez n a s t ę p n y c h k i l k a l a t u t r z y m y w a ć na t e r a ź n i e j s z y m , Ilościowo wysokim poziomie swoją twórczość. J u ż obecnie Cepelia wydaje się b y ć nasy­ cona ich pracami i stopniowo zmniejsza z a m ó w i e n i a , p r z y s t o s o w u j ą c je do aktualnych potrzeb. T w ó r c y zaś, chcąc u t r z y m a ć k o n i u n k t u r ę , nadal m i m o wszystko r o ­ bią nowe prace nie z n a j d u j ą c w s z a k ż e klienta (vide: „Insurekcja Kościuszkowska"). Wprawdzie muzea mogą n a b y w a ć ich d z i e ł a , nic jest to jednak akcja stała, jak w przypadku Cepelii, lecz sporadyczne u z u p e ł n i a n i e z b i o r ó w ; r ó w n i e ż inne p l a c ó w k i k u l t u r a l n e nie m o g ą z a p e w n i ć t w ó r c o m od­ bioru ich prac. Wśród r z e ź b i a r z y przyzwyczajonych do dużego zbytu, a już t r a k t u j ą c y c h swoje w y t w o r y iprzcde wszystkim od strony ekonomicznej, powstaje nadpro­ w e w n t r z n IM i i li A b y nie dopuścić do sytuacji bez wyjścia, dobrze b y ł o b y znaleźć r o z w i ą z a n i e , k t ó r e z a d o w o l i ł o b y wszyst­ kie zainteresowane strony. PRZYPISY e U. 17. Mirosław Wierzchowski, drewno, wys. 44 cm, 1964 r. Fot.: Stefan 12, 13, 17. dukcja. T y p o w y objaw zbliżającego się kryzysu. T o zja­ wisko m o ż n a z a o b s e r w o w a ć już obecnie. Z a m ó w i e n i a rosły systematycznie do 1964 r. Obecnie n a s t ą p i ł w y ­ r a ź n y ich spadek w p o r ó w n a n i u z analogicznym o k r e ­ sem ubiegłego r o k u i nic na razie nie wskazuje na to, by poszły w górę. Powoduje to rozgoryczenie w ś r ó d t w ó r c ó w , z d a j ą ­ cych sobie zresztą s p r a w ę z pogorszenia sytuacji. S t ą d projekty zmiany k i e r u n k u zbytu, b e z p o ś r e d n i e j sprze­ daży w ł a s n y c h dzieł, przy zastosowaniu nowych .posu­ nięć handlowych w rodzaju: mniejsza cena jednostko­ wa — w i ę k s z y o b r ó t , a w konsekwencji masowe przy­ ciągnięcie .potencjalnego odbiorcy. W z w i ą z k u z t y m marzy i m się stworzenie z Zawidza o ś r o d k a turystycz­ nego, a chęć stworzenia miejscowego muzeum w y n i k a j ą z tych w ł a ś n i e myśli. (Obecnie do t w ó r c ó w z Zawidza organizowane są wycieczki ze szkół okolicznych.) Czynni zaś jeszcze zawodowo t w ó r c y z a s t a n a w i a j ą się nad po­ rzuceniem p r a c o c h ł o n n e g o przecież zajęcia, j a k i m jest r z e ź b i a r s t w o , i p o ś w i ę c e n i e m się w ł a ś c i w e m u ' zawodowi. Dcptuszewski Zawidz Kościelny. — i ! , 30, 11, 14—16; Kobieta Jan 1 KatnZop wystawy sztuki ludowej Mazowsza Płoc­ kiego. Prezydium Warszawskiej Wojewódzkie) Rady Na­ rodowej Wydział Kultury 22.IX — 13.K.1957 Płock — Powiatowy Dom Kultury Katalog wystawy Sztuka Lu­ dowa na Mazowszu Wydział Kultury Prezydium Woje­ wódzkie! Rady Narodowa w Warszawie i Muzeum Kultury i Snuli LudowZ w Warl^wt Łódź -Piotikóvc Trybunalski - Łowicz 1958 M a r i a n P r z e d p e ł s k i , Współcześni r z e ź b i a r z a ludowi powiatu sierpeckiego, „Pol. Szt. L u d . " , X V I , 1962, nr 2, s. 101. » Por. torzyp. 1, * Tamże. R ę k o p i s w y w i a d u Andrzeja W o ź n i a k a z Francisz­ kiem Hurasem, g r u d z i e ń 1962, w czasie zbierania ma­ t e r i a ł ó w do organizowanej przez Koło Naukowe S t u ­ d e n t ó w Etnografii w y s t a w y sztuki ludowej. Rękoiois w y w i a d u autora z C z e s ł a w e m K ę p c z y ń ­ skim, marzec 1965. R ę k o p i s w y w i a d u autora ze S t a n i s ł a w e m D u ż y ń skim, marzec 1965. 5 5 6 7 kapiąca Swiderski motyką — U. 1—9, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/80519969a6dcec37a16d3ffb4b23c3a6.pdf c38550f28a8cb4d9c6167f123ae35d19 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4810 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4465 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.2; s.128 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R к О N К I A za okres I - I I I 1965 Działalność muzeów J e d n y m z ważniejszych przeja­ w ó w r o z w i j a j ą c e g o się s t a l e m c h u regionalnego jest tworzenie n o w y c h m u z e ó w . Są o n e o r g a n i z o w a n e przez m i e j s c o w y c h działaczy p r z e d e w s z y s t ­ k i m w miastach powiatowych, a tak­ że w niektórych w s i a c h . W Z ł o t o w i e ( w o j , koszalińskiej o t w a r t o o s t a t n i o stałą ekspozycję muzealną p t . „Jesteśmy t u o d w i e ­ k ó w " . Obrazuje o n a dzieje ziemi z ł o t o w s k i e j i j e j w a l k o polskość. W y s t a w a m a także dział e t n o g r a ­ f i c z n y . P o k a z a n o t a m m . i n . narzę­ d z i a p r a c y na r o l i , wyposażenie izby c h a t y w i e j s k i e j , e k s p o n a t y ?. za­ kresu tkactwa i haftu ludowego. Największym z t w o r z ą c y c h się muzeów będzie w i e l o d z i a l o w e M u ¬ z e u m w Chełmie L u b e l s k i m . J e d e n z d z i a ł ó w poświęcony j e s t k u l t u r z e ludowej i etnografii. * W e w s i Z a w i d z u , w p o w . Sierpc powstało muzeum współczesnej rzeźby l u d o w e j . E k s p o n a t y z e b r a l i rzeźbiarze l u d o w i działający w o k o ­ licach Sierpca, a przede w s z y s t k i m Wincenty Krajewski z Zawidza i Mieczysław R u s z k o w s k i z Sierpca. * W e w s i P l u k o w o Duże, p o w . W ą ­ brzeźno, w z a b y t k o w e j c h a c i e p o d ­ c i e n i o w e j - będącej j e d n y m z n a j ­ starszych w w o j . b y d g o s k i m zabyt­ ków b u d o w n i c t w a wiejskiego - po­ w s t a j e m u z e u m z i e m i dobrzyńskiej. Z b i o r y j e g o z a w i e r a ć będą z a b y t k i s z t u k i l u d o w e j oraz k u l t u r y m a ­ terialnej. W Narewce, p o w . Hajnówka. Koło Przyjaciół Związku Radzieckiego p r z y szkole p o d s t a w o w e j organizuje regionalne Muzeum Kultury Ma­ terialnej i Sztuki Ludowej Biało­ r u s k i e j . ' z g r o m a d z o n o już w i e l e e k s ­ ponatów z dziedziny k u l t u r y m a ­ terialnej, j a k : stępy, kołowrotki, krosna/żarna, s o c h y o r a z h a f t o w a n e ręczniki i k o s z u l e , c h o d n i k i i t k a ­ n i n y d o p r z y k r y w a n i a łóżek. M u ­ z e u m służyć m a n i e t y l k o ludności m i e j s c o w e j , a l e także t u r y s t o m o d ­ wiedzającym miejscowe schronisko w drodze do Białowieży. Wystawy i konkursy Wystawa pt. „Kwiaty dla War­ s z a w y " o t w a r t a była o d 25 s t y c z n i a do p o ł o w y l u t e g o w s a l a c h w y s t a ­ wowych Towarzystwa Przyjaciół S z t u k Pięknych w W a r s z a w i e . O r g a ­ nizatorami wystawy były CPLiA oraz TPSP. B y i a to pierwsza w y ­ stawa l u d o w y c h kwiatów sztucz­ nych, opracowana na podstawie pe­ netracji terenowych przeprowadzo­ n y c h przez C P L i A . Pokazano ekspo­ naty współczesne, pochodzące ze w s z y s t k i c h n i e m a l regionów. Komisarzem wystawy i autorem s c e n a r i u s z a była J a n i n a O r y n z v n a , scenografię o p r a c o w a ł Czesław W i e l horski. Wydano katalog-składanke, zawierający 5 b a r w n y c h f o t o g r a f i i b u k i e t ó w o r a z krótki t e k s t w p r o w a ­ dzający. 128 Recenzję z w y s t a w y następnym n u m e r z e . w zamieścimy W y s t a w a pt. „Twórczość l u d o w a w województwie k a t o w i c k i m " czyn­ n a była w s a l a c h M u z e u m G ó r n o ­ śląskiego w B y t o m i u w o k r e s i e o d lutego do k w i e t n i a . O r g a n i z a t o r a m i wystawy b y l i : Wydz. K u l t . W R N w K a t o w i c a c h oraz M u z e u m Górno­ śląskie. P o k a z a n o o k . 140 e k s p o n a ­ t ó w reprezentujących współcześnie ż y w e d z i e d z i n y l u d o w e j twórczości p l a s t y c z n e j : t k a c t w o , strój, k o r o n k i , srebrnictwo (Cieszyńskie: kowal­ stwo artystyczne, garncarstwo, sny­ cerkę W d r z e w i e plastykę o b r z ę d o ­ wą (kraszanki m a s k i i g w i a z d y ko­ lędnicze), z a b a w k i o r a z rzeźbę i m a ­ larstwo. K a t a l o g w y s t a w y o p r a c o w a n y zo­ stał b a r d z o starannie przez m g r Barbarę B a z i e l i c h . Z a w i e r a o n a r t y ­ kuły i n f o r m a c y j n e dotyczące po­ szczególnych d z i e d z i n twórczości l u ­ d o w e j , listę z n a n y c h i a k t y w n y c h współczesnych twórców ludowych (informującą o r o d z a j u twórczości uprawianej przez nich oraz i c h uczestnictwie w wystawach i k o n ­ kursach) oraz spis eksponatów „Twórczość L u d o w a w W o i e w ó d l twie K a t o w i c k i m " , katalog wystawy na X X - l e c i e P R L , l u t y kwiecień 1965, B y t o m , s. 52, i l u s t r . 29. * Wystawa wycinanki łowickiej c z y n n a była w l u t y m i m a r c u w s a ­ lach M u z e u m Etnograficznego w To­ r u n i u . O r g a n i z a t o r a m i w y s t a w y bvło M u z e u m Etnograficzne w T o r u n i u i M u z e u m w Łowiczu z któreso z b i o r ó w pochodziło 1 2 0 ' e k s p o n a t ó w pokazanych na w y s t a w i o W zwiaz l° ™ a w ą Torfiamźowano СУИ £ zytów p o l w i e c o ^ kulturze l u d o w e T S go P ? e m s 7 v z n ! t S b u 0 z a w y c równik M u z SwfctkowS w t Ł l ° l W 1 i C Z U ' Z ^ m g L r H u - W m a r c u rozstrzygnięty został konkurs pt. „Gwiazdy kolędnicze i t u r o n i e " , ogłoszony p r z e z M u z e u m i m , W ł . O r k a n a w R a b c e . N a Kon¬ k u r s w p ł y n ę ł o 37 p r a c z R a b k i M s z a n y D o l n e j , Słonego, P o n i c S k o ­ mielnej Białej Poręby• Welkiei i Skawy. Pierwsze nagrody otrzy m a l i : za g w i a z d y 1 J R a b c i a k i T Stożek z P o r ę b y W i e l k i e ! Tózrfa Hanzel i W ł a d y s ł a w a Budzeń £ Skomielnej В a i d J Gacek z R h ki-Słonego za t u r o n i a - F иД^ ze S k o m i e l n e j . ° a W y s t a w a p t . „Śląska s z t u k a l u d o ­ wa t pamiątkarstwo regionalne" c z y n n a była w m a r c u w e W r o c ł a ­ w i u w salach w y s t a w o w y c h C P L i A , która w y s t a x y e z o r g a n i z o w a ł a . Z g r o ­ m a d z o n o o k o ł o 400 eksponatów r e ­ prezentujących twórczość ludową Śląska Górnego, O p o l s k i e g o i D o l ­ nego. P o k a z a n o m . i n . i n s t r u m e n t y muzyczne i przedmioty drewniane, z d o b i o n e snycerką z Cieszyńskiego; opolskie kraszonki i plecionki (ko­ sze), raciborską ceramikę. Część e k s ­ ponatów p r z e z n a c z o n a była d o s p r z e ­ daży n a m i e j s c u . Wystawa współczesnej kaszub­ s k i e j s z t u k i l u d o w e j c z y n n a była w m a r c u w salach D o m u K u l t u r y Dziecka i Młodzieży w K a r t u z a c h . Organizatorami wystawy byli CPLiA, W D K oraz Z M W . Zgromadzono ponad 200 eksponatów. C e r a m i k ę r e p r e z e n ­ towały naczynia wykonane przez Józefa K a ź m l e r c z a k a z K a r t u z i j e ­ go 1 3 - I e t n i e g o s y n a Józefa o r a z R y ­ szarda Necla z C h m i e l n a ; h a f t p r a c e zespołów h a f c i a r e k z K a r t u z : M Dąbrowskiej H. Sofisz, A. Ostrowskiej i Z Niklas. Plecionki pokazała H e l e n a K u n t z W d z y d z ; rzeźbę Leon Mayer z Lapalic Leon Haski z Wejherowa Leon Golla z Władysławowa, A p o l i n a r y • Pastwa z Wąglokowic i Izajasz Rzepa z Redy, Podobna wystawa czynna była w ostatniej dekadzie marca i w pierwszych dniach k w i e t n i a w Wej­ herowie. W salach P o w i a t o w e g o D o ­ m u K u l t u r y zaprezentowano prace twórców l u d o w y c h p o w i a t u wejherowskiego. Otwarcie w y s t a w y po­ łączone było ze s p o t k a n i e m z t w ó r ­ cami ludowymi. W marcu P D K w Wejherowie zorganizował wystawę prac twórców ludowych pow. wejherowskiego. O t w a r c i e połączono ze s p o t k a n i e m y. t w ó r c a m i . Różne Problem pamiątkarstwa regio­ nalnego, dotychczas nie rozwiązany p o m i m o l i c z n y c h konkursów, p o z o ­ s t a j e n a d a l w ośrodku z a i n t e r e s o ­ w a n i a władz k u l t u r a l n y c h . W stycz­ n i u sprawą tą zajęła się K o m i s j a Kulturalno-Turystyczna pod prze­ wodnictwem wiceministra Kultury i S z t u k i Z y g m u n t a G a r s t e c k i e g o . 13 stycznia K o m i t e t Drobnej Wytwór­ czości podjął u c h w a ł ę w sprawie koordynacji produkcji pamiątkar­ skiej. Rolę wiodącą powierzono C P L i A . Będzie o n a d o k o n y w a ł a o c e ­ n y całości p r o d u k c j i pamiątkarskiej p o d w z g l ę d e m jakości w z o r n i c t w a i c e n . P r z e d m i o t y , które zostaną o d ­ r z u c o n e w czasie s e l e k c j i p r z e p r o ­ w a d z o n e j przez art-plastyków i etno­ g r a f ó w , będą w y ł ą c z o n e ze s p r z e ­ daży. C P L i A z a j m i e się r ó w n i e ż organizacją w y t w ó r c z o ś c i pamiątek, zarówno w y k o n y w a n y c h przez cha­ ł u p n i k ó w w poszczególnych regio­ nach, j a k w y t w a r z a n y c h przemysło­ wo, n i e k o n i e c z n i e n a "terenie r e g i o n u d l a którego będą o n e p r z e z n a c z o n e . C P L i A z o r g a n i z o w a ł a z począt­ k i e m b r . k o n k u r s pamiątkarstwa r e ­ gionalnego Opolszczyzny. Wzięło w n i m udział 80 a r t y s t ó w - p l a s t y k ó w i twórców l u d o w y c h . W l u t y m o d ­ była się w O p o l u w y s t a w a p o k o n ­ kursowa w Woj. Domu Kultury. Około 100 t w ó r c ó w ludowych z S a d c c z v z n y w z i ę ł o udział w n a ­ radzie zwołanej w N o w y m Sączu z inicjatywy PRN przy udziale CPLiA. Omawiano sprawy organi­ z a c j i i z b y t u i c h przyszłej w y t w ó r ­ czości pamiątkarskie!. Mają oni sprzedawać s w e w y r o b y Z r z e s z e n i u Chałupników CPLiA. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a8faff638b9fe4488c7291a89e7a0e8b.pdf d837c7dad571ad60431f3be8db9976f2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4813 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4467 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.19, z.3; pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SZTUKI I NAUK POLSKI ROK X NR �TREŚĆ Giza Frenkel, Haifa Wycinanka żydowska Marek Arpad Kowalski Sierpecki ośrodek rzeźby ludowej Antoni Chrościcki Juliusz Anna Kunczyńska-Iracka 135 . Korale, sosulka i szczygieł (Sztuka a tradycje i wierzenia ludowe) Ludowe kwiaty sztuczne (Uwagi po skiej wystawie) figuralny z województwa . . 147 gotycka 157 warszaw­ r 167 rzeszowskiego 173 Krystyna Marczakowa Ul Anna Z nowych nabytków P.M.E w Warszawie Chwierut . . 174 Z ARCHIWUM HISTORYCZNEGO Franciszek Sobalski Skargi cechów Częstochowie ciesielskiego i malarskiego w 176 KRONIKA SUMMARY PE3IOME 177 OF ARTICLES 178 '." 179 Na okładce: „św. Stanisław", płaskorzeźba, drewno polichr., wys. 46 cm. Wł. Państw. Bukiet — bibuła kolorowa, 85 X 31 Muz. Etn. w Warszawie. Na stronie tytułowej: cm. Wyk. Czesława Konopkówna, Tatary, pow. Ostrołęka. Fot.: Jan Swiderski. �TALNIK INSTYTUTU SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK R O K XIX 1965 N R\3 polska sztuka ludowa �KOMITET REDAKCYJNY M g r Aleksander Jackowski, dr K a z i m i e r z Pietkiewicz, prof, d r Ksawery Piwoeki, prof, d r Roman Retnfuss, prof, d r Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ s t ę p c a redaktora naczelne­ go: prof, d r Roman Rein­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor d z i a ł u : mgr Jad­ wiga Jarnuszkiewiczowa, w s p ó ł p r a c o w n i c y : mgr A n ­ na K u n c z y ń s k a - Iracka, mgr W a c ł a w S u ł k o w s k i , re­ daktor techn.: M a r i a K l u kowska, u k ł a d graf.: Jad­ wiga Jarnuszkiewiczowa. Tłumacze: D. Ronowicz (ang.), N . S t a s i ń s k a (ros)., Red.: I n s t y t u t Sztuki P A N , Warszawa, u l . D ł u g a 26. W y d . i administr.: P.P. W y d a w n i c t w a Artystyczne i Filmowe, Warszawa u l . Krak. P r z e d m i e ś c i e 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c5ba633d25dc8fdbae22965ae5d1f3f4.pdf be8663953e113ae35c6f4cfe0a113b88 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4811 ros. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4466 Title A name given to the resource Summary of articles/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.2 Creator An entity primarily responsible for making the resource Resume Language A language of the resource ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S QUARTERLY PUBLISHED H F O BY THE ART INSTITUTE No. 2 YEAR BOOK L K OF THE POLISH XIX A ACADEMY R T O F SCIENCES 1963 SUMMARY OF ARTICLES A n n a K u t r z e b a - P o j n a r o w a - J A N STANISŁAW BYSTRON AS A HISTORIAN A N D THEORETICIAN OF FOLK CULTURE T h e a r t i c l e contains a r e v i e w o f t h e a c t i v i t y of t h e l a t e J . S. Bystroń ( b o r n 20.Л.1892, d i e d 18.XI.1964) t h e o u s t a n d i n g sociologist a n d e t h n o g r a p h e r w h o d i e d last y e a r . H i s w o r k w a s a c o n t i n u a t i o n i n P o l a n d o f ideas t h a t a r c a n e a r a p p r o a c h t o t h e F r e n c h school of E D u r k h e i m a n d M . Mausse, u n d e r w h o m h e studied. Bystroń' s a c i t i v i t y w a s c o n f i n e d t o t h e y e a r s b e t w e e n the t w o w o r l d w a r s , b u t n o w interest is again being shown i n his works, w h i c h w h e n they w e r e w r i t t e n , o f t e n o n t h e basis o f i n c o m p l e t e m a t e r i a l s , w e r e a n attempt at a systematic presentation of f o l k culture, a n a t t e m p t a t a synthetic approach to t h e subject. T h e a u t h o r e s s discusses i n d e t a i l t h e w o r k s b y Bystroń »n folklore, graphic folk a r t , t h e theory of f o l k culture a n d t h e ethnic division of Poland. A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a - FOLK PAINTERS FROM GIDEL T h i s a r t i c l e is a m o n o g r a p h i c essay on h e h i s t o r y o f a c e n t r e o f f o l k p a i n t i n g , u n k n o w n so f a r , i n a f a m o u s place of pilgrimages. G i d e l , a v i l l a g e n e a r Częstochowa, o n o n e o f t h e m a i n p i l g r i m r o u t e s , w a s f a m e d as a m i r a c l e v i l l a g e as f r o m t h e 17th c e n t u r y . T h e p r o x i m i t y of t h e biggest place of p i l g r i m a g e s i n P o l a n d , a n d at t h e same t i m e t h e biggest centre of f o l k painting,, w a s t h e reason f o r t h e q u i c k develop­ m e n t o f G i d e l b o t h as a p l a c e o f p i l g r i m a g e s a n d as a centre of religious paintings destined f o r t h e p i l g r i m s . T h e f i g u r e o f t h e M a d o n n a a n d C h i l d , w h i c h , as l e g e n d has i t , w a s t u r n e d u p b y t h e p l o u g h o f a p o o r p e a s a n t Czeczek i n h i s f i e l d , is t h e o b j e c t o f c u l t i n G i d e l . B u t t h e d e v e l o p m e n t o f G i d e l as a p l a c e o f p i l g r i ­ mages o n l y b e g a n i n t h e 17th c e n t u r y , a f t e r t h e D o m i n i ­ can F a t h e r s h a d b e e n b r o u g h t t h e r e i n 1615. T h e D o m i n i ­ can F a t h e r s b u i l t a c h u r c h i n t h e v i l l a g e (1632-1644) and a monastery too, a n d published t w o books on t h e h i s t o r y of G i d e l a n d t h e m i r a c l e s of t h e M a d o n n a (1636—1642) A t the same t i m e t h e m o n a s t e r y d i s t r i b u t e d graphic pictures of the M a d o n n a Tnd the first votive K r e s f o r h e r w o r s h i p - a m o n u m e n t a l cycle о m r t u r r a u l u s t r a t m g t h e h i s t o r y o f th™ c u T o f t h e G i d e ^ I v H d o n n a w a s a f s o n a n t e d D u r i n f i t h e 18th c e n t u r y G i d e b e c a m e Tven m o r e ^ o o n u l a i and t h e m o n a s t e r y ' c o n t i n u e d Tts a c t i v e ot Z t i n ; t h r m S u rf the to become general i n f o l k a r t . I t . s h o w s t h e m n a c u l o u s f i n d i n g o f t h e M a d o n n a c o m b i n e d w i t h a scene o i h e ! adoration b y the Dominican patrons. The Gidel Monastery itself was never a b i g artistic c e n t r e , I n t h e a r c h i v e s o f t h e M o n a s t e r y , o n l y the n a m e s of t h e D o m i n i c a n F a t h e r s w h o were p a i n t e r s h a v e b e e n recorded. T h e role o f t h e Monastery w a s r a t h e r confined to d i s t r i b u t i n g p i c t u r e s of t h e M a d o n n a o r p o i n t i n g p i c t u r e s f r o m r e a d y m a d e p l a t e s t h a t were o r d e r e d f r o m other monasteries or f r o m l a y artists. The f o l k painters w o r k i n g i n Gidel came there f r o m n e a r b y Częstochowa. T h e r e are r e c o r d s o f t h i s , b e g i n n i n g f r o m t h e t u r n o f t h e 1 8 t h a n d 1 9 t h c o n t u r i e s . B u t i t is p r o b a b l e t h a t t h e same a p p l i e s t o t h e 1 8 t h c e n t u r y , t o o . We k n o w t h e names o f three Gidel P a i n t e r s J a n S ł o w i k o w s k i a n d F r a n c i s z e k K o ś m i d r o w i c z a n d h i s son Józef. T h e f i r s t t w o w e r e m a s t e r s o f t h e p a i n t e r s ' " g u i l d i n Częstochowa a n d c a m e t o G i d e l s t r a i g h t f r o m t h e r e Józef K o ś m i d r o w i c z t h e l a s t o f t h e G i d e l p a i n t e r s l e f t t h e v i l l a g e as a m i d d l e - a g e d m a n a n d w a n d e r e d r o u n d t h e s u r r o u n d i n g v i l l a g e s l o o k i n g f o r Deoolc t o b u v h i s Pictures, f o r a t t h e e n d o f the19?h century^ f o l k p a i n t i n g s were being more and[more'generally^ousted b y o ^ ^ i n t ^ T h e authoress analyses t h e relics of f o l k p a i n t i n g associated w i t h G i d e l i n t h r e e g r o u p s : 1. 95 v o t i v e p i c t u r e s f r o m t h e c h a p e l i n G i d e l . T h e s e pictures, p a i n t e d o n boards, w e r e done a t t h e same t i m e , most p r o b a b l y a t t h e b e g i n n i n g o f t h e 1 9 t h c e n t u r y . They w e r e perhaps t h e pictures of J a n Słowikowski ( a b o u t 1774-1841). T h e i c o n o g r a p h i c c o m p o s i t i o n o f these pictures, generally typical of European votive paintings as f r o m t h e 1 6 t h c e n t u r y , as w e l l as t h e a r c h a i c costumes of t h e Dersons i n t h e p i c t u r e s i n d i c a ' e t h a t t h e a r t i s t Allowed m u c n older patterns' probably modelling his olctuTes o n o l d d a m a g e d v o t i v e p a f n t i n g s t h a t i t h a d been d e c k e d t o ™ r t ^ Z r I L ^ s № the u c t u r e s are a v e r y near approach t ^ f o l k p a i n t i n g 2. P i c t u r e s o f t h e G i d e ) M a d o n n a f o u n d o u t s i d e G i d e l i n l o c a l i t i e s a l m o s t a l l o v e r P o l a n d i n t h e areas c o v e r e d b y p i l g r i m a g e s t o Częstochowa a n d G i d e l . A s r e g a r d s iconographic features a n d composition they are very s i m i l a r t o each o t h e r , t h e i r f o r m a l f e a t u r e s a l l o w i n g of t h e i r i n c l u s i o n i n t h e g r o u p o f p a i n t i n g s p r o d u c e d b y Częstochowa a r t i s t s i n v i e w o f t h e f a c t t h a t t h e r e i s a l a c k o f d a t a c o n c e r n i n g t h e i r o r i g i n w e c a n n o t state w h e t h e r - t h e y w e r e p a i n t e d i n G i d e l o r Częstochowa as t h e f o r m a l f e a t u r e s " o f t h e p a m t i n g s Ьу a r t i s t s f r o m t h e s e twei centres a r e very ImuŁ 3. P i c t u r e s p r e s e r v e d i n G i d e l a n d t h e s u r r o u n d i n g villages. Some o f t h e m are said b y t h e local i n h a b i t a n t s t o be t h e w o r k o f Józef K o ś m i d r o w i c z (1827-1917) a n d s o m e o f t h e r e m a i n i n g ones c a n b e a t t r i b u t e d t o F r a n ­ c i s z e k K o ś m i d r o w i c z (1799 — a b o u t 1850). T h e s e p i c t u r e s are o f t h e M a d o n n a C h r i s t a n d t h e m o s t p o p u l a r s a i n t s , a n d as r e g a r d s b o t h i c o n o g r a p h i c a n d f o r m a l f e a t u r e s a r e a k i n t o t h e Częstochowa p a i n t i n g s . B u t i t is possible t o d i s t i n g u i s h t h e creative i n d i ­ v i d u a l i t y o f t h e d i f f e r e n t p a i n t e r s . T h e w o r k o f Józef Kośmidrowicz, w h o i m i t a t e d t h e G i d e l f o l k painter:;, w a s u n f o r t u n a t e l y t h e least i n t e r e s t i n g f r o m t h e a r t i s t i c p o i n t of view. B u t t h e analysis of t h e f o l k paintings f r o m G i d e l , w h i c h w a s o n l y o n e o f t h e " c h i p s o f f t h e Często­ c h o w a b l o c k ' gives a D r e l i m i n a r v idea o f t h e differences n t h e f o l k p a i n t i n g s o f t h a t g r o u p b o t h as r e g a r d s t h e i r f o r m a l a n d 1 о т п ™ р Ы с features: 1 M a r i a P r z e ż d z i e c k a - „PISANKI" I N T H E BIA­ ŁYSTOK REGION The w a x technique of m a k i n g „pisanki" (painted Easter eggs), p r a c t i c e d i n P o l a n d s i n c e t h e 1 0 t h c e n t u r y (excavations i n Opole a n d W r o c l a w ^ h a s been preserved i n p a r t i c u l a r a m o n g t h e people of t h e Białystok V o i v o d s h i p , w h o a r e g r e a t l y d i f f e r e n t i a t e d as r e g a r d s n a t i o n a l i t y , r e l i g i o n a n d social m i l i e u . W i t h t h e l o c a l Byelorussians i n p a r t i c u l a r , t h e n u m e r o u s „pisanki" m a d e b y t h e m a r e associated w i t h p a s t o r a l a n d a g r i c u l t u r a l r i t e s ( g o i n g to t h e rye-field), household magic ( t h r o w i n g „pisanki" o v e r t h e house o r k e e p i n g t h e m i n t h e h o m e ) , a n d w i t h the c u l t of t h e dead ( p l a c i n g „pisanki" o n graves). T h e p r o h i b i t i o n o f b r e a k i n g eggs o n E a s t e r S u n d a y i s t h e c o n t i n u a t i o n o f t h e b e l i e f i n t h e m a g i c r o l e o f t h e egg as a n " o v u m r u p t u m " . T h e c u s t o m o f k n o c k i n g eggs t o g e t h e r , w h i c h i s s t i l l p r a c t i c e d t o d a y is r e g a r d e d as a g a m e n o w , a s i s t h e c u s t o m o f r o l l i n g Easter eggs. T h e c u s t o m o f p r e s e n t i n g E a s t e r eggs ( p i s a n k i ) t o r e l a t i o n s a n d friends a n d groups going f r o m door t o door w i t h E a s t e r g r e e t i n g s , t h e l a t t e r c u s t o m b e i n g k n o w n &s „ p o w o l o c z e b n y m " i n t h e southern p a r t of t h e voivodship a n d as .,po A l l e l u j i " i n t h e n o r t h e r n p a r t , h a s s u r v i v e d a n d is even g e t t i n g m o r e w i d e s p r e a d . T h e „ p i s a n k i " a r e m a d e m o s t l y b y w o m e n . T h e y use t h e w a x t e c h n i q u e , p u t t i n g t h e w a x o n t h e egg i n a r a t h e r primitive w a y w i t h a matchstick or t w i g (in the central part of t h e voivodship, w h i c h has n o t a n y p a r t i c u l a r traditions i n m a k i n g „pisanki"), o r using a p i n a n d s o m e t i m e s a n a i l ( i n t h e n o r t h e r n p a r t , m o r e o i less along t h e banks of t h e R i v e r Biebrza) o r u s i n g a s m a l l f u n n e l k n o w n as „ s t u c h a w k a " ( t h e d i s t r i c t s o f B i e l s k 12Э �P o d l a s k i a n d S i e m i a t y c z e ) . T h e s c r a p i n g t e c h n i q u e is o n l y f o u n d extensively i n the locality of Łomża a n d t h a t of maceration occurs sporadically. - because of a n u m b e r of s m a l l l o c a l i n d i v i d u a l i t i e s i n t h e a r c h i t e c t u r a l d e s i g n of t h e b u i l d i n g s , w h i c h w e r e d u e to t h e fact t h a t the village w a s a place of c h u r c h festivals. The authors make a detailed analysis of the construc­ t i o n a l e l e m e n t s of t h e cottages, t h e e v o l u t i o n of t h e i r i n t e r i o r l a y o u t a n d t h e shape of t h e b u i l d i n g s . T h e l i v i n g quarters of the h i s t o r i c a l cottages i n K a l ­ w a r i a P a c l a w s k a a r e of t h e c o n s t r u c t i o n k n o w n i n P o l a n d as „ p r z y s ł u p o w a " , t h a t is, w i t h e x t e r n a l w o o d e n p i l l a r s s u p p o r t i n g t h e róof ( f i g . 8 - 1 3 ) . T h i s t y p e o f b u i l d i n g is f o u n d b o t h i n Rzeszów V o i v o d s h i p a n d i n other regions, b u t t h e r e a r e n o l a r g e c o n c e n t r a t i o n s o f t h i s k i n d oi b u i l d i n g . The outhouse p a r t of the b u i l d i n g , u n d e r the s a m e r o o f as t h e l i v i n g q u a r t e r s , is of t h e c o n s t r u c t i o n k n o w n i n P o l a n d as „ s ł u p o w a " , t h a t is, a s k e l e t o n f r a m e of wooden pillars to w h i c h the w a l l beams or boards are attached f r o m the inside. U p t i l l t h e S e c o n d W o r l d W a r , t h e l a y o u t of t h e i n t e r i o r of t h e cottages w a s a l w a y s t h e s a m e , t h a t i s , t h e r o o m s o p e n i n g o u t f r o m one c o r r i d o r r u n n i n g t h e w h o l e l e n g t h o f t h e b u i l d i n g . O n one s i d e t h e r e w e r e t h e l i v i n g rooms, a n d o n the other, the outhouses (fig. 8-10), the l a t t e r r a r e l y h a d c o m m u n i c a t i n g doors a n d were usually entered f r o m outside. T h e r e l a t i v e l y l a r g e n u m b e r of these r o o m s a n d t h e i r l a r g e size d i d n o t c o r r e s p o n d t o t h e s i z e of t h e f a r m or household, b u t was due to t h e fact t h a t they w e r e u s e d as l o d g i n g s f o r p i l g r i m s T h e l a c k of c o m m u n i c a t i n g doors i n t h e i n t e r i o r w a s to p r e v e n t stealing. T h e v i l l a g e of K a l w a r i a P a c l a w s k a i n t h e d i s t r i c t o f P r z e m y s ł i s a m o n g t h e m o s t f a m o u s p l a c e s of p i l g r i ­ m a g e s in P o l a n d . I t b e c a m e p a r t i c u l a r l y p o p u l a r i n t h e s e c o n d h a l f of t h e 1 9 t h c e n t u r y . A l l along the m a i n street a n d r o u n d the m a r k e t s q u a r e , t h e cottages h a d a r c a d e s a t t h e f r o n t ( f i g . 1 4 - 1 7 ) , b u t t h e y w e r e n o t b u i l t o n t o t h e cottages i n t h e side streets. D u r i n g t h e c h u r c h f e s t i v a l s t h e p e d l a r s p u t u p t h e i r s t a l l s u n d e r t h e s e arcades. T h e considerable increase i n the n u m b e r of p i l g r i ­ mages at t h a t t i m e b r o u g h t p r o s p e r i t y b o t h to the K a l w a r i a c h u r c h a n d to the speedily developing village. J a n u s z O p t o ł o w i c z - JAKUB POTTER FROM BIAŁA PODLASKA T h e b u i l d i n g s p u t u p i n t h e y e a r s 1860-1880 to t h i s v e r y day account f o r a considerable percentage of a l l the b u i l d i n g s i n t h e v i l l a g e . T h e r e is also a l a r g e g r o u p o f houses b u i l t i n t h e f i r s t q u a r t e r o f t h e 2 0 t h c e n t u r y , w h i c h f o l l o w the 19th century i n t e r i o r l a y o u t a n d shape of b u i l d i n g . T h i s s e t t l e m e n t of r e l i c s of f o l k s t y l e b u i l d i n g m a r k e d f o r t h e i r e x c e p t i o n a l c o h e s i o n is, in t h e o p i n i o n o f t h e a u t h o r s of a r t i c l e , v e r y i n t e r e s t i n g , a b o v e a l l , T h e a r t i c l e c o n t a i n s r e m i n i s c e n c e s of t h e l a t e J a k u b C z e c z e l e w s k i , a p o t t e r , w h o d i e d o n A u g u s t 2 n d , 1963 ( b o r n 1907). H e l e a r n t t h e t r a d e of p o t t e r f r o m h i s l a t h e r , a n d i n his w o r k c o n t i n u e d the t r a d i t i o n s of t h e local f o l k p o t t e r y , b o t h as r e g a r d s f o r m a n d o r n a m e n t a t i o n . I n the post-war years he p a r t i c i p a t e d i n n u m e r o u s competitions a n d e x h i b i t i o n s of f o l k a r t , w i n n i n g m a n y prizes. T h e „pisanki" m a d e by a p p l y i n g w a x w i t h a p i n have s t a r - l i k e motifs of r e g u l a r or a s y m m e t r i c a l and f l o w i n g a r r a n g e m e n t of l i n e s , w h i c h h a v e b e e n g r e a t l y e n r i c h e d i n recent years, {plate I). The w a x „pisanki" usually have a w h i t e p a t t e r n on a b l a c k b a c k g r o u n d . T h e y are r a r e l y f o u n d i n other c o l o u r s o r i n m a n y c o l o u r s ( p e r h a p s t h e i n f l u e n c e of t h e n e i g h b o u r i n g L i t h u a n i a n v i l l a g e s ) . A s r e g a r d s t h e „pisan­ k i " made w i t h the s t u c h a w k a " , t h e oldest a n d most g e n e r a l t y p e o f d e c o r a t i o n is t h e t r a d i t i o n a l a r r a n g e m e n t o f c e n t r a l m o t i f s (Dlate' 41 p l a c e d a t t h e c r o s s i n g D o i n t o f t w o l i n e s r u n n i n g f r o m t o p t o b o t t o m of t h e egg a n d one l i n e r u n n i n g r o u n d i t t r a n s v e r s e l y - like t h e s p e c i ­ mens f o u n d i n the 11th century excavations i n Opole a n d also in? s ^ h n e n s w i d e l y tounT^ Poland The newest and Z s " i n t e r e s L nisanki" regards o r n a ! т т Г а п а colour a r e t h o s f m a d e d u r i n g t h e Ы " t e n v e a r s от so i n t h P l o r a l i t v of M t S s i a Natural d y e a r e used t o c o l o u r t h e I T e s (for i n s t a n c e onion s k i n s a ? d r r harkł Г п Г > 1 ! X t d « t r д 3 T h p o r n T m L ^ t t n on rhP c r a n e d a n d m ™ ed a s W пЛГ,™^™? n™t»lf™ ^ tome " w " t h e formTot a ^ s L d e d d r a w i n g Jadwiga and A n a t o l i usz Czerepinscy COTTAGES I N K A L W A R I A PACŁAWSKA CZECZELEWSKI, �П О Л Ь С К О Е КВАРТАЛЬНЫЙ № ЖУРНАЛ Н А Р О Д Н О Е ИЗДАВАЕМЫЙ ИНСТИТУТОМ И С К У С С Т В О ИСКУССТВА ПОЛЬСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК ГОД И З Д А Н И Я X I X 2 1965 РЕЗЮМЕ Анна К у т ш е б а - П о й н а р о в а — ЯН СТАНИС­ Л А В В ЫС Т Р О Н Ь — ИСТОРИК И ТЕОРЕТИК НА­ РОДНОЙ К У Л Ь Т У Р Ы В с т а т ь е о б с у ж д а е т с я научная д е я т е л ь н о с т ь н е д а в ­ н о скончавшегося известного с о ц и о л о г а и этнографа Я . С. Б ы с т р о н я (20.Х.1892 — 18.XI.1964). Б ы с т р о н ь б ы л п о с л е д о в а т е л е м идей, б л и з к и х ф р а н ц у з с к о й школе Е. Д ю р к х е й м а и М . Мосса, у ч е н и к о м к о т о р о г о он б ы л . Деятельность Быстроня проходила в межвоенный период, н о сейчас его т р у д ы вновь в ы з ы в а ю т б о л ь ш о й интерес. Х о т я в с в о и х и с с л е д о в а н и я х Б ы с т р о н ь н е всегда р а с п о л а г а л п о л н ы м и м а т е р и а л а м и , т о все ж е его т р у д ы я в л я ю т с я п о п ы т к о й систематизирования я в л е н и й н а ­ р о д н о й к у л ь т у р ы , п о п ы т к о й создания н а у ч н о г о с и н ­ теза. А в т о р н а с т о я щ е й статьи б о л е е подробно р а с с м а т р и ­ вает т е т р у д ы Б ы с т р о н я , к о т о р ы е п о с в я щ е н ы ф о л ь ­ к л о р у , н а р о д н о й г р а ф и к е , теории народной к у л ь т у р ы и этническому делению П о л ь ш и . Анна К у н ч и н ь с к а - И р а ц к а МАСТЕРА НАРОДНОЙ ЖИВОПИСИ - ГИДЛЕВСКИЕ Статья является монографическим очерком по истории н е и с с л е д о в а н н о г о д о с и х п о р центра н а р о д ­ ной ж и в о п и с и , к о т о р ы й н а х о д и т с я в известной п а л о м ­ н и ч е с к о й местности. Г и д л е , деревня, р а с п о л о ж е н н а я б л и з Ченстоховы, при одном из г л а в н ы х п а л о м н и ч е с к и х трактоя, у ж е в X V I I в е к е п р о с л ы л а к а к ч у д о д е й с т в е н н а я местность. Близкость известнейшего в П о л ь ш е паломничес­ к о г о центра и в то ж е в р е м я к р у п н е й ш е г о центра н а ­ родной ж и в о п и с и и м е л а р е ш а ю щ е е з н а ч е н и е д л я б ы с ­ трого роста Г и д л с й , к о т о р ы е в свою о ч е р е д ь с т а л и местом п а л о м н и ч е с т в а и ц е н т р о м р е л и г и о з н о й ж и в о ­ писи, п р е д н а з н а ч е н н о й д л я странников. П р е д м е т о м к у л ь т а в Г и д л я х я в л я е т с я статуэтка Мадонны с младенцем, которую по преданию выкопал в п о л е б е д н ы й к р е с т ь я н и н Чечко (1516 г.). Г и д л е с т а л и п р и о б р е т а т ь известность к а к место п о ломничества л и ш ь в X V I I в. в связи с призв анием в 1915 г. д о м и н и к а н ц е в . В т е ч е н и е н е с к о л ь к и х д е с я т ­ ков л е т д о м и н и к а н ц ы п о с т р о и л и к о с т е л (1632—1644) и м о н а с т ы р ь , а т а к ж е и з д а л и д в е книги, о п и с ы в а ю щ и е историю Г и д л е й и чудеса, т з о р и м ы е Б о г о м а т е р ь ю (1636—1642). В то время м о н а с т ы р ь р а с п р о с т р а н я л у ж е г р а ф и ч е с к и е о б р а з к и Богоматери, п о я в и л и с ь т а к ж е первые образки — дарственные приношения Мадон­ н е — и б ы л создан м о н у м е н т а л ь н ы й ц и к л картин, и л л ю с т р и р у ю щ и х историю к у л ь т а Г и д е л ь с к о й Б о г о ­ матери. В X V I I I веке популярность Гидлей неуклонно росла и монастырь ш и р о к о с л а в и л ч у д о т в о р н у ю Б о г о м а т е р ь , распространяя и з д а н н ы е о ней книги, в п е р в у ю ж е очередь г р а ф и ч е с к и е образки. И м е н н о в то в р е м я б ы л окончательно установлен иконографический тип изо­ бражения М а д о н н ы , п р и н я т ы й затем в народном искусстве: это сцена, п о в е с т в у ю щ а я о ч у д е с н о й н а ­ х о д к е статуэтки Богоматери, сцена, и з о б р а ж а ю щ а я п о ­ к л о н е н и е доминиканцев. Г и д е л ь с к и й м о н а с т ы р ь никогда н е п р и н а д л е ж а л к б о л е е к р у п н ы м х у д о ж е с т в е н н ы м центрам. В а р х и ­ в а х м о н а с т ы р я с о х р а н и л и с ь л и ш ь е д и н и ч н ы е имена х у д о ж н и к о в и з ч и с л а г и д е л ь с к и х доминиканцев. Р о л ь м о н а с т ы р я с в о д и л а с ь скорее к распространению и з о ­ бражений Богоматери либо к печатанию образков с г о т о в ы х п л а с т и н о к . Э т и пластинка з а к а з ы в а л и с ь в д р у г и х м о н а с т ы р я х л и б о у светских х у д о ж н и к о в Народные живописцы, работавшие в Гидлях, пере­ б р а л и с ь туда из соседней Ченстоховы. Об этом говорят с о х р а н и в ш и е с я д о к у м е н т ы конца XVIII и начала X I X вв. О д н а к о в п о л н е в о з м о ж н о , ч т о а н а л о г и ч н о е я в л е н и е н а б л ю д а л о с ь у ж е в X V I I I в. И з в е с т н ы имена т р е х г и д е л ь с к и х ж и в о п и с ц е в ; Я н а С л о в и к о в с к о г о , Ф р а н ц и ш к а К о с ь м и д р о в и ч а и его сына Ю з е ф а . Два п е р в ы х родом из Ченстоховы б ы л и мас­ терами ч е н с т о х о в с к о г о ц е х а ж и в о п и с ц е в . Ю з е ф К о с ь мидрович, п о с л е д н и й из г и д е л ь с к и х ж и в о п и с ц е в , п о ­ к и н у л в среднем в о з р а с т е с в о й п о с е л о к и странствуя п о окрестным деревням, и с к а л в о з м о ж н о с т и п р о д а в а т ь свои картины, т а к - к а к к к о н ц у X I X в. п р о и з в е д е н и я народной ж и в о п и с и все б о л е е вытеснялись олео­ графией. А в т о р с т а т ь и д е л и т г и д е л ь с к и е п а м я т н и к и народной ж и в о п и с и на три г р у п п ы . 1) 95 образков — д а р с т в е н н ы х ( в о т и в н ы х ) п р и н о ­ шении — предположительно из Гидельской ча­ совни. Э т и л у о о ч н ы е и з о б р а ж е н и я в о з н и к л и о д ­ новременно, в н а ч а л е X I X в. В о з м о ж н о , ч т о а в т о ­ ром и х б ы л Я н С л о в и к о в с к и (ок. 1774--1641). Иконографическая композиция этих иконок при­ н а д л е ж и т , н а ч и н а я с X V I века, к о б щ е м у т и п у европейской ж и в о п и с и , д а р с т в е н н ы х п р и н о ш е н и й . Архаизация одежды представленных лиц также свидетельствует о том, ч т о живописец, п о л ь з о ­ в а л с я с т а р и н н ы м и образцами. В о з м о ж н о это б ы л и с т е р т ы е иконки, к о т о р ы е р е ш е н о з а м е н и т ь новыми. П о своему х а р а к т е р у э т и и к о н к и о ч е н ь б л и з к и народной живописи. 2) И з о б р а ж е н и я Г и д е л ь с к о й Богоматери, н а й д е н н ы е за п р е д е л а м и Г и д л е й и р а с с е я н н ы е ч у т ь л и н е на территории всей П о л ь ш и п о местам с л е д о ­ в а н и я п а л о м н и к о в в Ченстохову и Г и д л е . Что касается и к о н о г р а ф и и и к о м п о з и ц и и , то они очень с х о ж и и п о своим ф о р м а л ь н ы м ч е р т а м могут б ы т ь п р и ч и с л е н ы к ч е н с т о х о в е к о й ж и в о ­ писи. В с е ж е ввиду отсутствия д а н н ы х о и х происхождении, н е л ь з я установить создавались л и они в Г и д л я х и л и ж е в Ченстохове, так-как ф о р м а л ь н а я связь м е ж д у этими д в у м я центрами очень близка. 3) К а р т и н ы , с о х р а н и в ш и е с я на т е р р и т о р и и Г и д л е й и о к р е с т н ы х д е р е в е н ь , Часть и з н и х п о местной традиции связана с и м е н е м Ю з е ф а К о с ь м и д р о ­ вича (1827—1917), н е к о т о р ы е м о ж н о приписать Ф р а н ц и ш к у К о с ь м и д р о в и ч у (1799— ок. 1650). Э т и и з о б р а ж е н и я Богоматери, Х р и с т а и н а и б о л е е п о ­ п у л я р н ы х святых, как ф о р м а л ь н о , т а к и по и к о ­ нографическому типу верны традициям ченсто­ ховекой живописи. Т е м не менее можно отличить творческое л и ц о о т д е л ь н ы х х у д о ж н и к о в - ж и в о ­ писцев. К с о ж а л е н и ю в х у д о ж е с т в е н н о м с м ы с л е творчество Ю з е ф а К о с ь м и д р о в и ч а п р е д с т а в л я е т собой м а л о интересное я в л е н и е . А н а л и з на­ родной живописи Г и д л е й , которая б ы л а л и ш ь одним из „ о с к о л к о в " ч е н с т о х о в с к о г о центра н а ­ родного творчества, дает, по м н е н и ю автора статьи, в о з м о ж н о с т ь о р и е н т и р о в о ч н о р а з о б р а т ь с я в о х в а т е н а р о д н о г о творчества этого х у д о ж е с т ­ венного к р у г а к а к в ф о р м а л ь н о м , т а к и и к о н о ­ графическом отношении. Мария САНКИ П ш е з ь д з е ц к а — БЕЛОСТКСКИЕ ПИ­ Т е х н и к а в о с к о в ы х писанок, известная в П о л ь ш е у ж е в X веке (археологические находки в Ополе и В р о ц л а в е ) , особенно с о х р а н и л а с ь в Б е л о с т о к с к о м воеводстве, н а с е л е н и е к о т о р о г о д о в о л ь н о р а з н о о б р а з н о к а к в н а ц и о н а л ь н о м , так и с о ц и а л ь н о м о т н о ш е н и я х , а т а к ж е р о з н и т с я вероисповеданием, Особенно среди м е с т н ы х б е л о р у с о в и с п о л н е н и е п и ­ санок тесно связано с п а с т у ш е с к и м и и с е л ь к о х о з я й ственпыми обрядами ( х о ж д е н и е „ в р о ж ь " ) , д о м а ш н е й магией (перебрасывание ч е р е з постройки, х р а н е н и е в д о м е ) , а т а к ж е с к у л ь т о м у м е р ш и х ( в о з л о ж е н и е на м о г и л ы ) . О м а г и ч е с к о й р о л и яйца к а к „ o v u m r u p t u m " 131 �с в и д е т е л ь с т в у е т Запрещение разбивать яйца в первый день Пасхи. Сохранился также обычай у д а р я т ь с я яйцами, к о т о р ы й т е п е р ь п р е в р а т и л с я скорее Б и г р у ; точно т а к ж е к а к катание яиц. К р о м е того повсюду сохранился обычай дарить писанки родственникам и з н а к о м ы м , а т а к ж е обычай х о д и т ь группами с п о з ­ д р а в л е н и я м и . В ю ж н о й части воеводства этот обычай н а з ы в а е т с я „по в о л о ч е б н ы м " , а в северной — „по Аллилуя". П и с а н к и г л а в н ы м образом д е л а ю т ж е н щ и н ы . О н и применяют в о с к о в у ю т е х н и к у , примитивным образом н а к л а д ы в а я воск с п о м о щ ь ю п а л о ч к и и л и спички (в ц е н т р а л ь н о й части воеводства, где традиция писа­ нок очень с л а б о развита), и л и с п о м о щ ь ю б у л а в к и иногда гвоздя (на севере, п р и б л и з и т е л ь н о до реки Б е б ж а ) л и б о с п о м о щ ь ю н е б о л ь ш о й воронки, так наз. „ с т у х а в к и " ( п о в я т ы В е л ь с к П о д л я с к и и Семятичи), Т е х н и к а р ы т ь я ч а щ е всего встречается в окрестностях Л о м ж и , а гравировка применяется л и ш ь в ' е д и н и ч н ы х случаях. Писанки, п о к р ы в а е м ы е воском с п о м о щ ь ю б у л а в к и , у к р а ш а ю т с я з в е з д н ы м и р е г у л я р н ы м и и л и ассиметрич е с к и м и мотивами, к о т о р ы е в п о с л е д н е е время стали з н а ч и т е л ь н о р а з н о о б р а з н е е (табл. I ) . Эти писанки, как п р а в и л о , имеют б е л ы й у з о р на черном фоне. О т н о с и ­ т е л ь н о р е д к о встречаются писанки д р у г о г о цвета л и б о м н о г о ц в е т н ы е ( в о з м о ж н о здесь с к а з ы в а е т с я влияние соседних л и т о в с к и х д е р е в е н ь ) . Среди писанок, вы­ п о л н я е м ы х п ш помоггги с т у х а в к и " стаоейшим м п а и ft fi ТТРГ 1 ПИ П т О Г Т П и И Й П Н Ь Ш Tłl/Г ГГПМ ЯК П ЯГ-ТГЯ Т П Я ЛИТ [ Ш 1 Н - ное р асп ол о ж е ни е цент р а л ь н ы х мотавга > (табл и одного поперек Такие писанки б ы л и IV) иа найдены п р и р а с к о п к е F О п о л е ( X I В } И ВО МНОГИХ М&СТЯ.Х 3 1 пределами Польши. Н о в е й ш и м и самым интересным орнаментом и р а с ­ цветкой о т л и ч а ю т с я писанки, в ы п о л н я е м ы е у ж е с в ы ш е д е с я т и л е т в окрестностях Семятич (рис. 12). Д л я рас­ цветки у п о т р е б л я ю т с я естественные красители (на­ пример л у к о в и ч н а я ш е л у х а , о л ь х о в а я кора) и синтети­ ч е с к и е к р а с к и (краски д л я ш е р с т и и х о л с т а ) . О р н а ­ мент г р а в и р о в а н н ы х и т р а в л е н н ы х писанок н а п о м и ает орнамент в о с к о в ы х и л и ж е пытается н а т у р а л и ­ стически в ы т е н я т ь отображение. Я д в и г а и А н а т о л и й Черепиньские - КОМПЛЕКС ИЗБ В К А Л Ь В А Р И И ПАЦЛАВСКОЙ Д е р е в н я К а л ь в а р и я П а ц л а в с к а (ловят П ш э м ы с л ь ) п р и н а д л е ж и т к известнейшим местам паломничества в П о л ь ш е . О с о б у ю п о п у л я р н о с т ь деревня эта приобрела во второй п о л о в и н е X I X века. З н а ч и т е л ь н о у с и л и в ш и е с я тогда паломничества спо- собствовали росту зажиточности как к а л ь в а р и й с к о г о костела, так и деревни, которая быстро з а с т р а и в а л а с ь . Дома, в о з в е д е н н ы е в 1В60—1880 гг., по сей день составляют з н а ч и т е л ь н у ю часть всей д е р е в е н с к о й з а ­ стройки. З н а ч и т е л ь н у ю г р у п п у составляют дома, п о ­ строенные в первой четверти X X в., к о т о р ы е с о х р а ­ нили общую конструкцию и внутреннюю планировку построек X I X в. Этот и с к л ю ч и т е л ь н о гармонический к о м п л е к с п а ­ мятников народного зодчества, — п о м н е н и ю авторов статьи, — особенно интересен с в о е о б р а з н ы м и а р х и ­ т е к т у р н ы м и деталями, в ы з в а н н ы м и п а л о м н и ч е с к и м х а ­ рактером К а л ь в а р и и П а ц л а в с к о й . А в т о р ы подробно а н а л и з и р у ю т э л е м е н т ы к о н с т р у к ­ ции изб, э в о л ю ц и ю и х в н у т р е н н е г о расположения и в н е ш н е г о типа. С т а р и н н ы е постройки К а л ь в а р и и П а ц л а в с к о й имеют в ж и л о й части так наз. п р и с т о л б о в у ю к о н с т р у к ц и ю (рис. 8—13).' Этот тип строительства встречается как в Ж е ш о в с к о м воеводстве, так и в д р у г и х р а й о н а х , где имеется б о л ь ш о е количество подобных построек. В х о з я й с т в е н н о й части, которая н а х о д и т с я под одной к р ы ш е й с ж и л о й , — п р и м е н я л а с ь столбовая к о н с т р у к ­ ция. Д о второй мировой в о й н ы в н у т р е н н я я п л а н и р о в к а и з б ы б ы л а всегда одинаковой — однотрактной: п о одну сторону с е н е й н а х о д и л и с ь ж и л ы е п о м е щ е н и я , по д р у г у ю — х о з я й с т в е н н ы е (рис. 8—10). Эти п о с л е д н и е р е д к о и м е л и внутреннее с о о б щ е н и е и в х о д к ним б ы л о б ы ч н о извне. О т н о с и т е л ь н о б о л ь ш о е к о л и ч е с т в о т а к и х построек, д о в о л ь н о о б ш и р н ы х и п р о с т о р н ы х независимо от н у ж д д а н н о г о хозяйства, о б ъ я с н я е т с я тем, ч т о они с л у ж и л и н о ч л е г о м д л я п а л о м н и к о в . Отсутствие внутреннего сообщения имело ц е л ь ю предотвращение краж. В д о л ь главной у л и ц ы и вокруг центральной п л о ­ щади, и г р а в ш е й р о л ь р ы н к а с т р о и л и с ь дома с н а в е ­ сами (рис. 1 4 — 1 7 ) ; на б о к о в ы х у л и ц а х т а к и х домов н е ставили. В о время п р е с т о л ь н ы х праздников под н а ­ весами р а с п о л а г а л и с ь т о р г о в ц ы со своими товарами. Яиущ Оптолович — ЯКУБ ГОНЧАР ИЗ ВЯЛОЙ ПОДЛЯСКОЙ ЧЕЧЕЛЕВСКИ Статья п о с в я щ е н а памяти гончара Чечелевского, р о ж д е н н о г о в 1907 г. и скончавшегося 2 сентября 1963 г. Гончарному р е м е с л у Чечелевски обучался у с в о е г о отца. В своих работах он с л е д о в а л традициям местного народного гончарства, п р и д е р ж и в а я с ь т е х ж е ф о р м и у к р а ш е н и й при в ы д е л ы в а н и и посуды. В п о с л е в о е н н ы е г о д ы Чечелевски принимал участие в ряде конкурсов и в ы с т а в о к народного искусства и б ы л неоднократно награжден. �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI wydawane P.P. PAN przez WYDAWNICTWA ARTYSTYCZNE I FILMOWE BIULETYN H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , p o n a d 100 s t r . d u ż e g o f o r m a t u , o k o ł o 100 i l u s t r a c j i . C e n a 24 z l , p r e n u m e r a t a półroczna 48 zł, r o c z n a — 96 zł. POLSKA SZTUKA LUDOWA, k w a r t a l n i k , 64 s t r . d u ż e g o f o r m a t u , b o g a t y m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , p o n a d 170 s t r . d r u k u , 100 i l u s t r a c j i . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — około 72 zł. K W A R T A L N I K F I L M O W Y , o k o ł o 100 s t r . d r u k u , kilkanaście i l u s t r a c j i . C e n a 10 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 20 zł, r o c z n a — 40 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , o k o ł o 130 s t r . d r u k u , l i c z n e p r z y k ł a d y C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — 72 zł. Wszystkie meracie. czasopisma nabywać WARUNKI „POLSKIEJ można regularnie jedynie w nutowe. prenu­ PRENUMERATY SZTUKI LUDOWEJ" P r e n u m e r a t ę n a k r a j p r z y j m u j ą urzędy p o c z t o w e , l i s t o n o s z e o r a z O d ­ działy i D e l e g a t u r y „ R u c h " . M o ż n a r ó w n i e ż d o k o n y w a ć w p ł a t n a k o n t o P K O N r 1-6-100020 ~ C e n t r a l a Kolportażu P r a s y i W y d a w n i c t w „Ruch" Warszawa, u l . W r o ­ n i a 23. P r e n u m e r a t y p r z y j m o w a n e są d o 15 d n i a miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty. C e n a p r e n u m e r a t y : półrocznie zł 36, r o c z n i e zł 72. P r e n u m e r a t ę n a zagranicę, która j e s t o 40% droższa — Biuro Kolportażu Wydawnictw Zagranicznych „Ruch" u l . W r o n i a 23, t e l . 20-46-88, k o n t o P K O N r 1-6-100024. przyjmuje Warszawa, SPRZEDAŻ E g z e m p l a r z e n u m e r ó w z d e z a k t u a l i z o w a n y c h można n a b y w a ć w P u n k ­ cie W y s y ł k o w y m P r a s y A r c h i w a l n e j „ R u c h " , W a r s z a w a , u l . S r e b r n a 12, k o n t o P K O N r 114-6-700041 V I I O/M W a r s z a w a . A k t u a l n e n u m e r y czasopism I n s t y t u t u S z t u k i P A N posiada R o z p o w s z e c h n i a n i a W y d a w n i c t w N a u k o w y c h P A N w Pałacu i N a u k i w Warszawie. Ośrodek Kultury Stołeczno Z a k ł a d y G r a f i c z n e . Z. 1. W - w a , Podchorążych 39. Z a m . 2ея'65. P a p . iius-tr, k l . I I I , 120 g Л1 - k a r t o n b i a t y k l . l i r . 220 g. B I . NakJacJ 1270 cgz. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/480081af4e81892db33ed823edf1632a.pdf a74abe17019ba039d6f38332bd25ce7a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4870 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4519 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.3-4; s.249-251 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A za okres I V - I X 1 9 6 9 D n i a 1 września zmarł w w i e k u 77 l a t r z e ź b i a r z l u d o w y K a r o l W ó j ­ ciak zwany Heiródkiam z L i p n i c y Wielfcieg, p o w . N o w y ' l a r g . * W n o c y z 14 n a 15 w r z e ś n i a w e wisi T a t a r y , p o w . Ostrołęka spłonął dom r o d z i n n y znanej w y c i n a n k a r k i Gzesławy K o n o p k ó w n y . K o n o p k ó w n a w części d o m u założyła m u z e a l ­ ną i z b ę k u r p i o w s k ą , w r a z z c a ł y m u r z ą d z e n i e m i z b y spłonął b o g a t y i u n i k a l n y zbiór w y c i n a n e k groma­ d z o n y c h o d l a t przez twórczynię. Konferencje, zjazdy W ' d n i a c h 16—17 c z e r w c a w r a ­ mach Festiwalu F o l k l o r u Polskiego w P o z n a n i u (12—18 c z e r w c a ) o b r a ­ dowała sesja poświęcona (zagadnie­ n i o m współczesnego f o l k l o r u . P r o f , d r Józef B u r s z t a w s w o i m z a s a d ­ n i c z y m referacie p t . „Folkloryam w P o l s c e " sformułował n o w e pojęcie — folkloryzrniu, który jest nową współczesną f o r m ą f o l k l o r u s t o s o ­ w a n e g o . Pozostałe r e f e r a t y w y g ł o ­ s i l i : d r Bogusław L i n e t t e p t . „Fol­ klor muzyczny a folkloryzm", dr Stanisław Błaszczyk — „Folklory­ s t y c z n e przeobrażenia s z t u k i l u d o ­ w e j " o r a z mgir Grażyna Dąbrow­ ska — „Obrzędy i zwyczaje dorocz­ ne i rodzinne oraz t r a d y c y j n y f o l ­ k l o r taneczny jako t w o r z y w o i p o d ­ stawa r e p e r t u a r u zespołów arty­ stycznych". Na F e s t i w a l u F o l k l o r u Polskiego b o g a t y piroigram z a p r e z e n t o w a l i i n ­ strumentaliści i k a p e l e l u d o w e z całego k r a j u . N a j l i c z n i e j reprezen­ towane były: W i e l k o p o l s k a , Rze­ szowskie, Lubelskie, b y l i również soliści i z e s p o ł y ze Śląska, O l s z t y ń ­ skiego, K a s z u b i Łódzkiego. W Pałacu K u i t u i r y o t w a r t o w y ­ stawę s z t u k i l u d o w e j W i e l k o p o l s k i , o d b y ł y się p o k a z y p r o d u k c j i w y r o ­ bów ludowych. go ( m g r H a l i n a K o n o p k o w a ) , u r z ą ­ dzeniu wnętrz i otoczenia obiektów (mgr M a r i a Birylak). Prof, d r Ro­ m a n Reinfuiss w y g ł o s i ł r e f e r a t p t . „ B a d a n i a n a d к u . turą l u d o w ą w 25-Jeciu P R L " . Z o k a z j i k o n f e r e n c j i c z y n n e były 4 wystawy, m. in. wystawa ikon w sanoCKim p a r k u e t n o g r a f i c z n y m . Festiwale, dni folkloru Obchodzona w m a j u Wiosna n a Pałukach .zainaugurowana izostała spotkaniem twórców ludowych i otwarciem w P D K w Szubinie w y ­ s t a w y twórczości l u d o w e j . W czasie spotkania m g r Wanda Szkułimowska wygłosiła r e f e r a t o sztuce l u d o ­ w e j Pałuk. * O d 5 do 13 c z e r w c a o d b y w a ł y się D n i Chojnic. W programie obcho­ dów był Dzień Folkloru, zjazd twórców ludowych powiatu choj­ n i c k i ego, w y s t a w a 'twórczości l u d o ­ w e j pokazująca d o r o b e k z n a n y c h i początkujących autorów, 'ekspozy­ cja rzeźby a m a t o r s k i e j oraz prze­ gląd a m a t o r s k i c h zespołów arty­ stycznych. * W ramach D n i L u b l i n a (3—5 c z e r w c a ) o d b y ł się f e s t i w a l f o l k l o ­ r y s t y c z n y z udziałem zespołów l u ­ belskich i zespołu z Rzeszowa. Urządzono k i e r m a s z s z t u k i l u d o w e j , na który przyjechało kilkunastu twórców z L u b e l s z c z y z n y o r a z są­ siednich województw (kieleckiego i rzeszowskiego): k o w a l e , rzeźbiarze, garncarze, malarze i t k a c z k i . Odbył się w i e c z ó r g a w ę d l u d o w y c h B r o ­ nisława P i e t r a k a i .spotkanie z g a ­ wędziarzami góralskimi Anną Waligórą i A n d r z e j e m S k u p i e n i e m -Florkiem. * W d i n i a c h 2 5 — 2 7 w r z e ś n i a odbyła się w S a n o k u ogólnopolska k o n f e •rencjia p o ś w i ę c o n a m u z e o m n a w o l ­ n y m p o w i e t r z u z udziałem m u z e a l ­ ników ze Z w i ą z k u Radzieckiego, Czechosłowacji i Jugosławii. D y ­ r e k t o r Zarządu M u z e ó w i O c h r o n y Z a b y t k ó w m g r Mieczysław Ptaśnik w referacie p t . „Rozwój i osiągnię­ cia muzeów skansenowskich w 25-deciu P R L " dokonał p o d s u m o w a ­ n i a osiągnięć w z a k r e s i e ochrony zabytków i p r a c n a d budową p a r ­ ków etnograficznych w Polsce. K o n s e r w a t o r z y : m g r A d a m Kudła (Katowice), mgr Uniga Sapetowa (Rzeszów), m g r H a n n a Pieńkowska ( K r a k ó w ) o r a z m g r Józef Kowa­ lewski (OpoOe) o m ó w i l i problemy ochrony zafoy.tków budownictwa drewnianego na terenach wymie­ nionych województw. Pracownicy M B L Sanok poświęcili s w o j e r e f e ­ raty zagadnieniom przestrzennego zagospodarowania p a r k u sanockie­ 11 c z e r w c a o t w a r t o O p o c z y ń s k i e D n i i F o l k l o r u . T e g o r o c z n a , p i ą t a już i m p r e z a była połączona z 2 0 - l e c i e m cepeliowskiej spółdzielni Opoczn i a n k a . W czasie D n i F o l k l o r u w y ­ stąpiły gościnnie zespoły „Święto­ k r z y s k i " z Bodzentyna, „Podhale" z 'Nowego T a r g u , „ K a m i o n k a " z Ł y ­ sej G ó r y o r a z „ K o r o n k a " z B o b o ­ wej. Na wystawie zorganizowanej z okazji jubileuszu Opocznianki po­ kazano tkaniny, serwetki z haftem opoczyńskim, wycinanki, pająki, sztuczne k w i a t y oraz adaptacje ele­ m e n t ó w s t r o j u , t k a n i n i haftów do współczesnej mody i wzornictwa użytkowego. C z y n n a była również w y s t a w a rzeźby l u d o w e j . N a sesji o d b y w a j ą c e j się w czasie D n i r e ­ f e r a t y wygłosili: d r P i o t r Deków s k i o f o l k l o r z e z i e m i opoczyńskiej oraz mgr Wanda Drozdowska o zwyczajach l u d o w y c h w Opoczyńskiem. * W d n i a c h 2 0 — 2 3 . V I . o d b y ł się w Płocku Ogólnopolski F e s t i w a l F o l ­ klorystyczny. Impreza pomyślana początkowo jako festiwal ziem n a d w i ś l a ń s k i c h rozrosła s i ę d o r o z ­ miarów ogólnopolskiej. W czasie f e s t i w a l u w y s t ą p i ł o 15 zespołów z różnych regionów P o l s k i , o t w a r t o w y s t a w y : p n . „Współczesna t k a n i ­ n a l u d o w a w P o l s c e " oraz „Strój i i n s t r u m e n t l u d o w y " . Odbyły się: pokaz strojów l u d o w y c h , kiermasz s z t u k i l u d o w e j połączony z p o k a ­ z e m rzeźbienia, m a l o w a n i a , w y r o b u garnków i k o r o n e k oraz wieczór autorski poetów l u d o w y c h . O d b y ł o się s y m p o z j u m n a t e m a t r o l i f o l k l o r u w e współczesnej k u l ­ turze. * (Dni F o l k l o r u Pogórza Dy new­ skiego odibywały się w diniach I21.VI.—29.VI. w D y n o w i e . Obchody zainaugurowano sesją popularno­ naukową, n a której wygłoszono r e ­ f e r a t y omawiające obrzędy l u d o w e , sztukę i z a b y t k i a r c h i t e k t u r y d r e w ­ n i a n e j . O t w a r t o pokonkursową .wy­ stawę p l a s t y k i obrzędowej w s i rze­ szowskiej. W konkursie wzięło udział 39 oiąób z p o w i a t ó w : B r z o ­ zów, Przemyśl, Lubaczów, K r o s n o i Strzyżów. Najwięcej nagród p r z y ­ znano w dziale pisanek. Otwarto również wystawę p n . „Instrumen­ ty m u z y c z n e Pogórza K a r p a c k i e g o " . O d b y ł się p r z e g l ą d k a p e l l u d o w y c h i kiermasz wyrobów cepeliowskich. .* W d n i a c h 4 —6 l i p c a o d b y ł się w K a z i m i e r z u D o l n y m I I Ogólnopolski Festiwal Kapel i Śpiewaków L u ­ d o w y c h . K a p e l e i zespoły zapre­ zentowały b o g a t y p r o g r a m a u t e n ­ tycznego f o l k l o r u muzycznego. N a ­ grody przyznawano w trzech kate­ g o r i a c h : k a p e l , solistów i i n s t r u ­ mentalistów. Przewodniczącą jury była imgr J a d w i g a Sobieska. W k a ­ tegorii k a p e l pierwsze miejsce zdo­ była k a p e l a g ó r a l s k a ze Sopotni Małej, p o w . Żywiec. Wśród solistów najlepsza była A n n a M a l e c z J ę drzejówki, p o w . Biłgoraj, a wśród instrumentalistów k l a r n e c i s t a L e o n Różański z ' K r z c z o n o w a , p o w . B y ­ c h a w a . W czasie f e s t i w a l u z o r g a ­ nizowano kiermasz sztuki ludowej, n a k t ó r y m 25 t w ó r c ó w p r e z e n t o w a ­ ło s w o j e w y r o b y . ; * D n i Borów Tucholskich odbywały się iw T u c h o l i o d 12 do 22 l i p c a . O r g a n i z a t o r e m D n i było B o r o w i e c ­ kie Towarzystwo Kulturalne. Otwarcie wystawy sztuki ludowej i u ż y t k o w e j b y ł o połączone ze z j a z ­ dem twórców ludowych powiatu tucholskiego. Na wystawie pokaza­ no ceramikę, w y r o b y z drewna, h a f t y o r a z w y r o b y z s z y s z e k i kości. i* 249 �W r a m a c h obchodów, w s i e r p n i u V I D n i K u l t u r y Beskidzkiej w W i ­ śle i T y g o d n i a F o l k l o r u Góralskie­ g o w S z c z y r k u w y s t ą p i ł o p o n a d 20 zespołów r e g i o n a l n y c h z B e s k i d u Śląskiego, Ż y w i e c k i e g o , N o w o s ą d e c ­ czyzny i Podhala. W Wiśle o d b y ­ w a ł y się dożynki góralskie, a w S z c z y r k u oprócz p o k a z u p r o g r a m u artystycznego zespołów otwarto wystawę wyrobów twórców l u d o ­ w y c h . O d b y ł y się w y s t ę p y gawę­ dziarzy- l u d o w y c h . * W dniach 26.VIII.—4.IX. w B u k a ­ reszcie odbył się I M i ę d z y n a r o d o w y Festiwal i konkurs Folkloru pn. „ R o u m a n i e 6 9 " . W czasie f e s t i w a l u o d b y ł się p o k a z i k o n k u r s z e s p o ł ó w f o l k l o r y s t y c z n y c h z 16 k r a j ó w . P o l ­ s k ę r e p r e z e n t o w a ł zespół „ R z e s z o wiacy", który otrzymał nagrodę specjalną Z w i ą z k ó w Zawodowych. W j u r y k o n k u r s u strojów l u d o w y c h zasiadał d r K a z i m i e r z Pietkiewicz. O t w a r t o międzynarodową wystawę sztuki ludowej i wydawnictw po­ święconych sztuce l u d o w e j . K o m i ­ sarzem działu polskiego był d r Władysław Jeż-Jarecki z P M E W a r ­ s z a w a . E k s p o n a t y z działu p o l s k i e ­ g o zostały p r z e k a a z n e muzeum w Bukareszcie. W dniach 1.—3.IX. o d b y ł a się sesja n a u k o w a n a k t ó r e j d r K a z i m i e r z P i e t k i e w i c z wygłosił r e f e r a t poświęcony p r o b l e m o m o p i e ­ k i n a d sztuką l u d o w ą w P o l s c e . Z a k o ń c z e n i e m f e s t i w a l u była p a ­ r a d a z e s p o ł ó w z k a p e l a m i ;na u l i ­ cach B u k a r e s z t u . W i e l e zespołów występowało w mniejszych mia­ s t a c h rumuńskich. W d n i a c h 6 . — 4 2 . I X . o d b y ł a się w Zakopanem VIII Tatrzańska Je­ sień. W czasie F e s t i w a l u F o l k l o r u Z i e m G ó r s k i c h w y s t ą p i ł o 19 z e s p o ­ łów k r a j o w y c h i 7 zagranicznych. Jury pod przewodnictwem prof, dra Romana Reinfussa przyznało G r a n d P r i x i „Złotą Ciupagę" w k a t e g o r i i zespołów a m a t o r s k i c h z e ­ społowi Pieśni i Tańca Akuszyńskiego R e j o n o w e g o D o m u K u l t u r y Dagestańiskiej A u t o n o m i c z n e j S R R . W k a t e g o r i i zespołów a u t e n t y c z n i e regionalnych Grand Prix Festiwalu z d o b y ł zespół i m . K l i m k a B a c h l e d y . (W s a l a c h B W A o t w a r t o w y s t a w ę pn. „Sztuka l u d o w a Podhala w 25-leeiu P R L " pokazującą d o r o b e k t w ó r c ó w podhalańskich w o k r e s i e Polski Ludowej. •* T r a d y c y j n e już D y i m a r k i ś w i ę t o ­ k r z y s k i e połączone były z D n i a m i F o l k l o r u świętokrzyskiego. I m p r e ­ za o d b y w a ł a s i ę w Słupi N o w e j w e w r z e ś n i u . 36 k a p e l w i e j s k i c h w y ­ stąpiło na estradach miasteczka, występowali poeci i gawędziarze ludowi. Na czterodniowym j a r m a r ­ k u garncarze, kowale, rzeźbiarze, pieeionkarze, tkaczki, w y c i n a n k a r k i i pisamkanki pokazali swoje w y r o ­ b y . J a r m a r k p o ł ą c z o n y był z p o k a ­ zem toczenia garnków, k u c i a i w y ­ cinania. Dni Folkloru Ziemi Gdańskiej o d b y w a ł y slię w e w r z e ś n i u w r ó ż ­ nych miastach Pomorza Gdańskie­ 250 go. W d n i a c h 1 2 , — 1 4 . I X . n a D n i Kociewia otwarto w Starogardzie wystawę sztuki ludowej w miejsco­ w y m PDK. |W E l b l ą g u w c z a s i e D n i Ż u ł a w (15.—47.IX.) w y s t ę p o w a ł z p r o g r a ­ m e m f o l k l o r y s t y c z n y m zespół Ż u ­ ławy. W czasie D n i F o l k l o r u P o w i ś l a (18.—22.IX.) n a z a m k u w M a l b o r k u odbyła się sesja p o p u l a r n o n a u k o ­ w a poświęcana specyfice folkloru n a d w iśla ński ego. W K a r t u z a c h i Kościerzynie o d ­ b y w a ł a się K a s z u b s k a Jesień z p o ­ k a z a m i obrzędów i zwyczajów l u ­ dowych. W W e j h e r o w i e z o r g a n i z o w a n o se­ sję p o p u l a r n o n a u k o w ą p n . „Fol­ klor i sztuka ludowa Pomorza Gdańskiego" i spotkania z twórca­ m i ludowymi. (Zakończenie D n i F o l k l o r u Z i e m i Gdańskiej odbyło się w G d y n i i w Gdańsku, g d z i e zorganizowano k i e r m a s z e pamiątek r e g i o n a l n y c h . *• |W t y m r o k u . p r z y p a d a 20 r o c z ­ n i c a założenia Z w i ą z k u Spółdzielni Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z ­ nego „ C e p e l i a " . Z o k a z j i 20-lecia C e p e l i i o d b y ł się w s a l i K o n g r e s o ­ wej w Warszawie koncert kapel i pokaz zespołów t a n e c z n y c h spół­ d z i e l n i c e p e l i o w s k i c h . Zespoły p o ­ kazały w y o ó r tańców s w o i c h r e g i o ­ nów oraz f r a g m e n t y zabaw i obrzę­ dów wiejskich. Wiele spółdzielni zaprezentowało swoje zespoły w dość w i e r n y c h s t r o j a c h l u d o w y c h i z autentycznym programem, nieste­ t y b y ł y r ó w n i e ż zespoły słabsze w strojach odbiegających nieco od a u t e n t y c z n y c h . J a k o soliści w y s t ą ­ p i l i J a n K a w u l o k grający n a t r o m ­ bicie i Zdzisław Śliwa grający n a kozłach. D l a uczczenia jubileuszu Cepelii otwarto wiele wystaw. W m a j u i c z e r w e u c z y n n a była w A r s e n a l e w Poznaniu w y s t a w a d o r o b k u dwóch wielkopolskich spółdzielni cepe­ liowskich. Pokazano kowalstwo i m e b l a r s t w o a r t y s t y c z n e o r a z sztukę ludową. W s i e r p n i u o t w a r t o w Wiśle w y ­ stawę p r a c t w ó r c ó w l u d o w y c h Bes­ k i d u Śląskiego i Żywieckiego p r a ­ cujących p o d p a t r o n a t e m C e p e l i i . W sierpniu w Muzeum Etnogra­ ficznym w Toruniu otwarto wysta­ w ę p n . „Tkanina, ceramika, meble w nowoczesnym mieszkaniu". W y ­ s t a w a była przeglądem rękodzieła ludowego i artystycznego twórców z w o j . bydgoskiego. [Wrześniowy ł ó d z k i k i e r m a s z s z t u ­ k i l u d o w e j obfitował w w i e l e atrafccji. Twórcy l u d o w i n a oczach publiczności t o c z y l i g a r n k i , w y c i ­ nali wycinanki. Wystawy, konkursy W Łysem (pow. Kolno) roz­ strzygnięto w k w i e t n i u k o n k u r s n a najpiękniejszą patenę regionalną oraz wycinankę kurpiowską p o w i a ­ t u kolneńiskiago. K o n k u r s z o r g a n i ­ zowało M u z e u m Regionalne w Ł o m ­ ży i Szkoła P o d s t a w o w a w Ł y s e m . Z g ł o s z o n o 300 w y c i n a n e k i 25 p a l m . P r z y z n a n o n a g r o d y 5 s t y p e n d i a dla. w y r ó ż n i a j ą c y c h się t w ó r c ó w . 17 k w i e t n i a w M u z e u m E t n o g r a ­ f i c z n y m w K r a k o w i e rozstrzygnięto konkurs na wielkanocne p i s a n k i . W k o n k u r s i e w z i ę ł o udział 557 osób nadsyłając o k . 5 t y s . p i s a n e k . N a j ­ więcej p i s a n e k przysłano z w o j e ­ w ó d z t w w s c h o d n i c h : białostockiego, lubelskiego i rzeszowskiego. Z ziem zachodnich przysłano p i s a n ­ k i w y k o n a n e przez osadników, dzię­ k i t e m u znalazły się n a k o n k u r s i e liczne przykłady pisanek z Wileńszczyzny, Wołynia, Podola i Po­ kucia. Sąd k o n k u r s o w y p o d przewod­ n i c t w e m prof, d r a 'Romana Rein­ f u s s a p r z y z n a ł aż 8 p i e r w s z y c h n a ­ g r ó d , m . i n . K r y s t y n i e Cieśluk z L i p s k a , p o w . D ą b r o w a Białostocka. Reprezentowane były wszystkie t e c h n i k i tradycyjne, a więc p i s a n k i wykonane techniką woskową, o wzorach wytrawianych kwasem, wyskrobywanych ostrym narzę­ dziem na malowanej powierzchni j a j k a , również p i s a n k i oklejane s i ­ towiem. 20 k w i e t n i a o t w a r t o w Muzeum w Łowiczu wystawę p n . „Współ­ czesna łowicka s z t u k a l u d o w a " . N a w y s t a w i e pokazano plon k o n k u r s u ogłoszonego n a 25-lecie P R L . W k o n k u r s i e w z i ę ł o udział 86 t w ó r ­ c ó w , 35 t w ó r c ó w o t r z y m a ł o n a g r o ­ d y ufundowane przez Ministerstwo ( K u l t u r y i S z t u k i , Prez. ,PRN w Ł o ­ wiczu oraz Spółdzielnię „Sztuka Łowicka". Wśród prac k o n k u r s o w y c h n a j ­ liczniej reprezentowane były w y c i ­ nanki, (kodry, tasiemki i gwiazdy ażurowe), pokazano także: hafty, k w i a t y sztuczne z bibuły, pająki, w y d m u s z k i , t k a n i n y pasiaste, rzeź­ bę w d r e w n i e i ceramikę. W i e l e p r a c zakupiło M u z e u m w Łowiczu do s w y c h zbiorów. Najpiękniejsze w y c i n a n k i wykonała J u s t y n a G r z e g o r a , Elżbieta Ż a c z e k i A g n i e s z k a M a j e r . Marejamma C h l e b n a i K a t a ­ rzyna Bartoszewska dostarczyły n a j p i ę k n i e j s z e b u k i e t y . iDużym z a ­ i n t e r e s o w a n i e m c i e s z y ł a się r u c h o ­ m a s z o p k a Józefa B r z o z o w s k i e g o . * W kwietniu otwarto w łódzkim M u z e u m Archeologicznym i Etnog r a f i o a n y m w y s t a w ę p n . „Sztuka ludowa p o w . łódzkiego". Z g r o m a ­ d z o n o n a n i e j 541 p r a c 44 u c z e s t n i ­ k ó w z 16 w s i . W y s t a w a b y ł a p l o ­ n e m k o n k u r s u o g ł o s z o n e g o ma 2 5 lecie PRL. (Szczególnie ciekawie p r e z e n t o w a ł o się t k a c t w o ludowe; k o n k u r s ujawnił również istnienie w t y m regionie kowalstwa arty­ stycznego. P o k a z a n o b a r d z o piękne przedmioty iz zakresu pilastyki obrzędowej, j a k wieńce dożynkowe, pisanki. Bogato prezentowane były - w y r o b y ze s ł o m y i bibułki k o l o r o ­ wej: pająki, bukiety 'sztucznych kwiatów. L i c z n i uczestnicy k o n k u r ­ su o t r z y m a l i n a g r o d y z M i n i s t e r .stwa K u l t u r y i S z t u k i . W lipcu i iw sierpniu wystawa e k s p o n o w a n a była w O ś r o d k u P r o ­ pagandy Sztuki w parku im. H. Sienkiewicza. >*' Dnia 3 maja otwarto w •Górnośląskim w B y t o m i u Muzeum wystawę �fotogramów Stefana Deptuszews k i e g o p n . „Jugosławia, k r a j , l u ­ dzie, z a b y t k i " . A u t o r pokazał c i e ­ k a w e p r a c e będące r e z u l t a t e m k i l ­ k a k r o t n y c h p o b y t ó w w Jugosławii. P o p r z e d n i o w y s t a w a była e k s p o n o ­ w a n a w lokalu Stowarzyszenia H i ­ storyków S z t u k i w Warszawie. 26 m a j a w l o k a l u M u z e u m E t n o ­ graficznego w Krakowie otwarto wystawę fotografii Jana K u r k i e w i cza p n . „ B e b o k i " . A u t o r — a r t y s t a plastyk od l a t gromadzi zdjęcia strachów n a w r ó b l e , d z i k i i j e l e n i e . P l o n poszukiwań n a terenie w o j . k r a k o w s k i e g o s t a n o w i o k . 300 n e ­ gatywów zdjęć strachów. Część zbiorów w postaci bardzo cieka­ w y c h f o t o g r a m ó w pokazał n a k r a ­ kowskiej wystawie. * 26 maja w Stołecznym Domu Kultury w W a r s z a w i e o d b y ł się wieczór polskiej k u l t u r y ludowej. O t w a r t o wystawę p n . „Skarby p o l ­ s k i e j s z t u k i l u d o w e j " — ze z b i o ­ rów P M E w Warszawie. D y r e k t o r Muzeum dr Kazimierz Pietkiewicz wygłosił prelekcję pt. „Mecenat p a ń s t w o w y n a d polską sztuką l u ­ d o w ą w o k r e s i e 25-lecia P R L " . W y ­ stąpił zespół ;z c e p e l i o w s k i e j spół­ d z i e l n i „Opocznianka", znana w y c i ­ nankarka Czesława Konopkówną d e m o n s t r o w a ł a swój k u n s z t w y c i nankarski. * 30 m a j a w M u z e u m Historycz­ n y m m . st. W a r s z a w y o t w a r t o z o r ­ ganizowaną przez P a ń s t w o w e M u ­ zeum Etnograficzne wystawę pn. „'Indonezja. B r o ń , rzemiosło, s z t u ­ ka". Na w y s t a w i e pokazano k o l e k ­ cie zgromadzoną przez Andrzeja W a w r z y n i a k a , uzupełniona z b i o r a m i działu e g z o t y c z n e g o P M E . S c e n a ­ r i u s z w y s t a w y o p r a c o w a ł y : doc. dir M a r i a F r a n k o w s k a oraz m g r B a r ­ bara Kohutnicka. Wydano katalog ilustrowany w opracowaniu m g r B a r b a r y K o h u t n i c k i e j ze w s t ę p e m doc. d r M a r i i F r a n k o w s k i e j . N a uroczystości o t w a r c i a obecni b y l i przedstawiciele Ambasady Re­ publiki I n d o n e z j i , słowo wstępne wygłosił d r Kazimierz Pietkiewicz. Na w y s t a w i e obok b r a n i i p r z e d ­ miotów użytkowych pokazano piękną kolekcję rzeźb w drewnie i kamieniu, maski rytualne i akto­ rów, f i g u r k i t e a t r u c i e n i i kukiełki z teatru lalek. * 3 czerwca w zabytkowej synago­ dze w Łańcucie o t w a r t o wystawę sztuki ludowej p o w . łańcuckiego. E k s p o z y c j a obejmowała prace g a r n ­ carzy z M e d y n i Głogowskiej. Pogwflzdowa, M e d y n i Łańcuckiej i Z a ­ lesia (rzeźby ceramiczne, siwaki), rzeźbę w d r e w n i e i z a b a w k i w y k o ­ nane o r z e rzemieślników z Brzozy Stadnickiej. Wystawę zorganizowała Katedra Socjologii K u l t u r y U W oraz B i ­ blioteka Uniwersytecka. Jan Jachymiaik zaprezentował kilkadziesiąt n o w y c h obrazów świadczących o niesłabnących m o ż l i w o ś c i a c h twór­ czych a r t y s t y . * W czerwcu w M u z e u m Okręgo­ wym na Z a m k u w L u b l i n i e czynna była wystawa węgierskiej sztuki l u d o w e j . W y s t a w a p r z y w i e z i o n a zo­ stała z Debreczyna w ramach współpracy k u l t u r a l n e j t y c h dwóch miast. Pokazano b a r w n e tkaniny, samodziały debreczyńskie o r a z m a ­ l o w a n e gliniane naczynia cechowe. Wystawa sztuki ludowej Lubelsz­ c z y z n y c z y n n a była w D e b r e c z y n i e . •* W czerwcu otwarto w P D K w M y ­ ślenicach w y s t a w ę t w ó r c z o ś c i l u ­ dowej i amatorskiej p o w i a t u m y ­ ślenickiego. P o k a z a n o d o r o b e k k i l ­ kudziesięciu t w ó r c ó w l u d o w y c h i p i as t y k ó w - a m a t o r ów. Z a p r ę zen to waino p r a c e z w s z y s t k i c h n i e m a l dziedzin twórczości, n p . h a f t l u d o ­ wy, koronkarstwo, ceramika, zdob­ n i c t w o wnętrz i k o w a l s t w o a r t y ­ s t y c z n e . Z n a l a z ł y się t e ż p r a c e z zakresu rzeźby i m a l a r s t w a — p l o n p o w i a t o w e g o przeglądu p l a s t y k i amatorisikiej. Wyróżnionym twórcom i plastykom amatorom wręczono nagrody. |W s a l a c h w y s t a w o w y c h P D K w Puławach o t w a r t o w c z e r w c u w y ­ stawę twórczości l u d o w e j p o w i a t u puławskiego. Wystawę otwarto z okazji dziesięciolecia puławskiego K l u b u Twórców i Artystów L u d o ­ wych. Zgromadzono w y r o b y k o w a l ­ stwa artystycznego, plecionkarskie, tkackie, garncarskie i w y c i n a n k i . Pająki, w y c i n a n k i , t k a n i n y i meble pokazano w e wnętrzu zaaranżowa­ n y m j a k o izba puławska. P D K wydał i n f o r m a t o r o sztuce l u d o w e j ii j e j t w ó r c a c h . Wyróżnionym twórcom przyzna­ no nagrody. D n i a 27 c w e r w c a w L u b l i n i e r o z ­ strzygnięto k o n k u r s n a rzeźbę l u ­ d o w ą . Sąd k o n k u r s o w y .przyznał 10 równorzędnych nagród następują­ c y m twórcom: M a r i a n o w i Adam­ ski emu. Ignacemu Kamiński emu, E d w a r d o w i Kołaczowi, Stanisławo­ wi Karpie, Wincentemu Krajew­ s k i e m u , J a n o w i Damięckiemu, J ó z e ­ f o w i Piłatowi, Stanisławowi i T a ­ deuszowi Szulcom oraz Mieczysła­ w o w i Żeglińskiemu. W i e l u twórcom przyznano wyróżnienia. *• 18 l i p c a w D o m u C h ł o p a w W a r ­ s z a w i e o t w a r t o ooikonkursową w y ­ stawę rzeźby. N a o t w a r c i e w y s t a ­ w y zanroszono autorów nagrodzo­ n y c h prac. '*' * S c z e r w c a w h a l l u Pałacu K a z i ­ mierzowskiego na Uniwersytecie Warszawskim otwarto wystawę m a ­ l a r s t w a n a szkle Jgjia J a c h y m i a k a . W czerwcu w Bibliotece M i e j ­ skiej w Piotrkowie otwarto wysta­ w ę s z t u k i l u d o w e j , n a której eks­ p o n o w a n o p r a c e 45 t w ó r c ó w z p o - wiatrów piotrkowskiego i bełchatowskiego. Pokazano stroje ludowe, z d o b n i c t w o w n ę t r z a i rzeźby. * M u z e u m w S i e r a d z u urządziło w czerwcu w Łódzkim D o m u K u l t u r y wystawę p n . „Sieradzka w y c i n a n ­ k a l u d o w a " . W y s t a w a była następ­ nie eksponowana w w i e l u miejsco­ wościach w o j . łódzkiego. 16 l i p c a w ( M u z e u m w S i e r a d z u o t w a r t o w y s t a w y n a 25-lecie P R L . Urządzono j e z o k a z j i 20-lecia p r a ­ c y w y c i n a n k a r k i Józefy Chaładaj i 2 5 - l e c i a zespołu t k a c z e k w M o n i cach oraz 35-lecia p r a c y garncarza H i e r o n i m a Muszyńskiego. N a w y ­ stawie pokazano bogaty zestaw w y ­ r o b ó w H . 'Muszyńskiego — miski, d z b a n k i , d o n i c z k i do kwiatów oraz z c e r a m i k i pamiątkowej ciekawe miniaturki. O k a z a l e p r e z e n t o w a ł y się w y c i ­ n a n k i J . Chaładaj o r a z p a s i a s t e k i ­ l i m y i samodziały t k a c z e k z M o n i e . * 29 s i e r p n i a o t w a r t o w M u z e u m Okręgowym w Rzeszowie wystawę jubileuszową n a 25-lecie P R L p n . „ O p i e k a p a ń s t w a n a d twórczością ludową w X X V - l e c i u P R L " . N a w y ­ s t a w i e obok wyrobów twórców l u ­ d o w y c h e k s p o n o w a n o bogatą l i t e r a ­ turę traktującą o t w ó r c z o ś c i l u d o ­ wej tego r e g i o n u oraz f o t o g r a m y pokazujące t w ó r c ó w p r z y p r a c y . O s o b n y dział w y s t a w y przedsta­ wiał w y n i k i p i ę c i u k o n k u r s ó w n a r e g i o n a l n e 'pamiątkarstwo w o j . r z e ­ szowskiego, które przyniosły w efekcie liczne w z o r y a t r a k c y j n y c h pamiątek. iW l i p c u na zamku w Reszlu o t w a r t o w y s t a w ę twórczości l u d o ­ w e j i a m at o r s k i e j Warmii i Ma­ zur. N a w y s t a w i e z o r g a n i z o w a n e j z i n i c i a t y w y Stowarzyszenia Społecz­ no-Kulturalnego „Pojezierze" po­ k a z a n o o k . 200 e k s p o n a t ó w z d z i e ­ dziny tkactwa, ceramiki, metalo­ plastyku, korzenioplastyki, rzeźby i pamiątkarstwa. W e wrześniu w G a l e r i i M D M w Warszawie otwarto wystawę buł­ garskiej s z t u k i l u d o w e j p n . „Sztu­ ka l u d o w a o k r ę g u sofłjskiego w X I X w . " . W y s t a w a była przeglą­ d e m s t r o j ó w , o z d ó b i biżuterii n o ­ szonej iprzez m i e s z k a ń c ó w o k r ę g u Sofii w t y m okresie. Pokazano t a k ­ że n a c z y n i a d o m o w e i ceramikę. Szczególnie piękna była k u t a ręcz­ n i e biżuteria. * 17 w r z e ś n i a w S t a r e j Kordegar­ dzie w warszawskich Łazienkach o t w a r t o s t a r a n i e m Ośrodka K u l t u ­ ry N R D wystawę satuki ludowej Serbów Łużyckich. Ekspozycja obejmowała n a j b a r d z i e j reprezenta­ t y w n e k i e r u n k i twórczości S e r b ó w łużyckich: barwne stroje, hafty, w y r o b y ceramiczne nawiązujące w s w o j e j s t y l i s t y c e do kształtów n a ­ czyń p r a s ł o w i a ń s k i c h , a t a k ż e p i ­ s a n k i serbskie. 251 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8a6bbd499a1464eb30f79887a24717ac.pdf cec4fb29737f62c27d0e6ef435cb9bcd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1728 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1599 Title A name given to the resource Oblicza starości / ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47, s.71-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lehr, Urszula Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLVII: 2003, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 URSZULA LEHR Pracownia Etnologii IAE PAN, Kraków OBLICZA STAROŚCI 1 „Każdy wiek ma swoje średniowiecze" {Paradoksy... 1993, s. 37) I Starość - słowo łączone na ogół z fizycznymi znamionami pewnego okresu życia człowieka - przywołuje stereotypowy wizerunek postaci o pochylonej sylwetce, włosach przyprószonych siwizną , niekiedy wspierającej się na lasce, nieporadnej, zagubionej w nowym, nieznanym i trudnym dla niej świecie. Tego rodzaju skojarzenie znane było człowiekowi od zawsze, czego przykładem może być hieroglificzne przedstawienie wyrazów: „stary" i „starość" w inskrypcji pochodzącej z 2700 r. p.n.e. Wyrażający je ideogram jest rysunkiem przygarbionej postaci podpierającej się kijem (Minois 1995, s. 26). Z punktu widzenia fizjo­ logii, starość jest okresem powolnego zanikania funkcji życiowych, uniemożli­ wiających na ogół jakąkolwiek adaptację. Jest czasem zbliżania się do kresu ziemskiej wędrówki. Dosadnie formułują to przysłowia ludowe: „Sama starość stoi za chorobę"; „Starości dolegliwości są pierwiastki śmierci" (Kolberg 1967, s. 415). Ze starością kojarzy się często niedołęstwo, utratę sił witalnych, a jeśli patrzymy na nią przez pryzmat kanonu estetycznego - stanowi zaprzeczenie piękna i pełnego życia. „Starość bowiem pozbawia nas wszystkich cnót, jakimi odznacza się idealny człowiek: urody, siły, zdecydowania, sprawności umysło­ wej. Jest cierpieniem i słabością" (Minois 1995, s. 305). Artystycznym wyra­ zem tak pojmowanej starości, a zarazem egzemplifikacją wykorzystywania jej 2 1 Jakkolwiek tytuł artykułu sugeruje prezentację zróżnicowanych postaw i zachowań (pozy­ tywnych i negatywnych) wobec ludzi starszych, to zasadnicza jego treść koncentruje się na tych drugich, celem wykazania, iż źródłem nietolerancji starości jest - ogólnie rzecz biorąc - brak akceptacji tego okresu życia. Podkreślić należy, że przedmiot podań, stanowiących egzemplifikację powyższej tezy traktowany jest jako pewnego rodzaju przesłanie sygnalizujące problem, a nie fakt kulturowy z uwagi na brak naukowo potwierdzonych danych źródłowych, jak też ze względu na zastrzeżenia co do rzetelności przekazów, zwłaszcza z okresu formowania się społeczeństw i kultur przedpiśmiennych, a nawet starożytności. Notabene we wczesnym średniowieczu jedynie biały kolor włosów ( biel odzwierciedlała cnotę), zyskał uprzywilejowaną pozycję w ogólnym obrazie starości - jeśli osoba je posiadająca postępowała stosownie do swego wieku - stanowiąc „oznakę czcigodności starca", jego mądrości. Pozostałe cechy fizyczne czy psychiczne tego wieku wręcz podkreślały ułomność schyłku życia jako ilustrację „marności rzeczy doczesnych" (Minois 1995, s. 133-134). 2 �72 URSZULA LEHR znamion przypisywanych pojęciom abstrakcyjnym (w sensie ideowym, jak też esencjonalnym), mogą być dwa przykłady. Pierwszy to malatura z X V I wieku, znajdująca się w kościele św. Krzyża w Krakowie, przedstawiająca cierpią­ cego starca, utożsamiającego życie ludzkie (ryc. 1) (Wyspiański 1898, s. 98). Drugim jest osobliwe dzieło włoskiego przedstawiciela baroku, Cesarego Ripy ( X V I / X V I I w.) pt. „Ikonologia" (1998), w którym autor, personifikując pewne pojęcia, jak np. wiek, starość, cechy charakteru (niezdecydowanie, pilność, zapiekła nienawiść), uczucia (zawiść, skąpstwo, melancholia, nieżyczliwość), skłonności (lichwa, opilstwo, próżniactwo, poprawianie), stan posiadania (bogac­ two), zawód (medycyna), zachowania (zgorszenie, milczenie, modlitwa, poprawa, rada), stan umysłu (zapomnienie), pory roku (zima), miesiące (luty) czy nawet strony świata (zachód), nadaje im postać starca lub starej kobiety ze stosownymi atrybutami i odpowiednim komentarzem. Pod hasłem „starość" np. znajduje się taki oto opis: „Niewiasta o siwej głowie, wychudzona, o licznych zmarszczkach na twarzy, ubrana w strój koloru liści, kiedy utraciły już one wigor. Pozbawiona jest ozdób, w lewej dłoni trzyma klepsydrę piaskową, która dobiegła już kresu godziny, oraz parę okularów; drugą wspiera się na kiju, wskazując na ów zegar i jedną stopę zawieszoną mając nad wykopem, co ma wskazywać na rychłe niebezpieczeństwo" (Ripa 1998, s. 373). Natomiast miesiąc „luty" to „starzec kudłaty i siwy, okryty skórą aż do stóp, siedzący koło tęgiego ognia i jakby grzejący się przy nim. Figura ta pokazuje nie tylko srogość Zimy, lecz również - j a k się potocznie mówi - ziąb samej starości (Ripa 1998, s. 287). „Nieżycz­ liwość" autor przedstawia w postaci żeńskiej: „Starucha z oczyma zapadłymi, szpetna, rozczochrana i chuda, z pękiem pokrzyw w dłoni i bazyliszkiem obok siebie. Jest ona tej samej natury, co nienawiść, afekt, z którego się ona rodzi; że jednak jest od niej mniej surowa i bardziej ograniczona, maluje się j ą tutaj jako staruszkę, gdyż rodzi j ą starość, jako że młodzi, świeży wszak przybysze na tym świecie, wszystkie rzeczy jednako uważają za nowe i dlatego je kochają. Natomiast starzy, jakby już znużeni oglądaniem mnóstwa rzeczy, łatwo się nimi nudzą i przyjmują je ze wstrętem" (Ripa 1998, s. 301). Powyższe opisy, jako jedne z wielu , wskazują, że wydobywanie lub wręcz obnażanie cech, elementów, zachowań i obrazów współtworzących starość nie mogło sprzyjać pozytywnemu odbiorowi tego okresu życia. Niewątpliwie, w zależności od psychologicznego lub filozoficznego podejścia do biologicznych uwarunkowań starości, którym trudno zaprzeczyć, ten okres życia mogły charakteryzować 3 3 Takich negatywnych wizerunków starości, podkreślających jej aspekt fizyczny wraz z jego znamionami (upadek fizyczny, choroba, ból i cierpienie, zmierzanie ku śmierci) dostarcza przy­ kładowo wczesnośredniowieczna literatura japońska (około 1000 n.e. i czasów późniejszych), w której, poza stwierdzeniem bezwstydnego zachowywania się starych ludzi, zawarta została taka oto refleksja: „Nie możemy żyć wiecznie na tym świecie, dlaczego więc mamy czekać na szpetotę, która nas dosięgnie? Dłuższe życie człowieka przynosi mu więcej hańby" (Tsuji 1997, s. 200-201). Stosunek do starości znalazł także odzwierciedlenie w twórczości niektórych mala­ rzy przełomu X V I I I i X I X wieku, ukazujących tragizm okresu starości (F. Goya) czy wręcz trak­ tujących ten temat jako nieistniejący (A.L. Girodet, T. Gericault) (Bois 1996, s. 217-218). �OBLICZA STAROŚCI 73 Ryc. 1. Starzec cierpiący [za:] S. Wyspiański 1898, s. 99 Według autora jest to „symboliczne przedstawienie człowieka, zależ­ nego od żywiołów, cierpiącego, homo reus, co się bije w piersi ranio­ ny tyloma mieczami cierpień, kar, pokus, fatalizmu, zastraszony sądu bożego grozą, siedzący nad grobem, obnażony, potężny w ramionach i w plecach, nędzny starością, co go zgarbiła". zróżnicowane postawy, rzutujące na stosunek ludzi starszych do samych siebie, jak i na wzajemne relacje z otoczeniem. Według J. Campbella, człowiek albo utożsamia się z ciałem, albo też z własną świadomością, której służy ciało wcześ­ niej lub później ulegające destrukcji (Potęga... 1994, s. 118). Przyjęty punkt widze­ nia decyduje niekiedy o tym, że starość może, ale nie musi, stać się okresem trudnym, wynikającym z niezrozumienia następstwa etapów życia ludzkiego, jak również niegodzenia się z taką koleją rzeczy . 4 4 Pewnych analogii do Campbellowskiego podejścia do okresu starości, a następnie śmierci, dostarczają postawy mieszkańców wsi polskich wobec życia, sprowadzające się do przyjmowa­ nia kolejnych jego etapów, szczególnie dwóch ostatnich (starość i śmierć), jako naturalnych kon­ sekwencji rozwoju osobniczego oraz ich akceptacji. Wynikają one z obserwacji natury, w blisko­ ści której żyją i choć nie zrodziły się na gruncie filozoficznych dociekań popartych naukowymi tezami, są w swej logice zgodne z faktem przemijalności. �74 URSZULA LEHR Starość to nie tylko okres schyłkowej fazy życia ludzkiego, którym rządzą wyłącznie prawa biologii. W dziejach ludzkości starość - pomimo pewnych niedoskonałości wieku - utożsamiana była również z szacunkiem, godnością. Pojęcie to stawało się synonimem mądrości, doświadczenia życiowego i wiedzy, zdeterminowanej liczbą przeżytych lat. Jak pisał w początkach X X wieku R.F. Johnston: „W żadnym kraju na świecie starości nie traktuje się z większą uprzejmością, respektem i poważaniem, okazywanymi względami niż w Chi­ nach" (1917, s. 466) . Korzystanie z porad i wiedzy „doświadczonych wiekiem" zalecały przysłowia ludowe: „Słuchaj starszych, dobrze radzą, ich nauki się przydadzą"; „Stary w rzeczach biegły" (Kolberg 1967, s. 416, 417). Autorytet ludzi starszych, wynikający z przymiotów wieku, umiejętnie wykorzystywany, nie był na ogół spontaniczny. Utrzymywano go, stosując różnego rodzaju zabiegi religijno-magiczne, (np. ceremonie, ryty inicjacyjne). Przejawem jego religijnej motywacji był kult przodków, rozpowszechniony m.in. w Chinach, Polinezji czy w Afryce (Firsth 1965, s. 197). Nie we wszystkich jednak kulturach w stopniu jednakowym element religijny stanowił o autorytecie ludzi starszych, czego przy­ kładem sąGermanowie (Piekarczyk 1968, s. 54). Jak zauważa J. Delumeau, „ewolucja starości i jej statusu nie przebiegała w sposób liniowy", a „miejsce, jakie przyznawano starości, i sposób, w jaki na nią patrzono, zależało od wielu czynników, między którymi mogły zachodzić rozmaite, mniej lub bardziej skomplikowane, powiązania; czynniki te to strukturalny układ społeczeństwa, rola przekazu mówionego i pisanego, rozmiary rodziny - od patriarchalnej lub dwupokoleniowej - akumulacja mienia ruchomego, ideał urody, który z kolei podlegał lub nie podlegał koncepcjom religijnym" (Delumeau 1995, s. 6-7). Należy również dodać, iż zasadniczymi, aczkolwiek nie jedynymi uwarun­ kowaniami, szczególnie w początkowym okresie dziejów ludzkości, określającymi stosunek do ludzi starszych, mogły być z jednej strony zależności ekonomiczno-społeczne, będące wynikiem działań natury, jak klęski elementarne (nieurodzaje, głód, zarazy), żywiołowe czy też reperkusje polityczne - konsekwencje działań wojennych. Z drugiej strony natomiast na wykreowanie określonej postawy wobec ludzi starszych niewątpliwie miał wpływ - obok wyżej wymienionych motywów - kontekst kulturowy, bez którego rozpatrywanie określonych zachowań, ich zrozumienie czy prawidłowe odczytanie istoty zwyczajów, nie jest właściwe, na co zwraca uwagę B.Malinowski (2000, s. 161). Położenie człowieka starszego nie zależało jednak wyłącznie od uwarunkowań społecznych, sposób w jaki trakto­ wano starców nie zawsze był bowiem tożsamy ze stosunkiem do starości. Niektóre ludy, nienawidząc swoich starców, traktowały ich dobrze z obawy przed zemstą duchów. Inne otaczały szacunkiem, ale skazywały na śmierć, aby cechy destruk­ cyjne, charakteryzujące wiek starczy (utrata sił, brak samodzielności itp.) nie zagroziły istnieniu grupy (Minois 1995, s. 22; Znaniecki 2001, s. 381). Sposób, w jaki odnoszono się do ludzi starszych i do problemu starości był w ciągu wieków 5 5 Stwierdzenie to nie obejmuje jednak okresu starożytności, o czym będzie mowa w dalszej części artykułu. �75 OBLICZA STAROŚCI zróżnicowany. Można mówić o wzlotach i upadkach autorytetu starszego czło­ wieka, jak też o mniej lub bardziej godnym traktowaniu . W społeczeństwach opierających się wyłącznie na tradycji mówionej, dla której repetitio est mater studiorum (Słownik... 1972, s. 826), starcy byli potrzeb­ ni i szanowani, ponieważ stanowili symbol ich ciągłości, byli „depozytariuszami wiedzy i pamięci plemienia" (Minois 1995, s. 20), gwarantem jej przetrwania. Najpełniej sens ten oddaje przytoczone przez G. Minoisa przysłowie afrykań­ skie: „Gdy umiera starzec, płonie cała biblioteka" (1995, s. 20). Doceniając wie­ dzę i doświadczenie życiowe ludzi starszych powierzano im funkcje doradcze wodzów i królów. Wielu możnowładców czerpało nauki z wielkiej mądrości i nadprzyrodzonej mocy, jaką posiadać mieli „święci mężowie" - hinduscy asceci (Auboyer 1968, s. 192), a w społecznościach plemiennych i rodowych starcy tworzyli rady starszych (np. Geruzja w starożytnej Sparcie) (Frąckiewicz 1987, s. 57; Kulesza 2003, s. 94-95). Wpływy starszyzny na decyzje lokalne i państwowe niekiedy graniczyły z rządami twardej ręki, zyskując miano geron­ tokracji (Malinowski 1958, s. 45). O wysokim prestiżu, jaki dawał wiek dowodzi fakt, iż na przykład wśród ludów turecko-mongolskich ( V I - X w.) stare kobiety nazywano „boskimi", a niektórym starcom oddawano cześć. Inkowie darzyli niezwykłym szacunkiem matrony - dziewice z domu słońca w Cusco (Minois 1995, s. 23). W jednym z plemion afrykańskich, kobiety po menopauzie (a więc nie podlegające już licznym tabu) dopuszczano do grona mężczyzn, podejmują­ cych ważne dla grupy decyzje (Minois 1995, s. 20, 21). Starość jest również stanem oczekiwania, łączącym przemijające życie z nad­ chodzącą śmiercią, przekształcaniem w kierunku destrukcji, co powoduje, iż okresowi temu przypisuje się „cechy hybrydyczności" (Kowalski 1998, s. 530). Niekiedy wierzono, że jeśli człowiek żyje zbyt długo, a tym samym przebywa w okresie przejściowym, wówczas po śmierci jego duch nęka otoczenie: „Kiedy umarła we wsi stuletnia kobieta, przez długi czas jej duch krzywdził ludzi. Chcąc temu zaradzić przewracano j ą w trumnie i wsypywano kawałki tłuczonego szkła" (Wieś... 1938, s. 45). W kulturach tradycyjnych ludzie starzy stawali się mediato­ rami pomiędzy światem żywych i umarłych. Dlatego to im powierzano funkcje magiczne (byli kapłanami, szamanami, znachorami) a starym kobietom przy­ pisywano niekiedy cechy demoniczne (Formanek 1984, s. 123) . Ludzie starsi 6 7 8 6 Liczne przykłady znaleźć można w przetłumaczonym na język polski dziele francuskich historyków pod wspólnym tytułem Historia starości, w którym G. Minois przedstawił tę proble­ matykę od antyku do renesansu (1995), obejmując obszarem swoich dociekań naukowych nie tylko Francję, ale także inne kraje, J. P. Bois natomiast analizuje zagadnienie starości na terenie Francji w okresie od X V I wieku do czasu ustanowienia ubezpieczeń społecznych (1996). Wyrazem powierzania odpowiedzialnych zadań osobie doświadczonej, choć niekoniecznie starej, jest np. funkcja starosty; samo określenie zostało natomiast „przeniesione ze 'starości' na ludzi starych, przodków", jak pisze A. Bruckner (1989, s. 514). Tego rodzaju odniesienia do polskiej czy - szerzej - słowiańskiej tradycji ludowej są tutaj również czytelne. W każdej nieomalże wsi mieszkała stara, na ogół samotna kobieta, której przypisywano właściwości nadprzyrodzone i uznawano za osobę szkodzącą bydłu i ludziom (czarownica) (Lehr 1995, s. 521-527). 7 8 �76 URSZULA LEHR spełniali także określone rytuały (np. inicjacyjne, oczyszczające). Ich obecność zaznaczała się w okresach przejściowych (stare kobiety odbierały poród, przygo­ towywały zwłoki do pochówku) , nawet niektóre pokarmy, posiadające wielką moc sakralną, zastrzeżone były wyłącznie dla starców (Znaniecki 2001, s. 374). Ludzie starsi pełnili więc role bezpieczne jedynie dla osób znajdujących się w pobliżu granicy oddzielającej życie od śmierci. Liczba lat przeżytych przez człowieka sytuowała go zatem w określonym kulturowo miejscu, nadając odpo­ wiedni status w grupie lub społeczności, jakkolwiek dotyczyła tylko wybranych. Starość mogła być także stanem wegetacji, a nawet rodzajem mistycznego i fizycznego zagrożenia dla innych. Postawy wobec ludzi starych kształtowały również wierzenia, religie, określające podejście do życia ludzkiego i jego war­ tości, jak i stosunek do śmierci, a w ślad za tym - wyobrażenia o życiu pozagro­ bowym. W każdym społeczeństwie zdaje się, jak pisze R. Firth, „występować przeświadczenie, że człowiek nie przestaje istnieć po śmierci, ale że egzystuje dalej w jakiejś formie niematerialnej" (1965, s. 197). Tak więc śmierć nieustan­ nie towarzysząca człowiekowi stanowiła w pewnych okolicznościach nawet jego wyzwolenie , ale też mogła stwarzać precedens dla grupy ludzkiej, która w ob­ liczu zagrożenia jej egzystencji (uwarunkowanej np. ekonomicznie) sięgała po środek ostateczny - eliminację. O podejściu do starości, jak i zajmowaniu okreś­ lonej pozycji przez ludzi starszych, decydowało również swoistego rodzaju rozumienie świata i otaczającej rzeczywistości oraz - jak pisze F. Znaniecki - „mistycznie pojmowanego «przeznaczenia»" (2001, s. 372). Nad postawą wobec ludzi chorych i starych mógł zaciążyć archetyp „skazanego", który wymu­ szał pozostawienie własnemu losowi takiej jednostki, a więc wykluczenie jej ze społeczności, a nawet uśmiercenie. Wynikało to ze związku pomiędzy pojęciem „magicznej solidarności osobników w grupie", a typem „skazanego", relacjom obcym społeczeństwom cywilizowanym, które „z wielkim nieraz wysiłkiem utrzymują przy życiu dzieci, starców i chorych" (Znaniecki 2001, s. 381). Przypisywane okresowi starości przymioty i właściwości mediacyjne spra­ wiały, iż człowieka starego traktowano z należytym szacunkiem i czcią, ale 9 10 9 Wśród Maorysów osoba mająca styczność ze zmarłym (grabarz), którą był człowiek „zawsze samotny i milczący, zazwyczaj stary, wychudzony i pomarszczony, często na wpół obłą­ kany" (Frazer 1978, s. 184) podlegała tabu do zakończenia okresu odosobnienia. Podobnie zmar­ łych obawiały się plemiona tureckie: Jakuci, posiadali wyodrębnioną grupę osób, zajmujących się obmywaniem i grzebaniem zwłok, a u Beltyrów jeszcze w X I X wieku myciem zwłok zaj­ mowali się stosowanie do płci stara kobieta (dokonywała ab łucji kobiet i chłopców) i stary męż­ czyzna (mył zwłoki mężczyzn) (Tryjarski 1991, s. 114-115). W polskiej tradycyjnej kulturze ludowej, osoby pełniące między innymi funkcje z pogranicza (np. dokonujące ablucji zmarłego, grabarz czy wiejskie akuszerki), należały również do grupy wieku ludzi starszych (niepubli­ kowany artykuł autorki nt. zajęć zwyczajowych). Jakkolwiek nie spotkano się w przekazach z informacją wskazującą na ślady tabuizowania tych osób, to w przypadku kobiety odbierającej poród miał miejsce rytuał oczyszczenia (Śląsk Cieszyński) (Kubiak 1981, s. 60). Egzemplifikacją może być opowieść z Kamerunu, w której starsi ludzie, cierpiąc z powo­ du dolegliwości wieku, wyrażają życzenie odejścia z tego świata, które spełnia przywoływana przez nich Śmierć (Cotterell 1993, s. 373-374). 1 0 �OBLICZA STAROŚCI 77 równocześnie z lękiem z powodu bliskości do „tamtego" świata i możliwości utrzymywania kontaktu z siłami nadprzyrodzonymi. Niekiedy stawał się zbęd­ nym czy wręcz niebezpiecznym obciążeniem dla społeczności, uniemożliwia­ jącym jej przetrwanie. II Ambiwalentny stosunek do ludzi starych znalazł odzwierciedlenie w poda­ niach i legendach, powstałych w różnych kulturach i okresach historycznych. Przekazy te zawierają również treści o tej drugiej, mrocznej stronie starości - negatywnym stosunku do ludzi starych, a nawet przypadkach ich zabijania , co sygnalizuje taki oto cytat: „W starożytnych niegdyś wiekach było takie usta­ nowione prawo, że ludzi starych do pewnych tylko lat na tym świecie chowano, a po upłynięciu onych ze świata zgładzano" (Żera 1980, s. 89). „Zwyczaj" uśmiercania ludzi starych, niezdolnych do wykonywania jakiej­ kolwiek pracy potwierdzali pisarze starożytni u ludów barbarzyńskich (Sardów, Tryballów, Gallów, Scytów, mieszkańców wyspy Hierny) (Biegeleisen 1929, s. 377). Autor ten jest zdania, iż w odległej przeszłości praktyki uśmiercania lub porzucania starych i chorych znane były prawie wszystkim ludom indoeuropejskim (tamże). Wśród Teutonów, ludów barbarzyńskich pochodzenia prawdopodobnie ger­ mańskiego, rozpowszechniony miał być „zwyczaj" zmuszania starców i osób niedołężnych do popełnienia samobójstwa (poprzez rzucenie się ze skał), względ­ nie do wymuszania na nich akceptacji skrócenia im życia. Prokopius (pisarz grecki V I w. n.e.), na którego powołuje się B.S. Phillpotts, opisuje te praktyki jako „cechę szczególną" późniejszych plemion germańskich - Heruli po przyjęciu przez nich chrześcijaństwa. Podaje, iż niekiedy starcy lub chorzy zwracali się z prośbą do swoich krewnych o umożliwienie im odejścia z tego świata. Przezna­ czonego na śmierć umiejscawiano na stosie i jeden z członków plemienia zakłuwał go sztyletem, po czym stos podpalano . Starców usuwano, aby zapewnić prawidłowe funkcjonowanie warsztatu rodzinnego, gwarantującego egzystencję rodziny: „starzec [...] schorzały, którego opuszczają siły, nie podoła gospodar­ stwu, więc oddać je musi młodszemu, inaczej majątek by zmarniał" (Biegeleisen 11 12 13 11 W tym miejscu należy wyjaśnić, iż podane w artykule przykłady nie wyczerpują przedsta­ wionego zagadnienia. Stanowią jedynie zarys problematyki, wymagającej dogłębnych studiów. Ujęcie tego określenia w cudzysłów oznacza, iż jest ono traktowane wymiennie z prak­ tyką, przypadkiem czy zdarzeniem itp., nie odpowiadając stricte definicji zwyczaju z uwagi na jego specyficzny i incydentalny charakter, aczkolwiek może być społecznie akceptowany w sytuacjach krytycznych. W świetle prawa skandynawskiego rytuał naznaczania oszczepem umierających, jako prze­ znaczonych mitologicznemu bogowi (m.in. wojny i wojowników) Odynowi, może być zwyczajem zachowanym z czasów wcześniejszych, kiedy faktycznie uśmiercano osoby chore, jak sugeruje to Phillpotts (1917, s. 480). 12 13 �78 URSZULA LEHR 14 1929, s. 376) . W pierwszych wiekach naszej ery, mieszkańcy półwyspu Skan­ dynawskiego uważali za dyshonor umrzeć z powodu choroby lub ze starości, zamiast zginąć w walce. Utrzymywanie starców nie było zatem pozytywnie oce­ niane. W okresie, o którym mówi większość sag, starość była już traktowana z respektem z uwagi na mądrość i doświadczenie związane z wiekiem (Phillpotts 1917, s. 480). Na terenie Islandii znany był i powtarzany od pokoleń przekaz mówiący o strąceniu ze skały starego krewnego z powodu głodu (co miało mieć miejsce w 976 r. n.e.); z końcem X I X wieku należał on już do stopniowo zanika­ jącego wśród potomnych. Sagi utrzymują, że sugestie o zmuszaniu starych i nie­ dołężnych do śmierci lub pozwalaniu im na przymieranie z głodu czyniono pod presją niedostatku. W dawnych wiekach prawo norweskie stanowiło, że samotne kobiety i mężczyźni będą umieszczani w dołach wykopanych na cmentarzu i pozostawiani tam, aż do śmierci. Były to jednak ostatnie przypadki takiego po­ stępowania z dorosłymi, którzy nie mogli samoistnie egzystować i troszczyć się o siebie, o których niekiedy słyszano jeszcze po wprowadzeniu chrześcijaństwa (Phillpotts 1917, s. 480). Dla nordyków wartościowe było tylko zdrowe, pełne życie, czego dowodem są „świadectwa mówiące o rytualnym zabijaniu starców", jak i pozbywaniu się chorowitych dzieci (Ringgren, Stróm 1975, s. 499). W starożytnych Chinach, na wyspach Fidżi czy w Australii chore, stare wdowy grzebano żywcem, w obliczu niemożności zapewnienia im utrzymania (Biegeleisen 1929, s. 377-378). W starożytnym Rzymie był zwyczaj składania ofiar z ludzi w dniu 14 maja, na który to dzień przypadały Ofiary Argejskie - Sacra Argeorum . Wywodzono go między innymi z bardzo odległej prze­ szłości, kiedy starych ludzi, którzy ukończyli 60 rok życia wrzucano do Tybru . Przekazy sięgające początków naszej ery dostarczają, za pośrednictwem ich autorów, Herodota czy Strabona, opisów zachowań barbarzyńskich, łączonych nawet z kanibalizmem względem starców i chorych nieuleczalnie. Ludzi, którzy przekroczyli 60 rok życia zmuszano ponoć do zażycia trucizny (wyspa Keos) (Biegeleisen 1929, s. 377). Niewielu jednak starców dożywało chwili uśmierce­ nia z powodu wieku, ponieważ, gdy wcześniej zauważono jakiekolwiek sympto15 16 17 1 4 W tym miejscu można się odwołać do porównywalnej - do pewnego tylko stopnia - sytua­ cji obyczajowej okresu międzywojennego, występującej w tradycyjnej, polskiej społeczności wiejskiej, kiedy to stary ojciec dopiero na łożu śmierci przekazywał gospodarstwo, dzielił mają­ tek, z obawy przed niewłaściwym traktowaniem go w przypadku wcześniej dokonanej darowizny, jak również w celu zachowania autorytetu i pozycji w rodzinie (mat. własne autorki; zob. też np. Dobrowolski 1933; Kaczko 1966, s. 101). Norwegia została ostatecznie schrystianizowana w początku X I wieku, podobnie jak Szwe­ cja, Finlandia natomiast w X I I wieku {Encyklopedia... t. 3, 1985, s. 298; t. 4, 1987, s. 393; t. 1, 1983, s. 790). Co miało być upamiętnieniem złożenia w I I I w. p. n.e. ofiary z 27 Greków, zgodnie z wyro­ kiem Ksiąg Sybillińskich, jak podaje L. Winniczuk (1983, s. 615). W związku z tym zwyczajem istniało w starożytnym Rzymie powiedzenie Sexagenańi ex pontel, co oznaczać miało „60-letni starcy z mostu!" (Biegeleisen 1929, s. 376-377). Ofiarami tego „największego oczyszczenia", według Plutarcha, byli przeważnie przestępcy lub niewolni­ cy, których później zastąpiono słomianymi kukłami (Winniczuk 1983, s. 615). 15 1 6 1 7 �79 OBLICZA STAROŚCI my choroby, zgładzano ich: „Kto dojdzie do starości, zarzynają jak bydle ofiarne i spożywają na uczcie. Ale niewielu z nich wchodzi tu w rachubę, gdyż przedtem każdy, kogo powali choroba, jest zabijany" (Herodot 1954, s. 247-248). Opisu­ jąc zwyczaje Indów , wśród nich zaś koczowniczy lud zwany Padajami, pisze dalej, co następuje: „Jeżeli, który z ich współziomków zachoruje, niewiasta lub mężczyzna, wtedy mężczyznę zabijają najbliżsi jego przyjaciele, twierdząc, że gdy choroba go strawi, jego mięso im się zepsuje. On wypiera się choroby, ale oni nie przyznają mu racji, tylko zabijają go i sporządzają sobie z niego ucztę" (Herodot 1954, s. 147) . Podobnie czynić miały kobiety względem siebie. Per­ skie dane na temat sposobów traktowania ludzi starych są ubogie, informacje zapisane przez Onesicratusa wskazują jednak, że barbarzyńskie praktyki wyrzu­ cania ludzi z powodu wieku lub niedołęstwa na pożarcie psom były udziałem Baktrów : „Obszar przed metropolią Baktrów był czysty, ale ziemia wewnątrz murów pokryta była ludzkimi kośćmi" (Gray 1917, s. 473). „Zwyczaj" ten, konty­ nuowany jeszcze za czasów Aleksandra Wielkiego, został przez niego zakazany. Wśród plemienia Battaów zamieszkującego Sumatrę, które posiadało własne prawo, alfabet i literaturę, istniał „zwyczaj" zabijania starych ludzi, jak u opisywa­ nych przez Strabona tzw. „ludów dzikich", które „zabijały lub opuszczały swoich starców i w ogóle ludzi niezdolnych do pracy; ułomnych i chorych" (Makowski 1900, s. 241). Tamże, „w oznaczonym czasie, starzec, z którym się rozstawano, a raczej - którego się pozbywano, wdrapywał się na drzewo, a w koło gromadzili się obecni. Następnie uderzano o pień drzewa w takt, śpiewając rodzaj hymnu pogrzebowego, w ogóle tej treści: «Owoc dojrzał, nastała już pora» - po czym ofiara schodziła z drzewa, zabijano j ą i zjadano" (Makowski 1900, s. 241). Liczne ludy afrykańskie, jak pisze G. Minois, pozbywały się starców, a sta­ rzejący się wodzowie popełniali samobójstwo (1995, s. 22). Wśród plemienia Szylluków z nad Białego Nilu znany był „zwyczaj" zabijania królów przy stwier­ dzeniu pierwszych oznak słabości czy starzenia się . 18 19 20 21 22 1 8 Ma to być nazwa ogólna wszystkich ludów zamieszkujących na wschód od Indusu (Hero­ dot 1954, s. 733). Praktyki tego rodzaju występowały rzekomo wśród Issedonów (mieszkańców Syberii zach.), jak też Massagetów - koczowniczego ludu, zajmującego tereny położone nad Morzem Aralskim i w stepach Kirgizji, z tą jednakże różnicą, iż mający tam miejsce kanibalizm - jak wynika z opisu autora - miał niewątpliwie inny charakter. Nie wiązał się on z działaniem mają­ cym na celu wyłącznie usunięcie nieprzydatnego dla społeczności starca, ale nosił znamiona rytuału i niewątpliwie nawiązywał do kultu przodków (Herodot 1954, s. 282-283). Należą oni do wschodnio-irańskiej grupy plemion indoeuropejskich. W starożytności za­ mieszkiwali tereny położone nad górnym brzegiem Amu-darii w Azji Środkowej (starożytna Baktria obejmowała południowe obszary Turkmenii, Uzbekistanu i Tadżykistanu oraz płn. Afgani­ stan) {Encyklopedia... t. 1, 1983, s. 209). Pisownia niektórych wyrazów - tam, gdzie było to konieczne - została poprawiona przez autorkę, dostosowując j ą tym samym do współczesnych wymogów gramatycznych. W tym przypadku „zwyczaj" ten (zajmował się nim w pierwszej połowie X X wieku angielski etnolog C G . Seligman) wiązał się z wierzeniami miejscowymi, których podstawą była wiara w siłę i zdrowie ludzkiego wcielenia bóstwa - króla. Utrata jego sił była równoznaczna z rozpadem świata (chorobą bydła, zmniejszającą się wydajnością plonów, ale też większą 1 9 2 0 2 1 2 2 �80 URSZULA LEHR Stosunek do starości i ludzi starych był również zróżnicowany w Ameryce, w okresie zamieszkiwania tych terenów przez ludność rdzenną, co odnotowują między innymi przekazy misjonarzy. Najbardziej niekorzystny, przejawiający się wręcz pogardą, lekceważeniem odnotowano w Ameryce Północnej, wśród plemion barbarzyńskich, zamieszkujących wybrzeże Pacyfiku. Starzy ludzie byli zabijani przez kalifornijskie plemię Gallinomeros, Shoshoni porzucali swoich starców, gdy ci „stawali się nieznośni" (Gray 1917, s. 465-466), Indianie Ojibwa z nad jeziora Winnipeg, pozostawiali starych ludzi własnemu losowi, względnie przeznaczali ich na ofiarę rytualną (Minois 1995, s. 21). Huroni także pozbawiali życia starych i chorych. Potwierdzają to relacje misjonarzy jezuickich, którym udało się uratować i przywrócić zdrowie dwóm starym i chorym kobietom, umoż­ liwiając im potem powrót do plemienia. Jezuicki misjonarz G. Lalemant, wypo­ wiadając się na temat Irokezów, był zdania, iż istotą podtrzymywania praktyk pprzucania lub zabijania starych ludzi wśród plemion indiańskich był akt miło­ sierdzia wobec nich, biorąc pod uwagę warunki, w jakich żyli, jak też koniecz­ ność przemieszczania się, do czego starzy i niedołężni ludzie nie byliby zdolni. Honor i respekt dla starców były natomiast pojęciami nieznanymi (Grey 1917, s. 466). Wśród plemion osiadłych ^y Ameryce Środkowej starość cieszyła się dużą estymą. Zapotekowie odnosili się do tego okresu życia z wielkim szacun­ kiem, a starożytni Meksykanie i Peruwiańczycy oddawali cześć najstarszym osobom. W Ameryce Południowej zdarzały się przypadki pozostawiania starych ludzi na śmierć, szczególnie wówczas, kiedy zaczynali tracić siły. Także brak efektów leczenia decydował o losie starego człowieka: porzuceniu lub uduszeniu czy zadławieniu. Na ogół jednak ludzie starzy (zdrowi i sprawni) mieli dobrą opiekę i nie zaniedbywano ich (Grey 1917, s. 466). Indianie Siriono (mający swe siedziby na terenie puszczy boliwijskiej) porzucali starców lub przeznaczali ich na ofiarę rytualną (Minois 1995, s. 21). Podobno do X I I wieku Indianie zamieszkujący teren Andów nie tylko mordowali, ale nawet zjadali swoich starców. Po podboju, dokonanym przez Manco Capaca, ucywilizowaniu tych terenów przez Inków i wprowadzeniu nowego porządku społecznego, procederu tego zaniechano (Minois 1995, s. 23) . W Bretanii, w miejscowości Caurel, znajdowała się rzekomo poświęcona maczuga, którą, wedle podań, miano uśmiercać ludzi niezdolnych do pracy (R.L. 1893, s. 338). Praktyka tego rodzaju, występująca pod nazwąpodłobdtina, 23 zachorowalnością i śmiertelnością ludzi, stąd też: „uśmiercenie człowieka - boga i przeniesienie jego duszy w pełni sił na energicznego następcą spełni wszystkie wymogi i odwróci wszelkie niebezpieczeństwo" - jak wierzono. Królowi nie było więc wolno chorować, a tym bardziej starzeć się (Frazer 1978, s. 222-224). Nie jest wykluczone, że na ofiary przeznaczano także ludzi starszych, ponieważ praktyko­ wane składanie bogom ofiar z ludzi zostało przekształcone przez Tolteków w ustaloną formę kultu religijnego. Bardziej krwiożerczymi wyznawcami byli jednakże Aztekowie, którzy w celu dostar­ czania ofiar bogom (krwi i serca ludzkiego) prowadzili ciągłe walki (zwane „kwietnymi wojnami" lub, jak podaje S. Osorio-Mrożek, „wojnami kwiatowymi"), zainicjowane przez azteckiego stratega w 1450 r., ponadto praktykowali kanibalizm obrzędowy (1999, s. 26, 3 4 ^ ł 7 ; Cotterell 1993, s. 286). 2 3 �81 OBLICZA STAROŚCI miała być znana na Białorusi. Starców zabijano w lesie, w obecności najbardziej szanowanych ludzi we wsi, a egzekutorem była osoba poważana w rodzinie (R.L. 1893, s. 338) , względnie porzucano ich na pastwę dzikich zwierząt (Biegeleisen 1929, s. 376). Powodem takiego postępowania ze starymi ludźmi miał być brak możliwości zapewnienia im wyżywienia. R.L. klasyfikuje te prak­ tyki do przeżytków, wywodzących się z „niezmiernie odległej starożytności, kie­ dy jeszcze ofiary z ludzi czyniono" (R.L. 1893, s. 338). Zwyczaje składania w ofierze człowieka w sytuacjach szczególnych (przebłagania bóstwa, odwrócenia klęski żywiołowej czy zarazy, rytów i ceremonii agrarnych ) były znane i wy­ stępowały w różnych kulturach. Na ogół były to dzieci, dziewice, czy młodzi wojownicy, a więc istoty, które z uwagi na swą niewinność i czystość lub siłę i sprawność fizyczną spełniały warunki ofiary. Poprzez posiadany status i związa­ ne z nim przymioty mogły, jak wierzono, „zmienić" bieg przeznaczenia, czyli odwrócić niekorzystny los. W kontekście zagadnienia zabijania ludzi w pode­ szłym wieku tylko i wyłącznie z powodu liczby przeżytych lat, jako najwyższej formy odrzucenia - co jest przedmiotem niniejszego tekstu - traktowanie czło­ wieka starego jako ofiary nie znajduje wyczerpującego kulturowego uzasadnie­ nia , aczkolwiek niekiedy zdarzały się takie przypadki (Indianie, ludy tureckomongolskie). Nie upoważnia to jednak do wysuwania wniosków uogólniających. W czasach starożytnych, na ziemiach ruskich, znany miał być „zwyczaj do­ bijania" - j a k to określa H. Biegeleisen - starców, zarówno niezdolnych do pracy, jak też przewlekle chorych, nie rokujących nadziei na powrót do zdrowia. W okolicach „Rawy (p. Żółkiewski) i Dzieduszyc (w Stryjskiem), «człowieka cięż­ ko i bez nadziei chorego ubierają krewni w śmiertelną koszulę i duszą poduszkami»" (1929, s. 375). Wywożono ich także z domu, pozostawiając w odległym miej­ scu, tym samym skazując na śmierć głodową, jak głosi podanie (Federowski 1903, s. 28). Wśród ludu ukraińskiego krążyły opowiadania o zabijaniu starców, „żeby daremnie chleba nie jedli" (Nowosielski 1857, s. 20). W Rosji, podobnie jak na Białorusi, usuwano niezdolnych do pracy (1929, s. 375), „zaś tradycja o zabijaniu, topieniu zgrzybiałych, niedołęgów jest jeszcze w żywej pamięci w Jugosławii. U 24 25 26 2 4 H. Biegeleisen także przytacza ten zwyczaj, nazywając go podlobutina, nie podając wszak­ że źródła (1929, s. 376). Wielu przykładów motywujących tego rodzaju ofiary, jak też zachowań będących reminis­ cencją rytualnych scenariuszy, obejmujących ofiary z ludzi dostarcza M . Eliade (1966, s. 328-332). Polska literatura etnograficzna zawiera również przykłady ofiar z ludzi, składanych w związku z klęskami elementarnymi (np. Knoop 1895, s.20; Łopaciński 1897, s. 250) lub w celu ich zapo­ bieżenia (Lechowa 1967, s. 287-292). W tym miejscu należy się odwołać do artykułu J. Kolczyńskiego, w którym autor podaje przypadki celowego uśmiercenia trzech osób z powodu epidemii cholery (koniec X I X wieku) i podczas epidemii czerwonki w 1916 r., zachowane żywo w „pamięci zbiorowej", które miały miejsce we wsiach Czaczów i Barnowiec koło Nowego Sącza. Jedną z ofiar była stara kobieta - żebraczka (2000, s. 174, 178). Ojej losie zadecydował jednak przede wszystkim status społeczny (egzystencja poza marginesem grupy społecznej, wygląd zewnętrzny budzący odrazę, brak jakich­ kolwiek dóbr materialnych, stąd inność budząca niechęć, obawy, a nawet lęk), wiek kobiety nato­ miast zdaje się być w tym przypadku elementem drugorzędnym. 2 5 2 6 �82 URSZULA LEHR Serbów zwyczaj ten dobijania starców, zwany łapot, praktykowany był w czasach historycznych" (1929, s. 375-376). Przekazy o praktykach uśmiercania ludzi star­ szych trafiły również na grunt polski, znajdując odzwierciedlenie w opowiadaniu z Rudek: „Dawniej bardzo starych ludzi, gdy już robić nie mogli, żywcem zakopy­ wano w ziemi" (Niektóre... 1899, s. 347) , czy bajce góralskiej z Podhala, w której syn wywozi starego ojca do lasu, celem pozostawienia go tam na pożarcie przez dzikie zwierzęta (Jazowski 1996, s. 338) . Litwini pruscy i Prusowie niekiedy stosowali w celu usunięcia starych, nie­ przydatnych już członków rodziny tzw. „proszek na dożywotników", mający - j a k pisze autor - oznaczać arszenik (Makowski 1900, s. 242) . Podawano go „zgrzybiałym, spracowanym starcom (dziadkom) skazanym na dożywocie" (Biegeleisen 1929, s. 376) względnie duszono ich. H. Biegeleisen, powołując się na szesnastowieczną kronikę Lucasa Davida, podaje, iż „starców, nieuleczal­ nie chorych, dawni Prusowie za zgodą rodziny i przyjaciół dusili, narzucając im poduszkę na usta"; odwołując się zaś do siedemnastowiecznej publikacji Ch. Hartknocha na temat Prusów dodaje za autorem, że „kaleki, ślepców i starców wieszali na drzewach, by ich nie byli zniewoleni żywić daremnie. Co więcej, oto na zlecenie swoich kapłanów (wajdewuti) dusili własnych swoich rodziców, gdy się zestarzeli lub gdy w ciężką chorobę popadli, aby nie łożyć na nich niepo­ trzebnych wydatków" (Biegeleisen 1929, s. 376). Opisane wyżej przypadki należy odnieść do czasów starożytnych. Ł. Okulicz-Kozaryn zaznacza, iż dbałość o star­ ców wśród Prusów i Jaćwięgów w wiekach średnich jest szczególnie podkreślana przez kronikarzy. Fakt ten autorka tłumaczy licznymi wojnami, zarazami i cho­ robami, z których powodu średnia wieku dla mężczyzn wynosiła zaledwie trzy­ dzieści lat. Stąd też dożycie wieku sędziwego i doczekanie siwych włosów zyskiwało powszechny szacunek (1983, s. 96). J. Witort, zajmujący się prawem zwyczajowym ludu litewskiego, podnosi fakt niewłaściwego, niekiedy okrutne­ go, traktowania ludzi w podeszłym wieku. Przytacza również - jako „przeżytek dawno minionej doby" - ślady „zwyczaju" zabijania starców lub skazywania ich na śmierć głodową, zawarte w podaniach ludowych. Odwołując się do zapisów Schuztza, Hennenbergera, Hartknocha oraz Kajałowicza, podkreśla, iż „mówią [wymienieni autorzy - U.L.] wyraźnie, że starożytni Litwini przyspieszali zgon chorych, słabych, kalek i starców, dusząc ich po prostu" (Witort 1897, s. 198-199). Ludy ałtajskie, w tym Turcy, uważali śmierć ze starości za co najmniej nie­ bezpieczną dla otoczenia. Takie przekonania ugruntowały prawdopodobnie wierze­ nia w świat pozagrobowy, kształtując tym samym podejście do okresu starości i ludzi starych. Niewątpliwie młodość, łącząca się z nią witalność, była godna 27 28 29 2 7 Materiały zebrane przez O. Kolberga dostarczają informacji o mających miejsce po rzezi galicyjskiej w 1846 roku przypadkach uprawiania kanibalizmu, którego ofiarami, obok dzieci, padali ludzie starzy. Jak pisze autor, „w roku 1852 rodzina Świątków w Połomii, niedaleko Pilzna, w obwodzie tarnowskim, chwytała dzieci i starców, zabijała ich, gotowała i zjadała" (1910, s. 119). Wątek ten wykorzystał również K. Tetmajer w powieści pt. Legenda Tatr. Maryna z Hrubego (1960, s. 168, 232-237). Określała go specjalna nazwa - Altsitzerpuher (Makowski 1900, s. 242). 2 8 2 9 �OBLICZA STAROŚCI 83 podziwu, podczas gdy starość stanowiła okres niosący z sobą niedołęstwo, a w ślad za tym częstokroć bezużyteczność. Jak pisze E. Tryjarski, nie ma wszak podstaw sądzić, iż tego rodzaju postawa wiązała się jednoznacznie z procederem stosowania powszechnej praktyki zabijania starców czy kalek (1991, s. 63). Zda­ rzały się jednak przypadki pozostawiania niedołężnych starców samym sobie czy nawet ich uśmiercania przez ludy turecko-mongolskie (Minois 1995, s. 21). Także Jakuci czy Tuwińczycy „ułatwiali" zejście ludziom starszym (Tryjarski 1991, s. 222). W. Sieroszewski potwierdza występowanie tego rodzaju „zwycza­ jów" u Jakutów w okresie przed ich podbojem przez Rosję i przyjęciem chrześci­ jaństwa, (XVII/XVIII wiek): „Gdy ojciec lub matka starzeli się bardzo albo krew­ ny chorował bez nadziei, to prosił najmilsze sercu osoby, jak syna, brata, wnuka itd., aby go zabił. Zwoływano sąsiadów, zarzynano bydło, dużo tłustego bydła, i ucztowano w ciągu trzech dni. Ten, co miał umrzeć, na pierwszym siedział miejscu, najlepsze dostawał kąski i ubrany był w najlepsze suknie. Trzeciego dnia krewny wyprowadzał go do lasu na brzeg zawczasu przygotowanego dołu, spychał i zakopywał żywcem wraz z bronią, sprzętami, pokarmem, końmi i by­ dłem. Niekiedy razem ze starym zakopywano żonę i niewolników. Niekiedy nie zakopywano ich, lecz zostawiano, by sami umarli, a konie i woły uwiązane u słupów (sdrgd) zdychały z głodu (Ałdan, Bajagan uł, 1886)" (Sieroszewski 1900, s. 375). W. Sieroszewski przytacza również zasłyszane od Kozaków opo­ wiadanie, mające poświadczać obecność tego rodzaju procedur. Mieli oni znaleźć w okolicy Ałdanu „w dole, starą w bogate futra ubraną Jakutkę", którą uratowali, ochrzcili, a która długo jeszcze po tym zdarzeniu żyła (Ałdan, 1886 r.) (1900, s. 375). Innym sposobem uśmiercania starych ludzi było częstowanie ich podczas uczty długim kawałkiem żylastego mięsa, którym się dławili (tamże). Uważano i wierzono, że lepszą dla rodziców będzie śmierć z rąk syna, niż gdyby mieli być zjedzonymi przez złe duchy. „Zwyczaj" zabijania starców miał przetrwać rów­ nież u Czukczów co najmniej do X I X wieku. Informacja o takich praktykach ukazała się w 1893 roku w gazecie Pravoslavny Blagovestnik (nr 7, s. 41-41): „U Czukczów przechował się dotąd zwyczaj starożytny zabójstwa, a właściwie samobójstwa niezdolnych do pracy starców". J. Petrowowa, autorka przyczyn­ ku do wzmiankowanej wyżej notatki przytoczonej przez H. Łopacińskiego, uważa, iż powodem dla którego podejmowano takie działania, szczególnie w okresie „moru lub klęsk powszechnych", była wiara w sprowadzanie przez złe duchy, ale też duchy zmarłych, wszelkich nieszczęść. Życie ludzkie miało być ofiarą „dla przebłagania dusz krewnych i złych duchów", zaś fanatyczna wiara w życie pozagrobowe umożliwiała ich stosowanie (Łopaciński 1897, s. 256-257). Z podanych informacji, opisujących rytualny obrzęd uśmiercenia człowieka , 30 31 3 0 Polski zesłaniec (Syberia, 1879 r.), który położył duże zasługi dla poznania kultury tego ludu. 3 1 Ta poniekąd dobrowolna ofiara, wynikająca z potrzeb bardziej duchowych, ale wywoła­ nych określonym rodzajem zagrożenia, sprowadzała się do zabicia człowieka w sposób ceremo­ nialny z wybraniem przez niego narzędzia (nóż, włócznia, rzemień) i rodzaju śmierci (ugodzenie ostrzem, uduszenie). Przygotowanie do uroczystego zgładzenia zajmowało od 10-15 dni, w którym �84 URSZULA LEHR nie wynika wszak jednoznacznie, że był nią człowiek stary. Jeśli zaś tak było faktycznie to obrzęd stawał się połączeniem rytuału ofiarnego o charakterze intencjonalnym (przebłaganie duchów) z dogodnym dla bezużytecznych starców „honorowym" usunięciem się z grupy poprzez wykorzystanie sytuacji zagroże­ nia. Podjęcie decyzji o rozstaniu się z tym światem poprzedzać miały straszne sny przyszłej ofiary z udziałem zmarłych przodków i duchów, wzywających j ą rzekomo do siebie, stąd też postanowienie o śmierci stawało się nieodwołalne pomimo protestów zawiadomionych o tym fakcie krewnych. Badacz i znawca kultury mongolskiej S. Szynkiewicz twierdzi, że choć zabija­ nie starych ludzi było tematem legend (1984, s. 225; 1981, s. 191), to znaleźć można pewne odniesienia, potwierdzające stosowanie takich praktyk w rzeczywi­ stości i to nie tylko na terenie Mongolii, ale i na obszarach Syberii w X V I I I wieku (1984, s. 226). Dokonywali ich Buriaci jeszcze w X I X wieku, uśmiercając swo­ ich starców poprzez zadławienie (Kabzińska-Stawarz 1992, s. 138). Jak głoszą podania, lud ten pomimo szacunku okazywanego osobom wyróżnionym, które nawet czczono podobnie jak duchy przodków, odbierał życie ludziom starym podczas ceremonialnej uczty. Ubranego w najlepsze szaty starca sadzano na honorowym miejscu w kręgu krewnych i przyjaciół. Po rozmowie i wypiciu wina zmuszano ofiarę do połknięcia długiego pasma tłuszczu (Klementz 1910, s. 9), niekiedy wpychając go do jej gardła przy użyciu kości goleniowej, co powodo­ wało uduszenie (Szynkiewicz 1981, s. 191). Jakkolwiek poniechano tego zwy­ czaju z rozkazu mitycznego bóstwa Esseghe - Malan - Tengri to nadal krążyły opowieści o Buriatach, którzy wypędzali zniedołężniałych dziadków do lasu, aby tam dokonali żywota (Klementz 1910, s. 9). Istniejący u Buriatów pewien przesąd „zabraniający odwiedzania krewnych macierzystych z połą deli zatkniętą za pas (podobnie nosi się człowiek zatrudniony przy pogrzebie)", mógłby nawią­ zywać do rzekomo stosowanego w przeszłości zwyczaju uśmiercania ciotek i wujów przez swoich siostrzeńców (Szynkiewicz 1981, s. 191). Podobnie za­ chowane u Chałchasów „wyrażenie am barich acz, które tłumaczy się jako wnuk (lub bratanek) uśmiercający przez uduszenie (dosł. «zatykający usta»)" (1981, s. 191), może wskazywać na wywodzenie go z dawnych praktyk zabijania ludzi starszych. Z terenu Mongolii pochodzi również informacja o innym sposobie ska­ zywania ludzi starych na śmierć - porzucaniu. I . Dobos pisze m.in., że „wśród gór to czasie szyto dla ofiary nowe ubranie z białych skór renifera, wykonywano nowe sanie i uprząż dla reniferów. Po śmierci zadanej przez krewnego ofiary, przewożono j ą na saniach w wybrane wcześniej miejsce. Uczestnicy pogrzebu krwią zmarłego smarowali twarz i ręce. Zdejmowano z niego ubranie, po skrępowaniu nóg i rąk kładziono zwłoki na stos i palono, ubranie darto na strzępy i porzucano, renifery zarzynano. Podczas spalania ciała zwracano się do zmarłego, modląc się i prosząc, aby o nich pamiętał (Łopaciński 1897, s. 257). Ceremonia ta zdaje się mieć charakter obrzędu rytualnego, z uwagi na dokonywane przygotowania (czas i rodzaj), niszczenie i likwidowanie wszystkiego co brało udział w ceremonii (odzież zmarłego, sanie, zabicie zwie­ rząt wiozących zwłoki), obmywanie się krwią zmarłego, mającą w tym przypadku walor sakral­ nego pomazania o charakterze zabezpieczającym przed duchami, chorobami oraz sam cel obrzędu - odwrócenie gniewu duchów, sprowadzających nieszczęście. �85 OBLICZA STAROŚCI była dolina śmierci, dokąd udawali się starzy ludzie, aby umrzeć. Jeśli syn nie wysłał matki do doliny uznawano to za moralne niedopatrzenie, niewybaczalny błąd, podlegający sankcjom społeczności lokalnej" (1986, s. 71) . Relacje o praktykach uśmiercania starców, zachowane w pamięci mieszkań­ ców Mongolii (Chałchasów oraz reprezentantów mniejszości etnicznych: Eletów i Miangatów) odnotowała także I . Kabzińska-Stawarz . Zdarzenia te podawane były jako „rzeczywiste fakty z przeszłości" (Kabzińska-Stawarz 1992, s. 138). Wiążą się one - jak stwierdza autorka - z mongolską koncepcją życia i śmierci, w myśl której „śmierć starca była [...] konieczna, by otworzyć drogę do życia" (1992, s. 139). Ludziom pozwalano żyć do mniej więcej 80 roku życia , co po­ dyktowane było względami społecznymi (1992, s. 138). Przedłużające się życie, jak wierzyli Buriaci-szamaniści, uważano za grzech, między innymi dla­ tego, że "długowieczni ludzie [...] żyją na rachunek swoich wnuków i prawnu­ ków" (Kabzińska-Stawarz 1992, s. 137). Po przekroczeniu określonej granicy wieku, człowieka starszego usuwano ze społeczności, podczas urządzanej w tym celu ceremonialnej uczty, stosując śmierć przez zadławienie, którą zadawał wnuk ofiary. Taki rodzaj śmierci uważano za „niezwykle szczęśliwy" (Kabzińska-Stawarz 1992, s. 138). Starcy mieli być w pełni świadomi czekającego ich losu, a narodziny wnuka, który w przyszłości miał zadać im śmierć tak komentowali: „Oto ten, który zada mi śmierć w przyszłości" (Kabzińska-Stawarz 1992, s. 138). Fakt narodzin przyszłego wykonawcy wyroku nie miał jednak wpływu na relacje pomiędzy nim a dziadkiem (tamże), co zdaje się przemawiać za utrwalaną przez pokolenia pamięcią przekazów, nie budzącą żadnych emocji. Gilacy zabijali starych, nieuleczalnie chorych na trąd, oszczędzając tylko mło­ dych, a więc takich, którzy rokowali szansę na przezwyciężenie choroby. Egze­ kucji dokonywał najbliższy krewny w miejscu odosobnionym: „Gdy chory usiadł [...], wykonawca rozkazu rodowego z tyłu znienacka uderzał dzidą, starając się trafić w okolice serca" (Piłsudski 1912, s. 84-85). Problem ludzi starych, chorych nabrzmiewał szczególnie wówczas, gdy nad­ chodził czas głodu, co podkreśla wielu autorów (m.in. L.H. Gray, G. Minois, H. Biegeleisen, B. Myerhoff, M . Adamus, B. Zaorska, I . Dobos i inni). Wtedy 32 33 34 3 2 Informację tę I . Dobos uzyskała od studentki mongolskiej za pośrednictwem swojej przy­ jaciółki, która w latach 1981-1982 mieszkała wraz ze wspomnianą dziewczyną w Moskwie. Przy­ toczony fragment, podobnie jak i inne materiały węgierskie, na które będę się powoływała w dalszej części opracowania zostały przetłumaczone przez dr P. Szabo (Instytut Etnologii WAN, Budapeszt), której w tym miejscu składam serdeczne podziękowanie. Materiały pochodzą z badań prowadzonych przez I . Kabzińska-Stawarz w Mongolii w latach 90-ych X X wieku, w ramach ekspedycji naukowej IAE PAN w Warszawie. E. Tryjarski podkreśla, że czas zatrzymywał się na przeżytych 80 latach. Kolejny rok życia, szczególnie zaś śmierć w wieku 81 lat, uważana była za wydarzenie wręcz tragiczne dla otoczenia. Wobec zmarłego w tak niebezpiecznym wieku stosowano wówczas specjalny, ochronny system grzebania (1991, s. 222-223; Szynkiewicz 1981, s. 190). S. Szynkiewicz tłumaczy lęk przed osiągnięciem 81 roku życia uznawaniem go przez Miangatów za „zły wiek" lub wręcz „trudny, tabuizowany wiek", z uwagi na symbolikę spotęgowanej, magicznej cyfry 9 (1981, s. 189-190). 3 3 3 4 �86 URSZULA LEHR 35 - j a k to miało miejsce wśród Eskimosów - osobnik mający świadomość swej nieprzydatności popełniał samobójstwo, aby dać tym samym szansę przeżycia pozostałym członkom rodziny: „Chory bądź niedołężny Inuk odłączał się samo­ rzutnie od reszty, aby utopić się w przerębli lub zamarznąć. Na taki krok decydo­ wał się sam, nie czyniąc z tego powodu do końca wyrzutów nikomu" (Adamus 1989, s. 132). Jak pisze B. Myerhoff, wśród Eskimosów w dawniejszych czasach wiek był zdeterminowany funkcjonalnie, a nie chronologicznie. Człowieka nie określała zatem liczba przeżytych lat, ale jego przydatność społeczna. Ścisłe relacje pomiędzy zdolnością funkcjonowania, a stanem spoczynku były szcze­ gólnie uderzające. Ludzie, którzy nie mogli dłużej uczestniczyć we wzajemnym świadczeniu usług lub zapewnić sobie samemu opieki, oddalali się od grupy i zamarzali na śniegu , względnie prosili bliskich o zakończenie ich życia, aby nie być dla nich ciężarem (Briggs 1979, s. 283). Stara kobieta dopóty uznawana była za wartościowego członka grupy, dopóki była w stanie przeżuwać skóry do miękkości, (przeznaczone do uszycia odzieży). Kiedy jej zęby starły się, a więc traciła poniekąd „narzędzie pracy", popełniała dobrowolnie samobójstwo (Myerhoff 1984, s. 307-308). Odbierali sobie życie starcy z syberyjskiej Dale­ kiej Północy, kiedy brak sił nie pozwalał im polować, a niedostatek żywności zagrażał istnieniu grupy. Wówczas, w porozumieniu z całą społecznością, sta­ rzec decydował się na samobójstwo: „siadał na ziemi i zamarzał lub też szedł przed siebie aż do całkowitego wyczerpania" (Minnois 1995, s. 21). Pewnego rodzaju dobrowolny wybór opuszczenia rodziny i społeczności, koń­ czący się śmiercią od razu lub po pewnym czasie, nakazany jednak względami ekonomicznymi lub kulturowymi, odnotować można także w podaniach pocho­ dzących z innych rejonów świata. Najstarsze fragmenty literatury wedyjskiej zawierają informacje na temat za­ chowań wobec ludzi starszych, a wśród nich i taką, że w starożytnych czasach ludzie starsi byli okazjonalnie porzucani. Nie jest wszak jasno powiedziane czy praktykowano takie „zwyczaje" również poza okresem trwania wędrówki ludów. Wśród innych alternatyw, jakie posiadać miał stary człowiek, do wyboru było: pozostanie - za zgodą syna - w domu zarządzanym autorytatywnie przez nowe­ go już właściciela lub wymuszone jego opuszczenie i kontynuowanie życia aż do śmierci w charakterze włóczęgi i wygnańca. Opuszczenie przez starego człowie­ ka domu nie tylko zmieniało jego dotychczasową pozycję, ale też potęgowało fakt przesiedlenia, zwłaszcza, gdy udawał się do pustelni. Te różne zachowania mogą być podciągnięte pod wspólną kategorię pojęcia „wygnanie", o ile bazują one na zewnętrznej pozornej przemocy; w opozycji znajdują się inne, które mogą 36 3 5 Przedstawiony przez autora materiał można datować na koniec X I X i pierwszą połowę X X wieku, na podstawie informacji zawartych w literaturze, na którą się powołuje. Są to m.in.: zebrane przez Diamonda Jennessa (1913-1918) materiały, które weszły w skład Sprawozdań piątej Ekspedycji Tulskiej (1927-1930), uzupełniając i wzbogacając, zawarte w nich mity, legen­ dy i podania, zarejestrowane przez Knuda Rasmussena (Adamus 1989, s. 115). Brak przydatności społecznej jako motywację uśmiercania ludzi starszych wśród Eskimo­ sów czy też Indian Ameryki Płn. podkreśla również W. Koskowski (1959, s. 207-208). 3 6 �87 OBLICZA STAROŚCI być określone jako emigracja, jeśli opierają się na wewnętrznym przekonaniu i dokonują się dobrowolnie. Religijna motywacja opuszczenia domu przez sta­ rego człowieka została później określona jako „poświęcenie się" (Wezler 1997, s. 46-47), choć nie zawsze był to wybór dobrowolny. W rodzinach bramińskich (których przedstawiciele wywodzili się z kast wyższych) okres życia poprzedza­ jący śmierć obejmował dwa etapy . Pozwalały one na powolne wycofywanie się z życia i przygotowanie do odejścia, poprzedzone doskonaleniem własnej karmy, co było nieodzowne dla przyszłych wcieleń (Auboyer 1989, s. 145). Ci spośród starców, którzy podjęli samotne życie kończyli je niekiedy rytualnym samobójstwem, topiąc się w świętej rzece Ganges (Auboyer 1989, s. 192). W czasach starożytnych, w odległych zakątkach japońskiej wyspy Hokkaido, jak podaje G. Minnois, zdarzały się przypadki porzucania starców lub przezna­ czania ich na ofiarę rytualną (1995, s. 21). Ludowe opowieści zawierają wątki, mówiące o pozostawianiu starych rodziców (głównie matek) na wzgórzach zwanych obecnie obasute-yama, co znaczy „wzgórza, gdzie porzuca się baby" (Kotański 1978, s. 253) lub „góry, gdzie porzuca się babcie" (Young, Ikeuchi 1997, s. 234). W literaturze japońskiej na przestrzeni od V I do X X wieku poja­ wiały się okresowo opowieści o usuwaniu ludzi starych czy to w sensie dosłow­ nym, czy przenośnym, kiedy dalsza ich egzystencja zaczynała zagrażać nie­ wystarczającym zasobom rodziny (Young, Ikeuchi 1997, s. 235). Niekiedy powodem mogła być zbyt długotrwała lub też uciążliwa opieka nad starym czło­ wiekiem, jak wynika to z treści legendy (X wiek n.e.), w której żona pewnego chłopa, zmęczona pielęgnowaniem ciotki swojego męża, 80-letniej kobiety, tak pochylonej przez wiek, że wyglądała jakby była przełamana na pół, przeko­ nała go do porzucenia starej kobiety w górach. Pretekstem, jakiego użył mąż w celu przekonania ciotki, aby przyzwoliła na pozbawienie się opieki było wyrażone przez niego życzenie jej uczestnictwa w ceremonii buddyjskiej, co zaakceptowała entuzjastycznie. Jakkolwiek opowieść ta ma szczęśliwe zakoń­ czenie (staruszka wraca do domu) (Formanek 1997, s. 112-113), to wiele podań jest jego pozbawionych. Do kategorii podań (obasute), których treścią jest porzucanie starych ludzi w górach nawiązuje ballada Fukosawy Narayama, opisująca „zwyczaj" umiera­ nia starców samotnie w „górach śmierci", polegający na dobrowolnym udaniu 37 38 3 7 Nie każdy decydował się na ascetyczny tryb życia, pociągający za sobą wszelkie nie­ dogodności, łączący się z samotnością i medytacją. Tym więcej, że po okresie pustelniczym, w którym spełniał rolę nauczyciela następował ostatni etap życia - porzucenie pustelni i żywot wędrownego żebraka - ascety (Auboyer 1989, s. 190-191). Jakkolwiek nadal pozostaje sporną kwestia czy porzucano starych rodziców to prawdopo­ dobnym zdaje się to, iż stare, wiejskie kobiety pozostające we wdowieństwie od 10-20 lat same wyrażały wolę udania się w góry. Ich mężowie umierali dużo wcześniej, z powodu znacznej różnicy wieku pomiędzy małżonkami. Opieką nad starzejącymi się matkami zajmowali się syno­ wie. Być może, jak to sugeruje S. Formanek, była to jedna z przyczyn, dla której starsze matki pojawiają się często w całej literaturze japońskiej jako główne obiekty synowskiej troski (filial piety), a nawet dewocji (1997, s. 113) Nie zmienia to wszak faktu, że treść licznych podań prze­ kazywała informacje o dobrowolnym wyrzekaniu się przez nie życia. 3 8 �88 URSZULA LEHR się starego człowieka „na pielgrzymkę" w góry i oczekiwaniu śmierci z zimna i głodu. Na tak desperacki krok decydowano się w obliczu zagrożenia chorobą lub z powodu biedy, w ubogich częściach kraju. Bohaterką pierwszej opowieści jest 70-letnia kobieta o imieniu 0'Rin, aktywna, zdrowa, pracująca w domu, po­ siadająca jeszcze pełne uzębienie, która słysząc i rozumiejąc co oznacza śpie­ wana coraz częściej pod jej domem pieśń, postanowiła odejść w góry. W przed­ dzień wyprawy rodzina urządziła ucztę, składającą się z białego ryżu i ryżowego wina. W dzień Święta Zmarłych syn zaniósł na plecach matkę w góry, pozosta­ wiając j ą tam z garstką ryżu (Zaorska 1995, s. 62-64). Nie zawsze jednak starzy ludzie chcieli podporządkować się tej japońskiej „tradycji" , czego przykładem jest inna opowieść Fukosawy o mężczyźnie imieniem Matayama, liczącym rów­ nież 70 lat, który pragnął jeszcze cieszyć się życiem. Syn zmuszony był więc do związania ojca liną skręconą ze słomy, którą jednak ten stary człowiek rozerwał i uciekł. Odnalazłszy ojca, syn ponownie krępuje go, tym razem „od stóp do głów, i niczym stary worek wyrzuca w przepaść, nad którą kołują stada kruków. W ten sposób Matayan, który nie chciał udać się dobrowolnie w góry Narayama, ginie śmiercią haniebną" (1995, s. 64). Haniebne w zachowaniu ojca - jak pisze B. Zaorska - było to, że nie chciał poddać się „boskim zaleceniom", podporząd­ kować ustalonemu przez „tradycję zwyczajowi", że po prostu chciał żyć. Podania obasute, mówią o wycofywaniu z życia ludzi starszych w okresie kryzysu. Niezależnie jednak od takiej formy usuwania starych ludzi jest również wielce prawdopodobnym, że umierającemu podawano tzw. „wodę śmierci". Czy­ nił to np. najstarszy syn wobec głowy rodziny, przejmujący od niej zwierzchnic­ two. „Woda śmierci" stosowana była nie tylko dla usatysfakcjonowania tego, który odchodził, lecz również przyspieszała śmierć. Podobnie, poświęconą wodę podawano terminalnie chorym, w sposób, w jaki dewocyjni Hindusi jeszcze do dzisiaj połykają ostatnią kroplę wody z Gangesu w obliczu zbliżającej się śmierci. Tego rodzaju praktyki nawiązują do archaicznych form eutanazji (Young, Ikeuchi 2000, s. 240-241). Choć „woda śmierci" nie zawierała szkodliwych substancji, w kategoriach kulturowych była dla umierającego ostatnią kroplą życia, umożliwiającą odejście. Jej moc magiczna i zarazem sprawcza zawierała się w intencji dawcy i odbiorcy, w psychicznym nastawieniu do czynności rytualnej oraz atrybutu, który w konsekwencji powodował zgon. 39 III Zastanawiając się nad realnością praktyk, o jakich mówią przekazy i poda­ nia, czy można ich treść rozważać w kategoriach faktu kulturowego, czy też przyjmować je należy „jako sposób myślenia ludzi o własnych pradziejach" - jak to sugeruje S. Szynkiewicz (1984, s. 224) - nie można w tej kwestii udzielić jednoznacznej odpowiedzi. 3 9 Na podstawie ballady Narayama, reżyser japoński Keisuke Kinoshita zrealizował w 1958 roku film pod tym samym tytułem, wyświetlany również w Polsce. �OBLICZA STAROŚCI 89 W. Kotański, przedstawiając obrzędowość i symbolikę religijną Japonii, jest zdania, że ludowe opowieści prezentujące „zwyczaj" porzucania starych rodzi­ ców mogły powstać „na tle znajdowania szkieletów ludzkich w górskich ostę­ pach, co mogło być śladem pochówków leśnych, zostawiania zwłok ludzkich na pastwę dzikich zwierząt", służyły one też celom wychowawczym, ucząc miłości do rodziców i po prostu zostały po to wymyślone (Kotański 1978, s. 253-254). W świetle podanych wyżej przykładów, nie można całkowicie zgodzić się z autorem co do wyłącznie moralizatorskiego charakteru przekazów. S. Szynkiewicz, wyrażając swoją opinię na temat zabijania starych ludzi wśród Mongołów i Buriatów, nie neguje, co prawda, incydentalnych zjawisk tego rodzaju, kiedy to „słabych, chorych lub nie mogących przyjmować posiłków star­ ców pozostawiano w ustronnym miejscu celem samotnego dokonania żywota" (1981, s. 192), uważa jednak, że „zwyczaj ten nie zachował się w pamięci jako fakt kulturowy, jedynie zaś w legendarnych przekazach, najczęściej o chanie, którego okoliczności zmusiły do zakazania takiej praktyki" (1981, s. 191). Samo zjawisko zabijania, nawet jeśli miało miejsce w przeszłości, jest „jakościowo inne od rzekomej instytucji regularnego i często ceremonialnego zabijania ludzi po osiągnięciu konkretnego wieku" (1981, s. 192). Trudno nie zgodzić się z S. Szynkiewiczem w tej kwestii. Niedostateczna ilość materiału, nie będącego faktami, ale tylko legendami, opowieściami, nie upoważnia do zaklasyfikowania tych przykładów do kategorii zwyczaju, rytuału i nadania im statusu tradycji, pomimo społecznej akceptacji, szczególnego celebrowania faktu odchodzenia starego człowieka spośród żywych, poprzedzającego moment pożegnania ofiary z rodziną czy grupą. W świetle zdarzających się współcześnie przypadków incy­ dentalnych, prawdziwości podawanych opowieści całkowicie wykluczyć nie można. Praktyki uśmiercania ludzi ze względów wierzeniowych czy błędnie inter­ pretowanych kanonów religijnych nie należą bowiem całkowicie do przeszłości. Zatem, wobec mających miejsce w X X , a nawet w X X I wieku, przypadków zabijania żon, sióstr, jak i córek za cudzołóstwo (Pakistan), sankcjonowanych przez prawo zwyczajowe (jakkolwiek niezgodne z prawem i zasadami Koranu) czy kontynuowanego w Indiach ceremoniału sati (palenie wdów) pomimo urzę­ dowego zakazu , porzucanie czy zabijanie ludzi starych, zdaje się być prawdo­ podobne. Potwierdza to wielu autorów, odnosząc jednakże te fakty - jako dopuszczalne - do czasów prehistorycznych, społeczeństw pierwotnych oraz szczególnych okoliczności. Chrześcijaństwo, rozszerzające stopniowo swoje wpływy, miało, co prawda, udział w zaniechaniu praktyk zabójstwa uświęconych prawem, rytuałem czy zwyczajem (Minois 1997, s. 151), nie zmieniło wszak w sposób znaczący zarówno stosunku do starości, jak i do ludzi starych, podobnie 40 4 0 Takie ceremonie mają miejsce do dzisiaj, choć zdarzają się rzadziej, a obrzęd pogrzebowy okryty jest tajemnicą, jak twierdzi dr K. Wolski, etnolog, badacz kultur Środkowego Wschodu. Przebywając na terenie południowego Radżastanu (2 poł. X X wieku), widział prochy dopiero co spalonej wdowy. Praktyki te utrzymują się jeszcze wśród ludności, wywodzącej się z najniższych kast (z rozmowy przeprowadzonej z dr K. Wolskim w 2003 r.) �90 URSZULA LEHR jak nie miał na to istotnego wpływu kulturowy rozwój społeczeństwa. Przekazy rejestrowane w latach 20-ych X X wieku, podania zachowane do dzisiaj w pa­ mięci czy w końcu fakty stanowią o tym, iż wiek starości pozostał nadal mało tolerowanym okresem życia. Wskazują na to, obok środka ostatecznego (zabija­ nie), także inne formy zachowań, przemawiające za brakiem akceptacji ludzi starszych czy nawet chęci pozbycia się ich jako osobników nieproduktywnych. Dobrowolna lub przyspieszana śmierć starszych ludzi praktykowana była - jak głoszą podania - również na obszarze Siedmiogrodu (teren włączony do Rumunii), zamieszkałego przez Szeklerów, ludność węgierską, która zachowała - z uwagi na wchłonięcie tego terenu przez obcą kulturę - bogaty w wątki archa­ iczne folklor. Zagadnieniem tym zajęła się folklorystka węgierska I . Dobos w latach 20-ych X X wieku, gromadząc przekazy od starszych ludzi. Także pisarz węgierski F. Santa, opierając się na wypowiedzi swego ojca twierdził, że wśród ludności Siedmiogrodu - grupy etnicznej Szeklerów - słyszano o wielu przypad­ kach uśmiercania starych ludzi. Uważa jednak, że jeśli nawet miały one miejsce to nie można ich rozważać w kategoriach rytuału. Niekiedy był to wybór starego człowieka, innym razem zabójstwo, społecznie akceptowane. Wątek ten posłu­ żył jako kanwa jego noweli, w której opisuje ten „zwyczaj" w sposób następu­ jący. Po kilku miesiącach głodu dziadek postanowił odejść z rodziny. Pewnego wieczoru rozdał dzieciom swoją porcję mamałygi, co było sygnałem do odejścia. Wówczas, widząc to, syn i synowa przygotowali „ostatnią wieczerzę" dla niego, na którą składała się kura i palinka (wódka), synowa zaś dała mu czyste ubranie. Po kolacji, którą zjadł sam, wyszedł z domu, a wraz z nim wnuk, który odpro­ wadził dziadka do połowy drogi. Następnego dnia rano ojciec z synem udali się do jaskini zwanej „śmierdząca" , celu ostatniego miejsca pobytu dziadka. Przed wejściem do jaskini leżało jego ubranie, a niżej - odzież jego przyjaciela, który już po wyprowadzeniu dziadka odwiedził tę rodzinę (Santa 1970, s. 5-16). Wśród zebranych przez I . Dobos materiałów jest również wypowiedź pewnej kobiety, która, co prawda, nie była świadkiem wyprawiania starych ludzi w góry, ale słyszała od nauczyciela - Szeklera, że gdy dla starych ludzi brakowało chleba, wówczas, zaopatrzeni przez rodzinę w pewną ilość jedzenia i wody pitnej, udawali się na górę, zwaną Hargita (na terenie Siedmiogrodu), aby umrzeć. Opisywane przez nauczyciela zdarzenie wywarło na tej kobiecie ogromne wrażenie, ponie­ waż była wówczas młodą dziewczyną. Słyszała ponadto, że wnukowie, których relacje z dziadkami sana ogół poprawne, znając miejsce ich pobytu, zanosili im żywność w tajemnicy przed rodzicami (1986, s. 73). Autorka opisuje też przypa­ dek starej kobiety, która pewnego razu wyszła w góry w celu pozbawienia się życia. Syn, który pobiegł za matką, bezskutecznie usiłował j ą nakłonić do po­ wrotu. Gdy doszli do szczytu, kobieta rzuciła się w przepaść (Dobos 1986, s. 74). 41 4 1 Nazwa jej wywodzi się stąd, iż znajdujące się w jaskini opary związków siarkowych, o specyficznym zapachu, truły przebywających tam ludzi (Dobos 1986, s. 72). Z informacji I . Dobos wynika, że wiele osób znalazło w niej śmierć. Ojej istnieniu wspomina także B. Orban, opisujący XIX-wieczny Siedmiogród. Podobno także młodzi ludzie, którzy nie chcieli wstąpić do wojska, udawali się do tej jaskini, popełniając w ten sposób samobójstwo (1869). �OBLICZA STAROŚCI 91 Przypadki śmierci z wyboru występowały na nieurodzajnych terenach Węgier w okresach szczególnie dotkliwego przednówku. W okresie między­ wojennym w jednej ze wsi województwa Baranya (płd. Węgry), pracujący tam okresowo pewien starszy mężczyzna zauważył, iż na początku wiosny starzy oraz chorzy mężczyźni, trzech, niekiedy czterech, udawali się poza wieś, na teren winnic, gdzie znajdowały się niewielkie domki letniskowe. Brali ze sobą jedzenie (smażone kurczaki) i wino, pozostając tam aż do swojej śmierci (1986, s. 76). Natomiast w zachodniej części Węgier (historyczna Panonia) zna­ ny był „zwyczaj" o nazwie „bal pierza", opisany przez pewnego 50-letniego ekonomistę. Jeśli w jakiejś rodzinie stary człowiek bardzo długo chorował, mło­ dzi organizowali „bal", zapraszając swoich przyjaciół. Na rozgrzanym mocno piecu kładli chorego, przykrywali kilkoma pierzynami tak, aby nie mógł od­ dychać i siadali na nim. Siedzieli tak długo dopóki chory nie zakończył życia (Dobos 1986, s. 76). Zgromadzone i opisane przez I . Dobos przypadki zostały poddane medycznopsychologicznej ocenie z punktu widzenia zachowań ludzkich, dokonanej przez lekarza. Skłaniają one do stwierdzenia, że w mentalności ludzi starych po dzień dzisiejszy tkwi wola odejścia z tego świata, zwłaszcza w sytuacjach kryzyso­ wych. Starzy, chorzy ludzie - gdy czują, że nie będzie poprawy stanu ich zdro­ wia, przestają jeść i z cichą aprobatą rodziny nie zażywają także lekarstw. Sami godzą się na śmierć, pomagając w tym swojemu organizmowi (Dobos 1986, s. 77). Jest to z jednej strony rodzaj samobójstwa, z drugiej zaś krypto eutanazja, z którą zasadniczo można spotkać się współcześnie w każdym kraju, w war­ stwach najuboższych i nie tylko. Tego rodzaju postawa ludzi starych zdaje się być również wyrazem aktu desperacji wobec niechęci rodziny czy niewłaści­ wego traktowania. Do początku I wojny światowej i sporadycznie w okresie międzywojennym, przede wszystkim u Szeklerów, starzy ludzie zamiast głodo­ wać lub długo chorować dobrowolnie wybierali śmierć (Dobos 1986, s. 78). Relacje polskich misjonarzy (pracujących w latach 1910-1945 i 1955-1973 na Nowej Gwinei) dostarczają znanych im z autopsji przypadków drastycznego niekiedy traktowania ludzi starych, doprowadzającego ich w ostateczności do śmierci. Pomijając fakt, iż wielu mężczyzn „używa obraźliwego języka w stosun­ ku do matek, a nawet bije je, gdy te są bezradne i pozbawione opieki. Kobiety także traktują swe stare matki okrutnie i bez serca. Wyrzucają je z domów i po­ zwalają umrzeć w mokrej trawie, gdzie włóczą się świnie i psy [...] Sasenemfre, bardzo stara prababka, kiedy stała się już słaba i bezradna, wyrzucono j ą z domu swej córki [...]. Wszystkie dzieci wracające ze szkoły [...] widziały leżącą w mokrej trawie, zupełnie nagą, wycieńczoną do ostateczności, wychu­ dzoną jak szkielet, lecz jeszcze przytomną. Pomimo udzielenia pomocy [przez polskiego misjonarza, który opisuje ten przypadek - U.L.], kobieta zmarła tego samego wieczora" (Z kraju... 1975, s. 41). Podobnie w Indiach, porzucanie starców (dotyczy to najniższych kast, często ludności koczującej) nie jest wyłącznie elementem opowieści, ale faktem. W 2 połowie X X wieku na tere­ nie południowego Radżastanu, przy granicy Gudżaratu i Maharasztry, grupa �92 URSZULA LEHR wędrujących kowali, opuszczając dotychczasowe miejsce pobytu pozostawiła w nim starego człowieka . Przykładem innej postaci nietolerancji starości może być żebractwo, jako mię­ dzy innymi wyraz nieradzenia sobie z problemem, ale też nie akceptowania ludzi starszych (zjawisko występujące na ziemiach polskich w szerszej skali do XIX wie­ ku). Z jednej strony rozdawane jałmużny, do których zachęcał Kościół, wspoma­ gały faktycznie ubogich, zapewniając darczyńcom zbawienie, łaskę niebios za do­ bry uczynek , z drugiej natomiast uspokajały sumienia rodzin, które nie mogły lub nie chciały utrzymywać dłużej swoich starszych krewnych i wyrzucały ich z domu. Było to więc zjawisko nie budzące negatywnych emocji: „Wśród szerokich rzesz biedoty, zarówno wiejskiej, jak i miejskiej, rozpowszechniony był zwyczaj, że starzy mężczyźni oraz stare kobiety nie nadające się już do pracy fizycznej, szli «na żebry» [...] nikt się więc nie gorszył, przeciwnie, wszyscy uważali za rzecz normalną, gdy staruszek lub staruszka, którzy nie nadawali się już do pracy, szli do przytułku, albo na gościniec" (Baranowski 1986, s. 121). Taki los spotykał rów­ nież osoby chore psychicznie, niepełnosprawne jeszcze w latach 50-ych X X wieku we wsiach karpackich (Kowalska-Lewicka 1958, s. 6 ) . W podaniu z okolic Sandomierza, syn proponuje staremu ojcu odejście z domu i życie z jałmużny (Grabowski 1890, s. 764) lub po prostu daje do ręki kij żebraczy i nakazuje odejść (Orkan 1953, s. 478). Wyrzucanie starych ludzi z domu to nie tylko treść podań, ale fakty, mające miejsce współcześnie. W woj. Szabolcs (płd.-wsch. część Wę­ gier), gdzie ludność jest bardzo biedna, w 1963 roku odnotowano przypadek (opi­ sany w Magyar Nemzet rok później) wyrzucenia ojca z domu, który - opowiadając 0 tym zdarzeniu dziennikarzowi - twierdził, iż syn życzył mu śmierci, a nawet modlił się o to (Dobos 1986, s. 74). Opuszczenie domu, zmiana dotychczasowego statusu życia (z równoprawnego członka rodziny na pozbawionego jej, samotnego 1 bezdomnego żebraka) była i jest dla człowieka starszego równoznaczna z „zabój­ stwem" psychicznym, doprowadzającym w konsekwencji do śmierci fizycznej . Postawa negacji wobec starości, której odzwierciedleniem było odmawianie opieki czy odbieranie ludziom w schyłkowej fazie życia prawa do równego młod­ szym od nich, znajduje odbicie także w innej formie - złym ich traktowaniu, co zasygnalizowano wcześniej. Kolejnego przykładu dostarcza międzynarodowy 42 43 44 45 4 2 Wiadomość o tym wypadku dr K. Wolski otrzymał od osoby, która zawiozła tego starego człowieka do nowej siedziby grupy. Zdarzenie miało miejsce w 1967 r., podczas pobytu badacza w tym rejonie Indii. Z takiej formy pomocy korzystali, oprócz faktycznie potrzebujących i starych, także ci, którzy nie byli skorzy do pracy, o czym świadczy takie śląskie powiedzenie: „Nie trza mi się żebraczyć (biedować), kiedy mogę z fechtu (z żebraniny) żyć" (Pierwszy... 1888, s. 309). Piszę na ten temat w artykule pt. „Funkcje zwyczajowe i zajęcia ludzi starszych w trady­ cyjnej społeczności wiejskiej" (maszynopis). Zobacz też A. Kowalska-Lewicka 1981, s. 183. Taką formę usuwania ludzi starych z kręgu rodzinnego, jako jedną z wielu, odnotowanych w najstarszych częściach literatury wedyjskiej przedstawia - w kontekście alternatywnych po­ staw wobec niedołężnych starców - A. Wezler, powołując się na streszczone rezultaty badań nad nimi J.F. Sprockhoffa, autora historycznego studium porównawczego (The Aged in Ancient India) i tłumacza z sanskrytu w jednej osobie (1997, s. 46-47). 4 3 4 4 4 5 �OBLICZA STAROŚCI 93 motyw „Króla Leara" (W. Shakespeara), który trafił na grunt polski (także mię­ dzy innymi morawski ) w postaci pieśni ludowej, zaadoptowanej do folkloru. Mówi on o starym ojcu i jego trzech córkach, z których tylko najmłodsza, choć nie otrzymała posagu (H.Ł. 1895, t. 9, s. 769) lub dostała najmniej (Bitner 1900, t. 14, s. 186; Karłowicz 1894, t. 8, s. 444) , przygarnia starego, niedołężnego już starca. Pozostałe wyrzucają ojca, proszącego o schronienie. Najstarsza obda­ rowuje go kamieniem, radząc mu, aby utopił się (Bitner 1900, t. 14, s. 186) lub - dając torbę - wysyła go na żebry (H.Ł. 1895, t. 9, s. 769), średnia ofiarowuje ojcu powróz, żeby powiesił się na nim (Bitner 1900, t. 14, s. 186; H.Ł. 1895, t. 9, s. 769; Steffen 1957, s. 137). Niewłaściwe podejście do człowieka starego reprezen­ tuje także motyw drewnianej miski - symboliczny atrybut starości (Federowski 1903, s. 28; Schónfeldt 2000, s. 53; mat. własne - Beskid Śląski). W przekazach i podaniach drewniana miska jest przedmiotem przeznaczonym dla ludzi star­ szych, którym również odmawia się miejsca przy wspólnym stole, ponieważ, na skutek starczego niedołęstwa, ich sposób zachowania budzi niekiedy odrazę czy złość (wylana zupa, stłuczony talerz, siorbanie itp.). Stary człowiek, nie mogący już wykonywać cięższych prac, zdany był na łaskę rodziny, której rozdał swój majątek, spotykając się niejednokrotnie z lekceważeniem, a nawet fizycznym jego wyrazem: „Jeżeli słabo chodzi, niegrzeczne dzieci bez czucia pogany chrześ­ cijańskie poszturkują i garbują staruszkowi kości i z bydłem na pastwisko wysy­ łają", dlatego - kończąc modlitwę wieczorną - ciężko wzdycha i prosi Boga o śmierć: „Panie wysłuchaj błaganie moje! Jeśli się położę, niech więcej nie wstanę!" (Koniński 1938, s. 304). F. Mauriac, podkreślając ekonomiczny aspekt starości, warunkujący status człowieka starszego, pisze między innymi, iż „starzec znaczy coś tylko dzięki temu, co posiada. Z chwilą, gdy nic nie ma, odrzucają go jako nieużytek. Nie mamy innego wyboru, jak dom emerytów, przytułek - albo majątek. Znane są historie chłopów, którzy dają swym starym umrzeć z głodu, skoro tylko obrali ich z majątku - ileż to razy natrafiałem na analogiczne sytuacje, z większą nieco dbałością o formę, w rodzinach burżuazyjnych" (1961, s. 56). Wzmiankowane zdarzenia, opisywane w legendach i podaniach o zabijaniu ludzi starych, których prawdziwości z całą stanowczością wykluczyć nie można, należałoby traktować jako funkcjonujące przez określony czas praktyki okazjo­ nalne, uwarunkowane szczególnie zaistniałą sytuacją (okresy kryzysowe). Determinanty te mogły stanowić bodziec do działań, być sygnałem wywołującym określone zachowania. Sprzyjały im również czynniki takie jak: poziom rozwoju społecznego i kulturowego grupy, jej struktura społeczna, stopień przydatności społecznej, system wierzeniowy, religijny czy w końcu stosunek do starości i ludzi starych. Rozwijające się przez wieki społeczeństwa, formułując się w ostateczny 46 47 4 6 Najbardziej zbliżoną wersją do tekstu morawskiego, jak podaje H.Ł., jest przytoczona przez niego treść pieśni, pochodząca z Nawsia (niedaleko Cieszyna), zarejestrowana przez W. Michejdę (t. 9: 1895, s. 769). Wersja pieśni, zarejestrowanej przez S. Bitner, została podana przez K. Bożka (pow. pińczowski koło Koszyc), wariant zanotowany przez J. Karłowicza przekazał z pamięci M . Własiuk z Małej Dąbrowicy w pow. bialskim. 4 7 �94 URSZULA LEHR kształt organizmu państwowego, doskonaliły swoje struktury i normowały życie społeczne , tworząc z czasem instytucje nieformalne (opierające się na prawie zwyczajowym - dożywocie) czy opiekuńcze, co w konsekwencji miało wpływ - jakkolwiek zróżnicowany - między innymi na korygowanie postaw wobec starszego pokolenia oraz jego miejsca w rodzinie i społeczności. Problem starości - rozważany w kategoriach wieku chronologicznego jako zjawisko po­ ciągające za sobą określone reperkusje - pozostał natomiast otwarty, ponieważ aż do X I X wieku nie było wyraźnej społecznie granicy pomiędzy okresem dojrzałości a starością, którą wyznacza emerytura (Worach-Kordas 1983, s. 58). Pewną próbę nobilitacji wieku podeszłego, który jednak nigdy nie zaistniał w dziejach ludzkości jako „złoty wiek starości" (Minois 1997, s. 328), podejmują niektóre przekazy, dostarczając informacji o zaprzestaniu praktyk zabijania czy to z rozkazu bóstwa, króla, chana, czy senatu, a o zachowywaniu przy życiu starszych ludzi zadecydować miała przede wszystkim ich mądrość. Tak więc wiedza i doświadczenie życiowe ludzi starych miało uratować od głodu społecz­ ność, również - zweryfikowana postawa syna względem starego człowieka, zde­ terminowana szczególnymi okolicznościami. Główny motyw pierwszego wątku to rada starego ojca, ukrywanego przez syna - wbrew „zwyczajowi" wyrzucenia z domu (Dobos 1986, s. 75), czy uśmiercenia starca (Żera 1980, s. 90; Niektóre... 1899, s. 346), dzięki której rodzina syna miała co jeść. Doceniając mądrość i wiedzę starego człowieka postanowiono znieść obowiązujący „zwyczaj", albowiem: „Szkoda to ludzi starych zbawiać ze świata, którzy tak wielkiej są umiejętności" (Żera 1980, s. 90; Dobos 1986, s. 75) lub w innej wersji: „Od tego czasu już przestali starych ludzi żywcem grzebać «bo i oni się jeszcze na coś przydać mogą»" (Niektóre... 1899, s. 347). Drugi motyw można określić jako przykład zrozumienia niewłaściwego zachowania stosunku do starzejącego się i coraz bardziej niedołężnego ojca lub innego krewnego, którzy wywiezieni do lasu, w góry, na pewną śmierć, zachowują jednak życie. Dzieje się tak albo za sprawą roztropnej uwagi wnuka, sugerującej jednoznacznie, że podobny los będzie czekał ojca pozbywającego się starego dziadka (polska bajka podhalańska; Jazowski 1996, s. 33-338; poda­ nie białoruskie; Federowski 1903, s. 28), względnie obudzonego sumienia, pod wpływem szczególnej scenerii (np. wschodzący księżyc w legendzie japońskiej; Formanek 1997, s. 112-113). 48 49 4 8 Chodzi tu o normy prawne regulujące relacje międzypokoleniowo Jest to np. Kodeks Hammurabiego (2300 r. p.n.e.), uwzględniający odniesienia do wieku społecznego, system prawny Platona czy Kodeks prawny Napoleona (1803 i 1804 r.), którego ustalenia normatywne obowią­ zywały między innymi w Polsce (Cain 1976, s. 350-352; Worach-Kordas 1983, s. 58). System ubezpieczeń społecznych zabezpieczających dalsze życie pracownika po ustaniu czynności zawodowych wprowadzono najwcześniej w Niemczech (w latach 1883-1889), następ­ nie w Austrii (1906 r.), Francji (1910 r.) w Wielkiej Brytanii (1908r.) W Polsce własny system ubezpieczeń społecznych wprowadzono po odzyskaniu niepodległości, w okresie międzywojen­ nym. Do zakończenia I wojny światowej obowiązywał system ubezpieczeń zaborców (Informa­ cja internetowa: www.wp.pl>encyklopedia>ubezpieczenia społeczne, s. 1). 4 9 �OBLICZA STAROŚCI 95 W ścisłym związku z przedstawionym tu zagadnieniem uśmiercania ludzi sta­ rych, będącym treścią podań i przekazów, pozostaje kwestia jednego z paradok­ sów współczesnego życia, jakim jest eutanazja. W niektórych krajach o zaawan­ sowanych technologiach, wiedzy pozwalającej na przedłużanie życia ludzkiego i drogach poszukiwania klucza do nieśmiertelności, trwa walka o ustanowienia prawa do śmierci na życzenie. W Wielkiej Brytanii nie przeszedł wniosek dotyczący prawnego uregulowania eutanazji, podnoszony przez członków Izby Lordów, występujących w obronie haseł Towarzystwa Dobrowolnej Eutanazji (założonego w 1938 r.). W Szwajcarii natomiast, w niektórych kantonach, dopuszczalne jest informowanie nieuleczalnie chorego pacjenta przez lekarza o możliwości skrócenia życia poprzez zażycie trucizny (Kotarbiński 1986, s. 232-233). Z końcem lat 90-ych X X wieku, po głośnej sprawie Alkmaar w Holandii (nie pierwszej tego rodzaju), która dotyczyła przyspieszenia zgonu kobiety liczącej dziewięćdziesiąt pięć lat, na jej prośbę i wobec cierpień, których nie chciała już doznawać, Holenderskie Królewskie Stowarzyszenie Lekarskie poparło eutanazję pod szczególnymi warunkami, a w 1993 roku parlament holenderski usankcjonował tę sytuację (Singer 1997, s. 161-163). Z jednej więc strony, rozwój cywilizacyjny świata doprowadził do poniechania rzekomych lub faktycznych, aczkolwiek incydentalnych praktyk dobrowolnego lub przymuso­ wego usuwania ludzi starych, podyktowanego najczęściej dramatycznym splo­ tem sytuacyjnym, z drugiej natomiast, wiek X X i nowe tysiąclecie przyniosło zaskakującą odpowiedź na tego rodzaju dobrodziejstwa: prośby, a nawet walkę 0 prawo do śmierci, do godnej śmierci bez cierpień i bólu, czemu środki i zasoby współczesnej medycyny nie mogą sprostać w całej rozciągłości. Problem życia 1 śmierci, ale też starości i godnego jej oblicza, w kontekście etycznego i moralno-społecznego rozwiązywania tych kwestii pozostał zróżnicowany. Uzależ­ niony jest przede wszystkim od relacji międzyludzkich i właściwego stosunku do starości, wynikającego ze zrozumienia mechanizmów nią sterujących. IV Starość jest tematem trudnym i mało popularnym, szczególnie wobec panują­ cego powszechnie kultu młodości. Normy społeczno-kulturowe, wierzenioworeligijne, determinanty ekonomiczne kształtujące psychikę człowieka, wyzwa­ lają i równocześnie przyzwalają na określone jego zachowanie i przyjęcie stosownej postawy wobec zaistniałej sytuacji (może nią być np. niedołężny starzec w rodzinie i związana z tym faktem opieka). Pomimo znaczących, pozy­ tywnych przemian w zakresie wymienionych wyżej czynników, okres starości wiąże się w dalszym ciągu z brakiem akceptacji, przede wszystkim jej biologicz­ nych uwarunkowań, wnoszących w życie człowieka starszego coraz liczniejsze, w miarę upływu lat, schorzenia, tak fizyczne, jak i (niekiedy) psychiczne. Po­ wszechne wszak, choć niezasadne jest powiedzenie, że „starość nie udała się Panu Bogu", obok stwierdzenia - bardziej umotywowanego - „Starość nie radość" (Kolberg 1967, s. 416). Negatywny stosunek do starości ludzi zbliżających się �96 URSZULA LEHR do tego okresu życia znajduje również odzwierciedlenie w charakterystycznym dla tradycji japońskiej nawiązywaniu do fizycznej destrukcji, upadku człowieka w starości, czyniącym - w kontekście kanonu estetycznego - wiek podeszły w najwyższym stopniu nieprzyjemnym i niepożądanym (Tsuji 1997, s. 200-201). Jest on też określany mianem „nienawistnej starości" (Young, Ikeuchi 1997, s. 237). Podzielany przez niektórych współczesnych pisarzy japońskich taki właśnie stosunek do starości jest powodem, dla którego wybierają oni nie­ kiedy samobójstwo zamiast oczekiwania na starość . Ci, którzy chcą dożyć sta­ rości, pragną jej godnego zakończenia; odejścia w wieku 76-82 lat bez cierpień i długotrwałych chorób, przysparzających bólu człowiekowi oraz kłopotów i troski bliskim (sposób ten jest określany terminempokkuri ). Starość zatem to także stan ludzkiej świadomości, której uzewnętrznieniem jest - generalnie rzecz ujmując - odrzucenie, forma zachowania, przybierająca różną postać. Alienacja, osamotnienie, czy w końcu porzucenie jako główna dominanta, pozostają w ścisłym związku z tym okresem życia człowieka i występują w każdej kulturze w mniejszym lub większym stopniu . Jest to bowiem „stan umysłu" tych, którzy znaleźli się u schyłku życia, jako reakcja m.in. na sposób traktowania przez otoczenie. Stąd też pojęcie użyteczności utożsamiane jest z życiem (przydatność jest możliwa tylko wtedy, gdy człowiek jest sprawny), utrata zdrowia, sił powodu­ je odtrącenie. W sposób niezwykle wyrazisty było to (i nadal pozostaje) widoczne wśród mieszkańców wsi, gdzie starość, ze wszystkimi towarzyszącymi jej znamio­ nami, była rozumiana jako naturalna kolej rzeczy. Stosunek do ludzi starszych był jednak bardzo zróżnicowany. Można więc przyjąć, iż także myśl o odrzuceniu z powodu niedołęstwa nie była, a nawet nie jest obca umysłowości ludzi starych. Egzemplifikacją mogą być spostrzeżenia, sformułowane przez K. Zawistowicz-Adamską: „Ludzie starzy, ledwo powłóczący nogami, z dokuczliwą astmą, przy­ garbieni czy zgięci we dwoje, z rozdygotanymi rękami, czasem z zamroczonym umysłem, na pół ślepi, pracują jednak w miarę sił [...] Tak dożywają swych lat na łaskawym chlebie [...] Zazwyczaj nikt ich do pracy nie zapędza, ale sami bronią się 50 5] 52 5 0 Przykładem podanym przez Y. Tsuji, odzwierciedlającym ten sposób myślenia, jest samo­ bójstwo Yukio Mishima (poprzez popełnienie harakiri), często interpretowane jako wyraz glory­ fikacji życia poprzez wybranie śmierci. Podobnie uczucie rozpaczy co do swojej przyszłości jako kreatywnego pisarza skłoniło Yasunari Kawabata do zakończenia swojego życia, by nie ocze­ kiwać na fizyczny i twórczy upadek (1997, s. 201). Warto zapoznać się z wypowiedzią znanego polskiego filozofa, logika i prakseologa, T. Kotarbińskiego, podnoszącego kwestię drugiego „oblicza" eutanazji (1986, s. 232-234). Śmierć pokkuri to śmierć szybka i bezbolesna, ale niesprowadzona przez samego siebie lub ingerencję medyczną lecz zrządzenie boskie. Przykładem, jakiego dostarczają w tej kwestii autorzy jest wypowiedź jednego z rezydentów współczesnej instytucji obasuteyama na temat zmarłego we śnie innego rezydenta: „On jest szczęśliwy, odszedł tak szybko. Oto jak ja bym chciał odejść" (Young, Ikeuchi 1997, s. 237). W społeczeństwie francuskim, jak podaje N . Sillamy, liczba samobójstw wzrasta znacznie po 55 roku życia, co jest wynikiem poczucia braku własnej wartości i zainteresowania państwa ludźmi w starszym wieku, obniżającego nawet należny im status, choć mogliby być jeszcze uży­ tecznymi (1994, s. 277). 5 1 5 2 �OBLICZA STAROŚCI 97 przed niedołęstwem do ostatniego tchnienia, imając się roboty, dopóki nie zacznie im lecieć z rąk. Prawo do pracy jest prawem do życia. Bezczynność - zwiastuje śmierć. W ucieczce przed śmiercią chcą zachować bodaj pozory, że mogą jeszcze przydać się na co, że jeszcze są zdatni do życia" (1948, s. 167). Ludzie starsi zawsze należą do czasu minionego i tak się ich postrzega. Ich świat i wartości przez nich uznawane dezaktualizują się we współczesnych rela­ cjach, a nie każdy chce lub potrafi dostrzec coś więcej: mądrość i doświadczenie czy wiedzę. Jakie zatem jest miejsce we współczesnym świecie dla ludzi sta­ rych? Można tu przytoczyć wypowiedź starej afrykańskiej wróżbitki, zarejestro­ waną przez R. Cohena podczas prowadzonych wśród Burów (płd.-zach. Nigeria) prac badawczych (w latach 1972-1974): „Ten świat należy do ciebie, nie do mnie / Przedtem należał do starego / Kierowanie rodziną i sprawami wioski / Wszystko pochodziło od starych ludzi. / Ludzie szukali ich rady; nawet biedni starzy/ludzie mieli szacunek i okazywano im posłuszeństwo. / Starzy ludzie byli najmądrzejsi, najbardziej / Wyrozumiali. / Oni wiedzieli więcej. / Teraz nie ma miejsca dla starych, są pozostawieni sami, / zaniedbywani, porzuceni, nie powa­ żani. / Nowe drogi dobre są dla ludzi w pełni sił, złe dla rodzin, / Złe dla star­ ców" (1984, s. 241). W świetle tych słów, czas ludzi starych minął. Nie są akcep­ towani, ich obecność nie jest pożądana. Podobne, własne odczucie zbędności człowieka starszego zawarła w swym komentarzu polska pisarka M . Dąbrowska (licząca wówczas 76 lat) po obejrze­ niu filmu „Narayama", wyświetlanego w Polsce w 1960 r.: „A sam film jest japońskim «memento mori», bardzo wstrząsającym. Tyle we mnie wiedzy o ka­ tolickim «pamiętaniu o śmierci», a dopiero «Narayama» uprzytomniła mi nie­ uchronność odejścia na górę śmierci. I co więcej: straszliwy fakt, że to żywi spychają nas w śmierć. Nie tylko z głodu i z nędzy ma się w końcu dosyć za długo żyjących ludzi. W młodych działa irracjonalne i podświadome wypycha­ nie ich na śmierć" (1996, s. 29). Jakkolwiek refleksyjna postawa pisarki jest wynikiem chrześcijańskiego pojmowania życia i śmierci, opierającego się na Dekalogu, to myśl o odrzuceniu zdaje się być zbieżna z japońskim obasute. Tkwi ona w umysłach i sercach ludzi starszych, czego wyrazem jest funkcjonowanie nadal tego terminu nawet jeśli, jak pisze Y. Tsuji, jego sens jest metaforyczny i brak dowodów na obecność rzeczywistych praktyk samobójstw ze starości, porzucania starych kobiet, o których mówią szeroko rozpowszechnione legendy (1997, s. 208). Gerontolodzy japońscy nadmieniają, iż sama myśl o trosce czy opiece pielęgnacyjnej rodzi u starszych „wyobrażenie opuszczenia i porzucenia" (Young, Ikeuchi 1997, s. 235). W Japonii, poszukując sposobu rozwiązania pro­ blemu wzrastającej populacji, stworzono współczesną „górę śmierci", na razie dla bogatych emerytów. Chodzi tu o projekt Silvera Columbusa z 1992 r., pole­ gający na wysyłaniu ich do krajów Trzeciego Świata lub położonych w basenie Morza Śródziemnego, gdzie w zbudowanych przez swych rodaków osiedlach będą mieszkać aż do śmierci. Pierwsze takie osiedle zostało zbudowane w Hisz­ panii w Mijas Costa (Zaorska 1995, s. 65). Czy świadomość odrzucenia jest właściwa tylko mieszkańcom Kraju Kwitnącej Wiśni? �98 URSZULA LEHR W Polsce „rajem" dla emerytów były dawniej na wsi polskiej „domy wycużne" (Śląsk Opolski). Obecnie coraz częściej stają się nimi domy starców, gdzie nierzadko przebywają niechciani przez rodziny, niepotrzebni, bo słabi już i cho­ rzy, zabierający miejsce w domu, będący kłopotliwym balastem, wymagający często opieki. Trzeba nadmienić, że problem ten obejmuje zarówno miasta, jak i (coraz częściej) wsie. Tam także starzy rodzice, którzy wychowali po kilkoro dzieci, zostają sami, zdani na pomoc sąsiadów, opieki społecznej. Poczucie po­ rzucenia w najtrudniejszym okresie życia znajduje niekiedy wyraz w pragnieniu śmierci, której - o czym są przekonani - życzą im również bliscy. W rozmowie ze mną, w sposób lapidarny i dosadny zarazem, ujął to - dwa lata przed swoją śmiercią - stary, schorowany, ślepnący człowiek, na którego spadła opieka nad sparaliżowaną żoną, pomimo posiadania kilkorga dzieci: „Patrzą tylko, żeby na Mikowe pójść" (Beskid Śląski 2000). Przykładów tego rodzaju lub podobnych, niekiedy nagłośnionych przez środ­ ki masowego przekazu, informacji o ludziach starszych, przetrzymywanych w komórkach, oborach, głodzonych, czy wyrzucanych z domu, zmuszonych do żebrania po przekazaniu gospodarstwa, samotnych i opuszczonych (materiały własne autorki: Podhale, Beskid Śląski) dostarczają czasy współczesne, potwier­ dzając tym samym permanentny i nierozwiązany do końca problem starości, z jakim wkroczono w trzecie millennium. Emerytury i renty rolnicze tylko częściowo złagodziły problem, który pozostaje otwarty, ponieważ nie jest tylko i wyłącznie zagadnieniem ekonomiczno-społecznym, ale kwestią relacji międzyludzkich i samoświadomości. Jak pisze S. hr Schónfeldt: „Właśnie czy­ tam w gazecie, w roku 1997, że przypadki przemocy w rodzinach stają się zagro­ żeniem, narastają, chodzi o przemoc, stosowaną wobec starych ludzi przez ich krewnych. Młodzi zabierają pieniądze wypłacane przez instytucje ubezpiecze­ niowe i nie troszczą się o starych. Wymuszają od starych pieniądze i wiążą swoją pomoc z warunkiem dziedziczenia. Biją starych, przywiązują do łóżka bez wska­ zań medycznych, niekiedy na całe dnie. Pozwalają im się głodzić, nie zmieniają im bielizny ani pościeli. Pozwalają, by starcy umierali za życia" (2000, s. 129). To fakty, być może sporadyczne, z którymi można spotkać się także w naszym społeczeństwie, ukazujące współczesny stosunek człowieka do ludzi starych, jak i okresu starości. Ich odpowiednikiem - do pewnego stopnia - mogą być przytoczone treści przekazów i podań. Są to, co prawda, inne już realia, inna rzeczywistość, ale podejście do zagadnienia nie zostało w pełni zmodyfikowane. Zmienił się czas akcji, ale bohaterowie pozostali ci sami, niekiedy obsadzeni w takich samych rolach na scenie życia, jak ich przodkowie. Podsumowującą i zamykającą równocześnie rozważania na temat percepcji ostatniego etapu życia człowieka we współczesnej dobie, może być literacka wypowiedź ks. R. Winiarskiego, przedstawiająca personifikowany obraz starości, będący odzwierciedleniem osobistych, ale jakże trafnych przemyśleń i obserwa­ cji: „Starość nieuleczalna / owdowiały marabut / pamięć w niej umiera / cudze 53 Określenie miejsca we wsi Istebna, na którym dawniej znajdował się cmentarz. �OBLICZA STAROŚCI 99 nekrologi czyta / przed kościołem / cierpliwy jałmużnik / starego portfela / o życie walczy / jak Jakub z aniołem / przegra wcześniej czy później / gdzieś w drodze / po leki / przewróci się / astma zadławi od środka / a wysuszone jak daktyl / powieki zamknie ktoś / pierwszy z brzegu / którego napotka. / Ostatnia zjawi się rodzina / z żałobnym retuszem / śmiertelnie poważna / w komplecie jak trzeba / i świętej pamięci / nieśmiertelną duszę / odprowadzi na pociąg / do siód­ mego nieba" (1996, s. 19). * * * Zarysowany tu problem starości, ukazujący jego ambiwalentność, w szcze­ gólności zaś jej ciemne oblicze, skłania do wniosku, iż treść podań, przekazów czy legend niesie ze sobą swoistego rodzaju przesłanie. Jest nim zwerbalizowana forma negacji starości i ludzi starszych, wiążąca się z syndromem odrzucenia w postaci różnych form zachowań ludzkich, przedstawiona poprzez metafo­ ryczne odzwierciedlenie rzeczywistego stosunku do tego okresu życia człowie­ ka. Stanowi ponadto zaprzeczenie i równocześnie opozycję odwiecznego prag­ nienia ludzkości odnalezienia nieśmiertelnej krainy Dilmun - sumeryjskiego raju, w którym między innymi: „Stara kobieta nie mówi: «jestem starą kobieta», / stary człowiek nie mówi: «jestem starym człowiekiem))" (Kramer 1967, s. 188). LITERATURA A d a m u s M . 1989, Eskimosi. Kultura. Język, Folklor, Opole, PWN Opolskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk. A u b o y e r J. 1968, Życie codzienne w dawnych Indiach (wiek ok. IIp.n.e. - ok. VII n.e.), tłum. A. Ługowski, Warszawa, PIW. B a r a n o w s k i B. 1986, Ludzie gościńca w XVII i XVIII wieku, Łódź, Wydawnictwo Łódzkie. B i e g e l e i s e n H . 1929, Lecznictwo ludu polskiego, Prace Komisji Etnograficznej Polskiej Akademii Umiejętności nr 12, Kraków. B i t n e r S. 1900, Pieśń o ojcu z trzema córkami. Odmianka ludowa pieśni „O królu Learze", Wisła, t. 14, s. 186-187. B o i s J.P. 1996, Historia starości. Od Montaigne 'a do pierwszych emerytur, tłum. K. Marczew­ ska, Warszawa, Oficyna Wydawnicza Volumen, Wydawnictwo Marabut. B r i g g s J.L. 1979, Eskimo Women: Makers of Men, [w:] Many Sisters in Cross-Cultural Per­ spective, C.J. Mattiason (red.), London, The Tree Press, Division of Macmillan Publishers, s. 261-304. B r u c k n e r A. 1989, Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa, Wiedza Powszechna. C a i n D. 1976, Ageing and Law, [w:] Handbook of Aging and the Social Sciences, R.H. Sinstock, E. Shanas (red.), New York, Wan Reinhold Company, s. 350-352. C o h e n R. 1984, Age and Culture Theory, [w:] Age & Anthropological Theory, D. Kertzer, J. Keith (red.), z „Przedmową" Matildy White Riley, London, Cornell University Press / Ithaca/, s. 234-249. C o 11 e r e 11 A. 1993, Słownik mitów świata, Łódź, Wyd. Łódzkie. D ą b r o w s k a M . 1996, Dzienniki powojenne 1960-1965, Warszawa, t. 4. D e l u m e a u J. 1995, Przedmowa, [w:] G. Minois, Historia starości. Od antyku do renesansu, tłum. K. Marczewska, Warszawa, Wydawnictwo Marabut, s. 5-7. �100 URSZULA LEHR D o b o s I . 1986, Paraszti szajhagyomäny, värosi szóbeliseg, Budapest, Gondolat. D o b r o w o l s k i K. 1933, Włościańskie rozporządzenia ostatniej woli na Podhalu w X V I I i X V I I I wieku. Studia i Materiały, Prace Komisji Etnograficznej nr 15, Kraków, PAU. Encyklopedia... 1983-1987, Encyklopedia Powszechna PWN, Warszawa, t. 1-4. F e d e r o w s k i M . 1903, Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materyały do etnografii słowiań­ skiej, zgromadzone w latach 1877-1894, t. I I I , cz. I I : Tradycje history czno-miej scow e oraz obyczajowo-moralne, Kraków, Wydawnictwo Komisji Antropologicznej A U w Krakowie, nakładem Akademii Umiejętności w Krakowie. F i r t h R. 1965, Społeczności ludzkie. Wstęp do antropologii społecznej, Warszawa, PWN. F o r m a n e k S. 1997, Views of the Crone in pre-Meiji Japan, [in:] Aging. Asian Concepts and Experiences. Past and Present, S. Formanek, S. Linhart (red.), Vien, Der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, s. 107-129. F r a z er J.G. 1978, Złota gałąź, Warszawa, PIW. G r a b o w s k i B. 1890, Podania i legendy zapisane u autorów staropolskich, Wisła, t. 4, s. 759-768. G r a y L . H . 1917, Old Age (American), [w:] Encyclopaedia of Religion and Ethics J. Hastings, J. Selbie i in. (red.), vol. IX, Edinburgh, s. 465-466. H e r o d o t 1954, Dzieje, tłum. z jęz. grec. i oprać. S. Hammer, Warszawa, Czytelnik, Spółdziel­ nia Wydawnicza. H.Ł. 1895, Do pieśni na temat Króla Leara, Wisła, t. 9, s. 769. J a z o w s k i A. 1996, Podania i bajki góralskie. Mitologia podhalańska, Kraków, Wyd. „Czu­ wajmy". J o h n s t o n R.F. 1917, Old Age (Chinese), [w:] Encyclopaedia of Religion and Ethnics, J. Ha­ stings, J.A. Selbie i in. (red.), vol. I X , Edinburgh, s. 466-469. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I . 1992, Nic w przyrodzie nie ginie, Etnografia Polska, t. 36, z. 1, s. 135-159. K a c z k o K. 1966, Przemiany społeczne we współczesnych rodzinach wiejskich na Śląsku, Zeszyty Gliwickie, nr 4, s. 99-110. K a r ł o w i c z J. 1894, Król Lear u nas, Wisła, t. 8, s. 444-449. K l e m e n t z D. 1910, Buriats, [w:] Encyclopaedia of Religion and Ethics, J. Hastings, M.A., D.D., J.A. Selbie i in. (red.), vol. I l l , Edinburgh, s. 1-17. K n o o p O. 1895, Podania i opowiadania z W. Ks. Poznańskiego, Wisła, t. I X , s. 11-39. K o l b e r g O. 1910, Tarnów-Rzeszów. Materiały etnograficzne, uporządkował i wydał S. Udziela, Materiały Antropologiczno-Etnograficzne i Archeologiczne, s. 116-323. - 1967, Dzieła wszystkie. Przysłowia, t. 60, Wrocław, PTL. K o l c z y ń s k i J. 2000, Ofiara z człowieka. Wspomnienia trzech wydarzeń z końca X I X i po­ czątków X X wieku w podgórskich wsiach w Polsce, Etnografia Polska, t. 44, z. 1-2, s. 173-191. K o n i n s k i K . L . 1938, Pisarze ludowi. Wybór pism i studium o literaturze ludowej, Biblioteka Dziejów i Kultury Wsi, t. 4, Lwów, nakładem Spółdzielni Wydawniczej „Wieś", t. 1, s. 252-304. K o s k o w s k i W. 1959, O starości, Londyn, nakładem Katolickiego Ośrodka Wydawniczego „ Veritas". K o t a ń s k i W. 1974, Zwyczaje, obrzędy i symbole religijne Japonii, [w:] Zwyczaje, obrzędy i symbole religijne, B. Kupis (red.), Warszawa, Iskry 1978, s. 141-266. K o t a r b i ń s k i T. 1986, Problemy eutanazji, [w:] Myśli o ludziach i ludzkich sprawach, J. Kotarbińska (red.), Wrocław, Polska Akademia Nauk, Wydział I Nauk Społecznych, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 232-234. K o w a l s k a - L e w i c k a A. 1958, Dziady na Podhalu, Ziemia, R. 3, nr 8-9, s. 6 i 9. - 1981, Dary z żywności - ich funkcje ekonomiczne, społeczne i obrzędowo-magiczne, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, R. 29, nr 2, s. 177-185. K o w a l s k i P. 1998, Leksykon znaki świata. Omen, przesąd, znaczenie, Warszawa, Wyd. Nau­ kowe PWN. K r a m e r S.N. 1961, Historia zaczyna się w Sumerze, Warszawa, PWN. �101 OBLICZA STAROŚCI K u b i a k I . , K u b i a k K. 1981, Chleb w tradycji ludowej, Warszawa, LSW. K u l e s z a R. 2003, Sparta w V~IVw. p.n.e., Warszawa, Mada. L e c h o w a I . 1967, Obrzędowe obchodzenie granic pól w łowickiem w świetle materiałów porównawczych, Łódzkie Studia Etnograficzne, t. I X , s. 287-292. L e h r U . 1995, Witches and Sorcery in the Folktales of Polish Carpathian Villages, [w:] Artes Populares 16-17, vol. 2 Folk Narrative and Cultural Identity 9 Congress of the Internatio­ nal Society for Folk - Narrative Research, Budapest 10-17 VI1989, Budapest, s. 521-527. Ł o p a c i ń s k i H . 1897, Zabytki cywilizacji pierwotnej, Wisła, t. X I , s. 241-260. M a k o w s k i W. 1900, Dożywocie, Wisła, t. 14, z. 3, s. 241-252. M a l i n o w s k i B. 1958, Szkice z teorii kultury, Warszawa, Książka i Wiedza. - 2000, Jednostka, społeczność, kultura, Dzieła, t. 8, Warszawa, PWN. Marcinkowski A. 1857, Lud ukraiński przez Antoniego Nowosielskiego (pseud.), Wilno, nakład i druk T. Glucksberga, t. 2. M a u r i a c F. 1961, Kłębowisko żmij, Warszawa, Gebethner i Wolf. M i n o i s G. 1995, Historia starości. Od antyku do renesansu, tłum. K. Marczewska, Warszawa, Wydawnictwo Marabut. M y e r h o f f B. 1984, Rites and Signs of Ripening: The Interwining of Ritual, Time, and Grow­ ing Older, [w:] Age & Anthropological Theory, D. Kertzer, J. Keith (red.), z „Przedmową" Matildy White Riley, London, Cornell University Press /Ithaca/, s. 305-330. N i e k t ó r e . . . 1899, Niektóre wierzenia ludowe w Rudkach. Spisał Józef z nad Wiszenki w la­ tach 1870-5, Lud, t. 5, s. 346-357. N o w o s i e l s k i A. 1857, Lud ukraiński, Wilno, t. I I . Okulicz-Kozaryn Ł. 1983, Życie codzienne Prusów i Jaćwięgów w wiekach średnich (IX-XIII w.), Warszawa, PIW. Orban B. 1869, A Szekelyfóld leirdsa r.kótet, Budapest. O r k a n W. 1953, Ród i rodzina; [w:] Wybór pism, Kraków, Wyd. Literackie, s. 477-478. O s o r i o - M r o ż e k S. 1999, Meksyk od kuchni. Książka nie kucharska, tłum. M . Raczkiewicz, Kraków, Wydawnictwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych. P h i l l p o t t s B.S. 1917, Old Age (Teutonic), [w:] Encyclopaedia of Religion and Ethics, J. Hastings, J.A. Selbie i in. (red.), vol. IX, Edinburgh, s. 480. Paradoksy... 1993, Paradoksy o życiu i naturze ludzkiej, wybór W. Jędrzej czy ko wa, Łódź, Wydawnictwo 86 Press. P i e k a r c z y k S. 1968, Barbarzyńcy i chrześcijaństwo. Konfrontacje społecznych postaw i wzorców u Germanów, Warszawa, PWN. P i e r w s z y . . . 1888, Pierwszy dodatek do Przysłów ludu w Księstwie Cieszyńskiem, zebrał A. Cinciała, Wisła, t. 2, s. 306-312. P i ł s u d s k i B. 1912, Trąd wśród Gilaków i Ajnów, Luaf, t. 18, s. 79-91. Potęga... 1994, Potęga mitu. Rozmowy Billa Moyersa z Josephem Campbelle, oprać. B. S. Flowers, tłum. I . Kania, Kraków, Znak. R. L. 1893, Ofiary z ludzi, Wisła, t.7, s.338. R i n g g r e n H . , Stróm A.V. 1975, Religie w przeszłości i w dobie współczesnej, Warszawa, Książka i Wiedza. R i p a C. 1998, Ikonologia, tłum. I . Kania, Kraków, Universitas. S a n t a F. 1970, Sokan voltunk, [w:] Isten a Szekeren. Vdlogatott novelldk, Budapest, Szepirodalmi Konyvkiado, s. 5-16. S c h ó n f e l d t S. hr. 2000, Lata, które nam pozostały. Myśli o starości, Warszawa, Instytut Wy­ dawniczy PAX. S i 11 a m y N . 1994, Słownik psychologii, tłum. K. Jarosz, Wydawnictwo „Książnica", Katowice. S i n g e r P. 1997, O życiu i śmierci. Upadek etyki tradycyjnej, Warszawa, PIW. S i e r o s z e w s k i W 1900, 12 lat w kraju Jakutów, Warszawa, Drukarnia Fr. Karpińskiego. Słownik... 1972, Słownik Wyrazów Obcych, Warszawa, PWN. S t e f f e n 1957, Ojciec i trzy córki, [w:] Antologia polskiej pieśni ludowej, ułożył J. Przyboś, Warszawa, PIW, s. 136-138. th �102 URSZULA LEHR S z y n k i e w i c z S. 1981, Rodzina pasterska w Mongolii, Wrocław, Ossolineum. - 1984 Herosi tajgi. Mity, legendy, obyczaje Jakutów, Warszawa, Iskry. T e t m a j e r K. 1960, Legenda Tatr. Maryna z Hrubego, cz. 1, Kraków, Wydawnictwo Literackie. T r y j a r s k i E. 1991, Zwyczaje pogrzebowe ludów tureckich na tle ich wierzeń, Warszawa, PWN. Ts u j i Y. 1997, Continuities and Changes in the Conceptions of Old Age in Japan, [w:] Aging. Asian Concepts and Experiences. Past and Present, S. Formanek, S. Linhart (red.), Vi en, Der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, s. 197-210. We z 1 e r A. 1997, Old Age and the Elderly in Ancient and Mediaeval India, [w:] Aging. Asian Concepts and Experiences. Past and Present, S. Formanek, S. Linhart (red.), Der Österreichi­ schen Akademie der Wissenschaften, Vi en, s. 3 7-63. Wieś... 1938, Wieś Dobra w pow. Limanowskim. Wybór materiałów zebranych przez uczestniczki V instruktorskiego żeńskiego obozu krajoznawczego w Dobrej, Kraków, do druku przygo­ tował mgr R. Reinfuss, Nakł. Komisji Kół Krajoznawczych młodzieży P.T.K, w Krakowie, wydano z zasiłku Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, Druk. Brat­ niej Pomocy Medyków UJ w Krakowie. W i n n i c z u k L. 1983, Ludzie, zwyczaje i obyczaje starożytnej Grecji i Rzymu, Warszawa, PWN. W i t o r t J. 1897, Zarysy prawa zwyczajowego ludu litewskiego. Prawo familijne, Lud, t. 3, s. 193-213. W i n i a r s k i R. ks. 1996, Uczta marnotrawnych, Lublin, Norbertinum. W o r a c h - K o r d a s H . 1983, Wiek a pełnienie ról społecznych, Warszawa, PWN. W y s p i a ń s k i S. 1898, Dawna polichromia kościoła św. Krzyża w Krakowie, Rocznik Kra­ kowski, t. 1, s. 90-101. Y o u n g R., I k e u c h i F. 1997, Religion in "The Hateful Age": Reflections on Pokkuri and Other Geriatrie Rituals in Japan's Aging Society, [w:] Aging. Asian Concepts and Expe­ riences. Past and Present, S. Formanek, S. Linhart (red.), Vien, Der Österreichischen Aka­ demie der Wissenschaften, s. 229-255. Z a o r s k a B. 1995, Podróż na krańce życia, Warszawa, Wydawnictwo Archidiecezji Warszaw­ skiej. Z kraju... 1975, Z kraju kamiennej siekiery. Misjonarze - Werbiści o Nowej Gwinei 1910-1973 r, T. Dworecki SVD (red.), Warszawa, Akademia Teologii Katolickiej. Zawistowicz-Adamska K. 1948, Społeczność wiejska. Doświadczenia i rozważania z badań terenowych w Zaborowie, Łódź, Polski Instytut Służby Społecznej. Z n a n i e c k i F. 2001, Socjologia wychowania, Warszawa, PWN. Ż e r a K. 1980, Vorago rerum. Torba śmiechu. Groch z kapustą. A każdy pies z innej wsi..., Wstęp, komentarz i opracowanie K. Żukowska, Warszawa, PIW. URSZULA LEHR PROFILES OF OLD AGE Summary There are different visages of old age - the last stage of human life. The author has focused her interest on the negative aspect of people's attitudes and behaviour towards the old and elderly. She presents them showing themes of tales, fairy tales and stories coming from different histori­ cal periods. Numerous are stories saying about abandoning old people, killing them or bringing them to commit suicide. To some extent they were meant as edifying messages. There is, however, another meaning of those messages as well, concerning the eternal problem of ageing. Metaphors serve to express real attitudes towards the last stage of human life, and those attitudes resolve themselves into lack of acceptance and the syndrome of rejection. Translated by Anna Kuczynska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/591bd0d7338391f3c6bb21c34b7e98d1.pdf 7d9bc8f64fd14da1d4b1c561630a8389 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1276 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1178 Title A name given to the resource Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z uprawą yamu u ludu Arapesz w Papui Nowej Gwinei / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1, s.177-212 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bęben, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia Polska", t. X X X I : 1987, z. 1 PL ISSN 0071-1861 WOJCIECH BĘBEN (Wewak, Papua Nowa Gwinea)* ZWYCZAJE, OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z UPRAWĄ Y A M U U L U D U ARAPESZ W PAPUI NOWEJ GWINEI Plemię Arapesz zamieszkuje obszar północnej części stałego lądu Papui Nowej Gwinei. L u d ten zajmuje obszar zbliżony kształtem do trójkąta, między Oceanem Spokojnym, łańcuchem gór Księcia Aleksandra a rzeką Sepik. Posługuje się własnym językiem o tej samej nazwie, co nazwa plemienia. Podstawowym zajęciem tych ludzi jest rolnictwo. Uprawiają słodkie ziem­ niaki, taro, mami oraz yam. Znaczenie kultowe yamu, o którego uprawie będzie tu mowa, o wiele przewyższa znaczenie, jakie nadaje mu się jako roślinie jadalnej. Y a m ma swoje miejsce w mitologii i w wierzeniach A r a peszów. Wkracza we wszystkie dziedziny życia społecznego, ekonomicznego i politycznego. Jest przedmiotem rywalizacji między wrogimi szczepami i sta­ nowi obiekt dumy, gdy osiągnie okazałe rozmiary. Uprawa yamu, mimo nadejścia cywilizacji, mającej tak często ujemny wpływ na wierzenia tych ludzi, nie straciła na swej aktualności. Botanika rozróżnia dwa rodzaje yamu, które określa się jako alata i discorea esculenta. Z a r ó w n o alata, jak i esculenta discorea dzielą się na pod- * Autor artykułu jako misjonarz-werbista od 10 lat przebywa na Nowej Gwinei, pracując wśród Arapeszów. Swą działalność misyjną połączył z pracą naukową, prowadząc badania etnologiczne. Nawiązał również współpracę z ośrodkami uniwersyteckimi Australii, korzystając za ich pośrednictwem z dorobku światowej etnologii. Bezpośredni kontakt z Arapeszami sprawił, że W. Bęben poznał dobrze ich język, zna i rozumie ich kulturę oraz zachowania poszczegól­ nych członków plemienia. Zżył się z nimi bowiem uczestnicząc w ich życiu codziennym i świętach dzięki swej pracy misyjnej i etnograficznej zarazem. Krótki okres pobytu w Polsce (na przełomie 1985 i 1986 r.) W. Bęben przeznaczył m. in. na przedstawienie wyników swoich badań polskiemu środowisku etnologicznemu, współpracując z Katedrą Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, gdzie prowadził zajęcia ze studentami. Interesujące wykłady ilustrowane były unikalnym materiałem w postaci nagrań magnetofonowych, zdjęć i przezro­ czy. Pod kierunkiem prof, dr Zofii Sokolewicz — kierownika Katedry — napisał pracę doktor­ ską, w której podsumował część wyników swoich badań. Większość materiałów znajdujących się w prezentowanym tu artykule pochodzi z badań własnych autora i nie była dotąd nigdzie publikowana. W przygotowaniu znajdują się dalsze artykuły [przyp. Red.]. 12 — Etnografia Polska t. 31, z. 1 �178 WOJCIECH BEBEN grupy, tworząc ok 60 gatunków. Discorea alata nut podłużny kształt i gładką powierzchnię. Discorea esculenta natomiast ma kształt bardziej owalny i po­ wierzchnię szorstką, jakby pokrytą kolcami (Tuzin 1972, s. 231). W artykule będzie mowa o uprawie odmiany discorea alata, która przy dobrej wegetacji osiąga do 3 m długości (Forge, Anthony 1966, s. 28; Haynes, Coursey 1969). Przedmiotem artykułu jest opis czynności polowych i obrzędowych zwią­ zanych z uprawą yamu. a także ukazanie ich znaczenia mitologicznego, społecznego i religijnego. W części pierwszej o m ó w i o n o uprawę yamu w jej trzech stadiach: w okresie przygotowawczym, jakim jest przygotowanie pola, preparacja odpowiednich środków magicznych, mających p o m ó c w we­ getacji, oraz przygotowanie duchowe osoby mającej sadzie yam; stadium drugie wypełnia proces sadzenia yamu i czas jego wzrostu; wykopki i zwy­ czaje związane z prezentacją yamu należą do stadium trzeciego. Uwieńcze­ niem prac związanych z uprawą yamu są dożynki — wielka uroczystość na zakończenie zbiorów, w której zawarte jest całe bogactwo tradycyjnych obrzę­ d ó w i zwyczajów poświęconych kultowi tej rośliny. Część druga jest próbą ukazania ogromnego znaczenia uprawy yamu dla jednostki i całej społecz­ ności Arapeszów. I. P R Z E B I E G P R A C P O L O W Y C H I OBRZĘDÓW ZWIĄZANYCH Z UPRAWĄ Y A M U Jak już wspomniałem, z uprawą yamu związane jest całe życie ludzi regionu Arapesz. D l a nich yam to nie tylko roślina jadalna, lecz c o ś , a raczej ktoś zesłany im przez duchy (Mead 1934, s. 337). Pierwotną postacią yamu była — według nich — postać ludzka. Powstanie yamu wiąże się bowiem z powstaniem człowieka. T o pierwsza mityczna matka stworzyła yam ze swoich własnych kości. Każda okolica ma swoje mity o pochodzeniu yamu (Mead 1970, 's. 290-293). I. O K R E S PRZYGOTOWAWCZY Przygotowanie terenu pod uprawę rozpoczyna się na długo przed nasta­ niem pory deszczowej. Mężczyźni po wyznaczeniu kawałka buszu, zazwyczaj p o ł o ż o n e g o na lekkim wzniesieniu, na zboczu góry, tną nożami trawę i trzcinę, a jeśli znajdują się na tym terenie drzewa lub krzewy — wspi­ nają się na nie i obcinają mniejsze gałęzie i liście. W ten sposób drzewo samo usycha (Mead 1970. s. 140). Kikuty mniejszych drzew zostawia się. Służą one potem za tyczki, po których pną się łodygi yamu. Następnie czeka się aż słońce wszystko wysuszy. Pozostałości zostają spalone. Wybrany teren grodzi się potem łodygami z trzciny, które układa się poziomo i umocowuje do wbitych uprzednio w ziemię tyczek. Ogrodzenie to ma chronić przed dzikimi zwierzętami. Pionowe tyki noszą nazwę wopalus, natomiast poziome — uloh. Gdzieś z boku robi się wejście do ogrodu (ulo 'wit). Jako narzędzi używa się zazwyczaj kija, który służy do kopania (natom), �Ryc. 1. Szczegółowa mapa terenu Ulupu (przedruk z ..Wirui Press") �180 WOJCIECH BEBEN do zamiatania miotły zrobionej z kwiatów palmy limbowej (galo 'U) oraz rodzaju noża z palmy sagowej (neitip), służącego do cięcia trawy (Mead 1970, s. 141). Arapesze mają swój kalendarz i posługują się odpowiednimi nazwami miesięcy na określenie poszczególnych pór uprawy yamu'. Kolejną czynnością jest budowa domu, a raczej szałasu, który stawia się w dogodnym miejscu. Jest to właściwie tylko dwuspadowy dach, odkryty z dwóch stron, zrobiony z uschniętych gałęzi palmy sagowej. Tu będą mogli skryć się pracujący podczas upału. Tu sporządzać się będzie także magiczne środki udzielające yamowi wzrostu i siły. Przed wejściem do ogrodu oraz przy prowadzącej do niego drodze ustawia się znak, którym zazwyczaj są dwa kije oplecione gałęziami palmowymi. Znak ten ma ostrzegać kobiety i nie­ wtajemniczonych podążających tą drogą, aby pod żadnym pozorem nie prze­ kroczyli wejścia do ogrodu (Mead 1963, s. 18). Podczas spalania buszu rzuca się do ogrodu owoce cytrusowe (miebb) oraz specjalny rodzaj farby (yous). Wszystko to zostaje spalone. Czynność ta ma właściwość magiczną i służy do oczyszczania ogrodu. Do pracy w ogrodzie gospodarz może wykorzystać zarówno młodych chłopców, jak i dziewczęta jeszcze nie rozwinięte w pełni seksualnie. Dziewczęta zazwyczaj czyszczą ogród, a chłopcy przygotowują tyczki i wbijają je w ziemię. Poma­ gają też przy wykopywaniu dołków i sypaniu kopców przy każdej tyczce, by yam, który zostanie umieszczony na tym kopcu, mógł swobodnie „zejść" w ziemię. Do tej pracy wybiera się tylko osoby z czystym sumieniem, gdyż w przeciwnym razie zarówno sadzącego, jak i pomagających może spotkać kara od masalai . W tym czasie yamy znajdują się jeszcze w specjalnym „domu", zwanym „domem yamu". „Dom" ten ma formę szałasu. We frontowej ścianie szałasu, na środku, umieszczone są małe drzwi, zazwyczaj bardzo dobrze zamknięte 2 1 Yam musi być posadzony wtedy, kiedy nadchodzą Plejady, gdyż w przeciwnym wypadku zostałby zabity. A oto nazwy miesięcy używanych przez Arapeszów: wabih (Plejady kończą się), wolai (Plejady skończyły się), saunan (jemy owoce alanu), bidigul didenegul (zbieramy yam), sagen (zakończone zostało zbieranie yamu), shatuen (yamy są w domu i wycięliśmy busz w ogrodzie), maluen (sadzimy yamy), uliegen (wszystkie yamy zostały posadzone), apibili wahebis (tniemy drzewa w ogrodzie), nihilaben (yamy posadzone, głód, jemy sago), ilianyunyunuk (jemy trzcinę cukrową i banany z opuszczonych ogrodów). Czas urodzaju nazywa się teshuik, natomiast czas nieurodzaju — nibia. Masalaje to duchy zamieszkujące strumienie, skały, sadzawki, drzewa (szczególnie chlebo­ we). Mogą być dobre lub złe. czasem — obojętne. Zazwyczaj ludzie boją się ich, ale nie oddają im czci. Często manifestują się one poprzez nadzwyczajne wydarzenia natury, takie jak błyskawice, tęcza, burza, huragan. Mogą też występować w postaci potworów, takich jak wąż z dwiema głowami czy z piórami na głowie, człowiek z głową węża lub innego potwora itp. Zamieszkują one określone terytorium, zdarzają się jednak wypadki, że podróżują. Masalaje są źródłem dobra i zła. Należą do wodza lub większej grupy ludzi. Są one niezależne od duchów przodków i duchów yamu. Najczęściej występują pod postacią węży, jaszczurek, drzew lub kamieni. 2 �ZWYCZAJE, OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M 181 w obawie przed kradzieżą znajdujących się wewnątrz yamów. „Domy yamu" budowane są bardzo solidnie i znajdują się w miejscach oddalonych od wioski (Mead 1970, s. 96-122). Mężczyzna zanim wejdzie do „domu yamu", nim przystąpi do przygoto­ wania ogrodu i sadzenia, wymaga oczyszczenia, aby yam nie wyczuł jego nieczystości i nie uciekł. Czynności tej przypisywany jest cały rytuał. W wy­ branym dniu mężczyzna oziíajmia współmieszkańcom, że idzie dokonać obmycia (cićloku). Jest to obmycie inne niż to, którego dokonuje się każdego dnia. Nikt jednak na ten temat nic nie mówi, chociaż każdy wie o co chodzi. Mężczyzna udaje się nad rzekę i nacina sobie żołądź członka. Do nacina­ nia używa się kości z kazuara lub białego kamienia o nazwie mabel albo divák in i (Aufenanger 1972, s. 247). Kamienie te znajdują się w wodzie. Za pomocą kamiennej siekiery roztrzaskuje się je na drobne kawałki, które przynosi się następnie do domu, gdzie dobrze schowane czekają na odpo­ wiednie okazje. Dziś raczej rzadko używa się kości lub białych kamieni, ponieważ zostały one wyparte przez żyletki, które są ostrzejsze, a więc sprawiają mniej bólu. Żołądź członka nacina się w kilku miejscach i pozwala spłynąć „zimnej krwi", którą nabywa się przez: współżycie z kobietami, podanie jedzenia przez kobietę w czasie menstruacji, otrucie drugiego czło­ wieka, pomaganie w otruciu, rozmowy na temat zabicia czy też otrucia innego człowieka, przez walkę, gniew czy nienawiść oraz zabicie człowieka. Po oczyszczeniu mężczyzna kąpie się w rzece, po czym udaje się do wioski, gdzie przystąpi do kolejnych czynności obrzędowych. Zbiera on mia­ nowicie małe cytryny i gotuje je z liśćmi z drzewa unolh i z drzewa wadżio. Czyni z tego mieszaninę, którą następnie wypija. Po dokonaniu tych czynności mężczyzna jest gotowy do rozpoczęcia obrzędowego sadzenia yamu. Samo dopuszczenie do sadzenia yamu jest dużym wyróżnieniem. Ten fakt sprawia automatycznie, że młody człowiek rośnie w oczach otoczenia. Jednak przywilej ów będzie go kosztował wiele ofiar i wyrzeczeń. Od tej chwili nie będzie mu np. wolno jeść potraw z „innego pieca", tzn. u innych ludzi, jeść mięsa z dzikiej świni lub innych zwierząt, takich jak kabul czy mumut, jeść ryb (zarówno z rzeki, jak z konserw), przyjmować pokarmu od kobiety ciężarnej lub od kobiety mającej w danym momencie menstruację, przyjąć betel, dakę lub kambang od kogoś „niewtajemniczonego" lub nowo ożenionego , mieć stosunków płciowych z żoną, nie mówiąc już o innych 3 ł Żucie betelu jest bardzo powszechne, chociaż nie tak dawno dotarło na tereny górskie. Cieszy się wielkim powodzeniem zarówno wśród młodych, jak i starych. Podstawowym składni­ kiem jest owoc z palmy areca, mały orzech, zielonego koloru, kiedy nie jest dojrzały, a pomarańczowego, gdy dojrzeje. Wewnętrzny orzech wyjęty z łupiny żuty jest przez starszych, łupina zaś — przez dzieci. Palmy areca (zazwyczaj A. catechu) są szeroko kultywowane. Zbiera się również orzechy z odmian dziko rosnących, takich jak A. jobiensis i A. macrocalyx, na które w pidgin english używa się określenia kawiwi lub namba tu bilong buai. Używa się ponadto owocu z palmy Ptychococcus paradoxus. Orzechy areca żuje się zazwyczaj z wapnem pochodzącym z wypalonych muszli lub raf koralowych oraz z liśćmi lub owocami podobnymi �WOJCIECH BĘBEN 182 niewiastach, spać w tym samym domu, co inni c z ł o n k o w i e rodziny. Musi 4 też unikać spotkania na drodze kobiety w czasie menstruacji . Są też pewne 5 zakazane potrawy . Nie wszystkie wymienione tu zakazy występują jednakowo wśród Arapeszów. 2. SADZENIE 1 WZRASTANIE Y A M U G ł ó w n ą zasadą stosowaną przy sadzeniu yamu jest: dobry człowiek m o ż e posadzić yam, zły natomiast nie może, gdyż spotkałoby go nieszczęście. Kiedy ogród jest gotowy i gospodarz dokonał obrzędowej puryfikacji, wówczas m ł o d e dziewczęta udają się do ogrodu, by go zamieść. Chłopcy zaś w tym czasie sprawdzają tyczki, doły i kopce. Następnie i ogląda stwierdza, że prace zostały przygotowany wykonane, ogród. Kiedy udaje się do „domu yamu". Otwiera go yamy mające j u ż m ł o d e kłącza. Nożem gospodarz uroczyście idzie dobrze i wynosi przeznaczonym specjalnie do tej czynności kraje każdy yam na trzy części, zachowując do sadzenia zazwyczaj 6 środek lub część przednią zwaną „głową y a m u " . Potem, podczas wieczornego posiedzenia, wyjawia on współplemieńcom dzień, w którym zamierza posadzić yamy. Wyjawienie dnia to jakby prośba o pomoc i poparcie w tej tak ważnej dla niego czynności. Mężczyźni kładą yam na pangal 1 i niosąc j ą na ramieniu idą wczesnym rankiem do ogrodu. Podczas gdy mężczyźni idą sadzić yam, kobiety zajmują się przygotowaniem posiłku, na który składa się zupa z bulwiastej rośliny mami i taro z posiekanymi orzechami kokosowymi. do bazi, z mniejszymi kawałkami gałęzi albo kory z krzewu Piper betel (w pidgin — duka). Betel ma mocny smak o działaniu ściągającym powodowanym przez taninę i żucie jego powoduje powstanie czerwonej śliny. Powoduje też uczucie błogości. Podstawowym składni­ kiem betelu jest alkaloid o właściwościach podobnych do nikotyny. Działa on na błonę śluzową i na centralny system nerwowy, łagodząc uczucie głodu i zmęczenia. Żucie betelu oczyszcza oddech, barwiąc jednak uzębienie na czarno. Dla Arapeszów ofiarowanie betelu jest oznaką grzeczności i gościnności. Betel i kambang odgrywają też ważną rolę w ceremonial­ nym życiu Arapeszów oraz w tradycyjnym handlu. Kambang ponadto ma zastosowanie w magii. Ma też duże znaczenie w czasie dożynek yamu, ponieważ służy za znak akceptacji yamu przez partnera. Akceptację wyraża się przez posypanie yamu kambangiem. Przed wejściem mężczyzny do ogrodu wszystkie kobiety mające menstruację muszą pozostać w domu i czekać aż mężczyźni udadzą się do ogrodów. Wynika to z wierzeń, że kobieta w czasie menstruacji jest nieczysta. Yam nie może wyczuć „powietrza", które może nabyć mężczyzna nawet przez spotkanie kobiety w okresie menstruacji, urósłby bowiem karłowaty i miał wiele odnóg. Mężczyźnie nie wolno jeść: węża (lauwań), owocu z drzewa chlebowego (kudi, yabehas, dibigepilip). owocu (uman, belag), banana (gulokowis, ausibel, bishauwiyek), yamu (aubit). Po zjedzeniu jednego z ww. pokarmów mężczyzna musi natychmiast poddać się oczyszczeniu przez nacięcie żołędzia członka (za: Mead 1970, s. 379-397). Sadzi się tylko te dwie części, gdyż Arapesze są przekonani, że z części trzeciej nie urosną duże yamy. Jest to wpływ mitu mówiącego o tym, że gdy ludzie z okolic Yangoru ukradli tę część yamu, to yamy ich pozostały skarłowaciałe (mit ten omawiam dokładniej w 2 części artykułu). ^ Pangal — gałąź z palmy sagowej. 4 5 6 �ZWYCZAJE. OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANI 183 Z YAMEM Zupę przygotowuje się w dużej drewnianej misie służącej specjalnie do tego celu. Mężczyźni, którzy sadzą yam, jedzą ją z misek zrobionych z łupin orzecha kokosowego. Po zjedzeniu tej zupy gospodarz obdziela pomocników tytoniem, betelem i daką. Następnie wszyscy siadają i zaczynają się długie rozmowy, których tematyka obraca się wokół yamu. Wtedy też gospodarz sadzący yam prosi wodza, aby poświęcił yamy i „wylał" na nie swojego ducha i duchy przodków. Wódz najpierw zwraca się do lluhine, którego zadaniem jest opieka nad c z ł o w i e k i e m , mówiąc: 8 O lluhine, miej w swojej opiece te yamy. Chroń je przed złym człowiekiem. Spraw, by on nie przyszedł i nie zniszczył ich. Uczyń, lluhine, by te yamy urosły duże i proste. Ześlij swego ducha Becoma . Niech strzeże yamów i ogrodu. lJ Wódz dmucha przy tym w bambusową rurkę, tę samą, którą yam Kubaningili posiadał w swojej torebce i w której znajdują się magiczne środki mające zapewnić wzrost tej r o ś l i n i e . Po inwokacji do lluhine następuje inwokacja do duchów przodków. Jako duchy opiekuńcze są one proszone o wstawiennictwo i pomoc: 10 Nie odwracajcie się od nas. Pomóżcie nam. Inni chcą nas poniżyć. Sprawcie więc. by nasze yainy byly jak największe. Byśmy to właśnie my zwyciężyli". Po tych inwokacjach następuje przygotowanie specjalnej wody, której zadaniem będzie p o m ó c yamowi. Do tego celu zostaje użyta woda przy­ niesiona z rzeki W i d u h , w specjalnym naczyniu, zwanym udup, z tego dokładnie miejsca, gdzie mityczny yam chodził załatwiać swoje potrzeby fizjologiczne. D o wody dodaje się mieszaninę ziemi i prochu pochodzącego ze zmielonych kości n ó g lub rąk (salikiń) . Dawniej dodawano jeszcze tłuszcz pochodzący z części brzusznej. Dziś jednak jest on prawie nie­ osiągalny . 11 ]2 1 3 H Arapesze wierzą w Najwyższą Istotę, zwaną lluhine. czyli Istotę z Wysokości. Jest to Istota rodzaju męskiego, byt, którego nie można bliżej określić. Jest on niewidzialny. Ludzie nigdy go nie słyszą, nie wiedzą niczego o miejscu jego pobytu. Wszystko, co istnieje, jest dziełem lluhine. On jest dobry, ale karze np. za morderstwo. Becom — duch Jluhine. Przybiera on postać jastrzębia. Jego zadaniem jest pośrednictwo między lluhine i ludźmi. Kubaningili — yam, który przebywał na ziemi. Mowa o nim dokładniej w cz. 2. Rzeka Widuh znajduje się niedaleko wioski Chologun. Salikiń — kości nóg lub rąk nietrudno zdobvc. gdyż zazwyczaj pochodzą one od bliskich zmarłych, których ciała chowa się przy domu. Kiedy ciała ulegną rozkładowi, wydobywa się kości z ziemi i przechowuje w domu mieszkalnym lub w domu duchów. Tłuszcz ten (manumiri) można było dawniej nabyć od wodzów wrogich wiosek. Musiał on bowiem pochodzić jedynie z ciała wrogów. Manumm przechowuje się w bambusowej rurce umieszczonej wysoko nad ogniskiem w domu mieszkalnym. Uwędzony tłuszcz dobrze się 4 10 11 13 �184 WOJCIECH BĘBEN W kości woda przez niektórych miejscowościach regionu Arapesz, np. w okolicach Mui, kładzie się w ogrodzie blisko yamu, tak aby spływająca po nich zabrała znajdujące się w nich moce i spływając na yam przeniosła je, co uzyska on moc i p r ę ż n o ś ć . 14 Do wymienionej mieszaniny dodaje się pewne rośliny, które mają uczynić yamy „gorącymi", co z kolei ma im zapewnić szybki wzrost. D o tej miesza­ niny dodaje się pył zeskrobany z kamieni masalaja. Każdy w ó d z ma swojego masalaja^ . 5 Gdy mieszanina jest gotowa, w ó d z bierze gałąź z pachnącego krzewu woibin i umoczywszy ją w magicznej wodzie skrapia nią ogród i yamy. Po tej czynności mężczyźni przystępują do sadzenia yamów. D o przygotowanych uprzednio d o ł ó w (niuang) wkłada się sadzonki. D o ł y przygotowuje się przy użyciu zaostrzonego drąga (natem). Coraz częściej jednak używa się szpadli. Po posadzeniu y a m ó w mężczyźni żują betel, a wieczorem jedzą zupę z mami. Nie można jednak żuć samego betelu. Dodaje się d o ń w tym czasie magiczne zioła o nazwie ni 'ni. Nie wolno jednak używać kambangu, ponieważ czyni on kości kruchymi (Mead 1970, s. 414). Wtedy też w ó d z oznajmia sadzące­ mu, aby postarał się o świnię (dziką lub d o m o w ą ) . Po upływie ok. 2 tygodni, kiedy kiełki yamu ukażą się na powierzchni ziemi, wódz wzywa wszystkich ponownie do ogrodu (zarówno przyjaciół, jak i wrogów). Przygotowuje on znowu „specjalną wodę", której właściwości i przeznaczenie będą jednak inne aniżeli poprzednio. Woda pochodzi również z rzeki Widuh. Miesza się ją z sokiem z orzecha kokosowego. Ludzie wierzą, że płyn znajdujący się w tym orzechu powstał z niczego, nikt go do wewnątrz nie nalał, człowiek nie był w stanie tego uczynić, uczynił to Iluhine. Przez użycie tej wody w ó d z chce sprawić, by Iluhine podobnie uczynił z yamem, którego wzrost nie zależy od człowieka i jego sił. D o wody dodaje 1 6 się także soki z roślin: alibań, atum, niumbut, farbę yous, lisu, uanyal, nibu, ñamo, dishu, washeh, mai oraz liście z drzewa wabu (Mead 1970, s. 362-369). Cała mieszanina zwana jest bilkuitebal. M a ona za zadanie uczynić yamy grubymi. Następnie wszyscy uczestnicy ceremonii przechodzą kolejno koło naczynia z bilkuitebal i zapewniają gospodarza o wzajemnej przyjaźni, o tym, że nie ma wśród nich nienawiści i dlatego z całego serca wzajemnie sobie życzą, aby yamy u każdego z nich urosły wielkie i szczególnie długie i by pokonały wszystkie yamy u wrogich plemion. Po tych zapewnieniach każdy z nich przechowuje. Zadaniem manumin jest nadanie yamowi sity ducha, jaką posiadał zmarły wróg. Za tłuszcz ten płaci się bardzo dużo, dlatego jego użycie nie zawsze jest obecnie możliwe Zapłatą jest tradycyjny środek płatniczy — pierścienie. Mui - miejscowość położona ok. 60 km od Ulupu, miejsca moich badań. Por. przyp. 2. Każdy masalai ma własne imię; np. masalai mojego informatora Baltoku nosiło imię Tamban. Świnia potrzebna będzie do złożenia ofiary Iluhine, który ześle swego ducha Becom w postaci jastrzębia, aby zaakceptował kawałek mięsa jako ofiarę za pomoc. 1 4 1 5 1 6 �185 Z W Y C Z A J E . OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M podchodzi do bilkuitebal i dmucha w n i ą . Następnie polewa się tą wodą liście i łodygi yamu. Po skończonych ceremoniach wszyscy wracają do wioski na posiłek, żucie betelu, palenie tytoniu, no i rozmowy. Gospodarz sadzący yamy nie może teraz chodzić do ogrodu, dopóki nie przygotuje mięsa wieprzowego i orzechów kokosowych. Po zdobyciu mięsa kraje on kawałek i zanosi do ogrodu. Czynność ta nazywa się citaliciagen. Przynosząc mięso do ogrodu wiesza je na szałasie. Aktem tym chce pod­ kreślić, że uznaje Iluhine za opiekuna swoich yamów. Jeśli by przyszedł do ogrodu z pustymi rękoma, wtedy Iluhine wraz z duchami przodków odwróci się do niego plecami mówiąc: 17 Dlaczego przychodzisz do nas z pustymi rękoma? Myśmy udzielili ci pomocy, gdy o nią prosiłeś, a ty nie dajesz nam za to zapłaty? Gospodarz bojąc się zemsty, w wyniku której yamy urosłyby karłowate i z wieloma odnogami, przynosi kawałek mięsa i wiesza go w ogrodzie. Potem czeka aż Becom pod postacią jastrzębia porwie to mięso. Jeśli tak się stanie, oznacza to, że Iluhine akceptuje ofiarę i zobowiązuje się do dalszej opieki nad ogrodem i yamami. Gospodarzowi chodzi też o usa­ tysfakcjonowanie duchów przodków, ponieważ poprzednio wzywał ich pomocy. Duchy przodków są mocno powiązane z duchami yamów, te zaś, gdy poczują się zlekceważone, mogą odejść na zawsze. Duchy przodków pomagają nie tylko we wzroście roślin, ale strzegą ich, gdy przebywają w „domu yamu". Wtedy to umieszczane są w tym „domu" kości przodków lub maski, a gospodarz tak oto prosi duchy o pomoc: Wy zostańcie tutaj. Patrzcie wszędzie. Jeżeli dostrzeżecie yamy, przynieście je tutaj. Ja zaś będę je sadził i zbierał. Wy mi pomóżcie. Pilnujcie ich. Kawałek mięsa jest więc również ofiarą dla duchów przodków, zapłatą za okazaną pomoc. Po dokonaniu tych czynności gospodarz jest pewien, że jego yamy urosną bardzo duże i że dzięki temu odniesie zwycięstwo nad swoim wrogiem. Okres wegetacji w dużej mierze zależy od pogody, szczególnie od ilości opadów. Dlatego dużą rolę odgrywają zaklinacze deszczu . 18 17 Najpierw podchodzą wodzowie, a potem inni — wedle społecznego znaczenia. Nachylają się nad bilkuitebal mówiąc coś do siebie, zazwyczaj bardzo cicho, a potem dmuchają na wodę. Czynność ta symbolizuje wlanie własnego ducha do bilkuitebal i nadanie mu własnej mocy. Zaklinanie deszczu odbywa się przy użyciu bębna sygnałowego garamutu. Moc tę (mana) mają tylko niektórzy wodzowie. 18 �186 WOJCIECH BĘBEN Wzrost yamu uzależniony jest też od tzw. świętych kamieni, które są kamieniami płodności. Mają one różne rozmiary i kształty. Zazwyczaj uloko­ wane są na placu zebrań. Na środku tego placu leży duży kamień (zwykle koloru białego), otoczony łupinami orzecha kokosowego. Gdy w wiosce znaj­ duje się dom duchów, to kamień ten umieszcza się po jego lewej stronie . Główny kamień ma swoje imię. Jest ono uzależnione od wioski i jej wodza, nadającego te imiona. Często główny kamień z imieniem otoczony jest przez małe kamienie, które już nie mają imion. Kamienie te otoczone są krzewami i ogrodzone gałęziami. Na oznaczenie dużego kamienia używa się słowa ulma . Idąc sadzić yam mężczyźni przechodzą w pobliżu tego kamienia i zwracają się do niego w formie prośby: 19 2{) Chcemy posadzić yamy, nie chcemy jednak, by wyrosły krzywe, dlatego chodźcie z nami. 21 Kamienie te zazwyczaj przynoszone są z r z e k i . Opodal kamieni zwykle sadzi się dzikie taro. W czasie sadzenia lub wzrastania yamu kobieta nie m o ż e przestąpić świętego kamienia ani też zbliżyć się do niego. Tylko sadzący yam mają prawo siedzieć w pobliżu kamienia płodności. Po tych pracach i trudach sadzących czeka największa radość, jaką jest prezentacja yamu — symbolu męskości i przedmiotu dumy gospodarza. 3. UROCZYSTOŚCI DOŻYNKOWE Gdy yam powoli wzrasta, mężczyzna raz po raz idzie do ogrodu i spraw­ dza, jaki postęp uczynił yam, kiedy będzie można oznajmić innym, że nastąpił czas wykopków. kiedy będzie można zaprosić innych, aby przyszli i stwierdzili rozmiary yamu. Kiedy gospodarz uzna, że yam dojrzał, wraca do wioski, bierze z sobą zaangażowanych mężczyzn i udaje się z nimi do ogrodu. Powoli odkopują oni rośliny (kolejno każdy mężczyzna) i jeśli yam jest duży — wydają okrzyk radości. Wówczas gospodarz mierzy yam trzciną, zaznaczając na niej wymiary rośliny. W ten sposób mierzy każdy yam (do każdego używa oddzielnej trzciny). Następnie „miary" te niesie uroczyście do wioski. Teraz z niecierpliwością oczekuje się na „miary" od innych gospodarzy, aby stwierdzić, który z y a m ó w jest największy i który gospodarz wygrał rywali­ zację. „Miary" przymocowuje się do specjalnego rusztowania (w zależności od ich rozmiarów). Formują się wtedy dwa obozy: zwycięzców i zwyciężo- 14 Lewa strona, jeśli jest się zwróconym twarzą w stronę domu duchów. " UIma — słowo używane na oznaczenie każdego świętego kamienia. Przy inwokacjach nie używa się zazwyczaj imienia danego kamienia. Nasuwa się pytanie, dlaczego używane są właśnie te, a nie inne kamienie? Otóż, według przekazów przodków, jeden / nich zobaczy! te kamienie we śnie. Pokazał mu je sam lluhine. Podczas s n u wid/ial on. jak musalajc wstępowały w kamienie. W wiosce kamienie te wystawione są n a otwarła przestrzeń, aby poddane byh działaniom księżyca i przez to nabierały siły. : : i �ZWYCZAJE. OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M 187 nych. Nie ma jednak przy tym nienawiści lub zazdrości. Yamy zaś wyko­ pane czekają w ogrodzie na przystrojenie i uroczyste przeniesienie do wioski. To jednak nie nastąpi tak szybko. W wiosce zaczynają się teraz śpiewy, które rozbrzmiewają każdego wieczoru i tak będzie przez cały tydzień, a nieraz dłużej. Jest to uzależnione od przebiegu wszystkich przygotowań do dożynek. Śpiewy może zakłócić np. śmierć wodza (w jęz. pidgin *- bigmend) lub właściciela yamu. W takim przypadku dożynki również zostają przerwane, a yamy przekazuje się innym wioskom bez żadnej u r o c z y s t o ś c i . Jeżeli przygotowania przebiegają pomyślnie, w wiosce wszyscy krzątają się w napięciu, bo każdy chce wypaść jak najlepiej. Każdy chce pokonać swego wroga przez zaskoczenie . Na placu zebrań wznosi się szałas, w któ­ rym zostaną wystawione yamy. Każdego popołudnia zaangażowani mężczyźni zbierają się na placu i prowadzą rozmowy dotyczące nadchodzących dożynek. N a miejscu zebrań kładą orzechy kokosowe i gałęzie pachnącego krzewu weibin, kierując następnie swoje prośby do Iluhine. Proszą go o pomoc w zdobyciu świni. Potem rozbijają orzech kokosowy na połowy. Każdy mężczyzna podchodzi do orzecha i wznosi swoje prośby. Następnie wszyscy podchodzą do białego kamienia i do niego także zwracają się z prośbami. Chcą się w ten sposób przypomnieć Iluhine i duchom przodków i prosić ich jeszcze raz o pomoc. Inwokacja ta brzmi: 22 23 O Iluhine, spojrzyj na nas. Yamy nasze dzięki tobie urosły duże, a teraz prosimy cię — bądź z nami, bo teraz chcemy znaleźć świnię. Spraw, że choć nie mamy wystarczająco pieniędzy, to jednak ludzie sprzedający tę świnię na to nie będą zważali. Spraw, byśmy kupili tę świnię za te pieniądze, które mamy przy sobie. Po tych inwokacjach mężczyźni szykują swoje bilum 2 2 24 i pierścienie 25 Oddanie yamów nie zawsze jest mile widziane przez miejscową społeczność i bywa źródłem niezgody. Tak np. w 1979 r. w wiosce Ulupu zmarł jeden z bigmenów i wioska oddała swe yamy wiosce Ilipeim. ta zaś wystawiła je jako swoje we własnym szałasie i wrę­ czyła je wiosce Aihegulim. Mieszkańcy tej wioski, po odkryciu tego faktu, czuli się obrażeni, że zostali pokonani przez obce yamy. Wiele przy tym było kłótni. Do ostatniej chwili nie wiadomo, w jaki sposób dana wioska zwycięży wroga. Świnie i inne prezenty są dobrze ukryte i ujawnia się je dopiero podczas dożynek. Obecnie Arapesze uciekają się coraz częściej w tej rywalizacji do rzeczy przyniesionych przez Białych, takich jak piwo. ciastka lub krowy (było tak np. w 1978 r. w wiosce Ilipeim). Bilum - siatka, którą kobiety arapeskie robią ze sznurka powstałego z łyka drzewnego. Jest ona zazwyczaj koloru białego, który przeplatany jest czerwonym. Splot tworzy wzór o kształcie rąbków. Bilum noszone jest zarówno przez mężczyzn, jak przez kobiety. Mężczyźni noszą bilum małe i przechowują w nim betel. dakę. kambang i tytoń. Kobiety zaś noszą w bilum dzieci i płody ziemne. Podczas uroczystości kobiety noszą bilum ozdobione muszlami. Pierścienie wyrabiane są z muszli mięczaków jadalnych. Tnie się je za pomocą bambusa. Proces cięcia trwa ok. miesiąca. Z poszczególnych muszli wycina się kilka pierścieni o różnej 2 J 2 4 2 5 �188 WOJCIECH BĘBEN i udają się w drogę na poszukiwanie świni. Dożynki yamu nie mogą się bowiem obyć bez świń, które gospodarze wręczają razem z yamem swoim wrogom. Udając się w drogę mężczyźni w pierwszej napotkanej rzece dokonują oczyszczenia siebie i swoich rzeczy, aby nic złego nie spotkało ich po drodze. Po przyjściu nad rzekę biorą roślinę mongidę i kolczastą roślinę mondehilne i splatają je razem. Następnie dwóch mężczyzn trzyma ten wieniec, a pozostałych dwóch podaje pod nim swoje bilum z pierście­ niami. Czynią to po to, aby wszystkie winy zostały zabrane, zatrzymane przez wieniec. Następnie mężczyźni zgniatają wieniec i rzucają do wody, aby woda zabierając go zabrała też wszystko co złe, co mogłoby stanąć na przeszkodzie w znalezieniu świni i zaszkodzić podczas dożynek. Odchodzą znad rzeki wielce uradowani . Teraz starają się dowiedzieć, gdzie można kupić świnię. Pytają o to napotkanych po drodze ludzi. Jeśli spotkają kogoś, kto zgodzi się sprzedać im świnię — udają się do jego wioski. Człowie ten daje im do wypicia sok z orzechów kokosowych, gospodyni zaś szykuje zupę składającą się z taro, yamu i mami. Kupujący idą do buszu, aby przygotować drąg i sznur do niesienia świni. Potem przystępują do kupna. Na liściu bananowym układają pierścienie i pieniądze . Pierwszy, największy pierścień przeznaczony jest na zapłatę za głowę świni (wartość pierścienia lub pieniędzy wynosi ok. 100 kina). Drugi pierścień lub 50 kina jest zapłatą za brzuch świni. Za dwie tylne nogi dają 2 pierścienie lub po 20 kina za jedną nogę. Następne 2 pierścienie są wynagrodzeniem za dwie przednie nogi lub płaci się po 10 kina za jedną nogę. Teraz właściciel świni naradza się ze współplemieńcami i jeżeli dochodzą do wniosku, że zapłata jest zadowalająca — zgadza się na sprzedaż. Kupujący biorą wówczas świnię i niosą ją do domu. Sposób transportu zależy od rozmiarów zwie­ rzęcia. Dużą świnię niesie się na noszach, małą zaś na drągu, zawieszoną nogami do góry. Aby kupić świnię Arapesze rozchodzą się po całym terenie należą­ cym do tego plemienia . 26 27 28 wielkości. Po wycięciu poddawane są one szlifowaniu na kamieniach aż do zupełnej gładkości. Pierścienie mają zastosowanie jako pieniądze. Do dziś stosowane są przy kupnie żony, przy płaceniu za ducha zmarłego, kupowaniu świń, przy rekompensacie wypłacanej po zniszczeniach spowodowanych walkami plemiennymi lub pojedynczymi kłótniami. Pierścień dużych rozmiarów ma wartość ok. 200 kina (kina — nowogwinejska jednostka monetarna, wprowadzona w latach 1973-1975. Wyparła ona australijskiego dolara. Wartość jej przekracza wartość dolara austra­ lijskiego i kształtuje się jak 1:1,11; 1 kina = 100 toa). Pierścienie wyrabiane są wśród Arapeszów szczególnie w wioskach Yalehine, Yebomenu i Koboibis. Mieszkańcy wiosek Chologun i Ilipeim dokonują oczyszczenia w rzece Kulauru. Obecnie coraz częściej zamiast liścia bananowego używa się косу lub kawałków mate­ riału. Czyni się tak dlatego, że pierścienie bardzo łatwo się tłuką, a po pęknięciu nie mają żadnej wartości. Bardzo często mężczyźni z okolic Ulupu, by nabyć świnię udają się na wybrzeże w okolice Dagua. Przywożą je stamtąd wynajętymi samochodami, a podczas drogi wykonują przepisane rytuałem śpiewy. Dość często razem ze świniami przywożą z Wewak kartony piwa. 2 6 2 7 2 8 �189 ZWYCZAJE. OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M W tym czasie w wiosce kupującego trwa okres wyczekiwania. Nikt nie może odezwać się źle do żony kupującego ani też uderzyć jej, gdyż podobny kłopot może spotkać kupującego. Drzwi w domu kupującego muszą być otwarte, ponieważ ich zamknięcie może spowodować, że kupujący zastanie wszędzie zamknięte drzwi. Zarówno żona, jak i najbliższa rodzina nie pracują i nie myją się. Tak trwają w oczekiwaniu na dźwięk garamutu (bębna sygnałowego), który obwieści im wiadomość, że świnia została szczęśliwie nabyta i poszukiwania zakończone. Kiedy wszystkie formalności związane z kupnem zostaną dopełnione, wówczas ten, który zakupił świnię, wysyła za pomocą garamutu następującą wiadomość: Świnia została zakupiona. Niedługo przyjdziemy. Przygotujcie siebie i wioskę. Żona zaraz po otrzymaniu tej wiadomości idzie się obmyć, następnie zakłada odświętny strój, a na piersi zawiesza największy pierścień, jaki posiadają w domu, ciesząc się w ten sposób z sukcesu męża. Ci, którzy kupili świnię, niosą ją do wioski. Kiedy podejdą już blisko, najczęściej do sąsiedniej wsi, uderzają w trzy bębny sygnałowe, aby ludzie z ich wioski przyszli i pomogli w niesieniu świni, biorąc w ten sposób udział w ich radości . Zauważywszy nadchodzących pomocników, niosący świnię śpiewają. Śpiewając oznajmiają imię kupionej świni, określają, jaka jest duża, jak trudno ją było kupić i jaka była droga . Potem śpiewy kieruje się ku przyszłemu odbiorcy świni. Jest to pewnego rodzaju pieśń dumy, a zarazem drwina z „przeciwników" . 29 30 31 2 4 W każdej wiosce, na centralnym miejscu pod dachem znajdują się bębny sygnałowe. Są różnej wielkości. W największy bęben uderza osoba najwyższa rangą (ona też uderza pierwsza). Pierwszemu bębnowi wtóruje rytmicznie drugi i trzeci. Każda świnia w wiosce ma swoje imię. Często można słyszeć nawoływania gospodyni, która woła świnię po imieniu do jedzenia. System partnerstwa zwany buayin polega na tym, że zgrupowanie kilku młodych chłopców z jednej wsi dostaje przydzielonych partnerów z drugiej wioski i pozostają oni na całe życie partnerami wymiany. Partnerzy zobowiązani są do wzajemnych świadczeń materialnych, do wymiany prezentów, przy czym świadczenia te są często wymuszane przez odpowiednie, nawet obraźliwe, prowokowania partnera, by skłonić go do ofiarowania prezentu lub urządzenia przyjęcia. Buayin, do którego obowiązków należy prowokowanie swojego partnera, czyni to np. w ten sposób: w obecności swojego partnera pyta innych ludzi, czy prawdą jest, że partner ów nie ma świń, nie ma yamów ani szczęścia w polowaniu, że nigdy nic nie daje ani nie urządza uroczystości? Czy on wyszedł z łona matki głową czy nogami (wyjście głową jest oznaką normalności). Przy wymianie każdy kawałek mięsa lub yamu liczony jest uważnie, bo musi być zwrócony przy nadarzającej się okazji. Jednak, co dziwne, dający szykuje duży kosz pełen jedzenia i przekazuje swojej żonie, ta zaś wręcza go żonie partnera męża. Czyni to tak, by nikt oprócz męża nie wiedział o tym. To nie musi być zwrócone. Jak ofiarność jest czymś oczekiwanym wśród Arapeszów, tak zaniedbywanie jej przez partnerów jest przyjęte jako coś normalnego. Ta trudná rola bycia partnerem przechodzi z ojca na syna. Partnerów wybiera się często z wiosek, które miały zwyczaj prowadzenia ze sobą walk. 3 0 3 1 �190 WOJCIECH BEBEN Popatrzcie na nasze świnie. Popatrzcie na nasze yamy. Wy nas nie pokonacie. Nie dacie rady nas zwyciężyć. Gdy świnia jest jeszcze w drodze, kobiety w wiosce trzymając łodygi dzikiego taro tańczą i śpiewają, kierując swoje śpiewy do niesionej przez mężczyzn świni. Kiedy świnia wnoszona jest do wioski, pozostali mężczyźni tańczą w rytm bębnów. Kobiety natomiast przynoszą jedzenie, które przygo­ towały, by w ten sposób wynagrodzić trud niosącym świnię. Następnie ten, dla którego świnia jest przeznaczona, przychodzi i uderza ją łodygą dzikiego taro, a potem posypując ją kambangiem m ó w i : „ M o g ę tę świnię wziąć i zjeść". Z tego oświadczenia gospodarz bardzo się cieszy, gdyż oznacza ono, że zadowolił partnera oraz, że na drugi rok dostanie w rewanżu świnię mniej więcej takich samych r o z m i a r ó w . Kiedy wszystko jest gotowe do dożynek (abułlu), mieszkańcy stroją dom (szumel), w którym zostaną złożone yamy, a następnie w ogrodzie przygoto­ wują yamy malując je i strojąc, by takie nieść na dożynki do wioski. Od góry yamy malowane są inaczej (melip), inne też są malowidła w dolnej części (malat). U ż y w a się raczej jasnych farb, np. żółtej, czerwonej. Tylko „twarz" yamu malowana jest kolorem czarnym. Po skończonym malowaniu yamy przystrajane są w maski. Teraz następuje segregacja y a m ó w na yamy duże (aiyegehu) i małe (atumwi). Charakteryzacja dużych y a m ó w ma je upodobnić do mężczyzn, a yamy mniej okazałe i z większą liczbą o d n ó g mają wyobrażać kobiety. Gdy charakteryzacja y a m ó w dobiegnie końca, przy­ nosi się je do wioski, gdzie wita je żona gospodarza, przystrojona w naj­ większy pierścień — znak dumy i radości. M ó w i przy tym: 32 Ponieśliśmy z mężem wiele ofiar, ale ofiary te nam się opłaciły, bo yamy urosły nam bardzo duże. Następnie wzywają śpiewem swoich wrogów, aby przyszli na określony dzień i wzięli udział w dożynkach. Daje się też znać wszystkim okolicznym mieszkańcom o nadchodzącym święcie, aby przyszli jako obserwatorzy. W wiosce zaś trwają śpiewy połączone z tańcami {ulahiń — śpiew, alu — taniec). Jak większość pieśni arapeskich, tak i pieśń dożynkowa (abullu) opiewa śmierć jakiegoś bohatera. A oto jeden z przykładów typowej pieśni arapejskiej, jaką wykonuje się m. in. na dożynkach (za: Mead 1970, s. 434): , 2 Każda świnia zostaje dokładnie zmierzona. Jedna miara jest brana z obwodu brzucha, druga — z tułowia. Miary te przechowywane są w wiosce w domu zebrań lub w domu poszcze­ gólnych gospodarzy. Podczas dożynek dany gospodarz wymienia, ile świń oddał i jakich były rozmiarów. Najbardziej liczą się te świnie, które musiano nieść na noszach. Wymienia się też świnie, które gospodarz dał bratu lub komuś bliskiemu (nie partnerowi). Gospodarz liczy je publicznie, a przy każdej wymienionej świni wbija cienki patyk w ziemię. Po skończonej rozmowie każdy może przyjść i sprawdzić prawdziwość słów gospodarza. �ZWYCZAJE. OBRZĘDY 1 WIERZENIA ZWIĄZANE Z VA vii M 191 Przyjdź i spojrzyj na niego! Kto swe trucizny wypróbował na nim? Czyjże urok jego uroczył? Dlaczego on drży? To Yebulo go zabił. Połóż go, połóż go prosto! My go podniesiemy i wyprostujemy. Podniesiemy go schodząc do Seunika. Podniesiemy go wspinając się do Meniwakina \ v Każdy bigmen ma swoją pieśń rodową, którą prezentuje podczas cere­ monii dożynek. Śpiewy te połączone są z tańcami. Tańce rozpoczyna zazwy­ czaj taniec z garamutami. W rytm trzech garamutów mężczyźni śpiewają i wszyscy tańczą. Po tym tańcu następuje zwykle taniec z długim drągiem trzymanym i podnoszonym rytmicznie przez głównego wykonawcę pieśni. Pozostali wykonawcy trzymają w tym czasie dzidy, czyniąc nimi podobne ruchy. Kolejnym rodzajem tańca bywa zazwyczaj taniec z fletami buan* i bębnami rytmicznymi kundu. Taniec ten rozpoczyna trzech mężczyzn, z któ­ rych jeden będzie przewodził pieśni. Podczas tańca wszyscy trzej trzymają się za ramiona (pierwszy i trzeci trzymają tancerza środkowego). Środkowy tancerz trzyma kundu i flet, boczni zaś — tylko flety. Poruszają się rytmicznymi skokami W linii krzywej, skacząc raz w lewą, raz w prawą stronę i prze­ mierzając w ten sposób plac zebrań wokoło. Z a nimi podążają pozostali mężczyźni, a po nich kobiety, które — również zgrupowane po trzy — tańczą z boku, zazwyczaj jeden krok w przód i jeden w tył. Taniec zaczyna się z lewej strony placu zebrań. W podskokach tancerze kilkakrotnie przemie­ rzają plac. Potem następuje zamiana śpiewających. Kobiety w czasie śpie­ wu stanowią rodzaj chóru, prześpiewując zawsze ostatnie zdanie, powta­ rzając je za solistą. Taniec z fletami wykonuje się jeszcze przez ok. tydzień po skończonych dożynkach. Taniec razem ze śpiewem określany jest słowem c/7/6. 4 Po przyniesieniu y a m ó w do wioski wodzowie sprawdzają, jakich roślin jest więcej: małych czy dużych. Jeśli małych — wtedy wódz obiegając plac " Seunik i Meniwakin to imiona masalai, koło których mieli przechodzić ci ludzie niosąc zmarłego. Potrójne flety buan są bardzo proste, zrobione z nieozdobionego bambusa. Mają ok. 1 m długości i 5 cm średnicy. Kolankowe przegrody — z wyjątkiem tej od strony ustnika — są usunięte z bambusowej tuby. W przegrodzie wycięty jest elipsoidalny otwór. Flet prowadzący nazywa się głową. Dwa pozostałe flety są fletami wtórującymi. W czasie gry na fletach potrójnych mogą być obecne osoby nieinicjowane, a nawet kobiety, ale muszą one odwrócić się plecami do instrumentów. Kobiety narażone są bowiem na niebezpieczeństwo ze strony lambaranu i muszą słuchać jego głosu z tyłu. Mężczyzna grający na flecie prowadzącym, który rozpoczyna każdą pieśń, trzyma go w lewej ręce. Prawa ręka w tym samym czasie uderza w kundu zawieszony na lewym ramieniu. Mężczyzna tańczy równocześnie podnosząc i opuszczając flet w zależności od rytmu melodii. Kiedy pieśń jego słabnie — wzmacnia się refren śpiewany przez większą grupę ludzi, by prowadzący mógł złapać oddech. Dzieje się tak do chwili, gdy prowadzący da znak, że przystępuje do końcowej fazy utworu. 3 4 �192 WOJCIECH BĘBEN zebrań zakrzyknie 6 razy. Natomiast gdy yamy wielkie będą większością — wódz wyda 7 okrzyków (Mead 1970, s. 433). Największe yamy (bauges) umieszcza się z boku i przywiązuje do pali, za nimi znajdują się kolejno yamy duże, które też zostają przymocowane w ten sam sposób, a następnie średnie, przyczepione do płotu (nałib) znajdującego się po przeciwnej stronie placu. Najmniejsze yamy ułożone są po 96 sztuk wokół drąga wbitego w ziemię (lowat). Układanie yamów nazywa się bala'og bishulog. W określonym dniu ludzie z okolicznych wiosek nadchodzą, by wziąć udział w dożynkach. Po przyjściu do wioski na plac zebrań wszyscy siadają i czekają na oficjalne rozpoczęcie uroczystości. Ostatnią grupą, która przy­ będzie na dożynki, będzie grupa partnerów . Wczesnym rankiem jeszcze raz zostają oni powiadomieni o nadchodzących dożynkach za pomocą garamutu i zazwyczaj w ten sam sposób przesyłają odpowiedź, że już wyruszają. Do poszczególnych wiosek dołączają się wioski zaprzyjaźnione i tak powstają podczas dożynek dwa obozy, dwie wielkie grupy partnerskie . Widzowie, zazwyczaj kobiety i dzieci, siadają z boku jako obserwatorzy. Gospodarze grupują się na placu zebrań. Natomiast przybyli partnerzy zgru­ powani są w miejscu oddalonym ok. 200 m. Uroczyste otwarcie dożynek oznajmione zostanie przez wodza dającego znak za pomocą sygnału z muszli. Przed rozpoczęciem uroczystości każda rodzina biorąca udział w dożynkach przygotowuje odpowiednią ilość jedzenia dla przybyszów. Kładą oni kupkami orzechy kokosowe, betel wraz z daką oraz pieczone lub gotowane mami. Po rozpoczęciu dożynek każda grupa rozdziela przygotowane przez siebie jedzenie swoim partnerom, wywołując przy tym imię wodza, który otrzymując je dzieli pomiędzy swoich. Partnerzy są jeszcze poza placem zebrań. W tym czasie u wejścia na plac zostaje położona łodyga dzikiego taro tak, aby wrogowie musieli przez nią przeskakiwać dostając się na plac zebrań. Nad­ chodzą oni gęsiego trzymając w rękach włócznie, przeskakują dzikie taro 1 grupują się na placu. Wtedy zaczynają się przemowy, po których następuje prezentacja yamów. Przybysze uważnie oglądają yamy i kiedy któryś im się podoba, na znak akceptacji posypują go kambangiem. Wydają przy tym okrzyk radości o brzmieniu „uuuh!". Z yamami zazwyczaj dostają świnię, betel lub tytoń. Uroczyste dzielenie rozpoczyna wódz. Ludzie z wymienionych wiosek dzielą się na trzy grupy: 1 — witenmein, 2 — małtenonu, 3 — beciage. Pierwsza i trzecia grupa mają władzę wykonawczą (pierwsza jest jednak najważniejsza), druga jest grupą rozjemczą. Dzielenie yamów rozpoczyna grupa pierwsza, po niej kolejno następuje druga i trzecia. Kiedy yamy zostaną podzielone — przystępuje się do dzielenia mięsa i przy35 36 3 5 Tak np. dla wioski Ilipeim partnerami byli ludzie z wioski Aihegulim, dla wioski Chologun zaś — ludzie z Yamel. Podczas dożynek przygotowującej je wiosce pomaga kilka innych wiosek, tej zaś. która przychodzi po odbiór darów, pomaga druga grupa wiosek. Ilipeim było wspierane przez Ulupu, Onialep i Yalehine, natomiast Aihegulim - przez Yebomnu i Koboibis. �193 ZWYCZAJE, OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M 37 gotowanego jedzenia. Pierwszy talerz przeznacza się dla Iluhine . N a talerzu tym znajduje się mięso, yam, betel oraz tytoń. Jest to oficjalna forma podzię­ kowania dla Iluhine za pomoc. Na tym kończy się dzień. Przez następne dwa lub trzy dni ludzie będą się jeszcze schodzili, by uczestniczyć w radości gospodarzy i korzystać z ich gościnności. Codziennie wieczorem podawana będzie przez te dni zupa z mami. Nie zawsze dożynki kończą się dobrze i w radosnym nastroju. Często dochodzi do kłótni przy dzieleniu y a m ó w i świń. K t o ś został pominięty, ktoś inny dostał mniejszy yam niż się spodziewał czy też wymieniono go nie na pierwszym miejscu — to wszystko m o ż e s p o w o d o w a ć długotrwałe kłótnie i dochodzenie: kto miał, a kto nie miat racji. Po skończonych dożynkach gospodarz i jego żona poddają się osta­ tecznemu oczyszczeniu (nimaili) (Mead 1970, s. 436-438). N a dzień przed rozpoczęciem uroczystości gospodarz dożynek (moenye) musi przestrzegać tabu obejmującego palenie tytoniu, żucie betelu oraz dotykanie jedzenia rękoma. Po skończonej ceremonii dożynkowej zaś bierze ze sobą drugiego mężczyznę (wprowadzającego) oraz drągi, do których były umocowane yamy. Zabiera też najlepsze pierścienie i udaje się nad r z e k ę . Wprowadzający umieszcza duży pierścień, zwany nuymaii lub awhan, określany też jako „węgorz", pod drągiem mówiąc przy tym: 38 Pierścień nazywa sie węgorzem, ponieważ trudno go znaleźć w wodzie. Ktoś musi go odnaleźć. Następnie wprowadzający mężczyzna umieszcza w wodzie kilka pachnących ziół: mailegil, mauto'a, bweduan, yaminahil, butas i who'iyas. Gospodarz dostaje wówczas mały pierścień, którym ma oczyścić swoje usta po okresie tabu. Stojąc jeszcze nad brzegiem rzeki dostaje do wypicia przygotowaną przez wprowadzającego „oczyszczającą wodę", a następnie myje nią swoje ciało, wcierając wodę liśćmi. Po skończonym obmyciu wchodzi do wody, wyciągając z niej duży pierścień. Następnie wręcza go wprowadzającemu, który teraz namaszcza jego ciało mieszaniną zrobioną z yamiiliali i liści aba'u oraz farby lahein™. Potem wszyscy idą do ogrodu niosąc ze sobą trochę „oczyszczają­ cej wody" i pokrapiają nią drąg pozostały z d o ż y n e k . Po dokonaniu tej 40 1 7 Z talerza przeznaczonego dla Iluhine mogą jeść tylko starcy, a gdy ich nie ma — to psy. Nigdy nie wolno dotknąć tego talerza młodym chłopcom, jeszcze przed inicjacją. Zazwyczaj jest on odnoszony i starzec siedzący gdzieś z boku zjada z niego. Mężczyzną pomocniczym, czyli wprowadzającym, jest zazwyczaj wódz; musi to być w każdym razie mężczyzna po inicjacji, biorący czynny udział w kultywacji yamu. Jest on kimś w rodzaju chrzestnego. Czynność tę wykonuje się, by zapewnić podobny zbiór yamu na rok następny. Chodzi tu o drąg, wokół którego umieszczone były yamy podczas dożynek. Zazwyczaj jest on przetrzymywany w domu lub w ogrodzie jako miara kopca. 5 8 M 4 0 I3 - Etnografia Polska t. 31. z. I �194 WOJCIECH BEBEN czynności ręce gospodyni oczyszczone zostają językiem przez jednego z obec­ nych m ę ż c z y z n . Teraz wprowadzający przystępuje do zdjęcia tabu dotyczącego żucia betelu z gospodarza i jego żony. Betel z dodatkiem liści naho', o d n ó g tanum, mugaden i bibah oraz źdźbłami abo'osho'o jest teraz ceremonialnie żuty. Po zdjęciu tabu żucia betelu następuje zdjęcie tabu, które dotyczy jedzenia pewnych potraw. Wprowadzający pije w tym celu wodę zmieszaną z sokiem z kory mauto'a, a potem wodę maliegil. Następnie uczestnicy tej ceremonii wręczają gospodarzowi swoje podarunki, np. mięso, talerze, bilum oraz naczynia do gotowania, a dostają w zamian bilum pełne yamów, aby zabrali ze sobą do d o m ó w i mieli do sadzenia na następny r o k . Wtedy też bracia żony gospodarza upominają się o swoje yamy . Przez trzy lub cztery dni gospodarz i jego żona będą jeszcze przebywali w otoczeniu wprowadzającego i rodziny. Na koniec wprowadzający za wyko­ nanie swojej czynności zostaje dodatkowo obdarowany pierścieniem. „Miara" największego yamu zostaje zaś umieszczona przed „domem yamu" należącym do gospodarza, który często podczas spotkań będzie ją pokazywał m ó w i ą c : 41 4 2 43 Chodź zobacz moją wiya. Weź ją i sprawdź, czy twoje yamy będą w stanie przekroczyć znak moich. Yamy przeznaczone do sadzenia w roku następnym przyniesione zostaną do „domu yamu", gdzie będą przebywały pod uważną opieką d u c h ó w przod­ ków. Wioska powoli zaczyna żyć nowym życiem. Jednak duch uroczystości pozostał. Powstały nowe grupy podczas dzielenia yamu, nowe twarze wyrosły w partnerstwie . N a nowo odżyła więź pomiędzy partnerskimi wioskami. Y a m wniósł innego ducha w społeczeństwo poprzez oczyszczenia i tabu. 44 II. M I T Y C Z N E I SPOŁECZNO-RELIGIJNE A S P E K T Y OBRZĘDÓW AGRARNYCH Jako roślina kultowa yam ma swoją mitologię. Tym różni się od innych bulw ziemnych, a ponieważ posiada też swojego ducha — zajmuje określone miejsce w hierarchii istot ponadziemskich. M a własne powiązania z duchami przodków i dlatego pełni funkcję członka danej rodziny, często uważany jest 4 1 Nie chodzi tu o gospodarza ani wprowadzającego. Czynność tę wykonuje ktoś z rodziny gospodarza. Mowa jest o małych yamach, które układa się w kopce po 96 sztuk. Wśród Arapeszów panuje zwyczaj kupowania żony. Placi się za nią nie rodzicom, ale braciom matki lub żony. Zapłata nie jest jednorazowa. Bardzo często strona żony upomina się o jej uzupełnienie. Płaci się najczęściej po urodzeniu dziecka i podczas ważniejszych uroczystości. Podczas dożynek wprowadzeni zostają nowi partnerzy, którzy bardzo często zastępują starszych z rodziny. Zastępstwo możliwe jest tylko w linii prostej, tj. syn ojca lub brata Warunkiem jest jednak przejście przez inicjację. 4 2 4 3 4 4 �ZWYCZAJE, OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z YAM EM 195 za dziecko gospodarza. Tak nakazują ludziom wierzenia, tak podaje im mitologia. Y a m jest czymś świętym, a uprawa jego wymaga wielkiej pieczoło­ witości i wielu wyrzeczeń. C h o ć jest własnością konkretnej rodziny, rzutuje jednak na życie innych ludzi, tzn. spoza rodziny, a nawet spoza wioski. Wywiera wpływ na kształtowanie nowych układów wioskowych i plemiennych, integruje ludzi i jest źródłem bogatych tradycji folklorystycznych. Jeszcze większe jest oddziaływanie yamu na życie duchowe społeczności plemiennej, co m. in. przejawia się w licznych mitach poświęconych tej roślinie. I. MITY O POCHODZENIU Y A M U Ludność należąca do plemienia Arapesz stanowi typ ludności osiadłej zajmującej się rolnictwem. Ponieważ członkowie tej grupy uważają, że nie ziemia do nich należy, ale oni należą do ziemi — daru swych przodków, ziemia jest więc dla nich czymś bardzo cennym (Mead 1963, s. 16). Była ona i jest. choć już nie tak często jak dawniej, powodem wielu wojen plemiennych . O randze ziemi świadczy fakt, że cała mitologia tutejszej ludności bazuje na tematyce rolniczej. W bogatym zbiorze m i t ó w bardzo duże znaczenie mają mity o pochodzeniu yamu. 45 Dzieje yamu związane są z mityczną pramatką Aczakoik. Jej pierwotnym miejscem zamieszkania były okolice Dagua. M a ona swoją historię, prze­ mierzała bowiem ziemię, kiedy stwarzała wszystkie rzeczy z wyjątkiem czło­ wieka. Miała dwóch synów. Jeden nazywał się Yalihein, a drugi Sumahoin. Żyli oni razem w okolicy Dagua. Pewnego razu Aczakoik poprosiła swych synów, aby przygotowali miejsce na ogród. Dzieci zdziwione tą prośbą zapytały: Po co nam ogród? Nie znamy niczego, co się w nim sadzi! Ona jednak odpowiedziała im: Nie pytajcie za dużo, tylko idźcie i oczyście to miejsce, w którym pościnałam drzewa. Poszli i zrobili o co ich prosiła. „Co zamierzasz posadzić w tym ogro­ dzie?" Zapytali ją. Ona odpowiedziała: „O to się nie martwcie. Posadzimy coś później". W tym czasie pojawiło się wiele czyraków na jej skórze, na całym ciele. Nie były to jednak rzeczywiste czyraki, ale taro, yam, mami oraz banany schowane pod jej skórą. Synowie nie widzieli jednak o tym. Myśleli, że były to prawdziwe czyraki. Wyjąwszy te rośliny spod swej skóry Aczakoik włożyła je pod sterty zeschłej trawy. Potem powiedziała do synów: „Idźcie i zobaczcie, co położyłam pod stertami trawy". 4 5 Dziś instytucja nowo powołanych przez rząd sądów wioskowych stara się rozstrzygnąć sporne problemy przynależności ziemi drogą pokojową. �196 WOJCIECH BĘBEN Oni poszli i znalazłszy rośliny, przynieśli je do domu. Aczakoik przygoto­ wała zupę. Zupę w tym czasie robiono z wiórów drzewnych, które zastę­ powały yam. Taką właśnie zupę przygotowała im Aczakoik. ale sama nie jadła jej tym razem. W nocy wzięła yam i ugotowała go dla siebie. Warzywa i owoce, które Aczakoik stworzyła dla nich, a które oni przynieśli do domu, za­ częły kiełkować. Wtedy wzięli je i zasadzili w ogrodzie, który uprzednio przygotowali. Kiedy warzywa wyrosły, Aczakoik wzięła część z nich i rzekła swojemu mężowi: Ty tu pozostań w Dagua. Ja zaś z synami udam się w drogę. Chcę bowiem zobaczyć, jak wyglądają góry z drugiej strony. Wzięła więc niektóre płody ziemne oraz owoce i poszła w drogę. Wędro­ wała wraz z synami przez kilka dni, aż wreszcie doszli w okolice Duningi-Kair i r u . Aczakoik posiadała zdolności zmieniania się w kazuara . W Duningi-Kairiru, w małym miejscu zwanym Gulmagen, posadziła Aczakoik drzewa , a wieczorem — kiedy jej synowie udali się na spoczynek — zmieniła się w kazuara i zaczęła tańczyć. Kiedy po jakimś czasie, odczuwając zmęczenie, chciała się napić wody ze strumyka zauważyła, że woda jest brudna; wydrążyła więc trochę dalej pazurem otwór, z którego wypłynęła czysta woda. Miejsce to nazywa się Masiengu. Rankiem wzięła swoich synów i zaprowadziła ich na to miejsce, a oni napili się wody i w niej się umyli. Pewnego dnia Aczakoik poszła, aby wykąpać się w sadzawce. Zdjąwszy swe pióra weszła do wody. W tym czasie Yalihoin porwał pióra leżące w zaroślach i uciekł, a potem schował je pod dachem w bambusie. Teraz już matka nie mogła zmienić się w kazuara. Przez cały czas musiała pozostawać pod postacią kobiety. Pewnego dnia Sumahoin był z matką w domu i powiedział do niej: 46 47 48 Daj mi dobrego jedzenia, ja w zamian dam ci coś, co Yalihoin schował przed tobą. Aczakoik przygotowała więc dobrej zupy dla niego, a kiedy zjadł — wziął bambus spod dachu i otworzył go. Bambus był pusty. Wziął wiec następny i otworzywszy znalazł matczyne pióra. Kiedy Aczakoik spostrzegła to — była uszczęśliwiona. Wzięła pióra i w tym samym momencie zmieniła się w kazuara. Sumahoin próbował do niej mówić, ale ona wołała tylko, „uha, uha, uu, uu!". Sumahoin przestraszył się nie na żarty i zaczął płakać. Zawołał: „ M a m o , mamo, co się z tobą stało?" Ale kazuar uciekł w busz. 4 6 Duningi-Kairiru — miejscowość położona ok. 5 godzin marszu od stacji misyjnej Ulupu, w kierunku wybrzeża. Uważana jest za kolebkę Arapeszów. Kazuar — święty ptak. Nawiązują do niego prawie wszystkie mity. Drzewa te rosną w Duningi-Kairiru. Nie występują w żadnym innym miejscu. Są dla Arapeszów pomnikami istnienia Aczakoik. 4 7 4 8 �197 ZWYCZAJE, OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z YAMEM Yalihoin usłyszawszy, że jego brat płacze, szybko wrócił do domu. Sumahoin powiedział mu: L'traciliśmy naszą matkę. Dałem jej pióra, które schowałeś w bambusie pod dachem. Ona je wzięła i zmieniwszy się w kazuara uciekła w busz. Teraz nie mamy już. matki. I obaj zaczęli płakać. W tym czasie ich matka zmieniła się znów w kobietę i przyszedłszy do nich zapytała: Dlaczego szlochacie? Co się stało? Oni odpowiedzieli: Widzieliśmy kazuara, Przestraszyliśmy się i dlatego zaczęliśmy płakać. Ona śmiejąc się zapytała ich: Dlaczego nie zabiliście go? Nie chcielibyście zjeść mięsa z kazuara? Ja chciałabym jeść je z wami, moi synowie. W kilka dni później zasadziła trochę bananów i powiedziała swoim synom: Zostańcie tutaj, a ja pójdę dalej. Kiedy banany będą dojrzałe, zetnijcie je. Potem udajcie się za mną. Gdyby jednak mnie ciągle nie było. wtedy podążajcie w tym kierunku, co ja. Zabierzcie ze sobą warzywa i banany. Musicie je jednak przedtem ugotować. Zabierzcie też flety i kundu. Potem wejdźcie na górę Balub, zakrzyknijcie na mnie, to przyjdę. Kiedy banany były gotowe, bracia uczynili, jak im matka kazała, a potem udali się w kierunku góry Balup, niedaleko wioski Bonahitam. Miejsce nazywa się Kegen-Balus. Przedtem, zanim matka ich opuściła, do to powiedziała nich: Weźcie tę żywność i idźcie na górę Balup. Kiedy zobaczycie kazuara kroczącego w pobliżu, rzućcie mu trochę bananów i warzyw. Jeśli kazuar zacznie jeść, to znaczy, że to jestem ja. Wzięli ze sobą wszystko, co im matka kazała, Wspięli się na drzewo Almetal i uderzając śpiewali i przywoływali w kundu matkę: Mamo, mamo, gdzie jesteś? To my, twoi synowie, czekamy na ciebie. My, twoi synowie, płaczemy za tobą. i czekali na kazuara. oraz dmąc we flety, �198 WOJCIECH BĘBEN W pewnym momencie zobaczyli kazuara zbliżającego się w ich kierunku. Szybko rzucili mu trochę bananów i warzyw, ale kazuar ich nie ruszył. Następny kazuar, który tamtędy przechodził, uczynił tak samo. Dopiero trzeci kazuar, który zbliżył się do nich, zjadł wszystko, co mu podrzucili. Kiedy to zobaczyli, zawołali: „To ty jesteś naszą m a m ą ! " Ona spojrzała w górę i zobaczyła ich. Rzekła: „Jeden z was niech zejdzie na dół i uda się zaraz ze mną". Bracia zaczęli się nawzajem wypychać. Sumahoin powiedział do Yalihoina: „Ty idź pierwszy". Ale Yalihoin nie chciał iść. Po długiej sprzeczce Sumahoin skoczył na grzbiet kazuara, po czym ruszyli w drogę. Matka przeniosła go na swoim grzbiecie do wioski Onialep i zostawiła pod drzewem pandanus. Następnie udała się z powrotem do Bonahitam i przyniosła na swym grzbiecie Yalihoina. Kiedy wszyscy troje byli już razem, wyrzucili resztki bananów i warzyw, bo o to prosiła ich matka. Potem matka zaczęła załatwiać swoje potrzeby fizjologiczne d o o k o ł a tego miejsca. Syno­ wie zapytali: Mamo, co robisz? Dlaczego załatwiasz się tutaj dookoła? Ona odpowiedziała: Ja nie załatwiam się. Ja stwarzam ogień. Kiedy nastała noc, synowie zapadli w sen pod pandanusowym drzewem. W środku nocy obudzili się, ale nie mogli się poruszyć, spali bowiem po­ między dwoma garamutami. a dookoła było wiele nowych rzeczy, które stworzyła ich matka. Uczyniła ona dwa domy duchów, dwie włócznie, dwa garamuty, dwa kundu, dwa bilum i postarała się o dwie kobiety — Ilingian oraz Uluai. Stworzyła węże, ptaki, zasadziła również betel oraz palmy koko­ sowe. Uczyniła też wiele rzeźb w drewnie i nadała im imiona. Wszystkie rzeźby poukładała w środku domu duchów. Stworzyła też dwa duchy. Główny duch nazwany został Windu. Kiedy z rana synowie obudzili się, byli bardzo zdziwieni, widząc tak wiele wspaniałych rzeczy [...]. Pewnego dnia Aczakoik przywoławszy Sumahoina powiedziała: Idź do potoku i złap tam kazuara, który przyjdzie tam, by pić wodę. Jeśli jednak kazuar podejdzie do wodospadu , to pamiętaj, byś go nie zabijał. Zostaw go tam, niech umrze. Potem przykryj go trawą i czekaj aż się rozłoży. Gdy zostaną z niego białe kości, przynieś je do domu, a następnie ukryj je przez trzy miesiące, a potem przyjdź i zobacz. 49 Wodospad ten znajduje się między wioskami Onialep i Bugitu. �199 Z W Y C Z A J E . OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M Sumahoin poszedł i zastawił pułapkę. Z rana matka udała się w tamtą stronę, naczynia na wodę złożyła na ziemi i przemieniwszy się w kazuara zbliżyła się w stronę jagód. Zbliżając się do nich złapała się w pułapkę, którą zastawił jej syn. Próbowała się uwolnić. Szarpała, szarpała. Całą noc ponawiała wysiłki. Nad ranem zmarła. Syn czekał na nią przez sześć dni, ale matka nie wracała. Powiedział do siebie: „Moja matka skłamała, na pewno zamieniła się w kazuara i poszła jeść jagody, a tam złapała się w pułapkę i tak zginęła". Poszedł więc zaraz na to miejsce i znalazł ciało kazuara; głowa ptaka była już w rozkładzie. Wyjął ciało z pułapki i przykrył je gałęziami, po czym czekał trzy miesiące. Kiedy czas ten upłynął, zebrał kości do kosza i złożył je w domu. Kości te zakiełkowały, a wtedy posadził je w ogrodzie. Długie kości wyrosły na długie yamy (abutting), krótkie zaś — na krótkie yamy (wowiś). Połowę z nich Sumahoin podarował swemu bratu. A oto inny mit mówiący o powstaniu yamu (za: Mead 1970, s. 291-293): Kobieta o imieniu Shokwek miała zdolności przemieniania się w kazuara. Ludzie w tym czasie nie znali jeszcze yamu. Kobieta miała trzech synów. Każdy z nich posiadał swój własny dom. Pewnego razu Shokwek stworzyła yamy i umieściła je w domach swego męża i swoich synów. Pozostałe yamy ugotowała razem z orzechami kokosowymi. Kiedy mężczyźni przybyli do domu, dała im to jedzenie mówiąc: To co do tej pory jedliście, nie bylo prawdziwym pokarmem. Weźcie i spróbujcie ten, który wam przygotowałam teraz. Żaden z synów nie chciał jednak spróbować. W końcu najmłodszy uczynił to. Po skosztowaniu zakrzyknął z radością: To jest wspaniałe jedzenie. To. co do tej pory jedliśmy, było niczym. To jest wyśmienite! Każdy z nich próbował i wydawał te same okrzyki. Po nich zasiadł do jedzenia ojciec i jadł bez końca. Następnie matka nauczyła ich, jak mają uprawiać yam. Kiedy yamy dojrzały, wzięła farby koloru białego, czerwo­ nego, pomarańczowego i żółtego i pomalowali razem yamy. I tak uczynili swoje dożynki. Jeszcze inny mit pochodzi od ludzi z okolic M a p r i k : Pewnego razu kobieta poszła kąpać się do rzeki. Kiedy przebywała w wodzie, syn schował jej spódniczkę z trawy. Następnie poprosił matkę, aby mu ugotowała yam. Matka jednak nie chciała tego uczynić m ó w i ą c : „Nie mogę ci tego ugotować, gdyż ojciec trzyma go, aby posadzić w ogrodzie". Chłopiec jednak nalegał, a kiedy nic nie pomagało — wyjawił matce, że ma jej spódniczkę. To wyraźnie poskutkowało. Matka ugotowała synowi yam, on natomiast oddał jej skradzioną spódnicę. Gdy ojciec, po powrocie 50 Maprik — miejscowość oddalona o ok. 25 km od Ulupu. �200 WOJCIECH BEBEN do domu, nie znalazł yamu — wygonił swoją żonę. Matka, opuszczając dom, rzekła do synów: Jeżeli chcecie podążać za mną, to podążajcie. Ja będę rozsypywała po drodze popiół, znacząc w ten sposób drogę. Chłopcy odnaleźli matkę za jedną z gór. Gdy spali, matka uczyniła dla nich domy duchów i stworzyła wszystko, co jest konieczne do życia. Rankiem, po przebudzeniu się, chłopcy byli zdumieni. Wtedy matka rzekła do nich: To jest już teraz nasze miejsce. Idźcie i przyprowadźcie tutaj ojca. Ona w tym czasie zabiła 10 świń, ugotowała yam i kazała im to wszystko zjeść w domu duchów. Potem wysłała ich po wodę. Tam spotkali kąpiącego się kazuara, który brudził im wodę. Nie wiedząc, że kąpiącym się kazuarem była ich matka — zabili go. N a próżno później oczekiwali nadejścia matki. Podczas snu matka przyszła do jednego z nich i rzekła mu: Zabijając kazuara mnie zabiłeś, nie zostawiaj mnie w buszu, zabierz mnie do wioski. Tak też syn uczynił. Przyniósł kazuara do wioski, a z jego serca wyrósł wspaniały yam. Jego dolna część (cieńsza) była czerwono-niebieska. Podane mity o pochodzeniu yamu sprowadzają się do jednego — yamy powstały z człowieka. Stąd ich nadzwyczajne miejsce w zespole mitów. Inna będzie wersja podana przez Baltoku z wioski Chologun . Mit ten jest w jakimś sensie dalszym ciągiem mitu pierwszego, pokazując dalsze dzieje jednego z synów Aczakoik - Yalihoina. Przedstawiam go osobno ze względu na jego specyfikę oraz ze względu na to, że odnosi się on bezpo­ średnio do plemienia Arapesz. W tej formie przedstawiają go mieszkańcy tych okolic. Yalihoin wraz z żoną żyli w miejscu Chowigun, leżącym niedaleko od wioski Chologun. Ludzie w tych okolicach nie znali jeszcze yamu. Dzikie taro nazywali yamem i tak się łudzili, a co więcej — dla niego też robili swoje „yamowe" dożynki. , Niedaleko od wioski i od domu, w miejscu zwanym Abutinetowom, Yalihoin wraz z żoną założyli o g r ó d . Posadzili w nim banany oraz trzcinę cukrową. Kiedy wszystko było dojrzałe zauważyli, że ktoś je nocą podkrada. Głowiąc się nad tym postanowili przyłapać złodzieja. Nie wiedzieli jednak, że złodziejem tym był najprawdziwszy yam. M ą ż po namyśle rzekł do swej żony: 51 5 2 Ty zajmij się posiłkiem, natomiast ja zaczaję się na złodzieja. " Baltoku — mieszkaniec wsi Chologun. Przyjmuje się tam, że wywodził się on w linii prostej od dwojga niebiańskich ludzi. Był on bigmenem. Zmarł w 1980 r. - Do dnia dzisiejszego mieszkańcy Chologun pokazują stojące jeszcze drzewo, z którego zszedł Kubaningili. 5 �ZWYCZAJE, OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M 201 Jak powiedział, tak też uczynił. Zaczaił się na złodzieja w trzcinie cukro­ wej. Po niedługim czasie zobaczył, jak z palmy sagowej schodzi mały chłopiec. Sprytnie skoczył na trzcinę zwaną mcunbu, z niej na pitpit (inny rodzaj trzciny), a z niej na płot, którym był ogrodzony ogród. Miał na swej szyi małe bilum o nazwie Iczia, które było bardzo czarne, a wewnątrz jego znajdowało się tzw. mambu pen — cienka rurka zawierająca cudowną miesza­ ninę. Gdy yam znalazł się w ogrodzie, zamierzył się, by skraść banany. Wtedy Yalihoin wyskoczył z ukrycia i schwycił małego złodzieja za rękę. Trzymając go zapytał: Kim ty jesteś: człowiekiem, czy też duchem? Złapany na kradzieży yam tak mu odpowiedział: Ja nie jestem złym duchem. Ja jestem człowiekiem . Mam na imię Kubaningili . Miejscem mego pobytu jest drzewo Suhanangen . 53 54 55 Zabrał więc Yalihoin yama Kubaningili ze sobą do domu. O n z nim i jego żoną pozostał, traktując ich jak swoich rodziców. Kiedy nadszedł wieczór rzekł Kubaningili do swego ojca: Idź do szałasu zwanego domem yamu. Przygotuj mi tam łóżko do spania. Przyjdź nocą na to miejsce. Zabierz ze sobą łuczywo, wtedy zobaczysz coś ciekawego. Ojciec uczynił tak, jak mu przykazał syn. Kiedy nocą przestąpił próg szałasu zobaczył, że na łóżku leży długi yam, a z głowy jego wyrastają nowe p ę d y . Rankiem Kubaningili powiedział do swego ojca: 5 6 Ojcze, pokaż mi miejsce, gdzie będę mógł się kąpać, oraz miejsce, gdzie będę mógł załatwiać swoje potrzeby fizjologiczne. Yalihoin zabral syna i zaprowadził go nad strumień płynący u stóp góry, na której leży wioska Chologun. Rzeka ta nosi nazwę Widuh, miejsce zaś, gdzie yam załatwiał swoje potrzeby fizjologiczne, nazywa się Dewegel. Po pokazaniu tych miejsc Yalihoin z synem wrócili do wioski. 5 3 Podając fakty o yamie-człowieku przeplatam tu niekiedy dwie wersje mitu — jedną z Chologun (Baltoku), a drugą — z Ilipeim (Kenuogi). Według Kenuoga nazywał się on Amohu. Według Kenuoga drzewo to nazywało się Abyb. Według Kenuoga yam Amohu powiedział do swego ojca, aby przygotował ogród. Kiedy ogród był gotowy i tyczki wstawione do ziemi, wtedy yam pokazał swemu ojcu dużą ranę na głowie. Nie była to jednak zwykła rana, zaczęły z niej bowiem kiełkować pędy yamu. Syn kazał ojcu zerwać pędy i posadzić w ogrodzie. Po sześciu dniach syn i ojciec przybyli do ogrodu i stwierdzili, że wyrosły tam nowe yamy. A oto ich imiona: Mabotah, Kuedżal, Kipi. Amohu. Bolopunu, Iedżi, Smatap. 5 4 5 5 5fi �202 WOJCIECH BĘBEN Pewnego razu w wiosce Nembenangu urządzono im dożynki, wieńczące zbiór y a m u . Sproszono na nie ludzi z okolicznych wiosek, a m. in. zapro­ szono na nie Yalihoina wraz z rodziną. Udał się więc na nie Yalihoin, a za nim podążył Kubaningili. Kiedy przybyli do Nembenangu zobaczyli pięknie przystrojone yamy, znajdujące się na placu zebrań. Ojciec z synem oglądali je, aż Kubaningili przez nieuwagę zahaczył nogą o jeden z nich i złamał go. Było to powodem wielkiego gniewu mieszkańców wioski. Krzyczeli więc na ojca: 57 Bierzesz ze sobą dzieci, a one niszczą nam yamy. Taki trud włożyliśmy, by je wyhodować. Kiedy dożynki dobiegły końca, każdy z gości otrzymał w podarunku yam, by zabrać go ze sobą do domu. W drodze jednak Kubaningili po­ wiedział do swego ojca: To co oni tobie podarowali nie jest prawdziwym yamem. Jest to tylko dziko rosnące taro. Wyrzuć to, bo nie ma sensu nieść tego do wioski. Yalihoin usłuchawszy syna tak też uczynił. Wczesnym rankiem Kubaningili powiedział do swojej matki, by zrobiła nóż z bambusa i tym nożem obcięła mu włosy. N ó ż ten nazywa się diżać. Po skończonych podstrzyżynach wysłała go matka z bambusem, aby przyniósł wody z rzeki. Syn tak też uczynił. Wracając z wodą Kubaningili usłyszał jak w domu ojciec współżył ze swoją żoną i nie chciał wejść. N a próżno matka wołała go kilka razy, on stał i nie chciał wejść do środka. Nic nie skutkowało. Kiedy jednak rozzłoszczona podbiegła do syna i chciała mu wyrwać z ręki bambus z wodą, on rzucił bambus na ziemię i uciekł. Udał się do miejscowości I b i j a . Skoczył tam do rzeki i zniknął. Rzeka ta nazywa się Wapiningi. Pewnego razu jeden z mieszkańców tej wioski przy­ szedłszy nad rzekę zauważył rosnący na brzegu yam. Szybko postawił koło niego tyczkę, aby yam mógł się po niej wić. Kiedy yam dojrzał, ludzie z tej wioski wykopali go, a potem zrobili nosze i urządzili sobie dożynki. Nadali temu yamowi imię Amoh. Po skończonych dożynkach wioska Ibija przekazała 58 5 7 Wioska Nembenangu usytuowana jest niedaleko wioski Ilipeim. W wiosce tej znajduje się też kamień masalai zwany Tabun, należący do Baltoku. Nieco odmienną wersję podaje Kenuog: Kiedy yam Amohu na polecenie matki poszedł nad rzekę, zaczerpnąwszy wody w bambus wrócił do domu. Tam zastal ojca współżyjącego z matką i nie chciał wejść. Nawoływania matki nie przyniosły skutku. Wówczas matka chciała uderzyć Amohu miotłą, ten jednak uciekł i wpadł do rzeki. W czasie snu objawił się ojcu i przekazał następujące polecenie: idź nad rzekę, zetnij bambus i wbij go koło sadzonki rosnącego tam yamu. Ojciec tak też uczynił. Kiedy yam dojrzał, ojciec wykopał go i rozpo­ częły się wielkie dożynki. I tak mieszkańcy Chologun jako pierwsi mieli zarówno yam — człowieka, jak też yam — roślinę. Chologun przekazał go do Ulupu, Ulupu do Kombikum, Kombikum do Yenigo, Yenigo do Malemba, Malemba do Yamel — a Yamel do Ilipeim. I właśnie gdy yam wędrował z Ilipeim do Malabeim Tubon rozciął go na trzy części. Mieszkańcy Arapesz zabrali głowę, Abelamczycy zabrali tułów, a mieszkańcy Yangoru resztę. Stąd największe yamy mają plemiona Arapesz i Abelam. 5 8 �Z W Y C Z A J E . OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M 203 ten yam wiosce Niamikum, ta zaś przekazała go wiosce Kambago, Kambago do Waigakum, Waigakum do Yenigo, Yenigo do Kombikum, Kombikum do D ż a m y , a D ż a m a do Malabeim. Kiedy yam był blisko Malabeim, pewien chłopiec imieniem Tubon uknuł przeciw niemu spisek. Wziął kość kazuara, naostrzył ją na kamieniu Slech, następnie zaczaił się na granicy miejsc Bekum i Trokum. Kiedy ludzie nadeszli z yamem, powiedział do nich: „Zatrzymajcie się, niechże i j a obejrzę ten wspaniały yam". Kiedy zatrzymali się i pokazali mu yam, wtedy on szybko przyskoczył i naostrzonym nożem z kości kazuara rozciął yam na trzy części: głowę, tułów i część dolną. Ludzie z Maprik zabrali głowę i odeszli, plemiona Arapesz i Abelam (zamieszkujące tereny misyjnej stacji Ulupu) zabrały tułów, a mieszkańcy Yangoru — część dolną. Stąd też najokazalsze yamy mają ludzie z okolic Maprik i Ulupu, natomiast yamy yangorskie rosną bardzo małe. Jak widać z przytoczonych mitów, yam jest czymś niezwykłym. Istnieją podobne legendy o jego powstaniu, jak o powstaniu ludzi. Z większości wierzeń wynika, że yam powstał z kości legendarnej pramatki Aczakoik. D l a Arapeszów kości to coś, co daje sprężystość i siłę, to coś trwałego, co nie podlega rozkładowi, to coś, przez co komunikują się z duchami przodków. Y a m ma podobne znaczenie. Powstaje z kości — centrum siły, lub z serca — centrum życia. Według mitów yam został dany Arapeszom wraz ze sposobem jego uprawy. W najmniejszych szczegółach kultywacja yamu została im przekazana przez kogoś ponadziemskiego — dawcę życia. Ostatni mit w jeszcze większym stopniu podkreśla niezwykłość yamu. Pokazuje nam yam w formie ludzkiej. Y a m jako człowiek został dany ludziom. Jako taki ma swoje obowiązki i przywileje. To samo dotyczy jego gospodarza. Y a m został dany człowiekowi na członka rodziny, stał się „dzieckiem" człowieka. Jak przy narodzeniu dziecka obowiązują pewne tabu, tak przy sadzeniu yamu jego „ojciec" zobowiązany jest do ich przestrze­ gania. Sadzenie i kultywacja yamu nie są czynnościami czysto fizycznymi. Ponieważ yam — podobnie jak człowiek — ma swego ducha, przeto jest bardzo wrażliwy na duchowy stan swego ojca. Jak już wspomniałem, nie może sadzić yamu ten, kto nie ma czystego sumienia. W większości mitów yam powstał z kobiety, ale nie chce przebywać w świecie kobiecym. Obraca się tylko w świecie męskim. Z mitów wynika, że istnieją dwa rodzaje yamów, że są też yamy, których uprawa nie łączy się z kultem. Tak np. Aczakoik stwarza yamy jeszcze w Dagua, ale nic nie wskazuje na to, by było to jakieś nadzwyczajne zjawisko. Stwarza je bowiem razem z bananami, z innymi owocami i warzy­ wami. To samo w micie z okolic Maprik: nim został stworzony yam stanowiący obiekt kultu, ojciec rodziny miał j u ż yam i znał jego uprawę. I dlatego istnieją do dziś yamy nie będące przedmiotem kultu, do których uprawy nie potrzeba zaangażowania ducha. Jeszcze jedno trzeba stwierdzić — yam jest istotą wolną, m o ż e opuścić swego „ojca", kiedy ten nie spełni pokładanych w nim nadziei. �204 WOJCIECH BĘBEN 2. SPOŁECZNE ASPEKTY OBRZĘDÓW AGRARNYCH Uprawa yamu bardzo mocno rzutuje na życie społeczne regionu Arapesz. Już samo przygotowanie ogrodu pod yam nie należy do jednego człowieka. Jedną dziesiątą czasu spędzają Arapesze pomagając innym w pracy (Mead 1963. s. 22). Przygotowanie ogrodu angażuje większą liczbę ludzi, a co naj­ ważniejsze — włącza się do tej grupy niewtajemniczonych, ludzi młodych, i to zarówno chłopców, jak i dziewczęta. Proces sadzenia eliminuje grupę nie­ wtajemniczonych, ale wprowadza i rozszerza grupę w innym kierunku. Po prostu yam staje się nie tylko sprawą danej wioski, problemem najbliższych, ale skupia wokół siebie ludzi z innych wiosek, często nawet tych, którzy uważani byli za nieprzyjaciół. T o oni schodzą się razem z innymi do ogrodu, aby siłą swego ducha p o m ó c yamowi we wzroście, oni też zbierają się w wiosce sadzącego, by zasiąść do wspólnego posiłku, do wspólnego żucia betelu, do wspólnych opowiadań i śpiewów (Gardi 1970, s. 148, 161; Mead 1970, s. 433). Podczas dojrzewania yamu krąg ten z n ó w się zawęża. Teraz gospodarz znów sam dogląda dojrzewające yamy, aby wzrastały prawidłowo. Kontakty społeczne jakby zanikają. Sytuacja taka nie trwa jednak długo. Już podczas w y k o p k ó w skupia się wokół gospodarza grupa łudzi, którzy idą wraz z nim do ogrodu, by dzielić jego radość. Po wykopkach yam angażuje wszystkich mieszkańców wioski, nawet kobiety i najmłodszych. Codziennie prawie prze miesiąc będą gromadzili się wraz z ludźmi z okolicznych wiosek, aby wspólnie uczestniczyć w radości. Największa grupa ludzi weźmie udział w samych dożynkach. Tak ogólnie zarysowuje się udział społeczeństwa w kultywacji yamu. Nie można jednak poprzestać na wyliczaniu grup wtajemniczonych i niewtajemni­ czonych i ich udziału w kultywacji. Y a m jest również czynnikiem zmienia­ jącym układy w rodzinie. Kobieta przy zamążpójściu przynosi ze sobą swoje yamy (Tuzin 1972, s. 235-236). Zarówno podczas sadzenia, jak i podczas zborów yamy są wyraźnie dzielone na dwie grupy: grupę należącą do męża oraz do żony. Czynione jest to także dlatego, że w przypadku rozpadu małżeństwa każda ze stron zabiera własne yamy. Posiadanie y a m ó w czyni kobietę samowystarczalną (Tuzin 1972, s. 2 3 5 ) . Jeżeli rozwodzące się małżeń­ stwo ma dzieci, to część y a m ó w przechodzi na ich własność i zazwyczaj jest przez jakiś czas uprawiana przez k o g o ś trzeciego. Koniec podziału na yamy przynależne żonie i mężowi następuje wraz z zawarciem małżeństwa przez pierwsze dziecko. Odtąd bowiem rozwód nie jest brany pod uwagę, a śmierć jednego z członków rodziny nie jest czymś poważnie zmieniającym jej układ społeczny . 5g 60 S 9 Mając własne yamy, które można zdobyć, tylko przez małżeństwo, kobieta staje się samodzielna. Odtąd, choć sama nie będzie mogła ich sadzić, lecz może kogoś delegować do tej czynności, zdobywa większe znaczenie w społeczeństwie. Rozwód w tym wypadku nie jest niczym groźnym. Yamy należą wówczas do najstarszego dziecka. fHI �205 ZWYCZAJE. OBRZĘDY 1 WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M Uprawa yamu daje mężczyźnie wyższość nad jego żoną. Bardzo często w razie sporów będzie jej to dawał do zrozumieia mówiąc: „Ja zabijam kangury, pracuję w ogrodzie i sadzę duże yamy, a ty jesteś leniwa, nawet w domu pracować nie chcesz!" Dzięki yamowi zawiązują się nowe relacje pomiędzy grupami mężczyzn, zarówno z jednej, jak i z większej liczby wiosek. System ten nazywa się systemem partnerstwa (buanym) (Mead 1934, s. 382; 1963, s. 28, 30, 54,117, 148; 1970, s. 432-436). Polega on na stworzeniu nowych grup społecznych, które będą rywalizowały ze sobą podczas sadzenia yamu, a szczególnie — podczas samych dożynek. Grupy te tworzy się z wykluczeniem pierworodnego syna, który dziedziczy partnerstwo po swoim ojcu. Młodzieńców rekrutuje się i łączy w grupy partnerskie dopiero po inicjacji. Partnerzy mają obowiązek obdziela­ nia się nawzajem prezentami podczas uroczystości. Polega to na wymianie y a m ó w , obdarowywaniu się przy okazji dożynek betelem lub mięsem. To, co zostało dane. jest sumiennie liczone i w rewanżu musi być zwrócone w takiej samej ilości. Często grupy partnerskie dobierane są z wrogich sobie wiosek (Tuzin 1972, s. 232). Y a m podnosi znaczenie bigmenów — starszych wioskowych. Mają oni duże znaczenie w kultywacji yamu. Dzięki ich znajomości środków magicznych yam rośnie bardzo duży i żadne złe siły nie mają do niego dostępu. Wodzo­ wie ci zazwyczaj pełnią też funkcję zaklinaczy deszczu, co sprawia, że ich znaczenie jeszcze bardziej wzrasta (Mead 1970, s. 480; Tuzin 1972. s. 232). Dzięki uprawie yamu tworzą się nowe relacje między grupami wprowa­ dzających i wprowadzanych. Wprowadzającymi są mężczyźni, których zadanie polega na oczyszczaniu sadzących yam oraz ich żon, zarówno przed sadzeniem, jak i po dożynkach. Są to zazwyczaj grupy tworzone spośród o s ó b z najbliż­ szego grona. I tutaj do głosu dochodzą kobiety: żona wprowadzającego i wprowadzanego. Pierwsza pomaga swemu mężowi podczas tej ceremonii. Po jej zakończeniu zostaje obdarowana przez żonę wprowadzanego (Mead 1972, s. 436-438). Ten fakt bardziej wzmacnia przyjaźń między nimi. Podobną kolej rzeczy można zaobserwować w systemie partnerstwa, kiedy to mężczyźni obdarowują się prezentami, przy czym partnera obowiązuje rewanż (i to dokładny) co do ilości i jakości. Natomiast żony partnerów mogą się obdaro­ wywać bez obowiązku zwrotu (z czego często korzystają). Y a m pomaga młodym zdobyć pozycję w społeczności starszych. Kiedy m ł o d e m u mężczyźnie uda sę zwyciężyć w yamowej rywalizacji, jego znaczenie automatycznie wzrasta. Y a m wpływa również na poszerzenie kręgu znajomości. Arapesze często udają się do innych plemion, by kupić świnie. Dzięki zawartym przyjaźniom ludzie ci odwiedzają się nawzajem. M a to miejsce szczególnie podczas uroczystości dożynkowych, kiedy wszyscy pozostają razem przez wiele dni. Zazwyczaj podczas powitania następuje wymiana prezentów. W okresie dożynek, które są okresem radości, kobiety i mężczyźni �206 WOJCIECH BĘBEN tańczą i bawią się razem, co jest raczej nie spotykane wśród Arapeszów przy innych okazjach. Y a m wprowadza rywalizację w społeczeństwie, ale w dobrym tego słowa znaczeniu. Ludzie robią wszystko, by zwyciężyć, co jednak nie przeszkadza im, by wzajemnie sobie pomagać i życzyć innym zwycięstwa. Pokonani i zwycięzcy razem bawią się podczas dożynek. Czas sadzenia i zbioru yamu jest w społeczeństwie Arapeszów czasem spokoju. Przerywa się kłótnie i walki plemienne. Rywalizacja w ogrodzie wyparła rywalizację w polu walki (Kaberry 1941-1942, s. 209-225). W czasie sadzenia i zbioru yamu następuje czas pokoju, czas pojednania się z wrogami. Panuje jedność (Tuzin 1972, s. 232). Ujemna strona dożynek to kłótnie, które są wtedy na porządku dziennym. Zawsze któryś z partnerów czuje się pokrzywdzony i niezadowolony, czy to z otrzymanego yamu, czy też z kolejności, w jakiej go otrzymał. Inną ujemną stroną uroczystości dożynkowych jest pijaństwo, które przyniosła ze sobą cywilizacja Białych. Piwo bardzo często staje się towarem dodatkowym, wpro­ wadzanym do dożynek. Dawane jest jako towar wymienny w systemie partner­ s k i m . Zazwyczaj po uroczystościach dożynkowych organizująca je wioska urządza dodatkowe przyjęcie z piwem, zarówno dla mężczyzn, jak i kobiet. Biorąc jednak pod uwagę całą sytuację musimy podkreślić, że yam jest czynnikiem, który podnosi i buduje życie społeczne mieszkańców Arapesz, czynnikiem, który gromadzi ludzi i wyprowadza ich poza krąg wioskowy i plemienny. 61 3. R E L I G I J N E I SYMBOLICZNE ASPEKTY OBRZĘDÓW AGRARNYCH Kult yamu jest składową częścią wierzeń arapeskich. ujętych w słowie tambaran. Jako składowa część tambaranu rzutuje mocno na życie religijne regionu. Ludzie uprawiający yam zdają sobie sprawę z tego, że — podobnie jak wiele innych rzeczy — został on im dany, że nie jest wytworem ich rąk. Dlatego w czasie uprawy spłacają dług wdzięczności „ofiarodawcom". Ważny jest też fakt, że — według Arapeszów — yam ma swego ducha. Duch ten pozostaje w łączności z człowiekiem, który yam sadzi i jest jego „ojcem". Duch yamu może rozpoznać swego „ojca" po charakterystycznym zapachu oraz po śladach stóp. W miarę rozrastania się yamu, rozwija się równocześnie jego duch. Dojrzałość osiąga on podczas wykopków. Pod ziemią duchy y a m ó w mają swobodę poruszania się, mogą odwiedzać inne przyjazne sobie yamy i prowadzić aktywne życie, jakie jest udziałem istot ludzkich (Tuzin 1972, s. 235 п.). Podobnie jak istnieją dwa rodzaje y a m ó w (krótkie i długie), tak też 6 1 Fakt ten zaobserwowałem podczas swoich badań. W 1978 r. w wiosce Ilipeim jako prezenty wymienne użyte zostały kartony piwa (było ich 7). Wręczono je wraz z innymi darami podczas samej uroczystości. W 1979 r. również ofiarowano piwo. Uczyniono to jednak po skończonej ceremonii. W wiosce Chologun natomiast piwo nie było używane podczas dożynek. �ZWYCZAJE. OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M 207 istnieją dwa rodzaje duchów. Duchy y a m ó w krótkich nie komunikują się z człowiekiem. Nie chcą też być wykopywane z ziemi. Kiedy tylko zorientują się, że gospodarz jest w ogrodzie z zamiarem wykopania ich z ziemi, wtedy natychmiast opuszczają yamy i uciekają do ziemi. Aby do tego nie dopuścić, gospodarz w przeddzień w y k o p k ó w wzywa do pomocy duchy przodków, które mają magiczną siłę i mogą powstrzymać duchy y a m ó w w ogrodzie. Zupełnie inaczej zachowują się duchy y a m ó w długich. Gospodarz nie musi tu używać podstępu ani protekcji, by wydobyć je z ziemi. One same. kiedy dojrzeją, ponaglają gospodarza, wysyłając do niego wiadomości przez ptaki lub owady zwiastuńcze (Tuzin 1972, s. 235). Duchy przodków spędzają wiele czasu razem z duchami y a m ó w długich. Częste przebywanie tych duchów ze sobą zamazuje istniejące między nimi różnice. Duchy te — według wierzeń Arapeszów — zazwyczaj są wspomagające, czasem przerażające, ale zawsze wszechmocne. Duchy y a m ó w zapożyczyły od duchów przodków moc zabijania ludzi, a przynajmniej moc zsyłania na nich chorób. Są one szczególnie niebezpieczne dla kobiet i dzieci (Mead 1963, s. 13). W wierzeniach Arapeszów istnieje trójca: yam, przodkowie i człowiek. Podczas spożywania yamu część jego przeznaczona jest dla ciała, a duch idzie do ludzkiego serca (okom) — źródła życia i uczucia. Podczas spożywania y a m ó w należących do przodków ludzie jednoczą się z nimi. Przez spożywanie yamu ludzie, zarówno w małżeństwie, jak i w plemieniu, łączą się duchowo. Są dwa rodzaje y a m ó w długich — męskie i żeńskie. Jednak zarówno męskie, jak i żeńskie mają męskiego ducha. Natomiast duchy y a m ó w krótkich są podobne do duchów dzieci (Tuzin 1972, s. 235). Ze względu na to, że yam ma swego ducha, który istnieje w ścisłym powiązaniu z duchami gospodarza i przodków, ma on swoje miejsce w wie­ rzeniach Arapeszów, ma własne relacje ze światem duchowym, a jego uprawa wymaga specjalnych ceremonii. Jak już wspomniałem, w duchowym świecie Arapeszów najwyższe miejsce zajmuje Iluhine, mieszkający w stanie Iluhata. Dalsze miejsce zajmuje wspólna dla wszystkich Arapeszów ich pramatka Aczakoik (Shokwek, Tszelo, czy też Chokuromen), stworzycielka rzek, głębokich mórz, drzew, krzewów i płodów ziemnych, która przyjęła postać ludzką (Narakobi 1977, s. 9). Oprócz wyżej wymienionych istnieją istoty duchowe — masczlaje (walin, a w l . mn. — walinab) (Narakobi 1977, s. 9; Mead 1970, s. 256-360; 1963, s. 16-17, 20, 32, 37). Uprawa yamu jest uzależniona od tych duchów, więc gospodarz sadzący yam musi zabiegać o ich przychylność. Innymi duchami, których zadaniem jest p o m ó c gospodarzowi, są duchy przodków. Żyją one w ścisłej komitywie z duchami yamów. Ich pomoc zapewnia sobie gospodarz umieszczając kości należące do przodków w „domu yamu", aby strzegły przebywające tam yamy. Kości te używane są też do przyrządzania cudownej wody, aby nadać yamowi siłę. W każdej wiosce znajdują się też święte kamienie, które zostały przekazane człowiekowi przez Iluhine. I do nich zwraca się człowiek o pomoc. �208 WOJCIECH BĘBEN Chcąc jednak zapewnić pomyślny wzrost yamu i przychylność świata duchów, gospodarz musi d o k o n a ć zmiany w swym postępowaniu, stać się lepszy, a przez to — bliższy duchom. Jeszcze przed sadzeniem yamu dokonuje on obmycia, które oczyszcza go z przewinień, jakich się dopuścił pomiędzy minionymi dożynkami a czasem nadejścia nowych. Szczególnie niebezpieczne są przewinienia natury seksualnej. Aby nie narazić się duchom i nie stracić ich przychylności, gospodarz musi też poddać się wielu wyrzeczeniom, prze­ strzegając określone tabu. Arapesze próbują też p o m ó c sobie magicznymi środkami. Używają ich zarówno podczas własnego oczyszczania, jak i w okresie dojrzewania yamu. Jednakże, aby lepiej zrozumieć wierzenia związane z yamem oraz jego od­ działywaniem na duchową stronę życia człowieka musimy poznać symbo­ likę yamu. Symbolikę tę można sprowadzić do trzech grup: 1) yam -- przedmiot męskiej dumy; 2) yam — symbol ludzkiego ciała i 3) yam — symbol aktyw­ ności męskiego członka (Tuzin 1972, s. 230). O randze yamu decyduje fakt, że jest on biologicznie żywy, posiada zdolność wzrostu i może rozmnożyć się w stosunkowo krótkim czasie, od pięciu do siedmiu miesięcy (Tuzin 1972, s. 233). Mimo że yam dzieli swą cechę żywotności z wieloma istnieniami tego świata, to jednak różni się od nich tym, że jego wzrost uzależniony jest bardziej od człowieka. Człowiek ma bardzo mało do powiedzenia przy wzroście takich istnień, jak drzewa, węże czy świnie. Jednak przy yamie poprzez użycie magii, technologii uprawy i poprzez przestrzeganie tabu dany gospodarz m o ż e powiedzieć, że yam należy do niego, że jest wytworem jego działania, siły i artyzmu. M o ż e śmiało zwrócić się do yamu, nazywając go swoim dzieckiem (Forge 1966, s. 28; Kaberry 1941, s. 356). Y a m jest ponadto jadalny. Jest to wystarczającym powodem, by go posiadać, uprawiać i o nim mówić. Długa, bo do ośmiu miesięcy trwająca zdolność przechowywania, powiększa też jego znaczenie. Trzeba na dodatek stwierdzić, że yam jako posiadający swego ducha jest rośliną szczególnie podlegającą magicznym środkom (Tuzin 1972, s. 234). Jak już wspomniałem, yam jest symbolem ciała ludzkiego. Przypisuje mu się posiadanie ducha, zachowuje wobec niego w swoisty sposób, malując i strojąc w ludzkie ozdoby, co wyraźnie wskazuje na słuszność takiej interpretacji symbolu. Wskazują na to również rysunki wykonywane na skórze bulw. Przedstawiają one pas, ozdoby noszone na rękach, ozdoby z muszli oraz narządy rodne. Rozróżnić możemy yamy mężczyzn i yamy kobiety. Roz­ różniamy je zarówno po ubraniu, jak i po miejscu pobytu podczas dożynek. Yamy — mężczyźni przebywają wówczas wewnątrz szałasu, natomiast yamy — ko­ biety ustawione są na zewnątrz. Trzeba też zaznaczyć, że sprawy dotyczące seksu mają ogromny wpływ na bulwy yamu (Mead 1963, s. 62). Ujemne nastawienie ýamu do seksual­ ności kobiety i do jej menstruacyjnych wydzielin jest powodem wstrzemięźli- �ZWYCZAJE, OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M 209 wości seksualnej podczas całego procesu kultywacji yamu (Forge 1966, s. 28; Kaberry 1941, s. 340). Yamy są szczególnie negatywnie nastawione do menstruujących kobiet i dlatego przyjęcie przez mężczyznę jedzenia od takiej kobiety podczas kultywacji yamu zniszczyłoby nadzieję na dobry zbiór. Ostatnią grupę symboli przedstawia relacja yamu i męskiego członka. Arapesze wierzą, że yam posiada moc erekcyjną. Wzrost yamu porównują do stosunku seksualnego. Jak podczas sadzenia yam układa się na kopcu ziemi i kopie dołek, do którego rosnący yam ma zejść, tak — jak wierzą — dzieje się przy stosunku seksualnym. Obraz idącego w dół yamu jest dla nich odbiciem stosunku seksualnego (Forge 1966, s. 31). N a to wskazuje również pieśń śpiewana podczas dożynek: O, jakiego dużego członka ma Gwawi, O, jakiego dużego członka ma Gwawi. Kwasuwi (jego żona) pozdejmuje kąsające mrówki z Gwawowego członka. Pieśń ta jest powtarzana przy wymienianiu każdego mężczyzny, który brał udział w dożynkach yamowych. Zmieniane są tu tylko imiona. Wy­ mienia się przy tym imiona rywalizujących ze sobą mężczyzn i ich ż o n . Mówiąc o symbolice yamu należy wspomnieć, że agresja dokonana na yamie symbolizuje samobójstwo. Mężczyzna zamiast popełniać samobójstwo m o ż e posiekać swoje yamy (Lea 1964, s. 142). Symbolika yamu znajduje wyraz w sztuce Arapeszów. Dominuje w niej demonstracja jedności pomiędzy mężczyzną, yamem a duchem (Tuzin 1972, s. 242; Forge 1966, s. 30). Samo mówienie o yamie może przybrać formę przenośni, zagadki itp. Tak np. chcąc powiedzieć, że w ogrodzie X znajduje się duży yam — Arapesz użyje zwrotu: w ogrodzie X znajduje się potężny wąż, musimy go złapać; lub: duże drzewo spadło i przycisnęło X , musimy iść p o m ó c mu się uwolnić (Tuzin 1972, s. 244). Z przyjściem Białych kultywacja yamu uległa pewnym zmianom, uległa też m. in. zmianie forma prezentów wręczanych w związku z poszczegól­ nymi etapami uprawy (np. zamiast świni daje się krowę, piwo lub ciastka), zmiany te nie wpływają jednak na wielkie znaczenie, jakie ma yam w arapeskiej społeczności. LITERATURA Aufenanger, H. 1972 The Passing Scene in North-Easl New Guinea, Anthropos Institute, St. Augustin. Forge, J . , Anthony, W. 1966 Art and Environemenl in the Sepik, ..Proceedings of the Royal Anthropological Institute", vol. s. 23-31. G a r d i , R. 1960 Tambaran. An Encounter with Cultures in Decline in New Guinea, London, Constable Publishers. 14 - Etnografia Polska t. 31. 2. I �210 WOJCIECH BĘBEN Haynes, P. H., Courseyl, D. G. 1969 Gigantism in the Yam, "Tropical Science", vol. 11, s. 93-96. Kaberry, Ph. M. 1941 The Ahelam Tribe, Sepik District, New Guinea: A Preliminary Report, „Oceania", vol. 11, s. 233-258, 345-367. 1941-1942 Law and Political Organisation in the Abelam Tribe. New Guinea, „Oceania", vol. 13, s. 79-95, 209-225, 331-363. Lea, D. A. M. 1964 Abelam Land and Sustenance, unpublished Ph.D. dissertation, The Australian National University, Canberra. Mead, M. 1934 How the Papuan Plans His Dinner, American Museum of Natural History, „Anthropological Papers", vol. 34, s. 377-388. 1963 Sex and Temperament in Three Primitive Societies, New York, William Morrow and Company (eds). 1970 The Mountain Arapesh, vol. 2, Arts and Supernaturalism, New York, Natzral History Press (ed). N a r a k o b i , B. 1977 What is Religious Experience for a Melanesianl [w:] Christ in Melanesia, Goroka, Point (ed). Tuzin, D. F . 1972 Yam symbolism in the Sepik: An Interpretative Account, ..Southwestern Journal of Anthropology", vol. 28 (3), s. 230-254. Wojciech Bęben T H E CUSTOMS, R I T E S A N D B E L I E F S IN C O N N E C T I O N WITH Y A M C U L T I V A T I O N A M O N G T H E ARAPESH P E O P L E I N PAPUA N E W G U I N E A Summary In this essay yam-oriented beliefs and behaviour patterns are analyzed in an effort to understand the symbolic complexities sourrounding yams in the Sepik area of Papua New Guinea. Among the peoples inhabiting the foothills of the Torricelli and Prince Alexander mountains of northern Papua New Guinea, the significance of the yam extends far beyond its value as a staple food. Yams are by far the most important staple, both nutritionally and ritu ally. Using data collected among the Mountain Arapesh, I did examine some of these aspects, beginning with the question of what yams are. What are the characteristics which make the yam such a singular item in the local culture? The 60-odd varieties of yam are divided by the Arapesh into two general categories which correspond to the species locally prevalent, Discorea data and D. esculenta. D. data tubers are elongated and smooth, while D. esculenta tubers are squat and covered with tiny rootlets. The technology of yam cultivation is very important. The high clay content of the soil in this area requires that the earth into which the tuber will grow must first be crushed by hand. In the case of short yams a basin of only 30 to 40 cm depth is so prepared. For long yams the task is much greater: the hole is dug corresponding to the size and shape of the desired yam and the backfill crushed and replaced. Then the seed yam is placed on top of the softened earth, and a large mound of soil is heaped over it. As the new yam grows it follows the path of least resistance and comes to occupy the refilled hole. With the prominent place of yams in the prestige system, a yam without legitimately acquired �ZWYCZAJE. OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M 211 magic and confidence in his own ritual potency is unlikely to expend the effort needed to produce a long yam. Thus, technology has operated traditionally to favour fo high status those individuals who already possessed the main atributes of leadership. Thus the interaction of selective adoption and preservation, technology, and cultural constraints as to who may plant long yams has produced an object esteemed above all others as the symbol of male pride and prestige. The long yams are exclusively the male's domain. The gardens are heavily charmed against intruders, rigidly taboo to women, and located away from beaten paths. Among the Arapesh, yams are the only plant whose growth is believed subject to magical governance; not surprisingly, they are the only plants with spirits. These spirits are believed to have an affinity with the man who has planted them. There is the trinity of yam, ancestor, and man. Eating yams is a mystical as well as physical act, and in sharing their ancestral yams a married couple is engaging in a form of spiritual communion. It is postulated that the yam is symbolically multivalent with regard to „male pride", „body" and „penis". Translated by the Author � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cbe1a4f438987656666a2887b4d067cf.pdf 190872b0d7417932f505df0070a4277c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5230 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4854 Title A name given to the resource 50-lecie "Etnografii Polskiej" / ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.7-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. L: 2006, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ" Powstanie nowego czasopisma, związanego z istniejącym od 1953 roku In­ stytutem Historii Kultury Materialnej (obecnie Instytut Archeologii i Etnologii) Polskiej Akademii Nauk, było ważnym wydarzeniem w dziejach dyscypliny . Od samego początku pismo ukazuje się z niezwykłą regularnością, mimo róż­ nych, często burzliwych, zmian zachodzących w kraju, i utrwaliło swoją pozycję w dorobku polskiej humanistyki. Powołanie do życia „Etnografii Polskiej" było wspólnym dziełem badaczy, którzy po wojnie podjęli trud odbudowy nauki polskiej. O udziale wielu wybit¬ nych naukowców w pracach wydawniczych świadczy skład Komitetu Redakcyjnego , a także powierzenie redagowania kolejnych tomów poszczególnym członkom tego Gremium. Teksty publikowane w „Etnografii Polskiej" są ważnym źródłem wiedzy o osiągnięciach powojennej etnografii (późniejszej etnologii/antropologii kultu¬ rowej), kierunkach prac badawczych, specyfice różnych ośrodków naukowych, rozwoju dyscypliny i jej historii. Ukazanie się pięćdziesiątego tomu czasopisma jest okazją do przypomnienia podstawowych zadań stawianych mu od chwili powstania, omówienia prezento¬ wanej na jego łamach problematyki i prześledzenia zmian. Jest to również okazja do refleksji nad rolą i miejscem pisma w polskiej etnografii/etnologii i osiąg¬ nięciami dyscypliny, widzianymi przez pryzmat publikowanych na jego łamach artykułów. Historia czasopisma jest częścią historii polskiej etnografii/etnologii/antropo¬ logii kulturowej i powinna być rozpatrywana w ścisłym związku z nią. Takie pogłębione ujęcie nie jest jednak możliwe w krótkim, z konieczności, tekście. Możemy jedynie zasygnalizować pewne problemy. Trudno nam również oceniać czasopismo, z którym jesteśmy związane od dawna. We „Wstępie" do pierwszego tomu „Etnografii Polskiej", zatytułowanym „Od Redakcji", tak m.in. sformułowano jej zadania: „[...] czasopismo to jako odbicie 1 2 1 Etnografia reprezentowana w Instytucie Historii Kultury Materialnej związana była z Dzia­ łem I V PAN. „Zakres tematyczny tego Działu [jak napisano w I tomie pisma, w artykule „Od Redakcji"] nie ogranicza się [...] do zagadnień kultury materialnej, obejmuje bowiem zarówno zagadnienie rozwoju sił wytwórczych wraz z całością kultury materialnej, jak też problematykę społecznych stosunków produkcji i bogatą tematykę należącą do dziedziny świadomości spo­ łecznej" (Etnografia Polska, t. I : 1958, s. 15). Redaktorem naczelnym „Etnografii Polskiej" był prof. dr hab. Witold Dynowski. W skład Komitetu Redakcyjnego wchodzili: prof. prof. Kazimierz Dobrowolski, Józef Gajek, Mieczysław Gładysz, Jadwiga Stelmachowska, Jadwiga Klimaszewska, Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Kazimierz Moszyński, Adolf Nasz, Andrzej Waligórski, Kazimiera Zawistowicz-Adamska. 2 �8 50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ" polskiej współczesnej myśli badawczej musi oprócz problematyki własnego kra¬ j u uwzględnić również etnografię innych narodów słowiańskich oraz pozosta¬ łych krajów europejskich i pozaeuropejskich. [... ] czasopismo będzie się starało kłaść silny nacisk na zagadnienia metodologiczne, na zagadnienia związane z techniką badań, na podstawowe problemy teoretyczne. [... ] Nieobca mu będzie również problematyka etnogenetyczna i zagadnienia swoistych cech etnicznych ludu polskiego i jego kultury" (Etnografia Polska, t. I : 1958, s. 16). W tym samym tomie zamieszczony został artykuł nestora polskiej etnografii, prof. Kazimierza Dobrowolskiego, będący pierwszą po wojnie próbą teoretycz¬ nego zarysu tradycyjnej kultury chłopskiej na ziemiach południowej Małopolski w X I X - X X wieku. Autor przedstawił wyniki badań przeprowadzonych przed I I wojną światową i w pierwszych latach powojennych, łącząc teoretyczne i meto¬ dologiczne założenia badawcze obu okresów. Tekst Dobrowolskiego był bardzo ważnym głosem w dyskusji nad teorią kultury ludowej oraz znaczeniem podłoża historycznego i dziedzictwa kulturowego. Polscy badacze od początku doceniali potrzebę międzynarodowej współpra¬ cy, szerokiego udziału w życiu naukowym, prowadzenia badań terenowych na różnych obszarach i podejmowania nowych projektów badawczych (dyskutowa¬ no o nich m.in. podczas Międzynarodowych Kongresów Nauk Etnologicznych i Antropologicznych). W „Etnografii Polskiej" publikowano wyniki badań obej¬ mujących wybrane regiony Polski i realizowanych poza jej granicami, m.in. w Czechosłowacji, Bułgarii, Jugosławii, NRD, Rumunii, na Węgrzech. Zwracano również uwagę na konieczność likwidacji tzw. kierunków deficytowych, m.in. takich jak studia nad teorią kultury „społeczeństw pierwotnych" (Dynowski 1963, s. 25) i etnografia Europy (Zadrożyńska-Barącz 1970). Z perspektywy lat można powiedzieć, że cel ten został osiągnięty. Znakomitą okazją do refleksji nad zadaniami dyscypliny był jubileusz dwu¬ dziestolecia powojennej etnografii i dziesięciolecia powstania Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN. W artykule wstępnym do I X tomu czasopisma, zatytu¬ łowanym „Od Redakcji", czytamy m.in.: „Dzisiejsza etnografia uważa za swój główny obowiązek studia nad współczesnością, przy czym rzeczywistość aktualna traktowana jest jako ogniwo szerszego procesu historycznego [... ] W badaniach nad współczesnością etnografia spotyka się z innymi naukami społecznymi, zwłaszcza z socjologią, historią gospodarczą czasów najnowszych, ekonomią, demografią, historią techniki. [... ] Innym wreszcie momentem, na który wskazać należy w rozwoju powojennej etnografii, a zwłaszcza lat ostatnich, jest wzrost zainteresowania krajami pozaeuropejskimi. [... ] Współczesna etnografia polska jest więc z jednej strony dyscypliną historyczną, odtwarzającą określone wycinki chronologiczne procesu kulturowego, z drugiej zaś strony wnosi ona swój wkład do teorii kultury. Oba te aspekty działania naszej dyscypliny budzić muszą, i budzą, wiele refleksji teoretycznych i metodologicznych. [... ] Tym zagad¬ nieniom zawsze będziemy udzielali naczelnego miejsca, zarówno w następnych tomach ^Etnografii Polskiej», jak i w innych wydawnictwach etnograficznych" (Etnografia Polska, t. IX: 1965, s. 22-23). �50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ" 9 Zadania uznane za programowe dla rodzimej etnografii znalazły odbicie w arty­ kułach zamieszczanych w kolejnych tomach. Poruszano w nich m.in. kwestie teoretyczne i metodologiczne, podejmowano próby interdyscyplinarnych studiów nad przeszłością i teraźniejszością kultury wsi polskiej, zastanawiano się nad rolą etnografii w rozwoju nauk społecznych. Prezentowano również wyniki reali¬ zowanych na szeroką skalę programów badawczych, dotyczących np. prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym, monografii wybranych środowisk wiejskich Mazowsza, Podlasia, Górnego Śląska, Karpat, Wielkopolski i Kujaw. Podejmo¬ wano próby rekonstrukcji tradycyjnej kultury ludowej poszczególnych regionów, a także ukazania współczesnego obrazu badanych wsi. Zauważalne było odejś¬ cie od klasycznego podziału kultury na materialną, społeczną i duchową na rzecz analizy wybranych dziedzin kultury, najbardziej charakterystycznych dla danej spo¬ łeczności, rozpatrywanych w kontekście innych zjawisk kulturowych, z uwzględ¬ nieniem perspektywy historycznej. W 1962 roku, w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN, powstał Zakład Etnografii Powszechnej. Było to związane z rosnącym zainteresowaniem polskich badaczy problematyką pozaeuropejską. Rosła również liczba tekstów zamieszcza¬ nych w „Etnografii Polskiej", w których ukazywano wyniki badań prowadzonych na różnych kontynentach. Największym przedsięwzięciem badawczym w historii polskiej etnografii/etno¬ logii, realizowanym poza granicami kraju, była ekspedycja, której członkowie (w latach 1965-1980) prowadzili badania terenowe w Mongolii. Inicjatorem prac, ich kierownikiem i koordynatorem, był prof. dr hab. Witold Dynowski, zarazem długoletni redaktor „Etnografii Polskiej". Na łamach pisma systematycznie pu¬ blikowano wyniki badań terenowych prowadzonych przez członków ekspedycji. W artykułach omawiano m.in. proces przechodzenia od tradycyjnej formy koczow¬ niczej gospodarki pasterskiej do gospodarki spółdzielczej, z charakterystycznymi dla niej elementami osadnictwa. Przedmiotem studiów stał się też proces adaptacji młodzieży mongolskiej do środowiska pasterskiego, zmieniającego się pod wpły¬ wem urbanizacji i industrializacji. Analizowano zmiany struktury społecznej, przeobrażenia zachodzące w sferze stosunków etnicznych, w funkcjonowaniu rodziny i systemu pokrewieństwa, we wzorcach osobowych, życiu codziennym i obrzędowości. Przedstawiono także efekty unikalnych w skali światowej badań przeprowadzonych przez członków ekspedycji wśród mongolskich mniejszości etnicznych (patrz np. Etnografia Polska, t. X I I : 1968; t. X X I : 1972, z. 1; szerzej 0 pracach ekspedycji mongolskiej patrz też: Kabzińska 2000). Polscy mongoliści utrzymywali ścisłe kontakty z wieloma liczącymi się zagra¬ nicznymi ośrodkami naukowymi, a ich prace cieszyły się dużym zainteresowa¬ niem środowiska naukowego. 24-25 października 1978 roku, w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN, odbyło się międzynarodowe sympozjum, którego tema¬ tem była „Tradycja we współczesnej kulturze Mongolskiej Republiki Ludowej". Wzięli w nim udział mongoliści z Austrii, Finlandii, Francji, Japonii, NRD 1 RFN, Węgier, USA, ZSRR, Mongolii i Polski. Teksty referatów ukazały się drukiem w X X I V tomie czasopisma (rok 1980, z. 1). �10 50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ" Z dużym zainteresowaniem środowiska spotkały się m.in. opublikowane w „Etnografii Polskiej" pionierskie w światowej mongolistyce artykuły wskazu¬ jące na możliwości zastosowania analizy semiotycznej do badań nad różnymi rodzajami ruchu, waloryzacją przestrzeni, obrzędowością oraz zachowaniami ludycznymi. Autorzy tych tekstów prezentowali wyniki badań przeprowadzonych w Mongolii, odwoływali się również do materiałów porównawczych, dotyczą¬ cych różnych kultur, często znacznie oddalonych od siebie terytorialnie. Obok badań nad kulturą mongolską znakomicie rozwijały się w Polsce (i roz¬ wijają do dziś) badania amerykanistyczne. W artykułach publikowanych na ła¬ mach czasopisma analizowano m.in. współczesne przeobrażenia kulturowe (na przykładach wybranych grup etnicznych obu Ameryk, zwłaszcza społeczności indiańskich). Tematem artykułów było również funkcjonowanie struktur społecz¬ nych w Ameryce Południowej w okresie prekolumbijskim i po konkwiście. Oma¬ wiano też zjawisko religii synkretycznych i ruchów społeczno-religijnych okreś¬ lanych jako natywistyczne, millenarystyczne, bądź mesjanistyczne, analizowano mity, wierzenia i obrzędy badanych grup. Wiele uwagi poświęcono udziałowi Polaków w rozwoju cywilizacyjnym i kulturowym państw Ameryki Łacińskiej w X I X i X X wieku i odkrywaniu tego obszaru (patrz np. Etnografia Polska, t. X X V I I : 1983, z. 1; Etnografia Polska, t. X X X I I : 1988, z. 1). W badaniach pozaeuropejskich uczestniczyli przedstawiciele różnych placówek etnograficznych. Publikując ich prace „Etnografia Polska" pełniła funkcję łącz­ nika między różnymi ośrodkami, była też znakomitym forum dyskusyjnym. Na łamach czasopisma publikowano również wyniki badań prowadzonych w Afryce i na Bliskim Wschodzie. Ukazywały się także teksty będące efektem współpracy międzynarodowej obejmującej kraje europejskie. Jej przykładem mogą być wspólne badania polsko-bułgarskie, realizowane w latach 1966-1970. Dotyczyły one m.in. rodziny oraz przemian zachodzących w wybranych wiejs¬ kich społecznościach lokalnych po I I wojnie światowej (patrz np. Etnografia Pol­ ska, t. XV: 1971, z. 1). W 1959 r. powstała Międzynarodowa Komisja do Badania Kultury Ludowej Karpat. W realizacji projektów opracowanych przez członków Komisji uczestni¬ czyli badacze polscy, czescy, słowaccy, węgierscy, rumuńscy i ukraińscy, a po po¬ szerzeniu Komisji o kraje bałkańskie (w 1976 r.) - także bułgarscy i jugosłowiańscy. W tym samym czasie Komisja zmieniła nazwę na: Międzynarodowa Komisja do Badania Kultury Ludowej Karpat i Bałkanów. Najwięcej uwagi poświęcono pasterstwu, architekturze i folklorowi zbójnickiemu. Działalność Komisji była zna¬ komitym przykładem pierwszego po I I wojnie światowej, szerokiego pod wzglę¬ dem problemowym i długotrwałego współdziałania etnologów z krajów Europy Środkowo-Wschodniej i Południowej (patrz np. Etnografia Polska, t. V: 1961; t. V I : 1962; t. XXV: 1981, z. 2; o pracach Komisji patrz też: Godyń-Wrzesień 2005). Od początku lat siedemdziesiątych w „Etnografii Polskiej" można śledzić dys¬ kusję, mającą na celu podsumowanie dwudziestopięcioletnich dokonań badaw¬ czych. Wskazywano też na konieczność wydania pracy zbiorowej, która byłaby syntetycznym ujęciem etnografii Polski. W artykułach poświęconych progra- �50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ" 11 mowi prac nad „Syntezą" przedstawiano m. in. teoretyczne i metodologiczne założenia projektu, odpowiadające nowym wymogom dyscypliny (KutrzebaPojnarowa 1971). Publikowano również cząstkowe wyniki badań nad poszcze­ gólnymi zagadnieniami. W 1970 roku ukazał się artykuł poświęcony Łemkom, przemianom w sferze kultury tej grupy i jej związkom z kulturą polską. Trzy lata później opubliko­ wano artykuł poświęcony uchodźcom greckim w Bieszczadach. Na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych ukazały się też w „Etnografii Polskiej" teksty dotyczące Cyganów w Polsce oraz ludności tatarskiej. Podjęto również rozważania nad pojęciem grupy etnograficznej i etnicznej. Publikacja tekstów dotyczących różnych grup etnicznych mieszkających na terenie Polski miała ogromne znaczenie. Oznaczała zdecydowane wyjście poza obowiązujący w PRL oficjalny obraz społeczeństwa polskiego jako homogenicznego pod względem etnicznym/narodowościowym. Złamanie tabu milczenia na ten temat. Przez długie lata wydawcą „Etnografii Polskiej" był wrocławski Zakład Wy­ dawniczy im. Ossolińskich. Od 1992 roku pismo wydawane jest przez Instytut Archeologii i Etnologii PAN (składem i drukiem zajmuje się Zakład Wydawni¬ czy Letter Quality). „Etnografia" ukazuje się w nowej szacie graficznej. Najważ¬ niejsze zmiany dotyczą jednak prezentowanej w piśmie problematyki. Transformacja systemowa, której początek wyznacza umownie rok 1989, po¬ zwoliła polskim etnologom, podobnie jak badaczom w innych krajach Europy Srodkowo-Wschodniej, na podjęcie wielu tematów, których realizacja nie była wcześniej możliwa, głównie ze względów polityczno-ideologicznych. Do dziś prowadzone są zainicjowane wówczas badania nad konfliktami etnicznymi, pograniczem kulturowym, religijnością, charakterem relacji między różnymi grupami etnicznymi a grupą dominująca. Przedmiotem szczególnej uwagi stała się tożsamość (etniczna, narodowa, kulturowa) oraz jej wyznaczniki. Dużym za¬ interesowaniem cieszy się tematyka polonijna. Przez wiele lat tego typu badania były ograniczone do krajów zachodnich. Od 1989 roku polscy badacze mają także możliwość prowadzenia badań terenowych na obszarach byłego Związku Radzieckiego, m.in. wśród mieszkających tam Polaków. Prace badawcze dotyczą m.in. historii tej grupy, tożsamości i jej wyznaczników oraz warunków mających wpływ na kształt tej tożsamości. Przedmiotem badań jest kultura wybranych grup, religia, relacje etniczne. Wyniki badań terenowych przeprowadzonych m.in. na Białorusi, Litwie, Ukrainie, w Kazachstanie, Mołdawii, w Gruzji, w Rosji (a także poza granicami byłego ZSRR - w Rumunii) były prezentowane na łamach „Etnografii Polskiej". Najwięcej tekstów poświęcono Białorusi. Pisano m.in. o wyznacznikach tożsamości etnicznej (narodowej) różnych grup (nie tylko Polaków), stosunkach etnicznych, w tym np. rosyjsko-białoruskich, anali¬ zowanych z perspektywy „swój" - „obcy". Badaczy interesowały stereotypy etniczne, stosunki społeczne i religijne, małżeństwa mieszane, działania podej¬ mowane dla zachowania kultury i języka poszczególnych grup, świadomość historyczna, postawy wobec zmian, zachodzących na Białorusi po rozpadzie ZSRR i in. Wskazywano na zróżnicowanie badanych społeczności, podziały na �12 50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ" „swoich" i „obcych", występujące także wewnątrz tej samej grupy etnicznej czy narodowej, różne typy tożsamości, jej wyznaczniki oraz zmiany ich roli w kształ¬ towaniu identyfikacji poszczególnych osób. Na łamach pisma, po raz pierwszy w polskiej etnologii, pisano o Turkach meschetyńskich, Asyryjczykach, Czeczenach i Chewsurach, ukazując wybrane aspekty ich historii i kultury, a także stereotypowy najczęściej sposób prezen¬ towania tych grup w różnego typu publikacjach. Ukazały się również artykuły o problemach imigrantów w Szwajcarii, staroobrzędowcach w różnych krajach Europy, a także o Niemcach nadwołżańskich, którzy zdecydowali się opuścić ZSRR i obecną Rosję, by osiąść w niemieckiej ojczyźnie. Wiele uwagi poświęcono mniejszościom etnicznym i narodowym w Polsce. Opublikowana została m. in. seria artykułów na temat Górnoślązaków. Pierwszy tekst z tego cyklu ukazał się 1993 roku, a więc na długo przedtem, zanim grupa ta stała się przedmiotem powszechnej uwagi i gorących dyskusji. Opublikowano również teksty dotyczące młodych Żydów, Karaimów, Romów i Wietnamczy¬ ków, procesu ich integracji ze społeczeństwem polskim, relacji z grupą domi¬ nującą, wyznaczników tożsamości, możliwości zachowania własnej kultury. Odrębny cykl artykułów poświęcono potomkom rodzin niemieckich mieszkają¬ cym na terenie Wielkopolski, w szczególności tych, które w X V I I I wieku przy¬ były na ziemie polskie z Bambergu i osiadły w okolicach Poznania. W artyku¬ łach ukazano m.in. historię i współczesność badanej grupy i jej przedstawicieli, proces integracji, związki z kulturą polską oraz przykłady stosunków polskoniemieckich w różnych okresach, widziane przez pryzmat losów jednostek. W „Etnografii Polskiej" ukazała się także seria artykułów na temat mniej¬ szości białoruskiej w Polsce w okresie międzywojennym. Przedmiotem uwagi było m.in. szkolnictwo białoruskie, instytucje i organizacje społeczne, działal¬ ność polityczna. Sytuacja Białorusinów została przedstawiona na tle polityki narodowościowej ówczesnych władz polskich i różnych obozów politycznych. W badaniach wykorzystano specjalistyczną literaturę, materiały prasowe, doku¬ menty statystyczne oraz niepublikowane wcześniej źródła archiwalne, pocho¬ dzące z archiwów polskich, litewskich i białoruskich. Analiza wybranych tytu¬ łów prasowych pozwoliła również na przedstawienie wizerunku mniejszości żydowskiej w międzywojennej Polsce. W kolejnym tekście, na podstawie tego typu materiałów, ukazane zostały stereotypy mieszkańców Włoch. Badania nad mniejszościami etnicznymi i narodowymi stały się znakomitą okazją do przypomnienia przedwojennego dorobku polskich badaczy i pokazania możliwości wykorzystania go we współczesnych pracach badawczych. Na nowo odkryto, odczytano i doceniono m.in. dorobek Józefa Obrębskiego i Eugeniusza Frankowskiego. W artykułach poświęconych mniejszościom obecna jest refleksja nad pro¬ blemem kontaktu kulturowego i relacją: „my" - „oni", „swoi" - „obcy". Do roz¬ ważań tych warto wrócić we współczesnych badaniach nad nasilającymi się ruchami migracyjnymi, problemami uchodźców, różnymi przejawami „swojskości" i „obcości". �50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ" 13 Dobrą okazją do rozważań nad relacją „swój" - „obcy" była 500 rocznica odkrycia Ameryki. Włączając się w obchody tego wydarzenia wydano tom „Etno¬ grafii Polskiej" (t. X X X V I : 1992, zeszyt 2), w którym zaprezentowano m.in. wyniki analizy niepublikowanych wcześniej źródeł archiwalnych oraz rezultaty kwerendy materiałów prasowych, dotyczących Indian w XIX-wiecznym Chicago i w Warszawie (w 1884 roku). Ukazano stereotypowe wyobrażenia na temat Indian, podejmując próbę demitologizacji ich obrazu. Bardzo ważne było spojrze¬ nie na rolę, jaką odegrali Europejczycy w odkrywaniu Ameryki, a także związana z tym refleksja nad zjawiskiem kontaktu kulturowego i jego efektami. Ze zrozumiałych względów w czasopiśmie można było zaprezentować jedy¬ nie niewielką część bogatego dorobku naszej dyscypliny. Zawsze jednak pisano o sprawach ważnych dla środowiska. Podejmowano dyskusję nad nazwą dyscy¬ pliny, jej specyfiką, możliwościami badawczymi (jak również - ograniczeniami), a także nad związkami rodzimej etnografii/etnologii z nauką światową. Prezen¬ towano teksty z zakresu historii etnografii/etnologii. Korzystając z nieznanych szerzej źródeł przypominano sylwetki wybitnych badaczy i nieznane fakty z ich życia naukowego. W ostatnich latach ukazały się m.in. artykuły poświęcone Bronisławowi Malinowskiemu, Eugeniuszowi Frankowskiemu, Adamowi Fische¬ rowi, Oskarowi Kolbergowi, Józefowi Obrębskiemu, a także rosyjskiemu etno¬ grafowi - Dmitrijowi Konstantynowiczowi Zieleninowi. Wykorzystano w nich źródła odnalezione w archiwach, materiały prasowe i unikalne publikacje. Po 1989 roku nowym, szczególnie ważnym, problemem badawczym stała się analiza „realnego socjalizmu" w Polsce i innych krajach tego systemu, z jej mitologią, propagandą, metodami socjotechniki, sferą życia codziennego. Anali¬ zowano również (m.in. na przykładzie społeczności wiejskich) mechanizmy transformacji (przełomu systemowego) i ich skutki społeczno-kulturowe. Zapre¬ zentowano też wyniki badań inspirowanych koncepcją „teatru życia publicznego" ukazujących, na wybranych przykładach, lokalny wizerunek sceny politycznej. Pisano również o dialogu międzyreligijnym i sytuacji wyznaniowej w róż¬ nych krajach (m.in. Rosja, Białoruś, Ukraina, USA), o specyficznej religijności kobiecej. Podawano przykłady funkcjonowania parafii katolickich i prawo¬ sławnych z terenów byłego ZSRR, obu Ameryk i Polski. Na łamach „Etnografii Polskiej" omawiano ważne społecznie problemy udziału kobiet w walkach par¬ tyzanckich w Ameryce Łacińskiej, sytuacji ludzi starych w różnych kulturach, związków między współczesną turystyką i neokolonializmem, wyborów alterna¬ tywnych sposobów życia, „fali" w wojsku i nasilającego się obecnie w wielu krajach świata zjawiska samobójstw. Podjęty został również problem wpływu prasy na nastroje społeczne i jej roli w kreowaniu współczesnych stereotypów polskiego społeczeństwa. Autorzy publikujący na łamach „Etnografii Polskiej" przedstawiali również wyniki swoich badań nad rolą i funkcjonowaniem kultu świętych we współczes¬ nej kulturze ludowej, obrazem kultury ludowej w filmie polskim w czasach socja¬ listycznych, fenomenem disco polo i jego miejscem w polskiej kulturze masowej, symboliką wybranych zachowań i zjawisk (m.in. pustki, ciemności i milczenia), �14 50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ" ofiarami z człowieka, różnymi aspektami wierzeń ludowych, sposobami spędza­ nia czasu wolnego. Od końca lat osiemdziesiątych, przez wiele lat, w „Etnografii Polskiej" uka­ zywały się nowatorskie artykuły reprezentujące nurt określany mianem antropo­ logii tańca. Wskazywano w nich różne możliwości interpretacji tańców wystę¬ pujących w kulturach świata, podejmując próbę wyjaśnienia ich znaczenia. W innych tekstach przedstawiono oryginalne propozycje interpretacji rozmaitych zachowań ruchowych występujących w kontekście obrzędów przejścia, cyklu kalendarzowego, w obrzędach rodzinnych. Odrębna seria artykułów poświęcona została współzawodnictwom w kulturach ludów Azji. Po raz pierwszy w litera¬ turze ukazane zostały funkcje obrzędowe wielu zachowań tego typu, ich związki z magią oraz znaczenie symboliczno-komunikacyjne. W piśmie prezentowano nowe możliwości prowadzenia badań etno-historycznych. Publikujący tu autorzy włączyli się również do dyskusji nad nowymi kie¬ runkami badań (np. etnicznością postmodernizmem, socjologią wiedzy, semio­ tyką i symboliką różnych zachowań, antropologią sportu i tańca). Omawiano też dokonania etnologii narodowych (np. rumuńskiej, francuskiej) i regionalnych (buriackiej). Analizowano ponadto wybrane koncepcje naukowe (m.in. koncep¬ cję mimesis sformułowaną przez René Girarda oraz „kozła ofiarnego", przedsta­ wioną również przez tego badacza). Zastanawiano się nad przydatnością pojęcia dyskurs we współczesnej antropologii, jak też nad terminologią, która pozwoliłaby na opis współczesnych zmian, dotyczących np. kwestii etnicznych. Przegląd tekstów składających się na dorobek „Etnografii Polskiej" wskazuje na bogactwo poruszanej na jej łamach problematyki. Można też np. mówić o wielości i różnorodności źródeł, z jakich korzystają etnologowie w swoich pracach. Są wśród nich nie tylko charakterystyczne dla dyscypliny badania tere¬ nowe, ale także źródła archiwalne, księgi parafialne, napisy nagrobne, materiały biograficzne, listy, dzienniki z badań terenowych, informacje z Internetu oraz materiały prasowe, pochodzące z różnych okresów. Stałymi działami pisma są „Recenzje i omówienia" oraz „Kronika". Z braku miejsca możemy w nich przedstawić jedynie nieliczne publikacje i wydarzenia składające się na ogromny dorobek dyscypliny. Bardzo ważny jest natomiast stały udział czasopisma w obiegu informacji naukowej. Zamieszczone tu teksty pobudzają do refleksji, dyskusji i krytycznej analizy, inspirują też do dalszych prac badawczych. Mimo daleko idących zmian, jakie dokonały się w powojennej etnografii, etno¬ logii/antropologii kulturowej, czasopismo od początku ukazuje się pod tym samym tytułem. Być może należałoby go zmienić, nie uczyniliśmy jednak tego, szanując tradycję i przyzwyczajenia Czytelników. Wzięliśmy także pod uwagę wysoką pozycję pisma i fakt, że jest ono rozpoznawalne właśnie jako „Etnografia Polska". Stały wzrost kosztów wydawniczych, przy skromnych możliwościach finan¬ sowania publikacji naukowych, wpłynął na zmniejszenie objętości pisma. Do historii przeszły roczniki o objętości 40 arkuszy (przez długi czas wydawano rocznie dwa zeszyty, z których każdy liczył ok. 20 arkuszy). W 1994 roku, po �50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ" 15 kilkudziesięciu latach, „Etnografia Polska" znów stała się rocznikiem. Ograni¬ czone są możliwości publikowania materiałów ilustracyjnych, przede wszystkim fotografii; nawet nie próbujemy sięgać po barwne ilustracje. Na szczęście, jak wynika z ocen czasopisma, jego poziom merytoryczny jest niezmiennie wysoki, a wiele prezentowanych tu tekstów znajduje się w naukowym obiegu (sięgają do nich nie tylko etnologowie/antropolodzy). Rozwiązaniem, które pozwoliłoby na publikację większej ilości materiałów byłaby z pewnością elektroniczna wersja „Etnografii Polskiej", dostępna w Inter¬ necie. Jest to zapewne kwestia niedalekiej przyszłości. Obecnie angielskojęzyczne streszczenia publikowanych w czasopiśmie artykułów ukazują się w międzyna¬ rodowym piśmie internetowym „The Central European Journal of Social Sciences and Humanities" (CEJSH). Powodem do szczególnej radości jest rosnące zainteresowanie młodych auto¬ rów publikowaniem na łamach „Etnografii Polskiej" wyników prowadzonych przez nich badań. Za jakiś czas przejmą oni pałeczkę w sztafecie pokoleń i będą tworzyć następne numery pisma. Miejmy też nadzieję, że będą świętować kolejne, piękne jubileusze wydawnictwa ukazującego się pod tytułem „Etnografia Polska". LITERATURA CYTOWANA D o b r o w o l s k i K a z i m i e r z 1961, Studia nad teorią kultury ludowej. Zagadnienie reliktu kulturowego w świetle materiałów źródłowych z południowej Małopolski, Etnografia Pol­ ska, t. IV, s. 15-92. - 1964, Trzy studia z teorii kultury ludowej, Etnografia Polska, t. V I I I , s. 11-74. D y n o w s k i W i t o l d 1963, Z dziedzin deficytowych etnografii polskiej, Etnografia Polska, t. V I I , s. 15-30. G o d y ń - W r z e s i e ń M a r i a 2005, Zarys historii Międzynarodowej Komisji do Badania Kul­ tury Ludowej Karpat, Lud, t. 89, s. 237-252. K a b z i ń s k a I w o n a 1996, Od Redakcji, Etnografia Polska, t. X L , z. 1-2, s. 5-9. - 2000, W kierunku zrozumienia i interpretacji. Polska ekspedycja etnograficzna w Mon¬ golii, [w:] Polskie opisywanie świata. Od fascynacji egzotyką do badań antropologicz­ nych, Antoni Kuczyński (red.), Katedra Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego, Wro¬ cław, s. 233-249. K u t r z e b a - P o j n a r o w a A n n a 1971, Założenia teoretyczne i realny program nowych prac nad syntezą etnografii Polski, Etnografia Polska, t. XV, z. 2, s. 11-16. P a p r o c k a W a n d a 2003, 50 lat Zakładu Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, Etnografia Polska, t. X L V I I , z. 1-2, s. 5-30. Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z A n n a 1970, Nowa dziedzina deficytowa - etnografia Europy, Etnografia Polska, t. XIV, z. 2, s. 207-214. Iwona Kabzińska, Wanda Paprocka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9e7fd6b6e3b1b0293863dcc15046e113.pdf 957e277d5ca1b5b6769d2fcd2950d937 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4077 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3807 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.2; s.65 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA NR 2 ROK 1956 T R E Ś Ć : R o z p r a w y Str. Tadeusz Seweryn Polskie w y c i n a n k i papierowe M a t e r i a ł y Tanina B i e n i a r z ó w n a Zofia B a r b a r a Roman Maria Głowa Reinfuss Przeździecka i XVII i XVIII wieku 67 s p r a w o z d a n i a E l e m e n t y l u d o w e w u r z ą d z e n i u izby u b o ż s z e g o czaństwa krakowskiego Materiały do m a p y w XVII wieku miesz­ . ośrodków garncarskich w . 106 Polsce 115 Szkolenie, kadr naukowych i organizacja b a d a ń z z a ­ kresu sztuki ludowej w R u m u n i i 120 Sztuka ludowe w muzeach Bukaresztu . . . . 124 . . . . 132 R e c e n z j e Rss. Maria J a n Manugiewicz. Znamierowska- Prufferowa Wspomnienie o rzeźbiarzu stroje ludowe kujawskim Feliksie Błasz- czyku P A Ń S T W O W Y I Polskie 135 I N S T Y T U T S Z T U K I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/361f74a499ba3fa7e1ad5e23944364fb.pdf 4ba874a60705737f291832309b525e0c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1268 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1170 Title A name given to the resource Witold Dynowski (23.08.1903-31.07.1986). Profesor etnografii Uniwersytetu Warszawskiego. Założyciel i naczelny redaktor "Etnografii Polskiej" / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1, s.13-18 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WITOLD DYNOWSKI (23.08.1903 - 31.07.1986) PROFESOR ETNOGRAFII UNIWERSYTETU WARSZAWSKIEGO ZAŁOŻYCIEL I N A C Z E L N Y R E D A K T O R „ETNOGRAFII P O L S K I E J " Urodzony w Charbinie, syn budowniczego kolei wschodnio-chińskiej, tu uzyskał w 1921 roku maturę i zdobył doświadczenie życiowe, które w przy­ szłości miało wpłynąć na jego zainteresowania naukowe. Przedwczesna śmierć ojca zmusiła go do podjęć i;i pracy zarobkowej umożliwiającej zdobycie fun­ duszy na powrót do Polski. Brał więc udział w połowach na łososie na K a m ­ czatce oraz w polowaniach na zwierzęta futerkowe w okolicach Kałymy, Indigirki i Anadyru. Był przy tym aktywnym działaczem małej polonii charbińskiej. Po powrocie do Polski w 1922 roku rozpoczął, pod wpływem stryja cenionego profesora prawa, Konrada Dynowskiego, studia prawnicze w Uni­ wersytecie Warszawskim. Przenosząc się w 1924 roku na Uniwersytet im. Stefana Batorego do Wilna dokonał jednocześnie zmiany kierunku studiów na filozofię i etnografię. Przypieczętowaniem tego była asystentura u prof. Cezarii Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutzowej (1927) i magisterium w za­ kresie etnografii (1929) na podstawie pracy o barwnych kufrach chłopskich z okolic Wileńszczyzny i Polesia. W 1935 roku przenosi się do Warszawy, gdzie pracuje jako adiunkt w nowo utworzonej Katedrze Etnografii Polski pod kierunkiem tego samego profesora (już wtedy Jędrzejewiczowej). T u w 1937 roku uzyskuje doktorat na temat Izolacji cywilizacyjnej wojewódz­ twa wileńskiego i nowogródzkiego — pracy tej nie zdążył opublikować przed wojną. W czasie wojny dzieli los większości inteligencji — ima się różnych pro­ stych prac fizycznych. Bierze też udział w tajnym nauczaniu. Kontynuacją okupacyjnych więzi i działań jest Jego powojenna współpraca ze znanym fizykiem prof. J . Pieńkowskim, z C z . Wycechem, J . Zawadzkim w Radzie Głównej szkolnictwa wyższego (b. ministerstwa oświecenia publicznego). Od pierwszego dnia po wojnie Profesor włącza się do odbudowy Uni­ wersytetu, ujawniając swój instynkt gospodarza. Wykaże go zarówno inwe­ stując własne fundusze w o d b u d o w ę domu przy ul. Hożej 74, gdzie od 1946 roku mieściła się przeniesiona z Pałacu Staszica Katedra Etnografii Polski, jak i zabiegając w Ministerstwie Szkolnictwa Wyższego o fundusze �14 WITOLD DYNOWSK) na remonty domu, podwórza etc, ściągając książki z rozproszonego księgo­ zbioru, stoły i ławki. W 1946 i 1947 roku Katedra działa pod kierunkiem jedynego wtedy w Warszawie profesora etnografii (i socjologii), Jana S. Bystronia. Wynikiem tej współpracy z Bystroniem jest wydana wspólnie Kultura ludowa i ludoznawstwo w Polsce (w znanej serii Wiedzy Powszechnej). Wieloletnia, jak się potem okaże, choroba wyłącza Bystronia j u ż w 1947 roku z pracy uni­ wersyteckiej. Od tego roku Witold Dynowski zdany jest wyłącznie na własne siły w próbach odtworzenia lub raczej stworzenia na nowo akademickiego środowiska etnograficznego w Warszawie. Z p o m o c ą śpieszą jednak Włodzi­ mierz Antoniewicz, Julian Krzyżanowski, Stanisław Ossowski. Katedra działa pod kuratelą tych uczonych, a Witold Dynowski przeprowadza przewód ha­ bilitacyjny na podstawie pracy Zagadnienie archaizmu Auksztoty, zakończo­ ny w 1947 roku. W 1949 roku zostaje kierownikiem Katedry i Zakładu Etnografii, spadkobiercą dwóch uprzednio istniejących: Katedry i Zakładu Etnografii Polski Cezarii Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowej oraz Etnografii i Etnologii Ogólnej Stanisława Poniatowskiego. Jest naj­ młodszym kierownikiem Katedry Etnografii w Polsce i jedynym samodziel­ nym pracownikiem naukowym w tej dyscyplinie w Warszawie. Nie można już do ich grona zaliczać nieuleczalnie chorego J . S. Bystronia; C . Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa pozostała w Londynie na Uni­ versity in Exile, S. Poniatowski umiera w drodze do Polski z obozu kon­ centracyjnego. Oceniając realistycznie swe siły Dynowski przyjmuje propozycję K . M a ­ jewskiego i razem z K . Michałowskim i W. Antoniewiczem tworzą w 1950 roku Studium Historii Kultury Materialnej z trzema specjalizacjami: archeo­ logią pradziejową, archeologią śródziemnomorską i etnografią. Studium to ma spełnić oczekiwania metodologiczne orientacji marksistowskiej — zwrócić uwagę na studiowanie bytu, podstaw kultury i działania ludzkiego. Zgłosze­ nie przez prof. Dynowskiego akcesu do Studium jest przede wszystkim kro­ kiem pragmatycznym, a nie metodologicznym. Ale fascynuje go monistyczny sposób ujęcia historii kultury, interesują neoewolucjonistyczne wizje jej rozwo­ ju — stąd w lekturach jego studentów znajdą się L . H . Morgan, E . B. Tylor, F . Engels, J . Plechanow. Studium Historii Kultury Materialnej rozpada się jednak po kilku la­ tach i prof. Dynowski zostaje kierownikiem samodzielnej (do dziś) sekcji etno­ grafii w Uniwersytecie Warszawskim. Nadal jest kierownikiem Katedry, zo­ staje kolejno profesorem nadzwyczajnym i zwyczajnym. W 1973 przechodzi na emeryturę, pozostając jednak czynnym (seminarium magisterskie) do koń­ ca życia. W 1953 roku prof. Dynowski włącza się do działań mających na celu realizację uchwał I Kongresu Nauki Polskiej i powołanie Instytutu Historii Kultury Materialnej. Oznacza to między innymi wprowadzenie etnografii do Akademii Nauk. Prof. Dynowski jest więc wieloletnim (społecznie) kierowni- �WITOLD DYNOWSKI 15 kiem Działu I V Etnografii, a następnie Kierownikiem Zakładu Etnografii Pol­ skiej i Powszechnej w I H K M P A N . D ą ż ą c z jednej strony do instytucjonalnego wzmocnienia etnografii Dynowski zabiega o stworzenie płaszczyzny porozumienia dla wszystkich etno­ grafów polskich. Na gruncie uniwersyteckim tę rolę mają pełnić powołane w 1952 roku Międzyuczelniane Obozy Etnograficzne, w I H K M P A N ma się do tego przyczynić właśnie „Etnografia Polska" oraz organizacja Polskiego Atlasu Etnograficznego. Aby scalić podzieloną między różne resorty etno­ grafię prof. Dynowski stwarza instytucję okresowych konferencji sprawozdawczo-planujących placówek P A N , uniwersytetów i różnego typu muzeów. Aby zaś zapewnić etnografii perspektywę porównawczą, bez której niemożliwe jest realizowanie celów wynikających z jej klasycznej definicji, powołuje (w łonie I H K M P A N przy współpracy z uniwersytetami) wieloletnie ekspedycje etno­ graficzne do Bułgarii i do Mongolii. Tematyka prac Profesora dotyczy, począwszy od magisterium, dynamiki przemian kulturowych na obszarach o zwolnionym rytmie przeobrażeń, izo­ lowanych geograficznie, historycznie lub społecznie, konserwatywnych. Stąd Jego zainteresowanie Kurpiami, Podlasiem, a poza Polską Australią, która pozostawała Jego hobby aż do śmierci, oraz Mongolią. Z Jego najważ­ niejszych prac należy wymienić: Barwne kufry chłopskie z okolic Wileńszczyzny i Polesia (1934) wymierzone przeciwko wszystkim zwolennikom teorii o samorodnym i czystym charakte­ rze kultury ludowej; Sztuka ludowa Wileńszczyzny i Nowogródcżyzny (1935), w której po raz pierwszy wykazuje zainteresowanie obszarami izolowanymi i lekko, ale jed­ nak, przeciwstawia się idei K . Moszyńskiego badania zasięgów wytworów kulturowych; Izolacja cywilizacyjna województwa wileńskiego i nowogródzkiego (1937), praca doktorska zapowiadająca inne mniejsze, jak Rola czynników geogra­ ficznych w kształtowaniu się sztuki północno-wschodniej Europy (1939) oraz wykłady na temat Kurpiów, Podlasia, Żmudzi i Auksztoty; Zagadnienie archaizmu Auksztoty (1947 — nie drukowana) zamyka okres zainteresowań tym obszarem historycznym. Należy żałować, że ostatnie pra­ ce weszły do obiegu naukowego jedynie poprzez wykłady uniwersyteckie, wykłady na Międzyuczelnianych Obozach Etnograficznych i częściowo w serii artykułów pod tytułem „Historyzm sztuki ludowej" (Polska Sztuka Ludowa 1948). Prace po 1950 roku dzielą się na związane z Kurpiami i Podlasiem (tu Profesor tworzył koncepcję badań, był organizatorem, inspiratorem pisząc jedynie słowa wstępne lub niewielkie artykuły) oraz związane z Mongolią (Mongolia współczesna - 1968), spinające jakby klamrą lata młodzieńcze i ostatnie dwadzieścia lat Jego życia. Za swoje liczne zasługi Profesor Dynowski został odznaczony Medalami X - i XX-lecia P R L , Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, buł- �16 WITOLD DYNOWSKI garskim Orderem Cyryla i Metodego I kl., mongolskim Medalem Przy­ jaźni, licznymi medalami polskimi za zasługi dla rozwoju kultury, muzeal­ nictwa (wśród nich najbardziej cieszył go pamiątkowy medal z Muzeum w Ciechanowcu, które nazywał naszym warszawskim muzeum — laborato­ rium), ruchu amatorskiego i wreszcie I H K M P A N . W pierwszych latach po wojnie był członkiem rady nadzorczej Cepelia, członkiem wielu rad naukowych, w tym przede wszystkim I H K M P A N i Zakładu Krajów Pozaeuropejskich P A N , przewodniczącym Komitetu Eksper­ t ó w Etnografii (potem zespołu dydaktycznego) Ministerstwa Szkolnictwa Wyż­ szego. Był członkiem rad muzealnych, przede wszystkim Państwowego M u ­ zeum Etnograficznego w Warszawie, i wreszcie — dążąc zawsze do scalania etnografii — działał w komisji etnograficznej, a ostatnio w Komitecie Nauk Etnologicznych P A N . Profesor wykształcił duże grono uczniów, ale byłoby błędem sądzić, że nauczał nas tylko etnografii czy nawet przede wszystkim etnografii. Uczył nas pewnego sposobu życia. Zostawaliśmy Jego uczniami z wielu p o w o d ó w — ale również dlatego, że łatwo było M u się zwierzyć ze wszelkich k ł o p o t ó w i trudności. W zamian prosił o uśmiech. Uśmiech oznaczać miał pewną postawę wobec życia, pozostawanie w harmonii ze sobą i z innymi bez dą­ żenia do kariery i stanowisk. Zależało M u na więzi z ludźmi, choć nie ze wszystkimi. Z tymi, którzy byli gotowi podjąć grę, współdziałać, współgrać (określał to też słowem to play) zrobić krok w odpowiedzi na jego krok. Lubił dawać, tak jakby każdy dar dawał mu szansę na n o w ą więź lub utrwalenie starej. Obdarzał nas bezustannie: dobrą radą, dobrym słowem, niezdawkowym zainteresowaniem, lekarstwem, receptą wciśniętą w kieszeń, kwiatem, kawą. A ludziom, którzy nie byli gotowi „współbrzmieć", pozwalał odejść dodając „nechť si patři", jakby to czeskie powiedzenie miało jeszcze bardziej podkreślić jego wolę nie zatrzymywania ich. W Jego życiu przede wszystkim liczył się człowiek. Wielokrotnie wypo­ wiadał lęk przed pozbawionym człowieka, zbiurokratyzowanym systemem. Podejmując jakąkolwiek inicjatywę musiał mieć pewność, że na każdym szczeblu jej realizacji będzie miał do czynienia nie ze stanowiskiem w syste­ mie urzędniczym, ale z żywą osobą. Miał dlatego i cenił sobie bezpośrednie kontakty ze wszystkimi na każdym szczeblu hierarchii naukowej. W stłumie­ niu żywego człowieka przez system upatrywał wielkie niebezpieczeństwo dla kultury, dla nauki. W nauce najważniejszy był dla niego proces odkrywania. Na tyle waż­ ny i jedynie ważny, że nieważne stawało się opublikowanie go. Oznaczało to przecież w konsekwencji oderwanie odkrycia od odkrywcy. A naukę sta­ nowili dla niego odkrywcy, a nie odkrycia. Dlatego zapewne tak niewielką wagę przywiązywał do tego, by pisać nie przestając ani na chwilę myśleć, �17 WITOLD DYNOWSKI r o z w a ż a ć . . . Przypominał w tym swego Profesora, panią Cezarie Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrzejewiczową. Przywiązywał jednak wagę do odkrywania i dlatego u uczniów kształcił przede wszystkim wyobraźnię. T o było celem Jego wykładów wypowiada­ nych w pięknym polskim języku, pełnym metafor, obrazów słowem malo­ wanych z ukrytymi w nich zagadkami — które miały skłonić nas do poszu­ kiwań. Mieliśmy Mu czasami za złe, że nie dość ceni naszą mrówczą pracę włożoną w przepisywanie wywiadów, ich analizę, drobiazgowe opisy. Te czynności uważał za oczywiste i nie wiązał ich z procesem odkrywania. Zaczynało się ono potem, a może przedtem, a m o ż e biegło jakąś inną, niezależną od zbierania faktów drogą, I dlatego pozostanie w naszej pamięci, gdy przystaje na chwilę (chodził w czasie wykładów), podnosi rękę jakby chciał pokazać jakiś odległy punkt i opowiada... na przykład o tym, jak to Piotr I w swej podróży na pół­ noc kazał zatrzymać karocę, wysiadł i patrząc na ciągnącą się za błotni­ stymi brzegami Newy przestrzeń wyprostował się i zapiął brylantowy guz u swej szuby... I tak powstał Sankt Petersburg. A naszym — czeladników nauki — zadaniem pozostawało przetłumaczenie treści tego obrazu, pójścia tropem Piotra i określania przyczyn i konsekwen­ cji jego kroku do dziś. Ale dzięki temu wykładowi w naszej wyobraźni ó w brylantowy guz i Sankt Petersburg zlewały się w jedno, a poza dzia­ łaniami politycznymi, opisem gospodarki, nauki etc. widzieliśmy ludzkie sprawy i ludzkie decyzje, a nie tylko przedmioty i procesy. Zostawił nam przebogate dziedzictwo — obyśmy tylko umieli zdać sobie z tego sprawę. Zofia 2 - Etnografia Polska t. 31, г. I Sokołewicz �