31 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aec9c09c10a1e1e623943c07ddcad4e0.pdf a01dfe3ec3d07597cbbb8ab807f58702 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4270 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3980 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa 1961 t.15 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1961 t.15 z.4, s. 250-252 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available IS PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R Konferencje i O zjazdy Ogólnopolski Zjazd Polskiego T o ­ warzystwa Ludoznawczego odbył się w Białymstoku w dniach od 15 do 18 września. Na zjeździe wygłoszo­ ne zostały następujące referaty: prof. dr Jan Czekanowski — Rererat inauguracyjny; mgr. Maria T r a wińska-Kwaśniewska — Stan ba­ dań nad regionem białostockim; dr Krzysztof Kwaśniewski — Biało­ stockie w świetle niektórych w y n i ­ ków badań kartografii etnograficz­ nej; mgr Jerzy Damrosz — Węzło­ we zagadnienia etnografii Podlasia i pogranicza polsko-białoruskiego; prof. dr Witold Doroszewski i ze­ spół Pracowni Dialektologicznej Z a ­ kładu Językoznawstwa P A N — Z badań dialektologicznych na Pod­ lasiu; prof. dr Tadeusz DzierżykrajRogalski — Długość trwania życia starożytnych mieszkańców Jaćwierzy. Komunikaty: mgr L . Szwengrub-Judenko — Starowiercy F i l i ­ pom w województwie białostockim; mgr Maria Trawińska-Kwaśniewska — Z badań nad budownictwem regionu białostockiego; mgr Jerzy Damrosz — Wartość źródłowa zbio­ rów Michała Seberewskiego dla ba­ dań wschodniego Polasia; dr T a ­ deusz Prus-Wiśniowski — Z badań nad poznaniem środowiska na Pod­ lasiu. * Staraniem Zarządu Klubu Twór­ ców i Artystów Ludowych przy P D K w Puławach odbył się 20 sierp­ nia w Nałęczowie wojewódzki zjazd poetów ludowych. Zjazd poprze­ dziła tygodniowa wystawa sztuki ludowej i amatorskiej województwa lubelskiego. Pokazano pisanki, w y ­ cinanki, ceramikę, zdobnictwo w metalu, tkactwo i stroje ludowe, a w dziale amatorów — wyroby z wikliny, rzeźbę w drzewie i m a ­ larstwo. Na zjeździe dyskutowano m. in. nad wydaniem antologii poe­ tów ludowych Lubelszczyzny z oka­ zji 10004ecia Państwa Polskiego. Wystawy i konkursy "Wystawa współczesnej wycinanki kurpiowskiej otwarta była przez pierwsze dwa tygodnie sierpnia w Kordegardzie na Krakowskim Przed­ mieściu w Warszawie. Eksponowa­ no wycinanki wykonane przez po­ nad czterdziestu twórców ludowych pochodzących z okolic Puszczy Zie­ lonej (grupy: z Myszyńca, Kadzidła i okolic Przasnysza) i Puszczy B i a ­ łej (pow. Wyszków). Ogółem na w y ­ stawie znalazło się 120 eksponatów. Na otwarcie wystawy przybyli w y cinankarze: Piotr Puławski z K a ­ dzidła, Maria Chrostek z Tatarów i Anna Kordecka z Myszyńca, De­ 250 N I monstrowali oni technikę wycina­ nek, a wykonane przez nich prace zwiedzający mogli nabywać. K o m i ­ sarzem wystawy był mgr Antoni Sledziewski; wybór eksponatów i oprawa plastyczna — art. piast. J a ­ nina Stankiewiczowa. Po zamknięciu ekspozycji w War­ szawie wystawę przeniesiono do Płocka, gdzie otwarta była przez cały wrzesień, ciesząc się rekordo­ wym powodzeniem. Pod koniec trwania wystawy w Płocku odbył się odczyt rngra Sledziewskiego n a temat wycinanek kurpiowskich, i l u ­ strowany wykonanymi na miejscu wycinankami Czesławy Konopkówny z Tatarów Wystawa sztuki ludowej woje­ wództwa białostockiego, zorganizo­ wana w Białymstoku przez Wydział Kultury Prezydium W R N i Muzeum Białostockie dla uczczenia 1000-lecia Państwa Polskiego, otwarta była w drugiej połowie sierpnia i we wrześniu. Pokazano przede wszyst­ kim współczesną twórczość ludową. Wśród pokazanych eksponatów naj­ większą ilościowo i najbardziej i n ­ teresującą grupę stanowiły tkaniny dekoracyjne, a przede wszystkim dywany dwuosnowowe. Pokazano również ceramikę, plecionki i maty słomiane, rzeźbę i snycerkę w drze­ wie oraz pisanki, pieczywo obrzę­ dowe i figurki z szopki. Do ekspo>natów zabytkowych należały stroje kobiece, przykłady haftów tkackich i krzyżykowych oraz krzyże żelaz­ ne ze szczytów kapliczek. Scena­ riusz wystawy opracował Zygmunt Ciesielski, opracowanie plastyczne — Cecylii Ambrożej i Jerzego Łabanowskiego; komisarzem wystawy była Zofia Brancewicz. Wyróżniający się twórcy zostali odznaczeni nagrodami z funduszów Ministerstwa Kultury i Sztuki (na ogólną sumę 27 000 zł.) i Prezydium W R N w Białymstoku (10 000 zł.). Znaczna większość eksponatów zo­ stała zakupiona przez Muzeum Sztuki i Kultury Ludowej w War­ szawie i Muzeum w Białymstoku. W końcu sierpnia i we wrześniu otwarta była w Muzeum w Kosza­ linie wystawa wielkopolskiej sztuki ludowej czynna uprzednio w M u ­ zeum w Poznaniu (por. kronikę w nrze 3/1961). W czasie trwania eks­ pozycji w Koszalinie ukazał się k a ­ talog wystawy wydany przez Mu­ zeum w Poznaniu i Muzeum w K o ­ szalinie. Autorem tekstu wprowa­ dzającego w problematykę wystawy jest mgr Stanisław Błaszczyk. K a ­ talog liczy 24 strony, ilustrowany K A jest 6 zdjęciami fotograficznymi włamanymi w tekst. W Powiatowym Domu Kultury w Łukowie zorganizowano w sierp­ niu i wrześniu wystawę sztuki l u ­ dowej i ludowej kultury material­ nej powiatu łukowskiego, złożoną z eksponatów pochodzących ze zbio­ rów organizującego się Muzeum Regionalnego. Ekspozycja obejmo­ wała tkaniny dekoracyjne i ubra­ niowe, fragmenty strojów, cerami­ kę, meblarstwo i rzeźbę w drzewie. W dziale kultury materialnej po­ kazano narzędzia rolnicze, sieci ry backie, koszykarstwo. Wystawa malarstwa Nikifora otwarta była w sierpniu w Salonie C B W A w Nowym Sączu. Organiza­ torem wystawy — urządzonej z ini­ cjatywy Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych — było miejscowe Muzeum. Pokazano 154 prace. Wy­ stawę zorganizowano w trzech sa­ lach, wprowadzając podział tema­ tyczny prac. W pierwszej zgrupo­ wano autoportrety i wnętrza miesz­ kalne, w drugiej architekturę fan­ tastyczną i dworce kolejowe, w trzeciej pejzaże krynickie. W spe­ cjalnej gablocie umieszczono biblio­ grafię o Nikiforze i katalogi jego wystaw za granicą. 6 września nastąpiło w Muzeum Świętokrzyskim w Kielcach roz­ strzygnięcie wojewódzkiego konkur­ su na wyroby tkactwa ludowego. Ilość eksponatów była stosunkowo niewielka, a ich poziom artystyczny nie odbiegał od przeciętnego. Po­ kazano wełniane pasiaki dekoracyj­ ne, kilka zapasek, ręczniki i obrusy lniane. Z konkursu wyeliminowano eksponaty oparte na motywach nieludowych, czerpanych z wzorników, oraz naśladujące wzory ludowe in­ nych regionów. * Muzeum Etnograficzne w Toru­ niu i Kuratorium Okręgu Szkolne­ go Bydgoskiego zorganizowały kon­ kurs ludoznawców, którego celem jest gromadzenie dla Muzeum naj­ cenniejszych i najlepiej udokumen­ towanych zabytków kultury i sztuki ludowej Polski północnej. W kon­ kursie uczestniczą liczne grupy mło­ dzieży oraz poszczególne osoby. Muzeum w Radomiu wspólnie z Wydziałem Kultury W R N zaini­ cjowały konkurs na ceramikę i tka­ niny ludowe. Działem ceramiki zaj­ muje się ob. Zaremba z Kielc, wie- �loletni zbieracz folkloru, pracow­ nik C P L i A ; dział tkanin opraco­ wuje mgr Apanowicz, dyrektorka Muzeum Miejskiego w Radomiu. Celem konkursu jest przede wszyst­ kim wyszukanie w terenie i spopu­ laryzowanie tradycyjnych tkanin ludowych z Radomskiego. tografie i plansze charakteryzujące różne dziedziny sztuki ludowej po­ szczególnych Republik. Wystawa przygotowana została w ten sposób, aby można ją było przenosić i eks­ ponować w miastach powiatowych. Wystawa sztuki ludowej narodów Związku Radzieckiego urządzona została w sierpniu w Warszawie staraniem warszawskiego Oddziału TPPR. Zgromadzono eksponaty, fo­ ficzne w Krakowie, wyruszyła we wrześniu na objazd po Ziemiach Zachodnich. Ekspozycja przewidzia­ na jest w Raciborzu, a następnie W Bytomiu, Opolu i Brzegu. Na wystawie zgromadzono około 200 przedmiotów pochodzących z ko­ • lekcji Rogozińskiego ofiarowanej Wystawa chińskiej sztuki ludowej Muzeum przed siedemdziesięciu prowincji Kueiczou (położonej w laty. pd.-zach. części Chin) odbyła się w sierpniu w Pałacu Kultury i Nauki Różne w Warszawie. Pokazano ponad We wrześniu zmarł w Krakowie 200 eksponatów z zakresu strojów w wieku 61 lat Antoni Wojciechow­ i hafciarstwa ludowego, batiku, w y ­ ski, jeden z czołowych twórców robów z laki, a także figurki i n a ­ szopek krakowskich, z zawodu mu­ czynia ceramiczne i rzeźbione w k a ­ rarz i elektromonter. Wojciechow­ mieniu, ozdoby ze srebra, plecionki ski od 1937 roku brał udział we bambusowe, wycinanki, rzeźbę f i ­ wszystkich konkursach szopkarskich guralną. Wszystkie te przedmioty, urządzanych przez Muzeum Histo­ przeznaczone n a użytek ludności ryczne m. Krakowa, zdobywając wiejskiej, wykonane są przez współ­ często pierwsze nagrody. Wykonał czesnych twórców ludowych sied­ około 2 000 szopek. Wiele jego prac miu narodowości zamieszkujących znalazło się w zbiorach krajowych prowincję Kueiczou. i muzeach zagranicznych, m. in. w Niemczech, Szwajcarii, Włoszech • Wystawę chińskiej wycinanki l u ­ i Ameryce. Wykształcił on również dowej zorganizował w Świdniku liczny zastęp młodych szopkarzy. lubelski Oddział Towarzystwa Przy­ Za wieloletnią pracę na polu twór­ czości ludowej otrzymał Wojcie­ jaźni Polsko-Chińskiej. chowski w 1959 roku od Prezydium Wystawa sztuki Kamerunu, przy­ W R N w Krakowie Złotą Odznakę gotowana przez Muzeum Etnogra­ Zasługi P D Konkurs na zabawki i pamiątki regionalne organizują Wydziały K u l ­ tury poszczególnych Powiatowych Rad Narodowych województwa k a ­ towickiego, pod patronatem W R N Katowice. Na konkurs przyjmowane są zabawki wykonane według tra­ dycyjnych lub nowych wzorów oraz niewielkie przedmioty powiązane z regionem, a mogące służyć jako pamiątki. We wzorcowym sklepie C P L i A w Gdańsku zorganizowano w sierp­ niu wystawę wycinanek ludowych z całej Polski, połączoną z kierma­ szem. * R Z E G L Ą W Y D A Gerard Labuda: Fragmenty dziejów Gdańsk 1960, stron 238, 115 ilust­ Słowiańszczyzny Zachodniej. Tom I. racji, 4 mapy. Etnograficzna mono­ Wydawnictwo Poznańskie. Poznań grafia powiatu Świecie. Najobszer1960, stron 312. niej, jeśli chodzi o własne bada­ nia, traktuje autor kulturę m a ­ poświęcając szczególnie Kultura ludowa Wielkopolski. R e ­ terialną, ludowe­ daktor Józef Burszta. Tom. I. Wy­ dużo uwagi budownictwu dawnictwo Poznańskie, Poznań 1960, mu. stron 743, tabl. 8, ilustracje, mapy, bibliografia. Zawiera: L . Gomo- Bożena Stelmachowska: Budow­ lec —• Wielkopolska. Zarys geogra- nictwo Słowińców. Polskie Towa­ ficznohistoryczny; J . Burszta — rzystwo Historyczne, Poznań 1960, Osadnictwo i kształty wsi; T.Wrób­ stron 78, ilustracje. Oddział w lewski — Dom i zagroda; J . Dydo- Słupsku — Biblioteka Słupska Tom wiczowa —> Wnętrze chałupy; A. 5. Artykuł pt. Uwagi nad współ­ Wojciechowska — Naczynia i n a ­ czesnym stanem zabytków budow­ rzędzia domowe; J . Topolski — K u l ­ nictwa słowińskiego opracował K l e ­ tura rolnicza; S. Chmielewski — mens Krajewski. * Rybołówstwo; Cz. Łuczak — Młynarstwo; W. Sobisiak — Przemysł Klonowa i okolice pow. Sieradz. włókienniczy; Z. Jasiewicz — K o ­ Łódź 1960, stron 313, mapa 1, m a ­ walstwo; S. Błaszczyk — Garncar­ py i ilustracje w tekście, tablice, stwo; O. Podlewski — Plecionkar­ nuty, bibliografia, streszczenie w stwo; A. Glapa — Ubiór chłopski; jęz. francuskim. Muzeum Archeolo­ S. Błaszczyk — Plastyka. giczne i Etnograficzne w Łodzi. Prace i Materiały... Seria Etnogra­ * Tadeusz Seweryn: Polskie zabawki ficzna, red. Kazimiera Zawistowiczludowe. Wydawnictwa Artystyczne Adamska, n r 3. * i Filmowe, Warszawa 1960, stron 132, ilustracje. Autor omawia z a ­ Atlas Polskich Strojów Ludowych, gadnienia psychologii zabawki, h i ­ Polskie Towarzystwo Ludoznawcze storii polskiej zabawki ludowej, we Wrocławiu. W 1960 r. ukazały jej roli jako odbicia środowiska się następujące dalsze zeszyty: społecznego, zwyczajów, obrzędów, Część 1: Pomorze i Warmia, ze­ magii i legend. szyt 3 — Franciszek A. Klonowski. Strój Warmiński. Plansza barwna: Władysław Łęga: Okolice Świecia. Jerzy Karolak, stron 62, tabl. 2, i l u ­ Gdańskie Towarzystwo Naukowe, stracje, mapy. bibliografia. W N I C T W Część 5. Małopolska, zeszyt 9 — Tadeusz Seweryn. Strój Krakowia­ ków wschodnich. Plansze barwne: Jerzy Karolak, Wrocław 1960, s. 100, tabl. 2, ilustracje, mapy bibliogra­ fia. Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, redaktor naczelny Jerzy Z. Łoziń­ ski. Instytut Sztuki Polskiej Aka­ demii Nauk, Warszawa. W ciągu roku 1960 ukazały się następujące dalsze zeszyty katalogu: Tom V. Województwo poznańskie, pod redakcją Teresy Ruszczyńskiej i Anieli Sławskiej: Zeszyt 6, powiat kaliski, stron 69, ilustracji 169; Ze­ szyt 8, powiat kolski, str. 25, ilustr. 60; Zeszyt 22, powiat słupecki, str. 23, ilustr. 81; Zeszyt 29, powiat wrzesiński, str. 22, ilustr. 73; Tom V I I . Województwo opolskie, pod redakcją Tadeusza Chrzanow­ skiego i Mariana Korneckiego: Ze­ szyt 4, powiat kluczborski, stron 54, ilustracji 113; Zeszyt 10, powiat oleski, str. 36, ilustr. 80; Zeszyt 12, powiat prudnicki, str. 82, ilustr. 176. W tekstach wymienionych zeszytów katalogu wzmiankowane są wiejskie kościoły i kapliczki przydrożne, rzeźby i obrazy ludowe oraz n a po­ ły ludowe, znajdujące się w kościo­ łach i kapliczkach, oraz zabytki wiejskiej architektury świeckiej ponad stuletniej. W zeszytach kata­ logów wydanych w 1960 r. znajdują się szczególnie interesujące ma- 251 �teriały z zakresu architektury ko­ ścielnej drewnianej i rzeźby cechowo-ludowej; budownictwo ludowe cytowane jest rzadko. zych — Konferencja w sprawie ska M. Juchturowicza w Kraskowie ochrony i inwentaryzacji drewnia­ pow. Kluczbork). Ilustracje i rysun­ nego budownictwa ludowego na ki w tekście. Warmii i Mazurach, s. 321—322; * Kazimierz Pietkiewicz — Warmiń­ Komunikaty Warmińsko-Mazurskie, Teodora Modzelewska: Stroje ludo­ ska rzeźba ludowa na wystawie kwartalnik. Stacja Naukowa Pol­ we Warmii i Mazur. Prezydium polskiej sztuki ludowej w Paryżu, skiego Towarzystwa Historycznego (Instytut Mazurski) w Olsztynie, Wojewódzkiej Rady Narodowej w s. 323—326. Olsztyn 1960. Olsztynie. Wydawnictwo Pojezierze, • Olsztyn 1958, stron 148, 8 tablic, Wydawnictwa Śląskiego Instytutu Nr 2 (68) zawiera: Emilia Sukertowa-Biedrawina — Bibliografia 10ilustracje, rysunki wykrojów. Naukowego. * Z serii „Biblioteczka wiedzy o Śląs­ lecia Mazur i Warmii (1945—1955). Łódzkie Studia Etnograficzne. R e ­ ku". Rudolf Jamka: Pradzieje i Nr 3 (69) — A. Franciszek Klonow­ daktorzy: Kazimiera Zawistowicz- wczesne średniowiecze Górnego ski (Olsztyn) — Mazurskie chałupy Adamska, Bohdan Baranowski. Śląska ze szczególnym uwzględnie­ podcieniowe, s. 372—394, 21 i l u ­ Tom I I . Polskie Towarzystwo L u ­ niem obszaru przemysłowego. K a ­ stracji. Dalszy ciąg bibliografii 10lecia Mazur i Warmii. doznawcze, Oddział w Łodzi, Łódź towice 1960, s. 118, 2 nlb. * 1960. Stron 200, tabl. 7, ilustracje w Aleksander Gieysztor: Kultura śląs­ tekście. Zawiera m. in. Prace i m a ­ ka między I X a X I I I w. 1960, s. Zygmunt Cieślewski: Na tropach przeszłości. Poradnik amatora-etnoteriały: D. Mikołajczykowa — 23, 2 nlb. Technika i organizacja tkactwa cha­ Konrad Jażdżewski: Stosunki et­ grafa. Poradnia Amatorskiego R u ­ łupniczego w Dłutowie (woj. łódz­ niczne n a Śląsku w I tysiącleciu chu Artystycznego Wojewódzkiego kie); I. Turnau — Znaczenie źródeł przed n.e. i w I tysiącleciu n.e. K a ­ Domu Kultury w Białymstoku, B i a ­ łystok 1960, stron 82, rysunki w etnograficznych dla badań histo­ towice 1960, s. 38, 2 nlb. rycznych (Badania nad historią tka­ Biuletyn nr 18. Józef Matuszczak: tekście, bibliografia. * nin i odzieży w X V I I I w.); B. B a ­ Stan badań nad sakralnym budow­ ranowski, J . Bartyś — Źródła do nictwem drewnianym na Górnym Maria Drabecka: Tańce i zabawy historii budownictwa wiejskiego z Śląsku. Katowice 1960, s. 40, i l u ­ Warmii i Mazur. Centralna Porad­ początków X I X w.; J . P. Dekow- stracje. Nr 19. E w a Kozłowska: nia Amatorskiego Ruchu Artystycz­ ski — Rzeźby demonologiczne Igna­ Przegląd prac dotyczących badań nego. Warszawa 1960. (Powielar. cego Kamińskiego; W. Nowosz — etnograficznych związanych z te­ Copia), s. 159, ilustracje, nuty, b i ­ Stodoły o konstrukcji wewnątrzso- renem województwa katowickiego. bliografia. chowej we wsi Czarnocin powiatu Katowice 1960, s. 80. łódzkiego. Kronika: A. Włodar­ Zaranie Śląskie, kwartalnik. Wśród Gładyszowa Maria: Wiedza ludowa czyk — Wielki triumf folkloru ło­ artykułów publikowanych w 1960 r:. o gwiazdach. Polska Akademia wickiego w Anglii; B. Kowalec — Nr 1 — przygotowany celem uczcze­ Nauk, Instytut Historii Kultury Ma­ Działalność Wydziału Kultury nia 15-tej rocznicy wyzwolenia Gór­ terialnej — Biblioteka Etnografii PWRN w Łodzi w zakresie opieki nego Śląska spod okupacji hitlerow­ Polskiej, n r 4, Wrocław 1960, stron 1 upowszechnienia twórczości ludo­ skiej — gromadzi materiały z z a ­ 235, map 15, bibliografia, streszcze­ wej woj. łódzkiego; B. Kowalec — kresu historii Śląska Górnego w l a ­ nia w językach francuskim i r o ­ Instruktaż na wycinanki w szko­ tach 1939—1945. syjskim. łach powiatu łowickiego; M. Mi• * sińska — Działalność Zespołu Etno­ Kwartalnik Historii Kultury M a ­ L e Musée Etnographique de Toruń. graficznego Muzeum Archeologicz­ terialnej. Polska Akademia Nauk, Red. Maria Znamierowska-Pruffenego i Etnograficznego w Łodzi; J . Instytut Historii Kultury Material­ rowa. Muzeum Etnograficzne, T o ­ Kucharska — Etnografia na U n i ­ nej, Warszawa, Rok V I I I : 1960. Po­ ruń 1960, stron 6, tabl. 12. Informa­ wersytecie Łódzkim. Koresponden­ szczególne numery zawierają m. in.: tor o Muzeum w języku francuskim cje z terenu. Nr 1. Studia i rozprawy: Walerian * * Solisiak — Z badań nad narzędzia­ Autorzy artykułów zamieszczonych Lud. W 1960 roku ukazał się 45 mi obróbki lnu i konopi w X V I — w ostatnim kwartale 1960 r. na ła­ tom „Ludu" za lata 1958—1959 X V I I I wieku. Kronika: Jerzy T o ­ mach prasy regionalnej (codzien­ (Polskie Towarzystwo Ludoznaw­ polski — Dzisiejsza etnografia fran­ nej i tygodniowej), a poświęconych cze, Wrocław 1960). Tom zawiera cuska; Irena Turnau — Muzeum problemom ludowej twórczości ar­ m. in. rozprawy: Stefan Łysik — Etnograficzne w Sofii. tystycznej, koncentrowali swą uwa­ Pigmeje afrykańscy i zagadnienie Nr 2. Anna Kutrzeba-Pojnarowa — gę przede wszystkim n a zagadnie­ ich języka, Wacław Korabiewicz — Kazimierz Moszyński jako historyk niu podtrzymywania i rozwoju sztu­ Makonde — wielcy rzeźbiarze. kultury materialnej Polski i Sło­ ki ludowej. W poszczególnych re­ Ponadto obszerne działy sprawoz­ wiańszczyzny. gionach szukano dróg utrzymania dań i recenzji wydawnictw książko­ Nr 3. Zofia Libiszowska — Gospo­ istniejącej jeszcze tradycyjnej kul­ wych i periodycznych, działalności darstwo wiejskie w Polsce w X V I I tury wiejskiej przez właściwą opie­ muzeów, kronika i dział „różnych". w. w opinii cudzoziemców; Zofia kę nad zespołami amatorskimi, po­ Streszczenia w językach angielskim Hilczerówna — Warsztat tokarski stulowano znalezienie rynków zbytu i rosyjskim oraz indeks rzeczowy dla obróbki rogu. dla plastyki i rzemiosła ludowego, 42, 43, 44 i 45 tomu „Ludu". Stron • którego wyroby powinny zastąpić 670, ilustracje w tekście. Kwartalnik Opolski. Polskie Towa­ tandetę i szmirę, jakie spotyka się rzystwo Przyjaciół Nauk w Opolu. najczęściej w świetlicach, domach Rocznik Olsztyński. Tom I I . M u ­ Rok V I : 1960. Poszczególne numery kultury itp. Zamieszczono również zeum Mazurskie w Olsztynie, zawierają m. in.: wiele artykułów i wzmianek i l u ­ Olsztyn 1959, P W N Warszawa 1960. Nr 1. Piotr Swierc — Z badań nad strowanych, poświęconych najwy­ W dziale „Materiały": Franciszek opolskim folklorem muzycznym w bitniejszym spośród działających A. Klonowski — Z historii inwen­ latach 1945—1959. jeszcze na różnych terenach Polski taryzacji młynów wodnych na War­ Nr 3. Barbara Jankowska — Z ba­ twórcom ludowym, jak Ignacy K a ­ mii, Mazurach i Powiślu, s. 173— dań nad garncarstwem ludowym miński, Leon Kudła, Stanisław P a 194. W dziale Kronika: Sława Moj- Opolszczyzny (pracownia garncar­ stuszkiewicz i inni. 252 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a45bbb51948452dafd3d4cadba2c1103.pdf cb2e846eafb9fdd42c0fdb2bdb385b57 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:103 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:88 Title A name given to the resource Kronika /LUD 1954 t.41 cz.2 Description An account of the resource LUD t.41 cz.2, s.1198-1286 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1199 2. O b .i a z d o w a we g o (II). KRONIKA KAZIMIERZ WYSTAWY PlETKIEWICZ I KONKURSY SZTUKI LUDOWEJ MINISTERSTWA KULTURY I SZTUKI W R. 19501 Wystawy i konkursy sztuki ludowej organizowane w r. 1950 przez resort Kultury i Sztuki charakteryzują się tym, że rozszerza się ich zasięg na dalsze tereny kraju (Podlasie, :Żywieokie, Podhale, Warmia i Mazury); twórczość ludowa wydobywana z zapomnienia przez to badawcze imrp~ezy uzyskuje coraz wyraźniej nową funkcję społeczną i powiązanie ze spółdzielczością artyst,yczną. Wystawy i konkursy r. 1950 dowodzą, że w sztuce ludowej narastają obok dawnych nowe treści społeczne, bądące wyrazem uświadomienia politycznego i społecznego twórców ludowych. Występuje coraz częściej, zwłaszcza w malarstwie, rzeźbie i wycinankach problematyka socjalistyczna. W r. 1950 ogółem zostało zorganizowanych 21 wystaw, 8 pokazów, Wystawy Objazdowe oraz 11 konkursów w różnych regionach Polski. Wystawy dotarły ogółem do 36 miejscowości. Na wystawach i konkursach przyznano dla twórców ludowych 505 nagród różnej wysokości oraz szereg stypendiów na przygotowanie prac wystawowych. 1. Wystawa Objazdowa Sztuki i Rękodzieła Wystawa obejmująca wszystkie najważniejsze i naj bogatsze techniki ludowe różnych regionów kraju zgromadziła 255 eksponatów 28 wybitniejszych twórców ludowych. Wystawa obsługiwana przez Centralne Biuro Wystaw Artystycznych była eksponowana w następujących miejscowościach: 1. Bydgoszcz - otwarcie 12. HI. 19:50r. 2. Białystok - otwarcie 17. V. połącz. z pokazem białostockiej szt. lud. 3. Poznań - otwarcie 16. VI. połącz. z pokazem poznańskiej szt. lud. 4. Szczecin - otwarcie 9. VIII. 5. Koszalin - otwarcie 3. IX. 6. Olsztyn - otwarcie 3. XI. 7. Toruń - otwarcie 16. XII. l Ze. :-"zględu na to, że część wystaw została zaopatrzona w drukowane katalogi lu~ tresc Ich została omówiona w "Po!skiej Sztuce Ludowej", ograniczamy sie do krotkIeJ charakterystyki i podajemy odsyłacze. . 'Katalog Wystawy Objazdowej Sztuki i Rękodzieła Ludowego - M. K. i S., CBWA 1950r. str. 16 oprac. K. P i e t k i e w i c z i J. S t a n k i e w i c z o w a. 'W zt y s t a was li k i l' ę k od zieł a l u d o- Wystawa powyższa, stanowiąca wariant wystawy Objazdowej typu l. różniła się zasadniczo od typu l jedynie rozmiarami, zawierała bowiem 130 eksponatów. Była ona przeznaczona dla górników i robotników Sląska. Obsłużyła następujące miejscowości: 1. Kłodzko - 30. VI. 1950 r. 2. Wałbrzych - 6. VII. 3. Stalin ogród - 6. IX. 4. Bielsko - X. 5. Gliwice - XI. 6. Bytom - XII. Dostosowany został do niej również odpowiedni katalog analogiczny do wystawy podanej wyżej. 3. O b j a z d o w a w y s t a wat er en ow a o k o l i c z n o ś c i o w a. W związku ze świętem narodowym w dn. 22 lipca została przygotowana dla rolniczej spółdzielni produkcyjnej w Swiniarach (woj. warszawskie) wystawa specjalna, w skład której weszły eksponaty sztuki ludowej, malarstwa. rzeźby, grafiki i fotografiki artystycznej. Specjalny, dobrany komplet w ogól- . nej ilości 200 eksponatów stanowił określoną całość, ilustrującą osiągnięcia twórców ludowych, artystów plastyków i fotografików. Wystawa obsługiwana przez C. B. W. A. była eksponowana w Swiniarach. Gąbinie i Łącku. Wzbudziła ona bardzo żywe zainteresowanie wśród młodzieży i robotników rolnych. Próba połączenia trzech rodzajów twórczości plastycznej w praktyce zdała całkowicie egzamin. 4. T e r e n o wa w y s t a w a o b j a z d o w a w y c i n a n e k l u d owych. Dla spopularyzowania wycinanek i wykazania ich możliwości zastosowania do dekoracji świetlic wystawa skierowana została do środowisk robotniczych w Pabianicach (14. V.-4. VI.) i Piotrkowie (18. IV.-26. IV.). W skład wystawy weszły wycinanki łowickie, rawskie. opoczyńskie, sieradzkie i kurpiowskie w ogólnej liczbie 380. Wystawę organizował Wydział Kultury P. W. R. N. w Łodzi 3. 5. W Ys t a w a p r zem y sł li l li d ow e go artystycznego w Łańcucie. Wystawa została poprzedzona konkursem ceramiki i zdobnictwa ludowego, na który 93 autorów dostarczyło 446 prac z pow. łańcuckiego, jasielskiego, krośnieńskiego. rzeszowskiego, kolbuszowskiego. Konkurs rozstrzygnięty 16. VI. pozwolił na wyeliminowanie najlepszych wzorów dobrej ceramiki (miniatur) dla celów dekoracyjnych i użytkowych. , Katalog. Pokaz wycinanek 76 ludowych, Łódź 1950. �1201 1200 wijać pod odpowiednim nadzorem artystycznym. interesująca gałąż produkcji artystycznej, oparta Udzielono nagród 35 autorom, zakupiono 165 prac. Material konkursowy został wystawiony w okresie od dnia 18. VI.-28. VII. w Muzeum w Łańcucie. 9. W y s t a w a K i e l c a c h. \1' 6. W y s t a w a p o d l a s k i e j s z t u k i l u d o w e j w W ę g r o w i eo udowych m a lowan ek w 8. W y s t a w a p o k o n kur s k i c h w O l s z t y n i e. sow a ,,·Sz m a c i a k ó w" m a zu r _ Na podstawie badań penetracyjnych, materiałów muzealnych i literatury naukowej został ogłoszony w r. 1950 konkurs na wykonanie najlepszych "szmaciaków" dekoracyjnych mazurskich. Miał on za zadanie reakt~wować zanikającą wyjątkowo piękną i praktyczną, ze względu na surowIec, technikę ludo.wą i dać wzorce dla spółdzielczości artystycznej. Wyst~wa zo~gamzowana w rezultacie tego konkursu zgromadziła 50 eksponatowwspołczesnych i szereg muzealnych. Nagrodzono 14 .prac. Wystawa .otwar.t~ na, ~am~u w Olsztynie 6. XII. wykazała, że istnieją w tym zakreSIe moz1Jwoscl tworcze i produkcyjne. które mogą się pomyślnie roz. ' Pols~a Sztuka Ludowa Nr 1-6, Plotl G I' e n l u k, sIr. 5, ilustr. Wie, 1950, Wystawa 6. Sztuki 10. W y s t a w a p o k o n kur w Ostrołęce. i Przem. Lud. w Węgro- Polska Sztuka Ludowa Nr 7-12, 1950. Wystawa Szluki Ludowej W Dqbrowie Tarnowa. Zofia H e i n f u s s o w a. P. Szt. Lud. Nr 4-5, 1950. "Perspektywy 7 :o_wo10.we .~spÓlczesne1 Plastyki ludowej na tle wspólpracy artystóll' zawodowych 4 luclou.·ynu , KaZ1łnłerz p i e t k i e \"",i c z. l' a m ik i tkactwa s o w a w y c i n a n e k kur p iow sk ich W wyniku konkursu na najlepszą wycinankę kurpiowską, który został rozstrzygnięty w Ostrołęce 16. XII. została zorganizowana 17. XII. w Swietlicy Zw. Zaw. wystawa prac. Jury stwierdziło wysoki poziom wycinanek i "kierców" oraz przyznało 55 nagród. Na ogólną ilość 700 dostarczonych wycinanek na wystawie zostało pokazanych 236. W konkursie i wystawie wzięło udział 55 autorów z pow. ostrołęckiego. Dą br ow ie Ta r _ Wystawa otwarta 26. XI. zgromadziła ze znanego ośrodka polichromii ściennych i malowanek z Powiśla Dąbrowskiego, a głównie z Zalipia ponad 300 prac 47 malarek ludowych. Większość malowanek została wykonana na zamówienie dla celów świetlicowych. Malarki otrzymały nagrodę zbior~v:ą w postaci. biblio~eczki ma~ksistowskiej i dzieł literatury polskIeJ. Wystawa mIała duze znaczeme popularyzacyjne dla świetlic i miejscowego społeczeństwa, które w większości nie wiedziało nawet o istnieniu ośrodka malarskiego na Powiślu. Na wystawie zilustrowana została r~wnież ,ws?ółpraca ,twórców ludowych z plastykami zawodowymi, w wymku ktoreJ to wspołpracy malarki ludowe wykonały udaną polichromię w sali dziecięcej na statku MiS "Ba t o r y" 5. ce Wystawa w Muzeum Kieleckim zorgap.izowana i otwarta 17. XII. była głównie wynikiem konkursu wycinanek opoczyńskich, który został rozstrzygnięty dnia 9. XII. Został on zorganizowany w celu przystosowania wycinanek do celów świetlicowych. Przyznano 43 nagrody. Poza materiałem konkursowym na wystawie pokazana została ceramika kielecka z Iłżą na czele oraz część tkactwa 7. Wystawa zorganizowana po raz pierwszy na tym terenie w celu wydobycia najbardziej wartościowych i charaterystycznych eksponatów plastycznego folkloru podlaskiego zgromadziła z 72 gromad powiatu węgrowskiego i sokólskiego 336 eksponatów, najczęściej dotychczas nieznanych od 243 autorów. Nagrodzonych zostało 98 prac. Wystawa była połączona z występami śpiewaczo-tanecznymi zespołów regionalnych. Była to jedna z największych imprez tego rodzaju w Polsce Centralnej w r. 1950. . Wystawa była poprzedzona penetracją terenową ,trwała od dnia 25. VI do 9. VII'. 7. W y s t a wal nowskiej. w y c i n a n e k, W ten sposób powstała na tradycji mazurskiej 6. 11. Wystawa i z d o b n i c t w a ślą • wojewódzka pokonkursowa s k i e g o w S t a l i n o g l' o d z i e. koronek Konkurs koronek śląskich i zdobnictwa ludowego rozstrzygnięty dnia 29. XII. przyniósł nowe rozwiązanie artystyczne i tematyczne w koronkarstwie śląskim. Koronkarki śląskie obok prac dawnego typu zastosowały w szydełkowym ornamencie koronkowym symbole walki o pokój i emble-· maty socjalistyczne, dały również szereg rozwiązań artystycznych w swej technice, mających zastosowanie użytkowe w życiu współczesnym. Komisja oceniająca [pOdkreśliła wysoki poziom !prac i przyznała szereg nagród. Wystawa zorganizowana w wyniku konkursu cieszyła się zasłużonym powodzeniem. 12. Pokonkursowa wystawa sztuki ludowej w Żywcu. Konkurs haftów, ceramiki i zabawek żywieckich został zorganizowany po raz pierwszy w Żywieckiem w celu zebrania materiału z tego terenu i zbadania stanu twórczości ludowej. Dał on dobre wyniki i zgromadził około 200 prac. Przyznano za wybitniejsze prace 26 nagród. Wystawa zorganizowana w rezultacie konkursu i otwarta 30. XII. pokazała wznowiony bogaty haft żywiecki na tiulu, poszczególne części stroju i próby zastosowania tego haftu we współczesnej konfekcji. Poza haftem na wystawie wyróżniły się dobre w formie i technice zabawki ludowe oraz ceramika z Milówki. Rzeżba i próby malarstwa na szkle wystawione na wystawie zwra·cały uwagę swym współczesnym ujęciem tematycznym . • ki' .'° °, li' ,; P. Szt. Lud., Nr 4-5, 1951 "Szmaciaki mazw'skie" 'Polska Sztuka Ludowa, NI' 7-12, 1950. Wycinanki Kielcach - Jan A. Z a I' e m b a. 76* Kazimierz P i e t k i e w i c z. opoczyńskie na Wystawie �1202 13. 1203 P o k a z s z t u k i l u d o w e j w A u g u s t o w i e. Dnia 7. VI. po raz pierwszy po wojnie został zorganizowany pokaz sztuki ludowej w Augustowie. Na treść pokazu złożyły się wybrane eksponaty z konkursu białostockiej sztuki ludowej w Białymstoku. Konkurs rozstrzygnięty 11. V. zgromadził 208 prac 24 autorów. Przyznano 46 nagród. Do pokazu zakwalifikowano 178 eksponatów. Miał on dla Augustowa znaczenie społeczne i artystyczne, wpłynął pobudzająco na rozwój twórczości tego terenu. 14. P o k a z s t l' oj Ó w l u d o w y c h w S o p o c i e. W skład III Festiwalu Sztuk Plastycznych w Sopocie, który trwał kilka letnich miesięcy, został włączony również pokaz najbardziej znanych polskich strojów ludowych. Miał on znaczenie wzorcowe dla szerokich rzesz pracowników kulturalnych i świetlicowych. W skład pokazu weszły stroje używane jeszcze obecnie w terenie, jak i stroje o charakterze muzealnym. Pokaz miał charakter dydaktyczny. Zostały również pokazane meble kaszubskie, przystosowane do potrzeb świetlicowych, różne warianty pewnych części strojów oraz charakterystyczne techniki artystyczne dla każdego regionu, z którego strój lPoohodził 8. 15. P o k a z z a p a s e k l u d o w y c h w P i o t l' k o w i e. Pokaz różnych typów i. odmian zapasek z terenu z kilku powiatów woj ew. łódzkiego, a w szczególności z piotrkowskiego został otwarty VI Piotrkowie Trybunalskim od dn. 2. VII. do 16. VII. Był to największy dotychczasowy zbiór tej części odzieży ludowej pokazany na wystawie. Ogółem wystawiono 100 zapasek 82 wytwór~zyń. Celem pokazu było wytypowanie najlepszych wzorów. upowszeohnienie i przystosowanie zapasek do szerszego użytku 9. 16. P o k a z s z t u k i l u d o we j w Wał c z u. W celu zebrania materiału od miejscowej ludności osiedlonej w powiecie wałeckim, został zorganizowany przez Rejonowy Referat Kultury i Sztuki P. P. R. N. pokaz twórczości ludowej tego terenu. Pokaz dał bardzo bogaty i różnorodny materiał. Na treść pokażu złożyły się stroje (lub części strojów) łowickie, kurpiowskie, opoczyńskie, kieleckie, krakowskie oraz ludności z terenów zabużańskich. Na Wystaw~e ponadto pokazane zostały hafty, tkaniny, wycinanki, ceramika, sprzęty, zabawki, ozdoby i rzeźba ch.arakterystyczna dla odnośnych grup regionalnych, które na tym terenie oSIadły. Na pokaz dostarczyło 52 wytwórców 160 eksponatów. Przyznano 13 nagród 10. • III Festiwal Plastyki - Katalog - Sopot 1950, Wystawa Polskich Strojótc LUdowych - Zofla C z a s z n l c k a. • Polska Szt. Lud., Nr l-jj, 1950, Pokaz zapaski ludowej w Piotrkowie TrYDuna!skim - Blanka K a c z o r a w ska. 10 Katalog. ,Pokaz Sztuki Ludowej powiatu waleckiego w Walczu _ maj 1950 str. 8. ' 17. P o k a z c e r a m i k i l u d o w e j w Kra Ś n i k u. Pokaz miał charakter miejscowego przeglądu prac ceramików ludowych głównie z Łążka Ordynackiego i Urzędowa. Otwarty dnia 28. VI. za reprezentował 172 ekSiPonaty 7 garncarzy. Przyznano 7 nagród garncarzom i 5 nagród kobietom, które trudnią się zdobieniem ceramiki. Pokaz mial na celu wyselekcjonowanie wzorców ceramiki dla zorganizowania wytwórczości. 18. P o k a z p o k o n kur S o W y w y c i n a n e k w R a w i e M a z ow i e c k i e j. Pokaz został zorganizowany w rezultacie konkursu na wycinanki ludowe, który rozstrzygnięto 8. XII. W konkursie wzięło udział 40 autorek, z których 33 zostały nagrodzone. Pokaz dał moźność zaznajomienia się z róźnymi odmianami wycinanek powiatu rawskiego i pozwolił na wybór odpowiedniego materiału dla dekoracji świetlic. 19. P o k a z y o k o 'l i c z n o ś c i o w e. Ponadto zorganizowane zostały następujące pokazy okolicznościowe: l 13. VIII. - Pokaz koronek śląskich w Koniakowie z okazji wizyty Mini·· stra Kultury i Sztuki w ośrodku tamtejszej twórczości ludowej. 2. Pokaz kolekcji eksponatów sztuki ludowej na Targach Poznańskich. 3. Pokaz uliczny w Alejach Ujazdowskich i Mariensztacie w Warszawie w czasie Tygodnia Książki i Prasy. 20. K o n kur s n a d l' U k i n a t k a n i n a c h. W Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych w Sopocie dla Wydziału tkactwa (druków) został ogłoszony konkurs na opracowanie projektów druków na tkaninach o motywach ludowych. Jako podstawa do opracowania projektów dla słuchaczy tamtejszej szkoły zostały dostarczone ze zbiorów Ministerstwa Kultury i Sztuki malowanki ludowe z Zalipia Dąbrowskiego. 13 uczniów zgłosiło 17 prac. Przyznano 10 nagród. Konkurs dał dobre wy-, nlki i wykazał, że umiejętne wykorzystanie sztuki ludowej przez projektantów plastyków dać może nowy typ dekoracyjnej tkaniny polskiej (druk). Nagrodzone prace zostały wykonane w materiale w warsztatach szkoły, a następnie w Warszawie na specjalnej naradzie artystycznej poddane pod dyskusję. 21. K o n kur S P a m i ą t kar s t war e g i o n a l n e g o n a W y-, e Ż u. W celu stworzenia odpowiedniego typu pamiątek został zorganizowany dla twórców ludowych i rzemieślników Wybrzeża Gdańskiego konkurs na regionalne pamiątkarstwo. Rozstrzygnięty konkurs w dniu 3. IV. dostarczył dużo materiału, pomimo że nie wszystkie techniki zostały obesłane dostatecznie. Na 291 prac nadesłanych zakwalifikowano 77, z czego nagrodzono 68. Z technik ludowych były reprezentowane głównie hafty kaszubskie i ceramika. b l' Z �1205 1204' WYSTAWY I KONKURSY SZTUK:I LUDOWEJ MINISTERSTWA KULTURY I SZTUKI W R 1951 W r, 1951 zorganizowane zostało około 30 wystaw .i konkursów terenowych, Z okazji tych imprez w szeregu miejscowości (Kadzidło Kielce Zakopane, Lublin) odbyły się narady produkcyjno-artystyczne, Narady 'takie przeprowadzone przy pomocy artystów zawodowych wpłynęły wybitnie na podniesienie poziomu artystycznego twórczości, która czasem przez schematyczne podchodzenie do człowieka-twórcy ulegała pewnym wypaczeniom, Poza znaczeniem artystycznym, konkursy, wystawy i narady miały znaczenie społeczne i polityczno-wychowawcze, . Szczególne znaczenie miał konkurs i wystawa na Podhalu, ukazał w nowym bogatym świetle hafciarstwo podhalańskie, Dwie wystawy odkrywczy, , W. r, 1951 w tworcow ludowych stycznY~h, Zespoły na kurSie Instytutu nach, które są już na Mazowszu w Sannikach i Kołbieli miały Konkurs charakter większy~ stopniu niż dotychczas przejawił się udział w bardziej trudnych i odpowiedzialnych pracach art yzłożone .z plastyków zawodowych i ludowych opracowały Wzormctwa Przemysłowego projekty druków na tkanidziś realizowane w przemyśle, Ważnym wydarzeniem na odcinku twórczości ludowej była konferencja etnografów, historyków sztuki, artystów plastyków i działaczy kulturalnych w Jadwisinie. Konferencja ta stwierdziła, że powinno nastąpić mocne powiązanie prac naukowo-badawczych nad twórczością ludową z żywym procesem rozwoju sztuki polskiej, zmierzającej do realizmu socjalistycznego oraz działalnością produkcyjną w dzi.edzinie rzemiosła, przemysłu artystycznego i wzornictwa. W zakresie spraw związanych z rozwojem i kształtowaniem współczesnej twórczości ludowej uznano metody wiązania plastyki ludowej z produkcją rękodzielniczą i fabryczną za słuszne. Zalecono stosowanie szerszej współpracy artysty zawodowego z ludowym. W opracowanych tezach podkreślona została słuszność dotychczasowych metod pracy i niezbędność opieki tpllństwa nad twórcz,:;ścią ludową. 1. W Y s l a was z t u k i P o d h a l a ń s k i e j. Wystawa sztuki podhalańskiej otwarta dnia 8. IV 1951 I'. W Zakopanem byla wynikiem konkursu na haft i rzeźbę, który został rozstrzygnięty 21. Il 1952 r. W rezultacie badań terenowych i akcji stypendialnej, na konkurs nadesłano około 100 prac. W zakresie hafciarstwa konkurs przyniósł wyniki, jakich dotychczas nie osiągnęły badania naukowe. W przygotowaniu konkursu brał udział zespół pracowników Muzeum Tatrzańskiego. Komisja przyznała ogółem 31 nagród różnej wysokości. Wystawa poza pracami konkl,lrsowymi (haft, rzeźba) została uzupełniona eksponatami muzealnymi i współczesnym malarstwem na szkle. Poprzez konkurs i wystawę, która została przewieziona do Nowego Targu i Czor- sztyna oraz Napierskiego zsynchronizowana na Podhalu - z uroczystymi obchodami ku czci osiągnięto poważne cele artystyczne Kostki i spo- łeczne '. 2. Wystawa powiatowa w Lubartowie. Wystawa w Lubartowie otwarta dnia 7. VII. zgromadziła 150 eksponatów rękodzieła ludowego z okolicznych wsi. Nagrodzono 20 prac z zakresu tkactwa, ceramiki, wycinanek i pisanek. W organizacji wystawy wzięło udział Polskie Towarzyswto Ludoznawcze w Lublinie '. 3, W Y s t a w a p r ze m y sł u Iu d o w ego artystycznego w O l s z t y n i e. Wystawa zorganizowana przez tamtejszy Wydział Kultury, Muzeum i C. P. L. i A. zaprezentowała szeroki wachlarz tkactwa mazurskiego, które dzięki opiece państwa z roku na rok uzyskuje wyższy poziom artystyczny. Komisja dokonała przeglądu i wydała ocenę pozytywną. Przyznano 16 nagród wybitniejszym tkaczkom mazurskim. 4. W Y s t a was z t u k i l u d o w e j w Kra k o w i e. Otwarta dnia 16. IX. w Pałacu Sztuki w Krakowie była jedną z największych wystaw tego typu na tym terenie. W skład jej weszły Wystawa Objazdowa Sztuki i Rękodzieła Ludowego (1), materiał pokonkursowy z roku ubiegłego z Podhala, Zywca i Zalipia, eksponaty CPLiA. oraz Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Sztuka ludowa wojew. krakowskiego była pokazana na tle sztuki ludowej ogólnopolskiej 3. 5. W Y s t a w a p o k o n k u l' S o w a w K o l n i e i Ł o mży. Wystawa zorganizowana w rezultacie regionalnego konkursu na tkactwo, stroje. haft i ceramikę była pierwszą imprezą w tym terenie. Twórcy ludowi .dostarczyli 50 eksponatów. Nagrodzono 17 autorów. Prace konkursowe były wystawione 20. IX. w Kolnie, a następnie w Łomży. 6. W Y 9 ta w a p o k o n kur sow a w Au g u st ow ie i S u w a ł- kach ". Konkurs tkactwa ludowego, ceramiki i zdobnictwa w Augustowie, rozstrzygnięty w dniu 22. IX. dostarczył przykłady mało spotykanej i już za, Katalog. Wystawa sztuki podhalańskiej - Edyta S t a l' k ó w n a i Mieczysław B i e s z c z a n i n _ Zakopane, kwiecień 1951, str. 16 Hush'. 10. P. Sz. Lud .. Nr 3 1951, Z wystawy sztuki ludowej tv Zakopanem R. R e i n f u s s. .. , P. szt. Lud. Nr 6, 1951, Z wystawy sztuki ttldoweJ w Lubt'me - Eleonora J an i k a w ska. , Katalog _ Wyst. Szt. i Rękodzieła Lud. - wrzesień-październik 1951, Kraków, Mieczysław B i e s z c z a n i n i Roman R e i n f u s s, str. 16 ilustr; 8. P. Szt. Lud. Nr 1 1952. Wyst. Szt. i Rękodz. Lud. w Krakowie, Helena B l u m a W n ~. . • P. Szt. Lud. Nr 1951. Pokollkursolve wystawy szt. lud. w AtlgllStOWIe i Kolme, Roman Rein f li S s. �1207 1206 nikającej techniki tkackiej splotów wybieranych oraz sporo osnowowych i pasiaków. Dostarczono 150 eksponatów z pow. i suwal~kiego. Jury przyznało 2tl nagrody. Wystawa otwarta stowie została przewieziona do Suwałk. gdzie uzupełniona scowymi była czynna od 5. X. 7. W y s t a was z t u k i l u d o w e j w Łuk dywanów dwuaugustowskiego 23. IX. w Auguzbiorami miej- o w i e. Wystawa sztuki ludowej pow. łukowskiego zgromadziła 220 eksponatów 18 autorów z zakresu tkactwa i ceramiki. Otwarta dnia 14. X. przyniosła dużo bogatego materiału. Przynano 20 nagród 5. 8. W y s t a was z t u k i l u d o w e j w L u b l i n i e. Wojewódzka Wystawa w Lublinie otwarta 14. XII. zaprezentowała materiał z uprzednich konkursów i dorobek ostatnich lat pracy twórców ludowych. Na wystawę złożyły się głównie: ceramika lubelska z różnych ośrodków, tkactwo i stroje 6. 9. P o k o n kur Sączu. s o w a w y s t a was zt li k i l li d o we j w N o w l m Konkurs rozstrzygnięty w Nowym Sączu 27. XI. zgromadził około 200 ekSiPonatów z okolic Sądecczyzny. Na wystawę wyselekcjonowano 155 eksponatów z dziedziny haftu, strojów, rzeźby i malarstwa na szkle. Szczególnie interesujące było współczesne malarstwo na szkle, ukazujące współczesną problematykę. Jury przyznało 12 nagród. Wystawa była otwarta 17. XII. i została zaopatrzona w wyczerpujący katalog 7. 10. W y s t a w a grodzie. ślą s k i e j sztu k i l u d o w e .i w S t a l i n o- Wystawa została poprzedzona konkursem, który dzięki akcji stypendialnej dał dobre wyniki zwłaszcza w zakresie tkactwa. Nieznane dotąd szerokiemu ogółowi tkactwo z okolic Zawiercia i Katowic zdobyło sukces artystyczny. Na konkurs dostarczono około 100 eksponatów 25 twórców. Jury przyznało 12 nagród B. 11. W y s t a w a w Łańcucie. p r ze m y sł li lu dow ego i :0\ r t y s t Yc z n e g o Wystawa otwarta 28. VI. w Rzeszowie zawi.erała skromny komplet ceramiki i tkactwa tego terenu. Nagrodzono 12 prac. Wystawa była eksponowana w Ognisku Kultury Plastycznej. • P. Szt. Lud. NI' 1. 1952. Z wystawy pokonkursowej w Łukowie, R. R e l n f u s s, • P. Szt. Lud. Nr 2, 1952. Wyst. sztuki lud. woj. lubelskiego, Zofia R e i n f u s s. 'Katalog. Wystawa sztuki lud. Sądeczczyzny N. Sącz grudzień 1951, Mieczysław B i e s z c z a n i n i Roman R e i n f u s s, str. 16, llust. 8. P. Szt. Lud. Nr 2, 1952. Sprawozdanie z wyst. szt. lud. pow: nowosqdeckiego, !leonora J a n i k o w ska. . • P. Szt. Lud. Nr 2. Wystawa Szt. Lud. w Katowicach, Maria Z y w i l' ska. 12. W Y s t a was z. t li k i l u d o we.i w Koł b i e l i. Wystawa w Kołbieli (pow, Mińsk Mazowiecki) otwarta 29. VII. miała zasadnicze znaczenie badawcze. Przyniosła ona duźo cennego materiału z najbliższych okolic Warszawy. Na wystawę złożyły się tkaniny, wycinanki ludowe, hafty, pisanki, ceramika i stroje. Udział wzięło 98 osób. dostarczając 322 eksponaty. Za najlepsze prace przyznano 56 nagród ". 13. W y s t a was z. t u k i l u d o w e j w S a n n i k a c h. Wystawa w Sannikach pow. Gostynin na terenie Mazowsza Płockiego miała specjalne znaczenie kulturalne. Dobra ekspozycja tej wystawy posłużyła jako przykład urządzenia przejrzystej i estetycznej wystawy w skromnych warunkach lokalowych. Uczestniczyło w Wystawie 63 wystawwiających z 17 gromad, dostarczając 184 eksponaty z zakresu tkactwa, stroju, sprzętów i specjalnego typu wycinanek. W dniu otwarcia 18. IX. bogaty program uroczystości urozmaicony był występem zespołu dziecięcego z Płocka i solistów z Warszawy. Utalentowanym twórcom ludowym zostały przyznane liczne nagrody. Wieś na czas uroczystości została zradiofonizowana. Wystawa miała charakter odkrywczy i dlatego pożałowania godny jest fakt, że nie została szczegółowo zarejestrowana. 14. K o n kur s i w y s t a wac e r a m i k i k i e l e c k i e j. W rezultacie uprzednio przeprowadzonych narad artystycznych w warsztatach ceramicznych w Denkowie, Iłży i Kątach został zorganizowany konkurs specjalny dla ceramików województwa kieleckiego. Konkurs ten rozstrzygnięty 12. VI. w Kielcach ujawnił wspaniały wzrost poziomu artystycznego ceramiki ludowej. Z 9 ośrodków ceramicznych dostarczyło 34 garncarzy około 1000 prac. Jury przyznało ponad 20 nagród. Wybrane prace zostały w miesiącu grudniu wystawione w Muzeum Świętokrzyskim 10. 15. K o n kur s n a w y c i n a n kęs i e r a d z k ą. Próbny konkurs na wycinankę sieradzką przyniósł skromne rezultaty ze względu na to, że ta gałąź sztuki w okolicach Sieradza w ostatnich latach uległa zapomnieniu. Konkurs pozwolił jednak na zarejestrowanie 20 wycinankarek. Na konkurs zostało dostarczonych 197 prac. Zorganizowany pokaz prac w Muzeum Sieradzkim i rozdane nagrody przyczynią się niechybnie do rozwoju wycinanki sieradzkiej 11. 16. K o n kur s p a m i ą t kar st wa w G d a ń sku. Konkurs pamiątkarski, rozstrzygnięty w Gdańsku 7. XII. był dalszą próbą opracowania dobrych pamiątek z Wybrzeża. Ciekawym przejawem Inicjatywy było wykorzystanie zwykłych kości zwierzęcych do wyrobu gaSzt. Lud. Nr 6 1951, Wystawa Sztuki Ludowcj w Kolbieli - Blanka K a ska. Ił P. Szt. Lud. Nr 4-5, 1951. IV Konkllrs ceramiki ludowej, Roman R e i n f u S i. 11 P. Szt. Lud. Nr 1. 1952. Z wycinanek ludowych to Sieradzu Zofia R e i nf u s s o w a. • P. czo 1'0 W �1209 1208 lanterii. Dla zachęcenia uczestników do dalszych prac próbnych w zakresie pamiątkarstwa, Jury przyznało kilka wyróżnień za lepsze prace i sugerowało ogłoszenie nowego konkursu ze sprecyzowanymi zadaniami dla plastyków zawodowych, amatorów i twórców ludowych. Przyznano 4 równorzędne wyróżnienia dla twórców ludowych za ceramikę, haft i plecionki z korzenia. 17. Konkurs pols~iego Czerwonego K o n kur s c e r a m i c z n y w Ł o d z i. Konkurs ogłoszony dla ośrodków ceramicznych województwa łódzkiego zgromadził 216 prac garncarzy. Poza znaczeniem artystycznym miał on poważne znaczenie dydaktyczne. W wyniku bowiem konkursu została zorganizowana narada artystyczna artystów plastyków, a następnie twórców ludowych. Na naradzie zostały omówione sprawy natury artystyczne,; i ekonomicznej ,la. 19. K o n kur s n a z d o b i e n i e i z b m i e s z k a l n y C h w P o w. r a w s kim. W trzech gminach pow. rawskiego został zorganizowany konkurs na estetyczne zdobienie izb mieszkalnych wycinankami. Konkurs pozwolił na zorientowanie się, jaki rodzaj wycinanek ludowych jest uprawiany w poszczególnych wsiach, a jednocześnie wpłynął dodatnio na estetykę wnętrza wiejskiego. 24 wnętrza mieszkalne otrzymały nagrody za właściwe rozwiązanie dekoracyjne. 20. Kur sy t e c h n i k i m a lowan i a n a s z kle. W kilku miejscowościach Podhala (Szlembark, Maniowy, Dębno, Łącko) pod kierukiem Heleny Roj-Kozłowskiej zostały przeprowadzone krótkoterminowe kursy zaznajamiające młodzież góralską z techniką malowania na '2 P. Szt. Lud. Nr 2. 1952. SpoŁeczna kiewicz. " P, Szt. Lud. Nr 3, 1952. Kon'-urs kiego Chwalisław Z i e I i 11s k i. rola (u·tysty i wystowo 21. W y s t a w y w r. 1950-1951. - ludowego ceramiki l Kazimierz udowej ll'ojew. P iet 16d,- p o l s k i e ,i s z t uk i z a g r a n ic ą l u d o we j Wystawa Polskiej Sztuki Ludowej zagranicą była eksponowana: na Węgrzech - w Budapeszcie, w Austrii - w Wiedniu. w Danii - w Kopenhadze, w Szwecji - w Sztokholmie.' w Finlandii - w Helsinkach. . Krzyża. Konkurs ogłoszony przez P. C. K. w porozumieniu z Ministerstwem Kultury i Sztuki dla niektórych ośrodków twórczych (Łowickie, Zalipie, Opoczno. Podhale) postawił zadanie przed twórcami ludowymi spopularyzowania higieny i ochrony zdrowia na wsi. Na to zadanie społeczne twórcy ludowi odpowiedzieli interesującym rozwiązaniem zarówno w zakresie malarstwa na papierze, szkle, jak i w zakresie wycinankarstwa. Szereg twórców potraktowało to zagadnienie bardziej szeroko i poważnie, widząc możliwości podniesienia zdrowotności na wsi w przebudowie gospodarczej wsi. Dużo pomysłowości wykazała młodzież podhalańska w malarstwie na szkle. Na konkursie, który został rozstrzygnięty 11. XII. w Warszawie. przyznano 27 nagród w tym 3 nagrody zespołowe - apteczki 12. 18. szkle, znaną swego czasu na terenie Podhala i Śląska. Kursy te wzbudziły zainteresowanie artystyczne i miały doniosłe znaczenie kulturalno-społeczne u. WYSTAWY I KONKURSY SZTUKI LUDOWEJ W R. 1952 Przez liczne konkursy i wystawy regionalne, nagrody, zakupy i stypendia w roku 1952 rozszerzał się zasięg opieki nad ludową twórczością plastyczną. W celu stworzenia społecznej płaszczyzny oddziaływania na twórczość ludową i twórców, wysiłki były skierowane na powiązanie twórczości ludowej z ruchem świetlicowym. Przez wprowadzenie sztuki ludowej do świetlic zostało rozszerzone zastosowanie sztuki ludowej. W różnych częściach kraju zostały zorganizowane następujące wystawy konkursy: 1. W Y s t a wac e r a m i k i woj e w ó d z t wał ó d z k i e g o. Dnia 13 I. 1952 r. została otwarta w Ośrodku Propagandy Sztuki w Łodzi wystawa pokonkursowych prac ceramicznych twórców ludowych województwa łódzkiego (patrz konkurs w r. 1951). Wystawa uzupełniona planszami dydaktycznymi wyjaśniała zwiedzającym etapy pracy garncarzy. Mapa ośrodków informowała o zasięga<:h garncarstwa. w województwie łódzkim. W czasie wystawy została zwołana narada artystyczna garncarzy przy udziale zainteresowanych instytucji i Związku Polskich Artystów Plastyków. Na naradzie zostały z ceramikami omówione sprawy produkcyjne i artystyczne, ustalono formy współpracy pomiędzy czynnikami kulturalnymi i gospodarczymi. Wystawa pomimo ograniczonej tematyki miała wielkie powodzenie u zwiedzających. 2. K o n k u l' S h a f t ó w s i er a d z k i c h. Konkurs kolorowych haftów ludowych, wykonywanych na zapaskach kobiecych w Sieradzkiem wY'kazał, że na terenie tamtejSzym haft ludowy jest pochodzenia późniejszego. Otwarty pokaz w Muzeum Sieradzkim 24 lutego był ilustracją inwencji twórczej artystek ludowych, które zapożyczając techniki i motywy z kultury miejskiej umiały nadać własny wyraz swym pracom. Na wystawie wystawiono 44 eksponaty 32 uczestników. " Polska s. !: u s Sztuka Ludowa Nr 2, 1951. Kursy malou'an;a na szkle - Roman R e i n- �1211 1210 Ponieważ ustalono, że ludowy haft sieradzki znajduje się niejako w okresie ~ształtowania własnego wyraZJU. nie zalecono zastosowania go w wytwórczości t, 3. O b j a z d o wa w y s t a was z t u ki l u d o w e j. W miesiącu lipcu została przygotowana przez Centralne Biuro Wystaw Artystycznych wystawa objazdowa sztuki ludowej specjalnego charakteru. Wystawa ta odróżniała się od dotychczasowych wystaw objazdowych tym. że była próba głębszego wyjaśnienia twórczości ludowej jako pewnego zjawiska kulturalnego, próbą pokazania pewnych problemów i dróg rozwojowych sztuki ludowej w Polsce. Przy pomocy wybranych przykładów sztuki ludowej i odpowiednich plansz fotograficznych i graficznych wystawa wskazała na momenty włączania się twórczości ludowej w nurt ogólnonarodowej kultury (związek ze szkolnictwem art. "Mazowsze", udział malarek w pracach na "Batorym" i we wzornictwie przemysłowym itp.), na momenty przeistaczania się sztuki chłopskiej w sztukę robotniczo-chłopską, na jej nową funkcję społeczną· . W wystawie tej po raz pierwszy pokazane zostały powiązania twórczości ludowej z największymi postępowymi naszymi osiągnięciami w przeszłości w zakresie literatury, muzyki i plastyki (Mickiewicz, Moniuszko, Chopin, Chełmoński). Z całą świadomością na wystawie wyeksponowany został twórca współczesny jako człowiek tworzący nowe wartości artystyczne. Na wystawie pokazano szereg portretów przodujących' artystów ludowych w różnych technikach. Specjalny dział został poświęcony zagadnieniom opieki, kształtowania i upowszechnienia twórczości ludowej w Polsce Ludowej (badania naukowe. wydawnictwa, wystawy, konkursy, kursy itp.). Wystawa otrzymała odpowiednią oprawę plastyczną, przystosowaną do celów objazdowych. Podzielona na kilka działów powiązanych ze sobą. ilustrujących pewne zagadnienia, stanowiła określoną całość problemową· W skład wystawy weszło 136 eksponatów i około 50 fotosów i plansz. Wystawa była eksponowana w czasie Zlotu Młodych Przodowników Budowniczych Polski Ludowej w Warszawie w Gmachu "Zachęty", na Festiwalu Sztuk Plastycznych w Sopocie, w czasie Ogólnopolskiej Narady Pracowników Sztuki i Kultur'y w Szczecinie a w końcu roku we Wrocławiu. 4. K o n kur s n a d e kor a cj ę św ie t licY l' e g i o n a l n e j. W celu podniesienia poziomu dekoracji świetlic, nadania im charakteru regionalnego i powiązania plastyki ludowej ze świetlicami wiejskimi został ogłoszony w pow. łowickim, sieradzkim i brzezińskim konkurs na stałą regionalną dekorację· Konkurs ten przeprowadzony w pierwszym etapie w przeciągu dwóch ostatnich kwartalów roku 1952 przyniósł dużo doświadczeń zarówno dla instruktorów jak i aktywu świetlicowego. Ze względu na charakter próbny l Polska Sztuka Ludowa Nr S t a n k l e w i c z o w a, Janina 3, 1~52. pokonkursowy J pokaz h,Clitów s'ieradzklch konkurs nie dał spodziewanych wyników. W wyniku kontroli i analizy, wytypowane zostały 3 świetlice tj. w Rzeczycy, Bocheniu i Czerniewie jako wyróżniające się. Przy dekoracji świetlic zostało zastosowane tkactwo ludowe, wycinanki, ceramika oraz częściowo sprzętarstwo. Podobne prace doświadczalne zostały przeprowadzone w województwie olsztyńskim. 5. Pokazy S i e l' a d z u. pokonkursowe w Łowiczu. Inowłodzu W związku z akcją dekoracji świetlic - konkursy w Łowiczu, Inowłodzu i Sieradzu na wycinanki ludowe i zdobnictwo z papieru - miały dostarczyć odpowiednio opracowanego materiału dekoracyjnego. W Łowiczu zakwalifikowano do pokazu 52 prace 15 autorek. Konkurs w Inowłodzu, zakończony pokazem prac w tamtejszym przedszkolu zgromadził 160 eksponatów z zakresu wycinankarstwa i zdobnictwa ludowego. Na szerszą skalę został zorganizowany konkurs i pokaz w Sieradzu. Poza wycinankami na konkurs bowiem został zebrany materiał z zakresu tkactwa i ceramiki. Ogólna liczba eksponatów wyniosła 258 pozycji. W konkursie wzięło udział 28 uczestników. Dzięki pomocy fachowej personelu Muzeum' Sieradzkiego. bardziej okazale wypadł równie pokaz. który był licznie odwiedzany przez ·wycieczki. 6. Wy s t a was z t u k i l u d o w e j w B i e l s k u P o d l a s kim. Wystawa w BieLsku Podla9kim z terenu pow. Wysokie Maz. i Bielska Podlaskiego zawierała 130ekSiponatów 40 wystawiających twórców. Stosunkowo dość liczne eksponaty tkactwa z niewielkiej liczby gromad tych powiatów, niewątpliwie świadczą o żywotności regionu i bogactwie różnorodnych odmian i typów technik tkackich. Wystawa wykazała, że teren ten jest wyjątkowo bogaty zwłaszcza w zakresie wielonicielnicowego i dwuosnowowego tkactwa i pokrewny kulturze tkackiej pow. węgrowskiego i sokołowskiego. Wystawa była eksponowana od 10 września do 30 września w Bielsku. a następnie w październiku w Wysokim Mazowieckim. 7. W Y s t a was z t u k i l u do w e j w Łań c u c i e. Wystawa otwarta 17 czerwca w Ośrodku Muzealnym w Łańcucie była przeglądem głównie produkcji bieżącej CPLiA z działów: tkactwa, ceramiki. koronkarstwa i koszykarstwa. Do ekspozycji wy::;tawy zużytkowano 488 eksponatów. Wystawa została uzupełniona strojami ludowymi autentycznymi i wykonanymi z materiałów zastępczych dla potrzeb świetlicowych. Specjalny dział został poświęcony bogatej ceramice rzeszowskiej spośród której wyróźniała się ceramika Zalesia. Rzeźbiarstwo ludowe 'reprezentował~ Rozalia Kuźniarowa ze wsi Wysoka. Kuźniarowa dostarczyła 18 prac a aktualnej tematyce współczesnej. Jury przyznało szereg nagród". 'Polska U' Lańcucie Sztuka Lud. Nr 4-5. Wystau;a przemuslu Janina S t a n k i e w i c z o \V a. - - !udou'ego i nrtystycznego �1213 1212 8. Konkurs tkactwa w Węgrowie. Konkurs organizowany przez spółdzielnię CPLiA w Węgrowie miał za zadanie opracowanie wzorców w zakresie tkactwa w oparciu o miejscowe tradycje ludowe. Jury stwierdziło dobry poziom wytwórczości spółdzielni, nawiązującej do charakteru i kolorystyki tkactwa podlaskiego. Poza pracami wykonanymi przez członkinie Spółdzielni, na pokazie pokonkursowym były wystawione również autentyczne, dotąd nigdzie nie wystawiane, podlaskie tkaniny ludowe i wycinanki. Przyznano twórcom ludowym 11 nagród. Specjalną nagrodę Ministerstwa Kultury i Sztuki otrzymała tkaczka dywanów dwuosnowowych Dominika Bujnowska. która stworzyła kilka oryginalnych i nowych kompozycji tematycznych (np. "Las", "Droga przez wieś" i inne). 9. W y s t a w a o b j a z d o wah a ftów w ie l rl; o p o l s'k i c h. Wystawa Objazdowa haftów wielkopolskich została zorganizowana głównie w wyniku 11 krótkich kursów hafciarskich, przeprowadzonych w Jarocinie, Golinie, Pieruszycach, Pleszewie, Płowcach, Zdziechowicach, Szlachcinie, Nowym Mieście, Szamotułach i Liskowie przy uczestnictwie 150 osób, które wykonały w okresie 1 i pół roku 320 prac. Kursy i wystawa miały na celu podtrzymanie i Spopularyzowanie zachowanych tradycji hafciarskich w Wielkopolsce. Na wystawie zostały zgromadzone hafty na tiulu i na płótnie. Hafty te służyły do ozdoby stroju ludowego i częściowo do innych potrzeb użytkowych (serwetki, komplety stołowe). Poza haftami na wystawie zostały pokazane rzeźby ludowe współczesne oraz plecione wyroby ze słomy. Komisja Ocen ustaliła, że najlepszy poziom osiągnęły hafty, mające zastosowanie w strojach ludowych (czepce, kryziki), szczególnie na tiulu. Przyznano szereg indywidualnych nagród za haft i rzeźbę. Nagrody zespołowe otrzymały zespoły w Zdziechowicach, Płowcach i Szlachcinie oraz w Nowym Mieście i Pieruszycach. Wystawa była eksponowana w wielu miejscowościach wojew. poznańskiego (Kalisz, Opatówek, Leszno, Gostyń, Ostrów, Rawicz, Krotoszyn. Czarnków, Gniezno, Września, Kościan, Turek, Swarzędz, Śrem itp.) i cieszyła się powodzeniem. Kursy i wystawę organizował Wydział Kultury P. W. R. N. w Poznaniu. 10. W Y s t a wa o b j a z d,o w a p ł y waj ą c a. Staraniem Centralnego Zarządu Instytucji Sztuk Plastycznych, Wydziału Kultury P. W. R. N. warszawskiej, a w wykonaniu Muzeum Kultur Ludowych po raz pierwszy w Polsce została zorganizowana, na przystosowanej do tego celu barce, wystawa pływająca sztuki ludowej. Do wystawy została włączona sztuka ludowa głównie Kurpiowszczyzny, z okolic Kołbieli. Sannik, Wilanowa i innych regionów Mazowsza Centralnego. Wystawa była zaopatrzona we własne oświetlenie elektryczne. zradiofonizowana i urządzona estetycznie. Została ona otwarta dla publiczności w miesiącu lipcu w Warszawie na Czerniakowie przy Parku Kultury, przejechała w dół Wisłą do Włocławka, zatrzymując się we wszystkich nadbrzeżnych osadach i miastach. Obsługa kulturalno-oświatowa wygłosiła ponad 100 prelekcji. Ze względu na swą atrakcyjność, wystawa miała wyjątkowe powodzenie. Stała się ona dobrym i pożytecznym eksperymentem w zakresie nowego typu ekSiPozycjL która będzie miała szczególną wagę z chwilą uregulowania polskich rz~k. 11. W Y s t a w a Ś r o d k o w e g o P o w i ś l a w P u ł a wac h. Wystawa sztuki ludowej otwarta w okresie od 4 do 18 września w Puławach zgromadziła z okolicznych wsi głównie tkactwo ludowe, części stroju i ceramikę. Komisja przyznała szereg nagród. 12. K o n kur s ce l' a m i k i w L u b e l s kim. W miesiącu lipcu został rozstrzygnięty w Lublinie konkurs ceramicżny. organizowany przez CPLiA i Wydział WRN w Lublinie dla ośrodka ceramicznego w Pawłowie i Łążku Ordynackim. Ze względu na niedostateczne przygotowanie i z powodu braku dokładnie sprecyzowanych warunków - konkurs ten nie przyniósł dostatecznych wyników, a ceramika dostarczona na konkurs odznaczała się -zbytnim przeładowaniem elementów zdobniczych. Autorzy wysilili się raczej na efekty nie wnosząc nic nowego. Komisja Ocen przyznała kiLka wyróżnień i dukonała zakupów. 13. W y s t a was z t u k i l u d o w e j w B i a ł e j P o d l a s k i e j. Wystawa zorganizowana na tym terenie po raz pierwszy zgromadziła około 100 eksponatów 25 wykonawców głównie z zakresu tkactwa, strojów, rzeżby i ceramiki ludowej. Otwarta została 4 października w Powiatowym Domu Kultury. Oprócz wyżej wymienionych działów sztuki na wystawie zostały pokazane prace malarza ludowego (ilustracje "Chłopów" Reymonta) oraz plecionki ludowe. Specjalnie wyróżniała się piękna w formie ceramika dymiona z Białej Podlaskiej. Wystawa była zilustrowana odpowiednimi fotografiami. Jury przyznało kilkanaście nagród i zakupiło większość eksponatów wystawowych do zbiorów państwowych. Przy organizowaniu wystawy współdziałało Polskie Towarzystwo Ludoznawcze z Lublina. 14. P o k a z t k a c t wal u d o we g o w M u z e u m K i e l e c kim. W miesiącu grudniu w salach Muzeum została otwarta staraniem tamtejszego Wydziału Kultury wystawa tkactwa kieleckiego, głównie strojów, zapasek i tkanin dekoracyjnych. Ze zgromadzonych 160 eksponatów, wysta·wionych zostało 110. Ekspozycja estetyczna o charakterze dydaktycznym. Komisja ocen przyznała kilka nagród wybitniejszym tkaczom i dokonałd ]"kupów do zbiorów państwowych. �1215 1214 15. W y s t a wa woj Zelektryfikowanie Zalipia było wybitnym Ludowego o rozwój twórczości ludowej. Wystawa została zaopatrzona w ilustrowany e w ó d z k a w Ł o d z i. Dnia 21 grudnia 1952 r. została otwarta w Ośrodku Propagandy Sztuki sztuki ludowej województwa łódzkiego. Na wystawę złożyły się eksponaty z konkursów i wystaw terenowych z zakresu wycinanek ludowych, tkactwa, strojów i ceramiki. • Założeniem wystawy, obok pokazania osiągnięć artystycznych, było pobudzenie zainteresowań środowiska robotniczego łódzkiego do sztuki ludowej. Wystawa na szeregu planszach zilustrowała kierunki rozwojowe naszej twórczości ludowej, jej włączanie się w nurt ogólnonarodowej kultury. Na osobnych stoiskach zostały pokazane sposoby wykorzystania sztuki ludowej w świetlicy. Czynny był na wystawie również kiosk sprzedaży CPLiA. Wszystkie eksponaty wystawy posiadały wysoki poziom artystyczny, świadczący o stałym rozwoju sztuki ludowej województwa łódzkiego. Szczególnie dobrym poziomem odznaczały się wycinanki o treści współczesnej i tkactwo. W czasie trwania wystawy odbyła się narada twórców ludowych, na której została poddana ocenie twórczość poszczególnych autorów i ekspozycja wystawy. W naradzie wzięli udział przedstawiciele Plastyków Zawodowych i Polskiego Tow. Ludoznawczego. Wystawa miała wyjątkowe powodzenie tak, że pierwotny jej termin zamknięcia został na żądanie społeczne przedłużony o 2 tygodnie, tj. do dnia 15 lutego 1953 roku. Wystawę zwiedziło od 21 grudnia 1952 roku do 31 stycznia 1953 r. 30.000 osób. w Łodzi wystawa 16. W Y s t a w a wego. o b j a z d o was zt u k i l" ę k a d z ie ł a lud 18. K o n kur okolicznościowa w Zalipiu e w ó d z t was katalog troski Państwa 3. t a l i n o g r o d z k i e g o. W dniach od 26 do 30 listopada został zweryfikowany konkurs sztuki ludowej ogłoszony dla powiatu Będzin, Częstochowa, Kłobuck, Zawiercie i Cieszyn. Na konkurs ogółem ze wszystkich powiatów dostarczono 243 eksponaty z zakresu tkactwa, strojów, koronkarstwa i zdobnictwa ludowego. Konkurs wykazał, że tereny uprzemysłowione również są bogate w twórczość ludową, na którą należy zwrócić specjalną uwagę i która powinna być otoczona szczególną opieką. Na konkursie wyróżniły się znane koronki cieszyńskie z okolic Koniakowa, tkactwo z okolic Częstochowy i Zawiercia. Komisja ocen przyznała wybitniejszym twórcom 48 nagród, które przyczynią się do rozwoju sztuki ludowej. 19. M e b l e l u d o wed l a p o t r z e b ś w i e t l i c o w y c h. W okresie od roku 1950 do 1952 zostały opracowane na podstawie najbardziej typowych elementów mebli ludowych - projekty mebli świetlicowych regionu kaszubskiego, podhalańskiego i kurpiowskiego. Projekty zachowują istotne i charakterystyczne cechy mebli regionalnych, są jednak przystosowane do potrzeb i wymagań świetlicowych. Kilka próbnych egzemplarzy zostało już wykonanych przez państwowe przedsiębiorstwo "Desa" przy współpracy meblarzy i rzeźbiarzy ludowych (Podhale, Kurpie). 0- Dnia 14 sierpnia w Muzeum Regionalnym w Częstochowie została otwarta wystawa objazdowa sztuki i rękodzieła ludowego. Wystawa miała za zadanie zobrazowanie dorobku artystycznego ośrodków twórczości ludowej z terenu całego kraju w najbardziej typowych technikach i zademonstrowanie najbardziej właściwych prób przystosowania pewnych działów sztuki ludowej do użytku powszechnego. Uzupełniona planszami popularnych strojów ludowych wystawa odegrała· rolę instruktywną dla ruchu świetlicowego. Na całość wystawy złożyło się300 eksponatów. Pod koniec roku była ekspopowana w Raciborzu, a w roku 1953 przewidziana została na objazd okręgów przemysłowych Dolnego Sląska. 17. Wystawa s woj dowodem 20. Ogólnopolski konkurs dla wsi. Dnia 11 XI. 19'52 r. zo·stał ogłoszony przez Zarząd Główny Związku Samopomocy Chłopskiej w porozumieniu z Ministerstwem Kultury i Sztuki i organizacjami masowymi Ogólnopolski konkurs dla wsi pod hasłem "Dziś i wczoraj wsi polskiej w samorodnej twórczości plastycznej chłopów". Celem konkursu jest skierowanie zainteresowań wiejskich plastyków na tematykę, odzwierciedlającą przemiany społeczne, gospodarcze i kulturalne, popieranie twórczości ludowej, wyłowienie uzdolnionej młodzieży, zebranie materiału dokumentarnego. Pod względem tematycznym kurs obejmuje 4 działy. I - przemiany społeczne, gospodarcze i kulturalne na wsi po wyzwoleniu; II - wieś w ustroju kapitalistycznym; III - wieś w czasie wojny i okupacji hitlerowskiej; IV tematyka dowolna. Konkurs dopuszcza wszystkie· techniki artystyczne. Zakończenie konkursu przewidziane 31 października 1953 roku. Dąbrowskim. Dnia 28 grudnia z okazji zelektryzowania Zalipia, znanego z tradycyjnych polichromii ściennych, odbyła się uroczystość otwarcia światła. połączona z wystawą malowanek i haftów Powiśla Dąbrowskiego oraz występem zespołów regionalnych. W uroczystości wzięli udział przedstawiciele władz państwowych instvtucji społecznych i miejscowa ludność. Po uroczystościach i zwi~dzeniu wystawy odbyło się zwiedzanie malowanych mieszkań tamtejszych malarek. Kazimierz Pietkiewicz , Katalog. Ilustr. 18. • 77 Wystawa regionalna Powiśla Dąbrowskiego - grudzień 1952 - Zalipie. �1217 1216 WYCIĄG Z PROTOKOŁU XXV WALNEGO ZGROMADZENIA POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO * XXV Walne Zgromadzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego odbyło się w dniach 15-17 czerwca 1950 r. w Poznaniu w Collegium Minus Uniwersytetu Poznańskiego i w Zakładzie Etnografii i Etnologii U. P. Na zjazd przybyli: K. Adamska, W. Armon, J. Armonowa, K. Ajdukiewicz, S. Błaszczyk, S. Barański, J. Burszta, G. Ciołek, E. Cichowski, T. Chodz.idlo, J. Czekanowski, A. Czekanowska, T. Dziekoński, K. Dobrowolski. S. Flizak, E. Frankowski, M. Frankowska, G. Frenklowa, J. Gajek, O. Gajkowa. L. Gajewski, W. Gajzlerowa, M. Gierowska, A. Glapa, W. Gosieniecki, J. Grocholski, J. Grabowska, T. Guttówna, W. Hejnosz, T. Henzel, L. Halban. S. Izdebska, M. Jastrzębska, J. Jastrzębski, J. Kamocki, R. Kaczmarczyk. J. Kleczkowska, A. Kowieńska, W. Kolago, B. Kopczyńska, K. Klęsk, S. Kujawiańska, H. Kuczyńska, H. Królikowska, A. Kutrzeba, J. Krajewska, J. Kucharska, H. Kryśka, Z. Malewska, ·B. Malinowski, J. Michalakówna. M. Modrzewska, S. Nosek, A. Nasz, J. Optołowicz, D. Osten-Sacken, A. Pawłowska, H. Pawłowska, K. Pietkiewicz, M. Polakiewicz, J. Przeworska. M Prtifferowa, R. Reinfuss, D. Romańczyk, M. Sobl'eski, J. Sobieska, W. Sopoćko, B. Stelmachowska, S. Szczotka, M. Suboczowa, J. Świeży, M. Taśko. A. Tajge, J. Tyszek, K. Wolski, T. Wróblewski, M. Ziemnowicz, A. Zierhoffer. T. ZygleI', H. Zwolakiewicz, A. Zak. Zjazd otworzył wiceprezes, prof. dr E. F l' a n k o w s k i witając goki i licznie przybyłych członków. Po otwarciu odczytał depesze nadesłane przez Ministra Kultury i Sztuki S. Dybowskiego, prezesa Polskiego Towarzystwa. Lud. - prof. Moszyńskiego, i innych. W imieniu Uniwersytetu Poznańskiego powitał zjazd rektor. prof. Kazimierz A j d u k i e woj c z. Z koIei odczytano i przyjęto w całości protokół z XXIV Walnego Zgromadzenia w Toruniu, ,po czym wiceprezes prof. L. H a l b a n złożył sprawozdanie z działalności Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego za okres od czerwca 1949 r. do czerwca 1950 r. -, skarbnik zaś, prof. dr M. Z i e m n ow i c z złożył sprawozdanie z gospodarki finansowej oraz przedstawił bilans za rok 1949. Po sprawozdaniach obu członków Zarządu odczytano protokół Komisji Rewizyjnej z dnia 8 marca 1950 r. i uchwalono wniosek o udzieleme Zarządowi absolutorium, 'po czym przystąpiono do sprawozdań oddziałów: poznańskiego, toruńskiego, krakowskiego, Mszany D., lubelskiego, nieditwno założonego oddziału łódzkiego i śląskiego, oraz sprawozdań sekcji: poradnictwa, muzykologicznej i badania prawa ludowego. Nad wygłoszonymi sprawozdaniami wywiązała się dyskusja, w której zostały podniesione następujące zarzuty: w sprawie niepunktualnego przysyłania przez oddziały preliminarzy budżetowych, SlPrawozdań rocznych, i wyliczeń z udzielonych subwencji, w sprawie braku szczegółowych instrukcji odnośnie bibliografowania i indeksowania. w sprawie opóżnienia w druku 39 tomu ,.Ludu". . Z przyczyn od Redakcji zC\mieszczone są w terminie Ludu niezależnych opóźnionym. ~; ., r pmtok~ły z XXV - XXVIII Wal. zgl'. W tej ostatniej sprawie zarządzono powołanie specjalnej Komisji dla zbadania przyczyn i trudności powodujących opóźnienie prac wydawniczych Towarzystwa. Po dyskusji nad wszystkimi sprawozdaniami Walne Zgromadzenie dokonało wyboru członków Zarządu na przeciąg trzech lat, tj. do 1953 r. W skład nowego Zarządu weszli: prof. K. Moszyński - prezes, prof dr K. Dobrowolski, prof. dr L. Halban, prof. dr E. Frankowski - wiceprezesi, prof. dr J. Gajele - sekretarz generalny, dr R. Reinfuss - zastępca seleretorza, prof. dr M. Ziemnowicz - skarbnik, oraz członkowie Zarządu: prof. dr K. Adamska, prof. dr B. Baranowski, nacz. S. Brodziak prof. dr J. S. Bystroń, dr M. Gładysz, prof. dr T. Henzel, prof dr K. Koranyi, dr J. Krajewdr A. Kutrzebianka, mgr B. Kuźmicz, dyr. J. Zołna-Manugiewicz, prof. dr S. Nosek, mgr K. Pietkiewicz, dr M. Prtifferowa, prof. M. Sobieski, dyr. J. Świeży, dr doc. T. Seweryn, mgr M. Soboczowa, ,prof. dr T. Szczurkiewicz, pror. L. Węgrzynowicz, mgr H. Zwolakiewicz, dyr. T. ZygleI'. Komisja Rewizyjna: prof. dr L. Białkowski, prof. dr Z. Papierkowski, prof. dr Henryk Raabe, nacz. J. Steliga, inż. H. Zamorowski. Po wyborze Zarządu Walne Zgromadzenie uchwaliło następujące wnioski: o podwyższeniu składki członkowskiej do kwoty 1000 zł, z tym, że członkowie będą otrzymywali wszystkie wydawnictwa p. T. L.; o wysłaniu do wszystkich oddziałów bezpłatnego kompletu wydawnictw Towarzystwa; o powołaniu specjalnej Komisji dla opracowania tez zjazdowych. Do komisji weszli: Adamska, Frankowski, Gajek, Kutrzebianka, Zygler. W drugim dniu zjazdu prof. F l' a n k o Vv s k i wygłosił referat pt. "Zadania i potrzeby etnografii polskiej", te ostatnie ujął w następujących punktach: 1) związ'l.ć e tnografię polską z metodologią marksistowską, 2) rozwinąć krytykę oj samokrytykę,~) wydać szereg monografii etnograficznych, 4) podjąć badania etnograficzne w spółdzielniach produkcyjnych, 5) wyszkolić kadry badaczy terenowych i muzeologicznych, 6) wydać podręcznik etnografii ogólnej, 7) wydać podręcznik folkloru, oparty na wzo!'dch ZSRR. Prelegent zaproponował założenie szeregu sekcyj w ramach P. T. L. (kultury materialnej, folkloru, sztuki ludowej, przemysłu artystycznego, muzyki ludowej, antropologii, archeologii, kartografii, statystyki i przemysłu ludowego), oraz opracowanie i wydanie następujących atlasów: budownictwa ludowego, tańców ludowych, a także encyklopedii polskich iudowych instrumentów muzycznych. Nad referatem odbyła się żywa dyskusja, w której dorzucono jeszcze szereg projektów: prof. A d a m s k a wysunęła wniosek Q stworzenie Instytutu Etnografii. Wniosek przyjęto i zatwierdzono w następującym brzmieniu: "XXV Walne Zgromadzenie P.T. L. zleca Zarządowi złożenie projektu na Kongres Nauki Polskiej o powołaniu Instytutu Etnografii jako samodzielnej placówki naukowo-badawczej, skupiającej obok etnografów, historyków, prehistoryków, antropologów, językoznawców. Instytut Etnografii obejmowałby zar6wno kulturę materialną jak folklor, sztukę, kulturę społeczną, a więc całość zagadnień etnograficznych". Dr· R e i n f u s s przedstawił wniosek o powołanie osobnej sekcji metodologicznej, której celem byłoby wypracowanie metody materializmu historycznego i dialektycznego 77* �1218 1219 w zastosowaniu do pracy naukowej na polu etnografii. Dyr. Z y g l e l' wiosku dr Reinffussa WI\osiby "XXV Walne Zgromadzenie wysunęło dezyderat o opracowaniu krytycznego rysu historycznego nauk etnologicznych w terminie możliwie szybkim". Oba wnioski przyjęto jednogłośnie. Oprócz wymienionych wniosków Walne Zgromadzenie uchwaliło zlecenie dla Zarządu tej treści: 1) "Walne Zgromadzenie P. T. L. zwraca się do sekretariatu generalnego Kongresu Nauki Polskiej z prośbą o stworzenie specjalnej podsekcji o charakterze historycznym dla etnografii i wycofanie jej z podsekcji filozoficznej i socjologicznej'. 2) "Walne Zgromadzenie P. T. L. upoważnia delegatów w osobach prof. Frankowskiego, Gajka i Reinfussa do przeprowadzenia rozmów w sprawie . wyłonionego na zjeździe Millenium w Szczecinie projektu Instytutu Kultury Materialnej". Podsumowując wyniki dysku'sjl prof. G a j e k zwraca uwagę na konieczność koncentracji i hierarchizacji zagadnień z punktu widzenia potrzeb złączonych z uchwalonym na poprzednim zjeździe w Toruniu, 6-letnim planem pracy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. W trzecim dniu obrad zakończono dalszy ciąg dyskusji nad tezami prof. F l' a n k o w s k i e g o, po czym wysłuchano referatu prof. G a j k a pt. "Organizacja studiów etnograficznych i ich program", w którym prelegent przedstawił nowy plan studiów, oparty o studium kultury materialnej. W dyskusji został uchwalony następujący wniosek: "Wobec potrzeby kształcenia kadr etnografów niezbędnych dla dokonania prac i badań etnograficznych w Polsce Ludowej XXV Walne Zgromadzenie zwraca się do Ministerstwa Szkół Wyższych i Nauki z wnioskiem o stworzenie 3-letniego studium kultury materialnej we w s z y s t k i c h uniwersytetach w Polsce". Uchwalono również wniosek prof. A d a m s k i e j o zakładaniu stacyj badawczych w terenie szczególnie interesującym pod względem etnograficznym, które stałyby się ośrodkami pracy zespołowej. Z kolei zebrani wysłuchali referatów: .prof. dr J. C z e k a n o w s k i e g o pt. "Z dziejów wozu i zaprzęgu" 1, oraz ,prof. M. S o b i e s k i e g o pt. "Wyniki badań etnograficzno-muzycznych na obszarze Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej". Ostatni referat był ilustrowany ciekawym pokazem melodyj ludowych, wykonanym przez prof. J. S o b i e s k ą oraz zespół ludowych instrumentalistów (dudy, koza~ mazanki, maryna). W dziale komunikatów naukowych prof. G a j e ,k wygłosił referat "Z badań nad Kaszubszczyzną"· Podsumowując wyniki Zjazdu sekretarz generalny z'WTócił uwagę na doniosłość uchwał i ich praktyczne znaczenie, złożył też serdeczne podziękowanie prof. E. Frankowskiemu oraz oddziałowi poznańskiemu za trud zorganizowania Zjazdu. W uchwałach końcowych postanowiono odbyć następne Walne Zgromadzenie w Łodzi. O. G. w uzupełnieniu I Drukowany w t, XXXIX "Ludu". Polskiego Stan Towarzystwa Bi l a n s Z a m k n i ę c i a Ludoznawczego na dzień 31 grudnia czynny Stan 1. Kasa 2. P. K. O, 3. Biblioteka 4. Ruchomości 5. Remanent wydawn. 6. Remanent papieru 7, Różni dłużnicy 4.773,1.694.724,3.232.835,559.169,6.951.560,129.675,992.274,- 1949 r, bierny 1. Różni wierzyciele 2. P. K. P. G. (badanie) 3. Fundusz amortyz. 4, Kapitał 70.915,1.738.100,354.144,11.401.851,13.565.010,- 13.565.010,Rachunek strat Wydatki 1. 2. 3. 4. 5. 6, i zysków Przychody Nieściągalni dłuż. Wydatki naukowe P. A. E. Atlas Pol. Str. Lud, Administracja Nadwyżka 3.936,350,163,347.212,1.605.508,663.469,1.909.052,- 1. Dotacje minist. 2. Składki członk. 3, R-ek wynikowy 4.565.485,28.255,285.599,4.879.339,- 4.879.339,Lublin, (-) dnia 31 grudnia Księgowy: Anna Moskatewska 1949 r. (-) P110f. Skarbnik: dr. Mieczysław Ziemnowicz PROTOKÓŁ Z XXVI WALNEGO ZGROMADZENIA POLSKIEGO TOWARZYSTW A LUDOZNA WCZEGO XXVI Walne Zgromadzenie Pol. Tow. Lud. odbyło się w dniach 24 i 25 li:stopada 1951 r. w Łodzi w Auli Uniwersytetu. W Zgromadzeniu wzięli udział: E. Frankowski, ,Z. Reinfussowa, R. Reinfuss, ks. B. Radomski, Z. Malewska, M. Frankowska, A. Simon, M. Przedpełski, W. Hejnosz, O. Wandmayer, J. Kowalczyk, L. Gajewski, C. Dobrowolski, K. Korany i, J. Świątkowska, T. Berezowski, K. Pietkiewkz, J. Durska, J. Pogonowski, T. Zygler, H. Czekanowska, J. Ciołkówna, R. Kaczmar, B. Lakówna, H. Przesławska, Z. Tomerle, E. Białkowski, M. Zywirska, M. Priifferowa, J. KamockL M. Matuskówna, K. Szczypa, O. Gajkowa, J. Gajek, G. Guniewicz, J. Kamień, A. Czekanowska, J. Czekanowski, St. Nosek, A. Kutrzeba, M. Gładyszowa, M. Gładysz, K. Bujak, Z. Wartołowska, W. Antoniewicz. W. Kałago, A. Kowalska. T. Strumiłlo, M, Pola- �1221 1220 kiewicz, H. Mikułowska, R. Kukier, S. Szczotka, T. Henzel, Z. N:;ymanowa. J. Majewska, J. Świeży, Stel ma szyk, T. Seweryn, M. Ziemnowicz, J. Przewarska, M. Tarko, J. Dekowski. H. Bittnerówna, J. Szczepański, H. Gnejko Z. Staszczakówna, A. Kamiński, T. ,Kolkiewicz, S. Szadkiewicz. T. Szulc. R. Janasławski, K. Czerniewska, J. Kajdos, S. Katzowa. K. Węcei, A. Abramowicz, K. Jażdżewski, J. Burszta, Z. Salski, Ch. Zieliński, W. Kuśkiewicz. L. Załęczny, S. Brodowska, M. Serejski. S. Zajączkowski, W. JaŻdŻewski. Z. Chyliński, E. Piotrowska, Z. Piotrowski, M. Wallis, Cz. Ciszkiewicz. Z. Czasznicka, T. Wróblewski, B. Kużmicz, M. Suboczow.a, K. Adamska, J. Krajewska, B. Baranowski, K. Kotal'biński, H. Królikowska, S. Jaskulanka, Z. Hołowińska, S. Miodowski, W. Piotrowski, Dudkiewicz. M. Walewska, J. Broda, T. Malinowski, Z. Bukowski. . XXVI Walne Zgromadzenie otworzył i przewodniczył w pierwszym dmu obrad prof. F l' a n k o w s k i. Po zagajeniu powołano prezydium w osobach: prof. K. Kotarbińskiego, dziekana prof. Wiśniewskiego, K. Pietkiew~cza,. K. Ada~skiej, B. Baranowskiego. W imieniu rektora Uniwersytetu Lodzklego pOWItał zebranych dziekan prof. W i ś n i e w s k i, życząc owocnych obrad; w imieniu Towarzystwa Naukowego - prof. K o t a l' b i ń s k:. W dłuższym przemówieniu prof. Kotarbiński podkreślił, że "na terenie ludoznawstwa dzieją się u nas rzeczy doniosłe. Władze Polski Ludowej organizują na dużą skalę badania terenowe nad plast)"ką, muzyką ludową i i'~nymi ~~ementami folkloru. Towarzystwo Ludoznawcze rozwija też swoją dZlałalnosc. Na terenie Towarzystwa Naukowego w Łodzi nie ma badań ludoznawczych, są jednak zorganizowane badania dialektologiczne i archeologiczne a te rodzaje badań zazębiają się z pracą P. T. L. W Łodzi również ,",,:YSzedłimponujący rozmiarami i poziomem, V]m~lX t. "Prac i Materialow Etnograftcznych"; to też Łódzkie Towarzystwo Naukowe wyraża prawdziwe i głębopie uznanie oraz życzy da:szego rozkwitu". W imieniu Oddziału łódZikiego P. T. L. powitała zebranych prof. K. A d a m ska. Z kolei Walne Zgromadzenie uchwaliło porządek obrad, po czym prof. Bohdan B a l' a n o w s k i wygłosił odczyt inauguracyjny ,,0 roH dokumentów historycznych w poszukiwaniach etnograficznych". Po referacie zebrani udali się do Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego przy pl. Wolności 14. by zwiedzić wystawę z wykopalisk w Gdańsku oraz dZ!iał etnograficzny. Po południu odczytano i przyjęto w całości protokół z XXV. W. Z. Z kolei odczytano sprawozdanie z działalności P. T. L. za rok 1950 nadesłane przez vice:"prezesa, prof. H a l b a n a, który z powodu obrad Komi'sji Konstytucyjnej nie mógł przybyć; oraz s-prawozdanie z pracy nad archiwum i biblioteką. Prof. Z i e m n o w i c z przedłożył sprawozdanie finansowe, po którym s!<aI'bnik - prof. T. H e n z e l odczytał protokół z posiedzenia Komisji Rewizyjnej z dnia 14 lutego 1951 r. w Lublinie. Po sprawozdaniach dyr. Z y g l e l' poruszył sprawę składek członkowskich. oraz zaapelował o sprawniejsze przeprowadzanie tej części dZiałalności Towarzystwa. Prof. Ziemnowicz wyjaśnia, że w r. 1950 składka wynosiła jeszcze 12 zł. w roku 1951 podniesiona została do zł. 30. . l i i i f Prof. A d a m s k a wnosi o wYJasmenie spraw wydawniczych i stawia wniosek o zaangażowanie do prac Oddziałów płatnych sekretarzy. Z kolei przewodniczący podaje pod głosowanie wniosek Komisji Rewizyjnej o udzie:enie absolutorium oraz wniosek o uznanie sprawozdania Zarządu i preliminarz na rok 1950. Wnioski przyjęto jednomyślnie. Po uchwaleniu wn-iosków dr R. R e i n f u s s złożył sprawozdanie z prac sekcji metodo10gicznej. Prelegent przedstawił cele sekcji, metody pracy i osiągnięte wyniki. Wyróżnił dwa etapy pracy: 1. pogłębienie wiedzy marksistowskiej. 2. opracowanie kwestionariuszy jako wstęp do badań terenowych; dokonano przeglądu i tłumaczeń dzieł radzieckich, które wejdą w skład najbliższych wydawnictw P.T.L., sekcja udzieliła szeregu porad, najczęściej przez podanie bibliografii do wskaz~lnych zagadnień, oraz przygotowywała część ilustracyjną do Atlasu Pol. Strojów Ludowych - uważając, że taka pomoc jest również jedną z form poradnictwa. Dr P r li f f e l' o waporuszyła w dyskusji sprawę kwestionariuszy, omówiła ich ważną rolę w badaniach i zaapelowała o zwołanie w tej sprawie osobnej konferencji. Sprawozdanie z działalności sekcji badania folkloru muzycznego w ramach P. L S. złożył dyr. Z y g l e r. Stwierdził on, żew r. b. zebrano 1600 tekstów pieśni nagranych i 3000 zapisów ołówkowych. Dr R e i n f u s s złożył s,prawozdanie z działalności sekcji Badania Plastyki i Zdobnictwa Lud. Sekcja ta prowadziła badania terenowe, opracowywanie materialó\v i akcję wydawniczą. Badania prowadzono na terenie 4 powiatów (brzeski, kielecki, sandom. i opatowski). Kurs trwał 4 tygodnie, objął 26 osób w tym .7 pracowników naukowych, 18 malarzy i rysowników i 1 fotografa. Zebrano ponad 2000 pozycji inwentarzowych. Akcja wydawnicza koncentruje się wokół ..,Polskiej Sztuki Ludowej". W dyskusji nad sprawozdaniami zabrali głos: prof. G a j e k, który wyraził obawę, czy tak wielkim i licznym nagraniom melodyj ludowych będzie towarzyszyła praca nad ich opracowaniem. Dr A. K u t l' Z e b i a n k a porusza sprawę odpłaności informatorów, sprawę udziału i wynagrodzenia rysowników i fotografów. w badaniach i w ogólności niskiego poziomu płac dla uczestników badań. Prof. C z e k a n o w s k i zapytuie, czy na terenie badanego obszaru w Rzeszowskim nie znaleziono śIadów slprzętarstwa kolbuszowskiego, oraz czy w Sandomierskiem nie spotkano śladów obrządku sł::Jwi,ańskiego (święty kąt). Prof. A d a m s k a informuje o trudnych warunkach prac terenowych ekipy łódzkiej i apeluje o stworzenie lepszych warunków dla badających. Następnie przystąpiono do sprawozdań Oddziałów. Po dyskusji nad działalnością Oddziałów przystąpiono do głosowania nad wnioskami Zarządu przedłożonymi Walnemu Zgromadzeniu, a mianowicie: w sprawie zm;any paragrafu 2 Statutu PTL jak następuje: "Si.edzibą Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego jest miasto Poznań". W sprawie otwarcia konta P. T. L. \v N. B. P. - Oddział w Poznaniu. W sprawie wyborów uzupełniających do Zadządu przez powołanie: dr Marii Frankowskiej, mgr T. Wróblewskiego, prof. W. Henzla, prof. S. SzczotJki, dr J. Burszty i prof. M. Sobieskiego. Do Komisji Rewizyjnej: prof. M. Ziemnowicza, prof. A. Zierhoffera, prof. W. Klonowieckiego i dr F. Wokroja. W sprawie składu Wy dz. Wykonawczego. do którego weszli: Gajek. Reinfuss. Zygler. Pietkiewicz. Ba- �1223 1222 ranowski, Frankowska, Wróblewski, Burszta i Szczotka; prof. Gajka zaproponowano na stanowisko wiceprzewodniczącego. Powyższe wnioski przyjęte zostały jednogłośnie przez Walne Zgromadzenie. Ponadto uchwalono: wniosek o dostarczaniu członkom wydawnictwa ,,LUD" bezpłatnie (oraz 3 i 4 zeszytu Atlasu Polskich Strojów Ludowych jako rekOllliPensatę za rok 1951), wniosek o zwołanie XXVLI W. Z. w Stalinogrodzie między 5 a 15 maja 1952 r., wniosek o liikwidacji sekcji muzykol., po czym zamknięto pierwszy dzień obrad. Drugiego dnia obrad przewodniczyli prof. B. Baranowski i prof. Adamska. Po odczytaniu porządku dziennego prof. K. A d a m s k a wygłosiła referat pt. "Badania terenowe do monografii regionalnych w świetle doświadczeń ośrodka łódzkiego". Ilustracją referatu była wystawa prac, kwestionariuszy, planów i za'pisów uczestników badań. W dyskusji zabierali głos: dr R e in f u s s uznał za słuszne pI10wadzenie badań w kilku punktach reprezentatywnych i uzupełnianie ich wypadami w teren okoliczny, oraz stwierdził, że badania terenowe winny mieć plan ujęty w ramy czasowe i opracowany w jeden harmonogram. Mgr M. Ż ywi l' s k a omawia ważność materiałów historycznych dla badań terenowych podając jako przykład badanie w Kamieńczyku n/Bugiem. Prof. S z c z e p a ń s k i określił referat prof. Adamskiej jako ramowy, poruszył też zagadnienie metody opracowywania syntetycznego i techniki badań. W odpowiedzi prelegentka wyjaśnia, że problem badań zespołowych nasuwa trudności z powodu nierównomiernych warunków, każdy ośrodek dysponuje innym zespołem pracowników, o różnym przygotowaniu, każdy ośrodek ma sobie właściwe metody pracy, należałoby zatem ujednolicić metody badawcze. Dr K o wal s k a, nawiązując do wypowiedzi poprzedników stwierdza, że uchwalono już opracowanie jednolitych kwestionariuszy, ze szczególnym uwzględnieniem narzędzi produkcji, a nawet rozesłano kwestionariusze, jednakże sprawa ta nie jest wciąż stawiana w sposób właściwy. Prof. G a j e k przypomina, że badania terenowe P. T. L. są planowane w czasie i poprzedzić mają reedycję dzieł K o l b e l' g a i P. A.E., plan przewiduje ukoń,czenie badań około 1957 r., jest jednak rzeczą jasną, że realizacja -jego uzależniona jest od uzyskania odpowiednich funduszów. W związku z wypowiedzią 'Prof. Szczepańskiego dodaje, że w Ibadaniaoh chodzi o uchwycenie zmian ost'atniego stulecia (1857-1957); w najbliższym terminie, tj. od marca 1952 PTL ma ustalić wewnętrzną budowę monografii reg., określić podstawy rozmieszczenia regionów, określić etapy badań. W tym celu odbędzie się specjalna konferencja między 20-30 stycznia 1952 r. w Krakowie, której celem będzie opracowanie kwestionariusza. Nakoniec stwierdza, że metoda badań zespołowych została wypróbowana w Związku Radzieckim; skoro nasze metody zawodzą winniśmy korzystać z gotowego przykładu sąsiadów. Z. T o m e l' l e z żalem stwierdza, że żaden etnograf nie dotarł w ostatnim czasie do Podlasia, które czeka na opracowanie. Prof. A n t o n i e w ic z informuje o badaniach nad szałaśnictwem w Tatrach w latach 1945-1947, które wymagają jesz;cze dalszych prac. , •I I ~I J t Po zamknięciu dyskusji został wyświetlony film opracowany przez dr Krajewską. W prelekcji dr K l' a j e w s k a zaznajamia obecnych z tematem filmu i techniką badań. Film dotyczy produkcji garncarskiej w Medyni Głogowskiej, proces wytwarzania, narzędzi i sposobu pracy, a także ilustruje organizację zbytu wyprodukowanego towaru. iInteresujący film uzupełniany był szczegółowymi objaśnieniami. Z kolei wygłosił referat prof. Konrad Ja ż d ż e w s k i: "Wykopaliska Gdańskie jako źródło poznania kultury materialnej". Referent nawiązując do prelekcji wygłoszonej w czasie otwarcia wystawy w Muzeum Archeologicznym podkreślił jak silne ·są związld archeologii z etnografią i konieczna współpraca. W godzinach popołudniowych rozpoczęto obrady od sprawozdania C. P. L. i A., wygłoszonego przez dyr. S z y d ł o w s k ą, w którym zaznajomiła ona zebranych z pracą tej instytucji. W dłuższym ,przemówieniu przedstawiła trudnośC'i i osiągnięcia, oraz zaapelowała do ,p. T. L. i zebranych etnografów o współpracę. W dyskusji nad referatem prof. Jażdżewskiego prof. G a je k podkreśla konieczność uwzględnienia w pracy etnograficznej materiałów archeologicznych. Przykład wykopaHsk gdańskich świadczy, że etnograf staje niejednokrotnie bezradny wobec nich. Dr R e i n f u s s dodaje, że etnografowie muszą sięgać do źródeł historycznych, np. do instruktarzy ekonomicznych. Prof. S z c z o t k a przeprowadził gruntowną krytykę referatu prof. Baranowskiego. Wskazał na księgi sądowe miejskie, z których wiele materiałów można jeszcze wydobyć, nie jest też konieczne przytaczanie bardzo starych dokumentów, dla nas ważne jest udostępnienie przez historyków materiałów X'ViIL-XVI:LI w. Prof. S e w e l' y n wyjaśnia zagadnienie krytycznego podchodzenia i posługiwania się żródłami historycznymi, ostrzega przed bezkrytycznym korzystaniem i jako przykład podaje interpretację materiałów ikonograficznych. Prof. C z e k a n o w s k i stwierdza, że referat prof. Jażdżewskiego wykazał ścisle powiązanie przedmiotu badań prehistoryków z etnografami; niestety zainteresowania historyków zagadnieniam<i kultury są wciąż jeszcze za małe. Etnograf musi znać materiały prehistoryczne swego terenu, winien też dążyć do wyświetlenia przyczyn i dróg rozpowszechnienia zjawisk kulturowych, winien umieć określić je w czasie, wymaga to jednak ogromnego wysiłku. Prof. Czekanowski jest zdania, że monografie regionalne powinny być opracowywane przez poszczególnych specjalistów. Prof. A d a m s k a proponuje, by każda ekspedycja arechologiczna miała etnografów, którzy wspólnie opracowywaliby wydobyty materiał. Dr B u l' S z t a występuje w imieniu socjologów i podkreśla konieczność współpracy etnografów z socjologami. Wysuwa pomysł przeistoczenia czasopisma "LUD" w kwartalnik, w którym każda z tych dyscyplin byłaby reprezentowana. Wniosek w głosowaniu upadł. Po wyczerpaniu dyskusji zobowiązano Zarząd do jak naj szybszego rozesłania instrukcji dot. -indeksowania, oraz zwołania osobnej konferencji osób zatrudnionych przy indeksie. Postanowiono odbyć taką konferencję w grudniu 1951 r. w Poznaniu. ,Z kolei Oddziały przedłożyły krótkie komunikaty z badań tereno;vych. po czym 'Prof. G a j e k złożył sprawozdanie obejmujące plan i reali- �1225 1224 zację planu w 1951 L Wyjaśnił powody spoznJenia druku "L"lJDU", Prac i "Prac i materiaŁówetnogr.", przedstawił prace na odcinku badawczym, tj. indeksowanie, prace archiwalne i terenowe, jako prace wstępne do "Encyklopedii Etnografii Polski". W dalszym ciągu przemówienia oświetlił przebieg i wyniki Krakowskiej * Konferen!:ji etnografów i konferencji w Nieborowie, oraz przebieg prac przed Kongresem Nauki. Walne Zgromadzenie przyjęło sprawozdanie w całości i zatwierdziło przez jednomyślne głosowanie preliminarz na rok 1951. Na koniec prof. G a j e k przeprowadził podsumowanie obrad, wskazując, że wniosły one wiele cennego mater'iału szczególnie w zakresie zagadnień metodologicznych i zagadnień etnografii historycznej, po czym złożył serdeczne podziękowanie Oddziałowi Łódzkiemu, a w szczególności: prof. Adamsiej, dr Krajewskiej, prof. Baranowskiemu i prof. Jażdżewskiemu. Na tym zamknięto XXV,! Walne Zgromadzenie. O. G. PROTOKÓŁ Z XXVII WALNEGO ZGROMADZENIA POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO Etnograji.cznych" Polskiego Towarzystwa Stan czynny 1. Kasa 2. N. B. P. 3. Dłużnicy 4. Biblioteka 5.Ruchomości 6. Remanent papieru 7. Remanent wydawn. 8. Wydawnictwa w druku 9. Różnica z przerach. Bi 1a n s Z a m k n i ę c i a Ludoznawczego na dzień 31 grudnia 444,46 50.299,59 8.438,09 138.341,28 48.600,19 4.135,85 216.203.40 Stan bierny 1. Wierzyciele 2. P. K. P. G. 3. Fundusz amortyz. 4. Majątek Rachunek (_) dnia 31 grudnia Księgowy: Anna strat i zysków Dochody 1 Dotacje 2. Składki członk. 3. R-ek wynikowy wyd. łącznie z Atl. Str. •.Lud" Moskalewska XXXIX, 10.l4i5,93 3.284,31 27.931,68 472.053,35 --"--_.- - . 513.415.27 W pierwszym 66.26'2,56 263.955.66 " _, (-) Prof. Skarbnik: dl' Tadeusz s. 624. ..1 __ o j '/ Henzel dniu obrad przewodniczył prof. M o s z y ń ski. XXVI Walne Zgromadzenie otworzył prof. G a je k, podkreślając w przemówieniu wstępnym przełomowy jego charakter ze względu na powołanie i ukonstytuowanie się Polskiej Akademii Nauk, do której wchodzi 13 członków Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (Prof. M,oszyńs,ki, Czeka_ nowski, Bujak, Antoniewicz, Chybiński, Bystroń, Kostrzewski, Pigoń, Krzyżanowski, Nitsch, Spławiński, Kleiner, Myd:arski), po czym nastąpiło powitanie gości i członków. górników, ob. Zdechlika, przodowników pra,cy ob. DrąŻJkowskiego, Mamoka, delegatów Woj. Wydz. Kultury, Prasy, Polskiego Radia, przedstawicieli Towarzystw Naukowych: Tow. Historycznego - dr Popiołka, Tow. Geograficznego - dr Hornika, Tow. Prehistorycznego - Balcerzaka, Tow. Ekonomicze.go - dr Ziomka, Archiwum Państw. ob. Jaro'Sa i członków P.A.N. 197.280,90 412.20 1950 r. Dyrektor Administracyjny (-)Prof. dr Mieczysław Ziemnowicz Patrz 1'. 45.681.07 1.271,34 ----_._----" 513.415,27 Wydatki 1. Spisani dłużnicy 5.323,'-2. Amortyz. ruchom. 17.307,.36 3. Administracja 19.042,68 4. Naukowe 13.155,57 5. P. A. E. 15~379,95 6. Atlas Pol. Str. 63.749,28 7. Nadwyżka za 1950-_._.,--- 129.997,82 ...__ . 263.955,66 Lublin. 1950 Powyższe Walne Zgromadzenie odbyło się w dniach 16-18 maja 1952 r. w sali Towarzystwa Wiedzy Powszechnej w Stalinogrodzie. Obecni byli: prof. Moszyński, Czekanowski, Antoniewicz, Gajek, Nasz. Szczotka, Ziemnowicz, Delimat, Jagielski, Markiewicz, Karwot, Żywirska, Gajkowa, Wartołowska, Górszczyk, Flizak, Królikowska; Kuczyńska, Kar""icka, Łuckoś, Sobieski, Dygan, Priifferowa, Malewska, Glapa, KowalskaLewicka, Czekanowska, Błaszczyk, Wo1sk'i, Wróblewski, Zawistowicz-Adamska, Frankowska, Starostowicz, Szayerowa, Pogonowski, Pawłowska, Bittner, Łysik, Garyga, Przesławska, Wandmayer, Kamocki, Gładysz, Gładyszowa, Orłowska, Jackowski, Hornig, Kucharska, Wokroj, Wiązowski. Gersten, Urbańczyk,' Wardasówna, Gorywoda, Ligęza, Suboczowa, Rudnicka, Kuźmiez, Pietkiewicz, ZygleI', Swieży, Klimaszewska, Grzegorczyk, M3tuskówna, Po1akiewiez, Matus, Reinfuss, Reinfussowa, Taige, Ziemba, Mar'kiewicz, Semrau, Stankiewicz, Badora, Wallis, Karażda, Zambrzycka, Starek, Kutrzeba, Nizińska, Burszta, Broniez. Szuszkiewicz, Zwolak. Balcerowska, Jaros, Ziomek, Staszczak. ~l Do Prezydium powołano prof. niewieza, Rudnicką, Jackowskiego, Głuchowskiego i Ligęzę. Moszyńskiego, Czekanowskiego, AntoZdechlika, Drążkowskiego. Mamoka. . Z kolei zatwierdzono porządek obrad, po czym nastąpiły przemówienia delegatów towarzystw naukowych. Podkreślono w nich z zadowoleniem decyzję Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zorganizowania Zjazdu na terenie Sląska, na którym w ciągu ostatnich lat nie odbył się żaden Zjazd naukowy z zakresu nauk humanistycznych. Prof. S z c z o t k a wygłosił następnie odczyt inauguracyjny pt. ,.Odbicie przeszłości w kulturze ludowej Sląska". Po prelekcji dr R e i n f u s s odczytał protokół z XXVI W. Z. w Łodzi. który przyjęto w całości. �1227 1226 v: W drugim dniu przed południem przewodniczył p~of. C ~ e k a n o s k ,~. Dr Gł a d y s z wygłosił odczyt "Śląskie g~upy et.mczne l e.tnOgrafICz~e , w którym przedstawił wyniki badań nad etmkonaml na terem~ .Śl~ska, ~ustrują c je 3 mapami: zasięgów grup etnicznych, gwary śląskieJ, l podziałów administracyjnych Śląska. . . Z kolei mgr L i g ę z a wygłosił referat pt. "Proba charakterystyki grupy zawodowej na Śląsku", po cz~m n;g~ M. Ż y w i l" S k a pr~,~dstawiła Problem badania grupy zawodoweJ w sWletle kultury ludoweJ. W dy~kusji nad wygłoszonymi referatami zabierali k?lejno głos: .pro~ .. Cze'kan o w s k i - zwrócił uwagę na grupę Wałachow -. pod~Jąc 1Z przyp~szczalnie w nazwie zaznacza się wpływ języka węgierskiego. Nastę~me omówił znaczenie wyników badań antropologicznych w POsz~klwamach etnogenetycznych oraz problem państwa lechickiego i jego rehkty w nazwach: Lech, Lachy, Lechistan, Lengyel, które nadawano Polak~m P?łudniowym. Dr B u l" S z t a poddał krytyce definicję grupy etnOgrafl~Z?eJ podanej w referacie przez dra Gładysza, oraz przesz.e~ł do zagadmen metodologii marksistowskiej i krytY'ki etnografii polskieJ., ?r K ~ l" wo t przeprowadzając ocenę referatu prof. Szczotki podkres1l1 ubos:wo przytoczonych w referacie dokumentów historycznych Śląska. W zWiązku z kry: tyką referatów dr Karwot przedstawił zebranym dokument z XUI w. tJ. t zw K'atalog brata Rudolfa" z klasztoru Cystersów w Rudach w pow. ;acib~r'~kim, datowany 1235-1250 r. Katalog ten znajdował. się do r?ku 1945 w bibliotece uniwersyteckiej we Wrocławiu, po czym zagmął. Zawl~r~ on obfity materiał etnograficzny śląski z XIII w. zwłas~za dla zaga?n~en związanych ze zwyczajami narodzinowymi, weseln~ml, do.r~CZnyml 1tp. W zakresie kultury materialnej zaznacza się uderzaJąca zbl~znoś~ dokumentu z badaniami archeologicznymi w Opolu. Prof. A n t o n l e w~ c z poruszył zagadnienie wpływów śródziemnomorskich na Śląsku, Dr R e ~n f u s s przedstawił własne badania nad grupą Łemkó;v dla uwypukl.em~ trudności w przeprowadzianiu linii zasięgu etnikonow, zwła~zcza Jeś.h, z pojęciem grupy łączy się walor ujemny. ~ie można. tez zagadmen grup etnicznych badać inaczej, jak od strony ~lst~r~CzneJ., Prof. A d a m s k a wyjaśnia, że grupie etnicznej odpowiada rown.lez ~espoł cech kulturo~ch: które w świetle materiałów opartych o WYPowiedZi na temat przynalezn~ścl grupowej dah dopiero całkowity obraz. Dużą zasług~ d~a Gł~dysza Jest zwrócenie uwagi na material 'zebrany drogą WYPOWiedZI subiektywnych dotyczących śląskich grup etnicznych. . Zamykając dyskusję dr G ł a d y s z wyjaśnił, że w b~damach ~rup etnicznych brał pod uwagę określenia własne, ludowe l wYPowiedzi sasiadów. . W obradach 'po,pułudniowych przewodniczył mgr L i g ę z a . Po odczytaniu depesz i listów nadesłanych na. XXViII W. ~. przystąpiono do wysłuchania referatów: mgr S. B l" o n l c z a ,,~odłoze klasowe kultury ludowej Górnego Śląska", mgr J. P a w ł o w ~ k i e J ,,~roc~s .~sztaltowania się nJwego oblicza etnograficznego na WSI dolno-sląskieJ, mgr M. S u b o c z o we j "Stan badań etnograficznych na .Śląsku" (tematyk~ i sieć), prof. A. N a s z a ,.Perspektywy naukowej wspołpracy archeologli z etnografią"· l W dyskusji nad referatami zabierali głos: dr P l' Z e s ł a w s k a podkreśliła, iż materiał zwłaszcza 2-ch pierwszych referatów przyniósł cenne uwagi na temat kształtowania się nowych s-iosunków na wsi polskiej. W referatach tych podano materiał etnograficzny w ścisłym powiązaniu z podłożem społeczno-gospodarczym. Zagadnienia poruszone marginesowo przez mgr Ligęzę, dotyczące grup zawodowych i związanej z tym rekrutacji proletariatu wiejskiego oraz jego łączność z miasteczkiem i miastem należałoby rozszerzyć i uwzględnić w badaniach na innych terenach. Dr War t olo w s k a omawiając możliwości współpracy obu dziedzin, omówionych w referacie prof. Nasza, wymieniła przykładowe trudności na jakie natrafia archeolog. W badaniach tych współpraca archeologów z etnografami na temat określania np. funkcji poszczególnych elementów kultury materialnej mogłaby dać doskonałe wyniki. Prof. C z e k a n o w s k i wyraża obawę, by badając zjawiska kultury materialnej np. ceramiki nie zapomnieć o samym człowieku i jego szczątkach zachowanych wraz ze znaleziskami archeologicznymi. Prof. A d a m s k a proponuje by zbierając materiał drogą badań terenowych zwrócić uwagę na element napływowy i te formy kultury materialnej, które związane są z najnowszym osadnictwem; istnieje również ciekawe zjawisko, że całe grupy przenosząc się z jednego terenu na drugi przynoszą do nowego środowiska starsze formy. Podsumowując wyniki obrad popołudniowych prof. A d a m s k a stwierdza, że prace i referaty przedstawione przez Oddział Śląski są cennymi wskazówkami dla przyszłych zjazdów. W zastępstwie prof. Gajka, który wraz z prof. Moszyńskim i Dobrowolskim wyjechał wezwany na 18. V. na konferencję K. O. Instytutu Kultury Materialnej do Nieborawa, sprawozdanie z działalnoścd za okres lubelski tj. z 1945-19.51 r. złożył dr R e i n f u ss. Prof. Z i e m n a w i c z złożył sprawozdanie finansowe i bilans za rok 1951, po czym dr W i ą z o w s k i odczytał protokół Komisjd. Rewizyjnej z dnia 11 stycznia br. zakończony wnioskiem o udzielenie Zarządowi absolutorium za rok 1951. Wniosek został jednomyślnie zatwierdzony, po czym delegaci Oddziałów złożyli krótkie sprawozdania w następującej kolejności: Dyr. Świeży - z działalności Oddziału Lubelskiego, prof. Pogonowski z oddziału Wrocławskiego, Sew. Gersten z Oddziału Sudeckiego, dr Flizak - z Oddziału Mszany Dolnej, mgr Gładyszowa z Oddziału Krakowskiego, mgr Suboczowa - z Oddziału Śląskiego, mgr Błaszczyk z Oddziału Poznańskiego, dr Priifferowa - z Oddziału Toruńskiego. (Brakło sprawozdania z Łodzi). Nad sprawozdaniami przeprowadzono planowania na rok bieżący. krytykę, po czym przystąpiono do Obok planu wydawniczego, zatwierdzonego przez C. U. W. wysuwają się w roku bieżącym prace złączone z przygotowaniem "Polskiego Atlasu Etnograficznego", tj. badania terenowe. Badania tegoroczne oparte będą �1229 1228 ';, o kwestionariusz dla hodowli i rolnictwa, opracowany i przyjęty na konferencji w Krakowie w dniach 21-23. III. 1952. Także akcja indeksowani? wejdzie w żywsze tempo, zost:lła bowiem w tym celu przeprowadzona konferencja w dniach 4-6. IV w Poznaniu i opracowana instrukcja. W programie na r. b. przewidziano 11 konferencyj, z tych 5 już się odbyło. Sekcja metodologiczna wejdzie w fazę reorganizacji uzależnionej ocl wyników Komitetu Koordynacyjnego P. T. A. - P. T. E. - P. T. L. Z kolei mgr W l' Ó b l e w s k i zreferował preliminarz budżetowy na rUK 1952, który zamyka się po obu stronach kwotą 659 304,zł. W dyskusji nad programem prac P. T. L. zabrał głos dr K i P t a, w ostrych słowach poddał on krytyce opóźnienia wydawnicze, a zwłaszcza 39 tomu "LUDU". Prof. A d a m s k a przedstawiła wniasek, by dyskusję nad zagadnieniem Sekcji Metodologicznej odłożyć do zebrania Komitetu Porozumiewawczego trzech Towarzystw. Dr G a j k o wazreferowała stan prac przygotowawczych' do badań te;:enowych (u3talenie sieci, obsady, kwestionariusza). Niedociągnięciem Zarządu było opóźnienie w opracowaniu mapy sieci badań terenowych. Badania będą miały charakter badań jednostkowych, wezmą w nich udział wykwalifkowani etnografowie, którzy zawrą umowy z P. T. L. Umowy te będą opiniowane i kontrolowane przez Zarządy Oddz'iałów. Po wyczerpaniu dyskusji Walne Zgromadzenie przystąpiło do zatwierdzenia wniosków przedstawionych przez Zarząd, a mianowicie: 1. Wniosek o udzielenie Zarządowi pełnomocnictwa w sprawie zawarcia umowy z P. ,r. S. odnośnie współpracy nad "Atlasem Polskich Str. Lud.". 2. Wniosek w sprawie zatwierdzenia przedłożonego planu pracy na ro'k 1952 i preliminarza budżetowego. 3. Wniosek o zatwierdzenie Oddziału sudeckiego P. T. L. w Jelenie,i Górze. 4. Wniosek w sprawie zatwierdzenia składu delegacji do Komitetu Porozumiewawczego. ,5. Wniosek w sprawie zwołania XXVUI W. Z. we Wrocławiu. Wnioski zostały zatwierdzone w jednomyślnym głosowaniu. Następnie mgr Z y w i r s k a przedstawiła 3 wnioski Oddziału Śląskiego: 1. w sprawie zorganizowania badań nad kulturą grup zawodowych, 2. w sprawie utworzenia śląskiego skansenu w Parku Kultury i Wypoczynku w pobliżu Stalinogrodu. 3. w StPrawie przejęcia biblioteki i zbiorów map i klisz po Instytucie Śląskim. Wnioski Oddziału Śląskiego przyjęto również jednogłośnie. Prot J. C z e k a n o w's k i zamknął XXVIIW. Z. wyrażając w imieniu przybyłych serdeczne podziękowanie Oddziałowi Śląskiemu za doskonałe przygotowanie Zjazdu. O. G. \ : "l.' '1 I I • Polskiego Stan Bil3ns Zamknięcia Tow:::rzystwa Ludoznawczego na dzień 31 grudnia czynny Stan 1. Kasa 2. N.B.P. 3 Dłużnicy 4. Biblioteka 5. Ruchomości 6. Remanent wydawn. 7. Wydawn. w druku 8. Remanent papieru 464,94 104.101,83 81.182,84 154.544,10 56.462,27 30.713,94 166.803,47 2.342,55 1951 r. bierny 1. Wierzyciele 2. Fundusz amortyz. 3. Majątek 14.544,11 4£.172,67 535.899,16 596.615,94 596.615,94 Rachunek strat Wydatki Dochody 1. Spisano 2. 3. 4 5. 6. 7. 8. 9 i zyskóv/ 1. niedobór P. K. P" G. Spisano ruchomości Amortyzacja za 1951 Administracja Naukowe P. A. E. Różnica z przer. Różruica na wydawn. Nadwyżka za 1951 45,28 53,18.245,89 44.833,13 25.231,69 21.756,50 1.271,34 6.540,59 59.880,73 Spisano saldo C.H.P.P. z lat ub. 2. Odpisano z funduszu amortyzacyjnego 3. Dotacje ministerstw 4. Składki członkowskie 177.858,15 Lublin, dnia 31 grudnia 1951 Anna Moskalewska 4,90 174.698,75 1.741,50 177.858,15 r. Księgowy: (-) 1.413,- (-) Prof Skarbnik: dr T. HenzeL Dyrektor administracyjny (-) prof. dr M. Ziemnowicz WYCIĄG Z PROTOKOŁU XXVnI WALNEGO ZGROMADZENIA POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO XXVIII Walne Zgromadzenie P. T. L. odbyło się we Wrocławiu w salach Muzeum Śląskiego w dniach 5-7 czerwca 1953 r. Przewodniczyli kolejno profesorowie: B. Olszewicz, K. Moszyń'skL J. Czekanowski, J. Mydlarski, A. Nasz, B. Stelmachowska. Walne Zgromadzenie otworzył prof. J. Gajek powitaniem licznie zgromadzonych członków i gości, delegatów Polskiej Akademii Nauk, Mincisterstwa Kultury i Sztuki, Państwowego Instytutu Sztuki oraz przedsta- �1231 1230 wicieli Partii, władz wojewódzkich, społecznych i towarzystw naukowych, po czym powołano Prezydium w osobach: prof. Moszyński, Mydlarski, Czekanowski, Węgrzynowicz, Nasz, Kujawski, Manugiewicz, Pietkiewicz, Gębczak, Jackowski, Nawara, Kutrzeba, Szlapak, Chaba, Giecewicz, Halpon, Borowa, Olszewicz. Zostały wygłoszone odczyty inauguracyjne "Z dziedzin kultury materialnej Prasłowian" - prof. K. Moszyński, "zagadnienie WSIpółpracy antropologii z etnografią" - prof. J. Mydlarski. Po wysłuchaniu referatów powołano komisję dla przygotowania listy składu Zarządu. Odczytano i zatwierdzono bez zmian protokół z XXVII Walnego Zgromadzenia, które odbyło się w dniach 16-18 V. 1952 r. w Stalinogrodzie. Sprawozdanie Zarządu za okres roczny przedstawił prof. G a j e k. W zakresie prac wydawniczych ukończono w październiku 1952· r. druk XXXlIX tomu "Ludu". Wydano II.I t. "Prac Etnologicznych" z pracą M. Plezi "Greckie i łacińskie źródła do najstarszych dziejów Słowian". Wydrukowano trzy zeszyty "Atlasu Polskich Strojów Ludowych" Strój Puszczy Białej - M. Zywirskiej; Strój Krzczonowski J. Świeżego; Strój DZiierżacki - A. Glapy. Zeszyt następny, ósmy z kolei wyjdzie z druku w ciągu czerwca br., będzie to Strój Łowicki - J. Świątkowskiej. W toku pracy drukarskiej są: tom XL "Ludu", zawierający indeks 39 tomów; tom X Prac i Materiałów Etnograficznych, Atlas Polskich Strojów Ludowych: strój Kujawski - H. Mikułowskiej, strój Pszczyński S. Bronicza, i Strój Łańcucki - F. KotulLW przygotowaniu do druku. Prace Etnologiczne - Katalog Magii brata Rudolfa - E. Karwota oraz Prace i Materiały Etuograficzne - Struktura pieśni kurpiowskiej - A. Wozaczyńskiej i Korespondencja O. Kolb€rga przygotowywana przez M. Turczynowiczową. W opracowaniu redaktorskim są XLI tom "Ludu", ,lIII-cia część pracy Milewskiego; tom "Prac Etnologicznych" "Udział polskich uczonych w badaniach nad społeczeństwami pierwotnymi" oraz następujące tomy Prac i Materiałów Etnograficznych: "Pasterstwo i szałaśnictwo tatrzańskie" praca zbiorowa pod redakcją prof. W. Antoniewicza; "Materiały do etnografii Śląska"; "Materiały do etnografii Lubelszczyzny"; "Fotografia w etnografii" M. Schulca. zarząd czyni starania w sprawie. wydania techniką foto-offsetową reedycji dzieł Kolberga. Całość dziel Kolberga zasługuje ze wszech miar na wydanie z uwagi na niedost.ępność starego wydania. Zarząd wysłał szereg listów do uczonych polskich w sprawie wyrażenia opinii co do pożytku wydania foto-offsetowego; w odpowiedzi otrzymał opinie prof. Lehra-Spławińskiego, prof. Moszyńskiego, prof. J. Krzyżanowskiego, prof. A. Riegera, prof. B. Stelmachowskiej, prof. Romana Pollaka, dra Reinfussa i in. zalecające jak najszybsze wydanie projektowanej reedycji. W zakresie prac naukowych - a) przeprowadzono badania terenowe nad rolnictwem i hodowlą na terenie Polski oraz w 5 punktach badania nad budownictwem. Zebrane materiały znajdują się obecnie w opracowaniu, b) Indeksowanie - ukończono indeks "Ludu": indeksowanie innych wydawnictw w toku, c) Biblioteka - po przeprowadzeniu szczegółowych prac inwentaryzacyjnych i melioracyjnych liczy obecnie 20208 wol (po scaleniu czas?pism) j~st upor~ąd~owana ~ skatalogowana, d) Wymiana - obejmuje 235 mstytucJI w kra~u l zagramcą, e) Archiwum P. T. L. otrzymało teczki Kolberga .. oraz archiwum po M. Federowskim, ofiarowane przez Zakład Et~o~rafll U. W. oraz P. A. N. Towarzystwo jest w toku zakładania OddZlałow w Warszawie i w Zakopanem. Sprawozdani~ finansowe przedstawił Cz. S t a n k i e w i c z (w załączeniu). _ D.r W o ~ l' a Jodczytał 2 protokoły Komisji Rewizyjnej: z dnia 28. II 19:>3 .~ z ~ma 17. .IV.. 1953 r. zakończone wnioskiem Komisji Rewizyjnej o udzleleme absolutonum ustępującemu Zarządowi. Dys~usja: mgr Z y w i l' Sk a podkreśla, iż w ciągu roku Oddziały PTL o~czuwa?ą brak kontaktu z centralą w sprawach prać na odcinku wydawnIczym l naukowym. Pro~ .. O l s z e w.i cz proponuje, by PTL porozumiało się z Instytutem G€.ografll w sprawie wSiPółjpracy nad tomem Prac Etnologicznych, zawieraJący~ ~cenę dor?bku uczonych polskich w badaniach nad społeczeństwami pierwotnymi, wielu bowiem geografów i podróżników brało żywy udział w takich badaniach. Prof. G a je k podziela zdanie pr·of. Olszewicza; jest to wskazanie dla przyszłego Zarządu. Dyr. M a n u g i e w i c z przedstawił pracę Muzeum Kultur ~udowych, które również rozpoczęło badania na wymieniony temat. Dr P ruf. f e l' o w a omówiła konieczność zharmonizowania WSpółpracy z muzeamI etnograficznymi w dziale popularyzacji wiedzy. , Walne Zgromadzenie przegłosowało jednomyślnie plan wydania fotoo1f~etowej r~edycji dzieł Kolberga; wniosek Komisji Rewizyjnej o udzieIerne ustępującemu Zarządowi absolutorium zatwierdzono przez aklamację. ,Z kolei prof. M y d l a l' s k i przedstawił imieniem Komisji listę kandydatow do nowego Zarządu. Walne Zgromadzenie w wyniku głosowania dokon~ło. wyboru nowego Zarządu 1. Gajek Józef - prezes, 2. Dobrowolskl KaZimIerz, 3. Moszyńs'ki Kazimierz, 4. Czekanowski Jan v.-prezesi, 5. Nasz A~olf - sekretarz gen., 6. Wokroj Franciszek - skarbnik, 7. Blaszczyk St~ms!aw, 8: Burszta Józef, 9. Czekanowski Jan, 10. Gajekowa Olga, 11. Sobieski Marian, 12. Zawistowicz-Adamska K. 13. Kutrzeba Anna 17. ~yn~wsJ:i Wito~d, 18. Klimaszewska Jadwiga:: 19. Koranyi Karol: 14. Piet~lewM~z ,Ka.zlmierz, 15. Bittnerów;n.a Halina, 16. Delimat Tadeusz, 20. Kr~Jewska Jam~a, 21. Kuźmicz Bolesław, ~. Manugiewicz Jan, 23. Mydlarski Jan, 24. Prufferowa Maria, 25. Reinfuss Roman, 26. Seweryn Ta,deusz, 27. Stelmachowska Bożena, 28. Suboczowa Maria, 29. Świeży Janusz, 30. ,zygler .Tadeusz, do K,omisji Rewizyjnej weszli: 31. Węgrzynowicz Leopold, 32. Zlerhoffer August, 33. Zimmerman Marian. Uchwalono następ. skład Komitetów Redakcyjnych: Komitet Redakcyjny "LUDU": Dynowski Witold, Gajek Józef Kutrzeba Anna, Matuszewski Józef, Moszyński Kazimierz, Nasz Adolf Relnfuss Rom~.n' Szczotka Stanisław, Szczurkiewicz Tadeusz, Stelmach~wska Bożena. Prufferowa Maria. Redaktor Naczelny i Naukowy Gajek Józef. Dział muzealny ·Prilfferowa Maria. 78 �1232 1233 Komitet Redakcyjny "Prac i IlWte riałóu; etaograjicznych": Adamska Kazimiera, Dobrowolski Kazimierz, Frankowska Maria, Gładysz Mieczysław, Kutrzeba Anna, Manugiewicz Jan, Moszyńs:ki Kazimierz, Nasz Adolf, Priifferowa Maria, Reinfuss Roman, Stelmachowska Bożena. Redaktorzy Naukowi: Moszyński Kazimierz, Gajek Józef. Komitet Redakcyjny "Prac etnograficznych": Czekanowski Jan, DQlbrowolski Kazimierz, Frankowski Eugeniusz, Gajek Józef, Kostrzewski Józef, Milewski Tadeusz, Moszyński Kazimierz, Mydlarski Jan, Waligórski Andrzej. Komitet Red. Atlasu PoL. Strojów Lud.: Gajek Józef, Pietkiewicz Kazimierz, Piwocki Kazimierz, Kutrzeba Anna, Reinfuss Roman. Seweryn Tadeusz, Urbanowicz Bohdan. Komitet Redakcyjny "Archiwum etnograficznego": Nasz Adolf, Gajek Józef, Szczotka Stanisław, Przesławska Helena, Kaczmarek Leon, Szczurkiewicz Tadeusz. W drugim dniu obrad wygłosili referaty: "Metoda retl'iOgresywna wetnografii polskiej", Przyczynek do historii etnografii polskiej - prof. J. Gajek; .,Ekonomiczno-s1połeczne przemiany wsi śląskiej na przestrzeni wieków" mgr S. MichaLkiewicz; "Wczesnośredniowieczne budownictwo w Opolu" Dr H. Holubowiczowa. Dyskusja: dyr. M a n u g i e wi c z, po wysunięciu zastrzeżeń co do oceny kierunku historycznego, przeszedł do krytyki działalności Zarządu i listy członków nowoobranego Zarządu. Prof. C z e k a n o w s k i podkreśla znaczenie !prac Tadeusza Wojciechowskiego, wymienia W. Surowiecltiego w antr~ologii. Prof. M o s z y ń s k i daje odpowiedź na zastrzeżenia dyr. Manugiewicza. 'Mgr T l' u c i k dodaje, że celem referatu I-go było przestawienie założeń metodycznych T. Wojciechowskiego i wydobycie tego, co było w nich nowoczesne, porusza również zagadnienie źródeł etnograficznych i archeologicznych. Prof .. G a j e k podkreśla niezwykłą wartość prac archeologicznych w Opolu. Szczególnie gorącą dyskusję wywołało zagadnienie budownictwa. W dyskusji zabierali kolejno głos: prof. Moszyński, Gajek, Manugiewicz, Wojtecki, Reinfuss, Hołubowiczowa i inn. Po południu prof. A. N a s z wygłosił referat pt. "Sląsko-łużycka rubież etnograficzna" (będzie drukowany); po czym mgr St. Ł y s i k wygłosił referat "Zajęcia ludności osad leśnych w dorzeczu Małej Panwi, związane z potrzebami XII-wiecznego przemysłu Sląska". W dyskusji nad referatem mgr M i c h a l k i e w i c z a podkreślono trafność ujęcia zagadnienia. Referent oświetlił polityczne położenie chłopa i wsi w okresie feudalizmu i kapitalizmu. Przy sposobności omawiania zagadnień ekonomicznych zwrócono specjalną uwagę na narzędzia typu kosy, półkoska, sierpu. W dyskusji braH udział Moszyński, Ga';'ek, Czekanowski, Michalkiewicz, Wolski i inni. W części sprawozdawczej zabrali głos delegaci Oddziałów, a mianowicie: wrocławskiego - mgr Bittnerówna, sudeckiego - S. Gersten, śląskiego mgr J. Ligęza, mszańskiego - dr S. Flizak, krakowskiego - dr A. Lewicka. lubelskiego - dyr. SWieży, łódzkiego - mgr B. Jaworska. toruńskiego -M. PrUfferowa. Ol 'E 'ó ::l til ....• ~ ell 'E 'O ·d· ell i=I N O p... 78* �1235 1234 B l L A N S z dnia 3l grudnia 1952 r. PASYWA AKTYWA l. 1. Rozliczenia Ruchomości i drobne sprzęty a) Ruchomości b) Drobne sprzęty 2. Kasa Centrala Oddz. Jelenia Góra Stalinogród Kraków Sekcja " Lublin Łódź Mszana Dolna Toruń Wrocław 3. Sumy pieniężne 56.462,27 1.711,51 Metod. Surowce 58.063,18 -,16 500,-1.192,13 36,50 2.669,79 29.74 Papier 10. Wydawnictwa własne 46.172,67 z dn. 31. 12. 51 4. Odbiorcy 9.974,47 5. Dostawcy i rozliczenia z autorami 6. Rozliczenia z instytucjami 7. Rozliczenia 8. Różnice państw. z pracownikami kalkulacyjne 9. R-ek wyników 245,64 1.203,113.337,03 3.020,16 62.491,50 41.992,59 51.375,42 207.225,48 własne 135.395,73 nieukończone 31 grudnia 25.753,11 22.009,95 (wzrost ·fund. własn.l 755.301.52 Poznań. 535.899,16 189.752,86 8. Biblioteka 9. Wydawnictwa amortyzacyjny 3. Fundusze 5.832,- i rozlicz. z autorami - 2. Fundusz 706,49 42.- w drodze 5. Odbiorcy 7. 565,45 341,87 171,30 16,14 240,43 696,91 531,89 154,47 ·311.70 4. Banki N. B. P. Poznań Jelenia Góra Stalinogr6d Łódź " Toruń P. K. O. Kraków G. K. S. Mszana Dolna 6. Dostawcy 58.173.78 międzyokresowe 755.301,52 1952 r. księgowy (_) Cz. Stankiewicz Skarbnik (-l mgr T. Wr6bewski �1236 7 czerwca wygłoszone zostały następujące referaty: mgr B i t t n er ó w n a "Tkactwo wiejskie na Dolnym Sląsku"; mgr J. P a w ł o w s k a "Więź sąsiedzka i jej rola w zakresie kształtowania się kultury współczesnej wsi dolnośląskiej". Z kolei prof. G a j e k przedłożył Walnemu Zgromadzeniu plan pracy naukowo-wydawniczej na rok 1953: Zarząd planuje wydanie powielonych zeszytów ARCHIWUM ETNOGRAFICZNEGO z tłumaczeniami pJ:ac uczonych radzieckich, a' także zeszyty 'Z pracą J. Kamocki'ego, L. Węgrzynowicza uporządkowani,e wyników z badań 1952/53 r., c) dalsze iJndeksowanie, d) ukończenie katalogu archiwum materiałów, e) wydanie biuletynu o llabytka!~h, f) orgam,izowanie Komisji dla Popularyzacji Wiedzy {oraz nawiązanie kontaktów z Wydziałami Kultury, (patronaty, szefostwo i inne formy wS[lółp~-acy z instytucjami społeczno-kult., wydanlie cyklu oo'oszur popularyzują,cych etnografię)· . W dyskusji nad przedstawionym planem wypowiadali się: dyr. Manugiewicz, Kutrzeba, Kuźmicz, Burszta, Reinfus'S, Nasz, Gajek, Prlifferowa. Stelmachowska i in. Postanowiono zwolać X:xJIX Walne Zgromadzenie i sesję Kolbergowską w Je'leniej Górze. Uchwalono i zatwierdzono preliminarz budżetowy na r. 1953 zam:'łkający się po obu stronach kwotą 697.533,---' zł. Na tym, po wyczerpaniu wszystkich punktów porządku dziennego zamknięto XXVIII Walne Zgromadzenie. O. G. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOSCI ODDZIAŁU KRAKOWSKIEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO (r. 1948-1952) Okres sprawozdawczy obejmuje z górą cztery lata, od jesieni 1948 r. do 31 grudnia 1952 r. Na przestrzeni tego czasu obserwujemy wyraźną linię rozwojową idącą w kierunku od popularyzacji wiedzy etnograficznej i zyskiwania oraz kształcenia nowych członków PTL do prac badawczo-naukowych. W pierwszym okresie Oddział starał się zainteresować społeczeństwo krakowskie kulturą ludową, zachęcić do wstępowania w szeregi PTL i współpracy z nim przez: rozsyłanie okólników, urządzanie cotygodniowych odczytów z dziedziny etnografii, organizowanie wycieczek, rozdawanie do opracowania kwestionariuszy oraz propagowanie wydawnictw PTL. Wtedy już prowadzono prace naukowe: indeksowanie, bibliografię i badania terenowe. jednakże z powodu braku funduszów nie rozwinęły się one na większą skalę· W drugim okresie osłabła nieco działalność popularyzacyjna, ożywiły się natomiast prace nad indeksowaniem, bibliografią, a zwłaszcza prace badawczo terenowe. Bibliografię i badania terenowe szczególnie intensywnie prowadzono w r. 1952. Przejdźmy z kolei do szczegółowego rozpatrzenia różnych dziedzin działalności Oddziału Krakowskiego PTL.: . , ': 1237 S P l' a w y o l' g a n i z a c y j n e: W okresie sprawozdawczym odbyło się 17 zebrań Zarządu i 5 Walnych Zgromadzeń, rozesłano do członków 14 okólników zawierających, oprócz spraw organizacyjnych, informacje o działalności Oddziału i zawiadomienia o mających się odbyć imprezach naukowych. Prócz działalności w obrębie Oddziału starano się nawiązać kontakt również z innymi ośrodkami, i tak na zaproszenie Oddziału Mszańskiego PTL Oddział Krakowski wydelegował do Mszany prelegentów w osobach A. Kutrzebianki, L. Węgrzynowicza, R. Reinfussa i A. Kowalskiej-Lewickiej. a ostatnio nawiązano kontakt z Oddziałem Jeleniogórskim. Stan obecny Oddziału przedstawia się następująco: Liczy on 80 członków. W skład Zarządu wchodzą: prezes - prof. K. Moszyński, w. prezesdr A. Kutl'zebianka', sekretarz - dr A. Kowalska-Lewicka, skarbnik mgr M. Gładyszowa, członkowie Zarządu: dr A. Jaworczak, dr J. Klimaszewska, mgr M. Matuskówna, mgr Z. Reinfussowa, dr R. Reinfuss, doc. dr T. Seweryn, dr A. Waligórski; komisja rewizyjna: prof. dr K. Dobrowolski, prof. F. Przyjemski, prof. L. Węgrzynowicz. Adres lokalu Towarzystwa: Kraków, ul. Warmijska 5. A k c j a p o p u l a l' y Z a t o l' S k a: polegała w pierwszym rzędzie na organizowaniu systematycznej akcji odczytowej. Tematy odczytów dobierano w ten sposób, by mogły zaznajomić słuchaczy z podstawowymi zagadnieniami etnografii, z kulturą wsi polskiej i porównawczo ludów pozaeuropejskich. Chodziło głównie o to, by zainteresować pracami istniejącymi i zachęcić do podejmowania własnych prac badawczych. Dlatego też sporo czasu poświęcono omawianiu stanu badań i metod pracy etnograficznej w terenie. Jako prelegentów wyzyskano miejscowych etnografów związanych z dwiema katedrami uniwersyteckimi (Etnografii Słowian prof. K. Moszyńskiego i Etnologii prof. K. Dobrowolskiego), Muzeum Etnograficznym i Sekcją Zdobnictwa Państwowego Instytutu Sztuki, jak również wyszukano z poza etnografów przedstawicieli dyscyplin pokrewnych, językoznawców, historyków, geografów, histJryków sztuki i in. W okresie sprawozdawczym ogólna liczba odczytów, organizowanych przede wszystkim w miesiącach zimowych wynosiła 44; wygłosiło je 29 prelegentów: S. Bronicz, P. Burchard, L. Dzięgiel, J. Flis, A. Jaworczak, P. Kaleciak, J. Kamocki, J. Klimaszewska, A. Kowalska Lewicka, A. Kutrzebianka, M. Liana, J. Malkiewicz, T. Marszewski, R. Mączka, T. Milewski, J. Mitkowski, K. Moszyński, W. Ogrodziński, F. Przyjemski, R. Reinfuss, T. Seweryn, S. Siedlecki, R. Stopa ,J. Tobiasz, A. Waligórski, L. Węgrzynowicz, M. Woleń ska, W. Zajączkowski. A oto główna tematyka odczytów i przykładowo wybrane tytuły niektórych z nich: Z a g a d n i e n i a n a t u l' Y o g ó l n ej: K. Moszyński U źródeł umiejętnoś,~i technicznych w świetle etnografii, A. Waligórski - Z zagadp.:eń wiedzy pierwotnej, R. Reinfuss - Zagadnienie grupy etnicznej. Z a g a d \\ i e n i a m e t o d o log i c z n e: T. Seweryn - O potrzebie badania źródeł historycznych w etnografii, R. Reinfuss - Technika badań etnograficznych. Zagadnienia wybrane z kultury ludowej polskiej: S. Bronicz - Strój ludu śląskiego, L. Węgrzynowicz - Szałaśnictwo w Beskidzie Limanowskim. J. Klimaszewska - Obrzędy wiosenne . �1238 Zagadnienia wybrane z kultury ludów pozaeuropejs k i c h: J. Kamocki - Zwyczaje rodzinne i świąteczne u Jakutów, J. Malkiewicz - Zeglarstwo Melanezji. O d c z y t y z z akr e s u s z t u k i l u d o we j: T. Seweryn - Sztuka ludów afrykańskich, R. Reinfuss - Polska sztuka ludowa. Odczyty informuj ące o stanie wiedzy etnograficznej: A. Kutrzebianka i A. Jaworczak - Etnografia w ZSRR, R. Reinfuss - Badania w Opoczyńskim, A. Kutrzebianka - Stan badań nad Ziemią Krakowską, J. Klimaszewska - Polski Atlas Etnograficzny. Uzyskano również współpracę specjalistów z innych dziedzin nauki, a to językoznawców: T. Milewskiego, R. Stopy, historyka J. Mitkowskiego i geografa J. Flisa. Oprócz odczytów urządzono trzy pokazy filmów naukowych treści etnograficznej i zorganizowano siedem wycieczek w teren, pięć jednodniowych w okolice Krakowa, dwie trzechdniowe na Podhale. I n d e k s o wan i e: Indeksowanie czasopism prowadzone jest pod kierownictwem dr J. Klimaszewskiej. W r. 1950 opracowano indeks rzeczowo działowy następujących czasopism: Zbiór Wiadomości do AJntro[)ologii Krajowej t. 1-1'8; Materiały antropologiczno-archeologiczne i etnograficzne t. 1-14. Obecnie przepracowuje się wedle nowych instrukcji te same czasopisma. Ponadto prof. Wę,grzynowicz zindeksował 24 tomy Orlego Lotu. Pratea nad Orlim Lotem została skończona w cze·rwcu 19153. Bibliografia przyczynków i prac dotyczących ludów p o z a s ł o w i a ń s k i c h: Prace nad bibliografią prowadzone są przez mgr M. Gładyszową i współpracujących z nią studentów UJ pod kierownictwem prof. K. Moszyńskiego z subwencji Zarządu Głównego PTL. Rozpoczęto je jeszcze w r. 1948. W okr. 1948-50 przy bibliografii pracowały 4 osoby, które opracowały następujące wydawnictwa: Biblioteka Warszawska, lata 1857-1891 Łowiec, lata 1878-1939 Łowiec Polski, lata 1903-1939 Tygodnik Ilustrowany, lata 1863-1906 Ziemia, lata 1910-1950. Wypisano ogółem 2300 pozycji bibliograficznych. W 1". 1951 praee przerwano, ale podjęto je ponownie w kwietniu 1952. W drugim etapie prac, od kwietnia do grudnia 1952 przepisano na maszynie w 2 egzemplarzach, sprawdzono, uporządkowano alfabetycznie wg autorów i wg części świata i regionów geograficznych cały materiał wypisany w latach 1948-1950 poczem odesłano go do Centrali PTL. Następnie pracując w zespole 7-:osobowym (687 godzin pracy) wypisano 3500 pozycji bibliograficznych z następujących wydawnictw i katalogów bibliotecznych: Prze\vodnik Bi.bliograficzny, roczniki: 1878-1919, 1920-1933. 1946-1951. Urzędowy Wykaz Druków, roczniki 1928-1939 Przewodnik Księgarski, t. I, II (1925. 1926) Książka, roczniki 1901-1913 i 1922 Bibliografia Polska. lata 1914-1919 1239 Bibliografia Polska XIX stulecia Estreichera, tt. I-IV za lata 1881-1900 Hieronim Wilder, Katalog Anty;kwariatu Polskiego w Warszawie, nr 1-26 za lata 1906-1930 Przegląd Antykwarski Zygmunta Igla, zeszyty 1-4 i 6-16 za lata 1932-33 i 1934--39 X. Józef Londzin, Bibliografia druków polskich w Księstwie Cieszyńskim od r. 1716 do r. 1904 Katalog Wydawnictw Polskiej Akademii Umiejętności, t. I. wydany w r. 1948, za lata 1873-1947. Ponad to przeglądnięto katalogi następujących bibliotek znajdujących się w Krakowie: Biblioteka Muzeum Przemysłowego - Dział podróży i etnografii Biblioteka Instytutu Geograficznego Uniw. Jagiellońskiego Biblioteka Seminarium Etnografii Słowian Uniw. Jagiellońskiego Katalog Rękopisów Biblioteki Polskiej Akademii Umiejętności. Na tym zakończono prace wstępne dające wskazówki bibliograficzne. W drugim etapie pracy przystąpiono do przeglądu publikacji oceniając ich wartość dla Bibliografii. Dotąd przejrzano 350 publikacji. P l' a c e t e l' e n o wo b a d a w c z e: W okresie sprawozdawczym prowadzono badania terenowe w Ziemi Krakowskiej, na Podgórzu Karpackim i na Podhalu. Badania Ziemi Krakowskiej: Systematycznebadaniaetnograficzne na terenie "krakowskim" (tj. na historycznej Ziemi Krakowskiej z wyłączeniem terenów górskich) podjęto jesienią 1950 r. Z inicjatywy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zorganizowano wówczas zespołowe prace terenowe dla zebrania materiału dla etnograficznych monografii regionalnych. Prace subwencjonowało Prezydium Rady Ministrów, a udział w niej brało do końca grudnia tegoż roku 48 osób spośród członków Oddziału Krakowskiego PTL oraz zaproszonych do współpracy starszych studentów Uniw. Jagiell., pod kierunkiem doc. dr T. Seweryna, dr A. Kutrzebianki i dr J. Klimaszewskiej, przy czynnym współudziale innych członków Zarządu Oddziału. Wynikiem badań było 142 opisy z 36 miejscowości rozrzuconych mniej więcej równolegle po całym terenie badanym, stanowiące odpowiedż na szereg kwestionariuszy. Badania miały charakter orientacyjny. Na pierwszy plan poszły więc ogólne wiadomości o wsi badanej (dane geograficzne, demograficzne i historyczne, oraz ogólna orientacja w podstawowych zagadnieniach gospodarki), następnie wybrane zagadnienia z kultury materialnej związane z uprawą roli, zbiórką plonów, przygotowaniem pożywienia. Na skutek rozdziału kompetencji między Oddział Krakowski PTL a Państwowy Instytut Sztuki, badania Oddziału nie objęły zagadnień z zakresu budownictwa krakowskiego, zajęły się natomiast krakowskim strojem, jak również tradycjami widowiskowych ii. obrzędów dorocznych. Zainteresowano się przemysłem ludowym oraz podjęto badania nad medycyną ludową. Korzystano z kwestionariuszy (częściowo specjalnie opracowanych dla tej akcji) dr Seweryna, dr Sara pat y, dr Klimaszewskiej, dr Kutrzebianki. dr Kowalskiej Lewickiej. Praca przeciągnęła się na rok następny, kiedy �1241 1240 w czasie pojedynczych wyjazdów uzupełniano materiały badaniami niektórych tylko zagadnień w 20 punktach dodatkowych. B a d a n i a P o gór z a Kar p a c k i e g o: W r. 1951 prowadzono na zlecenie Zarządu Głównego PTL prace badawcze terenowe subwencjonowane przez Prezydium Rady Ministrów na terenie Pogórza Karpackiego, w dwu ośrodkach; na pograniczu powiatu brzozowskiego i sanockiego (wsi Zmiennica, Trześniów, Bzianka), oraz w porozumieniu z Oddziałem Mszańskim PTL w pow. limanowskim. W badaniach brali udział dr A. Kutrzebianka i dr S. Flizak, oraz 7 osób spośród absolwentów i studentów U. J. Badania pl'owadzone stacjonarnie poświęcono zagadnieniom gospodarki wg kwestionariusza prof. dr Zawistowicz Adamskiej. B a d a n i a n a P o d h a l u: Jesienią 1951 roku Oddział Krakowski Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przeprowadził badania w trzech wsiach p.:Jdhalańskich: Dębnie, Maruszynie i Bańskiej i wówczas to powstał projekt monograficznego opracowania kultury ludowej Podhala. Prace przygotowa\\'cze do badań systematycznych zajęły miesiące zimowe r. i951152. W okresie tym przepracowano pCdstawową Hteraturę, pr;:ygC'towano własne kwestionariusze do szeregu zagadnień, ustalono plan prac, przy czym badania terenowe zostały zaplanowane na dwa lata, r. 1952 i 1953, wreszcie d0brano grupę ludzi, k~órzy podjęli się przez cały czas trwania badań teren~\\Tych brać w nich udział, a w przyszłości zająć się zredagowaniem monografii. W skład ekspedycji podhalańskiej weszli nast. etnografowie: mgr Bronisława Jaworska Kopczyńska - st. asystent Uniw. Łódzkiego dr Anna Kowalska Lewicka - prac. nauk. Instytutu Historii Kultury Materialnej P AN, mgr Irena Nizińska - prac. nauk. IHKM PAN, Anna Zambrzycka - prac. nauk. IHKM PAN. Obok etnografów należą do niej: mgr Zb1gniew Gołąb - językoznawca, mgr Wiesław Tomaszkiewicz - pełniący funkcje fotografa. Prócz osób, które stanowią stały skład Ekspedycji hrało w niej udział, raczej już przygodnie, 7 etnografów, którzy opracowywali poszczególne zagadnienia (Buffi, Burchard, Cabalska, Czajkowski, Kamińska, Malkiewicz, ZoUówna), oraz dwu architektów; dokonali oni zdjęć budownictwa w C'chym. Pracę na Podhalu rO"lpoczęto dwumiesięcznymi badaniami stacjonarnym! prowadzonymi w Cichym. Po dokładnym poznaniu jednego punktu postanowiono przebadać w formie krótkich, 9 dniowych wypadów w zespole kilkuosobowym inne punkty tak wybrane, by każdy z nich był typowy dla pewnej partii regionu. Tym systemem przebadano Brzegi i Obidową. Z wyżej wymienionych punktów robiono wypady do wsi okolicznych: Chochołowa, Witowa, Dzianisza, Nowego Bystrego, Ratułowa, Klikuszowej i Niwy. W okresie sprawozdawczym ekspedycja przepracowała w terenie 412 osobodni. Badania subwencjonowane były przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze i Prezydium Rady Ministrów - Komisję Popierania Twórczości Naukowej i Artystycznej. P r o b l e m a t y k a b a d a ń: Naczelnym problemem opracowywanym przez Ekspedycję są przeobrażenia w zakresie rozwoju sił wytwórczych i stosunków produkcji wsi podhalańskiej. Na terenie Podhala badania muszą w pierwszym rzędzie dotyczyć rolnictwa i hodowli, oraz gospodarki pasterskiej jako podstawy utrzymania ludności. Szeroko uwzględniono również przemysł ludowy, typowy dla miejscowych stosunków. Poza dziedziną produkcji zajęto się również całokształtem warunków bytowych (budownictwo, strój). Wychodząc od zagadnień gospodarczych starano się dawać szerokie powiązania społeczne. W kwestiach społecznych wychodzimy od zagadnienia pracy i jej organizacji w obrębie rodziny i społeczności wiejskiej. Każde z badanych zagadnień ujęte jest historycznie. M e t o d a p r a c y t e r e n o w ej: Zasadą jest, że wszystkie badania terenowe Ekspedycja przeprowadza kolektywnie w pełnym zespole i wszystkie opracowania dyskutujemy i ostatecznie ustalamy wspólnie. W y n i k i b a d a ń: w Cichym, Brzegach i Obidowej przedstawiają się następująco. - Posiadamy: 264 wywiadów co daje łącznie 1820 stron maszynopisu (format połowa 'znormalizowanego arkusza), 3 opracowania językowe gwar: 1) Cichego,2) Brzegów-Gronia-Dębna, 3) Obidowej. Zebrano również szereg listów z przełomu XIX/XX w. pisanych przez dzieci szkolne, 88'3 zdjęcia fotograficzne, 112 rysunków i ok. 300 przebitek haftów, przedmiotów zd'Obionych drewnianych i metalowych, 28 zdjęć architek tonicz-nych. W trakcie badań, głównie we wsi Ciche, zebrano kilkadziesiąt testamentów i innych dokumentów, z których naj starsze pochodzą z lat 1750-1752. Zebrano również szereg listów z przełomu XIX/XX ww. pisanych przez górali podhalańskich z emigracji. Zbiera się korespondencję jaką do dziś prowadzi Ekspedycja z informatorarni, a która dostarcza bardzo ciekawych materiałów. Ponadto opracowano własne kwestionariusze do następnych zagadnień: pasterstwa, rzemiosła ludowego, pożywienia, transportu i komunikacji, zagadnień społecznych. W badaniu pozostałych zagadnień posługiwano się już istniejącymi kwestionariuszami. Kwestionariusze przez nas opracowane mają charakter raczej wytycznych dla etnografa specjalisty a n:e ankiety. Należy zaznaczyć, że w skład archiwum, poza rezultatami prac prowadzonych w pełnym zespole, których wyniki podano wyżej, weszły również materiały zebrane w zespole pięcioosobowym jesienią 1951 r. we wsiach Dębno, Maruszyna i Bańska. Prócz tego do dyspozycji Ekspedycji oddane zostały materiały zebrane przez etnografów łódzkich w czasie zespołowych badań na Podhalu prowadzonych przez Uniwersytet Łódzki pod kierownictwem mgr Jaworskiej. Są to badania nad życiem społecznym wsi podhalańskiej ze specjalnym uwzględnieniem gospodarki pasterskiej prowadzone w Ratułowie przez miesiąc lipiec 1951 w zespole 7-osobowym, oraz badania nad gospodarką pasterską w Tatrach prowadzone na wszyst.kich halach tatrzańskich w zespole 5-osobowym w okresie od 15 lipca do 15 sierpnia 1952 r. Poza materiałami mgr Jaworskiej i Uniwersytetu zycji Ekspedycji zostały oddane materiały pochodzące Łódzkiego do dyspoz indywidualnych ba- �1243 1242 dań dr Kowalskiej Lewickiej, dotyczące gospodarki i pożywienia, a zebrane we wsiach: Kościelisko (2 tyg.), Poronin (1 tydz.), Dębno (2 tyg.), Ludzimierz (1 tydz.), Chochołów (1 tydz.) - w latach 1950 i 1951. W sumie Ekspedycja jest więc w posiadaniu materiałów z 17 wsi, w tym 10 przebadanych dokładnie (minimum 7 osobodni), zaś 7 z których mamy pojedyncze wywiady. B a d a n i a n a d r o l n i c t w e m i h o d o w l ą d l a P o l s k i e g o A tl a s u E t n o g l' a f i c z n e g o: W r. 1952 kilku członków Oddziału Krakowskiego PTL przeprowadziło pod kierunkiem zarządu tegoż Oddziału prace terenowo badawcze z zakresu rolnictwa i hodowli wedle kwestionariusza i instrukcji dostarczonych przez zarząd Główny .PTL. P r a c e w y d a w n i c z e: W r. 1952 rozpoczęto prace nad wydaniem X tomu Prac i Materiałów Etnograficznych. Ma on być poświęcony zagadnieniom związanym z historyczną Ziemią Krakowską. Tom X ukaże się pod redakcją prof. K. Moszyńskiego i prof. K. Dobrowolskiego. Anna Kowalska.-Lewicka SPRA WOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ODDZIAŁU KRAKOWSKIEGO ,P. T. L ZA OKRBS OD 1. VI. 195'3 DO 1. VI. 1954 R. Oddział Krakowski PTL liczy obecnie 85 członków. mieści się w Krakowie przy ul. Warmijskiej 5. Siedziba Oddziału W okresie sprawozdawczym słabiej w stosunku do Jat poprzednich zaznaczyła się działalność organizacyjna, natomiast Oddział prowadził intensywną działalność naukową. W pierwszej połowie 1954 r. ożywiła się też znacznie działalność popularyzatorska. Działalność organizacyjna i naukowa. W okresie sprawozdawczym odbyły się cztery zebrania Zarządu (12. VI., 28. X., 10. XlI, 1953 i 1. WiI. 19'54), oraz jedno Walne Zebranie członków (12. VI. 1953). Zostały rozesłane 2 okólniki do członków (dn. 31. X. 53 i 29. V. 54), oraz dokonano rozdawnictwa pomiędzy członków szóstego numeru "Archiwum Etnograficznego" opt. Nowe drogi etnografii 'radzieckiej. D z i a ł a l n ość n a u k o w a. - w rzeczonym okresie odbyły się dwa zebrania naukowe z referatami: dr R e i n f u s s a pt. "Wiek XIX w rozwoju s:l:tuki ludowej", oraz prof. dr Z a l' ę b y pt. "Zastosowanie kwestionariusza do badań etnograficznych w Szwecji". Równocześnie prowadzona była ożywiona akcja terenowo-badawcza: Oddział Krakowski wziął udział w badaniach nad rolnictwem i hodowlą prowadzonych pod kierownictwem Centrali PTL na terenie całej Polski; członkowie opracowali 6 punktów, a to: mgr Babi,recka - Lubojna, pow. Częstochowa, mgr Kwaśniewiczowa - Łopuchowo pow. Suwałki. mgr Kwaśnie\\ricz - Gryżliny pow. Olsztyn. mgr Woroniecka - Poświętna pow. l Bielsk Podlaski. mgr Kwaśniewski - Białostockie. mgr Władyczanka w:eś w powiecie Kwidzyń. W okresie sprawozdawczym ukończone zostały zespołowe badania terenowe na Podhalu, których celem jest danie etnograficznej monografii gospodarki tego terenu. Ostatnim ich etapem była miesięczna wędrówka pełnego zespolu badawczego w lipcu 1953 r., która przyniosła etnograficzne i językoznawcze opracowanie dziewięciu wsi z powiatu nowol·arskiego. Przygodnie zebrano przy tym materiały z kilku innych wsi. Omówienie rezultatów tych badań ukazało się w 22 tomie "Wierchów" z r. 1953, ze względu na to, że badania lipcowe zakończyły dwuletni okres podhalańskich prac terenowych Oddziału Krakowskiego, podamy tu pokrótce ich rezultaty. Badania na Podhalu prowadzone były przez cały czas ich trwania zespołowo. Stały skład zespołu stanowią etnografowie: dr Anna K o wal s k aL e w i c k a, kierownik zespołu, mgr Bronisława Jaworska, mgr Irena Nizińska i Anna Zambrzycka; prócz tego w badaniach bierze udział językoznawca mgr Zbigniew Gołąb i fotograf mgr Wiesław Tomaszkiewicz. Prócz tych osób, które równocześnie są współautorami przygotowywanej do druku obecnie etnograficznej monografii gospodarki Podhala, w badaniach wzięli udział: E. Buffi, P. Burchard, M. Cabalska, J. Czajkowski, K. Kamińska, J. Malkiewicz, H. ZolI i dwu architektów: M. Bujas i W. Nowak. Prace terenowe trwały od l marca 1952 do 31 lipca 195'3 r.; przeprac,)wano 619 osobodni, przebadano 27 wsi (z tego 22 wsi - w ramach badań zespołowych, pozostałych zaś 5 w ramach badań indywidualnych): Bańska, Białka, Brzegi, ChochołóW, Ciche, Dębno, DzJ.anisz, Klikuszowa, Knurów, Koniówka, Kościelisko, Krauszów, Leśnica, Ludzimierz, Łopuszna, Maruszyna, Murzasichle, Nowe Bystre, Niwa, Obidowa, Ochotnica, Odrowąż, Poronin, Ratułów, Rogoźnik, SzafIary, Witów. Dotychczasowe wyniki badań ujęte cyfrowo przedstawiają się następująco. Zgromadzono: 381 wywiadów liczących łącznie 2515 stron maszynopisu, 1354 pieśni, 112 rysunków, 883 ~djęć fotograficznych, opracowania językoznawcze wszystkich wyżej wymienionych wsi, 28 zdjęć architektonicznych. Należy zaznaczyć, że w skład archiwum Oddziału, oprócz rezultatów, które przedstawiono wyżej, weszły również materiały zebrane przez studentówEtnografii U. J. jesienią 1951 r. we wsiach Dębno, Maruszyna i Bańska oraz materiały zebrane w czasie zespołowych badań na Podhalu prowadzonych przez Uniwersytet Łódzki pod kierownictwem mgr Jaworskiej. Są to badania nad życiem społecznym wsi podhalańskiej ze specjalnym uwzględnieniem gospodarki pasterskiej (prowadzone w Ratuło\\rie przez lipiec 1951 r. w zespole 7-osobowym, oraz badania nad gospodarką pasterską w Tatrach przeprowadzone na wszystkich halach Tatr Po:skich w zespole 3-osobowym w okresie od 15 lipca do 15 sierpnia 1952 r. Do dyspozycji archiwum zostały oddane materiały pochodzące z indywidualnych badań dr Kowalskiej Lewickiej dotyczące gospodarki i pożywienia, a zebrane we wsiacfL Kościelisko. Poronin. Dębno. Ochotnica, Ludzimierz i Chochołów w latach 1950-1951. �1245 1244 W chwili oebcnej zespół przystąpił do ostatecznej redakcji monografii. Na konferencjach, jakie odbyły się w marcu 1952 r. w Krakowie i w grudniu 1953 r. w Łodzi został opracowany plan monografii. Pierwszy rozdział, przedstawiający stosunki osadnicze i sytuację ekonomiczną społeczną Podhala w XIX w. został już w pierwszej redakcji opracowany przez mgr Jaworską i rozesłany wszystkim współautorom. Równocześnie na ukończeniu jest opracowanie językoznawcze gwary podhalańskiej. Rok 1954, wedle planu przedstawionego Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu, poświęcony będzie na opracowanie całości do druku. Nadmienić należy, że cala akcja była możliwa jedynie dzięki pomocy finansowej Centrali PTL. Oddział Krakowski na badania na Podhalu otrzymał następujące fundusze: z Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego 14.243,85 zł z Prezydium Rady Ministrów 5.000,00 zł Łącznie l",. " 19.,243,85zł W roku sprawozdawczym kontynuowane były ,prace n8.d b i b l i 0grafią polskich pub1ikacdii dotyczących 'krajów pozas ł o w i a ń s k i c h, prowadzone przez mgr M. G ł a d y s z o w ą. Ogólne kierownictwo prac miał prof. K. M o s z y ń s k i. Na opracowanie bibliografii w czasie od 1. VI. 1953 do 1. VI. 1954 r. otrzymano sumę 1736 zł 45 gr, z tego 445 zł stanowiły dotacje Centrali PTL, zaś 12'91zł 45 gr wydatkowano z kasy Oddziału Krakowskiego ~TL. w tym czasie przepracowano '394 godzin, poświęcając je na przegląd ,552 publikacji celem określenia ich wartości dla bibliografii. Wśród prac naukowych Oddziału omówienia wymagają jeszcze prace indywidualne prof. L. W ę g l' Z Y n o wi c z a dotyczące pow. limanowskiego. Oddział Krakowski rozwinął wspólpracę z Polskim Atlasem Etnograficznym. Dla celów atlasowych zostało udostępnione i przepracowane z archiwum Oddziału 14 prac dotyczących ro:nictwa i hodowli z obszaru Ziemi Krakowskiej, oraz całe archiwum materiałów z Podhala. Również i poszczególni członkowie Oddziału udostępnili dla prac atlasowych swe prywatne archiwa - a mianowicie: prof. K. Moszyński, dr R. Reinfuss i dr A. Kowalska-Lewicka. Prof. Węgrzynowicz opracował bezinteresownie dla Atlasu rolnictwo we wsi Dobra w pow. limanowskim. Poza pracami prowadzonymi bezpośrednio przez PTL członkowie Oddziału brali również udział w imprezach związanych z problematyką etnograficzną a inicjowanych przez inne instytucje; ich współudział zaznaczył się w organizowaniu Sesji Leninowskiej i Młodzieżowej Sesji Teoretycznej organizowanych przez U. J. w pracach T. P. A., Stowarzyszenia Historyków Sztuki i in. W roku sprawozdawczym ożywiła się również akcja wydawnicza Oddziału. Rozpoczęto druk pierwszego zeszytu X tomu "Prac i Materiałów Etnograficznych" pod redakcją prof. M o s z y ń s k i e g o i prof. K. D ob r o VI' o l s k i e g o. ( Omówić należy wreszcie p o p u l a I' y Z a t o I' S k ą d z i a ł a l n ość Oddziału Krakowskiego; w okresie sprawozdawczym odbyło się 6 odczytów popularno-naukowych na terenie świetlic przy hotelach robotniczych w Nowej Hucie, oraz dwa odczyty w ośrodkach Wojewódzkiego Komitetu Kultury Fizycznej. Członkowie Oddziału brali również udział w akcjach popularyzacyjnych organizowanych przez inne instytucje, wygłaszając odczyty. Czynna była również Sekcja Poradnictwa prowadzona !przez dr J. K l i m a s z e w s k ą, która udzielała porad głównie szkolnym zespołom świetlicowym. Anna Kowalska-Lewicka Z PRACY ODDZIAŁU SPRA WOZDANIE P.T.L. W MSZANIE DOLNEJ w 1953 r. Oddział odbył w 1'9153r. 15zebrań, a to: 1 walne zebranie, 1 nadzwyczajne walne zebranie i 3 zebrania zwyczajne. W dniu 29 marca 1953 r. odbyło się walne zebranie, na którym obecni wysłuchali sprawozdania prezesa S. F l i z a k a za okres 3-letni, a następnie wybrali nowy zarząd. Na zebraniu tym mgr Piotr K a l e c i a k wygłosił referat p. t. "Karty z dziejów Kasiny W". Przedstawił on historię swej wsi rodzinnej od założenia aż do uwłaszczenia w 1848 r. dając przekroje panujących w różnych epokach stosunków gospodarczych i społecznych. W związku z rozwojem sił wytwórczych przedstawił zmianę struktury społecznej i zawodowej mieszkańców wsi, rozmiary eksploatacji wsi przez dwór. Odczytany referat jest cząstką większej pracy naukowej przeznaczonej do druku. W dniu 3 sierpnia 1953 r. prezes S. F l i z a k złożył sprawozdanie z Walnego Zjazdu P. T. L. we Wrocławiu, po czym dr Tadeusz P I' U S - W i ś n i o w s k i wygłosił odczyt P. t. "Migracje ludności ze wsi do miast". Tok referatu był następujący: zasiedlenie Ziem Zachodnich, budowa fabryk, kopalni itp. spowodowała odpływ ludności ze wsi do miast. Wzajemne oddziaływanie elementu wiejskiego i miejskiego wytwarza nowy typ społeczny ludzi. Wiejska ludność wnosi odświeżenie do miast przez twórcze jednostki istniejące wśród niej. Migracje wpływają znacznie na podniesienie poziomu kulturalnego. Na posiedzeniu w dniu 8 listopada 1953 r. Antoni G ó I' S Z C z y k wygłosił referat p. t. "Głody i epidemie w Limanowszczyźnie". Prelegent podał jako przyczyny głodów nieumiejętną gospodarkę, prymitywne urządzenia, niechęć do pracy spowodowaną tym, że dobrze uprawione grunty dwór odbierał chłopom i włączył do gruntów dominikalnych, zła komunikacja. Praca oparta była na .samodzielnych studiach, na materiale rękopiśmiennym dostępnym prelegentowi i na ustnej tradycji. Drugi referat wygłosiła Otylia P i woń s kap. t. "Boginki, rusałki i nimfy". Prelegentka oparła się głównie na pracy W. Klingera p. t. ,.Wschodnio-europejskie rusałki i pokrewne postacie demonologii ludowej �. I~ 1247 1246 I I \ a tradycja grecko-rzymska" Lublin-Kraków 1949, ~ nadto posłużyła się materiałem etnograficznym zebranym przez Seb. Fllzaka, a wydanym przez P.T.L. w Archiwum Etnograficznym Nr 4. Posiedzenie w dniu 28. XII. 1953 wypełnił odczyt Jana G r z y wac z a p. t. "Pieśń ludowa i jej problemy". Prelegent s:,,:,i~rdził, że. urb.~nizacja powoduje zanik twórczości ludowej w muzyce i ples~l .. o~aW1ał rozne po~ jęcia i definicje pieśni ludowej. Dłuższy ustęp poswlęcrł O. ~olbergo~1 i jego epokowemu dziełu, t. j. zbiorowi pieśni ludowych. Następm~ omawiał różne teorie o powstawaniu i istocie piosenek ludowych oraz ogolne cechy pieśni ludowych. którymi są: bezimienność,. przekazywanie przez .tra~ycję. zmienność oraz nierozłączność słów od melodii .Prelegent, długoletm zbieracz pieśni ludowych, specjalista w muzyce ludowej wprowadzał słuchaczy w zakres specjalnych zagadnień techniki muzycznej. Dla pracy ludoznawczej został wykorzystany także miejscowy radiowęzeł. Dnia 16 stycznia 19,53 r. został nadany artykuł S. F l i z a kap. t. Demografia wsd podobina". Dnia 22 kwietnia 1953 r. nadany był artykuł ~. t. "Mszana Dolna na przełomie XVI,I!! i XIX w." tego samego autora; Audycja ta została powtórzona dnia 26 kwietnia 1953 r. Nadzwyczajne Walne Zebranie Oddziału P.T.L. w Mszanie D. odbyło się w dniu 22 listopada 1953 r. na skutek okólnika Zarządu Głównego P.T.L. 1. dz. 3984/53/0rg z dn. 9. XI. 1953. Zwołujący zebranie prezes Oddziału zaznajomił zebranych z treścią okólnika, Walne Zebranie powzięło następującą uchwałę: . . Walne Zebranie uchwala postawiony przez prezesa oddZiału wnlOsek, że § 2 statutu P.T.L. musi być zmieniony w tym sensie, że sie?zibą P.T.~. nie będzie Poznań, lecz Wrocław. Zanim Walny Zjazd P.T.L:, ktory odbędZie się w czerwcu 1953 r. powyższą zmianę statutu formaln.le przeprowa.d~i, Nadzwyczajne Walne Zebranie OddziałU P.T.L. w Mszame D., upowaznw Prezydium Zarządu Głównego P.T.L. do zabezpi~czenia mająt~u Towarzystwa przez przeniesienie majątku P.T.L. z Poznama do Wrocławia, a to z. p~wodu nakazu władz Uniwersytetu Poznańskiego do bezwłocznego usumęcla biblioteki, archiwum itp. z obrębu Uniwersytetu. i z braku zastępczego pomieszczenia w Poznaniu. Wniosek uchwalono jednomyślnie. Sebastian Ftizak SPRA WOZDANlE Z DZIAŁALNOSCI SUDECKIEGO ODDZIAŁU POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO W JELENIEJ GORZE w 1953 r. Pierwszy rok swego istnienia poświęcił Oddział SudeC'1~iP.T.~. swej wewnętrznej i terytorialnej organizacji. W drugim, 1953 r?k~ ~tarał Się o n~wiązanie kontaktu z władzami terenowymi, wojewódzkimi l ze społeczen.stwcm zabiegał o zapewnienie sobie oparcia materialneg? ~raz prowadził dalszą rozbudowę działalności badawczej i popular~zacYjne). . . W dziedzinie badawczej brał udział w badaniach jednostkowego l stacjor.arnych dla Atlasu Etnograficznego nad rolnictwem i hodowlą na terenie powiatów lwóweckiego, lubańskiego, bolesławieckiego i jaworskiego, przy czym badania te prowadzone przez kwalifikowane siły Oddziału Wrocławskiego były dobrą szkołą praktyczną dla przyszłych samodzielnych poszukiwań sekcji naukowej Oddziału. ' Praktykę uzupełniono również teoretycznie przy pomocy referatów i dyskusji, jakie były wygłaszane i prowadzone w kołach terenowych. na razie wciąż jeszcze tylko w zakresie wewnętrznym tj. dla członków Oddziału. Wygłoszono referaty: "Badania środowis'kowe" (na podstawie. Lustracji społe.cznych" Rychlińskiego), w kole Swidnickim, "Typy i zasi~g przysłupowcow na Dolnym Sląsku" w kole Wałbrzyskim "Mikłucho-Makłaj. naJwiększy etnograf rosyjski" (w Miesiącu pogłębienia Przyjaźni PolskoRadzieckiej) w kole Jeleniogórskim. Odczyty dla szerszej pubLiczności 'czyli właściwą popularyzację zainicjowało koło Wałbrzyskie, które w stosunku do innych kół naszego Oddz'iału dysponuje lepszymi warunkami technicznymi: salą, epidiaskopem, bezinteresownymi prelegentami itp. Odczyty te nie były wprawdzie czysto etnograficzne i raczej dotyczyły pogran.icza etnografii, niemniej jednak poprzedzane były właściwym wstępem informującym i miały duże znaczenie ogólnokształcące, dowodem czego była duża frekwencja. Dla informacji podajemy dwa tytuły wygłoszonych odczytów: "Elementy ludowe w twórczości Ma'tejki" z bogatą ilustracją ekranową oraz "Budownictwo ludowe i współczesna architektura". Z innych zagadnień popularyzacyjnych wiele uwagi i starań poświęcono w Kole Jeleniogórskim zagadnieniom regiona.lnego, sudeckiego zdobnictwa. P~oblem .ten wysuwają same potrzeby lokalne a ponieważ go nikt dotąd me podejmował, z natury rzeczy wszedł w program Oddziału. Punktem wyjścia był "Atlas Dolnośląskich strojów ludowych" Sewelyna, w którym znajdują się nieliczne wzory zdobnictwa regionalnego. Obecnie Oddział odszuk.ał i odkrył dalsze motywy, prowadząc badania wśród artystów-chałupników, przy czym poszukiwania te są w dalszym ciągu prowadzone i niewątpliwie będą miały praktyczne znaczenie. Pewne niedociągnięcia w działalności Oddziału należy złożyć na karb chronicznego braku lokalu; współistnienie Oddziału w lokalu PowiatoweO'o Stronnictwa Demokratycznego w Jeleniej Górze nie zdało próby życia i stwarzało więcej trudności Oddziałowi niż pożytku. Możemy więc śmiało twierdzić, że własnego lokalu Oddział nie posiadał od początku swego istnienia. W dziedzinie organizacyjnej trzeba zanotować, że w roku sprawozdawczym utworzono samodzielne Koło terenowe w Swidnicy. Tak więc obecnie na Oddział Sudecki składają się cztery Koła terenowe: w Swidnicy, Wałbrzychu, Bolesławcu i Jeleniej Górze. To ostatnie jako liczbowo najliczniejsze pełni funkcje Oddziału. Piąte i ostatnie Koło terenowe w Kłodzku będzie definitywnie w r. 1954 utworzone. Tworzenie dalszych kól np. powiatowych czy zakładowych wymagałoby środków i powiększenia administracji. Pod koniec roku sprawozdawczego liczył Oddział 80 członków. Obecnie (koniec I kwartału 1954 r.) Oddział liczy 90 członków, przy czym szeregi człon~owskie szybko wzrastają głównie dzięki zadaniom praktycznym, jakie OddZIał w swej działalności popularyzacyjnej potrafił sobie postawić. 79 �r I 1249 1248 Utworzenie własnego archiwum materiałów naukowych własnych, fotograficznych i plastycznych na razie pozostaje w sferze marzeń, cały natomiast wysiłek w tej dziedzinie stale kierowany jest ku powiększeniu biblio- \ I \ teki Oddziału i Kół terenowych. W roku sprawozdawczym udało się Oddziałowi uzyskać od Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych 30 vol. silesiana w jęz. niemieckim treści krajoznawczej i historyczno-etnograficznej oraz monograficznej. Niezależnie od powyższego sporządził Oddział nieco przepisów maszynowych dla siebie i Kół terenowych z niewydanych lub zupełnie wyczerpanych prac etnograficznych. Tym sposobem biblioteka Oddziału wzrosła w roku sprawozdawczym do 130 pozycji bibliotecznych. Członkowie Sekcji Naukowej przygotowali bądź kończą opracowywanie kilku referatów (niektóre z nich są fragmentami większych prac) na najbliźszy, XXIX ogólnopolski Zjazd, który będziemy gościć w Jeleniej Górze. Dla znajomienia się z możliwościami współpracy z terenowym aparatem wojewódzkich władz kultury jakoteż celem ujęcia współczesnych i historycznych zjawisk kultury ludowej na obszarze działania Oddziału, opracowa.no i rozesłano do 19-u placówek powiatowych i miejskich oddziałów kultury zupełnie prostą i nie skomplikowaną ankietę-siatkę. Do rezultatów tej akcji Oddział przywiązywał duże znaczenie, dowodem czego był konkurs związany z wypełnieniem ankiety i terminowym jej nadesłaniem. Akcja 'ta niestety nie przyniosła prawie żadnych rezultatów: na 19 wysłanych otrzymano zaledwie dwie odpowiedzi. W rezultacie w celu rejestracji, uchwycenia i sklasyfikowania potrzebnych Oddziałowi danych, trzeba się będzie oprzeć wyłącznie na siłach i środkach własnych, Władze kultury w terenie mają widocznie własne i ważniejsze zadania i zainteresowania, bądź też w działalności Towarzystwa Ludoznawczego nie są jeszcze zorjentowane i zadanie to będziemy mU9ieli rozwiązać łącznie z popularyzacją wiedzy ludoznawczej. Seweryn Gersten SPRAWOZDAN.IE Z PRACY ODDZIAŁU ŚLĄSKrEGO Oddział Śląski P. T. L. w roku sprawozdawczym ! ~- " P.T.L. za 1953 R. zwrócił w swej dzia- łalności szczególną uwagę na: 1. Pogłębienie i ukończenie rozpoczętych już w latach ubiegłych indywidualnych prac swych członków. Prace te, tematycznie związane z terenem Górnego Śląska, ujmują zagadnienia: grup etnograficznych (Gładysz), grup zawodowych i ich kultury (Ligęza, Zywirska), stroju ludowego (Bronicz, Kozubowski, Suboczowa), przysłów i powiedzeń ludowych (Wallis, Wallisówna), roślin leczniczych (Wallis), pieśni pańszczYźnianych (Dygacz), budownictwa (Dubiel, Gładysz). Niektóre z tych prac ukażą się w tomie Śląskim PRAC I MATERIAŁOW ETNOGRAFICZNYCH. Z innych prac członków Oddziału Śląskiego naleźy wymienić obszerną, wyczerpującą światową literaturę przedmiotu pracę R. Noconia pt. "Dzieje, kultura i upadek Inka". 2. Jak najliczniejszy udział członków Oddziału w badaniach terenowych na Górnym Śląsku w okresie letnim 1953. . W sierpniu 1953 r. w badaniach nad folklorem b d . Jem, zorganizowanych na południow m' ' u ownIctwem i stroskie, Raciborskie Rybnickie Cieszy' Yk' )Gornym Śląsku (Pszczyńskie, Biel. ' ,ns Ie przez Muzeum Śląskie w B t i wZIęło udział 5 członków Oddziału (BaZIe . l'ICh'. Bromcz Dubiel Y om L' Gł d u, Igęza), przy czym Gładysz i Ligęza jako k' ~ . ' ,a ysz, inni _ jako kiero . . lelUJący całokształtem badań . . wnlcy poszczegolnych grup badawcz h ' snm 1953 r. grupa badawcza (Dubiel Gład ) ~c. We wrzewym Górnym Śląsku badania nad b~ .ysz prz.e~rowadZ1ła na południowego budownictwa ludowego pod k d~wmct;em l m,:",en~aryzacją zabytkotów do Skansenu Śląskie o 'W . ą .em w ypowama cIekawszych obiekzielich, Dubiel) przeprow:d'ziła ~:z~~::n;~ ~~:s~~~' :;~pa. bada~Ncza (Ba- ~:oo~~~~~i~mDy~~~:dto :a;::~~siącach letnich 1953 r. ind;~~u~~ne ~~~oa~~: Orlowski _ badania jaskiń ~a ~ol.kloru ~uzycznego w Ziemi Prudnickiej; OJCleSlOWlena Dolnym Śląsku . k ~~::.a~u~~~~~:~~edz , n~egot z~gadnieniem kultu a ama s rOJu ludowego. niedźwied~i: j:~~iO~ toW::UiW::~~~:i:~:I~eór~~~:k~~ąs~:d~:lleUz' yZtiunstytu~ja~i kulturalno-oświa. . wymlemc: Wspolpracę z Komitetem Bad . N k Gładysz, Ligęza). an au owych Opolszczyzny (Dygacz, Konsultowanie (Dygacz Gl d L' wego Ludowego Zespołu pieśn~ [~' ń Igęza) za~~d.nień :ep~rt.uaru Państwoków Oddziału (Bronicz Gład . a ca "Śląsk , Jak rowmez udział członustalenia kostiumów l~dOwy~~zd~:gtęza, .SUboczowa ,Wallis) w naradach dla egoz zespołu ś ląsk" Sztu~~n~~~~~:j ::ZY:;:~~~~ocz~-O~;~~i~aC~j~e dO:~ Oje~ÓdZkiegO Konkursu i gminnych (Bronicz, Ligęza, Wallis). Is]ac walIflkacYJnych powiatowych Udzial Radia w sądzie Polskiego p t konkursu Zb' ,og ł ~s~o~ego przez rozgłośnię stalinogrodzką , . ." leramy plesnl ludowe stare i nowe" Poza pow' . . kład poradniZt~~y:;;~ -;r;~~~i ~~~~~~~c~u~~~:c~ ~n~~ltaCji, .jak na. przy_ za pośrednictwem Domu Kultury ORZZ' h orzowIe, udZIelanie w sprawie stroju ludowego. ,plsemnyc porad na zapytania 4. Organizowanie zebrań dysk . h . ~~;:~~~~nia, opracowy;vane przez 'z~:ra~t~~~ho::~ro :~:e~,;~~~ awczy~ sześc. Referowano następujące zagadnienia: Ludowy stroj pszczyński. "~zczyzme. U:w~gi dotyczące badań terenowych nad hodowlą l i t 1'0 n c wem w Opol- c~~~:l~. Ludowy strój opolski. Kultura ludowa w pracy świetlic. . U,:",agi dotyczące badań terenowych nlQweJ części Górnego Śląska. Ludowy strój górzański. 79" nad folklorem strojem w polu d- �I' I 1251 1250 W zakresie popularyzacji wiedzy etnograficznej należy wy:n:ienić trz~. kład i godzinne seminarium (Suboczowa) z budowmctwa, stroJu g od zmny wy d 'k' PTTK i zwyczajów dorocznych Górnego Śląska dla kursu przewo m ow . Maria Suboc.zowa w sprawie zabezpieczenia mienia P.T.L. przez przeniesienie go z Poznania do Wrocławia, oraz w sprawie przeniesienia siedziby Zarządu Głównego P.T.L. do Wrocławia. Wiadomość ta przyjęta została przez członków Oddziału Wrocławskiego pozytywnie, między innymi z uwagi na możliwoś.ć ożywienia działalności wrocławskiego Oddziału Etnograficznego. Halina Z DZIAŁALNOŚCI SPRA WOZDANIE ODDZIAŁUWROCŁAWSK'IEGO P.T.L. W 1953 R. W roku 1953 Zarząd Oddziału Wrocławskiego P.T.L. ?ełnił funkcję w niezmienionym składzie. W okresie sprawozdawczym .Oddzlał pozyskał 20 nowych członków (pod koniec roku sprawozdawczego liczba członków wynosiła ogółem 40 osób). . . Działalność Oddziału Wrocławskiego koncentrowała Silę w pierwszeJ połowie okresu sprawozdawczego na przygotowaniu XXVIII ~alnego Zgromad~enia P.T.L. Tematyka referatów dotyczyła przede wszystkim Dol~ nego Sląska, a zwłaszcza jego terenów ?dzyskanych. Ośrodek. WrocławskI przygotował na omawiany zjazd następuJące referaty naukowe. .. ,Prof. Jan M y d l a T s 'ki: "Zagadnienie współpracy antropologII z etnografią"· Prof. Adolf N as z: ."Sląsko-łużycka rubież etnograficzna"; Dr Helena H o l u ,b o w i c z o w a: "Wczesno-średniowieczne ~i~ I ,~i budownic- two w Opolu"; . Mgr Stanisław M i c h a lk i e w i c z: "Ekonomiczno-społeczne przemIany wsi śląskiej na przestrzeni wieków" . Mgr Stefan Ł y s i k: "Zajęcia ludności osad leś.nych w dorzecz~ Male] Panwi związane z potrzebami XIX wiecznego hutmctwa na Śląsku . Mgr Jadwiga P a w ł o w s ~ a: "W~ęź ~ąsiedzk.a i ~e?"rola w zakresIe kształtowania się kultury wspołczesneJ WSI dolnosląskleJ Mgr Bolesław G a r y g a: "Zmiany społeczno-kulturowe w uspółdzielczonej wsi dolnośląskiej" Mgr Halina B i t t n e rów n a: "Tkactwo wiejskie na Dolny~ Śląsk~". W badaniach stacjonarnych nad rolni?twem i. hodow.lą wZlę~a udZiał Mgr Jadwiga Pawłowska. Ponadto 4 czło.nkow Oddziału ":Zlęło udZiał w badaniach dla Polskiego Atlasu Etnograftc.znego subwencJonowanych przez P. A. N. Oddział Wrocławski pośredniczył w zakupie wydawnictw P.T.L. przez członków; ilość zamówień była jednakże niewielka. Dary Zarządu Głównego P.T.L. umożliwiły założenie biblioteczki Oddziału Wrocł P.T.L. Ogółem Oddział otrzymał w 1953 r. 45 tomów. Z biblioteczki 'korZystali przede wszystkim pracownicy C.P.L. i A. i Muzeum Śląskiego. W dniu 25. XI. 53 r. odbyło się Nadzwycza~ne Walne Zgromadzenie członków Oddziału Wrocławskiego P.T.L" na ktorym uchwalono wnioski Bittnerówna SPRA WOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ODDZIAŁU POZNAŃSKIEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZN. za LATA 1949-1952 W roku 1949 w skład Zarządu Oddziału wchodzili: Przewodniczący Prof. dl' Eugeniusz Frankowski, Sekretarz - Dr Maria Frankowska, Skarb· nik - mgr Tadeusz Wróblewski. Członkowie Zarządu: Prof. dr August Zierhoffer, Prof. dr Roman Pollak, Prof. dr Jan Sejdak. Komisja Rewizyjna.' mgr Wanda Wepnik, mgr Tadeusz Wrotkowski. Oddział liczył 29 członków. W roku tym na zebraniach naukowych wygłoszono następujące odczyty: Tadeusz W l' Ó b l e w s ki - "Budownictwo drewniane w Wielkopolsce i na Ziemi Lubuskiej", Maria F l' a n k o w s 'k a - "Zagadnienie patriarchatu". W tymże roku Oddział Poznański P.T.L. zgłosił swą współpracę w badaniach terenowych prpopwadzonych przez. Zakład Etnografii U. P. i w związku z tym odbyły się 4 zebrania naukowe, na których prof. dT Eugeniusz F l' a n k o w s k i wygłosił kolejno następujące referaty: 1) problemy etnografii Wielkopolski. 2) Monografia etnograficzna i jej znaczenie dla państwa. 3) Organizacja badań naukowych nad monografią Wielkopolski. 4} Zebranie dla grupy badaczy terenowych w liczbie 14 poświęcone przygotowaniu ich do prac nad monografią etnograficzną Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej. W roku 1950 odbyło się 6 zebrań naukowych poświęconych głównie krytycznemu omówieniu przeprowadzonych badań, które referowali: Medard T ark o - "Plecionkarstwo ludowe w Wielkopolsce i na Ziemi Lubuskiej" (badania terenowe w pow. ŚrE'IID,Nowy Tomyśl, Międzyrzec), Zofia Gr ab o w 9 k a - "RY'bołówstwo ludowe w Wielkopolsce" (badania terenowe w pow. Gniezno), Wanda G a j z l e l' o wa - "Ruchy przesiedleńcze w latach 1945---,1950 na terenie Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej", Stanislaw B l a s z c z y k - "Wielkopolscy ludowi artyści rzeźbiarze", Adam G l a p a "Wielkopolskie hafty ludowe" (Snutki pow. Jarocin). W związku z badaniami terenowymi Prof. E. F r a n k o w s k i wygłosił na specjalnym zebraniu referat p. t. "Kwestionariusze i ankiety w badaniach terenowych". prowadzonych przez Zakład Etnografii U. P. na obszarze Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej opracowując zagadnienia z dziedziny kultury ludowej. sztuki ludowej i folkloru. Wroku 1951 w ramach działalności naukowej Oddziału 4 badacze terenowi referowali na zebraniach wyniki swych badań przeprowadzonych \\' dalszych powiatach Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej. �1253 1252 W roku 1952 na dorocznym Walnym Zebraniu Oddziału Poznańskiego P.T.L. wybrano nowy Zarząd, w skład którego weszli: Przewodnicząca Dr Olga Gajkowa, W-Przewodniczący - mgr Stanisław Błaszczyk, Sekretarz _ mgr Helena Taige, Członkowie Zarządu - Prof. dr August Zierhoffer. Prof. dr Stanisław Szczotka, dr Józef Burszta, mgr inż. Wanda Wepnik. Komisja Rewizyjna - mgr Witold Armon, mgr Anna Czekanowska. mgr Adam Glapa. W ramach zaplanowanych przez Zarząd Oddziału prac w zakresie akcji naukowo-popularyzacyjnej wygłoszone zostały następujące odczyty: 1) Prof. dr Józef G a j e k - "Problemy indeksowania wydawnictw etnograficznych" . 2) .Prof. dr Stanisław S z c z o tik a - "Awans społeczny w świetle "Liber Chamorum". 4) Mgr Tadeusz W rób lewsk i - "Etnografia radziecka w badaniach nad etnogenezą"· 4) Mgr Witold A l' m o n - "Udział polskich etnografów w badaniach społeczeństw pierwotnych". 5) Prof. dr Eugeniusz F l' a n k o w s ki - "Metodyka badania zjawiska kulturowego" . 6) Prof. dr Jan C z e k a n o w s k i "Dorobek antropologii polskiej w dziedzinie etnogenezy". 7) Prof. dr Eugeniusz F l' a n k o w s k i - "Nowe formy bytu Ukrainy i Białorusi-radzieckich sąsiadów Polski". 8) Prof. dr Gerard L a 'b u d a _. "Niektóre problemy Polskiego I Litwy, Atlasu Etnograficznego" . 9) Prof. dr Bogdan Z a k l' Z e w s ki - "Ryszard Wincenty Berwiński". 10) Prof. dr Józef G a·j e k - "Berwiński jako etnograf". Zebranie, na którym wygłoszono dwa ostatnie odczyty, miało charakter imprezy publicznej poświęconej wybitnemu i postępowemu Wielkopolaninowi R. W. Berwińskiemu i zg'romadziło okoŁo 200 osób). 11) Dr Józef B u l' S z t a - "Z badań nad osadnictwem wiejskim". Z Oddziału Poznańskiego P.T.L. 8 członków wzięło w r. 1952 udział w badaniach terenowych związanych z ogólnym planem badawczo-naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Badania nad rolnictwem i hodowlą przeprowadzał wśród Górali Beski.dowych Dr J. Burszta, w Rzeszowskiem mgr K. Wolski. Na Pałukach badania nad budownictwem przeprowadzali mgr inż. Wanda Wepnik oraz mgr Stanisław Chmielowski. Poza tym badania nad rolnictwem i hodowlą przeprowadzali mgr Medard Tarko na Mazurach Wieleńskich, mgr Krystyna Klęsk na Ziemi. Lubuskiej, oraz w Borach Tucholskich, studenci III roku Studium Historii Kultur~' Materialnej, Siudowska Teresa i Toroński Zbigniew. W ciągu roku 1952 Oddział wzrósł do liczby 70 członków. Helena Taige SPRA WOZDANIE Z DZIALALNOSOI ODDZ,IAŁU POZNAI'l'SKIEGO P.T.L. za R. 1953 ~kład Za~ząd~ Oddziału nie zmienił się w r. 1953. Obowiązki prezesa oddziału przejął Jednak od stycznia 1953 r. mgr Stanisław B ł a s z c z y k. Zarząd zaplanował kontynuowanie akcji odczytowej, prowadzenie badań terenow?,c~, zbieranie wiadomości o etnonimach wielkopolskich, poszukiwania matenałow etnograficznych w dokumentach archiwalnych, wreszcie współpracę z Muzeum Narodowym w Poznaniu, w szczególności z działem etnograficz?ym w Rogalinie. Wiele uwagi postanowiono poświęcić popularyzacii zagadmeń etnograficznych wśród społeczeństwa. . W ciągu .:oku zwołano ~ zebrań naukowych. Jedno z nich było poświęcone dyskusJl nad wydawnlctwami P.T.L., w szczególności nad 39 tomem "Lu~u". Dalsze zebrania miały następującą tematykę: 1) Józef J u l' e k wygłoslł referat pt. "Wspomnienia o Antonim Kalinie", 2) prof. dr Stanisław S ~ c ~ o: k a ~ "Uwagi o zbójnictwie góralskim", 3) prof. dr Franciszek P l a s c l k - "Metodyka prac badawczych w dziedzinie budownictwa ludowego", 4) prof. dr Józef G a j e k - "Zagadnienie badań atlasowych prowadzonych przez P.A.E.", 5) prof. dr Stefan J a l' o s Z Wśród Indian ~ Eskim~sów - wrażenia z własnych podróży od Arizony do Alaski" (z przezro~z~ml), mg~,~udwik G o m o l e c - "Niektóre etnonimy wielkopolskie w ~wletle hl storn , 7) ~gr Stanisław B ł a s z c z y k - "Uwagi na margineSIe wykonanych badan terenowych nad rolnictwem i hodowlą". W r. 1953 uczestniczyło w badaniach terenowych nad rolnictwem i hodowlą 10 członków oddziału, a mianowicie w badaniach stacjonarnych P.T.L. 5 osób (J. Dydowicz, A. Glapa, B. Michalak6wna, T. Siudowska. M. Szenicówna), w b~daniach atlasowych P.A.E. 6 osób (St. Blaszczyk, A. Glapa, Z. Jankowskl. Z. Staszczak, M. Szenicówna i Z. Toroński). Badaniami objęto Wielkopolskę i Ziemię Lubuską, część Pomorza i Lubelszczyzny. Sk.ąpe. na ogół wiadomości o etnonimach wielkopolskich, utrudniające wykresleme mapy etnograficznej Wielkopolski, oddział poznański postanowił zrewidować. Jeszcze na wiosnę 1952 r. opracowano mapę i rozesłano ją w teren dla uzyskania wiadomości o nieznanych w literaturze etnograficznej etnonimach. Wtedy też dla próbnego skontrolowania dotychczasowych informacji o zasięgu Biskupizny udał się w teren 3 osobowy zespół (mgr A. Glapa, mgr St. Błaszczyk i dyr. W. Stachowski), który przy pomocy kwestionariusza uczynił próbę przebadania obszaru etnicznego dookoła jego obwodu. Próba dała wynik pozytywny i potwieI'dziła istnienie etnonimów nigdzie dotąd nie publikowanych. Sprawie etnonimów poświęcił w r. 1953 szczególną uwagę mgr .L Gomolec i w oparciu o źródła archiwalne ustalił istnienie na terenie Wielkopolski pokaźnej liczby etnimów. Wyniki swe; pracy referował na jednym z zebrań naukowych.' W związku z postulatem przeszukania archiwów za materiałami etnograficznymi oddział poznański przystąpił już z początkiem 1952 r. do współprac~ ~ historykami celem zainteresowania ich problematyką etnograficzną. WYlll~l tych prac, obliczonych na dłuższą metę, wzbogaca naszą wiedzę o ludoweJ kulturze materialnej regionu wielkopolskiego. Postanowiono też powstałe po wojnie zbiory etnograficzne w Rogalinie wykorzystać jako 6? �!' 1255 1254 materiał rzeczowy do opracowania monograficznego Wielkopolski. Rozpoczętą w tym celu inwentaryzację zbiorów kontynu.owaj~o w. 1'..19.53. Sprawie popularyzacji problematyki etnograficzne] poswlęclł zarząd oddziału poznańskiego sporo wysiłków i w tym celu utrzymy~ał ko.ntakty z poiskim Towarzystwem Archeologicznym, ze Stowarzyszeniem Historyków Sztuki, ze Stowarzyszeniem Architektów, z Polskim Towarzystwem Turystyczno-Krajoznawczym, z Związkiem Samopomocy Chłopskiej oraz z Młodzieżowym Domem Kultury, wreszcie z niektórym i redak~jami i Pol.~ skim Radiem. Dzięki tym kontaktom doszło do wygłoszenia prelekcJl w Samopomocy Chłopskiej o strojach ludowych (prof. J. Gajek), w P.T.T.K. o wielkopolskiej sztuce ludowej (mgr Blaszczyk), w Młodzieżowym Domu Kultury o hafcie i stroju wielkopolskim (mgr Gla!pa). Ogłoszono artykuł o zadaniach P. T. L. (mgr Błaszczyk w zesz. 4 "Z Otchłani Wieków"), wreszcie zorganizowano przez mgr Glapę młodzieżową wycieczkę do Rogalina celem zaznajomienia się z tamtejszymi zbiorami etnograficznymi. Oddział poznański udzielał poza tym licznych konsultacji i porad orgnizacjom takim jak Samopomoc Chłopska, Związki zawodowe, 'CPLiA, w związku z organizowaniem przez amatorskie zespoły imprez artystycznych o charakterze regionalnym, głównie z okazji przygotowań do uroczystego obchodu X rocznicy Polski Ludowej. Stanislaw Blaszczyk i' I SPRA WOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ODDZIAŁU Za 1953 r. ŁODZKIEGO P. T. L. i~ Oddział Łódzki P. T. L. liczył 35 członków. Do zarządu Oddziału wchodzili: K. Zawistowicz-Adamska - prezes, J. Krajewska - w-prezes, B. Baranowski, J. P. Dekowski, B. Kopczyńska-Jaworska. B. Kowalec, K. Krawczyńska, J. Kucharska - członkowie zarządu. .' W okresie sprawozdawczym odbyły się 2 Walne Zebrania OddZiału oraz 5 zebrań Zadządu Oddziału. Z ramienia P. T. L. członkowie Oddziału Łódzkiego brali udział w badaniach stacjonarnych nad rolnictwem i hodowlą. Mgr Jadwiga Kucharska przeprowadziła badania w Nadolu na Pomorzu. Zostały też. przepr~wadzo?e zespołowe badania we wsi Goszczanów p. Turek. W. badamach WZiął U~ZI3ł zespół seminaryjny Zakładu Etnografii U. Ł. z udziałem prof. ~. Zawlstowicz-Adamskiej. Materiały z badań opracowała mgr B. Kopczynsl{~.-JawOl:ska, s1. asystent Zakładu Etnografii U. Ł., odpowiedzialna za całosc ~adan. Ponadto członkowie Oddziału: dr J. Krajewska, mgr J. P. Dekowskl, mgr W. Gajzlerowa, mgr K. Pieńkowski i mgr H. Świątkowski; brali udział w badaniach terenowych organizowanych rprzez Instytut Hlst. Kult. Mat. dla P. A. E. W wyniku 4-1etnich badal1 terenowych mgr J. P. DekoWsk'l~go 'został przez niego przygotowany do druku w 1'. 1953 zeszyt Atl~su PolskIch Strojów Ludowych. zawierający monografię stroju 'piotrkowskIego. W czasie od 19 marca do 31 kwietnia został zorganizowany cykl popularnych wykładów na temat rękodzieła ludowego. W wykładach uwzględ- niono przede wszystkim technikę rękodzielniczą. W każdej prelekcji starano ,się przedstawie poszczególne rękodzieła w rozwoju historycznym opierając się na materiale archeologicznym, egzotycznym, wspólczesnym polskim i słowiańskim. Z tego względu w każdej prelekcji brali udział w miarę potrzeby archeologohie, etnografowie, historycy sztuki oraz twórcy ludowi, którzy demonstrowali swoje warsztaty pracy i proces produkcji (warsztat tkacki, koło garncarskie, praca bednarza itp.). Nadto prelekcje te były połączone z pokazami wybranych obiektów etnograficznych i archeologicznych, pokazami filmów, przezroczy i ilustracji związanych z omawianymi technikami. W ten sposób omówiono kolejno następujące zagadnienia: tkactwo, garncarstwo, obróbkę metali, obróbkę drzewa; czykl ten został poprzedzony wykładem wprowadzającym. K. Zawistowicz-Adamskiej .,Rękodzieło i rękodzielnicy", zaś zamknięciem był wY'kład informujący o zadaniach i potrzebach polskiej: etnografii pt. "Etnografia dawniej i dziś". Odczyty były udostępnione szerszej publiczności, korzystali z nich nauczyciele, uczniowie szkół zawodowych, studenci, pracownicy CPLiA oraz robotnicy, zainteresowani poszczególnymi rodzajami produkcji. W Oddziale Łódzkim odbyły się dwa zebrania naukowe po·święcone aktualnym zagadnieniom etnografii radzieckiej: 1. Problematyka etnograficznych badań terenowych w Związku Radzieckim. 2. Dotychczasowe osiągnięcia i zamierzenia badawcze etnografii radzieokiej (dyskusja Ak. Nauk ZSRR na temat dorobku czasopisma "Sowiecka etnografia"). Oddział Łódzki w liczbie 6-ciu osób wziął udział na wiosnę w 1953 r. w konferencji, zorganizowanej w PO'znaniu dla omówienia zagadnień związanych z badaniami terenowymi. Prezes Oddziału - K. Zawistowicz-Adamska wygłosiła na tej konferencji referat na temat organizacji i techniki badań terenowych. W związku z konferencją wzięto udział w opracowaniu kwestionariusza do badań stacjonarnych nad rolnictwem i hodowlą. Oddział Łódzki, który w sprzyja'jących warunkach miałby szanse należytego rozwoju. w chwili obecnej walczy Z trudnościami. wynikającymi z braku dopływu nowych kadr etnograficznych. K. Znwistowicz-Adamska SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ODDZIAŁU ZA ROK 1953 P. T. L. W LUBLINIE Oddział liczył 64 członków. Zebrań plenarnych odbyło się 4. Członkowie wygłosili następujące odczyty: 1. Prof. dr Leon H a l b a n - ,.Prawo ludu pierwotnego" - Odczyt publiczny w Zamościu. 2. Prof. dr Tadeusz H e 11 z e l - ,.Kultura materialna Pigmejów środkowoafrykańskich" . �1257 1256 3. Mgr Janusz Op tołowicz "Przemysł ludowy Lubelszczyzny w XIX i XX wieku". 4. Mgr Janusz O p t o ł o w i c z "Budownictwo wiejskie w powiecie lubelskim". Odczyt publiczny w Lublinie. 5. Mgr Józef J a s.t r z ę b s k i "Przemysł ludowy". Odczyt publiczny w LubHnie. 6. Mgr Józef J a s t l' Z ę b s k i ,;Przemysł ludowy". Odczyt publiczny w Zamościu. 7. Janusz S w i e ż y - ,,0 lubelskich obrzędowych strojach głów kobie<:zych". Michał Pęk a l s k i opracowuje ,~Bilgorajskiebudownictwo drzewne" oraz monografię Biłgorajszczyzny pt. "Nad Tanwią i Ładą". Wykonano wykroje strojów ludowych z okazów, znajdujących się w Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach. Członkowie nasi biorą czynny udział w organizowaniu wystaw Sztuki ludowej w związku z obchodem lO-lecia Manifestu PKWN w Lublinie. Janusz Świeży SPRA WOZDANIE Z DZ:IAŁALNOŚCI ODDZIAŁU POLSKJIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO W TORUNIU W 1953 Skład Zarządu: Prezes - prof dr Karol Koranyi, w-prezes - dr Maria Znamierowska-Prtifferowa, sekretarz mgr Maria Polakiewiczówna, skarbnik - mgr Ryszard Kukier. Członkowie zarządu: dr Helena Przesławska, mgr Halina Mikułowska, mgr Bonifacy Zielonka. Komisja Rewizyjna: prof. dr Jan Zabłocki, prof. dr Stefan Hrabec, prof. dr Otmar Wandmayer. Siedziba Oddziału znajduje się w· Toruniu, w Dziale Etnograficznym Muzeum Pomorskiego w Ratuszu. Ogólna ilojć członków - 35. Oddział Toruński posiada też członków zamiejscowych: we Włocławku, w Bydgoszczy, w pow. Toruń, w Gdańsku, w Olsztynie i w Warszawie. W okresie sprawozdawczym odbyło się 17 posiedzeń Oddziału, w tym 8 posiedzeń Zarządu, 1 Walne Zebranie z referatem i 9 posiedzeń naukowych. Na Walnym Zebraniu z dnia 24. Xl. 1953 r. powzięto uchwałę przychylającą się do wniosku Zarządu Głównego P. T. L. o przeniesieniu siedziby P. T. L. z Poznania do Wrocławia (zgodnie z § 2 Statutu Towarzystwa). Praca samokształceniowa i społeczno-odczytowa Oddziału przejawiała się nadal w formie zebrań seminaryjnych i odczytów publicznych. W okresie sprawozdawczym wygłoszono następujące odczyty: 1 31. I. 1953 r. mgr M. P o l a k i e w i c 7. Ó w n a - Środowisko we wsi Zakrzewo, pow. Aleksandrów. 2. 26. II. 1953 r. prof. dr W. H e j n o S z - Polska wczesnośredniowieczna (Wspólnie z P. T. P.). 3. 2. III. 1953 r. dr H. P r z e s ł a w s k a - Stereotypy swoich i obcych na terenie gromady kaszubskiej Mechowa. 4. 19. III. 1953 mgr Ryszard Kuk i e l' - Hodowla zwierząt w Byczynie, Ujmie Dużej, Siniarzewie, Lubaniu, Orlu i Zakrzewie. 5. 21. III. 1953 r. prof. dr K. Ja ż d ż e w s ki - Gdańsk XII-XIII w. w świetle wykopalisk (wspólnie z P. T. P.). 6. 21. III. 1953 r. mgr A. K lon o w s k i - Budownictwo w Borach Tucholskich. 7. 18. III. 1953 r. mgr A. K lon o w s ki - Budownictwo na Powiślu. 8. 28. V. 1953 r. prof. dr W. H e j n o s z - Zagadnienie gospodarki żarowej u Słowian w dobie wczesnośredniowiecznej. 9 17. X. 1953 r. mgr R Kuk i e l' - Badania terenowe w Trzebielinie, pow. Miastko (Rolnictwo i hodowla zwierząt). 10. 29. X. 1953 r. mgr R Kuk i e l' - Badania terenowe w Trzebielinie, pow. Miastko (ciąg dalszy). 11. 6. XI. 1953 r. mgr B. Z i e lon k a - O pochodzeniu Słowian na podstawie literatury radzieckiej (w ramach miesiąca T. P. P. R). 12. H. XI. 191>3r. dr M. Znamierowska-Prtifferowa - Sztuka ludowa Ukrainy (Odczyt wewn. dla członków PTL i prac. Muzeum w ramach miesiąca T. P. P. R). 13. 24. XI. 1953 r. mgr M. F l' Y c z o w a - O bajce zwierzęcej. 14. 10.. XII. 1953 r. mgr M. F l' Y c z o w a - Metoda badania bajek. 15. 12.XII. 1953 r. mgr D. H a n u l a n k a - Kultura materialna w Muzeum Śląskim w Bytomiu. 'W ogólnopolskiej pracy terenowej trzy osoby, a mianowicie: mgr Halina Mikułowska - (1 punkt stacjonarny na Kurpiach we wsi Lachowo, pow. Kolno - rolnictwo i hodowla). Mgr Ryszard Kukier - (1 punkt stacjonarny na Pomorzu w wsi Trzebielno, pow. Miastko), Mgr Alfons Klonowski (1 punkt stacjonarny na Warmii i w pow. Reszel). Prace te przyniosły jako rezultat około 100 kart katalogu opisowego, ponad 200 rysunków i ponad 400 fotografii złożonych w Centrali PTL w Poznaniu. Mgr Ryszard Kuk i e r nadal prowadzi indeksowanie "Gryfu". zakończył on już pierwsze opracowanie całości (ponad 10.000 stron "Gryfu") i obecnie przystąpił do ostatecznego opracowania. Biblioteka Oddziału liczy 164 pozycje. Wszystkie książko są zinwentaryzowane i częściowo skatalogowane. Wysiłki skierowane ku stworzeniu w Toruniu samodzielnego Muzeum Etnograficznego, mimo znalezienia na ten cel gmachu w postaci XIX wiecznego spichrza oraz mimo poparcia ze strony etnografów, archeologów oraz wielu czynników społecznych nie dały pozytywnego rezultatu. Oddział Toruński zgłosił Konserwatorowi Wojewódzkiemu szereg obiektów budownictwa ludowego o charakterze zabytkowym w celu ich za bezpleczenia, bądź przeniesienia do przyszłego Muzeum na wolnym powietrzu. Oddział Toruński nawiązał kontakt z Państwowym Instytutem Sztuki w związku z pracami dotyczącymi badania folkloru. Zgodnie z zaplanowaną przez Centralę pracą PTL dr Leon Witkowski z03tał powołany na stanowisko kierownika sekcji naukowo-popularyzacyjnej. Został też zaprojektowany plan odczytów publicznych na rok 1954. �1259 1258 Delegat Oddziału Toruńskiego PTL w osobie dr M. ZnamierowskiejPrufferowej bierze czynny udział w pracach Komisji Koordynacyjnej do spraw kultury przy Miejskiej Radzie Narodowej w Toruniu. W związku z tym PTL zgłosiło swą współpracę ze świetlicą Stoczniowców w Toruniu. Kalina W i Iir ;l [I li li 'I 11 II ARCHIWUM SPRA WOZDANIE Z PRAC POLSKIEGO TOWARZYSTWA Antonowiczowa LUDOZNAWCZEGO Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego obejmuje 4 działy: archiwum rękopisów i maszynopisów, archiwum kartograficzne, archiwum bibliograficzne oraz archiwum błon, klisz i filmów oraz klisz cynkograficznych. Celem archiwum jest usłużność wobec wszystkich ośrodków P. T. L., wobec instytucji naukowych i społeczno-oświatowych popularyzujących wiedzę oraz prac Polskiego Atlasu Etnograficznego. W skład 'archiwum rękopisów i maszynopisów wchodzą prace naukowe i rozprawy, monografie, recenzje, notatki i zapiski napływające do Polskiego Tow. Ludoznawczego od poszczególnych autorów - dalej, materiały nagromadzone przez prof. J. Gajka po prof. Adamie Fischerze, Stanisławie Poniatowskim, Michale Federowskim, Oskarze Kolbergu i in., materiały napływające z badań terenowych prowadzonych przez P. T. L. oraz prace studentów i współpracowników P. T. L. W okresie sprawozdawczym obejmowało archiwum rękopisów i maszynopisów 1365pozycji wykazanych w osobnej księdze inwentarzowej. Z powyższych zbiorów przypada: na materiały ankietowe PKPG ca 50 pozycji, na korespondencję i akta PTL gromadzone od 1895 r. ca 104 pozycje - reszta stanowi materiały częściowo już publikowane lub przeznaczone do druku w "Ludzie", w "Archiwum", w "Pracach i Materiałach Etnograficznych" czy w "Pracach Etnologicznych". Osobny dział stanowi archiwum kartograficzne. Składa się ono z kart archiwalnych zawierających rysunki, mapki i fotografie oraz materiały zdobyte w drodze badań terenowych. Karty archiwalne których ogółem jest ca 9.000 umieszczone są w oddzielnej szafie i ułożone według układu systematycznego i terytorialnego. Największa ilość tych kart obejmuje kulturę materialną (c.a 6000); są one szczególnie pomocne przy pracach nad Polskim Atlasem Etnograficznym. Archiwum bibliograficzne zawiera 25 skrzynek kart biblograficznych. Materiał ten zgromadzony został przez prof. J. Gajka po prof. A. Fischerze i prof. St. Poniatowskim i dotyczy głównie kultury materialnej w zasięgu światowym. Ponadto dostarczył prof. K. Moszyński cennego materiału dotyczącego polskich badaczy ludów pierwotnych. Dosyć poważną pozycję stanowi również materiał bibliograficzny woj ew. lubelskiego oraz materiał obejmujący sprawy indeksowe do "Ludu", t. XL. Całość materiału bibliograficznego uporządkowana jest w układzie rzeczowym i terytorialnym i stanowić może cenną pomoc dla prac naukowych. Oddzielnie przechowywane jest także archiwum filmów. błon i klisz cynkograficznych. Liczy ono obecnie ogółem 3.667 pozycji, w tym 3.000 błon i filmów oraz 667 klisz cynkograficznych. Materiały te jako bardzo wrażliwe wymagają ciągłej troski około ich fachowej i systematycznej konserwacji. Dla celów usługowych jak i ilustrowania wydawnictw PTL zorganizowano, w oparciu o istniejącą przy Zakładzie Etnografii U. P. pracownię fotograficzną, pra!2e nad przefotografowaniem materiałów. W okresie sprawozdawczym dokonano: reprodukcji około 3.818 z ogółem 173 dzieł naukowych, krajowych i zagranicznych - 5.119 ilustracji do prac na\}kowych {powiększeń f,ormatu 6X9, 9X14, 13Xl,B). na podstawie umów z P. T. L. oraz 388 ilustracji dla wydawnictw P. T. L. W okresie sprawozdawczym prace w archiwum obejmowały reorganizację i uporządkowanie ZJbiorów po dokonanej ich przeprowadzce z Lublina do Poznania oraz inwentaryzowanie napływających materiałów rękopiśmiennych, maszynopisów i materiału dokumentacyjnego, ich katalogowanie i przygotowywanie do druku. Do pilnych prac bieżących na najbliższy okres należą prace nad sporządzeniem katalogów - alfabetycznego, etnograficznego i rzeczowego - prowadzonych dla archiwum rękopisów i maszynopisów. W związku z pracami nad Polskim Atlasem Etnograficznym zachodzi potrzeba opracowania na bieżąco kart archiwalnych i materiałów anki.etowych, i wreszcie - dla celów wydawniczych - koniecznym jest zbadanie i ewtl. przygotowanie do druku spośród niepublikowanych ca 6BOpozycji wybranych materiałów z archiwum rękopisów i maszynopisów. Helena Przeslawska SPRAWOZDANIE Z BADAŃ TERENOWYCH POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO W 1952 R. W okresie letnim 1952 r. przeprowadzone zostały przez P. T. L. badania terenowe nad rolnictwem i hodowlą. Zostały one pGprzedzone konferencją w dniach 21-23 marca 1952 r. w Krakowie, na której po rozpatrzeniu możliwości badawczych PTL oraz po wysłuchaniu referatów· prof. Moszyńskiego, prof. Dobrowolskiego, prof. Adamskiej i przeprowadzeniu wyczerpujących dyskusji pow7.ięto pewne uchwały. obowiązujące Zarząd w pracy badawczej, a mianowicie: 1. Tematem badań terenowych jest rolnictwo i hodowla. 2. Badania obejmą teren całej Polski, mają bowiem służyć monografiom regionalnym ·i Polskiemu Atlasowi Etnograficznemu, :3. Mają być przeprowadzone przez wykwalifikowanych etnografów, biorących pełną odpowiedzialność za zebrany materiał, •. Będą prowadzone przez poszczególnych eksploratorów gruntownie w 1 miejscowości (stacjonarnej) oraz kontrolowane w promieniu 10-20 km w miejscowościach kontrolnych. �.. ' ; 1261 1260 W okresie od marca do czerwca 1952 1'. opracowany został kwestionariusz dla etnografów biorących udział w badaniach nad rolnictwem i hodowlą. Kwestionariusz ten będący pierwszą redakcją i podstawą kwestionariuszy z lat 1953 i 1954 zamieszczamy w całości. Kwestionariusz Instrukcja A. wstępna. Przed rozpoczęciem pracy na wsi wypełniający kwestionariusz wmlen d o kła d n i e zaznajomić się z jego treścią. W szczeg6lności winien dobrze zorientować się w układzie kwestionariusza, by zapisać materiał zgodnie z tym układem, unikając powtarzania się. I tak np. gdy chodzi o uprawę roślin, mogą być w części I. uwzględnione tylko wiadomości, dotyczące samych roślin uprawynch (a ich uprawa o tyle, ile jest to niezbędne do zrozumienia danej informacji o roślinie). W części II. mają być uwzględnione wyłącznie narzędzia (a technika uprawy znowuż tylko o tyle, ile jest konieczne do zrozumienia danej informacji o narzędziu). Opracowując zagadnienia wyszczególnione w ankiecie, winno się dążyć do uchwycenia zmian na tle etapów rozwoju ekonomiczno-społecznego (faza feudalna przeduwłaszczeniowa; początki kapitalizmu po uwłaszczeniu; wzrost i natężenie kapitalizmu w okresie przed I wojną światową oraz w okresie między-wojennym; przejście od kapitalizmu. do socjalizmu). Przy opracowywaniu każdego punktu kwestionariusza należy zwrócić szczególną uwagę na materiał językowy, nazwy przedmiotów i ich części; w brzmieniu gwarowym (i, o ile możliwe fonetycznie). Podając nazwy roślin, jako to: roślin uprawnych (np. paru rodzajów czy form lnu, pszenicy, jęczmienia etc.), chwastów, a także drzew i krzewów dzikich, trzeba obowiązkowo - n i e u f aj ą c z b y t n i o s w o i m w i a d o m o ś c i o m b o t a n i c z n y m n a wet w s t o s u n k u d o d l' Z e w - zabrać w osobnej, zaklejonej mocnej kopercie cząstkę odpowiedniej rośliny (kwiat, parę liści, dojrzały kłos, dojrzałe główki lnu, nasiona itp.). Na tej kopercie należy powtórzy nazwę danej rośliny i nazwę miejscowości, gdzie ją zebrano. I. Ś l' o d o w i s k o. 1. Krótka charakterystyka środowiska. Krajobraz naturalny i zmiany wywołane w nim przez człowieka (rzeźba terenu; sieć wodna: rzeki, jeziora, bagna; zadrzewienie: lasy, gaje, zarośla; podać gatunki drzew i ich miejscowe nazwy; świat zwierzęcy). Dalej uwzględnić drogi komunikacyjne (m. in. też drogi autobusowe, żelazne, rzeki spławne). Odległość od najbliższych miasteczek i miast, od ośrodków przemysłowych i miejsc targowych. 2. Kształt wsi (plan schematyczny). Najstarszy ośrodek wsi. Kolejna rozbudowa wsi i jej powody. Nazwy części wsi i jej przysiółków. Wielka własność na terenie wsi (dwór, klasztor, plebania, państwo). Kościół ew. parafia. 3. a. Ogólna powierzchnia wsi; ilość ziemi uprawnej, łąk, pastwisk, lasów i nieużytków. Ich nazwy pospolite oraz imiona własne (jak np. Kały, Hetki itp.). Przy każdej nazwie pospolitej i imieniu własnym podać krótkie określenie charakteru części terenu, do jakiej się one odnoszą z uwzględnieniem ich użytkowania (np. pastwisko dla koni, bydła, gęsi etc.; łąki mokre tzw. kwaśne, torfiaste, suche itp.). b. Rodzaje gleb, ich charakterystyka, ocena przez wieśniaka, nazwy miejscowe. c. Kopaliny (kruszce, gliny i glinki, wapienie i inne skały, jak np. granity itp., żwiry, torfy etc.). Ich nazwy miejscowe i ewent. użytkowanie na potrzeby miejscowe oraz na wywóz. d. Układ pól (np. czy panuje szachownica gruntów, czy została przeprowadzona całkowita komasacja itp.; dołączyć plan schematyczny. 4. Struktura społeczna wsi. Ilość i wielkość gospodarstw wedle ilości posiadanych hektarów. Podać nazwy i kryteria danych gospodarstw w zależności a (od ilości ziemi uprawnej, jej j~kości, poziomu gospodarki i wydajności; b) od obfitości i jakości inwentarza; c) od ilości stałych i czasowych najmitów, członków dalszej rodziny itp. W szczególności zwrócić uwagę na ilość i jakość posiadanych narzędzi pracy, na zyski osiągane przez ich wynajmowanie oraz na zyski, płynące z wynajmu zwierząt pociągowych. -Uwzględnić prestiż i stanowisko we wsi w zależności od sytuacji gospodarczej danej jednostki (opracować możliwie krótko, ale ściśle, w czym się ten prestiż przejawia i na czym to stanowisko polega). 5. Zagroda jako ośrodek pracy. a. Wyszczególnić typy zagród w zależności od zamożności właścicieli; (uwzględnić różnice w rozmiarach zagród, w ilości i rodzajach budynków w zagrodzie z podaniem ich nazw i użytkowania, w ilości i rodzajach gospodarczych budynków i urządzeń poza zagrodą; wyjaśnić przyczyny zróżnicowania). Podać ujęcie statystyczne wyróżnionych jak wyżej typów. b. Szczegółowe rozplanowanie przeciętnej zagrody (plan schematyczny). Uzasadnienie wielkości zagrody i rozmieszczenia oraz wielkości poszczególnych budynków oraz innych elementów (doły z gnojówką, ogrodzenia itp.) w świetle opinii miejscowej. Przy podawaniu powyższego uwzględnić warunki terenowe (w tym klimatyczne i glebowe), materiał budulcowy, dogodność komunikowania się z poszczególnymi budynkami, względy bezpieczeństwa (pożary, kradzieże), nawyknienia tradycyjne i inne. c. Wartościowanie poszczególnych elementów zagrody. Określić hierarchię ważności budynków i kolejność budowania np. przy zakładaniu nowej zagrody w obrębie wsi i poza nią· d. Wewnętrzny podział budynków i pomieszczeń gospodarczych wyłącznie z punktu widzenia ich wykorzystania dla hodowlanych zwierząt. przechowywania i wymłócenia zboża itp. �1262 1263 II. Przedmiot uprawy: rośliny hodowane. 1. Krótki ogólny przegląd roślin uprawnych, dawnych i dzisiejszych (wyliczyć rośliny zbożowe, okopowe, strączkowe, oleiste, włókiennicze, pastewne, nawozy zielone). 2. Szczegółowy przegląd dawniejszych i dzisiejszych roślin uprawianych oraz ich odmian i właściwości tych odmian; ich względna ilość (dawniej i dziś); powody zmian w rodzajach i odmianach uprawianych roślin oraz w ich ilości; a) rośliny uprawiane na polach, b) rośliny uprawiane w ogrodach, c) rośliny uprawiane zarówno na polach jak i w ogrodach. d) drzewa i rośliny uprawiane w sadach, e) rośliny uprawiane w ogródkach kwiatowych, f) rośliny uprawiane w nasiennikach. . Na l' z ę d zia (t l' a d y c y j n e i n o w s z e). Uwaga. Narzędzia nowsze, fabryczne uwzględnić tylko wtedy, jeżeli kontynuują formy dawne. 1. Wyszczególnienie i opisanie wszystkich narzędzi rolniczych. Podać dokładnyopis narzędzia, nazwy całego narzędzia i części. materiał z którego jest sporządzone, konstrukcję. Uzupełnić opis, dołączając rysunek względnie fotograficzne zdjęcie a najlepiej zarówno rysunek, uwzględniający konstrukcję, jako też i zdjęcie danego narzędzia oraz jego części. Pożądane są bliższe wyjaśnienia konstrukcyjne trudniejszych szczegółów (rysunki pomocnicze). Uwzględnić wartość techniczną danego narzędzia według opinii miejscowej w związku z typem gleby itp. (efektywność czyli wydajność narzędzia, poręczność, wytrzymałość, trwałość itp.). 2. .pochodzenie i rozpowszeohnienie ważniejszych narzędzi. używanych w gospodarce wiejskiej, względnie wprowadzonych do niej za pamięci informatora. a. Podać czas wprowadzenia nowszych narzędzi i ich rozpowszechnienia oraz czas ewentualnego zaniku;' b. Wymienić dawne narzędzia rolnicze, które za pamięci informatora wyszły z użycia, oraz które obecnie zanikają. Powody zaniku. c. Jakie są konsekwencje przyjęcia nowych narzędzi w miejsce dawnych? d. Czy znane jest zastępcze używanie jednych narzędzi zamiast drugich. w braku tych ostatnich? e. Czy za pamięci informatora zaszedł wypadek rozszerzenia funkcji danego narzędzia (np. tego rodzaju jaki znamy z ub. wieku w od. niesieniu do radła, które zastosowano do obradlania ziemniaków)? f. Czy znane jest w tradycji używanie pewnych narzędzi (jakich?) w związku z pewnymi obrzędami i zwyczajami? g. Kto dane narzędzie wykonał (podać zawód, pochodzenie itd)? według jakich wzorów? Jakie narzędzia wytwarza wieś samodzielnie? h. Ogólne tradycje o dawnych wykonawcach narzędzi (gdzie przebywali, dla kogo robili?) Nieco bliższych szczegółów o najwybitniejszych spośród nich. L Czy informatorowi znane są wypadki ulepszania narzędzi? Na czym to ulepszanie polegało względnie polega? Kto go dokonał? Czy chłopi zdają sobie w pełni sprawę z wartości ulepszeń narzędzi? Jak się zapatrywali dawniej i zapatrują dziś na narzędzia ulepszone? Czy istnieją tradycje o oporach względem nowo wprowadzonych lub ulepszonych narzędzi i o powodach ustępowania tych oporów? Kto i w jakim stopniu oceniał na wsi wartość i doniosłość wynalazczości? Czy istniała nazwa określająca ludzi szczególnie zręcznych oraz szczególnie pomysłowych w zakresie sporządzania narzędzi? Czy istniała lub istnieje osobna nazwa dla wynalazców'l 3. Posługiwanie się narzędziem. Osoby które się narzędziem posługują względnie posługiwały (wiek, płeć, gospodarz czy najmita itp.). Wdrażanie do posługiwania się dawnym narzędziem (wiek mężczyzny czy kobiety, od którego wieku nim się posługują). 4. Przechowywanie narzędzia i jego konserwacja. Osoby, które się danym narzędziem opiekują. Miejsce przechowywania narzędzi używanych i zużytych. Ustosunkowanie się do tych ostatnich. 5. Wartość danego narzędzia w przeliczeniu: a) na wartość określonej pracy ludzkiej dawniej i obecnie, b) na wartość określonej ilości żyta lub pszenicy (a w górach ew. owsa). Tu szczególnie poleca się zwrócić uwagę na zmiany tych względnych wartości od czasów naj dawniejszych, jakie obejmuje pamięć ludzka, aż do ostatniej chwili. Określając wartość m.rzędzia przez pracę ludzką, najlepiej posłużyć się jako jednostką miary dniem pracy męskiej przy młócce lub kośbie. IV. T y P Y i t e c h n i k i u P l' a w y l' o ś l in Opisując wszelkie czynności, należy uwzględnić kto je wykonuje, indywidualnie czy zespołowo, w jakim zespole. Jeżeli pracę wykonuje tylko mężczyzna lub tylko kobieta, podać miejscowe uzasadnienie tego zwyczaju. 1. Ogólne dane o stosowanych w danej wsi typach czy rodzajach uprawy dawniej i dziś. (Technik uprawy tu nie uwzględniać! Chodzi wyłącznie o zorientowanie co do t YP ó w czy rodzajów uprawy, występujących w danej wsi, oraz co do zajmowanej przez nie przestrzeni). Wziąć pod uwagę: nowiny (np. na łąkach, w lasach), dwupolówkę, trójpolówkę. pola uprawiane systemem płodozmianowym bez odłogowym, ogrody warywne, sady, grunta na których występuje łączna uprawa warzyw (ew. też zbóż) i drzew owocowych, grunta uprawne pod rośliny przemysłowe (np. konopie, len, buraki cukrowe), nasienniki. Jeżeli pozostała tradycja o trójpolówce. podać kolejność następowania po sobie roślin uprawnych. 2. Technika wyrabiania nowin (na pastwiskach, łąkach, w lasach: dawna trzebież żarowa; postępowanie z darniq przy zaorywaniu czy kopaniu nowin na pastwiskach i ugorach). Nazwy związane z tymi technikami. 80 �1265 1264 3. Nawadnianie względnie osuszanie gleby. 4. Technika uprawy pól, ogrodów i sadów. Odnośnie każdej czynności podać jej uzasadnienie według włościan. . . Motykowanie, skopywanie rydlami, uprawa przy zastosowamu siły pociągowej: drapanie (drapaczem, kulty:vatorem), 'p0dor~w~a, orka płytka. orka głęboka (układ skib), walcowame przed- I po SieWie, bron~wame jak wyżej, ewentualnie inne czynności przedsiębrane przed siewem i sadzeniem. 5. Czy zauważono wpływ sąsiadowania Czy zwracają uwagę na zwyrodnienie uprawianych roślin n~. urodza~e'? roślin uprawnych (zboz, zlemma- ków)? 6. Użyźnianie ziemi (pól, łąk, pastwisk, ogrodów I s~dów). Ugorowanie. koszarowanie. Przygotowanie i użytkowame obormka, kompostu, nawozu zielonego, mułu itd. Z czego otrzymują obornik i kompost? Jak długo pozostawiają ściel w oborach czy chlewach? .., Wartościowanie i zastosowanie nawozu bydlęcego i konskwgo ltd. Przechowywanie nawozu usuniętego z obór, chlewów. itp. U~yt~~wan~e gnojówki. W jakim czasie, pod jakie rośliny wywozi Się nawo.z I ~~k SIę nawozi? Narzędzia do nawożenia. Nazwa nawozu (ewentualme roznych jego r:odzajów), nazwa czynności nawożenia, określenie zi~~i znawożonej. Jak chłopi rozumieją działanie poszczególnych rodza]ow nawozu na odnośne rośliny? 7. Ochrona drzew i roślin przed warunkami klimatycznymi .(zimna, susz~). Szkodliwość chwastów i grzybów, ich zwalczanie ew. tez uzytkowame. Sposoby zwalczania takich szkodników jak ptac.two, gryz?nie, owady: 8. Technika sprzętu dawniej i dziś (wiadomoścI ogolne o zmianach ~eJ technice; szczegółowiej omówić sprzęt niżej pod pkt. 11; ~względma].ąc m. i. żęcie, kośbę lęCzną i maszynową, wiązanie, usta~lame ~nopow i zabezpieczanie ich od deszczów, dosusza?ie, tr.a~towa.me kłosow pozostałych na rżysku itd., sprzęt ziemiopłodow, roslm oleistych czy tech- v-: nicznych itp). 9. Zwózka płodów roślinnych z pól. 10. Nasienniotwo. Sposoby uzyskiwania nasion poszczególnych roślin uprawnych. Które nasiona i w jakiej ilości uzyskuje się w obrębie gospodarki własnej, a które się zakupuje? 11. Szczegółowa uprawa roślin. .' . Opisy specyficznych odrębności uprawy poszczegolnych roslm, poczynając od przygotowania ziemi pod uprawę, siewu czy sadzenia, przez plewienie aż do zbioru włącznie. ..' . . Rzeczy ogólnych z techniki uprawy, podanych JUz w.yzeJ, ~u n~e powtarzać (natomiast zebrać okazy każdego gatunku I k a z d e] o dm i a n y roślin uprawnych!). ..' Przy omawianiu ich uprawy podać kalendarz kazdeJ cZ'ynno~cl,.uwz.ględniając kto się daną uprawą zajmuje (w związku z płCią, WiekIem l stanowiskiem w rodzinie). Wartościowanie roślin hodowanych przez chłopów (gatunków przy uwzględnieniu warunków lokalnych i terenowych. i odmian) Czy za pamięci informatora zostały wprowadzone nowe rośliny uprawne względnie nowe odmiany? Z jakiego powodu? Kiedy? Jak zostały przyjęte? Czy i kiedy się rozpowszechniły? V. H O d o w l a z w i e r z ą t 1. Wymienić krótko wszystkie zwierzęta hodowane dawniej i dziś (gatunki i rasy; ich względną ilość dawniej i dziś; powody zmian w jakości i ilości). 2. Ogólna charakterystyka kierunku hodowli. Jej zmienność w czasie (hodowla opasowa, mleczna i przemysłowa). 3. Różnice w stanie ilości inwentarza żywego w zależności od struktury gospodarczej wsi, rozwarstwienia oraz innych czynników. 4. Żywienie zwierząt letnie i zimowe (ogólnie: dawniej i dziś, wystarczalność itd.). 5. Organizacja pasterstwa ze szczególnym uwzględnienie pasterstwa wysokogórskiego. 6. Sposoby odstawiania młodych zwierząt. 7. Sposoby i narzędzia używane przy popędzaniu, nawracaniu kierowaniu zwierząt. 8. Sposoby pętania, krępowania i obalania zwierząt. 9. Nazwy zewnętrznych i wewnętrznych części ciała zwierząt domowych. 10. Szczegółowa hodowla zwierząt. . Monograficzne opisy hodowli zwierząt z uwzględnieniem wszelkich odrębności w zakresie żywienia, trzebienia, odnośnych narzędzi itd. (bydło rogate, koń, owca, koza, trzoda chlewna, inne zwierzęta, drób, ryby, pszczoły). W monograficznych opisach hodowli poszczególnych gatunków dawniejszych i dzisiejszych zwierząt powinny być uwzględnione: a) nomenklatura (nazwa dorosłego samca, kastrata, samicy, nazwa trzebienia, nazwa młodego samca, młodej - jeszcze jałowej samicy. nazwa starej ~ jałowej samicy, nazwa zwierzęcia całkiem młodego zaraz po urodzeniu, nazwa płodu; określenie pociągu płciowego u samca i u samicy, nazwa dla stanu samicy, której pociąg został zaspokojony, nazwa dla samicy zapłodnionej wzgl. ciężarnej; zawołania i odpędzania zwierząt zależnie od ich wieku; okrzyki używane przy kierowaniu zwierzętami); b) rasa (fotografia, opis, wartościowanie); c) cel hodowli i sposób wykorzystania; d) sposób żywienia (w tym i przygotowanie pokarmu), jego zmienność w zależności od struktury rolnej, rozwarstwienia itp.; komu powierzona jest opieka nad opisywanym zwierzęciem; e) specyficzne odrębności w zabiegach hodowlanych (technika hodowania, trzebienie, najważniejsze choroby i ich leczenie, rozmnażanie z uwzględnieniem form tradycyjnych i nowszych; ujeżdżanie i wdrażanie do pracy; kto wykonuje zabiegi hodowlane; kalendarz hodowli danego zwierzęcia); 80· I i: �1267 1266 użytkowe i uczuciowe w opinii miejscowej z naciskiem na ważność poszczególnych zwierząt w gospodarstwie rolnym; powody takiego lub innego wartościowania. V. f) wartościowanie Kwestionariusz B do badań nad rolnictwem. I. Ż ród ła użytkowania Sta n p r aw n y posiad an ia Kwestionariusz B do badań nad hodowlą. ziemi. 1. Należy przeprowadzić badania nad tytułami prawny~i 'po~iad.ania ziemi: ziemi ornej, ogrodu warzywnego, sadu, łąk, pastwisk l siedllska. (Także lasu, o ile w danej okolicy jest.) Zbadać również tytuł posiadania narzędzi pracy. Chodzi tu o uchwycenie norm zwyczajowych, związanych z nabywaniem przez: kupno, spadek, wiano itp. 2. Zbadać zwyczaje prawne związane z nabywaniem przez kupno i sprzedaż. 3. Dokładnie określić normy związane z dziedziczeniem zwłaszcza w linii żeńskiej. 4 Zebrać w drodze wywiadu dane istniejące w tradycji, a odnoszące się do nabywania praw posiadania ziemi, siedliska na skutek u~ła~zczenia. Uwzględnić tu należy tradycje i opinie, związane z zagadmemem serwitutów. I III. " :1 O r g a n iza c j a l I l l' o d u k c j i. 1. Należy ustalić w badaniach podział prac rolniczych między mężczyzną a kobietą· rolnej stanowią wyłącznie domenę kobie~? 2. Które działy gospodarki Czy dochody z tych działów należą do wspólnej kasy, czy dysponuJe nimi kobieta? Jeżeli tak - na jakie cele? jest zbyt produktów ogrodu warzywnego? Jak 3. Jak zorganizowany sprawa ta przedstawiała się w przeszłości? IV. I· p K O n sum pcja dodatkowe. 1. Jaki jest udział dzieci i młodzieży w pracach rolnych? 2. Przedstawić zwyczaje i obrzędy doroczne, związane z rolnictwem. 3. Jakie jest znaczenie poszczególnych roślin uprawnych w wyobrażeniach. wiedzy (medycynie) i wierzeniach ludowych. u t r z y m a n i a. Na typowych r e P r e z e n t a c y j n y C h dla danej .grupy etn?graf~cz~ej gospodarstwach małorolnych, średniorolnych i kułacklch, zbadac w Jakl~ procencie pochodzą dochody roczne z rolnictwa, w jakim zaś z hodowli? n. Zagadnienia i z b y t. 1. Które plody rolne zużywane są "na własny użytek"? Co się w tej dziedzinie zmieniło w uchwytnym czasie w tradycji miejscowej? 2. Jakie płody rolne produkowane są na zbyt? organizację zbytu produktów rolnych. 3. Przedstawić gospodarki warzywniczej. sadowni4 Zbadać spożycie i zbyt produktów czej, łąkowej itp. II. Ho d o w la z w ie r z ą t d o m o w y c h. I. Ustalić na typowych r e p r e z e n t a c y j n y c h dla danej grupy etnograficznej gospodarstwach małorolnych, średniorolnych i kułackich ilość zwierząt hadowlanych (bydło rogate, konie, trzoda, drób itp.) w stosunku do posiadanej ziemi. 2. Uchwycić w przybliżeniu jak stosunek ten przedstawiał się w przeszłości tj. w okresie międzywojennym. przed 1914 r., po uwłaszczeniu, przed uwłaszczeniem. 3. Na wybranych przykładach reprezentujących trzy klasy majątkowe określić bodaj w przybliżeniu procent dochodu rocznego z hodowli. (Osobno z hodowli: bydła, koni, trzody, drobiu itp.). 4. Czy istnieje w miejscowości badanej zwyczaj, że z dochodów hodowlanych pokrywa się określone wydatki? Jeśli tak - jakie? 5. Które działy gospodarki hodowlanej należą do mężczyzny, a które do kobiety? 6. Czy istnieje w miejscowości badanej zwyczaj, polegający na tym, że kobieta posiada małą kasę, którą samodzielnie dysponuje? Jeżeli tak - z jakich działów hodowlanych pochodzą dochody, którymi kobieta dysponuje? Na jakie cele je zużywa? 7. W jaki sposób i gdzie są zwierzęta hodowlane nabywane lub sprzedawane? B. Jakie motywy gospodarcze powodują nabywanie lub sprzedaż zwierzęcia? 9. Zbadać zwyczaje prawne, związane z kupnem lub sprzedażą zwierząt domowych? 10. Rola kobiety w handlu zwierzętami'? 11. Organizacja zbytu produktów, związanych z hodowlą (uwzgl. rolę kobiety). 12 Normy prawne związane z dziedziczeniem, wianowaniem (odnoszące się do zwierząt hodowlanych). 13. Jakie są zwyczaje i obrzędy doroczne. związane z hodowlą zwierząt domowych? 14. Rola poszczególnych zwierząt w wyobrażeniach i wierzeniach ludowych. �1269 1268 SPRA WOZDANIE Z KONFERENCJI W SPRAWIE BADAŃ TERENOWYCH NAD ROLNICTWEM I HODOWLĄ z dnia 9 i 10 maja 1953 r. w Poznaniu. Na konferencję przybyli: prof. K. Adamska, dr J. Klimi\szewska, dr M. PrUfferowa, dr J. Krajewska, mgr J. Pawłowska, mgr H. Bittnerówna. mgr T. Hman, mgr W. Kwaśniewicz, E. Nawro~ka, mgr ~. Zwo1ak, .mg~ A. Glapa, mgr Z. Staszczak, mgr J. JastrzębskI,. N. Szemc, ;l .. Toronski, T. Siudowska, J. Dydowiczowa, mgr B. Michalakowna, A. WOJclechowsk~, mgr B. Jaworska, mgr J. Dekowski, mgr R. Kukier, mgr A. KI?nowskJ. mgr J. Rudnioka, mgr K. Klęsik, mgr Z. Malewska, mgr H. Talge, mgr W. Gajslerowa, mgr H. Świątkowski, mgr S. Blaszczyk, mgr Z. Tyszko. mgr A. ,Jacherówna, dr O. Gajkowa, prof. J. Gajek. oraz delegat Polskiej Akademii Nauk -prof. W. Henzel. Przewodnicz:y pro'f. K. A d a m ska. Otwierając konferencję prof. G a j e k zaznaczył, że celem jej jest podsumowanie dorobku z badań terenowych przeprowadzonych w 1952 r. omówienie kwestionariusza do badań nad rolnictwem i hodowlą oraz ocena jego w świetle zeszłorocznych doświadczeń; dalszym celem konferencji jest przygotowanie 'badań terenowych w roku 1953. Badania tegoroczne mają wypełnić luki terytorialne powstałe po badaniach z roiku ubiegłego są związane z ogólną akcją Polskiej Akademii Nauk, której celem jest przygotowanie P o l s k i e g o A t l a s u E t n o g l' a f i ,cz n e g o. Po przyjęciu porządku dziennego referat sprawozdawczy przedstawiła dr O. G a j k o w a: Badania terenowe nad rolnictwem i 'hodowlą, przeprowadzone przez P. T. L. w 195.2 r. zostały poprzedzone konferencją, która odbyła się w Krakowie w dniach 21-23 marca 1952 r. W konfere cji tej wzięli udział: prof. prof. Moszyński, Dobrowolski, Adamska, Gajek, Reinfuss, Gładysz, Ligęza, Suboczowa, PrUfferowa, Polakiewicz Gajkowa, Świeży, Krajewska, Klimaszewska, Gładyszowa, Kutrzebianka, Kowalska, Waligórski, Rudnicka i inn. Wynikiem tych obrad było uchwalenie następujących wytycznych: 1. Ustalono temat badań terenowych, na plan pierwszy wysunięto: l' o In i c t w o i h o d o w l ę. 2. Określono obszar badań z,godnie z celami Polskiego AtLasu Etnograficz. 3. Postanowiono zatrudnić w badaniach etnografów wykwalifikowanych, 4. Badania miały objąć mi,ejscowość stacjonarną oraz miejscowości w promieniu 10-20 km jako badania kontrolne, 5. Badania były prowadzone przy pomocy jednego kwestionariusza. przez jeden miesiąc (między l czerwca a 30 październiJ<a 1952 r.).' Z poszczególnymi eksploratorami zawarto umowy. Koszt badań wynosi! przeciętnie 500-1.000 zł, wynagrodzenie 1.000 zł. W badaniach wzięli udział: Dr A. Kowalska.Lewicka. Podhale: Ciche, Bystre. Dzianisz. Witów, Chochołów, Miętustwo. Dr J. Burszta. Żywieckie: Szare, IvIilówka. Zwardoń. Rajcza, Ujsoły. Dr A. Kutrzeba, Krakowskie: Miników, Czułów, Cholerzyn. Chrosna, Zalas, Olszanica. Zielonki. Wola Radziszowska. Mgr Z. Reinfussowa i P. Burchardt, Kolbuszowskie: Lipnica, Werynia, Głogów, Niwiska, Jaślany, Jadac, Majdan, Krząsko, Grębów. Charzewicc. Kamień. Mgr W. Kwaśniewicz, płd. Kielecczyzna: Zawaria. Kobylniki, Mistrzowice, Wyszogród. Dr J. Klimaszewska, Ziemia Kielecko-Sandomierska: Dębno, Jeziorko, Tarczek, Cisów. Mgr K. Wolski, Przemyskie: Jodłówka, Dubiecko, Kramarzówka, Skopów, Wola Krzywiecka, Reczpol, Średnia, Pruchnik, Rozbórz, Kańczuga. Mgr J. Jastrzębski, Lubelskie: Wyryki (Włodawa), Dołhobrody, Horodyszcze, Zaliszcze, Dębowa Kłoda, Uścimów Nowy, Wola Wereszczyńska, Ossowa. Mgr J. P. Dekowski, Opoczyńskie: Sitowa (gmina Bukowiec). Dr J. Krajewska, pogranicze Sieradzko-Mazowieckie: Czarnocin, Szydłów, Parzno, Dłutów, Ldzań, Kazimierz, Wiskitno, Zakowice, Głuchów, Lubochnia. Mgr J. Świątkowski, Łowickie: Złaków, Ł.aźniki, Przemysłów, Błędów, Sierzniki, Łaguszew, Strzelce, Kompina, Popow, Dąbkowice Górne, ŁagólV, Pszczonów, Guźnia, Bocheń, Wierznowice, Szymanowice, Świeryż. Mgr R. Kukier, Kujawy: Zakrzewo, Siniarzewo, Ujma-Wielka, Lubanie, Grabie, Pieranie, Byczyna. Mgr R. Kukier, mgr K. Antonowicz, Kujawy: Zakrzewo, Siniarzewo, Ujma-Wielka, Lubanie, Grabie, Pieranie, Byczyna. T. Siudowska, Bory Tucholskie: Minikowo, Klonowo, Mikołajskie, Legbąd, Brody, Stobno, Tuchola. Mgr M. Tarko, Mazury Wieleńskie: Wl'zeszczyna, Wieleń, Pęckowo, Chełst, Rosko, Mikołajewo. Dębe, Huta, Niewienko, Węglowo. Walkowice, Czarnków. Mgr K. Klęsk, Ziemia Lubuska: Zatonie, Pag.aszów, Modrzyce, Dąbrowa, Laz, Zawada, Płoty, Słone, Letnica', Niwiska, Broniszów, Kiełpin. Mgr M. Suboczowa, mgr A. Gorywoda, Sląsk Opolski: Tarnów, Dębie, Budkowice Stare, Siołkowice Stare, Trawniki, Koźle. Oprócz tego materiały nadesłali: Dr M. Priifferowa - pszczelnictwo, Prof. J. Gajek - Wielkopolska (Rogalin) - narzędzia rolnicze i hodowlane, J Dydowiczowa - Wielkopolska, Rosnówko, pow. Poznań. Ilość nadesłanych materiałów wynosiła w sumie: a) karty archiwalne szt. 3 452 bl arkusze maszynopisów ca str. 500 c) fotografie .. szt. l 000 d) rysunki ca 1000 zielniki 4 e) dodatki koperty z roślinami 242 Ocena materiałów: Obszar badań obejmował wszystkie ważniejsze etnograficzne regiony Polski z wyjątkiem Górnego Śląska i regionów północno-wschodnich (nie przebadano Mazowsza. Mazowsza Wschodniego, �1271 Podlasia Kurpiowszczyzny, Warmii, Mazurów Pruskich, Ziemi Chełmińskiej, Pomorza, Kaszub oraz województw zachodnich: koszalińskiego i szczecińskiego). Przebadane punkty odbiegają niekiedy od sieci punktów stacjonarnych zaprojektowanych przez J. Klimaszewską dla P. A. E. Punkty s t a c j o n a r n e lub r e p r e z e n t a c y j n e były w roku ub. dobierane w sposób dość dowolny. Liczono się: a) z potrzebą przebadania punktów szczególnie interesujących pod względem etnograficznym (np. Opoczyńskie), bl z koniecznością ułatwienia badaczom pracy przez pozostawienie dość znacznej swobody w określaniu obszaru badań. Ilościowo punkty kontrolne najlepiej przebadali: H. Świątkowski - 17; Klęsk, Tarko - po 12; Wolski - 10; Jastrzębski, Kutrzeba - 8. Inni poniżej 8-miu. Dekowski tylko '1. Ta różnorodność {pomimo zaleceń pisma P. T. L.) była niepożądana. Jakość materiałów: Materiały z badań terenowych opracowano na kartach archiwalnych i w tekstach maszynopisu. Takie zagadnienia, jak środowisko, przedmiot uprawy, typy i techniki uprawy roślin. hodowla, nie nadawały się do ujęć na kartach archiwalnych; natomiast opis narzędzi rolniczych i hodowlanych powinien był znaleźć zastosowanie na kartach archiwalnych, uzupełnionych fotografiami i rysunkami. Brak ten winien być co prędzej uzupełniony. Nadesłane karty archiwalne posiadają pewne braki, niektóre wypełniono niedbale, pospiesznie, skąpo; strona odwrotna karty często świeci pustką. W opisie brak danych o materiale, technice wykonania, kształcie i funkcji. Brak terminów gwarowych, ujętych w nawias. Brak rysunków i przekrojów. Teksty maszynopisu są dwojakiego rodzaju: tekst zwiąiany z punktami kwestionariusza albo wywiady. Ten ostatni sposób zastosowali: Kowalska, Klimaszewska, Dekowski, Świątkowski i in. Wywiady wprowadzają szeroko rozbudowane informacje dodatkowe o informatorach i okolicznościach, towarzyszących wywiadowi. Wywiad taki jest sam dla siebie w pewnym sensie dokumentem historycznym - natomiast w opracowaniu badań nad rolnictwem i hodowlą w skali ogólnopolskiej jest w znacznej mierze niepotrzebnym balastem, utrudniającym dojście do zasadniczych zagadnień związanych z narzędziami i technikami. Niektórzy nadesłali materiały "nie na temat" (transport, obróbka, pożywienie. budownictwo). Starannie opracowali materiały: Kutrzeba, Krajewsk~ (595 kart), Dekowski, Suboczowa (182 kart), Kwaśniewicz (167 kart). Klimaszewska, Świątkowski, Jastrzębski (397 kart), Kukier, Antonowicz (485 kart), Siudowska (420), Tarko (196). Burchardt (ca '200). Rolnictwo jest lepiej opracowane niż hodowla. Niedociągnięcia natury organizacyjnej odnosiły się do nast. zagadnień: 1. Brak ma,pek badanego obszaru, 2. Opóźnienia w rozliczeniach z kosztów. 3. Opóźnienia w nadsyłaniu materiałów. 4 Przysyłanie materiałów "na raty' i bez karty informującej. jaka je,t zawartość przesyłki. 5. Brak paginacji, numeracji kart itd. Charakteryzując nadesłany materiał brałam pod uwagę raczej niedociągnięcia - nie mniej muszę podkreślić. że badania z 1952 r. dały w sumie bogaty materiał dla rolnictwa i hodowli. zebrany po raz pierwszy - bodaj od czasów Kolberga - w sposób systematyczny. Prof. A d a m s k a proponuje, by dyskusję nad sposobem opracowywania materiałów gruntownie rozszerzyć, będzie ona stanowiła podstawę dla dalszych prac terenowych. Prof. G a j e k stwierdza, iż mimo, że w badaniach wzięli udział w 90" " wykwalifikowani etnografowie - uderza brak wiadomości z zakresu systematyki, morfologii czy też problematyki etnograficznej. Badacz nie widzial t y opu i o d m i a n y, nie uwzg.lędnił wartości terminologii ludowej, mało miejsca poświęcił opisowi funkćji narzędzia. Poza zespołem łódzkim i częściowo krakowskim, badacze nie dali opisu techniki pracy narzędziami. W badaniach pominięto zagadnienie wpływu narzędzi nowych. Mała ilość fotografii jest również zjawiskiem niepożądanym. Mgr J a wo r s k CI referuje badania na Podhalu; miały one szerszy zakres, wzięło w nich udział 4-ch etnografów, 1 językoznawca, fotograf, 2 architektów. Zagadnienie rolnictwa i hodowli opracowała jedna osoba. Mgr Jaworska stwierdza, że instrukcja nie stawiała dostatecznie jasno wymagań. a kwestionariusz nie sugeruje jak należało opracować materiał. W dalszych wypowiedziach uważa, że na kartach archiwalnych należałoby opracować narzędzia lub zagadnienia związane ściśle z fotografią lub rysunkiem. Inne dane należy według niej opracowywać w maszynopisie. W końcowych uwagach stwierdza, iż ilościowe'zestawienie kart archiwalnych nie daje podstaw d0 oceny zebral~ego materiału. Prof. G a j e k zachęca, by etnografowie wypowiadali się w dyskusji na temat. jaką pomoc dawał Ikwestionariusz w terenie i jakie posiadał braki. Kwestionariusz nie mógł rozstrzygać o sposobie opracowywania materiałów, daje on tylko wytyczne, jest. zresztą dziełem kolektywnym. Prof. A d a m s k a nawiązując do słów mgr Jaworskiej podkreśla, że chodzi o wyjaśnienie, czy opracowywanie materiału z badań ma być wykonane w formie kilku wywiadów, czy też ma to być syntetyczne ujęcie zagadnienia. W związku z tym przeczytano pismo Zarządu. w którym została omówiona forma opracowania materiału z badań terenowych, miały to być karty archiwalne; forma ta jednak została przez wielu badac?:y terenowych zaniedbana. Z kolei mgr K w a ś n i e w i c z odczytał uwagi nadesłane przez dr A. K ut r z e b ę, odnoszące się do kwestionariusza,. Autorka omawiając badania podkreśli.ła trudności z powodu braku s z c z e g ó ł o we j instrukcji roboczej. Kwestionariusz bowiem opracowany w marcu 1952 r. posiada charakter ramowy i jest \v;prowadzeniem w problematykę badawczą. U\vZJględnione w nim wytyczne były ujęte bardzo wszechstronnie. chodziło między innymi także o dostarczenie wiadomości z okresów dawniejszych, stąd tendencja do rozszerzania dziedziny zagadnień rolniczych i hodowlanych. Wytyczne objęły trz~' grupy zagadniet'1 w praktyce niejednolicie trak- �1273 towane: II środowisko badane, 2) właściwe zagadnienie rolnictwa i hodowli (zagadnienie rozwoju sił wytwórczych) oraz 3) zagadnienie odpowiadających stosunków produkcji (kwestionariusz B). Zbyt szeroko potraktowana została grupa l), przy czym dokładne opisy typów zagród, gatunków drzew. świat zwierzęcy, plan wsi, nie zostały w żadnej pracy dostatecznie uwzględ·nione. wymagałyby bowiem szczegółowych badań terenowych przez dłuższy okres' czasu, Opracowanie takich zagadnień należałoby odłożyć do badań późniejszych, a w badaniach nad rolnictwem i hodowlą uwzględniać jedynie podział powierzchni ziemi i jej użytkowanie, rodzaj gleb, rodzaj urządzeń gospodarczych. Zagadnienie struktury społecznej wsi winno być punktem wyjścia drugiej grupy zagadnień, tymczasem ani we wstępie, ani w dyspozycji drugiej części pracy nie zostało to podkreślone. Nie zostało wyrażnie powiedziane, że każde zagadnieni.e - np. inwentarza narzędzi, używanych w poszczególnych gospodarstwach, zmian w tym zakresie w czasie, przemian w zakresie technik, stanu inwent.arza - winno być omówione według różnych klas. Jeśli chodzi o narzędzia - układ kwestionariusza chaotyczny, brak zagadnień, które winny być uwzględnione w opisie każdego narzędzia np. pochodzenie, wykonanie, posługiwanie się, przechowywanie. Wydaje się, że w ramach tu podanych każdy etnograf mógł i powinien sobie sam sporządzić kartę narzędzia", by wydobyć następnie zagadnienia wspólne dla wszystkich '~arzędzi. Badacz winien był nadto - co nie wynikało z kwestionariusza -dać kartę "zeSipołu narzędzi" w 'poszczególnych typach go~podarst~. Ze wstępu wynikałoby, że takie "zespoły" należało przeprowadZIĆ dla roznych okresów historycznych (etapów rozwoju społeczno-gospodarczego). Resumując, badacz gubi się trochę w zagadnieniach i nie umie ustalić sobie hierarchii ważnościza:gadnień. W części trzeciej chodziło o uchwycenie różnic między poszczególnymi grupami w dziedziczeniu, organizacji produkcji itp. W każdym razie "kwestionariusz" zawierający wytyczne, poza koniecznością drobnych przestawień jest zasadniczo dobry. Nie jest to informator podręczny dla pracy terenowej, choćby ze względu na układ. Układ był silnie krytykowany, (część A, B) należałoby zacząć od zestawienia inwentarza narzędzi, p.rzejść do opisu techniki pracy, potem omówić rośliny. Zagadnienia ZWlązane z bazą winny być opracowane na końcu, jako tłumaczące i uzupełniające opisy. Kwestionariusz roboczy nie jest konieczny, jeśli biorą udział fachowcy. Konieczne jest opracowanie nie kwestionariusza, lecz zestawienia haseł. np. nie pług, lecz pług określony (typ). W opracowaniu materiałów należałoby wydobyć wszystkie hasła, jakie zostały uwzględnione i sporządzić ich wykaz, po czym rozesłać uczestnikom. Uzgodnienia wymagają również punkty kontrolne, sprawdzające. Mgr K w a ś n i e w i c z wyjaśnia, że w badaniach wzięli udział współpracownicy dr A. Kutrzeby, magistranci H. K. M., mgr .Tacherówna i mgr Tyczka. mgr Kwaśniewiczowa. Proi. H e n z e l zapytuje, jaki był powód. że w zespole krakowskim zclmiast wykwalifikowanych etnografów, zatrudniono magistrantów. W wyjaśnieniu mgr Kwaśniewicz podaje - termin ukończenia studió",l przedłużono do końca 1952 r. Prof. G a j e k, omawiając grupę materiałów, przesłanych przez dr Kutrzebę stwierdza, iż zasługują one na dodatnią ocenę, praca ta jednak została wykonana systemem chałupniczym, mimo że umowę podpisała dr Kutrzeba. Taki sposób pracy jest raczej nie wskazany, a nawet niebezpieczny z uwag; na różny sposób podejścia do tematu kilku współpracujących osób. Tylko brak czasu i przepracowanie tłumaczy przyjęcie tej metody. W dalszych badaniach jednak taka forma pracy musi odpaść. W dalszym ciągu dyskusji na temat doświadczeń wypowiada się mgr J. P. D e k o w s ki. Badania przeprowadzał indywidualnie. Uzasadnił wybór wsi Sitowa w 1P0wiecie tomaszowskim; zaznajomił si.ę z historią, z położeniem wsi, z kwestionariuszem. Chcąc ułatwić sobie pracę opracował drugi kwestionariusz dla siebie. Po powrocie z badań przez trzy miesiące porządkowal materiały. W badaniach uwzględnił wszystkie s,potkane narzędzia. Wykonanie zielnika zajęło mu sporo czasu. Nie przeprowadzał badań kontrolnych, ale też zawarł umowę tylko na jedną wieś (Sitowa). Uważał za wskazane przebadanie kościelnych ksiąg metrykalnych, w których znalazł np. ciekawy materiał, potwierdzający przybycie kilku rodzin z Litwy. Dr Kra j e w s k a zaznajamia zebranych z przebiegiem badań we wsi Czarnocin na pograniczu łęczycko-sieradzko-mazowieckim. Wieś ulegała wpływom Mazowsza, Sieradza i Wielkopolski, istniała już w XII wieku i trwała w kręgu wpływów kultury miejskiej. Stan narzędzi był tu zawsze na wysokim poziomie. Rolnicy z Czarnocina posiadają też i inne zawody, co zapewnia im dodatkowy dochód; uprawa roli na wysokim poziOlnie, natomiast hodowla nie odgrywa ważniejszej roli. Referentk<l zbierała materiał pod kątem jego przydatności do monografii Czarnocina. W badaniach jednak napotkała bardzo mało starych narzędzi. Oceniając całokształt - dr Krajewska stwierdza, iż badania wymagały duż j pracy i trudu. Proponuje, by przeznaczyć kredyty na opracowanie zebranego materiału w ciągu drugiego miesiąca. Kwestionariusz jest jak na jeden miesiąc badań stanowczo za obszerny. Mgr J a s t r z ę b s k i informuje o przebiegu badań, prowadzonych w Lubelskiem - wieś Wyryki, pow. Włodawa. Wieś posiada ponad 500 zabudowań. Teren jest trudny, rozległy; przebiega przezeń etnograficzna rubież (Moszyński, Czekanowski). Istnieją trzy różne gwary, stąd trudności w zapisie. Informatorzy w okresie badań byli zajęci w polu; słyszał zarzuty. iż nie płaci, (m. in. zabiera czas ludziom). Mimo tak trudnych warunków, wymagających niekiedy 25-30 km pieszej drogi, nadesłał materiał bogaty. Mgr KI ę s k przeprowadzała badania we wsi Zatonie, w Ziemi Lubuskiej. Ludność napływowa; pracą w polu i hodowlą zajmują się głównie kobiety. Mgr Klęsk wypowiada się za formą badań zespołowych. Brak aparatu fotograficznego był poważną przeszkodą. W toku badań stwierdziła. iż �1274 "trzeba łapać narzędzia, które jako bezużyteczne znikają z dnia na dzień". Dla przykładu podała bronę. Natrafiła na ogromne trudności przy nawiązywaniu kontaktu z ludnością· Prof. G a j e k wyjaśnia, iż badania kolektywne w jednej wsi, wprowadzają niepożądane objawy. należało by może raczej zwęzić tematykę kwestionariusza. Mgr D e k o w s k i zwraca się z apelem, by PTL zaopatrzyło badaczy w odpowiednie dokumenty. Mgr Kuk i e I' i mgr Antonowicz prowadzili badania we wsi Orla. Referent uważa, że podział pracy był korzystny dla badań. We wsi reprezentacyjnej było 12 informatorów. Czas badań od 10 lipca był niestosowny (żniwa). Uważa, że PTL winno rozwiązać sprawę funduszu na poczęstunki. W czasie badań należałoby przeprowadzać dokładne poszukiwania w jednej zagrodzie. wymaga to jednak, aby w czasie wywiadów było jak najmniej przerw. Prof. G a j e k wyjaśnia, że termin badań obejmował czas od l czerwca do 30 pażdziernika, i był sprawą decyzji poszczególnego badacza. Okres letni jest najbardziej stosowny z uwagi na fakt, iż etnografowie w tym czasie mają stosunkowo najmniej zajęć. Wywiad wcale nie stanowi jedynej formy badań - obserwacja, jako źródło bezpośrednie posiada w badaniach terenowych znacznie większe znaczenie. Jakkolwiek w okresie żniw młodzi ludzie wychodzą ze wsi, to jednak zostają starzy, z którymi można przeprowadzać wywiady. Sprawa poczęstunku musi tkwić w ogólnych wydatkach badacza, PTL nie przewiduje na ten cel żadnyoh kwot. Kwestionariusz należy traktować jako ogólne wytyczne dla badań, ustalenie zaś szczegółowego toku badań zależy od wielu czynników (temperamentu badacza, struktury psychicznej i przygotowania naukowego). Cechą zasadniczą stosowanych metod musi być marksistowskie podejście, przyjęte przez PTL jeszcze w 1950 r. Mgr Ś w i ą t k o w s k i przeprowadził badania we wsiach łowJc:.kich. Uważa, iż przed wyjazdem w teren należałoby dokładnie poinstruować badaczy, na osobnej konferencji aby l1IP, nie gromadzić materiałów dodatkowych; największą trudnością w badaniacl) była jesienna niepogoda. Ustalanie stanu majątkowego chłopa. połączone było zawsze z wywołaniem nieufności u informatorów. Mgr K w a ś n i e w i c z zreferował wyniki badań, prowadzonych na pograniczu sandomiersko-krakowskim na starym szlaku osadniczym nad rzeką Nidą, sięgającym neolitu. Słaba znajomość fotografiki i fatalny stan dróg utrudniały badania. Referent domaga się, by dokładnie ustalić na konferencji, jak należy wypełniać karty archiwalne. Termin przysłania opracowanego materiału należałoby przedłużyć do końca grudnia. Należ:'J.łobyrównież kontynuować badania w rozpoczętych punktach. Prof. G a je k przystępując do dyskusji nad uwagami, nadesłanymi przez dl' A. Kutrzebę podkreśla ważność materiałów o środowisku; należy jednak stale pamiętać, iż materiał w zakresie systematyki jest ważniejszy od tła, na które jest rzucony, ponieważ dla zrozumienia stanu i warunków historvczno-społecznych wsi. istnie.ią osobne dokumenty i opracowania. które 1275 wyjaśniają przy pomocy statystyki i szczegółowych badań ekonomicznospołecznych war u n k i p l' o d u kc j i. W terenie badamy f a k t y i n d y w id u a l n e, badacz może jednak wartościować fakty indywidualne i przejść do syntezy, np. od poszczególnych narzędzi do uchwycenia ich typu. Fakty te muszą znaleźć się na karcie archiwalnej. Ponieważ Zarząd zatrudnił etnografów wykwalifikowanyoh, byłoby błędem podawanie elementarnych wiadomości z zakresu systematyki. Etnograf winien je mieć już "we krwi". Jego spostrzegawczość winna być wyostrzona na te momenty, które stanowią istotę zagadnień etnograficznych. Nikt nie bronił poszczególnym badaczom sporządzać szczegółowych wyciągów, nawet z rysunkami. ale wykonać powinien je sam badacz przy pomocy istniejącej literatury. Prof. A d a m s k a stwierdza, iż badacz ma dwie płaszczyzny, w których ocenia materiał. Zbiera on materiał o wsi jako całości, co stanowi kwestię ogólną oraz świadomie wybiera gospodarstwa reprezentacyjne, co stanowi drugą płaszczyznę badań. Tutaj winna obowiązywać zasada opracowywania poszczególnego gospodarstwa, jako jednej całości. Prof. Adamska podkreśla konieczność zbierania dokładnych wiadomości o informatorach oraz zauważa, iż nastawienie na badania stacjonarne, które miały poprzedzić badania atlasowe, stanowi jedno z podstawowych nieporozumień dotyczą~ cych badań terenowych z roku ub. Ocena nadesłanego materiału została dokonana z punktu widzenia użyteczności materiałów dla Polskiego Atlasu Etnograficznego, referentka domaga się innej oceny materiałów. Mgr J a w o I' Sk a, popierając wypowiedż prof. Adamskiej stwierdza, że kwestionariusz wcale nie sugeruje tego, by narzędzia stanowiły najważniejszą część badań. Mgr K w a Ś n i e w i c z proponuje aby PTL zaprowadziło kartotekę informatorów i badanych ośrodków. Uważa, że niepotrzebnie podzielono kwestionariusz na część A i B. W terenie należy uchwycić, jaki był typ goSpodarki chłopskiej, co wpływało na użycie danego narzędzia, należy zbadać zagadnienie opłacalności gospodarstwa. Referent proponuje wykreślenie w kwestionariuszu problemu budżetu. Projektuje, by badacze posługiwalI się w terenie roboczym kwestionariuszem ilustrowanym. Dr G a j k o w a odpowiadają.c mgr Jaworskiej na zarzut przeceniania znaczenia zagadnienia narzędzi podkreśla, że w okresie przebudowy społecznej wsi stare narzędzia giną i dlatego etnograf musi się nimi zainteresować. Zwraca również uwagę, że przeprowadzając badania terenowe nad rolnictwem i hodowlą, etnograf znajduje się przede wszystkim w kręgu kultury materialnej i dlatego te elementy winny być przez niego szczególnie dokładnie opracowane. Omawiając formę badań i przeprowadzając analizę formy wywiadu, referentka stwierdza iż wywiad nie może dać obiektywnego obrazu przemian wsi, jest to .przeważni.e opinia informatorów o zachodzących przemianach. Prof. G a j e k podsumOWUjąc wyniki dyskusji nasz:dcowal we wstępie przebieg akcji ol-ganizowania ostatnich badań terenowych. Wyjaśnił, źe proponowane w dyskusji badania długofalowe wymagałyby zwiększonej kadry i funduszów. Realne warunki zadecYdowały, że w miejsce planowanych badań dla opracOwania monografii grup etnicznych - PTL przeszło na �1277 I. opracowanie monografii poszczególnych zagadnień. Badani8 stacjonarne będą obejmowały szerszy wachlarz zagadnień, aniżeli kolejne badania dla PoLskiego AtLasu Etnograficznego. Atlas stanowić będzie środek do rozumowania historycznego, nie będzie tylko powierzchniowym zdjęciem zasięgów. Odpowiadając na uwagi, dotyczące kwestionariusza prosi, by wnioski podawać na piśmic. rozpatrzy je następnie Komisja dla przeredagowania kwestionariusza. II część Konferencji - 10 maja 19'53 r .. - godz. 9. Przewodniczy dr NI. P r li f f e r o w a. .1 i I I .1 ,. I Prof. A d a m s k a w referacie swoim "Zasady pracy terenowej od strony technicznej gromadzenia materialu", poddała krytyce metodę posługiwania się kartami archiwalnymi w opracowywaniu całości materiału z badań terenowych nad rolnictwem i hodowlą - natomiast uważa, że karty archiwalne powinny mieć zastosowanie w odniesieniu do narzędzi i techniki pracy. Podstawowym Siposobemzbierania materiału jest według prelegentki w y w i a d, uwzględniający w szerokich rozmiarach szczegółowe dane o informatorze. Badania winny więc opierać się na szeregu wywiadów z poszczególnymi reprezentantami klas, grup, płci i wieku - po czym winny znaleźć swój wyraz w uporządkowanym sprawozdaniu z wywiadu. Prof. G a j e k w uzupełnieniu wyjaśnia, że w projektowanych przez prof. Adamską badaniach, uwzględniających szeroko tło i warunki widzi niebezpieczeństwo hipertrofii tła badań. Dyskutant polemizuje z referentką w sprawie dokonywania selekcji faktów obowiązującej każdego badacza terenowego. Zwraca uwagę na długotrwałość i koszty zbierania materiału drogą szczegółowych i licznych wywiadów. Przypomniał o konieczności opracowywania materiału zaraz w terenie, co pozwala badaczowi na natychmiastowe uzupełnianie braków. Podkreśla, że obok wywiadów pierwszorzędnym źródłem dla zebrania materiałów terenowych jest bezpośrednia obserwacja badacza. Prof. H e n z e 1, nawiązując do uwag prof. Gajka podkreśla, że środki i możliwości finansowe nie mogą warunkować metod badawczych. Prof. G a je k wysuwa wniosek, aby licząc się z trudnościami badaczy w terenie, znieść obowiązek prowadzenia badań w punktach kontrolnych, pozostawiając je jedynie w tych wypadkach, gdy w badanej wsi zaginęło już zjawisko etnograficzne, a istnieje we wsi p:Jb1iskiej. Czas uzyskany w ten sposób wyzyska badacz na uporządkowanie materiału w terenie. Dr K l i m a s z e w s k a proponuje, aby na kartach archiwalnych opracuwywać tylko narzędzia i rośliny uprawne, resztę materiałów podawać w formie syntetyzujących wniosków. Prosi również o dokładne instrukcje, dotyczące wypełniania kart archiwalnych. Prof. A d a m s k a nawiązując do propozycji dr Klimaszewskiej przestrzega przed niebezpieczeństwem rozrywania zagadnienia narzędzi od całokształtu spraw społeczno-gospodarczych. W dalszych wypowiedziach broni tezy dokładnego opracowywania zagadnień dotyczących informatora i wsi. Podkreśla jednak, że wywiad winien tworzyć pewną całość. 4 ; f Dr G a j k o w a, omawiając sprawę opracowywania materiałów na kartach archiwalnych, czy też w formie wywiadów stwierdza, iż mat2rial należy wysyłać do centrali PTL w formie ułatwiającej korzystanie z niego. Według referentki karty archiwalne stanowią właśnie najlepszą formę. zawierają one bowiem w krótkich uwagach naj istotniejsze dane o informatorze, chronologii, itp. Tak nadesłany materiał stanowi łatwiejszą formę dla przeprowadzenia porównań czy też syntezy. Dla ilustracji odczytuje dwa wstępy 'wywiadów, przykłady zatytułowane "Pług" i "Hodowla" wprowadzają we wstępnej części przypadkowe i mało istotne dla tytułowego zaganienia szczegóły. Sam materiał dotyczący narzędzi, zawarty został w 13 kartach archiwalnych - brak fotografii. Centrala oczekiwała, że materiał z badań stacjonarnych, a więc długofalowych np. na Podhalu, będzie obfitszy od materiału z jednomiesięcznych badań terenowych; Podkreśla konieczność poświęcenia większej uwagi badaniom na Ziemiach Odzyskanych. Nawiązując do referatu prof. Adamskiej uważa, iż w referacie tym słusznie zalecono opracowywanie narzędzi i techniki na kartach archiwalnych inne zagadnienia należałoby opracowywać w tekście w formie wywiadów. Mgr K w a ś n i e w i c z domaga się podania toku postępowania badacz:J w terenie. Prof. G a j e k zapewnia, iż zostanie założona kartoteka informatorów. Wywiad uważa za pierwszą fazę opracowywania materiałów z badań terenowych. Wywiady należy spisywać dzień po dniu uzupełniając je ilustracjami; w ten sposób powstanie dziennik pracy badacza. Do dziennika należy dołączyć indeks omawianych zagadnień. Dalszy etap pracy stanowić będzie opracowanie materiału w formie kart archiwalnych, potem - opracowanie monografii o rolnictwie i hodowli w danej wsi. Opracowanie monograficzne wymaga większego wysiłku, natomiast karty archiwalne zapewniają największą operatywność materiału. Z kolei prelegent omówił metodę zapisu i wypełniania kart archiwalnych. Po szczegółowych uwagach. odnoszących się do strony metrykalnej karty oraz po uwagach odnoszących się do sposobu opisu narzędzia, jego funkcji i techniki użycia, wykazuje, iż niemal wszystkie zagadnienia zawarte w gadatliwym wywiadzie dadzą się przy zastosowaniu odpowiedniej selekcji i treściwości, umieścić na kartach archiwalnych. Rzecz szczególna, że karty te - mimo iż w opinii uczestników konferencji są za mało obszerne - świecą na ogół pustkami. Karty można organizować w system. Wymaga to jednak ustalenia pewnego klucza. Projektowana przez prof. Adamską karta narzędzia jest bardziej przydatna w konkretnych badaniach nad jedną miejscowością mniej przydatna w zastosowaniu do obszarów większych. Prof. A d a m s k a oceniając wysunięte sposoby zbierania i opracowywania materiałów, a więc wywiad - dziennik - dane o informatorach opracowanie indeksu - rozpisanie materiałów na karty archiwalne stwierdza, iż zabierze to badaczowi trzy miesiące pracy. Prof. G a j e k objaśnia, iż wynagrodzenie za badania terenowe w 1953 r. będzie podwyższone. Mgr B i t t n e l' Ó w n a mówiąc o badaniach, prowadzonych przez ośrodek wrocławski na Ziemiach Odzyskanych, wskazała na trudniejsze wa- �1279 1278 . B d musi się tam zainteresować wsiami o elemencie runkI pracy. a acz . b b d . . . bno _ wsiami o elemenCIe napływowym. Trze a a ac autochtomcznym. oso f k' d . pochodzenie nar~ędzia, sposób jeg.o adapt.acji i no:vą un .cJę. narzę zIa., _ Prof G a j e k resumując stwierdza, ze badam a na Ziemiach o~zy~a ych z u~agi na ich odrębność w pewnym sensie, będą trwały dwa mlesląc.e. n Mgr P a w ł o w s k a zwraca uwagę na konieczność przeprowadzema badań k o n t r o l n y c h na Ziemiach Odzyskanych. Dr P l' 'li f f e l' o w a wnosi o powielenie referatu prof. Adamskiej i ułożenie instrukcji do kwestionariusza. Prof. G a j e ,k stwierdza, że: . .. . 1. Instrukcja musi ulec przepracowaniu w kierunku sc~l:n~a CZęSCIA.I B; 2. Uwzględnić tezy zawarte w referacie. p~of. AdamS~IeJ l w dyskuSJI na temat techniki opracowywania matenałow z badan tereno~ych. Instrukcja tak uzupełniona zostanie wysłana etnografom maJącym przeprowadzić badania terenowe w 1953 r. . . '. . Na wniosek prof. Gajka powołano KomIsJę w składZIe. prof. Adams~a, dr Klimaszewska, prof. Nasz, mgr Bittnerówna i .mgr. Kwaśmewicz w .celu odbycia konferencji redakcyjnej nad kwestlOnarlU~zem p?d kierunkiem pl1of. prof. Moszyńskiego i Dobrowolskiego w KrakOWie. Wmo"ek przeszedł jednogłośnie. .' .... Dr P r 'li f f e r o wa z.głasza wniosek, by wyzyskac w badaniach .IO\vn.lez materiały znajdujące się w muzeach, a ta'kże wprowadzić do kwestlOnanusza ilust. acje z pracy prof. Moszyńskiego. . , Z kolei dr K l i m a s z e w s k a zanalizowała w referaCIe p •. "PorOwnanie dotychczasowej sieci badań z siatką badań ~rojekto:va.nych, ~la "Polskiego Atlasu Etnograficznego", za.gad.nienie proJe~tu sIe~I badan na rok 1953. Na opracowanej przez nią mapie przedstawtła proJektowane no:"e punkty, które winny być uwzględnione w badam~ch .tegoroc.~nyCh, a :n~nowicie: idąc w kierunku od północy ku połudmowI PolskI. w pOWieCIe Gryfice, Miastko, na pograniczu pow. Wejherowo, Lęborg, Malbor~, Reszel, na pagraniczu pow. Augustów - Suwałki - Olecko - Ełk, Sokołka, Kolno. Nowe Miasto, na pograniczu pow.: Swiecie - Bydgos~cz, .Wałc~.Draw:<ko, Wyrzysk - Szubin, Ciechanów, Wysokie MaZO\~leckle, Mms~ Mazowiecki, Radzyń Podlaski, Turek Wielkopo.lski, Ra":'Ic~, na gran?cy pow. Kluczbork - Kępno - Wieluń, na pogramczu povllatow. ZłotorYJa - Jawor _ Legnica na pograniczu pow. Płocko - ZąbkOWIce, Częstochowa. Rybnik, Kozieni~e, Krasny Staw, Tomaszów Lub~l~ki, Prze,,:,.orsk - pr~e-. myśl, Gorlice, Lesko. Ogółem należy w roku blez. obsa~.zIc 28 punkto\\ badawczych, które łącznie z 17 punktami z r. 1952 stanOWIc będą ~5 ?,unktów badań stacjonarnych (monograficznych). Jest to wymagana Ilosc dla sieci P. A. E. Odpadną w tym roku badania w punktach kontrolnych. Referentka zwraca uwagę że badania obejmie w ramach plan~ badOlwCzego Polska Akademia Nauk, która przejmie całość akcji badawczeJ dla P. A. E. W dyskusji nad projektowaną na 1953 r. siecią bada~ .tere.nowyc~ zabrał głos prof. G a j e k, który podkreślił że w roku bIez.. klero.wmctwo badań samo wyznaczy teren badań, by w ten sposób za'p0bI.ec merównomiernemu rozmieszczeniu punktów badawczych. OdpowladaJąc na zapy- t.anie delegata Polskiej Akademii Nauk - prof. dr W. Henzla. na temat kryterium odpowiedzi,alności za badania - prof. Gajek wyjaśnia, iż osoby zgłaszające się do badań terenowych muszą się wykazać opinią Zarządu Oddziału PTL względnie opinią kierowników Pracowni Etnograficznej przy 1. H. K. M. Sprawa odpowiedzialności za badania musi być potraktowana bardzo poważnie. W dyskusji zabrali kolejno głos. prof. Henzel, prof. Adamska, dr Priifferowa. mgr Kwaśniewicz. Wyniki tej dyskusji ująłprof. Gajek w następujących wnioskach końcowych: 1. Badania stacjonarne nad rolnictwem i hodowlą w 1953 r. będą dalszym ciągiem badań z 1952 r.; prowadzone są pod opieką i naukową odpowiedzialnością przez samodzielnych pracowników, skupionych bądź w Pracowniach Etnograf. P. A. N. bądź w oddziałach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. 2. Odpowiedzialność tych ośrodków obejmuje badania prowadzone na obszarach podległych poszczególnym pracowniom etnograficznym w pracach nad Polskim Atlasem Etnograficznym. Z kolei referent przedstawił podstawowe założenia metodyczne w badaniach nad rolnictwem i hodowlą dla Po~skiego Atlasu Etnograficznego. Polski Atlas Etnograficzny, zgodnie z założeniami, opracowanymi na Konferencji jeszcze w marcu 1947 r. w Krakowie ma stanowić podstawę dlą przeprowadzenia s y n t e z yet n o g r a f i i, ma więc uwzględnić przede wszystkim zagadnienia etnograficzne oraz zmiany w zakresie zjawisk kulturowych, spowodowane warunkami ekonomiczno-społecznymi. Atlas ma uwzględniać nie tylko stan kultury ludowej z przełomu epoki kapitalistycznej i przebudowy socjalistycznej wsi polskiej, ale także okres po l przed uwłaszczeniem. W oparciu o poszukiwania archiwalne i żródła historyczne, ma dać zdjęcie stanu kultury ludowej w wieku XVIII i w wiekach poprzednich - o ile zaś będzie to możliwe, powinien powiązać wyniki badań archeologicznych i wczesno-historycznych. PoLski Atlas Etnograficzny opracowany na podstawie metodologii marksistowskiej ma być w ,odróżnieniu od R o h r a "Atlas der deutschen Vo~kskunde" i G e i.g e l' a "AtLas der schweizerischen VoLkskunde", nie skartografowaniem przypadkowych zespołów zjawisk kulturowych, lecz ma ujmować zjawiska kultury ludowej w szerokim !powiązaniu z materiałami historycznymi i archeologicznymi, a także językowymi. Stąd konieczność uwzględniania już w ,pierwszym okresie pracy tych wszystkich aspektów. Jeżeli idzie o technikę badawczą może ona postępować dwojakimi drogami: badania jednostek gospodarczych i badania zagadnieniami szczegółowymi. Obie metody muszą być przez etnografów zastosowane równolegle. Przedstawiona przez dr Klimaszewską sieć badań terenowych została przyjęta i przez pracownie etnograficzne Polskiej Akademii Nauk, pierwotnie punkty badawcze, kontr olne miały obejmować punkty oddalone o 2D km, tak np. polecał kwestionariusz z 1952 r., obecnie ustalono, iż punkty badawcze będą oddalone o 3D km, (całość około 560 pkt.). Niektóre z nich w ilości ca 45 punktów pokrywają się z punktami badań stacjonarnych. Pracownicy przed wyruszeniem w teren powinni zaznajomić się z literaturą, odnoszącą się do rolnictwa i hodowli. oraz z materiałami muzealnymi. a także z dorobkiem w zakresie 81 �1281 1280 historii. archeologii i dialektologii, odnoszącym się do tego terenu Polski. nn którym etnograf będzie prowadził badania w roku bież. Takie wprowadzenie w problematykę badawczą uważa referent za nieodzowne. Zbierając i opracowując materiał z badań terenowych należy stale pamiętać, by dae wierny obraz dynamiki rozwojowej. Wraz z pierwszymi zeszytami Polskiego Atlasu Etnograficznego, a może i wcześniej, ukaże się prawdopodobnie tom materiałów z badań stacjonarnych, będzie on uzupełnieniem zeszytu Atlasu. P r o f. H e n z e l podkreślił, że Komitet Organizacyjny Instytutu Kultury Materialnej przy Polskiej Akademii Nauk kładzie szczególny nacisk na prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym, prace te bowiem przyczynią się do przełomu w etnografii, co w rezultacie może pozwoli na utworzenie samodzielnej komórki etnograficznej przy Polskiej Akademii Nauk. Dr P l' li f f e l' o w a podkreśla konieczność wykorzystania bogatych materiałów archiwalnych i proponuje zacieśnienie silniejszego kontaktu z archeologami i historykami, których materiał dotyczący wczesnego średniowiecza może mieć ważne znaczenie dla- etnografów. Prof. G a j e k w zakończeniu dyskusji zwraca uwagę na koniecznoś<'; gruntownego opanowania podstaw systematyki etnografii; na przykładzie pracy węgierskiego etnografa K o v a c a wykazał, jakie trudności napotyka etnograf, chcąc dać np. odpowieM. na temat wartości ekonomicznej (produk .. cyjnej) poszczególnych narzędzi. Po wyczerpaniu punktów porządku dziennego dr M. P l' li f f e l' o w ct podsumowała wyniki konferencji, stwierdziła też iż konferencja wniosła wiele cennych uwag do ogólnej dyskusji nad przedmiotem i metodyką etnQgraficznych badań terenowych. O. G. SPRAWOZDANIE Z PRAC NAD POLSKIM ATLASEM ETNOGRAFICZNYM ZA OKRES 1947-1953 r. 1. Prace prowadzone przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Pierwsze !prace nad "Polskim Atlasem EtnograJicznym" zostały rozpoczęte po XXI Wal!1ym Zgromadzeniu Polskiego Towarzystwa Ludoznawcz~go w 194'5 r, polegały one na zorganizowaniu sieci korespondentów i przygotowaniu planu prac kartograficznych '. Dla opracowania 'podsta\\' naukowych całej akcji zwołana została specjalna konferencja dla spraw Atlasu w Krakowie w 1947 r. e W związku z tym ukazały się opracowania .r. G a j k a :1 i M. F l' a n k·o w s k i e j 4, oraz została wykonana w Zakładzie , J. G a j e k, Polski Atlas Etnogr·aficzny. LUD XXXVI. Lublin 1946,str. 408. 'T. D e l i m a t, Wyciąg ze sprawozdania z konferencji naukowej P. T. L. \\' sprawie ..Polskiego Atlasu Etnograficznego". LUD XXXVII Kraków 1947, str. ~76. , J. G a je k, Polski Atlas Etnograficzny. Annales UMSC Supl. Sectio F Lublln, j~47 . st,· • M. F r a n k o w s k a, Problemy 147. Atlasu Etnograficznego. LUD XXXVIII; 1948, Geogra~ii UMCS w Lub~inie pod kierunkiem 3~an~wląca podEt.awę Ujęć kartograficznych ZjaWIsk etnografIcznych. prof. A. Ma l i c k i e g o mapa przy opracowywaniu zasięgów W tym pierwszym okresie, tj. po konferencji krakowskiej w 1947 r. do 1950 r. poza wymienionymi pracami teoretYl:znym i programowymi przystąpiono również do wykonania następujących prac szczegółowych: ]. Zorganizow~no sieć korespondentów obejmującą 1417 osób, pracę tę wykonał głownie dr T. D e l i fi a t. 2. Została wydrukowana w Poznańskich Zakładach Graficznych im. Kasprzaka pod kierunkiem dr L. K l' Yg o w s k i e j Mapa podstawowa (podkładowa) P AE. 3. Zostały wydane i rozesłane w teren ankiety nr 1 i 2 odnoszące się do roślin dziko rosnących (jadalnych) oraz ankiety nr 3 i 4 na temat roślin leczniczych. 4. Został zebrany mat.eriał,~porządkowany i ,opracowany w 4011/11 przez mgr J. O p t o ł o W l C Z a l mgr J. J a s t l' Z ę b s k i e g o. ;:l. Wykonane zostały pierwsze kartogramy zasięgów na podstawie zebranego materiału. 6. Zebrano również mater.iał opublikowany w opracowaniach etnograficznych; praca studentów Zakładu Etnografii UMCS w Lublinie. 7. Roz;pracowany został dla celów PAE materiał zawarty w Atlasie Kultury Ludowej" prof. K. M o s z y ń s k i e g o. " 8. Wykorzystano także materiały za",arte w Archiwum PTL. Dla celów atlasowych mogą również być zużytkowane materiały nagromad~o~e . w .Archiwum PTL przez uczestników badań nad przemysłem ~leJsk1m l :nałomiasteczkowym na terenie woj. lubelskiego i rzeszowskiego, materIał ten bowiem daje obraz przestrzenny rozmieszczenia przemysłu ludowego. Nakr.eślony na XXI~ W. Z. Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Torumu !plan prac, umieszczał prace nad "Polskim Atlasem Etnograficznym" w ramach !planu sześcioletni,ego PTL 5 wskazywał drogi i zakres prac nad P. A. E.: środki jednak jakimi rozporządza'to Polskie Towarzystwo Lu~oznawcze me pozw~liły na wykonanie nakreślonych zadań. Kontynuowano Jednak w dalszym CIągU prace rozpoczęte w Lublinie a mianowicie: 1. U!porządkowany został dział map IF. T. L. dla celów Polskiego Atlasu Etnograficznego (na mapę Polski 1: 300 00{) została naniesiona siatka P. A. E.) przez mgr K. E wi c z a . 2. Pr.zeprowadzona została rekonstrukcja sieci korespondentów, (wyelimmowano korespondentów nieistniejących). pracę tę wykonał mgr A. Zwolak. Bezpośredni związek z pracami nad Polskim Atlasem Etnograficznym \\ tym okresie posiadały prowadzone przez Polskie Towarzystwo Ludo'J. G a j e k, Zadania Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego bliższego 6-lecla LUD t. 39 Poznaił 1952, str. 806. 81* w okresie naj- �1283 1282 znawcze stacjonarne prowadzone w latach 2. Prace prowadzone badania terenowe 1952 i 19536• przez Instytut nad hodowlą Historii Kultury i rolnictwem Materialnej prze- P. A. N. Od 1953 r. prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym przejęte zostały przez Polską Akademię Nauk, a mianowicie przez Instytut Historii Kultury Materialnej. Zespół Etnograficzny Podkomisji Historii Kultury Materialnej na zebraniu kierowanym przez prof. K. M o s z y ń s k i e g o w dniu 18. V. 1952 w Nieborowie stwierdził, że ..szczegółowy plan P. A. E. został ogłoszony w pracy J. Gajka wydanej w 1947 r. Annales U. M. C.. S., proponuje się, utrzymanie zasadniczych postulatów tej pracy z ~zupełme~ niem i szczególnym naciskiem na zagadnienia sił wytwórczych 1 klasowe] struktury ludności chłopskiej" '. Nad całością prac P. A. E. objął w 1953 r. opiekę naukową Komitet Redakcyjny w skład którego weszli kierownicy Zakładów Etnografii I. H. K. M.: prof. W. Dynowski, prof. J. Gajek, prof. K. Moszyński. Naczelnym redaktorem prac nad Polskim AtLasem Etnograficznym został prof. Józef Gajek. Prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym w tej fazie miały charaJ{ter prac wstępnych organizacyjno-badawczych. Do nich należy: a) wykonanie zleceń Komitetu Redakcyjnego (opracowywanie i zatwierdzanie treści i układu poszczególnych kwestionariuszy); b) opracowanie i zatwierdzenie sieci badań terenowych; c) opieka nad całokształtem badań terenowych i materiałów innego pochodzenia (literatura, muzea, archiwa). Prace badawcze polegały na przeprowadzeniu badań terenowy~h pr~ez kwalifikowanych etnografów na podstawie zatwierdzonego kwestlOnanusza, w oparciu o s t a ł ą s i eć p u n k t ~ w b a .d a w c ~ y c h p. A E. Sieć taką osiągnięto w ten spo;,ób, że na maple PolskI 1: mIl. wykreslono kwadraty odpowiadające obszarowi 10'0 km2, prze~ co. u~ys.k~no ~32 pun,któw badawczych, które rozdzielono w następuJące] 110sCl mJędzy J?o: szczególne ośrodki: Toruń 51 pkt., Poznań 71 pkt., Warszawa 60 pkt., Łodz 30 pkt., Wrocław 30 pkt., Kraków 90 pkt. Badacze terenowi prowadzili badania przez 30 dni otrzymując w przydziale (przeciętnie) 10 punktów badawczych. Kwestionariusz obowiązujący w czasie badań terenowych w 1953 roku z zakresu hodowli i ro:ni~twa opracowany został przez prof K. Zawistowicz-Ad.am.ską, K. Moszynsklego, W. Dynowskiego, J. Gajka; obejmował on zagadmema: Kwestionariusz A - ogólna charakterystyka wsi, Kwestionariusz B wykaz i charakterystyka informatorów, Kwestionariusz C szczegółowy, złożony z następujących punktów: 'o. G. _ Sprawozdanie z badań terenowych nad hodowlą i rolnictwem LUD Sztuka Ludowa z. nr I 1952, z. nr 4 1953. . Wnioski Zespołu Etnograficznego podkomisji Historii Kultury Materialnej t. 41. polska 1 postawione na zebraniu 18. V. 1953 w Nieborowie. I. Radło, 1·1. Socha, III. Pług i płużyca, IV. Orka, V. Brony, VI. Motyki VII. Rodzaje lnu, VIII. Sierp, IX. Młócka i cepy, X. Koń i wół, XI. Zawołania i odpędzania zwierząt. W badaniach terenowych prowadzonych w czasie od 15. VII. do 15. XI. 1953 udział wzięli: 1. Z Ośrodka Toruńskiego: dr Wanda Brzeska, mgr Witold Domaszewicz, mgr Stefania Kędzior, prof. dr Bożena Stelmachowska, mgr Hubert Wilczewski. 2 Z Ośrodka Poznańskiego: mgr Stanisław Błaszczyk, Janina Dydowicz, mgr Adam Glapa, Zenon Jankowski, Teresa Siudowska, mgr Zofia Staszczak, Maria Szenic, Zbigniew Toroński. 3. Z Ośrodka Warszawskiego: dr Tadeusz Dziekoński, mgr Władysława Kolago, Jacek Olędzka, Marian Pokropek, Adam Reszke, Zofia Szyfelbejn, oraz studenci Koła Naukowego Etnografów. ł Z Ośrodka Łódzkiego: mgr Jan Dekowski, dr Janina Krajewska, mgr Henryk Świątkowski. 5. Z Ośrodka Wrocławskiego: mgr Halina Bittner, mgr Leszek Itman, mgr Bolesław Garyga, mgr Stefan Łysik. 6. Z Ośrodka Krakowskiego: mgr Barbara Bazielich, Zbigniew Biały, Teresa Karwicka, dr Jadwiga Klimaszewska, Stanisła\i\I Kowalski. Józef Niźnik. Barbara Olszowy, Anna Zambrzycka. Materiały z badań terenowych zostały przez poszczególne zakłady przyslane do pracowni Centralnej P. A. E. we Wrocławiu. Na podstawie tych materiałów została sporządzona kartoteka stałej sieci badawczej P. A. E. w układzie sygnaturowym i alfabetycznym, kartoteka informatorów i badaczy terenowych. Uzupełnione materiały z badań terenowych tzn. zaopatrzone sygnaturą P. A. E., nazwą wsi, gminy, powbtu i nazwiskiem badacza terenowego, zostały rozdzielone na zagadnienia wg kwestionariusza C. Materiał ten został ułożony w/g slupów i pasów i wysłany do poszczególnych Zakładów w dwóch seriach w/g rozdziału tematów dokonanego na posiedzeniu Komisji Etnograficznej w Warszawie w dn. 21-23. X. 195,3 r. Kraków wybrał następujące zagadnienia: orkę, rodzaje lnu, koń, i wóz, formy zawołania i odpędzania zwierząt. Warszawa - radło. sochę, pług i płużycę, brony. Wrocław - motyki i kopaczki, sierp, .półkosek i kosę, formę młocki i cepy. Wszystkie Zakłady prowadzą dalsze poszukiwania etnograficzne w wydawnictwach opublikowanych i zbiorach archiwalnych, celem uzyskania wglądu w przeszłość kultury ludowej oraz celem ewentualnego opracowania zasięgów etnograficznych w minionych okresach czasu. Materiały te są następnie przesyłane do Pracowni Centralnej P. A. E. we Wrocławiu, kt(,ra zaopatruje je sygnaturą P. A. E. VI dniu 9. II. ,1954 r. odbyła się we Wrocławiu konferencja robocza w której wzięli udział: prof. Józef Gajek, prof. Mieczysław Gładysz dr Jadwiga Klimaszewska. dr 'Anna Kutrzeba. mgr Zofia Malewska. prof. Adolf Nasz. mgr Jadwiga Pawłowska. mgr Zofia Staszak, Zofia Szyfelb('jn. Zo,tia Staszczakówna i kopaczki, t I \ �1285 1284 SPRAWOZDANIA II I) Ii I Z CZYNNOŚCI I PRAC POLSKIEJ Rok I nr 1-2, Warszawa 1953 r. AKADEMII Powyższe sprawozdania przynoszą ważny materiał na temat organizacji nauki towarzystw naukowych, a mianowicie m. in. zapowiedź utworzenia Instytutu Historii Kultury Materialnej w 195,3 r. (str. 110) oraz ramowy plan prac zatwierdzonych przez PAN (str. 119). Do interesujących nas bezpc średnio spraw należy przydzielenie prac z zakresu etnografii ówczesnemu Komitetowi Historii Kultury Materialnej i Historii Sztuki, oraz zatwierdzenie w ramach działalności tego Komitetu następujących prac: 1. badań terenowych nad rolnictwem i hodowlą oraz budownictwem, 2. indeksowania czasopism i dzieł etnograficznych, 3. badań terenowych dla sporządzenia monografii regionalnych; wymienione prace były rozpoczęte w ramach sześcioletniego planu naukowego PTL w 1952 i 1953 r. subwencjonowane przez PAN. W części omawiającej organizację Towarzystw naukowych (str. 126-8) czytamy: ,.Powstanie Polskiej Akademii Nauk stawia jednak statutowo określone cele i środki działania większości towarzystw naukowych w koli•.ji z obecną organizacją nauki polskiej. Fakt ten narzuca konieczność zasadniczej rewizji podstaw prawnych i organizacyjnych istnienia towarzystw naukowych" ... a dalej· ... "Wydaje się rzeczą s·łuszną. by towarzystwa zmieniły swój elitarny i zamknięty charakter, by staly się organizacjami otwartymi, spełniającymi na swych terenach działania ważne, społeczne funkcje dydaktyczno-wychowacze w zakresie popularyzacji wiedzy w ramach swoich specjalności. Pełnienie tych zadań wymaga w większości istniejących towarzystw zasadniczego przełomu ideologicznego". W dalszych uwagach na temat konieczności scalenia niektórych towarzystw czytamy iż: nie odnosi się to do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. którego odrębne istnienie wydaje się celowe" (str. 128). O. G. .,KWARTALNIK INSTYTUTU HISTORII KULTURY Rok I, Nr 1-2. Warszawa 1953' MATERIALNEJ" W dziale Kroniki naukowej Kwartalnika zamieszczone jest sprawozdanie z działalności Podkomitetu Historii Kultury Materialnej i Komisji Organizacyjnej Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN za 1953 r. W części przynoszącej wiadomości z zakresu etnografii czytamy: "a) W dniu 30. 1. 53 r. odbyła się w Warszawie konferencja Podkomitetu L H. K. M., na której na wniosek władz Akademii powołano do życia Komisję Etnograficzną. Komisja ta jest wewnętrzną Komisją przy KO IHKM, opiniuje, planuje i koordynuje wszelkie prace badawcze w zakresie etnografii. Najbliższym zadaniem naukowym Komisji Etnograficznej jest 1 SzczcgółO\vą ..Ludu". recenzję ..'ł<.wartalnlkR lHKrvl" zRtnieścl Redakcja \v zorganizo\\'anie !jadań dla opracowania Polskiego Atlasu Etltograjicznego e, zaInIcjowanego przez PTL. Komisja Etnograficzna ukonstytuowała s'ie w następującym składzie: przewodniczący prof. dr K. Moszyński, z-ca prze~ wodniczącego i stały delegat do KO IHKM prof. dr W. Dynowski, z-ca przewodniczącego i kierownik prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym prof. dr J. Gajek. Do Komisji nadto wchodzą: prof. dr K. Dobrowolski, prof. dr E. Frankowski. prof. dr A. Nasz i prof. dr K. Zawistowicz-Adamska. b) Komisja odbyła kilka posiedzeń (24. II, 27 i 28. IV., 17. V. 1953 r.). Przedyskutowano na nich plan prac etnograficznych na r. 1953. plan perspektywiczny na na.i'bliższe lata, ustalono kwestionariusz dla badań terenowych w roku 1953 i przygotowano siatkę punktów w których będą prowadzone badania terenowe". Kwartalnik donosi też o powołaniu Instytutu Historii Kultury Materialnej w dniu 19 listopada 1953 r. i jego strukturze. Dla etnografii - do czasu powstania odrębnego Instytutu Etnografii - powołano dział 'IV. Instytutu Historii Kultury Materialnej, który będzie prowadził ,.badania· nad kulturą ludową. Pozwoli to podnieść etnografię na wyższy poziom metodologiczny, a w miejsce dotychczas rozpowszechnionego w Polsce .nateriałoznawstwa i deskrypcji niektórych dziedzin ludowej twórczości zdobniczej (budownictwo, strój) pozwoli wprowadzić również planowe i wszechstronne badania nad wiejskimi narzędziami produkcji i węzłowymi problemami techniki ludowej w ścisłym powiązaniu z historią wsi i przemianami ekonomiczno-społecznymi. jakie przechodzi \vieś w Polsce Ludowej". O. G. NAUK nast. tomie ., W SPRA WIE KSIF~GI JUBILEUSZOWEJ , i KU CZCI OSKARA KOLBERGA Zgodnie z uchwalą XXVIII Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu oraz zgodnie z dyskusjami prowadzonymi na terenie Towarzystwa - XLII tom "Ludu" (za 1955 r.) ma być pC'święcony głównie tematyce kolbergowskiej (zamiast księgi jubileuszowej). W związku z tym Redakcja .,Ludu" zwraca się do wszystkich etnografów polskich z prośbą o zgłaszanie i przygotowanie rozpraw, artykułów lub materiałów związanych bezpośrednio lub pośrednio z postacią Oskara Kolberga lub jego działalnością, względnie epoką. w której żył i działał. Mogłyby tu wejść artykuły biograficzne, metodyczne, z historii etnografii polskiej itp. Przykładowo wymieniamy kilka tematów. "Metoda pracy terenowej O. Kolberga". "Metoda za.pisu tekstów ludowych lub terminów gwa rowych O. Kolberga. Wartość tych "Technika zapisu "Stanowisko O. zapisów dla językoznawstwa". melodii ludowych". Kolberga. wobec problemów spolec.wych (mvlasz- czenie)". , W sprawie programu prac W zakresie etnografii patrz również: ..Sprawozdania z czynności i prac PAN", Rok lI, Nr 3--4, Warszawa 1953, str. 155. �1286 "Ze studiów nad tekami KoLberga". "WpŁyw O. KoLberga na następne pokoLenie etnografów". "Romantyczna i pozywistyc.zna postawa spoŁeczeństwa rl ludowej". t kulturaLnych l "Z historii "Prace wych, terrninów: lub wykazujqce rozprawy na na wsi tle Ludowość, będące prac O. Ludoznawstwo, wynikiem Kolberga wobec etnografia, współczesnych zjawisko ew ol foLkLor". badań u cj i kultury tereno- BPYEJIEBCKH stosunków Powyższy wykaz tematów nie jest rzecz prosta obowiązujący ani pełny. stanowi ledwie szkic tej tematyki, która poza przyczynkami biograficznymi powinna wejść do 42 tomu "Ludu". Zwracając się tym pismem do wszystkich etnografów Redakcja ma nadzieję, że znajdzie ono żywy oddźwięk - tom zaś XLII "Ludu" wypełni tę Inkę, jaka istnieje w zakresie opracowań biograficznych, związanych z centralną postacią etnograf.ii polskiej (1814-1890) ubiegłego wieku, jaką był Oskar Kolberg. Obok projektowanego tomu "Ludu", Polskie Towarzystwo Ludoznawcze przygotowuje obecnie do druku korespondencję O. Kolberga w ramach "Prac i Materiałów Etnograficznych"; Towarzystwo posiada w Archiwum teki Kolberga, które zostały oddane w depozyt przez Polską Akademię Nauk i z których można koszystać na miejscu. Poznań. dnia 15 września 1953 r. Za Komitet sekretarz generalny _ A. Nasz TAJlEYlli polskiej". COBETCKAH 3THOrPA¢MH M llPOEnEMA 3THOrEHE3A B OCBEIUEHliU1 TPY,1J;A J1. B. CTAnMHA ITO H3bIKOBE,1J;EHMlO (KpaTKoe 1013JlO}KeHlo1e). I1pHHLVofnvIH.'lbHyłO 6.'leM óa3Y H'CC.'lep;OBaHHR COCTaBJIReT P;.'lR 9THorpaqmH pWlecKOM xapaKTepe M. B. CTaTbR J1 CTa.'lHHa CMellIaHHOM prezes J. Gajek CTaTblH 9Ta COBepllIJ1.'la BHCTHKe, HO TaK:>Ke rrpe:>Kp;e pop;CTBeHHbIM .'leHHH J1 B Bcero HaY'IHOrO HCC.'lep;OBaHJ1H Cpep;J1 MHOrOqHC.'leHHbIX f .' ) CBOM 9TarrbI: H. Mappa. p;OK.'lap;OB C. A. pop;a HapO,LIHbIM, 9TOM oOpalIJ;aeT B pap;pyrJ1M orrpep;e- HB.'lHeTCR 9TMM Ha 06LIJ;J1M rrp06.'leMoM. ce6H H. J1 H. J1CC.'le- HeOÓXOp;J1MOCTJ1 BHJ1MaHJ1e Qe6oKcapOBa J1CC.'lep;OBaHMH rrpOB.'leM M. B. CTa.'lJ1Ha 'ITO K H3bIKaM OT R3bIKOB JJ;OK.'laJJ;aY!3'bHCHHłOT no B p;a.'lbHeMllIJ1X 9THoreHe3a, TOKapeBa MeTop;a B Tpy p;e MappH3Ma HeOÓXOp;J1MOCTb J1HTepecylOLIJ;HXCH H3bIKOBep;eHJ1Y! OT R3bIKOB MeHJ1 K H3bIKaM aBTopbl B KpH- COKpyllIalOLIJ;aR J1 B pa60Tax MeTop;a rrp06.'leM 9THOrpa¢J1'IeCKOrO HaXOp;HlIJ;J1eCH MapKCJ13Ma M. - HayKax. ITpoHB.'leHJ1eM y'IeHbIX J1p;eO.'lOrJ1'IeCKJ1M pe¢epaT C'IeT rrpo06 HCTO- B "ITpaBp;e" O R3blKe J1CTOpH'IeCKHX Tpyp;ax. COBeTCKHX TeMy r. 3a HeM .'lJ1KBJ1p;a:O;J1RT. Ha3. C'be3p; reHe3a. HayKy p;HC:O;Hrr.'lJ1HaM YKa3blBaeT p;OBaHJ1RX H Hay'IHblX Ha 1950 B .'lJ1HfBJ1CTJ1'IeCKJ1X COOTBeTCTBeHHOfO B y'IaCTKe HOBylO CTa.'lHHa Be.'lJ1KOe p;e.'lO He TO.'lbKO B COBeTCKOM .'lJ1Hr- KpJ1TJ1Ka HC.'lep;ylOLIJ;aH 60Tax M. B. npOJ1CXO:>Kp;eHJ1H Hapop;oB. rry6.'lJ1KOBaHHaR TJ1'IeCKJ1 o:o;eHJ1BaeT T. Ha3. Redakcyjny: 9THoreHeTWleCKHX y'IeHHe pa3BJ1TMe rr.'leMeHJ1, Hapop;HbIX 9THO- rrOp;TBep:>KeHJ1H HaR3blKa J1MeeT OT R3bIKOB K H3bIKaM C.'leJJ;yłOlIJ;HM 06pa30M: "H3bIK II.'le- Ha:O;J1J1, B03HH- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/304924f6598438b356f8e0f3711756f1.pdf e9bcf90a501da97075072f2f9c3da2f8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:473 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:430 Title A name given to the resource Kronika i recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA t.4 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1961, t.4, s.333-432 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K B O N I K A I PROF. DR ANTONIN B E C E N Z J E VÁCLAVÍK (12 V I I 1 8 9 1 - 4 X I I 1959) Dnia 4 grudnia 1959 r. nagle i nieoczekiwanie odszedł jeden ze znanych przed­ stawicieli etnografii słowiańskiej, dr Antonin Vaciavík, profesor zwyczajny, kierownik katedry etnografii w Brnie. Prof. Václavik urodził się w biednej rodzinie chłopskiej we wschodniomorawskiej wsi Pozlovicach, położonej niedaleko uzdrowiska Luhacovice, a więc w miejscu sty­ kania się trzech wielkich regionów etnograficznych W o ł o s z c z y z n y (Valaüska), Sło­ wacji i Hany. "Warunki materialne, w jakich znajdowała się rodzina, nie pozwoliły mu na normalne studia w szkole średniej i w y ż s z e j . Studia w y ż s z e ukończył dopiero mając 34 lata. W t y m czasie b y ł już jednak wybitnym z n a w c ą kultury ludowej swego rodzinnego kraju, gdzie też pracował z d u ż y m powodzeniem, zakładając tam m. in. regionalne muzeum etnograficzne. Oprócz znajomości rodzinnych stron zapoznaje się dokładnie ze sposobem życia ludu w południowowschodniej Słowacji, poświęcając temu obszarowi kilka lat intensywnych studiów. Z tego okresu pochodzi jego obszerna i znakomita monografia wsi Chorvátského G-robu, Podunajská dedina v Ceskoslovensku, w której miał możność, czerpiąc z bogactwa miejscowej kultury ludowej, w y d o b y ć jej odrębność s p o w o d o w a n ą w p ł y w a m i chorwackiej kolonizacji. W okresie przygo­ towania następnej monumentalnej monografii Luhaiovské Zalesi, w której złożył hołd swemu rodzinnemu krajowi, prof. Václavik zajął się także zagadnieniami teo­ retycznymi, nie wahając się już w 1928 r. bronić rodzimości ludowej kultury prze­ ciwko w ó w c z a s modnym i politycznie intratnym poglądom szkoły kulturowo-histo­ rycznej. A kiedy go zwiódł kilkakrotnie na bezdroża ówczesny chaos teoretyczny, na przykład w skądinąd metodycznie i materiałowo cennej pracy Slovenské paliee, pamiętał zawsze o w ł a ś c i w y m pochodzeniu ludowej kultury i sztuki ludowej. Nigdy też nie zniżył się do tego, aby uważać ją jako całość za w pełni zależną od kultury warstw panujących, choć nie wykluczał wzajemnego oddziaływania twórczości lu­ dowej i sztuki profesjonalnej. P r z y p u ś ć m y , ż e prof. Václavik popełniał tu i ówdzie, w swoich starszych i ostat­ nich pracach, pomyłki. Mylił się dlatego, że poszukiwał. Nie mylił się jednak zasadniczo w tym, co było p o d s t a w ą jego prac, gdyż nieustannie kładł nacisk na fakt zasadniczy, iż twórcą swej kultury i sztuki jest sam lud, że lud w ciągu stuleci w y t w a r z a ł nieprze­ brany zasób artystycznych m o t y w ó w , technik itp., nie będąc zmuszonym czekać na wywar sztuki oficjalnej. Za podstawowy, twórczy element uważał prof. Václavik wytwory artystyczne pełne treści, mające swój sens, zrodzone z pracy i życia, słu­ żące jego zabezpieczeniu i ugruntowaniu. Praca stwarzała obrzędy, które lud wy­ w y ż s z y ł do najprzedniejszej godności społecznej, podniósł je, a w nich i dla nich dojrzewały liczne artystyczne wartości. Według Václavíka przełomowe, graniczne �334 KRONIKA I RECENZJE momenty w życiu człowieka: narodzenie, wesele, wiek dojrzały, śmierć, w y w o ł y w a ł y bezlik zjawisk estetycznych. Václavík dzieli twórczość l u d o w ą na dwie kategorie. Do pierwszej zalicza a k t y w n ą , rodzimą sztukę ludową, obejmującą wytwory związane z ludowym obrzędem i obyczajem, t k w i ą c ą w najżywotniejszych materialnych wa­ runkach życia ludu. Działały w nich pierwiastki pozaestetyczne, przerastające w p ł y w c z y n n i k ó w estetycznych; one też w końcu stały się reprezentatywnymi. T a właśnie sztuka, która zanikła dopiero po stracie funkcji społecznych pierwotnie z nią zwią­ zanych, jest jedynym punktem w y j ś c i o w y m przy studiowaniu genezy sztuki ludowej. Do jej zakresu należą na przykład pisanki, zdobione pieczywo, nove Metka (figurki z ciasta), d o ż y n k o w e wisiorki i wieńce ze słomy, obrzędowe części ludowego stroju, wyszywki itp. Drugą kategorię sztuki cechują elementy pasywne, odbierane, nie posiadające powiązań. T a kategoria nie była nigdy niezbędną częścią ludowych zainteresowań materialnych czy kulturalnych. B y w a ł a wnoszona do środowiska ludowego przez ugrupowania społecznie, a często i etnicznie obce. Jej przedstawicielami na przykład są krajki, malowane sprzęty, miejska ceramika, zdobione szkło, obrazy na szkle itp. Taką to koncepcję wysuwa Václavík w swych ostatnich pracach o sztuce ludowej. W e d ł u g jego poglądu u kolebki najstarszej sztuki ludowej stała praca. W dziele sztuki pragnął człowiek ucieleśnić swój obraz świata. Chodziło mu przede wszystkim 0 ochronę życia, a więc rodzącą się sztukę włączył do walki o dostateczną ilość poży­ wienia, do służby magicznego, nierealnego zabezpieczenia pomyślności w życiu i w pra­ cy. W swej bezradności przed niewyświetlonymi siłami przyrody uciekał się do magii, kultu i wróżby. Cykl obrzędów związany jest przede wszystkim z początkami rol­ niczych, pasterskich i innych zajęć. Te to początki w y t w o r z y ł y pojęcia przyrodzo­ nego, wiosennego, nowego roku. W e d ł u g mniemania ludu w t y m ż e okresie musiało b y ć wszystko dobrze zabezpieczone w gospodarstwie, w rodzinie czy grupie społecz­ nej. A sztuka na początku służyła w pełni zabezpieczeniu tej pomyślności. Przy studiowaniu genezy sztuki ludowej trzeba brać pod u w a g ę wzajemną zależność i uwa­ runkowanie przejawów twórczości ludowej z pozostałymi elementami ludowej kultury, mianowicie z ludowymi obrzędami i zwyczajami. To pojęcie, bardzo dalekie koncep­ cjom badaczy o nastawieniu ahistorycznym w odniesieniu do w y t w o r ó w kultury ludowej, przypisującym ludowi wyłącznie prymitywizm, k o n s e r w a t y w n o ś ć i brak autentyzmu, jest niewątpliwie sprzeczne ze stosowanymi dotąd z powodzeniem me­ todami opracowywania sztuki ludowej. Niedowierzanie Václavíka w możliwość roz­ wiązywania zagadnienia przy pomocy jednej z metod okresn międzywojennego prze­ jawiło się na przykład w tym, że stosował znane mu sposoby równocześnie tam, gdzie jeden z nich nie dawał w y n i k ó w . Nigdy mu nie szło wyłącznie o metodę, lecz przede wszystkim o rzecz. Jest przecież jasne, że najlepsza, precyzyjna metoda nie jest jeszcze rękojmią słuszności naukowych wniosków. W zamęcie, międzywojennego okresu, jaki się u nas w y t w o r z y ł , nie było łatwo dojrzeć pozytywne, optymistyczne i demokratyczne cechy charakteryzujące ludową kulturę i sztukę. Váélavíkovi pomogła w tym głęboka znajomość życia ludu, długo­ letnie wysiłki i mozolne prace terenowe. Sam z ludu wyszedł i zawsze się życzliwie do niego odnosił. U c z y ł swoich uniwersyteckich słuchaczy, że lud, jego kulturę i sztukę trzeba nie tylko znać, ale i kochać, i bronić przed fałszywymi poglądami o ich po­ chodzeniu i charakterze. Wkrótce po uzyskaniu doktoratu Václavík habilitował się. Jednakże w t y m okresie nie było możliwości utworzenia Instytutu Etnografii przy uniwersytecie w Brnie. Dlatego też wykładał jako prywatny docent, a swoje bogate doświadczenie 1 wiedzę wykorzystał zakładając kilka m u z e ó w na Morawach i w Słowacji. Dopiero po 1945 r. było mu dane założenie Seminarium Etnograficznego na uniwersytecie �335 KRONIKA I RECENZJE w Brnie, gdzie działał do ostatnich chwil i w y c h o w a ł jako pierwszy na Morawach całą generację młodych, oddanych nauce i ludowi e t n o g r a f ó w . W czasie działalności uniwersyteckiej opublikował prof. Vaclavik kilkanaście prac, z których wielkiego rozgłosu doczekała się okazała publikacja o ludowych artystycznych tkaninach, wydana w trzech ś w i a t o w y c h językach. W ostatnich dniach życia oczekiwał, niestety na próżno, ukazania się już całkowicie wydrukowanej pracy, nad którą pracował całe życie, tj. Yyroeni obyćeje a lidove umeni, pierwotnie ogło1 Prof. dr Antonin Václavík szonej pod t y t u ł e m Ko feny lidoveho umeni. W tym bardzo odkrywczym i odważnie skoncypowanym dziele zebrał wiele swych oryginalnych studiów nad pochodzeniem sztuki ludowej. Książka zawiera 19 rozdziałów, z czego dwa pierwsze poświęcone są 1 0 działalności naukowej i dydaktycznej prof. Vaclavika pisano niejednokrot­ nie z d u ż y m uznaniem. Pozytywne recenzje o jego pracy publikowali: prof. K . Chotek, doc. V. Prażak i in. Ostatnio jego n a u k o w ą działalność wysoko ocenił kandydat nauk dr K . F o j t i k w artykule Sedesdt let profesora Antonina VdclaviTca, „ N a ś e V a laśsko", Brno R. 14: 1951, s. 161 — 165. Przegląd prac od 1945 r. podał A . V a c l a v i k w rozprawce 10 let etnografickeho semAnafe university v Brnę, „Sbornik prąci filosofickś fakulty brnenske university", V I I I , Brno 1959, Bada arch.-klas., nr 4, s. 101 — 107. �336 KRONIKA I RECENZJE teorii sztuki i estetyki ludowej, zaś następne literaturze, plastyce i ruchom tanecz­ nym. Najobszerniejszą część zajmują zwyczaje doroczne, rodzinne i inne, świeckie kolędy oraz obrzędy, w których w y s t ę p u j ą artystyczne zjawiska plastyczne i gra­ ficzne, jak pieczywo, pisanki itp. Zebrany materiał odnosi się do wszystkich krajów słowiańskich. Przez całe swoje życie, jak już w s p o m n i a ł e m , czerpał prof. Vaclavik ze znajo­ mości życia ludu i bogactwa f a k t ó w swojego rodzinnego kraju, k t ó r y też stanowił dla niego punkt wyjścia i oparcia naukowych koncepcji. Głęboka i wszechstronna znajomość kultury ludowej w luhaczowskim Zalesiu dawała mu również orientację w najbardziej zawiłych próbach wyświetlenia stosunków p o m i ę d z y poszczególnymi składnikami kultury ludowej wielu krajów słowiańskich, których większość poznał w czasie swoich naukowych podróży. . Szczególny stosunek w y t w o r z y ł sobie i k u l t y w o w a ł prof. Vaclav£k dla Polski. B y ł jej zawsze wdzięczny za fachowe przygotowanie. Otrzymał je na p o c z ą t k u lat trzydziestych w Warszawie, głównie studiując u profesora Stanisława Poniatowskiego, którego ludzkie i naukowe przymioty bardzo cenił i stawiał je za wzór swoim uni­ wersyteckim, uczniom. Z tego wielkiego i szczerego szacunku wynikło poświęcenie książki VyroSni obyóeje a lidove um&ni właśnie „Szlachetnemu profesorowi D r Sta­ nisławowi Poniatowskiemu, który zginął w 1945 r. w obozie w Litomierzycach". Z wdzięcznością wspominał drugiego swojego znakomitego nauczyciela, profesora Jana Stanisława Bystronia . B y ł dumny i z tego, że przeszedł fachową edukację u profesora Kazimierza Moszyńskiego, którego uważał za największego współczesnego słowiańskiego i europejskiego etnografa . Nie jest przypadkiem, że pierwsza powojenna naukowa podróż prof. Vaclavika przywiodła go do Polski, z którą b y ł tak blisko związany, zarówno osobistymi kontaktami, jak i pracą. Także w swoich uniwersy­ teckich wykładach poświęcał wiele uwagi polskiej kulturze ludowej i polskiej wiedzy etnograficznej. Na seminariach regularnie w y z n a c z a ł referaty o pracach J . S. B y ­ stronia, M. Gładysza, K . Moszyńskiego, T . Seweryna, M. Znamierowskiej-Prufferowej i innych polskich etnografów. Jego nie spełnionym zamierzeniem pozostało utworzenie czasopisma na wzór „Polskiej Sztuki Ludowej". Z odejściem prof. Vaclavika zamyka się w a ż n y rozdział w dziejach czechosło­ wackiej etnografii, a etnografia słowiańska traci w nim pełną wyrazu charaktery­ s t y c z n ą indywidualność, zapisaną na zawsze głęboko w historii rzetelnego pozna­ wania życia i kultury ludu pracującego. 2 3 Do druku przygotowano w Zakładzie Etnografii I H K M P A N w Krakowie JRicliard Jefdbek (Brno) Tłum. z czeskiego I . Nizińska W y k a z publikowanych prac Antoniego Vâclavika 1. O lidovych obrazech malovanych na skie, ,,Nââ smér", Praha R . 7: 1920—1921, s. 59 - 65. 2. Siisky, „ D r o b n e nmeni", Praha R . 5: 1924, s. 192. 2 W czasie swojego pobytu w Polsce w latach 1936—1937 uczęszczał t a k ż e na w y k ł a d y i seminaria prof. dra Wojsława Molègo (Historia sztuki Słowian), prof. dr Eugeniusza Frankowskiego (Sztuka ludowa i muzeologia), prof. dr Cezarii Bau­ douin de Courtenay-Jędrzejewiczowej (Etnografia Polski, Folklor) [przypis redakcji]. Przypominam sobie, jak chciwie słuchał wiadomości o prof. dr K . Moszyńskim po moich odwiedzinach u niego w Krakowie w 1954 r. A jakże głęboko b y ł wzruszony wiadomością o śmierci prof. Moszyńskiego, któremu uniwersytet brneński nadał honorowy doktorat nauk, a którego niestety już się nie doczekał. 3 �KTtONIKA T R E C E N Z J E 337 3. Podunajska dedina v (Vskoslovensku (monografia). Bratislava 1925. as. 240, ¡1. 129. 4. Narodopis Luhacovska. |\v:| 1,,'izne Luhacovice 1902 — 1927, Luhacovice 1927. s. . 5 - 7 . 5. Vyvoj hmotnyc-h vytvaru lidoveho umeni v Ceskoslovensku, „Prridy", Bratislava R. 12: 1928 nr 10, s. 6 2 0 - 6 2 8 . 6. Luhaeovske Zalcd (monografia). Luhacovice 1930, ss. 672, il. 419. 7. Otazka jihoslovanske kolonisaee v ceskoslovenskem narodopise, fw:] Zbornik '•adova na 111 kongresu slovenskih geografa i etnografa u Jugoslavii 1930, s. 2 9 0 - 2 9 4 (i odb., Btograd 1932). 8. ,.Vykladana robota" ako doklad sucasneho l'udoveho umenia na Slovensku, „Slovenske pohl'ady", R . 46: 1930 nr 2, s. 1 1 8 - 1 2 1 , il. s. 4 (i odb. ss. 4). 9. Pfispevky k v y v j j i malovanyeh ohniśt, [w:] Prfspevky k praveku, dejinam a naTodopisa Slovenska, Sbornik arckeologickeho a narodopisneho odborn Slovenskeho Vlastivediieho Muzea za rok 1924-1931, Bratislava 1931, s. 190-192, il. 4. 10. Otazka julioslovanskej kolonizacie v ee&koslovens*kom narodopise, ,,SlovenRke, pohl'ady". R. 47: 19.31 nr 6 - 8 , s. 4 9 0 - 4 9 8 . 11. Jvigoslavenske uaseobine vi Cechoslovackoj, fw.] Slovacka, ,,Slovanska beseda u Bratislavi", Bratislava 1932, s. 50 — 54. 12. O narodnoj umetnosti u Slovaekoj, [w:] Slovacka, ..Slovanska beseda u Brati­ slavi", Bratislava 1932, n. 1 1 5 - 1 2 1 . 13. Pavel Sochań 70-roćny, ,,Slovenske pohl'ady", R . 48: 1932, s. 3 8 3 - 3 8 7 . 14. J . Husek, Hranice mezi zemi Moravskoslezskou a Slovenskem (recenzja), ,,0asopis Matice moravske", Brno 57: 1933, s. 329 —355 (i odb. ss. 27). 15. Zdroje l'udovej vytvarnosti v bratislavskom Zahori, Studia ethnograficko-psychologicka, [w:] Roeenka vedeckych listavov mesta Bratislavy na rok 1934, Bratislava 1934, s. 3 2 1 - 3 3 6 , tabl. I X (i odb. s. 5 - 1 8 , tabl. I X ) . 16. Sprievodca sbierkami piestanskeho muzea, Bratislava 1934, ss. 32, il. ss. 8. 17. Tradicic l'udovej drevorezby, Bratislava 1936, ss. 136, tabl. 14. 18. Slovenske palice, Turć. Sv. Martin 1936 (1937), ss. 124, w tym tabl. X I X (część od s. 1—49 drukowana w: „Narodopisny sbornik Matice slovenskej", Turc. Sv. Martin 1936). 19. G-enezia l'udoveho umenia, fw:] Umeni na Slovensku, odkaź zeme a lidu, Praha 1938, s. 7 1 - 7 6 . 20. Slovenske palice hvak,ula a. Iculaga ako pastierske etnologiki, fw:] Sbornik na I V kongres na slavjanskite gcografi i etnografi v Sofija 1936, Sofia 1938, s. 252 — 264. 21. Sprievodca sbierkami muzea, N a k ł a d o m Muzealnej slovenskej spoloćnosti, Turć. Sv Martin 1938, ss. 65. 22. Podstata moravskeho narodopisu, ,,Luhacovsky lazeńsky zpravodaj", Luhacovice R. 13: 1940 nr 19, s. 3 - 4 ; nr 20, s. 2 - 4 . Przedruk: "Uprkuv kraj" 1942/1945. 23. Narodopisne aktuality, ,,Luhaćovsky lazeńsky zpravodaj", Luhacovice, R . 13: 1940 nr 19, s. 1 - 2 . 24. Vybudovani velkyeh Luhacovio v duchn domacich tradic, ,,Luhacovsky la­ zeńsky zpravodaj", Luhacovice, R. 13: 1940 nr 22. 25. Zrnko k zrnećku, Navod, jak shromazd'ovati Aoklady lidove kultury v oblasti jiżnl a vychodni Moravy, Uherske Hradiśte 1941, ss. 27. 26. I] hrncifu na Zalesi, ,,Luhaeovske listy", Luhacovice —Uherske Hradiśte, R . 14: 1941 nr 13, s. 2 - 4 (i odb. ss. 7). 27. Me Luhacovice, ,,Luhaeovske listy", Luhacovice —Uherske Hradiśte, R . 15: 1942 nr 8 - 9 , s. 7 - 8 . Etnografia Polska, t. I V 22 �338 KRONIKA I RECENZJE 28. Známe lid a jebo kulturu?, „Moravskoslezska osvéta", Brno R . 1: 1946 — 1947, s. 2 2 9 - 2 3 2 , 2 6 3 - 2 6 6 , 2 9 3 - 2 9 4 . 29. Slovanskó prvky v ceské lidové k u l t u í e , [w:] Slovanství v ceském národním zivoté, Brno 1947, s. 1 9 0 - 2 2 3 (i odb. ss. 34). 30. Národopisná práce na Moravé, „ V l a s t i v e d n y véstník moravsky", Brno R. 2: 1947, s. 2 - 1 5 (i odb. ss. 15). 31. Zachrañme valasské kraslice, „ N a s e Valassko", Brno R . 10: 1947, s. 33 — 35. 32. P o z n á m k y k o b n o v é lidového kroje na Valassku, „ N a ś e Valassko", Brno R . 10: 1947, 8. 1 2 5 - 1 3 0 . 33. Za Vladimiren! Úlehlou, národopiscem, „ S v o b o d n e noviny", R . 3: 1947 nr 157. 34. K studiu tvorby lidové, Masarykovou stopou I I , Hodonin 1948 nr 7 —8, s. 103 — 104; n r 9 - 1 0 , s. 1 2 4 - 1 2 6 (i odb. ss. 6). 35. Na okraj ú v a h o l i d o v é m projevu, ,,Tvar", Praha R . 1: 1948, s. 21 — 25. 36. P f í s p é v k y k studiu vyrocních obycejú, „Narodopisny véstník éeskoslovansky", Praha 1950 R . 3 1 : 1949-1950, s. 1 4 - 2 6 . 37. V. Vozar, Sobúlky (sprawozdanie), „Narodopisny véstník óeskoslovansky", R. 31 : 1949 — 1950, Praha 1950, s. 92 — 93. 38. „ S v a t y Juri, t r á v u aj hady b ú í í " , „ N a s e Valassko", Brno R . 13: 1950, s. 32 — 36. 39. Za Aloisem J a ś k e m , „ N a s e Valassko", Brno R. 13: 1950, s. 182 — 183. 40. Pfehlídka l i d o v é tvofivosti ve Valasském Mezirići, „ N a ś e Valassko", Brno R. 14: 1951, s. 1 5 6 - 1 6 0 . 41. Nékolik poznámek k problemático lidového kroje, „Veci a lidé", Praha R. 3: 1951, s. 3 - 2 8 . 42. J . A. Komensky a lidová tradice, „Zpravy Anthropologické spolecnosti", Brno R. 4: 1951 nr 2, s. 2 7 - 3 0 . 43. Pfíspévek k diskusi o nékterych otázkách nasi ethnografie, „Cesky lid", Praha R. 39: 1952 n r 5 - 6 , s. 137 —143. 44. D v é jubilea na P o d í e v n i c k u , „Valassko", Brno R . 2: 1953, s. 104—105. 45. 75 let hudebního skladatele Josefa Cerníka, „Valassko", Brno R . 4: 1955, s. 64 — 65. 46. Volkskunst und G-ewebe, Stickereien des tschechischen Volkes, Praha 1956 [wspólnie z J . Orlem], ss. 51, iL 300 czarno-białych i 59 barwnych. (Praca ukazała się również w j ę z y k a c h : francuskim — L'art populaire du textile, oraz angiel­ skim - Textile Folk Art.) 47. Dalsi p f í s p é v k y k studiu lidovych kroju, Dodatek do „ R a d o s t n ó zemé", Opava R . 6: 1956 nr 4, s. 1 - 4 . 48. L i d o v á vyroba dneśku, „ U m e n i a femesla", Praha R. 1: 1956 nr 3, s. 121 — 124. 49. S e d m d s s á t i n y prof. dra Kazimierza Moszyńskeho, „Ceskoslovenska ethnografie", Praha R . 5: 1957 nr 3, s. 2 9 2 - 2 9 9 (i odb.). 50. Genese obfadních plachet, koutnice a úvodnice (Pfíspévky k lidovym o b f a d ú m rodinnym, l i d o v é m u uméní a kroji), [w:] Franku Wollmanovi k s e d m d e s á t i n á m , Praha 1958, s. 4 8 2 - 5 2 9 (i odb. ss. 50). 51. Odesla ethnografka Velkopolsky a P o m o f í (Vzpomínka na B o ż e n u Stelmachowskou), „Ceskoslovenska ethnografie", Praha R . 6: 1958 nr 1, s. 100 — 102. 52. 10 let ethnografického semináfe university v Brné, „Sbornik prací filosolické fakulty brnénské university", V I I I , Brno 1959, Rada archeologicko-klasická, nr 4, s. 101 — 107. 53. V . Machek, Etymologicky slovník jazyka ceského a slovenského (recenzja), „Ceskoslovenska etnografie", Praha R . 7: 1959 nr 2, s. 217 —218. 54. V. Machek, Slavjanskaja klet i jeje nazvanije (sprawozdanie), „Ceskoslovenska etnografie", Praha R . 7: 1959 nr 2, s. 216. �339 KRONIKA I RECENZJE 55. Odesel prof. D r Kazimierz Moszyński, „Ćeskoslovenska etnografie", Praha, R. 7: 1959 nr 4, s. 4 1 2 - 4 1 4 . 56. Vyrocni obyćeje a lidove umeni, Praha 1959, ss. 584, il. 153, tabl. 95. 57. K problematice lidoveho umeni (Metodicke i vecne pfispevky k poznani autochton niho a recipovaneho umeni), ,,Slovacko", R . 1:1959 nr 2 s. 3 — 26, il. 5. 58. Za Vincencem Vozarem, „Slovacko", R . 1: 1959 nr 3, s. 26. 59. Od prace k lidovemu obfadu a lidovemu umeni, „Etnografia Polska", t. 3: 1960, s. 3 8 6 - 4 0 7 , il. 10. 60. Jarni obyćeje na Moravskem Valaśsku, „ L i d o v a kultura vychodni Moravy", t. 1: 1960 s. 1 1 - 3 7 , il. 10, tabl. 6. Zestawił Richard Jefdbek PolsTca KONFERENCJA W SPRAWIE UTWORZENIA MIĘDZYNARODOWEJ KOMISJI BADAN K U L T U R Y L U D O W E J W KARPATACH Dla badaczy historii kultury w Karpatach jest oczywiste, iż ogromna ilość jej w y t w o r ó w , jak również elementów j ę z y k o w y c h , antropologicznych i in. od wielu stuleci aż po czasy obecne wiąże się z tym terenem bez względu na granice etniczne i polityczne. Równocześnie zwrócono uwagę, że mimo odmiennych cech, jakie w y s t ę ­ pują w poszczególnych regionach Karpat, w y w o ł a n y c h głównie różnymi falami osad­ niczymi, zaistniały warunki, które w y t w o r z y ł y swoisty obraz życia i kultury, w s p ó l n y dla całości tego obszaru, określany pojęciem g ó r a l s z c z y z n y . Rozpracowanie i ujęcie tego typu kultury pasjonuje nie od dziś u m y s ł y w wielu krajach, podnosząc rozwią­ zanie omawianego problemu do rangi zadań istotnych, i to nie tylko u tych narodów, które posiadają w swych granicach większe masywy górskie. W następstwie wzmo­ ż o n y c h zainteresowań poczęto w y s u w a ć projekty zorganizowania akcji badawczej, opartej na jak najbardziej konkretnej współpracy międzynarodowej. P o d s t a w ą ta­ kiego działania stała się konieczność porozumienia i ujednolicenia t e m a t ó w , a nawet metod pracy, przy daleko posuniętej koordynacji badań terenowych, prowadzonych dotąd indywidualnie przez poszczególne kraje. Dodajmy, że zagadnienie między­ narodowej współpracy, stwierdzane i dyskutowane wielekroć tak w polskich, jak i obcych środowiskach naukowych, było podejmowane nie tylko przez etnografów, ale również archeologów, językoznawców, historyków i i n . Niemniej tej ważnej sprawy — bo poza pogłębieniem współżycia sąsiadujących narodów, d a j ą c y m przede wszystkim wspaniałe perspektywy osiągnięć badawczych, naświetlających m. in. znaczenie tego obszaru w przebiegu procesów historyczno-kulturowych zachodnich 1 2 3 4 1 Zob. np. M. M a ł e c k i i K . N i t s c h , Atlas językowy polskiego Podkarpacia, cz. 2, Kraków 1934, s. 9; K . D o b r o w o l s k i , Studia nad pochodzeniem ludności pasterskiej w Karpatach Zachodnich, „Sprawozdanie P A U " j t. 52: 1951 nr 6, s. 478 i in. J . C z e k a n o w s k i , Zarys antropologii Polski, L w ó w 1930, s. 85n.; J . T a l k o H r y n c e w i c z , Materiały do antropologii górali polskich, Kraków 1934, s. 8 n. Por. K . D o b r o w o l s k i , Dwa studia nad powstawaniem kultury ludowej w Kar­ patach Zachodnich, Kraków 1938, s. 26 n. Zob. np. A. Ż a k i , O archeologii karpackiej, „ A c t a Archaeologica Carpathica" , Kraków t. 1: 1958 z. 1, s. 5; D . A n d r u s o v , Pracovnd konferencia o geologii Vysokych Tatier, „Yestnik S A V " , Bratislava R. 1: 1959 z. 3 - 4 , s. 2 1 3 - 2 J 4 . 2 3 4 �340 KRONIKA I RECENZJE Słowian — nie rozwiązała dotąd pomyślnie żadna z zainteresowanych dyscyplin naukowych . Zagadnienie etnograficznych m i ę d z y n a r o d o w y c h zespołowych badań w Karpa­ tach zaczęło się, w Polsce pomyślniej układać dopiero w ostatnich dwóch latach, chociaż myśl zorganizowania takiej pracy była wysuwana już nieco w c z e ś n i e j . Jednak­ że możliwości realnej kooperacji zaistniały dopiero pod koniec 1958 r. W ó w c z a s to prof. dr W. Dynowski, kierownik Działu Etnografii 1 H K M P A N , nawiązał oficjalne kontakty z Instytutami Etnograficznymi w Czechosłowacji, przeprowadzając w Pra­ dze i Bratysławie,wstępne, ale wiążące rozmowy w sprawie wspólnego badania Karpat. Uzgodniono wówczas, iż przede wszystkim Słowacja, jako mająca z nami największe terytorialne powiązania na interesującym obszarze, podejmie wraz z Polską zorga­ nizowanie międzynarodowej akcji badawczej, w której w przyszłości w e z m ą udział wszystkie narody zainteresowane problemem pochodzenia kultury ludowej i w ogóle etnogenezy w Karpatach. Rezultatem porozumienia p o m i ę d z y Działem Etnograficznym I H K M P A N a Słowackim Instytutem Etnograficznym (Narodopisny Ustav S A V ) w Bratysławie było zorganizowanie trzech konferencji informacyjno-planujących. a. K o n f e r e n c j a w K r a k o w i e (25 I I — 26 11 1959 r.). Pierwsza z nich, po­ przedzona w s t ę p n y m i rozmowani w Warszawie i Zakopanem, odbyła się w Krako­ wie'. Podsumowano na niej dotychczasowe osiągnięcia polskie i słowackie w zakresie badań, kultury ludowej Karpat. W referacie w s t ę p n y m prof. K . Dobrowolski scharakteryzował dorobek nauki polskiej, przedstawiając równocześnie całokształt problematyki historycznej i etno5 6 6 Węgrzy (bodaj pierwsi) w okresie powojennym częściowo realizują postulat międzynarodowej współpracy przez wydawanie w Debreczynie zbiorowej publikacji, pt. Ethnographica Oarpatica, zredagowanej przez prof. Gunda Belę, a która ma na celu podsumowanie dotychczasowych w y n i k ó w badań oraz omówienie podstawowych problemów etnografii Karpat. Równocześnie w Budapeszcie zapowiedziane jest ukazanie się zbiorowej pracy pod redakcją dra Póldes Laszló, poświęconej zagadnie­ niu pasterstwa karpackiego i nizinnego. W związku z przeprowadzanymi badaniami terenowymi na Podhalu i Bes­ kidzie Śląskim Zakład Etnografii I H K M P A N w Krakowie (po nawiązaniu k o n t a k t ó w z pokrewnymi instytucjami .obcymi, zajmującymi się kulturą ludową Karpat) prze­ słał w 1955 r. Dyrekcji I H K M P A N w Warszawie projekt, poparty przez prof. Moszyń­ skiego, nawiązania współpracy z odpowiednimi placówkami Czechosłowacji, Węgier i krajów bałkańskich. W roku n a s t ę p n y m , w czasie narady sprawozdawczo-planującej Działu I V I H K M P A N i innych placówek etnograficznych, która odbyła się w Warszawie w dniach 20 — 23 I I I 1956 r., prof. R . Reinfuss zgłosił wniosek zorga­ nizowania konferencji międzynarodowej w sprawie badań Karpat (Z. S z y f e 1 b e j n, Konferencja sprawozdawczo-planująca Działu IV (Etnografii) Instytutu Historii Kul­ tury Materialnej PAN i Centralnego Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków, „Etno­ grafia Polska", t. 1: 1958, s. 410; por. także R. R « i n f u s s , Problem Karpat w ba­ daniach kultury ludowej, „Polska Sztuka Ludowa", R. 13: 1959 nr 1 — 2, s. 10). Wniosek ten autor szerzej rozwinął na Zjeździe P T L w Zakopanem w referacie W sprawie międzynarodowych badań w Karpatach. Na t y m ż e Zjeździe stwierdzono wielokrotnie potrzebę takiej współpracy, a doc. O. Nahodil z Pragi zaproponował utworzenie międzynarodowego pisma „Carpatica", poświęconego wyłącznie proble­ matyce karpackiej. Zob. Z. S t a s z c z a k ó w n a, Protokół z XXXI Walnego Zgroma­ dzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Konferencji Podhalańskiej w Zakopa­ nem, „Lud", t. 44: 1957 (1959), s. 519. W Konferencji wzięli udział delegaci Słowackiego Instytutu Etnograficznego (dr M. Markus, dr J . Patkoya, dr J . Podolak) oraz pracownicy Działów Etnogra­ ficznego i Historycznego I H K M P A N , zainteresowani p r o b l e m a t y k ą karpacką, jak również przedstawiciele P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki, Muzeum Etnograficznego w Krakowie i Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem. 6 7 �KRONIKA I RECENZJE 341 graficznej, związanej z tym obszarem. Uzupełnieniem szeroko zarysowanego referatu b y ł y wypowiedzi prof. M. G-ładysza, doc. A. Kutrzeba-Pojnarowej, prof. E . Reinfussa, obrazujące szczegółowe wyniki badań etnograficznych w poszczególnych re­ gionach Karpat polskich. P r o b l e m a t y k ę prac podejmowanych na tym obszarze przez Dział Historyczny I H K M P A N omówił prof, dr J . Pazdur, a referaty szczegółowe w y g ł o s i ł y : dr A. Płacheińska [Stan badań nad historią osadnictwa Sądeczyzny) i mgr D. Molenda (Eksploracja kruszców w' Karpatach). W imietiiu delegacji słowackie/ przemawiał dr J . Podolak, podając w zwięzłym zarysie rozwój etnograficznych badań na obszarze karpackim, który jest równo­ znaczny z całym prawie terytorium Słowacji. Ożywiona dyskusja, w której brali udział poza referentami prof. B . Baranowski, prof. W. Dynowski, dr B . Kopczyńska- Jaworska, prof, dr T . Seweryn, prof, dr K . Zawistowicz-Adamska i in., wniosła wiele materiału wskazującego m. in. na powiązania kulturowe omawianych obszarów z terenami nizinnymi, nieraz znacznie oddalonymi od Karpat. W konferencji kra­ kowskiej nie tylko podsumowano dotychczasowe osiągnięcia naukowe, ale także wymieniono poglądy na formy organizacyjne przyszłej międzynarodowej akcji ba­ dawczej. b. K o n f e r e n c j a w B r a t y s ł a w i e (17 V I - 2 9 V I 1959 r.). W Bratysławie od­ było się ponowne spotkanie p o m i ę d z y grupą etnografów i historyków polskich a pracownikami Słowackiego Instytutu Etnograficznego. Konferencja, której prze­ wodniczyła dyrektor tego Instytutu, dr B . Filova, połączona została z kilkudniowym objazdem ważniejszych aktualnie badanych terenów, a zakończona dalszymi rozmo­ wami organizacyjnymi w Instytucie Etnograficznym w Pradze (Ustav pro Ethnografii a Folkloristiku ĆSAV). Konferencja bratysławska, poza zapoznaniem się z metodami pracy terenowej etnografów słowackich oraz bogactwem różnorodnych w y t w o r ó w ludowej kultury tego bliskiego nam narodu, ustaliła wytyczne działalności organizacyjnej i naukowej na najbliższy okres. c. K o n f e r e n c j a w W a r s z a w i e (23 V I I —24 V I I 1959 r.). Trzecia konfe­ rencja w Warszawie, poświęcona została przedstawieniu bieżących prac badawczych różnych instytucji .etnograficznych, a częściowo także nauk pokrewnych obu naro­ d ó w , oraz przedyskutowaniu zakresu i kierunku dalszych prac organizacyjnych i naukowych. Na temat stanu badań kultury ludowej Karpat słowackich dr J . Huska i dyr. dr J . Mjartan wygłosili referaty uzupełnione wypowiedziami dr E . Bozkovej, dr J . Palickovej-Patkovej i dr R. Żatko z B r a t y s ł a w y oraz dr J . Stankovej jako przedstawicielki Instytutu Etnografii i Folklorystyki C S A V . Aktualne badania nad kulturą ludową Karpat polskich omówił prof. M. Gładysz,* a referaty uzupełniające wygłosili mgr B . Bazińska, prof. J . Pazdur, prof. R . Reinfuss, mgr J . Sadownik i doc. M. Sobieski. Propozycje planu badań ze strony słowac­ kiej zreferował dr J . Mjartan. Ramowy plan prac ze strony polskiej przedstawił prof. M. Gładysz, proponując: 1) opracowanie bibliografii etnograficznej i stanu badań nad kulturą ludową Karpat; 2) sporządzenie wykazu muzealiów etnograficz­ nych i rozpoczęcie serii publikacji najważniejszych w y t w o r ó w ; 3) opracowanie prze­ glądu etnograficznych archiwaliów wraz z indeksem materiałów zawartych w publi­ kowanych źródłach historycznych; 4) opracowanie historii zainteresowań naukowych Karpatami z uwzględnieniem ruchu regionalnego w poszczególnych krajach. 8 9 8 Skład delegacji polskiej : prof. M. Gładysz, doc. A. Kutrzeba-Pojnarowa, mgr W. Molenda, mgr W . Paprocka, mgr A. Zambrzycka-Kunachowicz. W końcowej fazie obrad brał t a k ż e udział prof. I . Vladutiu, delegat Sekcji Etnograficznej I n s t y t u t u Archeologii Rumuńskiej Akademii Nauk w Bukareszcie. 9 �342 KRONIKA I RECENZJE Omawiając plan badań terenowych referent podkreślił, iż w aktualnie przepro­ wadzanych badaniach należy dążyć do ujednolicenia tematyki, metod badawczych i pomocniczych środków technicznych, celem uzyskania jak najbardziej porówny­ walnych materiałów terenowych. Jednym z w a ż n y c h m o m e n t ó w procederu badaw­ czego winno b y ć — poza s t a ł y m korygowaniem w y n i k ó w w czasie postępujących b a d a ń i w y m i a n ą doświadczeń — wspólne przeprowadzanie badań we wszystkich aktualnie opracowywanych punktach. Przy samym typowaniu synchronicznie ba­ danych miejscowości winno się przede wszystkim uwzględnić podobieństwo warunków geograficzno-gospodarczych, demograficznych i struktury społecznej. W związku z tym zachodzi potrzeba przeprowadzenia jak najrychlej regionalizacji Karpat w opar­ ciu o granice historyczno-administracyjne, geograficzno-fizjograficzne, gospodarcze i językowe. Jako najpilniejszą t e m a t y k ę badawczą, naświetlającą pochodzenie kultury ludo­ wej i etnogenezę w Karpatach, referent uważa podjęcie opracowania zagadnień zwią­ zanych z rolą pasterstwa wysokogórskiego w jego całym przebiegu dziejowym. W tym celu należałoby rozpocząć poszukiwania terenowe od inwentaryzacji wszelkich re­ l i k t ó w i archaizmów kulturowych. Pod tym k ą t e m widzenia trzeba by opracować: 1) zajęcia pasterskie z położeniem nacisku na różnice regionalne, występujące w ter­ minologii, formach organizacyjnych, technikach i w y p o s a ż e n i u ; 2) formy ustroju gruntowego z uwzględnieniem zasięgu ich odmian; 3) instytucję wielkiej rodziny na Słowacji oraz związki rodowe na Podhalu; 4) typy osad letniskowych; 5) systemy wyrabiania nowin wraz z techniką, a także pierwotne formy uprawy (np. koszarowa­ nie p ó l ) ; 6) rzemiosło ludowe, a właściwie wytwórczość d o m o w ą opartą o miejscowy surowiec ze szczególnym uwzględnieniem produktów uzyskanych z pasterstwa (np. w garbarstwie, sukiennictwie); 7) sztukę tradycyjną (folklor, m u z y k ę , zdobnictwo); 8) wiedzę tradycyjną, wierzenia i magię, związaną w pierwszym rzędzie z wyżej wy­ mienionymi działami k u l t u r y . Na wszystkich konferencjach wysuwano jako warunek współpracy w realizacji planu badawczego konieczność ujednolicenia tematyki, ustalenia zakresu prac i ko­ lejności zadań. W myśl tych zasad uzgodniono, iż opracowanie pasterstwa będzie c z o ł o w y m zagadnieniem na najbliższe lata. W tym celu zostanie zwołana wiosną 1960 r. w Zakopanem konferencja robocza polsko-słowacka, na której będzie prze­ dyskutowany szczegółowy plan badań i kwestionariusze przygotowane przez etno­ grafów polskich. Nadto zostanie ustalona organizacja badań oraz sposób opracowy­ wania i publikowania wyników. W dyskusji nad celowością monograficznego ujęcia kultury ludowej regionów czy reprezentatywnych wsi uzgodniono, że w obecnej sytuacji i w stadium zaawanso­ wania badań należy ograniczyć się do kontynuowania prac rozpoczętych w latach ubiegłych. Innym zagadnieniem, wielokrotnie już omawianym, jest sprawa kompleksowości b a d a ń . Poza etnografami i historykami nie brali dotąd udziału w naradach pracownicy innych pokrewnych dyscyplin, bez których pomocy nie można sobie wyobrazić uzyskania p e ł n y c h osiągnięć naukowych. W związku z tym postanowiono nawiązać ścisłe kontakty z antropologami, archeologami, ekonomistami, geografami, histo­ rykami osadnictwa, językoznawcami, socjologami i przyrodnikami. Spotkania uzgad­ niające plany badawcze winny b y ć przeprowadzone w najbliższym czasie z zaintereso10 io Wyniki konferencji w Bratysławie i Warszawie omówiła także dr Jarmila Patkova, członek słowackiej delegacji organizującej międzynarodową akcję badawczą w Karpatach. Zob. Pokracovanie spoluprdce polskach a slovenskych etnografov, „Slovensky Narodopis", Bratislava B . 8: 1960 nr 1, s. 159—162. �343 KRONIKA I RECENZJE 11 wanymi dyscyplinami . Zapoczątkowaniem tych niezbędnych k o n t a k t ó w jest uzyska­ nie od niektórych placówek badawczych wymienionych dyscyplin sprawozdań z ich działalności i osiągnięć naukowych odnośnie do regionu karpackiego, które zostaną opublikowane w n a s t ę p n y m tomie „Etnografii Polskiej". W wyniku dotychczasowych rozmów i konferencji, odbytych w 1958 i 1959 r„ podpisano u m o w ę , konkretyzującą formy przyszłej współpracy międzynarodowej pomiędzy Instytutem Etnografii i Folklorystyki ĆAN, reprezentowanym przez prof. dr J . Horaka, Instytutem Etnografii S A V , reprezentowanym przez dr B . Filovą, a Instytutem Historii Kultury Materialnej P A N w osobie prof. dr W . Dynowskiego. W umowie podkreślono, że członkowie założyciele podejmą inicjatywę zorganizo­ wania międzynarodowej Komisji, koordynującej prace w zakresie badań kultury ludowej Karpat, w której reprezentowane b y ł y b y wszystkie zainteresowane narody. P o d s t a w ą działania zorganizowanej Komisji b y ł b y właściwy statut, a jej organem wykonawczym Sekretariat, złożony z przedstawicieli etnografii polskiej i słowackiej, jako członków założycieli. Komisja powinna dysponować w ł a s n y m Biuletynem, wydawanym w językach kongresowych , a w miarę rozwoju działalności także innymi publikacjami naukowymi. Nadto przewiduje się w umowie organizowanie wspólnych narad, seminariów roboczych, prac badawczych, w y m i a n ę pracowników nauko­ wych itd. Zgodnie z założeniami zorganizowania międzynarodowej akcji badawczej Za­ kład Etnografii I H K M P A N wKrakowie nawiązał kontakty z uczonymi różnych narodów, zapraszając ich do publikowania na łamach „Etnografii Polskiej" arty­ kułów, p r z y c z y n k ó w i informacji o stanie badań kultury ludowej w Karpatach oraz innych obszarach górskich. 12 Mieczysław Gładysz Z DZIAŁALNOŚCI N A U K O W O - B A D A W C Z E J I D Y D A K T Y C Z N E J W Z A K R E S I E T A Ń C A L U D O W E G O W P O L S C E W L A T A C H 1945-1959 Działalność naukowo-badawczą Badania nad t a ń c e m ludowym w okresie powojennym wiążą się ściśle z ogólno­ krajową akcją zbierania folkloru muzycznego, zorganizowaną przez P a ń s t w o w y Instytut Sztuki w Warszawie w 1950 roku, chociaż już parę lat wcześniej w ramach P a ń s t w o w e g o Instytutu Badania Sztuki Ludowej organizuje Sekcję Tańca Tadeusz Zygler . W tym czasie oprócz Sekcji Tańca zaczyna na wielką skalę, nie n o t o w a n ą dotychczas w Polsce, działać Sekcja Muzyki kierowana przez doc. Mariana Sobies1 2 11 Dwudniowa konferencja porozumiewawcza p o m i ę d z y wymienionymi dyscy­ plinami odbyła się w Krakowie w dniach 11—12 I I I 1960 r. Pierwszy numer Biuletynu pt. Oarpatica ukazał się w Bratysławie w 1960 r.; zawiera poza komunikatami i informacjami Sekretariatu także artykuł prof. K . D o ­ b r o w o l s k i e g o , Kultura pasterska w Karpatach i na Bałkanach jako dziedzina mię­ dzynarodowej współpracy naukowej (w tłumaczeniu angielskim). Tenże artykuł ukazał się w „Wierchach", R . 28: 1959, s. 2 1 7 - 2 2 1 . Zob. A. J.[ackowski], Zbieramy folklor muzyczny, „Muzyka", R. 1: 1950 nr 2, s. 29 — 30; M. i J . S o b i e s c y , Instrukcja w sprawie zbierania pieśni i muzyki ludowej, t a m ż e , s. 30 — 49. Sekcja Tańca rozpoczęła swoją działalność już w 1946 r. jako jedno z ogniw organizacyjnych ówczesnego P a ń s t w o w e g o Instytutu Badania Sztuki Ludowej. Zob. Powstanie, organizacja i charakter Państwowego Instytutu Badania Sztuki Lu­ dowej, „Polska Sztuka Ludowa", R . 1: 1947 nr 1 — 2, s. 60 — 61. 1 2 1 2 �344 KRONIKA I RECENZJE kiego, która w ciągu paru lat obok kilkudziesięciu tysięcy pieśni zebrała w terenie t a k ż e wiele melodii tanecznych, utrwalanych na taśmie magnetofonowej lub za­ pisem o ł ó w k o w y m . Doc. Marian Sobieski najpierw przy pomocy żony, mgr Jadwigi Sobieskiej, a później całej ekipy badawczej prowadzi już od lipca 1945 r. badania terenowe z ramienia Zachodniego Archiwum Fonograficznego w Poznaniu. W czasie tych pierwszych poszukiwań obok zbierania pieśni ludowych dokonuje całego szeregu nagrań melodii tanecznych. Liczba nagranych wówczas tańców ludowych wynosi 130 z terenów Wielkopolski i 7 z Pomorza . W tym mniej więcej czasie (1945 — 1948) Sekcja Tańca P I S przy pomocy dra A. G-lapy i dyr. A. Kowalskiego zebrała również w Wielkopolsce ogółem 57 tańców. Tańce te, opisane, opatrzone rysunkami i nutami, znajdują się obecnie w Archiwum P I S w Warszawie . W związku z przeprowadzanymi badaniami terenowymi, mając na uwadze dalsze poszukiwania i dokładniejszą niż dotychczas dokumentację, zaprowadzono w Zakładzie kartotekę informatorów, opracowano instrukcję dla pracowników i zbie­ raczy terenowych oraz sporządzono kartotekę najważniejszych pozycji bibliogra­ ficznych z zakresu tańca. Opublikowano też do tego roku 6 artykułów w fachowej prasie krajowej oraz jeden w „Tanećnich Listach" w Czechosłowacji . N a w i ą z a n y został również kontakt z wydziałem tanecznym Konserwatorium w Pradze oraz z badaczami folkloru. W 1949 r.. z okazji przeprowadzania badań nad p l a s t y k ą w powiecie ojjoczyńskim. zajmowano się także tamtejszym tańcem ludowym. W tym też roku na życzenie Biura Współpracy z Zagranicą rozpoczęto przygotowania obszer­ nej pracy informacyjnej o polskich tańcach ludowych dla Bułgarii i . Z S R R . W ramach popularyzacji wiedzy Sekcja Tańca udzielała szeregu porad zespołom świetlicowym, które o p r a c o w y w a ł y programy taneczne . Niestety, na tym k o ń c z y się jej działal­ ność, g d y ż zostaje rozwiązana. Dalsze badania nad t a ń c e m przejmuje Sekcja Muzyki, prowadząc je w m a ł y m zakresie, a właściwie na marginesie dotychczasowych p r a c . Jednakże badając m u z y k ę ludową, uzupełnia stopniowo zbiory muzyczne melodiami t a ń c ó w ludowych. Poza działalnością naukowo-badawczą P I S , zbieraniem materiału w terenie zajmują się niektórzy choreografowie, prowadząc poszukiwania w interesujących ich regionach. Zebrany materiał w y z y s k u j ą przede wszystkim w swej pracy dy­ daktycznej, głównie przy tworzeniu układów tanecznych w zespołach przez nich 3 4 5 6 7 3 Zanotowano tam przede wszystkim tzw. wiwaty, jako tańce najbardziej cha­ rakterystyczne dla Wielkopolski, następnie zaś oberki, walcerki oraz t a ń c e korowo­ dowe. W szczególności nagrano: w i w a t ó w -»- 51, oberków — 34, polek — 14, walcerków — 11, r ó w n y c h — 6, przodków — 4, chodzonych — 4, polonezów — 1, szoczów — 1, ceglarzy — 1, mietlarzy — 1, trojaków śl. — 1, służb do czepca — 1. T a ń c ó w kaszubskich z terenów Pomorza: szewców kasz. — 2, trojaków kasz. — 1, kosesów — 1, kozyder — 3. Zob. M. S o b i e s k i , Działalność Zachodniego Archiwum Fonograficznego w Poznaniu, „Polska Sztuka Ludowa", R. 2: 1948 nr 1, s. 38 — 40. Zob. Sprawozdania z działalności Państwowego Instytutu Badania Sztuki Lu­ dowej za rok 1948, „Polska Sztuka Ludowa", R. 3: 1949 nr 1 — 2, s. 63. „Taneeni Listy", dwumiesięcznik poświęcony kulturze tanecznej, wychodzi od 1947 r. w Pradze pod redakcją Jana Reya, nakładem Athosu. Czasopismo obej­ muje wszelkie zagadnienia dotyczące sztuki tanecznej i zawiera dużo interesującego materiału z zakresu tańca ludowego różnych narodów. M. in. artykuł T . Z y g l e r a , Polskie tańce ludowe i ich badanie. Zob. rec. T . Z.fygler] „Polska Sztuka Ludowa", R. 2: 1948 nr 9 - 1 0 , s. 6—11; R . 3: 1949 nr 3 — 4, s. 127. Sprawozdanie z działalności Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej za rok 1949, „Polska Sztuka Ludowa", R. 3: 1949 nr 1 1 - 1 2 , s. 367 — 368. Zob. Reorganizacja Zakładu Badania Sztuki Ludowej w Państwowym Instytucie Sztuki, „Polska Sztuka Ludowa", R. 12: 1958 nr 1, s. 59. 4 5 6 7 �345 KllONIKA 1 RECENZJE prowadzonych. Zebrany materiał nie jest na ogół publikowany; pozostaje w notat­ kach zbieracza. Niekiedy tylko jest udostępniany instruktorom tańca w formie opra­ cowań, które są powielane w domach kultury lub ogniskach choreograficznych. Działalność dydaktyczna i a r t y s t y c z n a Po 1945 r. zaczyna p o w s t a w a ć cały szereg zespołów tanecznych przy domach kultury i świetlicach. Nad nimi to Departament D o m ó w Kultury i Świetlic Mini­ sterstwa Kultury i Sztuki roztoczył od pierwszej chwili szczególną opiekę, dążąc do wydobycia zapomnianych wartościowych form tanecznych i ich upowszechnie­ nia. W związku z ogromnym zapotrzebowaniem' materiałowym do pracy instruk­ tora tanecznego, przeważnie niezbyt przygotowanego w tym kierunku nauczyciela prowadzącego świetlicę, zaczyna się u k a z y w a ć na łamach czasopism szereg drobnych opracowań t a ń c ó w narodowych i regionalnych w formie małych układów ilustrowa­ nych rysunkami schematycznymi i przykładami nutowymi. P o d a w a ł y je liczne cza­ sopisma, a między innymi: „Polska Sztuka Ludowa", „Praca Świetlicowa", „Świe­ tlica Krakowska", „ P r a c u j e m y w świetlicy", „Scena Świetlicowa", „Świetlica Dzie­ cięca", „Teatr Ludowy" i inne. W zakresie dydaktycznym tańcem ludowym zajmują się takie ośrodki, j a k : W y ż s z a Szkoła Wychowania Fizycznego, wojewódzkie i powiatowe domy kultury, Centralna Poradnia E u c h u Amatorskiego w Warszawie, ogniska choreograficzne, częściowo szkoły baletowe itd. Postaram się omówić pokrótce działalność tych pla­ cówek. W y ż s z a Szkoła Wychowania Fizycznego zajmując się wychowaniem mło­ dzieży, która ma stanowić kadrę nauczycielską lub przyszłych instruktorów sporto­ wych, zwraca też u w a g ę na wyszkolenie muzyczne i taneczne. Istniejąca na tej uczelni Katedra Ćwiczeń Muzyczno-Euchowych i Tańców Ludowych prowadzi zajęcia z ogó­ łem studentów, mając za zadanie przerobienie materiału nauczania w zakresie szkoły podstawowej i średniej. Celem tych zajęć jest: usprawnienie studenta pod względem praktycznym, przygotowanie metodyczne oraz przygotowanie dydaktyczne. Stu­ denci tej uczelni zapoznają się z tańcami narodowymi: polonezem, mazurem, ober­ kiem, kujawiakiem, krakowiakiem oraz z szeregiem t a ń c ó w regionalnych, np.: śląskich, wielkopolskich, rzeszowskich. Są oni obowiązani do tworzenia układów z poznanych e l e m e n t ó w danego tańca, opierając się ściśle na autentycznych formach. Mają oni prawo wprowadzania t a ń c ó w ludowych w lekcjach W F w szkołach. D l a I I I roku studiów zaczyna się specjalizacja i student, który obiera ten kie­ runek, uczęszcza na odpowiednie seminaria. Wspomniana Katedra podejmuje też prace magisterskie z zakresu tańca ludowego i ćwiczeń muzyczno-ruchowych . Na seminariach zostaje pogłębiona wiedza o tańcach narodowych i regionalnych, co oczywiście zwiększa ich znajomość wśród studentów. Poza tym opracowuje się zagadnięcia z dziedziny: kostiumologii, etnografii, historii tańca, podstawowych wia­ domości o pieśni i muzyce ludowej, a także próbuje się zapisu (notacji) melodii, przy czym uwzględniany jest zapis samego tańca. Specjalizacja ma na celu doprowadzenie do tworzenia dużych masowych układów i lepszego zrozumienia połączenia ruchu z m u z y k ą oraz zwiększanie umiejętności prowadzenia lekcji o typie muzyczno-ruchowym i tworzenia układów tanecznych, o ile w pracy pedagoga są one potrzebne. Zakład Ćwiczeń Muzyczno-Euchowych i Tańców Ludowych przy krakowskiej W S W F podejmował jeszcze przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą prace magisterskie z zakresu t a ń c ó w ludowych. W okresie powojennym dopiero od 1958 r. wznowiono takie ma9 Kierownikiem Zakładu od 1950 r. jest mgr Halina Kubalska. �346 KRONIKA I RECENZJE gisteria. Maszynopisy tych prac są do wglądu w bibliotece W S W F . Tak samo podjęli prace z tego zakresu, ale już znacznie wcześniej, studenci w Poznaniu. Z t y t u ł a m i rozpraw magisterskich oraz z krótkim omówieniem ich treści czytelnik może się za­ poznać w Kronikach W y ż s z e j Szkoły Wychowania Fizycznego w Poznaniu. Popularne obecnie w Polsce instytucje zwane domami kultury również w dość d u ż y m stopniu przyczyniają się do poznania t a ń c ó w ludowych, tak przez ich naucza­ nie na kursach instruktorskich, jak też przez w y s t ę p y swych zespołów. W ten sposób za p o m o c ą dobrze opracowanych programów tanecznych dostarcza się widzowi nie tylko wrażeń estetycznych, ale także możliwości zapoznania się z ruchami i figurami t a ń c ó w regionalnych. T a k na przykład przy Krakowskim Domu Kultury, którego działalność jest mi najlepiej znana, istnieje Poradnia Kulturalno-Oświatowa, której celem jest dokształcanie etatowych pracowników placówek kulturalno-oświatowych, organizowanych przy powiatowych i zakładowych domach kultury. Pracownicy ci mogą korzystać z porad fachowych na miejscu w K D K lub sprowadzić odpowiedniego pracownika Poradni do swego zespołu. Oprócz tego Poradnia udostępnia kolportaż wydawnictw własnych i obcych lub rozprowadza wydawnictwa Centralnej Poradni Ruchu Amatorskiego w Warszawie. Poradnia także nawiązała kontakt ze Związkiem Młodzieży Wiejskiej, któremu pomaga w organizowaniu i prowadzeniu zespołów na wsi. Pierwsze zajęcia dydaktyczne Poradni zostały zorganizowane na przełpmie 1950 i 1951 roku. Kurs dla k a n d y d a t ó w i kierowników terenowych zespołów świetli­ cowych trwał osiem miesięcy. B y ł to w ogóle pierwszj kurs tego rodzaju w Polsce. Po zakończeniu kursu zawiązał się kolektyw instruktorów artystycznych, który dalej rozwijał działalność choreograficzną. Od 1957 r. po zjeździe choreografów polskich wprowadzono na tego rodzaju kolektywach systematyczne dokształcanie. Początko­ wo zajęcia b y ł y prowadzone sposobem seminaryjnym, wprowadzając trzystopniowy system nauczania , m. in. prowadzono w y k ł a d y z dziedziny folkloru i etnografii, uwzględniające t a ń c e narodowe i regionalne. Nadto omawiane są zagadnienia ukła­ dów scenicznych t a ń c ó w obrzędowych i ich stylizacji. Po 3 latach studiów ma nastąpić specjalizacja, przewidująca m. in. dział t a ń c ó w ludowych i narodowych, w których będą uwzględniane zainteresowania regionalne. Krakowski Dom Kultury prowadzi ewidencję prawie wszystkich zespołów ta­ necznych, istniejących w Krakowie i w całym województwie. J a k dotychczas, dzia­ łalność kursów tylko w niewielkim stopniu w p ł y w a na poznanie tradycyjnych tań­ ców polskich, niemniej jednak przyczynia się do rozpowszechniania repertuaru pol­ skiego folkloru, który jest niejednokrotnie, z braku fachowców prowadzących zespoły taneczne, wypaczany i podawany widzowi w nietypowych formach tanecznych. P o d o b n ą pracę upowszechniania folkloru tanecznego, ale na skalę ogólnokra­ jową, prowadzi Centralna Poradnia Ruchu Amatorskiego w Warszawie, skupiając na swych seminariach choreografów z miast wojewódzkich. Nie można tego powie­ dzieć o działalności ognisk i szkół baletowych, kształcących swych w y c h o w a n k ó w jedynie pod względem praktycznym. W zajęciach tych szkół jedynie w m a ł y m stopniu uwzględniane są tańce polskie, są one wykładane w d u ż y m dziale t a ń c ó w charakte­ rystycznych. Do upowszechniania i popularyzowania folkloru polskiego, a między innymi t a ń c ó w narodowych i regionalnych, przyczyniają się w dużej mierze zespoły taneczne. Wiele z nich spełnia to zadanie, pokazując widzowi w dobrze opracowanym progra­ mie szereg ciekawych i dobrze (wiernie) oddanych utworów (kompozycji) tanecz9 9 Obecnie prowadzi taki kurs Krakowski Dom Kultury. �347 KRONIKA I RECENZJE nych. Biorę tu pod uwagę takie zespoły, j a k : P a ń s t w o w y Zespół Pieśni i Tańca „Ma­ zowsze", P a ń s t w o w y Zespół Pieśni i Tańca „Śląsk", istniejący w Krakowie zespół „ K r a k o w i a c y " , Regionalny Zespól z Bukowiny Tatrzańskiej i inne. Niemniej jednak często do pracy niektórych zespołów musimy odnosić się z pewną rezerwą, ponie­ waż w niektóre tańce wkradają się nieścisłości. Taniec u k ł a d a n y przez choreografa czasem jest oddany bardzo wiernie, ale są też wplatane w układ wstawki czysto ba­ letowe. Nie zawsze też dobrze dzieje się z zastosowaniem odpowiedniego stroju do danego tańca. Mogę to zilustrować przykładem w y s t ę p u zespołu „Śląsk", jaki miał miejsce w 1959 r. w Krakowie. Szczególnie zwróciłem uwagę na opracowanie kra­ kowiaka, który t a ń c z o n y b y ł w brokatowych spódnicach, nietypowych dla stroju krakowskiego. Ten właśnie przykład wydaje mi się uderzający szczególnie, bo jeżeli zespół podaje widzowi pewien obraz, utrwalający się w pamięci, to powinien on b y ć wierny w zakresie etnograficznym i historycznym. Mówię o tym dlatego, że właśnie w ostatnim programie zespołu „Śląska", k t ó r y podał nam cały szereg tańców regio­ nalnych i narodowych, wkradło się dość dużo wstawek czysto baletowych. Nie zna­ czy to jednak, bym uważał, że tego typu rzeczy decydują o nieprzydatności zespołów tanecznych, takich jak „Śląsk". Przeciwnie, szkoda, że Polska nie posiada ich więcej, przecież są one doskonałymi krzewicielami tańca ludowego, chodzi tylko o wierne oddanie tak formy ruchowej, jak i muzyki, i pieśni. Publikacje Jak można zorientować się z tego krótkiego przeglądu osiągnięć naszych pla­ cówek z a j m u j ą c y c h się choreografią, zagadnieniami teoretycznymi zajmowano się stosunkowo niewiele. Ogromna przewaga strony praktycznej zaciążyła nad działal­ nością naukową. Również rezultaty badawcze prac terenowych w porównaniu do zebranych materiałów z dziedziny pieśni i muzyki są znikome. Większe rezultaty mają zapewne zbieracze prywatni, jak np. znany badacz śląskiego folkloru muzycznego J a n Tacina z B i e l s k a . , Polskie t a ń c e ludowe stanowią jedną z w a ż n y c h części naszej kultury narodowej, w porównaniu jednak z innymi działami kultury ludowej są one w znikomej części zebrane i opracowane. Bibliografia taneczna (tańców ludowych) ogranicza się do podania kilkudziesięciu pozycji, uwzględniających materiały w formie krótkich no­ tatek drukowanych w czasopismach, tak przed I w o j n ą światową, jak i obecnie. Nie mamy oczywiście opracowań systematycznych, omawiających wszystkie zagadnienia związane z t a ń c e m czy rejestrujących wszystkie polskie tańce. Czymże m o ż e m y się w y k a z a ć poza opracowaniami najstarszymi, do których zaliczamy zbiory Oskara K o l b e r g a , Łukasza G o ł ę b i o w s k i e g o , Karola Czerniawskiego , Zygmunta Glogera , Kazimierza B r o d z i ń s k i e g o . Najcenniejszym źródłem pozostają nadal 10 11 14 1 0 12 18 15 Śląski Instytut Naukowy w Katowicach przygotowuje do wydania tańce śląskie, zebrane przez J . Tacinę. O. K o l b e r g , Lud, jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce, t. 1 — 36: 1865—1890; t e n ż e , Słówko o tańcach ludowych, [w:] Kalendarz Jaworskiego, 1860, s. 143—145; t e n ż e , Korespon­ dencja z Wiednia, „ R u c h Muzyczny", 1857, s. 203 — 206. Ł. G o ł ę b i o w s k i , Gry i zabawy różnych stanów, Warszawa 1831, Tańce, s. 3 0 4 - 3 3 0 . K . C z e r n i a w s k i , O tańcach narodowych z poglądem historycznym i estetycznym na tańce różnych narodów, a w szczególności na tańce polskie, Warszawa 1860, ss. 119. Z. G l o g e r , Tańce, [w:] Encyklopedia staropolska, t. 4: 1903,8. 354—358 i inne. K . B r o d z i ń s k i , O tańcach polskich (1. Polonez, 2. Krakowiak, 3. Mazurek, 4. Kozak), „Melitele", Warszawa 1828, ss. 85. 1 1 1 2 1 3 14 1 6 �348 KRONIKA I RECENZJE prace O. Kolberga, dające w łącznej sumie około 66t) stron materiału dotyczącego tańca naszego ludu z okolic: Krakowskiego, Lubelskiego, Kujaw, Kieleckiego, Łę­ czyckiego, Mazowsza, Przemyskiego. Daje również krótkie podsumowanie dotyczące ludowych pieśni i t a ń c ó w w Polsce. Materiał opisowy ilustrowany jest całym szere­ giem przykładów nutowych. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m obserwujemy nadal w nauce zainteresowania tańcem ludowym. Wśród całego szeregu przyczynków, dorzucających materiał z różnych regionów, zwracają uwagę szczególnie 2 prace: monografia zbiorowa pod redakcją M. G l i ń s k i e g o i praca Z. K w a ś n i c o w e j , które zajmują się zagadnieniem od strony teoretycznej (w wypadku pracy Glińskiego) lub podają bogaty i różnorodny materiał opisowy z różnych regionów Polski (praca Z. Kwaśnicowej). Wspomniane wyżej opracowania dotyczą o b s z a T u całej Polski, poza nimi zainteresowania badaczy kie­ rują się w stronę regionów. Poszukują oni i opracowują tańce charakterystyczne dla poszczególnych polskich grup etnicznych. Pracą tego typu są np. Tańce hucul­ skie R. H a r a s y m c z u k a , gdzie zebrano 287 melodii tanecznych. W a g ę wydawnictwa podnoszą liczne zapisy nutowe, mapy i doskonałe ryciny. Dla przykładu t e g o typu opracowań w s p o m n ę jeszcze Tańce śląskie z powiatu rybnickiego A. Musioła i F . S a c h s a . W niewielkiej tej pracy autorzy skupiają u w a g ę na jednym powiecie śląskim gromadząc dość bogaty materiał. Poza opracowaniami samodzielnymi szereg czasopism, jak „Zaranie Śląskie", „Wisła", „ L u d " , „Życie Polskie", umieszcza artykuły o tematyce dotyczącej tańca ludowego. Są to na ogół tylko krótkie zapisy notujące jeden lub kilka t a ń c ó w re­ gionalnych. Nieliczne publikacje taneczne okresu powojennego można podzielić na pozycje mówiące o historii tańca lub jego rozwoju, próby notacji oraz na zagadnienia badaw­ cze opisujące poszczególne tańce lub całe wiązanki taneczne, recenzje. Do większych opracowań wydanych oddzielnie, m ó w i ą c y c h o historii polskich t a ń c ó w ludowych, zajmujących się genezą lub przedstawiających autentyczny opis kroków i figur, m o ż e m y zaliczyć prace: Zofii Majewiczowej , Franciszki Z o z u l i , Tadeusza Zygl e r a , Zofii K w a ś n i c o w e j oraz prace Włodzimierza K o t o ń s k i e g o . Poza tymi pu­ blikacjami posiadamy prace muzykologiczne, omawiające i opisujące tańce. Są nimi Jadwigi i Mariana Sobieskich Wiwaty wielkopolskie , Szlakiem Kozła lubelskiego™ 16 17 18 19 20 22 21 23 24 25 1 6 Monografia zbiorowa pod redakcją M. G l i ń s k i e g o , Taniec, Warszawa 1930, 91-100. Z. K w a ś n i c o w a , Zbiór pląsów, Warszawa 1937 — 1938, t. 1, ss. 470; t. 2, ss. 272. R . W . H a r a s y m c z u k , Tańce huculskie, L w ó w 1939, ss. V I I I , 303, 1 nłb„ tablic nutowych 56. A. M u s i o ł , F . S a c h a s , Tańce śląskie z powiatu rybnickiego, Katowice 1937, ss. 69. Z. M a j e w i c z o w a , Krakowiak, Warszawa 1951, ss. 116. F . Z o z u l a , Tańce ludowe, Warszawa 1952, s. 7 — 62. T . Z y g l e r , Polskie tańce ludowe. Przewodnik po wystawie w Muzeum Etnogra­ ficznym w Krakowie, Kraków 1952, ss. 42 i 11 tablic. Z. K w a ś n i c o w a , Mazur. Polskie tańce ludoiee. Podręcznik tańca ludowego', Warszawa 1953. W . K o t o ń s k i , Taniec zbójnicki (na powielaczu), Warszawa 1954; W . K o ­ t o ń s k i , Góralski i zbójnicki, Kraków 1956. J . i M. S o b i e s c y , Wiwaty wielkopolskie, [w:] Księga pamiątkowa ku czci prof. A. Chybińskiego, Kraków 1950. J . i M. S o b i e s c y , Szlakiem Kozła lubelskiego, Kraków 1954, ss. 110. s. 1 7 1 8 1 9 20 2 1 2 2 2 3 4 4 25 2 6 �349 KRONIKA I RECENZJE 27 28 oraz pieśni ziemi wielkopolskiej, lubuskiej , warmijskiej i mazurskiej . Jest też opracowanie Jana Chorasińskiego, dotyczące melodii P o w i ś l a , oraz Pogadanki o muzyce '' B . Muchonberga. W czasopiśmie „Polska Sztuka L u d o w a " mamy ciekawy artykuł podsumo­ w u j ą c y osiągnięcia filmografii sztuki ludowej i folkloru w latach 1945—1956. W dzie­ dzinie tańca ludowego sfilmowano w tym okresie festiwal zespołów świetlicowych, tańce zespołu „Mazowsze", „Śląsk" oraz wesele krakowskie, wykonane przez Polski Zespół Tańca. Jest również film kolorowy o tańcach ziemi wrocławskiej oraz zbój­ nicki w wykonaniu P a ń s t w o w e g o Zespołu Tańca. Ten krótki artykuł sprawozdawczy nie omawia oczywiście całej literatury do­ tyczącej tańca ludowego. Ma on na celu pobieżne zorientowanie czytelnika w tym, co na polu teoretycznym i praktycznym zrobiono w dziedzinie tańca. 28 3 31 Jacek R U D O L F H . NOCOŃ, Dzieje, kultura i upadek Inków, t. V , Wrocław 1958, ss. 377 Tomasik Prace Etnologiczne P T L , Po ostatniej wojnie światowej obserwujemy w Polsce w y r a ź n y wzrost zainte­ resowania Indianami Ameryki Łacińskiej. Znajduje ono swój wyraz w pracach etno­ logów, socjologów i językoznawców polskich, którzy na razie ubocznie, na margi­ nesie swych zasadniczych zajęć, pracują nad problematyką amerykanistyczną. W ślad za zainteresowaniami idą publikacje, częściowo o charakterze ściśle nauko­ wym, w większości jednak popularnonaukowe . Obok licznych a r t y k u ł ó w ukazało się również kilka książek, jak np. tłumaczenie, i wydanie z obszernym w s t ę p e m i ko­ mentarzami, kroniki Bartolome de los Casas , czy też przekład z oryginału azteckiego opisu zdobycia Meksyku dokonany przez prof. Tadeusza Milewskiego , który po­ przedził go obszernym w s t ę p e m szkicującym tło historyczne i kulturowe, na jakim powstało tłumaczone przez niego dzieło. Zainteresowanie A m e r y k ą Łacińską wyraża 1 2 3 4 2 7 J . i M. S o b i e s c y , Pieśni i muzyka ludowa Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej w świetle dotychczasowych badań, „Polska Sztuka Ludowa", R. 4: 1950 nr 1 — 6, s. 3 3 - 3 5 . J . i M. S o b i e s c y , Pieśni ludowe Warmii i Mazur, Kraków 1955, ss. 236. J . C h o r a s i ń s k i , Melodie taneczne Powiśla, Kraków 1949, ss. 127. Rec. J . S o b i e s k a , Pecenzja „Melodii tanecznych Powiśla" Chorasińskiego, „Polska Sztuka Ludowa", R. 5: 1951 nr 1 - 2 , s. 6 3 - 6 4 . B . M u c h e n b e r g , Pogadanki o muzyce, [w:] Podręcznik dla szkól i ognisk mu­ zycznych, cz. 1, Kraków 1959, s. 35 — 43. Filmografia Sztuki Ludowej i Folkloru za lala 1945 — 1956, „Polska Sztuka Ludowa", R. 11: 1957 nr 2, s. 1 2 1 - 1 2 3 . Pomijam tu celowo literaturę podróżniczą, często eiekawą także dla etnografa, oraz beletrystykę osnutą na tematach indiańskich, choć i one są niewątpliwie wyra­ zicielami zainteresowań społeczeństwa. Publikowanych zwłaszcza na ł a m a c h popularnego miesięcznika „Poznaj Świat". B a r t o l o m e de los C a s a s , Krótka relacja o wyniszczeniu Indian; tłumaczenie K . N i k l e w i c z ó w n y , przedmowa i komentarze M. Ż y w c z y ń s k i e g o , Warszawa 1956, ss. 243. A z t e k - A n o n i m , Zdobycie Meksyku. Przetłumaczył i opracował T . M i l e w s k i , Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Kraków—Wrocław 1959, Biblioteka Narodowa, Seria I I , nr 116, ss. X C I X , 160. 2 8 2 9 3(1 3 1 1 2 3 4 �350 KRONIKA I RECENZJE się również w ukazaniu się na pólkach księgarskich książek amerykanistycznych t ł u m a c z o n y c h z j ę z y k ó w obcych . Odrębne miejsce w polskiej literaturze amerykanistycznej zajmuje książka R. H . Noconia, Dzieje, kultura i upadek Inków. Jest to pierwsze u nas opracowanie imperium Inków, gdzie autor dał pełny obraz stosunków p a n u j ą c y c h w centralnych Andach i na wybrzeżu Pacyfiku przed przybyciem Hiszpanów. Naczelne zagadnienie przedstawia na szerokim tle historycznym, sięgając do czasów zasiedlenia obu Ameryk i ewentualnych późniejszych k o n t a k t ó w p o m i ę d z y Starym i Nowym Światem. Autor omawia następnie kultury poprzedzające pojawienie się Inków, wreszcie daje mono­ graficzny opis ich państwa, począwszy od dziejów mitycznych i historycznych, po­ przez opis stosunków politycznych, struktury społecznej, gospodarczej oraz cało­ kształtu kultury materialnej aż po konkwistę i ustanowienie nowego porządku przez z d o b y w c ó w hiszpańskich, oraz jeden rozdział poświęca przeglądowi hiszpańskich źródeł pisanych, z których to (poza materiałem archeologicznym) czerpiemy wiado­ mości o tym, jak wyglądało życie w państwie Inków w pierwszych dziesięcioleciach panowania hiszpańskiego. Tekst uzupełnia obszerna literatura, objaśnienia w y r a z ó w obcych, indeks imion własnych i nazw geograficznych, wreszcie spis rycin i mapek. Przed przystąpieniem do właściwej oceny książki R. H . Noconia musimy zasta­ nowić się nad jej charakterem — inaczej bowiem oceniamy dzieło ściśle naukowe, inaczej podręcznikowe, a inaczej jeszcze popularnonaukowe. Otóż, jak to autor za­ znacza we wstępie, książka jego ma b y ć zarówno popularna, jak i przeznaczona dla grona specjalistów. Połączenie to trudne, ale skoro książka nosi już taki p o d w ó j n y charakter, musimy ją oceniać z dwu p u n k t ó w widzenia. Przyjrzyjmy się jej najpierw jako „przeznaczonej dla grona specjalistów" (w tym wypadku archeologów i etnografów). P o m y ś l a n a jest ona jako rodzaj podręcznika i niewątpliwie spełnia swoje zadanie. Jeśli w e ź m i e m y pod uwagę słabą w Polsce zna­ jomość języków obcych, a więc utrudniony dostęp do literatury światowej, książka Noconia jest w tej chwili jedyną, z której polski czytelnik może się w sposób d o s t ę p n y dowiedzieć o dziejach i kulturze Inków. D u ż a ilość nagromadzonych w niej wiadomości jest na ogół zgodna z nauką, choćby dzięki temu, że w opisie kultur przedinkaskich i kultury Inków autor oparł się na doskonałym dziele wydanym przez Smithsonian Institution w Waszyngtonie, sześciotomowym podręczniku Handbook of South Ame­ rican Indians, a w szczególności jego drugim tomie n o s z ą c y m t y t u ł The Andean civilizations, opracowanym przez tak wybitnych amerykanistów, jak W. C. Bennett, R. Hoyle, J . H . Rowe, H . J . Tschopik i inni. T u jednak napotykamy zagadnienie nader aktualne dla wielu polskich książek z pogranicza nauki i popularyzacji, a mianowicie, jak dalece autorowi wolno korzy­ stać z literatury obcej i w jakiej formie może podawać ją polskiemu czytelnikowi. Nie można w y m a g a ć od autora podręcznika, a tym bardziej popularyzatora, ż e b y wszystko, o czym pisze, było jego w ł a s n y m osiągnięciem, naukowym.. Natomiast wskazane jest, żeby autor przestudiował szerszą literaturę z zakresu, który sam. za­ mierza opracować, i ż e b y na jej podstawie stworzył własny obraz zagadnienia. Nie musi nawet podawać, na jakich pracach się oparł, pod warunkiem, że nie daje mniej lub bardziej wiernego tłumaczenia swych pierwowzorów; w przeciwnym razie ma już niewątpliwy obowiązek zacytowania źródła. 6 5 Np. powojenne wydanie polskiego przekładu P . A. K i r k p a t r i c k a , Zdobywcy Ameryki, Warszawa 1957, ss. 377; przekład C. L u g o n a , Chrześcijańska komunistyczna republika Ouaranów, Warszawa 1956, ss. 357; czy E . L i p s , Księga Indian, War­ szawa 1960, ss. 486. �KItO N I K A I R E C E N Z J E 351 Autor Dziejów i kultury Inków rozwiązał tę sprawę połowicznie. T a m gdzie cy­ tuje czyjś punkt widzenia, cytuje również autora, natomiast tam, gdzie podaje częśó opisową, nie wspomina, skąd ją zaczerpnął. Żeby nie b y ć gołosłowną, pozwolę sobie zestawić tekst książki Noconia z d o s ł o w n y m tłumaczeniem wspomnianego już dzieła Handbook of S. A. Indians. A oto kilka wybranych u s t ę p ó w : N o c o ń na s. 30 — 31 pisze: „ R u i n y Chavin de Huántar leżą na wschód od Białych Kordylierów (Cordillera Blanca) nad m a ł y m d o p ł y w e m rzeki Marañou i zajmują dosyć duży obszar. Zachodnią część ruin tworzą trzy budowle o łącznej długości 150 m. W południowej części znajduje się duży budynek, zwany Castillo, długości około 75, szerokości 72 i wysokości około 13 m ..." Ten sam ustęp w Handbook (s. 81 — 82) brzmi: „Stanowisko [w sensie archeologicznym — przyp. mój] Chavin de H u á n t a r leży na północnej w y ż y n i e Peru na wschód od Cordillera Blanca nad m a ł y m d o p ł y w e m rzeki Marañon ... Ruiny pokrywają duży obszar. Trzy konstrukcje 0 łącznej długości około 490 stóp (150 m) ogradzają zachodnią stronę grupy [do­ m y ś l n e : d o m ó w , o czym była mowa w poprzednim p o m i n i ę t y m przez Noconia zdaniu — przyp. m ó j ] . D u ż y budynek na południu, zwany Castillo liczy około 245 stóp (75 m) długości, 235 stóp (72 m) szerokości i 45 stóp (13- m) wyso­ kości ..." itd. A oto inny urywek: N o c o ń na s. 249 podaje: „ N a j w y ż s z ą I s t o t ą b y ł Stwórca nie mający początku ni końca, który stworzył pozostałych bogów, ludzi, zwierzęta 1 cały świat materialny i zarządzał nim w ten sposób, w jaki władca Inków zarządzał swoim p a ń s t w e m . Stwórca nie posiadał specjalnej nazwy, obdarzano go natomiast szeregiem t y t u ł ó w , z których najczęściej u ż y w a n y b y ł Viracocha. Nazwa ta u ż y w a n a jest przez większość kronikarzy hiszpańskich i tylko jeden Garcilaso używa nazwy Pachacamac (Stwórca Świata)". W Handbook (s. 293) brzmi to: „ N a j w i ę k s z y m bo­ giem b y ł Stwórca, istota bez początku i końca, który stworzył wszystkie inne nad­ przyrodzone istoty, zwierzęta i ludzi i zarządzał nimi w sposób bardzo podobny, jak cesarz Inków rządził swoim imperium ... Stwórca nie miał imienia, tylko długą listę t y t u ł ó w , z k t ó r y c h najczęściej u ż y w a n e b y ł y : starodawny fundament, władca, na­ uczyciel świata (Ilya-Tiqsi, Wiraqocq, Pácayacaciq). Kronikarze powszechnie nazy­ wają go Viracocha, co jest zhiszpanizowaną formą środkowego z p o w y ż s z y c h tytu­ łów". W tym miejscu następuje przypis 27: „G-arcilaso jest jedynym kronikarzem, który nazywa Stwórcę Pachacamac (twórca świata) ..." Wreszcie na zakończenie inny cytat. N o c o ń (s. 183) pisze: „ W o j o w n i c y masze­ rowali w regularnych szeregach i ż a d n e m u z nich, jak podają Cobo (1890—1895) i Molina z Santiago (1916), nie wolno było pod karą śmierci wystąpić z szeregu, po­ zostać na drodze, kraść żywność lub dokuczać ludności ... Anonimowy Zdobywca (1929) podaje, że Atahuallpa skazał na śmierć dwóch wojowników, ponieważ uciekli w przestrachu z szeregu, gdy jeden z konkwistadorów, de Soto, prezentował w ł a d c y jazdę konną". A teraz Handbook (s. 278): „Armia Inków maszerowała w regular­ nych szeregach, pod ścisłą dyscypliną. Żadnemu żołnierzowi nie wolno było zejść z drogi, kraść żywności lub napastować ludności cywilnej pod karą śmierci (Cobo, 1890—1895, Molina z Santiago, 1916). Atahuallpa ukarał śmiercią kilku ze swej straży przybocznej za przerwanie szeregu, kiedy przestraszyli się hiszpańskiego konia w cza­ sie oficjalnych odwiedzin (Anonimowy Zdobywca, 1929)". Podobnych zgodności jak trzy wyżej podane jest wiele. W związku z ostatnim przytoczonym urywkiem pojawia się jeszcze jedno zagadnienie — mianowicie przy­ jęte jest, że jeśli cytujemy jakiegoś autora z drugiej ręki, co w tym wypadku ma miejsce (kronikarze Cobo, Molina de Santiago i Anonimowy Zdobywca), podajemy, za jakim autorem cytujemy. �352 KRONIKA I RECENZJE Skoro już mowa o literaturze, "wspomnę, że przy układariiu jej wykazu autor, obeznany z literaturą anglosaską, wprowadził za jej przykładem nowy dla nas system cytowania i zestawiania pozycji bibliograficznych. Polega on na podawaniu: nazwiska autora, roku wydania i strony, gdzie o odnośnej sprawie mowa. Przy czym biblio­ grafia znajdująca się na końcu każdej pracy ułożona jest w ten sam sposób, tzn. pierwsze mamy nazwisko autora, następnie rok wydania dzieła, jego t y t u ł i wreszcie dalsze dane bibliograficzne. W ten sposób k a ż d y odnośnik można, z p o m o c ą załą­ czonego wykazu literatury, natychmiast rozszyfrować. System ten, od dawna po­ wszechny w świecie anglosaskim i przyjęty już u nas w wielu pracach przyrodniczych i technicznych, wciąż jeszcze nie znalazł zastosowania w naukach humanistycznych. Autorowi przypada więc w tej dziedzinie zasługa pionierstwa. Natomiast można by w y s u n ą ć pewne zastrzeżenia odnośnie do zestawu literatury. Autor powinien b y ł , moim zdaniem, pisząc dzieło o charakterze podręcznikowym, a więc takie, które ma wprowadzić czytelnika w nowe dla niego zagadnienie, dać zestaw dzieł bardziej ogólnych, jakich w literaturze anglosaskiej, niemieckiej i francuskiej mamy wielką ilość. Natomiast nie wydaje mi się słuszne zamieszczenie tu opisów poszczególnych stanowisk archeologicznych, małych kolekcji, opracowań któregoś z dialektów itp. szczegółowych a drobnych opracowań materiałowych. I jeszcze jedna uwaga: w rozdziałach 15 i 17, mówiąc między innymi o kulturze materialnej państwa Inków, używa autor terminów niefachowych, które m o g ą spo­ wodować nieporozumienie. Czytamy tam np. o mężczyznach „orzących żerdzią", „oraczach", „zaoraniu" itd. (s. 208), podczas gdy chodzi o kopanie kopaczką kijow a t ą ; o tym, że „ogień krzesano" przez pocieranie dwu kawałków drzewa (s. 218), chodzi oczywiście o tarcie ognia; o noszeniu „ w narzucie na plecach" (s. 243) zamiast w chuście itd. Tyle na temat książki-podręcznika; a teraz z a s t a n ó w m y się nad pracą Noconia jako książką popularnonaukową dla „szerokich rzesz czytelników". Wszyscy na ogół jesteśmy zgodni co do tego, jakie wymagania należy stawiać podręcznikowi przeznaczonemu dla specjalistów. Natomiast trudniej jest uzgodnić poglądy na charakter książki popularnonaukowej, gdyż ta niemal że nie istnieje w polskiej literaturze humanistycznej. Równocześnie w innych krajach ten typ lite­ ratury jest bardzo rozwinięty i uprawiają go najlepsi specjaliści. Na czym więc po­ lega popularnonaukowe ujęcie? (Oczywiście pomijam tu książki popularne na po­ ziomie świetlicowo-młodzieżowym, pragnę natomiast m ó w i ć o pracach przeznaczo­ nych dla szerokich warstw inteligentnych czytelników o pewnym o g ó l n y m przygo­ towaniu teoretycznym). Celem jego jest zaznajomienie niespecjalistów z jakimś no­ wym dla nich zagadnieniem z punktu widzenia jego najbardziej specyficznych pro­ blemów i faktów, w oświetleniu najnowszych zdobyczy nauki i w formie przystępnej, sugestywnej, literacko dobrze opracowanej. Dlatego też np. w krajach anglosaskich (mówię o nich, bo tam literatura tego typu stoi niewątpliwie najwyżej) autorami książek popularnonaukowych są często wybitni specjaliści w tej dziedzinie. U w a ż a j ą oni t a k ą pracę za rodzaj działalności pedagogicznej. Poza tym dla naukowca, zaj­ mującego się jakimś problemem, kulturą czy ludem, niewątpliwie kusząca jest per­ spektywa całościowego opracowania tego zagadnienia, naszkicowania w y r a ź n y c h jego konturów, bez obciążeń dokumentacji i drobiazgowego materiału dowodowego, jakich wymaga się od dzieła ściśle naukowego. Samemu autorowi daje to niejako możność przeglądu i ustawienia zagadnienia, nad k t ó r y m (a zazwyczaj nad którego wycinkiem) pracuje. Książka Noconia spełnia w dużej mierze te postulaty. Autor wybrał sobie temat pasjonujący, w Polsce prawie zupełnie nie znany, przedstawił go w r ó ż n y c h jego �353 KRONIKA I RECENZJE aspektach, przemawiając do czytelnika językiem prostym i łatwo zrozumiałym. Z a ­ strzeżenia m o g l i b y ś m y tylko w y s u n ą ć w odniesieniu do pierwszych ośmiu rozdzia­ łów, gdzie mowa o kulturach poprzedzających hegemonię kulturową Inków. Nie­ stety, zamiast ogólnego zarysu tych kultur mamy szczegółowe opisy różnych sta­ nowisk archeologicznych z ich inwentarzem zabytkowym. Nie przygotowany czy­ telnik gubi się w mnogości po raz pierwszy słyszanych i egzotycznie brzmiących nazw i aby wyrobić sobie jasny obraz o tym, co działo się w Peru przed Inkami, musi sam, na podstawie nagromadzonych w książce faktów, przeprowadzić syntezę, czyli zrobić to, co zasadniczo należy do autora-popularyzatora. Sytuacja zmienia się do­ piero w rozdziale dziewiątym, gdzie już w s t ę p u j e m y w okres Inków. D u ż y m walorem popularyzacyjnym książki jest jej materiał ilustracyjny, bogaty i trafnie dobrany. Mapki, w większości opracowane przez samego autora, są przejrzysto i dobrze graficznie ujęte. Autor wprowadził tu bardzo korzystną inno­ wację, zaczerpniętą również z literatury anglosaskiej, a polegającą na tym, że obok każdej mapy umieścił małą konturową mapkę kontynentu z zaznaczeniem wycinka, który mapa szczegółowa obejmuje, co doskonale orientuje w usytuowaniu omawianego terenu. Anna Kowalska-Iiewióka Bułgaria DZIAŁALNOŚĆ I N S T Y T U T U E T N O G R A F I C Z N E G O I MUZEUM P R Z Y B U Ł G A R S K I E J A K A D E M I I N A U K W S O F I I W 1958 i 1959 r. Organizacja prac y Instytut Etnograficzny przy Bułgarskiej Akademii Nauk, założony w 1947 r. jako Instytut Kultury Materialnej, od 1949 r. posiada w swoim składzie byłe samo­ dzielne Muzeum Etnograficzne w Sofii. Stąd też nosi nazwę Instytutu Etnograficz­ nego i Muzeum pTzy B A N . Kierownictwo tej dość rozbudowanej instytucji składa się z dyrektora oraz jego zastępcy, który jest równocześnie dyrektorem Muzeum. Status zatrudnienia jest taki sam dla' Muzeum, jak i dla Instytutu. Prawie k a ż d y pracownik jest zatrudniony w tych dwu połączonych placówkach. Wspólna jest biblioteka i archiwum materiałów etnograficznych oraz organ naukowy „Izwestija na Etnografskija institut s muzej". W ten sposób i wszystkie osiągnięcia są wspólne dla obu instytucji. W ciągu ostatnich dwu lat w Instytucie i Muzeum prócz dyrektorów pracuje jeszcze dwóch starszych pracowników naukowych, siedmiu młodszych oraz trzynastu technicznych pracowników naukowych, czyli łącznie 22 osoby. Pracownicy podzieleni są na trzy sekcje: 1) Kultura materialna i sztuka ludowa (kierownik — st. pracownik naukowy Christo Wakarelski); 2) Etnografia historyczna i kultura społeczna (kie­ rownik — dyrektor Muzeum Bożidar B o ż i k o w ) ; 3) Folklor (kierownik — prof. Cwetan Todorow). Planowanie jest coroczne, zarówno w zakresie prac naukowych, jak t e ż zbierania materiałów dla Muzeum. Główne problemy i metody pracy W ciągu ostatnich dwu lat wytyczne pracy naukowej w Instytucie Etnograficz­ nym i Muzeum ujmowane są następująco: 1) badanie przemian w kulturze i ż y c i u Etnografia Polska, t. I V 23 �354 KRONIKA I RECENZJE wsi przy całkowitej kolektywizacji ziemi i zwierząt; 2) wyczerpująca rejestracja kultury i życia osiedli likwidowanych w związku z b u d o w ą zapór wodnych; 3) ba­ danie zmian i poziomu życia w nowo p o w s t a ł y c h osiedlach socjalistycznych, głównie rozwijających się w kierunku p r z e m y s ł o w y m ; 4) szczegółowe badanie zagadnień związanych z nowym, socjalistycznym stylem życia oraz nowym folklorem wsi; 5) ba­ danie zasadniczych problemów tradycyjnej kultury ludowej Bułgarów; 6) studia nad współczesnym życiem i kulturą bułgarską ze szczególnym zwróceniem uwagi na uświadomienie ateistyczne. P o d s t a w ą wszelkiej działalności Instytutu jest praca kolektywna. Wysuwa się ją na pierwsze miejsce i stosuje jako zasadę w badaniach terenowych. Tematy są rozdzielane p o m i ę d z y poszczególnych autorów, ze zwróceniem uwagi na ich kompe­ tencje; obowiązuje wspólna dyskusja w czasie pracy i po jej wykonaniu. Dyskusje takie o d b y w a j ą się zwykle w odpowiednich sekcjach. Tylko niektóre, bardziej szcze­ gółowe zagadnienia są badane indywidualnie, ale i przy nich na pierwszym miejscu stawiana jest współpraca między dwoma lub trzema kolegami. Osiągnięcia Na podstawie powyżej zarysowanych głównych kierunków i form organizacyj­ nych Instytut Etnograficzny i Muzeum z a k o ń c z y ł y w ostatnich dwu latach roz­ poczęte jeszcze w 1951 r. badania terenowe w dwu punktach kraju, posiadających gospodarkę k o l e k t y w n ą . Tymi punktami są wsie: Iwanowo i Sławjanowo w powiecie charmanlijskim (południowa Bułgaria) oraz Słatina w powiecie łoweszskim (środkowa część północnej Bułgarii). Pierwsze badania terenowe zostały przeprowadzone przez zespół kierowany przez Chr. Wakarelskiego . W n a s t ę p n y c h badaniach pod t y m ż e kierownictwem wziął udział powiększony, bo dziewięcioosobowy kolektyw . W pracach terenowych notowane jest nasilenie tradycyjnych sposobów życia i tradycyjnych form kultury w g ł ó w n y c h kategoriach wieku mieszkańców wsi. O ile dawne wytwory kulturowe w y s z ł y już z użycia zupełnie, a pozostały jedynie w świa­ domości najstarszego pokolenia, przeprowadza się dodatkowe badania przy pomocy szczegółowo opracowanych ankiet. Równocześnie rejestrowane są retrospektywnie wszystkie przemiany, jakie zaszły po 1944 r., t j . po założeniu rolniczych spółdzielni pracy ( T K Z S ) . Uzyskane materiały sygnalizują o zmianach zachodzących w poszcze­ g ó l n y c h dziedzinach życia i środowiskach ludności rolniczej. Na ich podstawie można się zorientować, w k t ó r y c h okolicach kraju życie ulega n a j w i ę k s z y m zmianom, w j a ­ kich warunkach i jakie są tego przyczyny. Celem tego kompleksu badań jest więc wykrycie z jednej strony tempa i norm formowania się nowego życia, a łącznie z t y m i „nowego człowieka", a z drugiej znów dostarczenie wartościowych danych, które by p o s ł u ż y ł y odpowiednim czynnikom dla przedsięwzięcia koniecznych kroków celem zapewnienia pełnego wykształcenia człowiekowi w ustroju socjalistycznym. Zgodnie z p o w y ż s z y m i założeniami pierwszym zadaniem w ciągu 1959 r. było przeprowadzenie dwutygodniowych badań życia i kultury wsi Dropła w powiecie tołbuchińskim (Dobrudza), która w 1958 r. zajęła pierwsze miejsce w naszej republice 1 2 1 W badaniach brali udział: pracownicy naukowi — Rosica Angełowa, Rajna Peszewa, Elena Stoin, oraz pracownicy techniczno-naukowi — architekt Georgi Danczew i artysta plastyk Rusi Ganczew. W skład tego zespołu weszli: młodsi pracownicy naukowi — Maria Welewa, Stefana Georgiewa-Stojkowa, Genezo Keremidcziew, Anastas Primowski, Ljuben Todorow, Rajna Peszewa, oraz pracownicy techniczno-naukowi — architekt Georgi Danczew i artyści plastycy Wasił Ewtimow i Rusi Ganczew. 2 �355 KRONIKA I RECENZJE pod. względem wydajności pracy i wysokości wynagrodzenia. D z i e w i ę c i o o s o b o w y zespół, pozostający pod kierownictwem Chr. Wakarelskiego , przeprowadził w tej wsi badania według sposobów podanych przez etnografów radzieckich, opublikowa­ nych w pracy Ce.no BupsimuHo . Metody badaczy radzieckich przeszczepione na grunt bułgarski będą d o s k o n a ł y m sprawdzianem ich szerszej użyteczności. Materiały z tej ekspedycji, po sprawdzeniu, będą opracowane w 1960 r. W ciągu 1959 r. B . Bożikow wraz z małą grupą p r a c o w n i k ó w zakończył zbie­ ranie materiałów do socjalistycznego rozwoju górniczo-przemysłowego miasta K a r dżali we wschodniej części okręgu rodopskiego. Miasto to w ciągu 15 lat rozrosło się z dziesięciu do trzydziestu t y s i ę c y mieszkańców. Inny zespół rozpoczął w 1959 r. zbieranie materiałów w drugim górniczo-przemysłowym mieście, Dimitrowo, poło­ ż o n y m na zachód od Sofii. Szczegółowe badania nad socjalistycznym stylem życia współczesnej rodziny przeprowadziła zgodnie z programem (punkt 4) B a j n a Peszewa, m ł o d s z y pracownik naukowy. Z materiałów zebranych we wsi R a ż e w o Konare autorka p r z y g o t o w a ł a rozprawę k a n d y d a c k ą , pt. Zycie socjalistyczne i współczesna rodzina we wsi Bażewo Konare, okręg płowdiwski (CouuaAucmuHecKunm óum u c-hepeMennomo ceMeucmeo e cejio 3 i 6 PhMceeo KoHape, IT.ioeduecKo). Dodajmy, że w ramach naszych prac, zgodnie z punktem s z ó s t y m programu naukowego, zostały podjęte badania kolektywne pod kierunkiem dyrektora Insty­ tutu i Muzeum, prof. dr Christo Gandewa, z zakresu działalności ateistycznej. W akcji tej mają b y ć przeprowadzone badania w zakresie obrzędów i z w y c z a j ó w dorocznych oraz rodzinnych, przesądów itp., które ze względu na swój charakter tradycyjny m o g ą szkodliwie w p ł y w a ć na rozwój społeczeństwa socjalistycznego. Poszukiwania terenowe w związku z punktem p i ą t y m o m ó w i o n e g o programu nie b y ł y przeprowadzane w ciągu ostatnich dwu lat. Zamiast tego Instytut brał udział w ekspedycjach innych i n s t y t u t ó w przeprowadzających badania nad historią, sposobem życia, kulturą i spuścizną a r t y s t y c z n ą kilku regionów zachodniej Bułgarii: okręgu piryńskiego i rodopskiego. Ekspedycje te miały raczej charakter penetracji terenu, zapoznania się ze stanem tradycyjnej kultury, ze zwróceniem uwagi na bar­ dziej specjalistyczne badania, jak np. w zakresie architektury cerkiewnej, budownictwa ludowego, muzyki ludowej, sztuki ludowej i in. Takie same specjalistyczne badania zostały przeprowadzone w 1959 r. samodzielnie przez Instytut Etnografii nad ludowym budownictwem w północnej Bułgarii oraz w okręgu sofijskim. Badania przeprowadzili pracownicy Instytutu Etnograficznego, Georgi Danczew i Bagra Georgiewa. W nakreślonych ramach sześciu zasadniczych problemów u k o ń c z o n y c h zostało kilka prac (czekają na wydanie). Na pierwszym miejscu znajdują się dwie prace zbio­ rowe: Zycie i kultura wsi Iwanowo i Sławjanowo w okręgu charmanlijskim (Bum 6 u nyjimypa na wsi w Słatina cejiama okręgu Meanoeo u C/iae.iHoeo, łoweszskim (Bum u XapMaHMiucKo) Kyjimypa oraz HU cejio Życie Cjiamuna, i kultura JIoeeiUKo). Z wcześniejszych badań nad l u ź n y m i osiedlami, znajdującymi się na terenach prze­ znaczonych pod zapory wodne, zakończona została w 1959 r. zbiorowa praca Życie i kultura wsi Górni Pasareł, Sziszmanowo i Kałkowo [Bum u nyjimypa na cejiama 3 Skład zespołu: st. pracownik naukowy I . Kojew, mł. pracownik naukowy Stefana .Georgiewa-Stojkowa, pracownicy techniczno-naukowi — Giną Krastewa-Nożarowa, Cwetana Abadżiewa, Georgi Wajsilow, Detelina Moskowa, Petar Petrow, architekt Bagra Georgiewa i artysta plastyk Wasił Ewtimow. 4 Cejio BupnmuHO e npouuioM u HacmomąeM, „TpyHH HHCTHTyTa 3THorpa$HH HM. MHKJiyxo-MaKJiaH", Moskwa t. 41: 1958, ss. 277, nlb. 2. Zespół tworzyli: I . Kojew, S. Georgiewa-Stojkowa i G . Wajsilow. Do pracy tej zostali włączeni: C. Abadżiewa, I . Kojew, R. Peszewa i P. Petrow. 5 6 �356 KRONIKA I RECENZJE ropnu Ilacapeji, IlluiuMaiwso u KajiKoeo)''. Praca zawiera artykuły opisujące tra­ dycyjne formy życia i kultury tych wsi, które przed zniszczeniem nie posiadały jeszcze form gospodarki kolektywnej. Z zakresu nowego folkloru ukończona została i czeka na wydanie praca zmarłego już, młodszego pracownika naukowego, Genezo Keremidcziewa, Jak się tworzy i roz­ przestrzenia nama współczesna napogna pieśń ludowa (KUK ce meopu u paonpocmpaii.iea ciepeMeu- necen). Wyniki badań nad kulturą tradycyjną Badania terenowe i archiwalne, przeprowadzone w ostatnich dwóch latach w za­ kresie ludowej kultury tradycyjnej, przyniosły niewątpliwie etnografii bułgarskiej największe osiągnięcia. Nie wszystkie co prawda publikacje i opracowania posiadają charakter reprezentacyjny, ale za to przynoszą nowe i cenne materiały przyczyniające się do głębszego poznania kultury ludu bułgarskiego. Poza mozolnym gromadzeniem rzeczowych f a k t ó w autorzy bułgarscy w ostatnich latach starają się o wniesienie podbudowy społeczno-ekonomicznej, wyjaśniającej zasadnicze przeobrażenia zacho­ dzące w ż y c i u ludu bułgarskiego i w jego kulturze. a. P r a c e o p u b l i k o w a n e w 1958 r. Nie wszystkie oczywiście dziedziny ludo­ wej kultury bułgarskiej mogły b y ć w r ó w n y m stopniu opracowywane. Ogłoszono w ostatnich latach parę cennych prac o charakterze o g ó l n y m , pomocniczym, a przede wszystkim faktograficznym, poszerzającym znacznie naszą bazę materiałową. Do cenniejszych i p o ż y t e c z n y c h wydawnictw Instytutu Etnograficznego i Muzeum niewątpliwie należy Giny Krastewej-Nożarowej Indeks przedmiotów przedstawionych na zabytkach antycznych w Bułgarii' , spełniający właściwie w Bułgarii rolę skorowidza czy podręcznika etnografii porównawczej i historycznej. Jednym z naszych najbogatszych zasobów jest folklor, a zwłaszcza pieśń i mu­ zyka. Badacze bułgarscy czerpali pełną dłonią z tej skarbnicy. Ostatnio Genezo Keremidcziew opracował Współczesną bułgarską pieśń łudową*. W t y m samym czasie ukazał się w druku obszerny, z kolei 49 tom „Sbornika za narodni umotworenija i narodopis" , zawierający ogromny materiał folklorystyczny, a szczególnie cenne różnorodne pieśni i opowiadania. Zebrał je i opracował Aleksandr P . Martinów z „Graowskiego K r a j u " , położonego w zachodniej części Bułgarii. Coraz bardziej pogłębiane monograficzne badania wsi przyniosły nam n o w ą publikację z tego zakresu, a mianowicie Nikołaja Chajtowa, Wieś Jawrowo, okręg asenowgradzki. Monografia osiedla . Do równie bogatej i różnorodnej dziedziny kultury należą nasze pełne m o t y w ó w zdobniczych stroje ludowe. W tym dziale mamy do zanotowania M. i K . Tełbizowów n o w ą pracę o strojach ludowych banackich B u ł g a r ó w . ** 1 10 11 12 7 Zespół autorów s t a n o w i ą : Christo Wakarelski (redaktor), Maria Welewa, Anastas Primowski, Wera Wenedikowa, Gina Krastewa-Nożarowa, Cwetana Abadżiewa, architekt Georgi Danczew i artysta plastyk Boris Szarow. T. K p i C T e B a - H o a t a p o B a , y>ta3ameji na npedMemu, uao6pa3enu 8hpxy 8 aumunnu naMemnuąu e E-bJieapuH, Sofia 1958, ss. 171. . r . K e p e M H f l l H e f l , C^epeMennama 6&jiaapcKa 9 napodna neceu. IIpoyHeaHUH u o6pa3ąu, Sofia 1958, ss. 191. ,,C6opHHK 3a HapoflHH yMOTBopemm u HapoaonHC", HapoflonncHii MaTepnann OT PpaoBo A . I I . MapTiiHOB, noa peji. aKaA. C T . PoMaaCKH, Sofia t. 49: 1958, ss. 24, 840, nlb. 2. ) 0 1 1 H. XattTOB, Cejio Hepoeo, AcenoeepadcKo. Cejiutąna Monoepadiua, Sofia 1958, ss. 246, i l . 54. 1 2 M. H K . T e j i 6 H 3 0 B H , ss. 174. Hapodna HOCUH na óanamcKume Stjisapu, Sofia 1958, �357 KRONIKA I RECENZJE Ciekawe studium, i już nieco egzotyczne dla polskiego czytelnika, stanowi sumienna rozprawa Anastasa Priinowskiego, poświęcona hodowli wielbłądów w Tracji Egejskiej *. W ciągu 1958 r. wydano również I I I tom „ I z w i e s t i j " , które są w ł a ś c i w y m organem Instytutu Etnograficznego i Muzeum. Czasopismo, chociaż cierpi na brak k o m u n i k a t ó w , działu recenzji i bibliografii i nie ilustruje w właściwy sposób życia Instytutu i Muzeum, to przecież zawsze przynosi p o ż y t e c z n e prace zasługujące na uwagę nie tylko Bułgarów. Do takich należy artykuł W. Beszewljewa, Bizantyjskie obrzędy triumfalne , dający przegląd ceremonii i form protokolarnych na bułgar­ skich dworach książęcych i cesarskich w I X w. Tak samo cenny jest przyczynek D . Milowej-Dżonowej, pt. Dane archeologiczne stroju wiejskiego północno-zachodniej Bułgarii w XIV w.", wyjaśniający na podstawie materiału historycznego niektóre elementy stroju ludowego. Podobnie wartościowy materiał wnosi rozprawka I . K o jewa, Przyczynek do zbadania haftowanej i tkanej ornamentyki tureckiej w Ludogoriu . Taki sam charakter źródłowy posiada artykuł znanego nam już badacza Anastasa Primowskiego, 0 rzemiośle i prawie zwyczajowym w rejonie strandżanskim (w po­ łudniowo-wschodniej Bułgarii). Uwaga etnografa skupia się na ciekawym temacie opracowanym porównawczo przez Petra Petrowa, a mianowicie Przyczynek do zagadnienia zaprzęgania za karę w Bułgarii i u ludów sąsiednich . Autor zwraca uwagę na magiczne postępowanie w związku z ułatwianiem zgonu w ciężkiej agonii. Męczących się przed śmiercią wprzęga się do jarzma wolego. Ciekawy ten zwyczaj jest oparty na przypuszczeniu, że umierający zgrzeszył w stosunku do zaprzęganego dobytku. Zabieg posiada w za­ sadzie charakter nie kary, lecz odkupienia. Autor nie zawsze dość obiektywnie na­ świetla przytaczane fakty i niezbyt jasno interpretuje niektóre stadia zabiegu ma­ gicznego. Studium Marii Welewej, Przegląd badań nad bułgarskim strojem ludowym , po­ siada charakter historyczno-bibliograficzny; podsumowuje dotychczasowe osiągnię­ cia w zakresie tak efektownego, a w związku z tym często opracowywanego tematu zarówno u nas, jak też w wielu krajach Europy. b. P r a c e r ę k o p i ś m i e n n e . Niecała oczywiście działalność naukowa pracowni­ ków Instytutu i Muzeum mogła b y ć opublikowana. Sporo prac z różnych p o w o d ó w pozostaje w maszynopisach. Wśród nich znajdują się nawet prace kandydackie, oparte nie tylko na materiale bułgarskim, ale poważnej literaturze obcej, podkreśla­ jące wkład naszego narodu w ogólnoeuropejską kulturę ludową. Do takich właśnie należy rozprawa Stefany G-eorgiewej-Stojkowej o bułgarskich zagadkach ludowych (E-ajieapcKume napognu zamaHKu), Wery Wenedikowej o bułgarskim poziomym war1 14 15 17 w 19 20 1 3 A. I I p u M O B C K H , KaMujiapcmeomo e EejioMopcna Tpanun, Sofia 1958, ss. 164. 1 4 „HsBecTHH Ha -9THorpa$CKHH HHCTHTyT c Myaeft", Sofia t. 3: 1958, ss. 286, nlb. 3, tabl. barw. 15. 1 5 B . B e ui e B Ji H e B, BuaaHmuucnume mpuyMcfiaJinu oóunau, aKjiaMauuu u mumjiu y Bbjieapume e IX e., ,,H3BecTMH", t. 3: 1958, s. 3—38 (streszczenie niem.). JX- M H T O B a - f l j K O H O B a , ApxeojioeunecKU dannu aa cejicnama HOCUH e ceeepoaanadua Etjieapua npe3 XIV e., t a m ż e , s. 39 — 64 (streszczenie ros. i franc). 1 6 1 7 H . K o e B, Ilpunoc K-OM uayueaHe Ha rnypcKama napodna eea6ena u rmnanua opnaMeHmuKa e Jlydoeopuemo, t a m ż e , s. 65—117 (streszczenie ros. i franc). 1 9 A. I I p H M O B C K H , 3a nOMUWhna u oóunauHomo npaeo e CmpaHdwcaHćKiia npau, t a m ż e , s. 119—178 (streszczenie ros. i franc). dnu 1 9 y 6-ojizapume 2 0 napodnu I I . II e T p o B, KT>M e^npoca 3a Hamaamejmomo aanpmaHe TtiHM napodu, tamże,' s. 179 — 237. M. B e n e B a , Ilpezjied na npoyueaHuama Ha ónjisapcKume t a m ż e , s. 239 — 286 (streszczenie ros. i franc). u ctce- HOCUU, �358 KRONIKA I RECENZJE sztacie tkackim (Bi,jieapcKunm zopusonmajien rmnaneH cman) i Marii Welewej o dwufartuchowym stroju żeńskim w Bułgarii (fleynpecmujmeHama. otcencKa HOCUH y 6z>jiaapume). Ograniczony zasięg terytorialny i bardziej regionalny charakter posiadają prace Miny Iwanowa o wyrobach sztuki złotniczej w klasztorze baczkowskim (JJpouaeegenunma na ajiamapcKomo uanycmeo e BaHKoecKua Manacmup), Zachari Dimitrowa i Borisa Szarowa o elementach życia w cerkiewnych ornamentach zachodniej Bułgarii (Eumoeu ajieMenmu e u^pKoenume opnaMewnu ua 3an. B^Jieapun) oraz I . Kojewa i Zachari Dimitrowa o pasterskiej rzeźbie w drzewie w Srednogoriu (nacmupcKama gT>peopea6a e Cpegnosopuemo). W s p o m n i e ć również należy o d w ó c h pracach Wasiła Marinowa, a mianowicie 0 etnograficznej monografii wsi Złatar i Dragojewo w okręgu presławskim (npunoc aa upoyneane na ucmopusima u MamepuajiHama nyjimypa Ha cejiama 3jiamap u jlpa- soeeo, IIpecjiaecKo) oraz o grupie pasterzy niebułgarskich, zwanych Karakaczanami (KapaKananume e EhMsapua). Jednak obydwie prace nie są wyczerpujące i posia­ dają poważne braki merytoryczne. Poza wymienionymi opracowaniami monograficznymi przygotowana została w ciągu ostatnich dwu lat obszerna rozprawa Christo Wakarelskiego o życiu i kul­ turze D o b r u d ż y (Bum u nyjimypa na Jloópydwca), zawierająca bogaty materiał ilustracyjny. Praca obejmuje całość kultury ludności bułgarskiej w D o b r u d ż y . Materiał zebrał autor jeszcze w 1941 r., a w 1954 r. przeprowadził uzupełnienia 1 kontrolne b a d a n i a . Z w i ę k s z y c h prac również do druku został przygotowany jubileuszowy 50 tom ,Sbornika za narodni umotworenija i narodopis". 21 Działalność muzealna a. Z b i o r y . W zakresie prac muzealnych dokonano w 1959 r. penetracji terenu w celu zebrania e k s p o n a t ó w w południowej B u ł g a r i i . Rezultatem tej wyprawy było zebranie 704 przedmiotów. Dodajmy, że w ciągu ostatnich dwu lat p r z y b y ł y do mu­ zeum 1474 okazy, o g ó l n y stan zbiorów etnograficznych liczy 31 761 e k s p o n a t ó w . Są to okazy przede wszystkim z zakresu ubiorów, tkanin i haftów, następnie narzędzi pracy i przedmiotów u ż y t k u domowego. b. W y s t a w y . W 1958 i 1959 r. Instytut Etnograficzny i Muzeum przygoto­ wały etnograficzną część ogromnej wystawy narodowej w Neuchatel (Szwajcaria). Wystawa nosi t y t u ł 2500 lat sztuki na, ziemi bułgarskiej. T a sama wystawa została urządzona w Lipsku ( N R D ) . Druga poważna wystawa pt. Wystawa tkanin ludowych z okręgu środkoworodopskiego została zorganizowana w grudniu 1959 r. Instytut Etnograficzny i Muzeum w chwili obecnej nie biorą udziału w akcjach badawczych prowadzonych poza granicami kraju. W tym zakresie pozostaje wiele do zrobienia. Również zagadnienie atlasu etnograficznego nie jest jeszcze wprowa22 23 2 1 Christo Wakarelski p r z y g o t o w a ł do druku obszerną pracę O kulturze ludowej Bułgarii. J e j pierwsze wydanie ukaże się w najbliższym czasie w t ł u m a c z e n i u pol­ skim w wydawnictwach P T L we Wrocławiu. Praca będzie wydana t a k ż e w j ę z y k u niemieckim [przyp. Red.]. W ekspozycji wzięli udział: młodszy pracownik naukowy Maria Welewa (kierownik), architekt Georgi Danczew i artysta plastyk Wasił Ewtimow. W zorganizowaniu wystawy współdziałało Ministerstwo Kultury i Oświaty oraz Rada Okręgowa w mieście Smoljan. Materiały do wystawy zostały zebrane głównie we wsi Rajkowo, okręg smoljański, i przeznaczone dla Rodopskiego Muzeum Etnograficznego. 2 2 2 3 �KRONIKA I RECENZJE 359 dzone do programu naukowo-badawczego. Nadszeoił czas, ż e b y te słabe punkty pracy naszego Instytutu wzmocnić, a braki uzupełnić. Środki na te cele na pewno się znajdą w Ludowej Republice Bułgarii. Do druku przygotowano w Zakładzie Etnografii I H K M P A N w Krakowie Cliristo WalcarelsM (Sofia) Tłum. z bułgarskiego Z. Wagner Czechosłowacja POCZĄTKI K A R T O G R A F I C Z N E G O OPRACOWANIA K U L T U R Y LUDOWEJ W CZECHACH 1 Prace nad mapami etnograficznymi rozpoczęliśmy niedawno, bo dopiero w 1957 r . Zbieranie konkretnego materiału i kartografowanie postępuje częściowo określonymi działami. Zaczęliśmy od mapowania ludowej odzieży, wnętrza i sprzętów, krocząc systematycznie po ziemiach Czech, Moraw i Śląska. Prócz tego indywidualni badacze studiują inne zagadnienia łączące się z badanymi zagadnieniami, przeprowadzając je w ten sposób, aby w przyszłości poszerzyć terytorialnie swoje studia. Tak na przy­ kład postępuje się przy badaniu narzędzi do orki. Zbieranie materiałów odbywa się w k a ż d y m kraju zależnie od miejscowych stosunków i możliwości. W naszych warunkach wszędzie zachodzi konieczność uzu­ pełniania posiadanych materiałów oraz ich precyzowanie pod względem chronolo­ gicznym itp. Poza tym w terenie w y s t ę p u j ą gdzieniegdzie i nowe nie znane nam formy, nazwy, ba, nawet obiekty. Dlatego też mapowanie wybranych zjawisk może b y ć dokonywane jedynie na podstawie nowych skrupulatnych poszukiwań terenowych, przy czym d ą ż y m y do przebadania jak największej liczby miejscowości, czyli opero­ wania gęstą siatką p u n k t ó w . Nie dysponując jednak większą liczbą przygotowanych pracowników, ani odpowiednimi środkami, zmuszeni j e s t e ś m y posługiwać się zarówno fachowcami, przeprowadzającymi badania w terenie, jak i m e t o d ą ankietową. W tym celu stworzyliśmy stale powiększaną i rozszerzaną sieć korespondentów, do której zgłosiła się zdumiewająca ilość chętnych. Są to laicy, rekrutujący się z rolników, robotników, inteligencji, mężczyźni i kobiety, a wielu z nich przesyła informacje z n i e z w y k ł y m przejęciem i radością. Wnoszone na robocze mapy informacje korespon­ dentów są i będą kontrolowane przez fachowców, a w miarę potrzeby uzupełniane ich wiadomościami. Wytypowane działy kultury, jak już w s p o m n i a ł e m , opracowujemy etapami, i to w zależności od posiadanego materiału i przygotowania pracowników do opra­ cowania kwestionariuszy. Mapowanie w y t w o r ó w nie jest p o m y ś l a n e jako g ł ó w n y cel naszej akcji, ale jako wprowadzenie do s t u d i ó w nad najważniejszymi zjawiskami kulturowymi, naświetlanymi wielostronnie. Rozmieszczenie terytorialne interesu­ jących nas w y t w o r ó w oraz zmiany zachodzące w tym rozmieszczeniu mogą b y ć wów­ czas cennymi kryteriami. Zmierzamy do tego, aby mapki odpowiadały na pytania przy tych zjawiskach, które właśnie z punktu widzenia terytorialnego rozmieszczenia mają największe znaczenie czy to dla naszych krajów i ich regionów, czy też dla roz­ woju życia naszej ludowej kultury, bądź też ze względu na zależność od sąsiednich 1 Autorka omawia- założenia i cele atlasu etnograficznego w Czechosłowacji w artykule: Historicko-ndrodopisny atlas OesTcoslovenska, „Narodopisny Vestnik Ćeskoslovensky", Praha R. 33: 1956, s. 300 — 321. Rec. K . Kwaśniewski, „ L u d " , Wrocław t. 44: 1959, s. 250 —253 [przyp. red.]. �360 KRONIKA 1 RECENZJE czy dalszych narodów. Sądzimy, poznanie stosunków panujących w Czechosło­ wacji, leżącej, jak to się mówi, w środku Europy, w punkcie stycznym w a ż n y c h ugrupowań kulturowych, między zachodem i wschodem, północą a południem, między ż y w i o ł e m germańskim i słowiańskim, może dopomóc do wyświetlenia niektórych m i ę d z y n a r o d o w y c h problemów. Zaczęto od systematycznego zbierania materiałów do naukowego opracowania map t y p ó w ludowej odzieży, sprzętu i wnętrza mieszkania. Instytut Etnografii i Folklorystyki ÖSAV prowadził w 1959 r. badania przy pomocy fachowych sił, pra­ c o w n i k ó w naukowych spoza Instytutu; akcję korespondentów prowadzimy w Cze­ chosłowackim Towarzystwie Etnograficznym (N.S.Ć.). Obecnie gromadzi się materiały z archiwów, aby przygotować p o d s t a w ę do ujęć chronologicznych i historycznych tych opracowań. Materiał gromadzony jest w Instytucie Etnografii i Folklorystyki t a k ż e przez pracowników spoza Instytutu. P o m i ę d z y tematami przeznaczonymi do bezpośrednich badań terenowych bądź przy pomocy korespondentów znajdują się na przykład następujące: rozmieszczenie i rozwój nie zszytej spódnicy (kasanky) i spódnic zszytych z żywotkiem (łeknie, kanduHii), dalej różne przybrania kobiecej g ł o w y , rańtuchy, chusty i wełniaki, rozwój długich męskich nogawic i krótkich spodni, męskich wierzchnich kabatów, drewnianego obuwia, kierpców, wysokich b u t ó w itp. W obrębie sprzętów śledzimy rozmieszczenie różnego rodzaju skrzyń, kadłubów, kołysek, prymitywnych łóżek i in. W elementach mieszkania interesują nas sposoby ogrzewania i gotowania, budowanie komór i przyścianków, domy mieszkalne z w y ż k ą itp. Kwestionariusze do wymienionych działów kultury opracowała dr D . Stranskä. Również w badaniach nad rolnictwem, które z ramienia Instytutu prowadzi dr J . Kramarik, mamy do zanotowania pewne sukcesy. W dziale tym w ostatnich latach przedstawiono rozwój i rozprzestrzenienie się w południowo-zachodnich Cze­ chach różnych t y p ó w narzędzi orackich. Praca została wydatnie podbudowana ma­ teriałem historycznym, który zgromadził i opracował historyk dr Petran, oraz uzu­ pełniona mapkami. Studia nad narzędziami orackimi będą kontynuowane i posze­ rzone o materiały z innych ziem czeskich. Na innych odcinkach w Instytucie Etnografii i Folklorystyki ĆSAV w Pradze przygotowuje się kartograficzne opracowania. D r H . H r y k o v ä opracowuje studium 0 odrębności pod względem ubiorów społeczeństwa czesko-niemieckiego spod Orfic­ kich Gór, dr V . Scheufler przygotowuje materiał do map w dziale garncarstwa i fli­ sactwa, a dr E . Bałaś w dziedzinie sideł i paści. O tychże przygotowaniach, tematach 1 w ogóle o planach naukowej pracy w Instytucie Etnografii C S A V informuje dr V . K a r busicky w artykule Der Stand der Arbeit an dem Volkskunde-Atlas in der ÖSB . 2 Do druku przygotowano w Zakładzie Etnografii I H K M P A N w Krakowie „ÖESKOSLOVENSKÄ E T H N O G R A F I E " , Czechosłowackiej Akademii N a u k Drahomira Strdnskd (Praga) Tłum. z czeskiego I . Nizińska R . 1 — 7: 1953-1959 Praga, wyd. 1 Etnografia czechosłowacka w 1952 r. została ujęta w nowe ramy organizacyjne w związku z otwarciem Czechosłowackiej Akademii Nauk, a w jej obrębie Instytutu 2 V. K a r b u s i c k y , Der Stand der Arbeit an dem Volkskunde-Atlas in der CSE. Konferenz für volkskundliche Kartographie in Linz a. d. Donau, Linz 1959, s. 76—81. Pierwsze roczniki „Ceskoslovenskiej Ethnografie" b y ł y kilkakrotnie recenzo­ wane w czasopismach polskich, tak np. R. 1: 1953 nr 1 rec. A. K u t r z e b a - P o j n a 1 �361 KRONIKA I RECENZJE Etnografii. Powstanie jego poprzedziła 11 ogólnokrajowa konferencja etnograficzna (1952) , na której ustalono podstawy dalszej pracy w oparciu o zasady marksizmuleninizmu. Stwierdzono wówczas, że i ta dziedzina wiedzy nie może w dobie współ­ czesnej poprzestawać na gromadzeniu materiału metodami tradycyjnego zbieractwa, ale zmierzać do powiązania w y t w o r ó w kulturowych z całokształtem warunków spo­ łeczno-gospodarczych danego okresu oraz historycznego ich traktowania przy odtwa­ rzaniu przeszłości, jak też w ujmowaniu współczesnej rzeczywistości, co pozwoli na zrozumienie jej znaczenia w życiu całego narodu. Wspomniana konferencja była wynikiem przełomu metodologicznego, jaki w tym czasie dokonał się w nauce czecho­ słowackiej. Z uchwał jej wyłonił się wówczas konkretny program nowego czasopisma, które będąc podstawowym organem etnografii czechosłowackiej dawałoby obraz jej naukowych dążeń w obecnej dobie. Czasopismo korzystając z doświadczeń uczonych radzieckich miało poruszać wszystkie nurtujące obecnie w etnografii pro­ blemy, a * W 1953 r. ukazał się pierwszy numer tego czasopisma pt. ,,Ceskoslovenskâ Ethnografie", nakładem Czechosłowackiej Akademii Nauk, jako organ Pracowni Etnografii i Badania Pieśni Ludowej ĆAN oraz Pracowni Etnografii S A N . I o d t ą d jako kwar­ talnik wychodzi w Pradze pod kierownictwem Otokara Nahodila przy współudziale Bady Redakcyjnej złożonej z czołowych etnografów Czechosłowacji (Ludvik Baran, Kareł Fojtik, Jaroslav Kramarik, Andrej Melicherôfk, Jân Mjartan — zastępca re­ daktora oraz Otokar Pertold). W latach n a s t ę p n y c h w skład Rady Redakcyjnej weszli jeszcze Emanuel Balai, Vilém Prażak, Drahomira Strânskâ, a w miejsce J â n a Mjartana, wówczas dyrektora Instytutu Etnografii w Bratysławie, redaktor „Slovenskiego Nârodopisu" Jân Podolâk. Czasopismo to wzięło sobie za wzór czołowe wydawnictwo etnografów radziec­ kich — „Sowietskaja Etnografija". Doświadczenia i osiągnięcia etnografii radzieckiej, zwłaszcza w dziedzinie zagadnień teoretycznych, będą o d t ą d w ,,ĆE" wielokrotnie w centrum zainteresowania. Przejawia się to m. in. w przedrukowywaniu prac etno2 3 r o w a , [w:] „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", Warszawa R. 3: 1955 nr 2, s. 467 —470; R. 1: 1953 nr 2 —3 rec. A'. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , R. P ę g i e r s k a , [w:] „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. 3: 1955 nr 4, s. 799 — 800; R. 1 - 2 : 1953-1954 rec. J . D a m b o r s k y i J . N a v r a t i l , [w:] „ L u d " , t. 42: 1956 cz. 2, s. 6 7 9 - 6 8 8 ; R. 2: 1954 nr 1, 2, 3 rec. D . D o b r o w o l s k a i A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , [w:] „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R . 3: 1955 nr 4, s. 80Ó—802. Również recenzja rocznika 1 ukazała się w „Sowietskaja Etnografija", Moskwa 1954, nr 3, s. 176—182 ( J . A. Kałojewa), oraz recenzja R. 1: 1953 nr 1, 2 — 3, w „Slovenskym Národopisie", R . 2: 1954 nr 1 — 2, s. 210 — 212 i R. 2: 1954 nr 1 — 4 w „Slovenskym Národopisie", R. 3: 1955 nr 4, s. 411 —415 ( J . Podolák). I ogólnokrajowa etnograficzna konferencja w Pradze w 1949 r. wykazała niski poziom metodologiczny dotychczasowej etnografii w Czechosłowacji, który nie odpo­ wiadał wymaganiom stawianym etnografii w obecnej dobie. Konferencja ta była punktem w y j ś c i o w y m dla etnografów czechosłowackich, była początkiem długich naukowych dyskusji poddających krytyce dotychczasowe osiągnięcia i założenia teoretyczne etnografii. Kabinet pro národopis a Kabinet pro lidovou pisen Ceskoslovenské akademie ved spolecné s Kabinetem pro národopis Slovenské akademie ved. Od nr 1 R. 4: 1956 ,,ĆE" wydaje Instytut Etnografii i Folklorystyki w Pradze oraz Pracownia Etnografii i Folklorystyki w Brnie Czechosłowackiej Akademii Nauk wspólnie z Insty­ tutem Etnografii Słowackiej Akademii Nauk ( Ú s t a v pro ethnografii a folkloristiku w Prazes poboćkou v Brné s N á r o d o p i s n y m ú s t a v e m Slovenské akademie ved v Bratislavé). 2 3 �362 KK0N1KA I RECENZJE 4 grafów radzieckich . Na łączną ilość 9 artykułów umieszczonych w dziale „Zagadnień teoretycznych" zaledwie 3 pochodzą od uczonych czechosłowackich . W pierwszym numerze „ C E " redaktor naczelny O. Nahodil nakreślił program czasopisma , którego powstanie było wynikiem nowego materialistycznego poglądu na świat i konieczności zastosowania w etnografii podstaw marksistowskich. W opar­ ciu o n o w ą metodologię winni etnografowie czechosłowaccy dążyć do rozwiązywania zaniedbanych dziedzin, zwrócić baczną uwagę na aktualne zagadnienia w y p ł y w a ­ jące z ujmowania konkretnej rzeczywistości, walczyć z przeżytkami nauki okresu międzywojennego, a przede wszystkim z tendencjami ahistorycznymi. „ C E " jako czołowe etnograficzne czasopismo Czechosłowacji ma niełatwe za­ dania. Musi reprezentować główne kierunki badawcze, informować o zasadniczych, poruszanych we współczesnej etnografii problemach, a nade wszystko w y t y c z a ć drogi rozwoju własnej dyscypliny naukowej. Tę dużą rozpiętość t e m a t y c z n ą ilustruje bogattwo działów wprowadzonych do czasopisma, reprezentowanych jednak nie­ równomiernie, co nie zawsze odpowiada nasileniu zainteresowania daną dziedziną wiedzy we współczesnej etnografii . Za podstawowe zadanie obecnej etnografii zostało w ó w c z a s uznane badanie kultury ludu czeskiego i słowackiego oraz przemian, które współcześnie w jej obrębie się dokonują. Dlatego też dział pt. „Etnografia czechosłowacka" skupił Bzczególną u w a g ę redakcji. Celem było przedstawienie pełnego obrazu życia i kultury wsi cze­ chosłowackiej. Niestety, nie w całej pełni redakcja wywiązała się z powziętego zadania. Uderza stosunkowo mała ilość artykułów z zakresu słowackiej kultury ludowej, eo t ł u m a c z y ć można istnieniem na Słowacji odrębnego czasopisma „ S l o v e n s k y Nârodopis". Nie prowadzi to jednak do objęcia całokształtu zjawisk kulturowych istot5 6 7 4 Anthropologie. Pfeklad stali M. F. NestureJia z Velké sovètské encyklopedie s pfedmluvou Vojtëeha Fettera, „ Ć E " , R. 1: 1953 nr 4, s. 296 — 302; I I . K y m Hep, DmHozpafpunecKoe U3ynenue coepejn-enHoeo cejibCKoeo ôuma e CCCP, „ C E " , R . 2: 1954 nr 1, s. 14 — 25; V. I . Cieerov, Otdzky studia eposu narodu 8SSB, „ C E " , R. 3: 1955 nr 3, s. 219 — 235; M. O. K o s v e n , O vyvoji prvobytné spolecnosti, „ Ć E " , R. 5: 1957 nr 1, s. 3—17; L . P. P o t a p o v , Samanismus u ndrodnosti Sajansko-Altajské vysoéiny jako historycky pramen, „ C E " , R. 5: 1957 nr 2, s. 134—145. O. N a h o d i l , Ke kritiee nëkterych idealisticki/ch teorii o pûvodu ndbozenstvi, „ĆE", R . 1: 1953 nr 2 —3, s. 116—135; t e n ż e , Matefské kulty, „ Ć E " , R . 7: 1959 nr 1, s. 3 - 1 3 ; nr 3, s. 2 3 3 - 2 4 3 ; nr 4, s. 3 4 8 - 3 6 5 ; S. K o v a c e v i c o v â , Teoretické problemy vyskumu a spracovania Tudového odevu, „ Ć E " , R . 2: 1954 nr 1, s. 5—13. O. N a h o d i l , O programu nového ethnografického êasopisu, „ Ć E " , R . 1: 1953 nr 1, s. 1 - 3 . D l a orientacji podaję zestawienie ilościowe artykułów umieszczonych w poszcze­ gólnych działach czasopisma. W nawiasach podany jest numer rocznika, w k t ó r y m po raz pierwszy dział się pojawił: [ A r t y k u ł y w s t ę p n e ] (nie wydzielone w osobny dział) ( R . l , nr 1) — 20; Zagad­ nienia teoretyczne — Theoretické problemy ( R . l , nr 2 —3) — 9; Etnografia cze­ chosłowacka — Ethnografie Ceskoslovenskâ (R. 1, nr 1) — 24; Czeski i słowacki folklor —' Ćesky a slovensky folklor (R. 2, nr 2) — 10; Etnografia słowiańska — Slovanskâ ethnografie (R. 2, nr 2) — 2; Etnografia i folklor Z S R R — Ethnografie a folklor S S S R (R. 2, nr 1) — 1; Etnografia krajów obcych — Otâzky cizokrajné ethnografie (R. 1, nr 1) — 26; Obcy folklor — Cizokrajny folklor (R. 7, nr 1) — 1; Historia nauki — D ë j i n y v ë d y (R. 1, nr 4) — 7; Materiały — Materiały (R. 3, nr 1) — 20; Terminologia — Terminologie (R. 4, nr 1) — 3; Zagadnienia metodyczne — Otâzky methodiky (R. 1, nr 1) — 5; Dyskusje — Diskuse (R. 1, nr 2 —3) — 7; Spra­ wozdania z badań terenowych Zprâvy z t o T é n n i c h vyzkumft (R. 1, nr 2 —3) — 12; Przegląd etnograficznych prac zagranicznych — Pfehledy nârodopisné prâce v zahraniëi (R. 5, nr 4) — 6; Kronika, K r y t y k a i bibliografie, Drobne sprawy — Kronika, Kritika a bibliografio, Strućnó zprâvy. 5 6 7 �363 KRONIKA I RECENZJE nycli dla ludu zamieszkującego ziemie wchodzące w obręb Czechosłowacji. 1 nie tylko to. Problematyka artykułów we wspomnianym dziale jest z jednej strony zawężona w przeważającej części do kultury materialnej, i to głównie do budownictwa , rol­ nictwa , a z drugiej do kultury klasy robotniczej, stanowiąc połowę liczby wszystkich drukowariych w dziale „Etnografii czechosłowackiej" artykułów. Trzeba jednak przyznać, że artykuły te są potraktowane na ogół szeroko, nie mają charakteru wy­ łącznie opisowego, a często problemowy. Podniesienie problemowości tego działu udało się redakcji w d u ż y m stopniu przez przerzucanie artykułów materiałowych do odrębnego działu „Materiały", co nie zawsze było dosyć konsekwentnie przestrze­ gane we wszystkich numerach czasopisma. Część materiałów z czechosłowackiej kultury ludowej znajdujemy również w dziale „Sprawozdań z badań terenowych". Wielokrotnie podkreślona w etnografii czechosłowackiej konieczność badania zmian zachodzących we współczesnym życiu i kulturze wsi, związanych z przemia­ nami społeczno-gospodarczymi, znalazła wyraz jednak tylko w jednym — jak do­ tychczas — artykule z terenu środkowej części W y ż y n y Czesko-Morawskiej . W du­ ż y m z w i ą z k u z tym pozostaje zagadnienie — zupełnie nowe w etnografii czechosło­ wackiej — kultury klasy robotniczej. Po pierwszym na ten temat artykule o charak­ terze programowym , który omówił zadania etnografii w badaniu kultury robotni­ czej, przytaczając kwestionariusz stanowiący podstawę do przeprowadzania badań, ukazało się kilka artykułów d o t y c z ą c y c h zwłaszcza życia i kultury górników Zagłębia Kładeńskiego i Rosicko-Oslawiańskiego. W y k a z a ł y one duże zainteresowanie etno­ grafów czechosłowackich w y ż e j omawianym zagadnieniem, a d o t y c z y ł y bądź jednego wycinka kultury, jak na przykład: problem mieszkań robotniczych , p o ż y w i e n i e , stosunki s p o ł e c z n e , bądź w ogóle kształtowania się kultury klasy robotniczej . Do w a ż n y c h zagadnień współczesnej etnografii czechosłowackiej zaliczono ba­ danie kultury i sposobu życia wsi spółdzielczej. P o m o c n ą tutaj w d u ż y m stopniu była dyskusja radzieckich etnografów na temat etnograficznych badań w kołchozach. Te właśnie problemy b y ł y m. in. poruszane na I I I ogólnokrajowej konferencji etno8 9 10 11 12 14 8 13 15 J . K s i r , Lidove stavebnictvi na Hane, „ C E " , l i . 4: 1956 nr 4, s. 325 —366; R. 6: 1958 nr 4, s. 361 —380; V . P r a ż a k , K problematice zdkladnick pudorysnych typu lidorych staveb v 6eskoslovensku, „ Ć E " , R. 6: 1958 nr 3, s. 219 —236; nr 4,6 s. 331 —360; S. S v e c o v a , Vyvoj bynania v Trnave pri Laborci, „ Ć E " , R. 4: 1957 nr 3, s. 219 —237; t e j ż e , Vl)voj ohnlsk v oblasti pod Yihorlatom, „ Ć E " , R. 5: 195, nr 2, s. 105—119; ,T. V . S c h e y b a l , Lidove stavby ve stfednim Pojizefi a v Podjeśtedi „ Ć E " , R. 2: 1954 nr 2, s. 113—144 (ponadto szereg artykułów w dziale „Sprawozdania z badań terenowych", np. R . 1: 1953 nr 2 — 3, 4; _R. 2: 1954 nr 3; R. 5: 1957 nr 1). V. S a c h , Vyvoj pluhu a ćeske ruchadlo, „ Ć E " , R. 3: 1955 nr 1, s. 37 — 45; J . K r a m a f i k , Nektere otdzky studia ćeskych oradel, „ Ć E " , R. 6:^1958 nr 2, s. 113 — 124; t e n ż e , Dfevene ryce se Seleznym okutim v ćeskych zemich, „ Ć E " , R. 7: 1959 nr 3, s. 2 4 4 - 2 6 1 . O. S k a l n i k o v a , Pfispevek k studni soucasneho zpusobu sivota na Źdarsku, „CE", R . 4: 1956 nr 1, s. 5 - 2 4 . O. S k a l n i k o v a , K otdzce o studiu kultury a zpusobu zivota ćeskych a slovenskych korniku, „ Ć E " , R . 1: 1953 nr 2 —3, s. 153—162. O. S k a l n i k o v a , Pfispevek ke studiu delnickeho obydli na Kladensku, „ Ć E " , R. 2: 1954 nr 3, s. 2 1 9 - 2 3 4 . O. S k a l n i k o v a , Horniekd strava na Kladensku v devadesdt$ch letech minuleho stoleti, „ Ć E " , R. 4: 1956 nr 4, s. 3 9 1 - 4 0 0 . J . P a t e r a , Spolecensky źwot v obci Brandysek od 90. let 19. stoi. do r. 1938, „ C E " , R . 4:^1956 nr 2, s. 1 3 5 - 1 5 3 ; B . S t i e s s , K otdzce socidlnich pomeru skldfskeho delnictva v Cechach v 18. stoleti, „ Ć E " , R. 4: 1956 nr 4, s.'383 —390. K . P o j t i k , Formovdni delnictva a jeho vztah k vytvdfeni delninke kultury, „ Ć E " , R. 6: 1958 nr 1, s. 1 — 19; K . E o j t i k — O. S i r o v a t k ą , Vyvoj horniclvi a £ivot korniku na Bosicku a Oslavansku vprvnipolovine 19. stoleti, „ĆE", R . 3 : 1955 nr 1, s. 3 — 36. 9 10 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 �364 KRONIKA 1 RECENZJE graficznej w 1953 r. '•, a referat I ' . 1. Kuszniera na temat etnograficznych badań nad życiem współczesnej wsi w Z S R R , zamieszczony w „ C E " ", dał wytyczne badaczom czechosłowackim. Świadczy o tym zamieszczone m. in. w czasopiśmie sprawozdanie z wyżej wspomnianych badań na Horsovskotynskn . Jednak, jak później podkreś­ lono , problematyka ta jako bardzo złożona wymaga znacznego pogłębienia meto­ dycznych podstaw prac terenowych, a przede wszystkim głębszej znajomości ekonomii politycznej okresu przejścia kapitalizmu w socjalizm. Jednym z ostatnich w a ż n y c h zagadnień w obecnej etnografii czechosłowackiej jest badanie mniejszości narodowych na terenie kraju. „ C E " poświęciła nieco miejsca temu zagadnieniu, umieszczając artykuły na temat wielkorodziny ukraińskiej na te­ renie wschodniej S ł o w a c j i oraz ludności c y g a ń s k i e j . T a k mniej więcej przedsta­ wiałaby się problematyka poruszana w „ Ć E " z zakresu czechosłowackiej kultury ludowej. Zanim scharakteryzuję zagadnienia rozpracowywane w , , Ć E " z dziedziny etno­ grafii obcej, należy wspomnieć o ścisłej współpracy etnografii czechosłowackiej z fol­ klorystyką, połączonych w Instytut Etnografii i Folklorystyki Czechosłowackiej Akademii Nauk. Współpraca ta znalazła odbicie w czasopiśmie w dziale „Czeski i słowacki folklor". Wcześniej jednak, bo już w 1953 r . , omówiono w „ C E " nowe perspektywy czechosłowackiej folklorystyki. Zagadnieniom tym poświęcona była I ogólnokrajowa konferencja folklorystyczna w 1953 r., na której podkreślono ko­ nieczność oparcia czechosłowackiej folklorystyki o doświadczenia folklorystyki ra­ dzieckiej oraz zwrócono szczególną uwagę na badanie folkloru robotniczego, któ­ remu też w dalszych numerach czasopisma poświęcono szereg a r t y k u ł ó w . „ĆE", jak już wyżej wspomniano, dążąc do objęcia szerokiej problematyki nie ogranicza się tylko do zagadnień związanych z własną kulturą ludową. Według arty­ kułu wstępnego O. Nahodila miała również o b e j m o w a ć prace z zakresu etnografii słowiańskiej. Jeszcze raz podkreślono konieczność zajęcia się w w i ę k s z y m stopniu t ą dziedziną w artykule p o d s u m o w u j ą c y m 10-lecie etnografii c z e c h o s ł o w a c k i e j . Dwa a r t y k u ł y , które umieszczono dotychczas w dziale „Etnografia słowiańska", nie m o g ą niestety świadczyć o w i ę k s z y m zainteresowaniu w tej dziedzinie ', mimo 18 19 20 21 2 2 23 24 26 26 2 16 Besoluce III. celostdtni pracovni conference ceskoslovenskyeh ethnografú, „ Ć E " , R. 1: 1953 nr 4, s. 2 9 4 - 2 9 5 . K y u í H e p , op. cit. (przypis 4). O. N a h o d i l — V . S c h e u f l e r , Zpráva o ethnografickém vyzkumu na Hor­ sovskotynskn u ćeskych, pfesídlencú z Volyné, „ C E " , R . 2: 1954 nr 1, s. 90—100. O. N a h o d i l , Beset let Seskoslovenské ethnografie (1945 — 1955), „ Ć E " , R . 3: 1955 nr 2, s. 1 1 7 - 1 1 8 . O. N a h o d i l , K otdzce o velkorodiné a jejím rozkładu u vychodoslovenskych Ukrajincú, „ Ć E " , R. 1: 1953 nr 4, s. 303 — 329. E . Z á b r a n o v á , K otdzce ethnografického studia cikdnského obyvatelstva v óeskoslovensku, „ Ć E " , R. 4: 1956 nr 3, s. 2 7 6 - 3 0 6 . Zob. też „ Ć E " , R. 6: 1958 nr 4, s. 436 — 439; R . 7: 1959 nr 1, s. 9 9 - 1 0 2 . Nové perspektivy Seskoslovenské folkloristiky, „ Ć E " , R. 1: 1953 nr 2 —3, s. 97. E . V r a b c o v á , Sovétská folkloristika — nás vzor, „ Ć E " , R . 1: 1953, nr 2 — 3, s. 1 0 1 - 1 1 5 . A. R o b e k , Pisné a vyprávéni kladenskych horni'kú a hutniku jako historycky pramen, „ Ć E " , R. 4: 1956 nr 3, s. 238 — 251; O. S i r o v á t k a , Nejstarsi homické pisné na Bosicko-Oslavansku, „ Ć E " , R. 5: 1957, nr 1, s. 43 — 56; V. K a r b u s i c k y , Tradiiní homické pisné na Kladensku, „ Ć E " , R . 7: 1959 nr 1, s. 14—28. N a h o d i l , Beset let..., s. 120. J . H r b e k , Novy arabsky pramen o vychodni a stfedni Europe (Abü Hámid al-Andalusi), „ Ć E " , R . 2: 1954 nr 2, s. 1 5 7 - 1 7 5 ; V . H a s a l o v a , Studie Václava Fialy k ethnografii Bojkú v Zakarpatské Vkrajiní, „ĆE", R . 2: 1954 nr 4, s. 338 — 365. Por. przypis 7. 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 22 2 3 24 25 2 6 2 7 �KRONIKA 1 RECENZJE 365 tak dużego dorobku uczonych poprzednich okresów, zwłaszcza w z i ą w s z y jeszcze pod uwagę, iż jeden z wymienionych artykułów jest orientalistyczny. Drugim zaniedbanym zagadnieniem w etnografii czechosłowackiej była etno­ grafia ludów pozaeuropejskich i niesłowiańskich, zamieszkujących Europę. Redakcja „ C E " chcąc naprawić dawne błędy, w których wyniku czechosłowaccy badacze, jak na przykład O. Pertold i Ć. Loukotka, zmuszeni byli drukować swoje prace poza granicami kraju, wprowadziła dział „Etnografia krajów obcych". I trzeba przyznać, iż rzeczywiście dział ten jest bogato reprezentowany w „ C E " , a nawet najliczniej ze wszystkich. Tutaj w y r ó ż n i a m y artykuły dotyczące niesłowiańskich ludów Europy, zwłaszcza poświęcone L a p o ń c z y k o m . Często omawiane są również ludy pozaeuro­ pejskie. W obrębie tego działu mamy prace oparte bądź na materiale z literatury obcej, który starano się przewartościować w świetle metodologii marksistowskiej , bądź oparte na w ł a s n y c h obserwacjach i studiach . W dziale tym osobne miejsce zajmują artykuły dotyczące zagadnień pochodzenia religii, teorii wysuwanych na ten temat, oraz wkładu i znaczenia etnografii przy rozwiązywaniu wspomnianych problemów. I w tym wypadku pomocne b y ł y doświad­ czenia etnografii radzieckiej, poświęcającej dużo miejsca tym zagadnieniom. W tym zakresie umieszczony w „ Ć E " artykuł programowy daje postulaty przyszłych etno­ graficznych b a d a ń . Do całości zagadnienia podchodzi się ze stanowiska materia­ lizmu historycznego, poddając krytyce idealistyczne teorie o pochodzeniu religii i podkreślając dużą ilość materiału etnograficznego zebranego na ten temat, jednak — jak dotąd — słabo opracowanego . Etnografowie czechosłowaccy słusznie zwracają uwagę na osiągnięcia etnografii poprzednich okresów, starając się w y d o b y ć z nich wszystkie momenty p o s t ę p o w e , a krytyce poddając błędne ujęcia. D ą ż y się przy tym do poznania historii etnografii, metod pracy stosowanych w minionych okresach, aby w ten sposób p o d s u m o w a ć dotychczasowy dorobek poszczególnych badaczy i ich wkład do poznania kultury ludowej. Istnienie w „ Ć E " odrębnego działu „Historia nauki" ma częściowo spełniać wyżej wspomnianą rolę . 28 29 30 3 1 32 33 2 8 V. M a r e k , Obydli a stavby u Laponeu, „ Ć E " , R. 2: 1954 nr 2, s. 1 7 6 - 199; t e n ż e , O ddvnychndboźenskychpfedstavdch Laponcii, „CE", R. 3: 1955 nr 4, s. 352 — 374; t e n ż e , K otdzce pfeźitkii totemistickych pfedstay u Laponeu, „ Ć E " , R. 4: 1956 nr 1, s. 38 —54; t e n ż e , Żena v ddvnem laponskem ndboźensM, „ Ć E " , R. 7: 1959 nr 3, s. 262 — 274; t e n ż e , Biśe saivu, Jabmeaimo a ndzory ddvnych Laponeu o źivote a smrti, „ĆE", R. 7: 1959 nr 4, s. 3 8 6 - 3 9 9 . Np. 0. N a h o d . i l , Pfe&itky totemismu u^tunguzo-m.andźurskych ndrodnosti, „ĆE", R . 1: 1953 nr 1, s. 27 —58; J . K r u ś i n a - Ć e r n y , Spoleeensky puvod zobrazo­ wani vicehlavych, boźstev, „ Ć E " , R . 3: 1955 nr^l, s. 46—71; L . H o l y , Ziskdvani a zpracovdvdni Seleza u vyehodoafrickych Bantu, ,,ĆE", R . 5: 1957 nr 3, s. 273 —288; nr 4, s. 3 4 8 - 3 6 7 ; R. 6: 1958 nr 2, s. 1 4 4 - 1 6 2 ; nr 3, s. 2 7 0 - 2 8 0 ; nr 4, s. 3 8 1 - 3 9 5 . Np. O. P e r t o l d , JJmelecko-femeslne zpracovdni kovu na Ceyloni, „ Ć E " , R . 1: 1953 nr 1, s. 59 — 69; Ć. L o u k o t k a , Jihoamerickd keramika, „ Ć E " , R. 2: 1954 nr 3, s. 245 —281; nr 4, s. 366 —391; W . H a n k e o v a , Nezndmy indiański) kmen na jezefe Jord v Bolimi, „ Ć E " , R. 7: 1959, nr 2, s. 1 4 6 - 1 5 6 . O. N a h o d i l , Aktualni ukoly ethnografie v badani o dejindch ndbo£enstvi, „ Ć E " , R. 4: 1956 nr 3, s. 2 1 7 - 2 1 8 . ^ O. N a h o d i l , Ke kritice nekterych idealistickjjch theorii o puvodu ndboźenstvi, „ĆE", R. 1: 1953 nr 2 —3, s. 116—135; t e h ż e , Preiitky totemismu u tunguzo-mandźurskych ndrodnosti, „ Ć E " , R . 1: 1953 nr 1, s. 27 — 58; t e n ż e , Matefske kulty, „ Ć E " , R. 7: 1959 nr 1, s. 3 - 1 2 ; nr 3, s. 2 3 3 - 2 4 3 ; nr 4, s. 348 —365. Por. też przypis 28. Tutaj znajdujemy takie na przykład a r t y k u ł y : O. P e r t o l d , Bfedbiźnd zprdva o źivoti a ethnografieke prąci MU Dr Vdclava 8vobody, „ĆE", R. 1: 1953 nr 4, s. 3 5 1 - 3 5 3 ; M. P r o k o p e ć , Pośledni leta Aleśe Hrdlićky, „ Ć E " , R . 1: 1953 nr 4, s. 353 - 3 6 1 ; A. R o b e k , Vdelav Krolmus, „ Ć E " , R. 7: 1959 nr 1, s. 59 —72. 2 8 3 0 3 1 3 2 3 3 �366 KRONIKA I RECENZJE W jednym z numerów „ C E " czytamy: „Redakcja „Ćeskoslovenskiej E t h n o grafie" zamierza dać czytelnikowi możność zapoznania się z pracami zagranicznych badaczy i naukowych instytucji, aby otworzyć okno na świat i zyskać jak największe doświadczenie i umiejętność, co jest jednym z koniecznych warunków skutecznego rozwoju naszej n a u k i " . Temu więc zadaniu służy dział „Przegląd etnograficznych prac zagranicznych", w k t ó r y m zamieszczono m. in. dwa artykuły polskich a u t o r ó w , oraz stałe, reprezentowane w k a ż d y m na ogół numerze czasopisma działy: „Kronika", „ K r y t y k a i bibliografia" oraz „ D r o b n e sprawy". Informują nas one o przeprowadza­ nych za granicą etnograficznych badaniach terenowych, działalności muzeów, kon­ ferencjach itp., w stosunkowo d u ż y m stopniu z terenu Polski. Niestety mało mamy wiadomości z dziedziny działalności poszczególnych insty­ tucji etnograficznych w samej Czechosłowacji. I tu nie wystarczą same notatki w „ K r o ­ nice", recenzje wystaw itp. „ C E " jako podstawowe czasopismo etnografów czecho­ słowackich powinno dać czytelnikowi, zwłaszcza obcemu, obraz całego etnograficz­ nego ruchu w Czechosłowacji, wszystkich metod i kierunków badawczych. Trzeba na zakończenie podkreślić, iż czasopismo to jest w a ż n ą pozycją i d u ż y m osiągnięciem w zespole czasopism na obszarze słowiańskim. Dlatego też — co trzeba stwierdzić z przykrością — istniejące trudności w uzyskaniu „ C E " w Polsce unie­ możliwiają szersze zapoznanie się u nas z rozwojem etnografii czechosłowackiej. 34 35 Zofia Szromba „ S L O V E N S K Y N A R O D O P I S " , R . 17: 1953-1959. Organ Instytutu Etnograficznego w Bratysławie, wyd. Słowackiej Akademii Nauk „ S l o v e n s k y Narodopis" — reprezentacyjne czasopismo etnografów słowackich zaczęło u k a z y w a ć się jako rocznik w 1953 r. pod redakcją J,ana Mjartana, organi­ zatora i późniejszego dyrektora Instytutu Etnograficznego w Bratysławie. Decyzja wydawania „Slovenskeho Narodopisu" wyrosła w specjalnej atmosferze, jaka panowała wówczas w etnografii słowackiej. Likwidacja etnograficznego czaso­ pisma, jakim b y ł „Narodopisny Sbornik". wytworzyła sytuację dla rozwoju etnografii słowackiej kłopotliwą i niekorzystną. Poza tym był to okres dyskusji teoretycznych, kształtowania się nowej postawy ideologicznej, co oczywiście w y m a g a ł o czasopisma o nowym profilu, t o r u j ą c y m drogę metodom marksistowskim. N a l e ż y jeszcze do­ rzucić kilka faktów z tego okresu, który poprzedza wyjście pierwszego zeszytu ,,Slovenskeho Narodopisu". W 1949 r. odbyła się w Pradze konferencja etnografów, w której obok Czechów uczestniczyli Słowacy. Konferencja ta miała na celu ustalenie na drodze dyskusji postawy metodologicznej etnografii czechosłowackiej. J a n Podolak, w 1956 r. na­ czelny redaktor ,,Slovenskóho Narodopisu'.', w artykule Dziesięć lat etnografii sło­ wackiej (1945 — 1955), charakteryzuje ją w sposób n a s t ę p u j ą c y : „ V y z n a m tejto konferencie spoćiva p r e d o v ś e t k y m v tom, że vaćśina nadopisnych pracovnikov tu jasne proklamovala, że ćeskoslovensky narodopis ne-może stat' izolovane od żivota, że ne-może byt' vedou pre vedou, odtrhnutou od konkretnych potrieb a ułok spojonych 3 4 N a h o d i l , Deset let..., s. 218. ^. A. G l a p a , Badania odzieży ludowej w Polsce w latach 1945 — 1955, „ Ć E " , R . 5: 1957 nr 4, s. 368 —383; I . T ł o c z e k , Polska chałupa na polsko-czechosłowackim po­ graniczu, „ Ć E " , R . 7: 1959 nr 1, s. 8 7 - 9 8 . 3 5 �367 KRONIKA I RECENZJE 1 z budovanim socjalistickej ylasti" . P o w z i ę t a w Pradze decyzja oparcia przyszłych badań etnograficznych na zasadach metodologicznych marksizmu miała zdecydo­ wany w p ł y w na rozwój przyszłej etnografii słowackiej. W trzy lata później, bo w 1952 r., odbyła się druga konferencja w Pradze, której celem była dyskusja nad zakresem i metodą badań terenowych. Ustalono, że celem badań ma b y ć poznanie kultury ludowej czeskiej i słowackiej w dobie przejścia do socjalizmu oraz odszukanie foTm narodowych, które powinny przetrwać w nowej sytuacji społeczno-gospodarczej. W tej to właśnie atmosferze dyskusji zaczęto wy­ dawać w 1953 r. „ S N " . Do 1959 r. ukazało się 7 roczników. Przez dwa pierwsze lata „ S N " wychodzi jako kwartalnik, a następnie dwumiesięcznik. System wydawania 6 z e s z y t ó w w ciągu roku, jak to czyni w ostatnich latach redakcja „Sowietskiej Etno­ grafii", nie zdał w Słowacji egzaminu. Zbyt mała ilość stron ścieśnionego numeru uniemożliwiała publikowanie większych prac. Dlatego też w 1959 r. powrócono do dawnej koncepcji wydawania kwartalnika. Jakież b y ł y założenia i jaka linia rozwojowa tego regularnie ukazującego się czasopisma w ciągu siedmiu lat jego istnienia. Poszukując odpowiedzi na pierwsze z tych p y t a ń , należałoby sięgnąć do artykułu wstępnego, który zazwyczaj zawiera założenia teoretyczne i cele redakcji, a następnie dopiero śledzić realizację tych za­ mierzeń. Niestety programowego artykułu nie zamieszczono. Kierując się jednak treścią zamieszczonych artykułów, sądzić można, że czasopismo postawiło sobie jako główne zadanie przedstawienie mechanizmu rozwoju słowackiej kultury ludowej na tle warunków, które je determinują. Zarysowuje się wyraźnie tendencja wykazania swoistości kultury słowackiej, ukształtowanej w odrębnych warunkach historycznych. Zależenia te realizuje się przede wszystkim poprzez publikowanie w y n i k ó w szcze­ gółowych badań terenowych, w wielu wypadkach z dosyć wąskiego wycinka rzeczy­ wistości. Charakterystyczne jest zatem dla tego pisma umieszczanie artykułów materiałowych, które z natury rzeczy nie stanowią podstawy do dyskusji. Odczuwa się brak podejmowania szerszej problematyki, a nawet wyniki badań terenowych w wielu wypadkach nie są popierane materiałem p o r ó w n a w c z y m chociażby z obszaru Słowacji czy najbliższych Czech, co nie pozwala na wyrobienie sobie poglądu chociażby co do częstotliwości w y s t ę p o w a n i a opisanego wytworu . Korzystnie na tym tle od­ bija artykuł "Beli Guuda, dotyczący transportu w 2akavo v c a c h , w . k t ó r y m autor przenosi zagadnienie na szersze tło porównawcze. Dopiero w ostatnich latach widać wyraźniej tendencje nadania „ S N " charakteru czasopisma zajmującego się szerszą problematyką, co oczywiście jest zapowiedzią jego dalszego rozwoju . 2 s 4 1 J . P o d o ł a l i , Denat rokov slocenskeho ndrodopisu (1945 — 1955), „ S N " , Braty­ sława R. 3: 1955 z. 4, s. 4 2 1 - 4 5 0 . Podaję dla przykładu kilka artykułów: R. S c h n e k , Łapanie vtdkov v oblasti horneho Ipla, „ S N " , R. 1: 1953 z. 1, s. 167 — 178; S. B u t k o v i c , JJvod do studia solnobanskeho iipkarstva, „ S N " , R. 1: 1953 z. 1, s. 135—166; J . S t a n k o v a , Pozndmky k papucdfstvi v Sucavske dolinę, „ S N " , R. 2: 1954 z. 1 — 2, s. 45 — 64; M. M a r k u s , Ozdobne rohy na vychodnym Slovensku, „ S N " , R. 2: 1954 z. 1 — 2, s. 12 — 34; V . U r ­ b a n co v a, K vyvoju dvoj&tranneho pluhu v Gemeri, „ S N " , R. 5: 1957 z. 5, s. 491; P. S t a n o , L'udove stavitelstvo v Bejdovej, „ S N " , R. 5: 1957 z. 2, s. 135—173; G . T a ­ b o r i , Micky slovenskyeli, Sien v Tótkomlóśi, „ S N " , R . 5: 1957 z. 6, s. 609 — 627. B . G u n d a , Dudovy transport v Zakaroveiach, „ S N " , R . 3: 1955 z. 2, s. 150 —212. V . P r a ż a k , Pfispevky k studiu lidovych staveb v by"vale nemecke jazykove oblasti pfi Kremnici,. „ S N " , R. 7: 1959 z. 1, s. 3 — 54; J . M i n a r i k , Folklórne prvky v starsej slovenskej literature s osohitnym zretelom na kdzeri, Joachima Kalinku z r. 1684, „ S N " , R 7: 1959 z. 2, s. 201 — 222; J . H r o z e n Ć i k , K otdzke vzniku turćanskeho olejkdrstva, „ S N " , R . 7: 1959 z. 3, s. 3 4 2 - 3 5 5 ; O. Z i l y n s k y j , Piseń o hofiei lipce, „ S N " , R . 7: 1959 z. 3, s. 356 —376; B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Materiale k studiu pastierstva na Slovensku, „ S N " , R. 7: 1959 z. 3, s. 3 8 7 - 4 3 3 . 2 3 4 �368 K R O N I K A 1 KK(.'KNZ.Itó Z dotychczasowym charakterem opisowym „ S N " wiąże się druga jego uderza­ jąca cecha, a mianowicie brak artykułów teoretycznych. L u k ę t ę zapełnia redakcja przez umieszczanie tłumaczeń z j ę z y k ó w obcych . Unikanie tego typu o p r a c o w a ń , niewiadomo, czy aby słuszne, jest t ł u m a c z o n e przez ,1. Podolaka brakiem teoretycz­ nego przygotowania u badaczy słowackich. J e d y n ą próbą zabrania głosu w dyskusji nad zagadnieniami teoretycznymi jest artykuł S. K o v a ć e v i ć o v e j Yyznam Marxovho „Kapitału" pre skumanie ludovej kultury na Slovensku' , gdzie słuszność sformułowań teoretycznych Marksa rozpatruje autorka na tle konkretnego materiału etnograficz­ nego. Warto zwrócić uwagę, że w pierwszych rocznikach „ S N " w artykułach referu­ jących materiał terenowy daje się w formie krótkiego podsumowania c h a r a k t e r y s t y k ę stosunków ekonomicznych badanego regionu. Mają one t ł u m a c z y ć zmiany z a c h o d z ą c e w wytworach głównie kultury materialnej. Zbyt wąskie i nierozpracowane potrakto­ wanie tego zagadnienia stwarza wrażenie „ e k o n o m i z m u " i budzi wątpliwości co do wyczerpania wszystkich możliwych przyczyn warunkujących badaną sytuację. I jeszcze jedna cecha charakteryzująca omawiane czasopismo, a mianowicie zestaw tematyczny zamieszczonych artykułów. Szczegółowo omawiam to zagadnienie w dalszej części lecenzji, tutaj chciałabym jedynie stwierdzić, że przeważającą część stanowią artykuły z zakresu kultury materialnej. Dla zilustrowania podaję, że w siedmiu rocznikach „ S N " ukazało się na około sto innych zaledwie 28 artykułów o tematyce nie dotyczącej kultury materialnej. Oczywiście zdaję sobie sprawę, ż e cyfra nie świadczy o szerokości potraktowania tematu ani o jego wyczerpaniu, niemniej jednak dowodzi małego zainteresowania tym, co nie wchodzi w zakres materialnej kultury ludowej. N a l e ż y spodziewać się, że zakres ten będzie poszerzony, chociażby tylko w kierunku roboczego podania w y n i k ó w badań nad postawami ludności wobec ostatnich przemian w dziedzinie gospodarczej. Proces kolektywizacji, który na te­ renie słowackim przybrał tak powszechny charakter, powinien b y ć koniecznie zano­ towany w etnografii. Nie chodzi tu nawet o badanie kolektywu, które, jak mi wiadomo, jest zaplanowane przez etnografów słowackich, ale Taczej o zarejestrowanie niepowta­ rzalnego procesu zmian, odbywającego się w świadomości ludzkiej w momencie wpro­ wadzenia nowej formy gospodarki. Warto by też przebadać postawy ludności zależnie od zróżnicowania płci, wieku i majątku. Dostosowanie się do nowych warunków zatrze szybko te początkowe żywiołowe reakcje. Oczywiście poza tym p r z y k ł a d o w y m tematem nasuwa się szereg innych zagad­ nień, które warto by poruszyć na łamach „Sloyenskeho Narodopisu". „ S l o v e n s k y Narodopis" jest pismem ż y w o t n y m , czego dowodem jest m. in. jego stałe szukanie nowych rozwiązań w układzie treści. Do 1957 r. szeregowano opracowania wg sche­ matu: artykuły, muzeologia etnograficzna, materiały i archiwa, „sprawy" i recenzje. Układ ten zmienił się korzystnie przez dodanie osobnego działu, w k t ó r y m umieszcza się artykuły dyskusyjne („Diskusie"). W 1959 r. pojawia się dalszy dział: „ D r o b n e sprawy", gdzie zamieszcza się wiadomości z życia naukowego (badania terenowe, przyjazdy badaczy obcych, notatki informacyjne itd.). Szczególnie cenne jest wpro­ wadzenie przeglądu bibliograficznego, który orientuje o nowych wydawnictwach słowackich. 5 8 ! 5 A r t y k u ł y teoretyczne omawiane są w części dotyczącej szczegółowej za­ wartości pisma. P o d o l a k , op. cit., s. 1. S. K o v a c e v i ó o v a , Vyznam Marxovho „Kapitału" pre skumanie Iudovej kultury na Slovensku, „ S N " , R . 4: 1956 z. 6, s. 597 — 601. 6 7 �369 KRONIKA I RECENZJE Jak już wyżej wspomniałam, przeważającą ilość stanowią tu a r t y k u ł y o charak­ terze materiałowym, a nieliczne prace teoretyczne są tłumaczeniami autorów obcych, przeważnie radzieckich, podających m. in. znaczenie metodologii marksistowskiej dla badań nad folklorem . * Bardzo ciekawe zagadnienie z punktu widzenia metodycznego porusza C. W a karelski w artykule d o t y c z ą c y m przeżytków kulturowych . Autor stwierdza, że ba­ dane we współczesności przeżytki kulturowe, powstałe w konkretnych sytuacjach społeczno-gospodarczych muszą b y ć rozpatrywane w ścisłym powiązaniu z ó w c z e s n y m podłożem. Wskazane b y ł o b y również przebadanie całej drogi, jaką przeszło to zja­ wisko, nim zaczęliśmy rejestrować jego obecną postać. Tylko przy takich założeniach b ę d z i e m y mogli zrozumieć to, co zmienione w ciągu lat przetrwało do czasów naszych. Zawsze aktualne zagadnienie wypracowywania jak najbardziej precyzyjnej metody badań terenowych jest treścią artykułu F . Poloczka i L . K u n z a . Poloczek podaje na u ż y t e k folklorystyki schemat oraz kwestionariusz, który jednak w sposób bardzo ogólny nakreśla ten rodzaj badań. Drugą dużą grupę stanowią artykuły, których treścią jest usystematyzowany materiał zebrany w terenie. Stąd g ł ó w n ą p o d s t a w ą źródłową tych prac są przekazy tradycji ustnej lub obserwacje notowane na miejscu, poparte danymi z literatury, a w mniejszym stopniu archiwaliami. Zakres opracowywanej tematyki wydaje się b y ć tu stosunkowo wąski. Z dziedziny gospodarki interesuje Słowaków przede wszyst­ kim rolnictwo, a w mniejszym już stopniu hodowla. Natomiast d u ż y m zaintereso­ waniem u,badaczy słowackich cieszy się rzemiosło, zagadnienia stroju i budownictwa. Poza artykułami o tematyce gospodarczej mamy szereg innych, zawierających przyczynki z zakresu łowiectwa, medycyny ludowej, obrzędów dorocznych, wierzeń, literatury i muzyki ludowej. Tematyka społeczna jest w „ S l o v e n s k y m Narodopisie" bardzo ubogo repre­ zentowana. Jeśli nawet w y s t ę p u j e , jak np. w artykułach na temat badań nad klasą robotniczą, to raczej ujawnia się to ód strony planowania, a nie analizy konkretnych sytuacji. Bardziej interesujące są 2 artykuły dotyczące zbójnictwa, gdzie g ł ó w n ą tezą jest uwarunkowanie tego zjawiska stosunkami e k o n o m i c z n o - s p o ł e c z n y m i . Stosunkowo szeroko podejmowany i referowany jest problem specyficzny dla sytuacji słowackiej, a mianowicie zagadnienie badań nad słowackimi mniejszościami narodowymi na terenie Węgier oraz grupami węgierskimi w granicach Czechosłowacji. Dotychczasowe badania idą w kierunku poszukiwań zachowanych odrębności, ana­ lizy przyczyn, które warunkują ich przetrwanie, oraz śledzenia procesu asymilacji. Wyniki tych ciekawych badań opublikowane zostaną w osobnym wydawnictwie. Na zakończenie przeglądu tematyki warto by wspomnieć o próbie monogra­ ficznego opracowania kultury grupy Cyganów, której podjęła się E . Ć a j a n k o v a . Na ogół większość artykułów w ,,Slovenskym Narodopisie" ogranicza się do podania materiału z jednej miejscowości lub regionu, natomiast rzadziej, jak o tym 8 9 10 1 11 12 8 I . B . A s t a c h o v, ZvySky Marrovskej „teorie" ii rozpracovani otazok o vzniku umenia, „ S N " , R. 1: 1953 z. 1, s. 3 — 21; V. I . C i c e r o v , Proti antimarxistickej koneepeii N. J. Marra n otdzkach Tudovej slomsnosti, „SN*', R. 3: 1955 z. 3, s. 289 — 309. Ch. V a k a r e l s k i , Kulturne preźltky, „ S N " , R. 6: 1958 z. 1 — 2, s. 154—167. F . P o l o c z e k , K metodickijm zasadom zbierania hudobneho folkloru, „ S N " , R. 5: 1957 z. 2, s. 191 — 213; L . K u n z , Ndstin dokumentaóni prane v etnografii a folkloristice, „ S N " , R. 1: 1953 z. ] , s. 2 0 1 - 2 6 5 . ' A. M e l i c h e r e i k , K otdzke vzniku zbojnietva v Karpatoch, „ S N " , R . 4: 1956 z. 2, s. 163—194; A. H u ś ć a v a , Zbojnicke druziny na se serovyehodnom Slovensku do r. 1526, „ S N " , R. 4: 1956 z. 4 —5, s. 458 —478. E . Ć a j a n k o v a , Źivot a kultiira roźkovianskych Gigdńov, „ S N " , R. 2: 1954 z. 1 - 2 , s. 1 4 9 - 1 7 5 ; R. 2: 1954 z. 3 - 4 , s. 2 8 5 - 3 0 8 . 9 1 0 1 1 1 2 Etnografia Polska, t. I V 24 �370 KRONIKA I RECENZJE była już mowa, spotyka się uogólnienia w stosunku do całej Słowacji. Do tych ostat­ nich należą np. artykuły M. Moravkovej , E . Markovej , K . Chotka , B . K o p c z y ń ­ skiej-Jaworskiej , c z y ' t e ż J . Podokika , J . Mangi , R. Z a t k o . Z kolei chciałabym w sposób możliwie zwięzły przeprowadzić analizę t e m a t ó w podejmowanych przez etnografów słowackich. Tak więc w dziedzinie rolnictwa poza pracami czysto opisowymi, których celem jest zasygnalizowanie w y s t ę p o w a n i a okreś­ lonych w y t w o r ó w kulturowych , są prace zajmujące się rodowodem narzędzi oraz możliwością ich powstania w kilku niezależnych punktach . Zagadnienie hodowli porusza jedynie artykuł polskiej etnografki, poświęcony organizacji pasterstwa . Autorka stara się w y k r y ć dawne, ogólnokarpackie elementy tej organizacji paster­ skiej oraz stwierdzić, które z nich są jej odmianami lokalnymi. Drobnym przyczyn­ kiem do poznania sposobów łowieckich jest czysto opisowe podanie techniki łapania p t a k ó w na terenie Górnego Ipla. Jednym z najciekawszych artykułów z zamieszczonych w ,,Slovenskym Narodopisie" jest praca o ludowym transporcie we wsi Ź"akarovce . Autor na przykładzie narzędzi transportu analizuje zmiany, jakie wnosi na wieś tworząca się nowa grupa społeczna — robotnicy, oraz jak na tym tle zmienia się rola gospodarcza kobiet. Cie­ kawie zarysowuje się zagadnienie przechowywania przez kobiety tradycyjnych form kultury ludowej jako wyraz sytuacji społecznej kobiety wiejskiej, przywiązanej do wsi i pozbawionej bliższych k o n t a k t ó w z miastem. Autorowi chodzi o podkreś­ lenie konserwatyzmu kobiet z a a n g a ż o w a n y c h w pracy na roli, w odróżnieniu od męż­ czyzn, którzy stanowiąc element ruchliwszy są nosicielami zmian. A r t y k u ł y dotyczące budownictwa słowackiego poza materiałem opisowym zaj­ mują się zagadnieniami zależności form budownictwa od sytuacji rodziny oraz specy­ ficznego dla Słowacji w p ł y w u niemieckiego, zaznaczającego się w powstawaniu okreś­ lonych form budownictwa mieszkalnego . Rzemiosło ludowe jest tematem dużej ilości artykułów. W większości d o t y c z ą one procesów technologicznych . Rzadziej spotykamy się z monograficznym ujmo­ waniem ośrodków rzemieślniczych oraz analizą przyczyn rozwoju i u p a d k u . Są 13 1S 17 14 16 18 19 20 21 22 23 24 26 20 1 3 M. M o r a v k o v a , A. P r a n d a , Prispevek k studiu slovenskych Tudovych ko£uchov, „ S N " , R. 3: 1955 z. 2, s. 2 1 3 - 2 5 6 . • E . M a r k o v a , Po stopach krosienok, „ S N " R . 5: 1957 z. 1, s. 4 7 - 8 6 . K . C h o t e k , Pletane stavby na Slovensku, „ S N " , R. 2: 1954 z. 3 — 4, s. 237 —284. B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , op.cit., s. 1. J . P o d o l a k , Prispevok k śtńdiu oracich ndstrojov na 8lovensku. „ S N " , R. 4: 1956 z. 1, s. 45. J . M a n g a , Morena a jej madarske obmeny, „ S N " , R . 4: 1956 z. 4 — 5, s. 421 — 457. R. Ź a t k o , Prispevok k śtńdiu slovenskych betlehemskych hier, „ S N " , R . 4: 1956 z. 1, s. 17 — 44. V. U r b a n c o v a , Sposoby uskladńovania obilia v Gaćove, „ S N " , R. 7: 1959 z. 1, s. 105—114; M. J u r k o v i ć , Stare oradld v zbierkach Slovenskeho muzea v Bratislave, „ S N " , R . 4: 1956 z. 3, s. 306 — 312; J . N i i n a n s k y , Brestovianske źatvy a mlatby v minulosti, „ S N " , R . 6: 1958 z. 3, s. 238 —278; U r b a n c o v a , op.cit., s. 1. J . K u d l a ć e k , Prispevok k studiu vzniku staroslovanskeho orneho pofnohospoddrstva, „ S N " , R. 5: 1957 z. 1, s. 3 — 46; J . P o d o l a k , op.cit., s. 10; t e n ż e , Nomen­ klatura pluhu na uzemi slovenskeho etnika, „ S N " , R . 5: 1957 z. 3 — 4, s. 307 — 333. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , op.cit., s. 9; S c h n e k , op.cit., s. 9. G u n d a , op. cit., s. 9. P r a ż a k , op.cit., s. 9. J . P a t k o v a , Vplyv tovdrenskej vyroby na ludovy odev trnavskeho okolia, „ S N " , R. 2: 1954 z. 1 — 2, s. 94—122; V . N o s a l o v a , Eudovd vyśivka v Helpie, „ S N " , R. 4: 1956 z. 6, s. 5 3 8 - 5 7 9 . J . T r n k a , Zdriećska a p4chovskd farbiareń modrotlace, „ S N " , R. 7: 1959 z. l', s. 55 — 88; J . S t a ń k o v a , Pozndmky k papućafsM v Su6avske dolini, „ S N " R. 2: 1954 z. 1 — 2, s. 45 — 64; M. M o r a v k o v a , A. P r a n d a , op. cit., 8. 10. 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 24 2 5 2 0 �371 KRONIKA I RECENZJE jednak wśród nich prace omawiające zagadnienie organizacji rzemiosła, np. orga­ nizacji zbytu, zróżnicowania socjalnego w obrębie jednej branży czy prawo konku­ rencji działające w r z e m i o ś l e . Przy opracowaniach stroju brane są pod u w a g ę zagadnienia zmian w czasie oraz skutki inwazji wyrobów fabrycznych na wieś. Wiąże się to z szerszym zagadnieniem urbanizacji w s i . Przeglądając artykuły związane tematycznie z tzw. kulturą d u c h o w ą m o ż n a prześledzić kilka problemów, które autorzy starają się rozwiązać względnie tylko zasygnalizować. Jednym z nich jest oddziaływanie Kościoła na obyczajowość ludową oraz wykrywanie tych zwyczajów, które przetrwały z czasów przedchrześcijańskich w formie mniej lub więcej zmienionej . Drugim problemem interesującym badaczy słowackich jest przetrwanie do dzisiaj pewnych przeżytków w świadomości chłopów i poszukiwanie przyczyn tego z j a w i s k a , Józef Minarik porusza w swoim artykule zagadnienie w p ł y w u utworów litera­ tury mieszczańskiej na twórczość ludową oraz kwestię ich wzajemnego na siebie o d d z i a ł y w a n i a . N a s t ę p n y m z kolei tematem jest zjawisko powszechnego w y s t ę p o ­ wania pewnych w ą t k ó w w literaturze ludowej i poszukiwanie ich na drodze analizy tekstu i chronologii . Do ciekawszych studiów należy analiza warunków sprzyjają­ cych rozkwitowi pieśni ludowej o określonej tematyce oraz szukanie przyczyn, które powodują jej zanikanie . Te same zresztą poszukiwania d o t y c z ą gier i zabaw dzie­ c i ę c y c h . Do tejże kategorii zainteresowań należą badania w zakresie sztuki ludowej oraz sprawa korzystania z jej w ą t k ó w w twórczości miejskiej . Poza pracami ustawionymi problemowo jest wiele artykułów o charakterze opi­ sowym, w których wkład autorów ogranicza się do zebrania i uporządkowania ma­ teriałów. Na zakończenie należy zwrócić uwagę, że , , S N " jest z wielu względów czasopismem cennym dla etnografa polskiego. Można w nim znaleźć nie tylko bogaty materiał porównawczy dla ogólnych studiów nad kulturą ludową Słowian, ale przede wszyst­ kim cenne źródło porównawcze dla wielu w y t w o r ó w ludowych znajdujących się na terenie Polski. Również poruszane są ogólne zagadnienia znane i szczególnie bliskie badaczowi polskiemu. Należałoby także wspomnieć o starannej szacie graficznej oraz o w y j ą t k o w o bogatym i przejrzystym materiale ilustracyjnym. 27 28 29 30 31 32 33 34 36 Anna 2 7 Zambrzycka-Kunachowicz J . H a n u s i n , Varechárstvo v Selci, „ S N " , R. 3: 1955 z. 1, s. 10 — 48; J . B i e l z , Habdnska osada v Sedmohradsku, ,,SN", R. 6: 1958 z. 3, s. 225 — 237. A. P o l o n e c , Organizada obchodného zivota hornooravskych plátennikov, ,,SN", R. 3: 1955 z. 1, s. 49 — 82; K . C s i l l é r y , Predbezné pozndmky k spracovaniu ludovélio drevárstva na slovenskej dedine Szuhahuta (Madarsko), R. 3: 1955 z. 3, s. 353 — 372. M a n g a , op. cit., s. 10. J . M j a r t a n , Vampírske povery w Zemplíne, ,,SN", R. 1: 1953 z. 1, s. 107 — 134. M i n á r i k , op. cit., s. 9. Z i l y n s k y j , op. cit., s. 9. J . K o m o r o v s k y , Kedy vznikla Tudová tradicia o královi Matejovi Korvinovi, „ S N " , R. 3: 1955 z. 3, s. 3 0 9 - 3 1 6 . Z a t k o , op. cit., s. 10. L . B u r l a s , Béla Bartók, ,,SN", R . 4: 1956 z. 6, s. 5 8 0 - 5 9 6 ; A. P r a n d a , Figurálna tvorba Igndca Bizmajera, ,,SN", R. 4: 1956 z. 3, s. 237 — 289. 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 �372 KRONIKA I RECENZJE J ugosławia E T N O L O G I A W JUGOSŁAWII W L A T A C H 1958 i 1959 1 Działalność na polu etnologii w Jugosławii w ostatnich dwu latach nie zazna­ czyła się przeprowadzeniem jakiejś poważniejszej akcji. Rozwijała się niezależnie, wszędzie zaś była przystosowana do chwilowych potrzeb i możliwości. Ośrodkami tej działalności b y ł y instytuty, katedry i muzea. Prace naukowo-badawcze i terenowo M u z e a . Praca, która miała w znacznej części charakter etnograficzny, zbieracki, o d b y w a ł a się w ramach normalnej działalności muzeów w Belgradzie, Zagrzebiu, Lublanie, Sarajewie, Skopju oraz w licznych większych i mniejszych placówkach muzealnych' i zbiorach mieszczących się w innych miastach. Swoją działalnością o b e j m o w a ł y one poszczególne obszary tak, że muzea etnograficzne w stolicach po­ szczególnych republik miały p o d ' s w o j ą opieką całe terytorium republiki, muzea krajowe i miejskie w mniejszych miejscowościach zwykle najbliższe i m terytorium. Podział oraz organizacja pracy, opracowywane tematy i metody były zazwyczaj zależne- od specjalnych warunków, a także od zakorzenionych tradycji oraz zainte­ resowań jednostek. T u i ówdzie grupa złożona z kilku pracowników w ciągu kilkunastu dni prowadziła badania w paru wsiach, to znów jeden fachowiec w y k o n y w a ł szereg krótszych, jednodniowych badań itp. Również tematyka badań była różnorodna. Z tego t e ż powodu trudno w tej chwili zebrać potrzebne dane, aby wyrobić sobie pogląd na całość osiągnięć terenowych placówek. Muzeum Etnograficzne w Belgradzie opracowywało w 1958 r. następujące tematy: T o l n i c t w o , strój i architektura ze szczególnym zwróceniem uwagi na rzeźbę w drzewie. W Słowenii została opracowana w ramach prac badawczych tematyka wiejskiego umeblowania i tu p o w s t a ł y prace monograficzne o skrzyniach, k o ł y s k a c h i łóżkach, a następnie monografia wiejskiego umeblowania na obszarze Drawy i Mury oraz studium o rozwoju ornamentu tulipana na malowanym wschodniostyryjskim umeblo­ waniu. Również Muzeum Etnograficzne w Lublanie przewiduje w najbliższych latach poszukiwania w zakresie meblarstwa wiejskiego. W ramach działalności Muzeum w Sarajewie dokonane zostało na podstawie badań terenowych i danych z literatury syntetyczne opracowanie technik prymitywnego garncarstwa w J u g o s ł a w i i . W przeciwieństwie do podanych przykładów niektóre muzea na określonym i zwartym terenie badały równocześnie szereg elementów kultury materialnej, du­ chowej i społecznej, jak na przykład w Prekomurje i Halozach w Słowenii albo Neum w Dalmacji. Nadto pracownicy muzeum w Sarajewie zbierali materiały do pochodze2 1 W ciągu ostatnich dwóch lat kilkakrotnie w naukowych ośrodkach Jugosławii dyskutowano sprawę używania terminów „etnografia" i „etnologia". Podkreślano słuszność nazwy „etnologia", będącej także nazwą oficjalną na wszystkich uniwer­ sytetach jugosłowiańskich, w przeciwieństwie do nazwy „etnografia", używanej tu i ówdzie przez niefachowców dla całej tej nauki. Omawiano również n a z w ę i po­ jęcie folkloru, zwracając uwagę na częste nieporozumienia i nadużywanie tego ter­ minu. Etnolodzy uważają, że folklor jest częścią nauki etnologii. Folklorysta, po­ nieważ zajmuje się badaniem wycinka kultury ludowej, powinien znać i posługiwać się metodami etnologicznymi. W t y m ż e czasie poruszano zagadnienie „właściwej folklorystyki" i jej stosunek do etnologii. C. D . P o p o v i c , Tehnika primitivnog lonéarstva u Jugoslaviji, „Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu, Etnologija", Nova serija, Sarajevo t. 14: 1959, s. 25 — 59. 2 �373 KRONIKA I RECENZJE nia osadnictwa. B y ł y wreszcie wypadki, że pewne muzea o p r a c o w y w a ł y część ma­ teriału według tematyki, a część według krain. I n s t y t u t y . Naukowo-badawcze prace terenowe b y ł y również udziałem naszych i n s t y t u t ó w uniwersyteckich i akademickich. W grudniu 1958 r. dwie ekipy studentów Seminarium Etnologicznego Uniwersytetu w Zagrzebiu zbadały w Dalmacji, według podanego programu, kilka wybranych elementów kultury (ognisko, przęślica, kierunki ruchów w tańcu itd.). Równocześnie zbierano materiały do opracowania kilku tema­ t ó w próbnych przeznaczonych do ogólnoeuropejskiego atlasu etnologicznego. Jedna grupa badała środkową Dalmację, a więc od Novigradu pod Zadarem do Metkovicia, a druga zaś zatrzymała się w kilku miejscowościach na wyspie Hvar. Otrzymany materiał dał możność uzyskania znaczniejszych porównań. Akcją prac terenowych, rozpoczętą w 1957 r., zajmował się Instytut Historyczny W y d z i a ł u Filozoficznego w Zadarze. Niestety tej tak bardzo wydajnej i potrzebnej pracy nie można było k o n t y n u o w a ć w 1959 r. Środkami Jugosłowiańskiej Akademii Nauk i Sztuk w Zagrzebiu (Komisja dla Życia i Zwyczajów Ludowych) przeprowadzone zostały w 1958 r. badania terenowe w Baranji, na wyspie Mljet, w Dobrocie (Boka Kotorska), Boljunie (Istria), wyspach zadarskich, Rabie i Pagu, Bacce oraz Poljicach (Dalmacja). W roku n a s t ę p n y m prze­ prowadzono badania w S ł a w o n i i i kontynuowano je w Dobrocie. Materiał etnograficzny zbierany był także na naukowych wycieczkach studenc­ kich. Studenci zagrzebscy gromadzili dane do pewnych t e m a t ó w , które niezależnie od tego b y ł y opracowywane w różnych częściach Chorwacji, jak na przykład sposoby pokrywania dachu słomą, zwyczaje zapustowe, pomoc sąsiedzka i inne. Katedra belgradzka zorganizowała pracę w ten sposób, że zgromadzony materiał dał ogólny obraz życia i kultury badanych wsi. W y m i e n i ć nam jeszcze należy systematyczne, badania terenowe, przeprowadzane m i ę d z y innymi w ramach Towarzystwa Nauko­ wego Bośni i Hercegowiny, chociaż miały one bardziej charakter antropogeograficzno-etnograficzny, jak np. w opracowaniu monografii Lepenicy (1958 i 1959 r.). Niektóre z prac etnograficznych w y w o ł a n e b y ł y koniecznością, jak np. b u d o w ą siłowni nad rzeką Cetiną w Dalmacji, w związku z czym cały obszar musiał b y ć za­ lany wodą. Rezultatem takiego systematycznego badania jest monografia wsi Jarmenovci w Serbii, która, objęta planem ONZ, została przeznaczona na międzynarodowy ośrodek doświadczalny dla elektryfikacji wsi i prac rolnych . Prócz wykonanych prac etnograficznych na terenie Jugosławii przeprowadzono również badania terenowe poza naszymi granicami p a ń s t w o w y m i . Mianowicie w 1958 r. dokonano próby zebrania materiałów w południowych Włoszech (prowincja Molise) u tamtejszych emigrantów Chorwatów. Jeszcze bardziej planowo pracowali nasi etnolodzy wśród słowiańskich mieszkańców austriackiej części Styrii i Karyntii. Oprócz wymienionych etnologicznych czy etnograficznych i n s t y t u t ó w i m u z e ó w gromadziły materiał terenowy (w szczególności z zakresu kultury duchowej, a zwłaszcza literatury ludowej, muzyki i tańca), przeprowadzając równocześnie układ syste­ matyczny, instytuty folklorystyczne w Zagrzebiu, Lublanie (Instytut Muzyczno-Ludoznawczy) i Sarajewie . P e w n ą działalność na tym polu w y k a z a ł Związek Folk­ lorystów Jugosławii, którego prace, wygłoszone na zjazdach, opublikowano 3 4 5 3 Przebadano tu S. K n e ż e v i ć , Beograd t. 73: 1958, Do 1958 r. był lorystyczny Muzeum 4 5 obrzęd ludowy „kraljice", związany z Zielonymi Świętami, M. J o V a n o v i ć , Jarmenovci, „Srpski etnografski zbornik", ss. 149. samodzielną instytucją, a obecnie istnieje jako Wydział Folk­ Krajowego w Sarajewie. �374 KRONIKA I RECENZJE 6 w osobnych wydawnictwach zbiorowych . W Sarajewie rozwija natomiast działalność Instytut Bałkanologiczny. Celem większości wymienionych prac opisowych było danie materiału dla dal­ szego opracowania i wysuwania wniosków o charakterze historycznym i ogólnokulturowym. Oprócz tego kierunku, do jakiego należy większa część etnologów J u ­ gosławii, istnieją także etnolodzy nastawieni na badanie współcześnie zachodzących w y d a r z e ń i procesów w życiu ludowym. W związku z t y m należy wspomnieć, iż w Bel­ gradzie w ostatnich czasach działa Instytut Nauk Społecznych z oddziałem socjolo­ gicznym, gdzie obok innych dyscyplin reprezentowana jest również etnologia. Z pozostałych prac naukowo-pomocniczych w y m i e ń m y opracowany w Komisji dla Życia i Zwyczajów Ludowych Jugosłowiańskiej Akademii Nauk i Sztuk w Za­ grzebiu indeks do 39 wydanych do tej pory t o m ó w „Zbornika za narodni żivot i obióaje juźnih Slavena". W Muzeum Vojvodiny w Nowym Sadzie rozpoczęto groma­ dzenie materiałów do przyszłej jugosłowiańskiej bibliografii etnologicznej. Analo­ giczne prace prowadzone są w Muzeum Etnograficznym w Belgradzie i w Seminarium E t n o ł o g i c z n y m w Zagrzebiu. Mówiąc o tej ostatniej placówce n a l e ż y dodać, że jej pracownicy zebrali i przygotowali do druku materiał o tradycyjnych wiejskich „zadrugach". Wśród problemów dyskutowanych w omawianym okresie trzeba wymienić także próbę określenia terminologii i klasyfikacji jugosłowiańskich bajek ludowych i podań. 7 Działalność popularyzacyjna W ciągu ostatnich dwu lat nasi etnolodzy wykazali swoją aktywność także na innych płaszczyznach, pośrednio związanych z ich specjalnością, a mianowicie roz­ wijali współpracę z radiem, filmem, uniwersytetem robotniczym itp., co pośrednio przyczyniło się do spopularyzowania etnologii wśród społeczeństwa Jugosławii. Mó­ wiono o potrzebach i możliwościach wprowadzenia do nauki szkolnej zagadnień etnologicznych albo co najmniej literatury ludowej, muzyki, sztuki plastycznej, tańca itd. Osiągnięto to częściowo przez wprowadzenie cyklu audycji do „Szkolnego Radia" w Zagrzebiu pt. „Wyraz muzyczny naszych narodów". W y s t a w y . Do tejże działalności należy zaliczyć wszelkiego rodzaju wystawy. Jedna z nich to wystawa przygotowana w 1959 r. pt. „ W y r o b y tekstylne i ceramika Jugosławii". Materiał etnograficzny wystawiono bez komentarzy etnologicznych, mając wyłącznie na uwadze jego stronę artystyczną. W wystawach podkreślono walory estetyczne eksponatów etnograficznych, umieszczając je obok materiału archeologicznego i nowoczesnych w y r o b ó w artystyczno-przemysłowych. Z pozostałych większych wystaw etnograficznych zorganizowanych w ostatnich dwóch latach należy w y m i e n i ć : „Zabawki dziecięce" (Belgrad 1958), „Ozdoby ludowe X I X wieku" (Belgrad i inne miejscowości, 1958), „ T k a n i n y wełniane Sławonii i B a ranji" (Osijek 1958), „ P e ć a w Słowenii" (Lubiana 1959), „Życie naszej wsi w prze­ szłości" (Bjelovar 1959), „ L u d o w a rzeźba w drzewie" (Belgrad 1959). 8 0 Bad kongresa folklorista na Bjelaśnici 1955 i u Fuli 1952, Zagreb 1958, ss. 195; Treći kongres folklorista Jugoslavije drían od 1 — 9 IX 1956 g. u Grnoj Gori, Cetinje 1958, ss. 344; Bad kongresa folklorista Jugoslavije u Varazdinu 1957, Zagreb 1959, ss. 352. Muzeum Vojvodiny w Nowym Sadzie posiada osobne wydawniotwa: „ R a d Vojvodjanskih muzeja" (t. 1 — 6: 1952—1957) i Posebna izdanja Vojvodjanskog muzeja, t. 1: Banatske Rere, Novi Sad 1958, ss. 426. Peća — zawój kobiecy, wielka chustka na głowę. 7 8 �KRONIKA I 375 RECENZJE Na u w a g ę zasługuje także wystawa nowszych publikacji etnologicznych tak krajowych, jak i obcych, która została urządzona w 1958 r. w Osijeku z okazji pierw­ szego Zjazdu Towarzystwa Etnologicznego Jugosławii. Przewidziana była również wystawa współczesnych czechosłowackich publikacji z zakresu etnologii, która miała się opierać na wymianie takiego samego materiału jugosłowiańskiego, jednak do realizacji tego cennego p o m y s ł u niestety nie doszło. Prace organizacyjne 9 Krótki przegląd naszych osiągnięć ostatnich dwu lat w zakresie etnologii nasuwa nam zasadniczy wniosek, a mianowicie, że nie było w Jugosławii ściślejszej koordy­ nacji działania p o m i ę d z y poszczególnymi instytucjami etnologicznymi, co miało już miejsce i w dawniejszych czasach. B y ł to jeden z p o w o d ó w , że w czerwcu 1957 r. założono Towarzystwo Etnologiczne Jugosławii. Zasadnicza działalność tego Towarzy­ stwa, które liczy już około 250 członków, przypada akurat na okres minionych dwu lat i w zasadzie można ją zreasumować n a s t ę p u j ą c o : a) organizowanie pracy nad Atlasem Etnologicznym Jugosławii; b) rozbudowanie działalności wydawniczej (Biblioteka Towarzystwa Etnologicznego J u g o s ł a w i i ) ; c) zorganizowanie central­ nego czasopisma etnologów Jugosławii pt. „Etnolośki Pregled" ; d) próba skoordy­ nowania pracy nad bibliografią etnologiczną Jugosławii; e) nawiązywanie współ­ pracy z innymi dyscyplinami naukowymi, jak antropologia, farmacja i in.; f) próba rozwiązania różnych aktualnych fachowych z a g a d n i e ń ; g) dwie narady, w których uczestniczyła znaczna ilość członków z całej Jugosławii (Osijek 1958 i Banja L u k a 1959), oraz szereg mniejszych zjazdów na szczeblu republik. 10 11 9 Do ważniejszych prac wydanych w tym czasie należą m. in.: T . D j o r d j e v i é , Zivot i obiéaji narodni u Leskovaékoj Moravi, „Srpski etnografski zbornik", Beograd t. 70: 1958, ss. V I I 724; t e n ż e Priroda u verovanju i predanju naśega naroda, II, „Srpski etnografski zbornik", Beograd t. 72: 1958, ss. 272; M. S u ś t a r , Slovenski Ijudski piesi Primorske (Dodatek: H . N e u b a u e r , Kinetografija in njeni znaki), ,,Slo­ venski Ijudski piesi", Ljubljana t. 1: 1958, ss. 5 8 + 1 6 ; F . M a r o l t , M. S u S t a r , Slo­ venski Ijudski piesi Korośke, „Slovenski Ijudski piesi", Ljubljana, t. 2: 1958, ss. 68; M. J a g o d i ć , Narodopisna podoba Mengśa in okolice, Mengeś 1958, ss. 237; M. B o ­ sko v i ć - S t u l l i , Istarske narodne priée, „ N a r o d n o stvaralastvo Istre", Zagreb t. 1: 1959, ss. 288; V. C u b r i i o v i c , Terminologija plemenskog drustva u Gmoj Gori, ,,Posebna izdanja Srpske akademije nauka, C C C X X I , Etnografski institut", Beograd t. 9: 1959, ss. 59; Alpes orientales. Acta primi conventus de ethnographia Alpium orientalium tractantis, Slovenska akademija znanosti i umetnosti, Bazred za filolośke in literarne vede, Dela 12. Institut za slovensko narodopisje, t. 3, Ljubljana 1959, ss. 200. Ważniejsze czasopisma etnologiczne, ukazujące się w Jugosławii: „Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu", Sarajevo t. 1 — 55: 1889—1943, nova serija t'. 1 — 14: 1946—1959; „Srpski etnografski zbornik", Beograd t. 1 — 73: 1894—1958; „Zbójnik za narodni zivot i obićaje jużnih Slavena", Zagreb t. 1 — 39: 1896—1957; „Glasnik Etnografskog muzeja u Beogradu", Beograd t. 1 — 20: 1926—1957; „Osjećki zbornik", Osijek t. 1 - 6 : 1942-1958; „Slovenski etnograf", Ljubljana t. 1 — 12: 1948—1959; „Glasnik Etnografskog instituta Srpske akademije nauka", Beograd t. 1 — 7: 1952—1958; „ R a d Vojvodjanskih muzeja", Novi Sad t. 1 — 6: 1952-1957; „Zbor­ nik Instituta za historijske naukę u Zadru", Zadar t. 1 — 2:^1955—1958; „Glasnik Muzeja Kosova i Metohije", Priśtine t. 1 — 2: 1956—1957; „Ćlanci i gradja za kulturnu istoriju istoćne Bosne", Tuzla t. 1: 1957. W serii wydawniczej Biblioteki Towarzystwa Etnologicznego Jugosławii (Biblioteka E t n o l o ś k o g drustva Jugoslavije) ukazał się z. 1: B . S k e r l j , Antropologija i etnologija, Beograd 1959, ss. 40; z. 2: M. G a v a z z i , Sudbina stare slavenske baśtine kod juSniii Slavena, Beograd 1959, ss. 41. „Etnolośki Pregled" Beograd R . 1: 1959, ss. 91 (przyp. w korekoie). 1 0 1 1 �376 KRONIKA I RECENZJE Do tej pory najważniejszym osiągnięciem Towarzystwa Etnologicznego J u ­ gosławii jest pTaca przygotowawcza nad Atlasem Etnologicznym. Potrzebę opracowa­ nia Atlasu odczuwano już dawno. Jeszcze przed I I wojną światową w Seminarium Etnologicznym Uniwersytetu w Zagrzebiu zbierano materiał do pojedynczych te­ m a t ó w . Przy tym jako lokalni korespondenci współpracowali także chłopi wszyst­ kich krain chorwackich. Późniejsze działania wojenne uniemożliwiły rozpoczętą pracę i z a h a m o w a ł y ją na dłuższy okres. Dopiero teraz w ramach Towarzystwa Etnologicz­ nego Jugosławii ponownie przystąpiono do ich wznowienia. Jest to dyktowane za­ równo w a g ą metodologiczną Atlasu Etnologicznego, jak również przemianami zacho­ dzącymi w tradycyjnej kulturze ludowej pod w p ł y w e m industrializacji i urbanizacji Jugosławii. Projekt Atlasu, opracowany przez Towarzystwo Etnologiczne Jugosławii, uznany został przez Związkową R a d ę do Pracy Naukowej jako podstawowe zadanie na najbliższy okres działalności. Ośrodek dla prac Atlasu Etnologicznego w Jugo­ sławii znajduje się w Zagrzebiu, skupiając w specjalnej sekcji Towarzystwa, tzw. Społeczności Roboczej Atlasu Etnologicznego, zarówno etnologów, jak również i nie­ fachowych współpracowników — wolontariuszy. Obecnie jest opracowywany pierwszy kwestionariusz, który obejmie szereg p y t a ń zgrupowanych wokół 9 podstawowych t e m a t ó w . Przy pomocy tego kwestionariusza rozpoczną się wiosną 1960 r. pierwsze próbne prace terenowe. 1 2 Do druku przygotowano w Zakładzie Etnografii I H K M P A N w Krakowie Djurdjica Palośija (Zagrzeb) Tłum. z chorw. Z. Wagner „ Z B O R N I K ZA N A R O D N 1 Z I V O T I O B I C A J E J U Ż N I H S L A V E N A " , Zagreb R. 35 —39: 1951 — 1957, wyd. Jugoslavenska Akademija Znanosti i Umjetnosti u Zagrebu. „Zbornik za narodni zivot i obicaje jużnih Slavena", aczkolwiek ma za sobą ponad pół wieku istnienia, jest jednym z młodszych czasopism etnograficznych Sło­ w i a ń s z c z y z n y . Zanim chorwaccy etnografowie przystąpili do wydawania swojego „Zbornika", skrupulatnie przebadali wszystkie pozytywne i negatywne cechy — zarówno natury merytorycznej, jak i formalnej — fachowej słowiańskiej literatury etnograficznej, wyciągając z nich wnioski praktyczne. W referacie zamieszczonym w pierwszym roczniku .,Zbornika" dr A. Radić omawia dotychczasowe, najważniej­ sze jego zdaniem, pozycje słowiańskich wydawnictw periodycznych, analizuje działy i zawarte w nich artykuły, poddając krytyce charakter, cel, zakres i praktyczną przydatność poszczególnych czasopism . 1 2 1 2 Częściowo materiał ten był ogłoszony w publikacjach Seminarium. „Zbornik za narodni zivot i obicaje jużnih Slavena". Na svijest izdaje Jugo­ slavenska Akademija Znanosti i Umjetnosti. Uredio Prof. I v a n Milćetić, Svezak I , Zagreb 1896, ss. 358. Jest to właściwie pierwsze chorwackie wydawnictwo etnogra­ ficzne. Przed „Zbornikiem" w Jugosławii wychodził już „Letopis Matice slovenske" i od 1894 r. „Srpski etnografski zbornik", wydawany przez Srpska Kraljevska Aka­ demija. Z czasopism, które posłużyły „Zbornikowi" za pierwowzór, najstarszym słowiańskim periodykiem etnograficznym jest polska „Wisła", miesięcznik geograficz­ no-etnograficzny, w y c h o d z ą c y od 1887 r. Po nim, w 1889 r., ukazał się bułgarski „ S b o r n i k t za narodni umotvorenija, nauka i kniżnine", a następnie od 1890 r. „Żivaja Starina", periodyk działu etnograficznego carskiego rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego. Tuż za nim, w 1891 r„ w y d a w a ć zaczęto w Czechach „Ćesky L i d " , zbiór poświęcony studiom czeskiego ludu, zawierający poza etnografią i inne działy. 1 2 �377 KRONIKA I RECENZJE W słowie w s t ę p n y m od redakcji, t o w a r z y s z ą c y m pierwszemu tomowi „Zbornika", czytamy, iż charakter, cel i zakres czasopisma zawarty jest zarówno w jego tytule, jak i nazwie wydającej go Akademii, „która r ó w n y m staraniem otacza język, historię, przyrodę, jak i inne dziedziny nauki i kultury swych południowosłowiańskich ziem". Przede wszystkim jednak „Zbornik" winien opracowywać wszelkie przejawy kultu­ rowe życia ludu serbskiego i chorwackiego, „tego dwuimiennego narodu" . Już wówczas Radić kładzie duży nacisk na powiązanie teorii z p r a k t y k ą oraz na taki charakter pisma, aby było dostępne i zrozumiałe nie tylko dla uczonych, ale i dla ludu. Pragnie, aby „Zbornik" otworzył swoje szpalty zarówno dla ściśle naukowych prac i artykułów, jak i materiałów n a d s y ł a n y c h przez prostych ludzi, biorąc wzór z polskiej „Wisły", zamieszczającej w dziale Poszukiwania materiały ludzi dobrej woli, interesujących się kulturą ludową. Według zapowiedzi Radića „Zbornik" ma b y ć czasopismem wyłącznie etnograficznym, a nie wielobranżowym, jak na przykład ówczesne czasopisma polskie czy czeskie . „Zbornik" nie zawsze wychodził regularnie. Do 1939 r. ukazały się 34 roczniki, a dopiero w parę lat po drugiej wojnie światowej Jugosłowiańska Akademia Nauki i Sztuki wznowiła to ciekawe wydawnictwo. Rocznik 35 został wydrukowany w 1951 r., ale i obecnie dalsza rytmiczność wydawania czasopisma nie jest bez zarzutu. W pierwszym roczniku „Zbornika" p o s t ę p o w y Radić wyraził pogląd, iż od ty­ sięcy lat istnieje sztuczny podział narodu na posiadającą warstwę oświeconą oraz warstwę uciśnioną i ciemną. Pierwsza warstwa, stanowiąca mniejszość w narodzie, przyjęła gotowe wzory cywilizacji grecko-rzymskiej oraz religię chrześcijańską, na­ tomiast ogromna większość narodu poprzez długie wieki k u l t y w o w a ł a własną kul­ turę i stare wierzenia. Jednakże dzięki z w y c i ę s t w u idei humanistycznych zaczyna następować niwelacja klasowych różnic w narodzie; czas więc, aby zebrać wszystkie skarby ludowej kultury, pokazać ludowi prawdę o nim samym, aby przyjął ją otwar­ tym sercem. Takiemu zadaniu ma służyć „Zbornik" . Czytelnik polski rad by dowiedzieć się, jaki b y ł dalszy kierunek rozwijającego się „Zbornika", a przede wszystkim, jak dalece powojenne, przełomowe na wielką skalę zmiany zarówno polityczne, jak i społeczno-gospodarcze odzwierciedlają się w etnografii jugosłowiańskiej, w jakim stopniu materialistyczny pogląd na świat kształtuje podejście jugosłowiańskich etnografów zarówno w wysuwanej na czoło problematyce, jak i metodach badawczych. Niestety, wbrew oczekiwaniom, 35 tom „Zbornika", który ukazał się jako pierwszy po długoletniej przerwie, nie przynosi ani jednego artykułu dyskusyjnego, ba, redakcja ani jednym zdaniem nie kwituje bądź co bądź doniosłego faktu wznowienia wydawnictwa, i to jednego z bardziej po­ czytnych czasopism jugosłowiańskich, a co gorsza, zlikwidowany został dział refe­ ratów dyskusyjno-krytycznych i bibliografii. Powojenny „Zbornik" zawiera większe lub mniejsze artykuły opisowe, analityczne opracowania wąskich tematycznie za­ gadnień, bez komentarzy, dyskusji i polemik, na skutek czego czytelnik nie jest w stanie zorientować się w celach i zadaniach jugosłowiańskiej etnografii. B y ć może, rolę informacyjną spełniają inne, tak liczne po wojnie, czasopisma etnograficzne , 3 4 5 6 3 „ Z b o r n i k . . . " , t. 1: 1896, s. V I I - V I I I . J a k wiadomo, na przykład „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" (wychodzący od 1877 r.) posiadał działy: archeologieano-antropologiczny, antropolo­ giczny (w ściślejszym znaczeniu) i etnologiczny. „Wisła" była czasopismem geograficzno-etnograficznym, a „Cesky L i d " posiadał 2 działy: kulturowo-historyczny i etnograficzny oraz antropologiczny i archeologiczny. Ob. referat A. Radića, „ Z b o r n i k . . . " , t. 1: 1896, s. 3 2 1 - 3 2 2 . Bibliografię jugosłowiańskich czasopism etnograficznych, naukowych i po­ pularnonaukowych oraz samoistnych publikacji za okres 1945—1950 znajdzie czy4 5 6 �378 KRONIKA I RECENZJE jednakże ze względu na ich niedostępność a powagę „Zbornika" byłoby wskazane zaopatrywanie każdego tomu w bardziej syntetyczne artykuły, pozwalające na zorien­ towanie się w obecnie przyjętych kierunkach i w ogóle działalności etnograficznej P o ł u d n i o w y c h Słowian. Mamy nadzieję, iż nawiązane niedawno kontakty pomiędzy etnografami Jugosławii i Polski, czego dowodem jest zamieszczanie artykułów czo­ ł o w y c h uczonych jugosłowiańskich w „Etnografii Polskiej" , są dobrym zapoczątko­ waniem współpracy. Pięć t o m ó w powojennego „Zbornika" zawiera ogółem 25 publikacji (artykułów, przyczynków i monografii); są to prace zarówno z dziedziny etnografii, jak i nauk pokrewnych o różnym ciężarze gatunkowym, niemniej bardzo ciekawych i o dużej wartości materiałowej. Podział tych publikacji i zakwalifikowanie ich do różnych działów kultury ludowej napotyka duże trudności, szczególnie w pracach z pogra­ nicza etnografii i innych nauk. Z grubsza biorąc, można jednakże z ogólnej liczby 25 pozycji wyodrębnić 13 d o t y c z ą c y c h folkloru, 1 z kultury społecznej, 6 publikacji z dziedziny kultury materialnej, 1 pracę demograficzną oraz 4 monografie: etnografi­ czną, gospodarczą i dwie historyczne. Z owych 25 opracowań 10 opartych jest na współczesnych badaniach terenowych podbudowanych literaturą i źródłami archi­ walnymi, a pozostałych 15 stanowi opracowanie wcześniejszych, również średnio­ wiecznych materiałów. I tu z uznaniem należy podkreślić fakt tak częstego korzysta­ nia i opracowywania przez etnografów jugosłowiańskich źródeł historycznych, po­ przedzonego ż m u d n y m rozszyfrowywaniem rękopisów lub pierwodruków pisanych chorwacką głagolicą lub tłumaczeniem t e k s t ó w łacińskich, włoskich, greckich, nie­ mieckich i tureckich. Świadczy to o wielostronnym przygotowaniu naukowym auto­ rów, podnosząc dodatkowo- walor ich prac. Czytelnika polskiego może zdziwić stosunkowo duża ilość artykułów d o t y c z ą c y c h folkloru w porównaniu z opracowaniami kultury materialnej. Literatura ludowa w Jugosławii, ludowe pieśni liryczne, legendy, podania, a szczególnie eposy bohater­ skie są od 250 przeszło lat przedmiotem szczególnego zainteresowania zarówno histo­ ryków literatury, jak i etnografów. Ona to właśnie, otaczana troskliwą opieką, żyje do dzisiaj wśród ludu, choć często w zmodyfikowanej w stosunku do pierwszych wersji formie. W czasie kilkuwiekowej niewoli politycznej pod jarzmem tureckim, przy równoczesnym ucisku szowinizmu greckiego, bohaterskie pieśni o dawnej świetnej przeszłości Słowian P o ł u d n i o w y c h , śpiewane przez lud, pozwoliły przetrwać wszystkie poniżenia, wierzyć w przyszłość, a co najważniejsze, zachować własną osobowość i specyfikę narodową. Jugosłowiańska pieśń ludowa stała się ambasadorem uciśnio­ nych i zapomnianych na forum m i ę d z y n a r o d o w y m ludów bałkańskich, otwarła jej okna na szeroki świat. W okresie, kiedy w Europie dla pobudzenia ducha narodowego p o w s t a w a ł y liczne falsyfikaty, tworzone oczywiście z pobudek patriotycznych, jak na przykład „Pieśni Osjana" Macphersona , narody Jugosławii oszołomiły Europę autentyzmem licznych eposów, z których wiele przejęła literatura światowa. Nic więc dziwnego, że literatura ludowa przeszła do narodowego skarbca Jugosławii i stanowi przedmiot jej dumy. 7 8 telnik w artykule Rady M a r k o v i ć - B o r e l i , Prilog etnolośkog i folklornoj bibliografiji (1945 — 1950), „Glasnik etnografskog instituta Srpske akademije nauka", knj. I I — I I I : 1953-1954. Branimir B r a t a n i c , Nekoliko napomena o tehniókoj konstrukciji starog slavenskog pługa, „Etnografia Polska", t. 3: 1960; Miloyan G a v a z z i , Zapadno-panonski slavenski pojas u davnini, „Etnografia Polska", t. 3: 1960. M. J a n k o v i ć , Ossian potióaj za sakupljanje narodnih pjesama kod juźnih Slavena, „ Z b o r n i k . . . " , t. 38: 1954. 7 8 �KRONIKA I 379 RECENZJE Jugosławia otacza pietyzmem zarówno dawne pieśni ludowe i ich pierwszych zbieraczy i propagatorów, jak również współczesnych twórców ludowych, opiewają­ cych nowe czasy w poetyckich formach. Do tych zasłużonych pierwszych folklorystów-zbieraczy, których nazwiska nie zawsze są znane szerokiemu ogółowi etnografów, należą: Dositije Obradović (1739 — 1811), Andrija Kacić-Miośić (1704—1760), Bartło­ miej Kopitar (1780—1844) i Vuk Karadżić (1787 — 1864). Dodajmy, że duża zasługa w zbieraniu, kultywowaniu i opracowywaniu literatury ludowej Jugosławii przypada tamtejszemu duchowieństwu, a większość folklorystów wywodziła się z klasztorów. Właśnie w 250 rocznicę urodzin F r a Andrija Kaćića-Miośića ukazał się 38 tom ,obor­ nika" , który cały jest poświęcony działalności tej wybitnej postaci. O Kaćiću piszą trzej autorzy. F r a J . S e t k a w obszernym artykule zarysowuje ogólnie dzieje Jugo­ sławii do X V I I I w., po czym przechodzi do analizy jego dzieła, znanego pt. Bazgovor ugodni naroda slovinskoga, w k t ó r y m to znajdują się obok autentycznych pieśni lu­ dowych zebranych przez Kaćića jego własne utwory, przeważnie o bojach Dalmat y ń c ó w z Turkami, pisane na wzór ówczesnych pieśni ludowych.-Ta dosłownie „be­ n e d y k t y ń s k a " publikacja, zawierająca 802 przypisy, chyba wyczerpująco naświetla pracę i działalność jednego z pierwszych zbieraczy i twórcy ludowej poezji. Pieśni Kaćića rozpowszechniły się w całej Jugosławii (dotarły nawet do Macedonii), a hipo­ tezy na temat dróg, fakimi z Dalmacji przeszły aż na drugie kresy Jugosławii, przed­ stawia H . P o l e n a k o v i ć . Wreszcie T . M a t i ć daje pełne zestawienie wszystkich w y d a ń Bazgovora ugodnoga... P o c z ą w s z y od 1756 r. do chwili obecnej ukazało się ich ok. 40. W s p ó ł c z e s n y m zbieraczem, i d ą c y m w ślady Kaćića, równie jak on zakonnikiem, jest Stjepan G-rćić, o k t ó r y m pisze S. B u j a s , poświęcając również u w a g ę gęślarzowi B o ż o Domnjakovi, który „wyśpiewał" Grrćićovi f a n t a s t y c z n ą ilość tekstów, bo liczą­ cych ponad 30 000 wierszy epicznych, a nadto wiele opowieści p r o z ą . O innej śpie­ waczce (kazivaćića), Matiji Seśelji, pisze Olinko Delorko . W 1953 r. autor kilka zapisanych pieśni Seśelji porównał ze zbiorkiem Cuki, któremu Seśelja recytowała owe pieśni 67 lat temu. Otóż przy porównaniu okazało się, co jest tak charakterystyczne dla pieśniarzy P o ł u d n i o w y c h Słowian, że Seśelja nie powtarza wiernie swoich pieśni, lecz przetwarza je, wykazując przy tym duży talent poetycki. Zmiany zachodzą nie tylko w wersyfikacji, lecz i w charakterze pieśni. Podczas gdy dawniejsze jej pieśni, śpiewane w młodości, b y ł y dydaktyczno-ironizujące, po latach przybrały charakter aforystyczny. T y m wszystkim, którzy mogą wątpić w autentyczność postaci opiewanych w eposach, daje odpowiedź S. B a n o v i ć , udowadniając na podstawie metryk i za-. 9 10 11 12 13 14 15 16 9 „ Z b o r n i k . . . " , t. 38: 1954, ss. 280. Wyd. Jugoslavenska Akademija Znanosti i Umjetnosti. Redakcja: Akademik Dragutin Boranie i prof. dr Milovan Gavazzi, . O 250 godiśnjici rodenja Fra Andrije Kaćića-Miośića. J . Setka, dr fra, Fra Andrija Kaćić-Miośić i narodna pjesma, „ Z b o r n i k . . . " , t. 38: 1954. H . P o l e n a k o v i ć , Kaćićere pesme u Makedoniji, „ Z b o r n i k . . . " , t. 38: 1954, T . M a t i ć , Izdanje Kaćićeva ,,Bazgovora ugodnoga", „ Z b o r n i k . . , " , t. 38: 1954, Gr. B u j a s , Sakupljac Orćić i guslar Boso Domnjak, „ Z b o r n i k . . . " , t. 38: 1954, J a k wielka jest zdolność odtwórcza pieśniarzy Jugosławii, podajemy dla po­ równania, iż jedna z najwybitniejszych polskich śpiewaczek ludowych, Anna Czyż z Wisły-Malinki w pow. cieszyńskim, posiadała w swoim repertuarze niewiele ponad 400 pieśni, t j . zawierających około 5000 wierszy. O. D e l o r k o , Matija Seśelja, kazivaćića narodne poezije na Bugom otoku, „Zbor­ n i k . . . " , t. 38: 1954. S. B a n o v i ć , ,,Olasovitiji" junaci, o kojima su se za Kaćićeva Sivota u Dalmaciji pjevale narodne pjesme, „ Z b o r n i k . . . " , t. 38: 1954; t e n ż e , Dva priloga poznavanju historijskih lica naśe narodne pjesme, „ Z b o r n i k . . . " , t. 37: 1953. 10 1 1 1 2 1 3 11 1 5 1 6 �380 KRONIKA I RECENZJE pisów archiwalnych, iż pieśni o junakach chorwackich walczących przeciw muzuł­ manom, powstałe za czasów Kaćića, d o t y c z ą żyjących wówczas bohaterów narodowych. Jak ż y w o t n a wśród ludu jest twórczość epicka, pisze S. Banovic '. Mianowicie opiewane są przez pieśniarzy jugosłowiańskich nawet przeżycia żołnierzy pierwszej wojny światowej, którzy po wielu latach tułaczki wracają wreszcie w-rodzinne strony. Autor porównuje przy tym Odyseją, Homera z pieśnią o Primorcu Iliji, znajdując analogie nie tylko w zestawieniu sylwetek bohaterów, lecz również kolei losów, jakie przechodzili, i sytuacji, w których się znajdowali. Podobnie dawność niektórych opowieści ludowych udowodnił Nikola Bonifaćió R o ż i n . Dokonał on mianowicie konfrontacji zebranych i zapisanych przez siebie w gwarze podań z miejscowości Punat na wyspie K r k z głagolickimi matrycami z lat 1594—1832, znajdującymi się w archiwum Akademii, stwierdzając, iż niektóre pokrywają się w zupełności z ż y w y m i jeszcze dziś podaniami, zawierającymi wątki znane odleglejszym epokom. W związku z tym należałoby wspomnieć o artykule DTago Chloupek , omawiającym na szerokim tle p o r ó w n a w c z y m podanie o ,,mogucie", znane „na posavskoj nizini", nie mające co prawda potwierdzenia w piśmiennych zabytkach głagolskich, ale należące niewątpliwie do grupy jednych z najdawniejszych w ą t k ó w wierzeniowych trzech k o n t y n e n t ó w . „Mogut" to stwór ludzki urodzony przez kobietę, której ciąża trwała 7 — 9 lat. W innej wersji „ m o g u t " jest dzieckiem martwej matki. Wierzenia analogiczne lub zbliżone, jak podaje Chloupek, odnajdujemy w po­ daniach albańskich, greckich, marokańskich i chińskich. Folkloryści jugosłowiańscy zajmują się nie tylko gromadzeniem i opracowywaniem ludowych pieśni, ale również „rewindykowaniem" bezprawnie przywłaszczonych skarbów ich kultury przez inne narody. J . R a v l i c po bardzo dokładnych poszuki­ waniach udowodnił, iż pieśń Sidila monia kraj mora, uważana w Italii za włoską, jest autentycznym wytworem ludowym z okolic Dubrownika i śpiewana jest po dziś dzień w okolicy Senj. W Jugosławii, podobnie jak i u nas, a także i gdzie indziej (na przykład w Z S R R , na Węgrzech, w Czechosłowacji) w okresie powojennym zaznaczyła się wśród histo­ ryków kultury silna tendencja do opracowywania i publikowania źródeł historycznych, charakteryzujących byt ludności odległych epok. Etnografowie jugosłowiańscy uwa­ żają, że wiele materiałów do kultury ludowej dostarczyć m o g ą dokumenty średnio­ wieczne i późniejszych epok. Liczne archiwalia i publikacje opisujące ludy i podróże, przepowiednie, zeznania, opisy cudów, przedziwnych zdarzeń, uroczystości itp. przy­ niosą niewątpliwie także materiał naświetlający kulturę współczesnego ludu. Na dowód może posłużyć artykuł M. Stójko v i ć a , w k t ó r y m autor ze znanej mu literatury z lat 1487—1847 przytacza teksty dotyczące czarów, uroków, leczenia ziołami itp. Również Vladislav C v i t a n o v i c na podstawie źródeł archiwalnych z 1640 r. opisuje zwyczaj wybierania na 1 rok wiejskiego króla na wyspie Iż, podając czas, miejsce i sposób elekcji, przebieg uroczystości i opis insygniów władzy i in. Podobny 1 18 19 20 21 22 1 7 S. B a n o v i c , Motivi iz Odiseje u narodnoj hrvatskoj pjesmi iz Makarskog primorja, „ Z b o r n i k . . . " , t. 35: 1951. N. B o n i f a ć i ć R o z i n , Puntarska predaja i puntarske glagoljske matice, „ Z b o r n i k . . . " , t. 37: 1953. D . C h l o u p e k , Mogut, „ Z b o r n i k . . . " , t. 37: 1953. J . R a v l i c , O hrvatskoj narodnoj pjesmi ,,Sidila moma kraj mora", „Zbornik . . . " , t. 38: 1954. M. S t o j k o v i c , Historijski prilozi etnografiji Hrvata, „ Z b o r n i k . . . " , t. 37: 1953. V . C v i t a n o v i c , Dva priloga o „biranju kraljeva" u Dalmaciji, „ Z b o r n i k . . . " , t. 35: 1951. 1 8 1 8 20 21 2 2 �KTtONTKA I R E C E N Z J E 381 zwyczaj w 1749 r. panował także w Dalmacji, gdzie wybierano „kneza" lub „ d u ż d a " (dożę). Podobnie ważnego materiału historycznego dostarczają nam opisy lustracyjne. Tomo M a t i ć daje własne tłumaczenie łacińskiego opisu regionu P o ź e g e , sporządzo­ nego w 1783 r. przez dwóch ówczesnych uczonych: Pillera i Mitterpachera. Na skutek klęsk żywiołowych, które nawiedziły ziemię pożeską w 1782 r., delegowani przez rząd Filier i Mitterpacher scharakteryzowali zarówno zniszczenia regionu (żupanija), jak i w y g l ą d oraz życie ówczesnych jego mieszkańców. Jest to właściwie krótka mono­ grafia, zawierająca sporo materiału etnograficznego. Autorzy opisują: ubiory, bu­ dynki mieszkalne (kuca) i gospodarcze, zadrugę i jej organizację, codzienne zajęcia jej członków, pożywienie, choroby i ich leczenie oraz uprawę roli (zboża, t y t o ń ) i ho­ dowlę zwierząt (woły, kozy, konie). • Również G-rśković i Stefanie publikują opatrzony licznymi komentarzami pamiętnik Josipa Antuna Petrisa, pana na Vrbniku, przeznaczony dla jego najstar­ szego syna. Pierwszy zeszyt zawiera pouczenia obyczajowe, moralne wskazówki. Dla etnografów ważniejszy jest zeszyt drugi pamiętnika, gdzie Petris, amator archeolog i ludoznawca, przekazuje synowi opis grodu i okolicy, jego mieszkańców, ich życia i obyczajów. Szczegółowy materiał d o t y c z ą c y dawnego pożywienia podaje Milenko S. Filip o v i ć . Autor stwierdza, iż owoce dębu zajmowały poczesne miejsce w jadłospisie ludności Bałkanów. L u d y bałkańskie, znając wartości o d ż y w c z e i lecznicze żołędzi, korzystały z nich od dawna. Powszechnie stosowane było wypiekanie chleba z żo­ łędzi; nadto spożywano żołędzie pieczone i gotowane, sporządzano z nich n a m i a s t k ę kawy; znajdowały one również zastosowanie w ludowym lecznictwie. Dalej autor przytacza podania mówiące o potrzebie spożywania żołędzi przez ludność oraz podaje przykłady w y s t ę p o w a n i a d ę b o w y c h żołędzi w obrzędach kultowych. Obok żołędzi spożywano również bukowe bukwie, te jednak miały daleko mniejsze zastosowanie i znaczenie u ludności bałkańskiej. Przy wydobywaniu danych historycznych do kultury wsi autorzy jugosłowiańscy nie zapominają również o podobnym materiale charakteryzującym stan ówczesnych miasteczek, a zwłaszcza zagadnienia rzemiosła i cechów oraz organizacji rynku handlo­ wego. Tak na przykład H . Kresevljaković opisuje życie Mostaru na przestrzeni lat 1463—1878 . Autor kreśli dzieje miasta, obdarzając szczególną uwagą jego centrum handlowe nad rzeką Neretwą, charakteryzuje warsztaty, sklepy i magazyny zgru­ powane w rynku, z podaniem rozplanowania i urządzenia wnętrza oraz sposobów konstrukcji. Nie pomija również nierozdzielnie z dzielnicą handlową z w i ą z a n y c h zajazdów i karczem. Kreśevljaković omawia ówczesne środki płatnicze, podaje ceny niektórych artykułów rolniczych, inwentarza oraz nieruchomości itd. W dalszej części pracy autor syntetycznie omawia rozwój rzemiosła i cechów mostarskich aż do X V I I I w. W 1762 r. szczególnie rozwinięty b y ł przemysł kowalski, zbrojeniowy (wyrób szabel, noży, strzelb), kożuszniczy, tekstylny oraz s p o ż y w c z y (młyny, pie23 24 25 26 2 3 T. M a t i ć , Narodni Sivot i obieaje u PoSeUkoj Supaniji krajem, osamnaestoga „ Z b o r n i k . . . " , t. 35: 1951. I . G r s k o v i c , V. S t e f a n i o , „Nike uspomene starinske" Josipa Antuna Pe­ trisa (1787-1868), „ Z b o r n i k . . . " , t. 37: 1953. M. S. F i l i p o v i ó , Źiru ishrani balkanskih naroda, „ Z b o r n i k . . . " , t. 37: 1953. H . K r e s e v l j a k o v i ć , Esnafi i obrti u Bośni i Hercegovini 1463 — 1878, I I : Mostar, „ Z b o r n i k . . . " , t. 35: 1951. Jest to druga część pracy, która pod tym samym t y t u ł e m publikowana była w „ Z b o r n i k u . . . " w 1939 r. vijeka, 24 25 2 6 �382 KRONIKA I RECENZJE karnie). Autor zwraca uwagę, że Mostar jako silny ośrodek rzemieślniczy zaspokajał rolniczo-hodowlaną okolicę. Poza wydobywaniem i komentowaniem materiałów archiwalnych, naświetlających byt ludności P o ł u d n i o w y c h Słowian w ubiegłych epokach, etnografowie jugosłowiań­ scy zajmują się również badaniami terenowymi. Typowymi tematami publikowa­ nymi w „Zborniku" to sprawy ubiorów i związanego z nimi tkactwa. Olga O ś t r i ć na podstawie swoich badań, przeprowadzanych na wyspie Lopud, przedstawia tkactwo i warsztaty tkackie u tamtejszej ludności. Do niedawna Lopud była bardzo d u ż y m ośrodkiem tkackim. W niektórych chatach spotkać można było i dwa warsztaty. T k a l i niemal wszyscy mieszkańcy. Dziś rzemiosłem tym zajmują się tylko 3 — 4 ko­ biety. Autorka wychodzi od współczesnego tkactwa na wyspie, opisując pełny proces technologiczny, do Polowania sukna włącznie, analizuje typowe sploty tkaniu, za­ łączając rysunki z opisem kolorów wełny. Na koniec O. Ośtrić opisując początki tkactwa w pobliskim Dubrowniku stwierdza, iż już w X V w. p o w s t a ł y na terenie miasta liczne manufaktury, zatrudniające chałupniczo ludność z pobliskich wsi i wysp. Prawdopodobnie Lopud był także takim ośrodkiem pracy chałupniczej, pra­ cującym dla manufaktur dubrownickich. Rozwijały się również wyroby usługowe dla tkaczy. Na przykład Josip B u t u r a c w artykule o w y t w ó r c a c h tkackich grzebieni (płoch) opisuje 3 wsie będące ośrodkami tego rzemiosła, a mianowicie R u ś e v o , Djedina Rijeka i Sovski Doi. W ubiegłym stu­ leciu, a nawet jeszcze po pierwszej wojnie światowej, rzemiosłem tym zajmowało się wielu mieszkańców wsi. Obecnie kontynuuje go zaledwie kilkunastu rękodziel­ ników. Rzemieślnicy sami sprzedawali swoje wyroby. Obecnie w związku z zanika­ niem tkactwa ginie również wyrób tkackich grzebieni. Autor bardzo sumiennie opi­ suje technologię wyrobu płoch, przytaczając liczne dobrze wykonane fotografie po­ szczególnych czynności. * Niejako uzupełnieniem dwóch poprzednich jest artykuł Jelki R i b a r i ć o fo­ luszach i folowaniu sukna w Tstrii. Autorka stwierdza, iż tkactwo w X I X w. odgrywało bardzo dużą rolę. Surowcem była wełna, odbiorców nie brakowało, bo ludność no­ siła ubiory wyłącznie rodzimego wyrobu. Z pięciu foluszy istniejących w X I X w. na Półwyspie Istryjskim zachowały się do dzisiaj tylko dwa. Autorka przedstawia dzieje wszystkich foluszy, a na kilku tabelach, fotografiach i rysunkach podaje nazwy poszczególnych części urządzenia do folowania oraz opis technologiczny. Dodajmy jeszcze, że również d u ż y m zainteresowaniem, podobnie jak i gdzie indziej, cieszy się pasterstwo. Dimitrije Sabados omawia hodowlane i mleczarskie budynki w górskich osiedlach doliny Vrata. Pisze o szałasach, szopach i serowniach, niektóre z nich pochodzą jeszcze z X V I I I i X I X w. (zniszczone w czasie wojny odbu­ dowywane są bez uwzględniania tradycyjnych wzorów). Poza d o k ł a d n y m opisem poszczególnych b u d y n k ó w autor zamieszcza plany (rzuty poziome), fotografie, uwzględ­ nia funkcje poszczególnych pomieszczeń, podaje nazwy gwarowe itd. Tak mniej więcej przedstawiałyby się zagadnienia i tematyka etnograficzna zamieszczona w „Zborniku". Nie sposób jednak nie wspomnieć o jednym jeszcze, i to w a ż n y m metodycznie, zagadnieniu, jakim jest niewątpliwie sposób ujęcia mo­ nografii wsi. Interesuje nas przede wszystkim ujęcie tego zagadnienia od strony 27 28 29 30 2 7 O. O ś t r i ć , Tkan,je i tkalaeke sprave na otoku Lopudu, „ Z b o r n i k . . . " , t. 37: 1953. 2 8 J . B u t u r a c , Brdari Buśeva i okolice, „ Z b o r n i k . . . " , t. 37: 1953. J . R i b a r i ć , Stupę i stupanje sukna u Istri, „ Z b o r n i k . . . " , t. 37: 1953. D . S a b a d o s , Stoćarske i mljekarske zgrade planinskih stanova u dolini Vrata (Julijske Alpe), „ Z b o r n i k . . . " , t. 37: 1953. 2 9 3 0 �383 KRONIKA I RECENZJE etnograficznej, bo „Zbornik" publikuje również monografie typu geograficzno-ekonomicznego . Zamieszczona monografia etnograficzna J a r d a ś a , jako przykładowa, zdaje się nie spełniać swojej foli. Ivo Jardaś, autor monografii ziemi kastawszskiej, jest autochtonem, znającym dobrze tamtejsze stosunki. Materiały do monografii zbierał w okresie m i ę d z y w o j e n n y m i oddał część do druku w 1939 r., jednakże wojna unie­ możliwiła ich wydanie. Po wojnie brał dwukrotnie udział w badaniach J . A . Z. i U . , prowadzonych przez prof. Gavazziego w rejonie Kastav, a materiały zebrane w tym czasie stanowią uzupełnienie materiałów przedwojennych. Cała praca pisana jest w narzeczu czakawskim, gwarą z regionu Kastav. Monografia posiada charakter opisowy, zawiera dużo ciekawych, choć bardzo nierównomiernie i nieproporcjonalnie (ilościowo) zebranych materiałów, przy czyni układ jest zaskakujący. Po wstępie, w którym autor umieszcza kilka charakterystycz­ nych anegdot (s. 9—16), przedstawione są zwyczaje doroczne związane ze świętami, ważniejszymi niedzielami itp. (s. 17 — 79), nazwy miesięcy i pór roku (s. 80 — 83), zwyczaje weselne (s. 84 —96), pogrzebowe (s. 99 —102), czary i wiara w demony (s. 102 — 115). Dalej autor przedstawia region jako jednostkę administracyjną, po­ daje statut z 1490 r., wylicza podregiony, wskazując ich cechy charakterystyczne i tradycje (s. 116—171), opisuje wiejskie budynki mieszkalne i ich wnętrza (s. 172—188), zróżnicowanie gleb i kultury rolne (s. 189—252), zwierzęta domowe, hodowlę, pro­ dukty zwierzęce i choroby bydła (s. 259 — 284), owoce (s. 284 — 291), zwierzęta dzikie i łowienie ich (s. 292 — 307), lasy (s. 308), kamienie i fosy (s. 309 — 310), warunki kli­ matyczne (s. 311 — 316). W dalszym ciągu autor pisze o rzemieślnikach, ich wytwo­ rach i tradycji (s. 317 — 353), emigracji z kraju do Ameryki (s. 354 —361), o stroju ludowym (s. 362 — 363), o cechach fizycznych mieszkańców (s. 364), tańcach ludowych (s. 365), pieśniach (s. 3 6 6 - 3 8 4 ) i przysłowiach (s. 3 8 5 - 3 8 6 ) . Na s. 387 —409 znaj­ duje się słownik mniej znanych wyrazów. Przytaczam w całości układ wymienionej monografii, gdyż zagadnienia prac tego typu są obecnie ż y w o omawiane w europejskiej literaturze etnograficznej. Po­ szukiwania i nowe rozwiązania są zapewne znane etnografom jugosłowiańskim, tym bardziej że jednym z redaktorów „Zbornika", a obecnie zdaje się jedynym, jest wybitny etnolog słowiański, prof. dr Milovan Gavazzi, tak wysoko ceniony w naszych kołach etnograficznych. 31 32 Irena Niemiecka Republika Nizińska Demokratyczna E T N O G R A F I A Ł U Ż Y C K A W 1959 R O K U Badania kultury ludowej na Łużycach, w porównaniu do etnograficznych badań przeprowadzanych w innych krajach, b y ł y nieznaczne. Przyczyna tego tkwiła w daw­ nych nie sprzyjających warunkach politycznych, które czyniły niemożliwym na tych terenach podejmowanie tego rodzaju systematycznej pracy naukowej. Dopiero w obec3 1 I . R u b i ć , Slavonski i Bosanslci Brod, „ Z b o r n i k . . . " , t. 36: 1953. Szczególną u w a g ę przywiązuje autor do bogactw naturalnych okolicy Brodu, do zajęć, ludności (rolnictwo na rozlewiskach Sawy, uprawa ryżu i hodowla), głównie zaś do prze­ mysłu. Na końcu swej pracy Rubić daje plan ekonomicznego zagospodarowania i rozwoju Brodu i jego okolicy. 1. J a r d a ś , Kastavśtina, „ Z b o r n i k . . . " , t. 39: 1957. 3 2 �384 KRONIKA I RECENZJE nym okresie powojennym po zniesieniu społecznego i narodowego ucisku Serbów łużyckich i wprowadzeniu demokratycznych reform oraz przy szerokiej pomocy, jak również poparciu całego serbskiego życia kulturalnego przez państwowo organy Niemieckiej Republiki Demokratycznej stan ten uległ zmianie. W 1951 r. założono w Budziszynie (Budyśin) Instytut Serbskiego Ludoznawstwa, który w n a s t ę p n y c h latach został przyłączony do Niemieckiej Akademii Nauk w Ber­ linie. W Instytucie tym po raz pierwszy zorganizowano ośrodek naukowej działal­ ności etnograficznej dla Ł u ż y c . Naturalnie pracę, musiano rozpocząć od podsumo­ wania dotychczasowego stanu rozwoju, tj. przystąpić do rzędu zadań, które w innych krajach już dawno zostały ukończone. Wykonanie lej pracy było oczywiście związane z wykształceniem młodych kadr naukowych. Gromadzenie materiałów Ponieważ w poprzednich dziesięcioleciach zbieranie dóbr kulturowych dokony­ wało się nierównomiernie i sporadycznie, przeto na pierwszym miejscu wśród naszych etnograficznych zadań postawiono zebranie brakujących materiałów. Braki te odno­ szą się przede wszystkim do kultury materialnej. Zadanie to było tym bardziej na­ glące, iż szybko postępujące współczesne uprzemysłowienie Ł u ż y c przynosi ze sobą głęboko sięgające zmiany w świadomości, sposobie życia i kulturze. Zbieraniem materiałów zajęła się specjalna Komisja utworzona w Instytucie Serbskiego Ludoznawstwa w Budziszynie. W 1959 r. znaleziono i zinwentaryzowano wiele cennych, starszych sprzętów domowych i narzędzi pracy. Przedmioty te nie mają jeszcze należytego zabezpieczenia i winny b y ć w niedalekiej przyszłości zgro­ madzone w centralnym muzeum serbskiej kultury ludowej. Z innych osiągnięć w za­ kresie kultury ludowej należy wymienić prace B . N a w k i , który utrwalił za p o m o c ą filmu i magnetofonu wiele tradycyjnych form życia, a głównie zwyczajów weselnych. Poza tym J . R a w p (Raupp) k o n t y n u o w a ł zbieranie materiałów z dziedziny folkloru muzycznego. On to stworzył wartościowe archiwum poezji i muzyki ludowej, które zawiera obok licznych dawnych wariantów wiele nowych, d o t ą d nie notowanych pieśni łużyckich. Również w Instytucie Serbskim Uniwersytetu im. Karola Marksa w Lipsku zaczęto gromadzenie bogatych, ale dla zbieracza już ledwo uchwytnych powiedzeń, sentencji i przysłów. W t y m ż e Instytucie przeprowadzono systematyczne opisy dużej ilości bajek rozmaitych kategorii poszczególnych serbskich dialektów. Studia i publikacje W porównaniu z szeroko rozwiniętą pracą zbierawczą właściwa praca naukowa postępuje powoli. Jednakże za rok ubiegły (1959) m o ż e m y w y k a z a ć się kilkoma wy­ kończonymi lub nawet wydrukowanymi pozycjami. J a n R a w p , folklorysta z budziszyńskiego Instytutu, dokończył rozległe źródłowe studium o instrumentalnej muzyce ludowej (Beiträge zur QescMchte der polabischen und sorbischen Volksmusik). W pracy tej zostały zebrane i krytycznie omówione wszystkie znane dotychczas ma­ teriały dotyczące muzyki ludowej, instrumentów, sposobów gry oraz ich społecznych funkcji. Młody badacz uwzględnił cały dorobek, począwszy od notatek rozsypanych w średniowiecznych pismach aż do materiałów archiwalnych zebranych w X I X wieku. Trzeba się jednak liczyć z tym, iż praca zostanie wydrukowana dopiero w 1961 r. W zeszytach poświęconych monograficznym studiom o serbskich strojach lu­ dowych, pozostających pod redakcją P. Neda i M. Nowaka, ukazał się tom 3, w k t ó r y m �385 KRONIKA I RECENZJE 1 E . K r a w c opracował strój Wojerecy . W n a s t ę p n y c h latach szereg ten z a m k n ą dwa tomy: jeden obejmie stroje ludowe noszone na terenie Dolnych Ł u ż y c , a drugi zaś stroje już nie istniejące. Z końcem 1959 r. ukazała się nakładem Domowina w Budziszynie pierwsza, bardzo szczegółowo potraktowana ze stanowiska architekta, praca o ludowym bu­ downictwie E . Deutschmanna ( D u ć m a n ) ' . Jest to monografia najstarszej formy serbskiego drewnianego domu o konstrukcji węgłowej, powszechnej w lesistych oko­ licach Ł u ż y c jeszcze do pierwszych dziesięcioleci X I X wieku. W y d r u k o w a l i ś m y też trzeci tom etnograficznego rocznika Instytutu Serbskiego Ł u d o z n a w s t w a w Budziszynie („Letopis Instituta za serbski ludospyt", R j a d C ) . Zawiera on m. in. monograficzne studium B . Nawki o tradycyjnych serbskich zwy­ czajach weselnych w parafii Kulow w okręgu Wojerecy. Z innych opracowań tego tomu zasługuje na uwagę artykuł polemiczny J . Rawpa na temat reakcyjnych zachodnioniemieckich tzw. „badań wschodnich" (Ostforschung) w dziedzinie muzyki ludowej. Poza tym Instytut Badania Sztuki Ludowej w L i p s k u w y d a ł dwa nowe popu­ larne zbiorki pieśni ludowych z poszczególnych regionów. Tom opracowany przez J . R a w p a zawiera ok. 80 charakterystycznych, dobrze zanotowanych serbskich pieśni ludowych. Przy serbskich tekstach są dołączone niemieckie tłumaczenia, celem udostępnienia ich szerszemu kręgowi niemieckich miłośników folkloru. W uzupeł­ nieniu znajduje czytelnik interesujące komentarze do poszczególnych pieśni, ogólną charakterystykę serbskiej muzyki, pewien przekrój rozwoju gromadzenia materiałów i ich naukowych opracowań. Należy również wspomnieć, że znany folklorysta akademik Jiri Horak w y d a ł szeroko opracowaną dla czeskich czytelników antologię serbskiej poezji ludowej . Książka ta zawiera w doskonałym czeskim tłumaczeniu charakterystyczny w y b ó r serbskich bajek, opowiadań, pieśni, przysłów i zagadek ludowych. J . Horak daje na wstępie wprowadzenie w krajobraz, życie i kulturę ludu, a w poszczególnych roz­ działach charakteryzuje różne kategorie poezji ludowej na podstawie teraźniejszego stanu badań, wyjaśniając poszczególne teksty doskonałymi komentarzami. 3 4 5 Do druku przygotowano w Zakładzie Etnografii I . H K M P A N w Krakowie • Pavol Nedo (Lipsk) Tłum. z niem. Z. Szromba Z DZIAŁALNOŚCI I N S T Y T U T U N I E M I E C K I E J E T N O G R A F I I PRZY NIEMIECKIEJ AKADEMII NAUK W B E R L I N I E Założona w 1947 r. Komisja Etnograficzna, pod kierownictwem Adolfa Spa­ mera, przy Niemieckiej Akademii Nauk, została przekształcona w 1953 r. w Instytut Etnografii Niemieckiej, instytucję badawczą kultury ludowej w Niemieckiej Re­ publice Demokratycznej. Instytut ten, pod dyrekcją Wolfganga Steinitza, rozwinął 1 E . K r a w c , Drasta Serbów wokoło Wajeree, B u d y ś i n 1959, ss. 64, 80 fot. E . D e u t s c h m a n n , Lausitzer Holzbaukunst unter besonderer Berücksichtigung des sorbischen Anteiles, Bautzen 1959, ss. 184, fot. 170, tabl. 17, mapa 1. „Letopis Instituta za serbski ludospyt", Rjad C (Ludoweda), B u d y ś i n 1959, c. 3, ss. 168. J . R a u p p , Drehe mich im Reigen. Volkslieder Lausitzer Sorben, Bautzen 1959, ss. 240. J . H o r a k , Pohddky a pisne Lueickych Srbü, Praha 1959, ss. 369, nlb. 9. 2 3 4 5 Etnografia Polska, t. I V 25 �386 KRONIKA I RECENZJE się w ostatnich latach w p o w a ż n y ośrodek pracy badawczej w dziedzinie etnografii i folklorystyki . Razem z przydzielonymi ośrodkami badań w Dreźnie (kierownictwo Fryderyk Sieber) i w Rostoku (ośrodek badawczy im. Wossidly, kierownictwo P a w e ł Beckmann, od czerwca 1959 r. Karol Baumgarten) Instytut liczy obecnie 30 współpracowników naukowych. Najważniejszymi dziedzinami badań s ą : poezja ludowa i muzyka ludowa; ludowa twórczość malarska; zwyczaje, obyczaje i wierzenia ludowe; praca i gospodarka; dom; kultura górnicza. Zadania i cele pracy Instytutu sformułował Wolfgang Steinitz w następujący s p o s ó b : „ I n s t y t u t stawia sobie za cel zbadanie pracującego ludu niemieckiego, jego materialnej i duchowej kultury, przy czym szczególniejszy -nacisk kładzie się na ba­ danie tradycji demokratycznych oraz w k ł a d u mas pracujących do niemieckiej kul­ tury narodowej". W działalności etnograficznej chodziło przede wszystkim o stworzenie solidnych podstaw pracy naukowej. Dlatego rozpoczęto na wielką skalę inwentaryzację ma­ teriału, znajdującego się zwłaszcza w muzeach i archiwach. I tak jednym z najważ­ niejszych zadań do opracowania rozległego działu: praca i gospodarka — jest inwen­ taryzacja narzędzi pracy w muzeach N R D . Dzięki odpowiedziom na rozesłane ankiety uzyskano t y m c z a s o w ą orientację w rozmieszczeniu materiału po różnych zbiorach, po czym Wolfgang Jacobeit i Rudolf Weinhold rozpoczęli wyjazdy w celu robienia zdjęć fotograficznych. Do tej pory sfotografowano systematycznie narzędzia pracy w muzeach dawnych krajów Brandenburgii, Meklemburgii i Turyngii. W rezultacie powstało archiwum, a właściwie kartoteka narzędzi, która dzisiaj zawiera już prawie 3500 kart zaopatrzonych w dokładne teksty oraz blisko 5000 załączników ilustra­ cyjnych. Do roku 1961 utrwali się w ten sposób fotograficznie zasoby reszty m u z e ó w (Saksonia i Saksonia-Anhalt). W podobny sposób inwentaryzuje się sprzęt rybacki i łodzie na terenach przy­ brzeżnych N R D . Temu zadaniu poświęca się Reinhard Peesch , przy współpracy Wolfganga Rudolpha. Ponadto Peesch w mającej się zakończyć w 1960 r. pracy o tradycyjnych spółdzielniach rybackich na Rugii, przeradzających się obecnie w spółdzielnie specjalistyczne, bada stare formy pracy zespołowej. Meklemburskie typy d o m ó w i zagród są inwentaryzowane przez Karola Baumgartena, który już niejednokrotnie przeprowadzał badania nad dolnoniemieckim domem chłopskim i w 1959 r. zakończył pracę o meklemburskiej stodole dworskiej (ze szczególnym uwzględnieniem spojeń konstrukcyjnych) . Obszerną monografię o hodowli owiec w Europie środkowej (Schafhaltung und Schäfer in Zentraleuropa bis zum Beginn des 20. Jahrhunderts) ukończył Wolfgang Jacobeit. Praca znajduje się w druku. Pewien wgląd w to zagadnienie dał już jego 1 2 3 1 Bliższe dane o rozwoju Instytutu znaleźć można w następujących artykułach: D . S t o c k m a n n , Aus der Arbeit des Instituts für deutsche Volkskunde, „ D e m o s " , Berlin 1960, z. 1; I . W e b e r - K e l l e r m a n n , Zehn Jahre des Instituts für deutsche Volks­ kunde, [w:] Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin, 1946 — 1956, Berlin 1956, s. 4 3 5 - 4 4 7 . R . P e e s c h przedłożył ponadto ciekawe studium o współczesnych berlińskich zabawach dziecięcych (Das Berliner Kinderspiel der Gegenwart), wydane w 14. tomie serii wydawniczej — Publikacje Instytutu Niemieckiej Etnografii (Veröffentlichun­ gen des Instituts für deutsche Volkskunde), Berlin 1957, ss. 96. Praca ta, pt. Mecklenburgisches Zimmermannswerk. Die Scheune, ukaże się jako 26. tom serii wydawniczej — Veröff. d. Inst. f. dt. V k . 2 3 �KRONIKA I RECENZJE 387 4 artykuł: Hirt und Schäfer . N a l e ż y wspomnieć także o jego kwestionariuszu w sprawie owczarstwa ludowego w Niemczech . Rozwojem rzemiosła ceramicznego zajmował się Rudolf Weinhold w dysertacji pt. Töpferwerk in der Oberlausitz . Badaniom nad górnikami rudnymi, jako przedstawicielami tradycyjnie ustalonej grupy zawodowej, poświęca głównie swoje pTace drezdeński ośrodek badawczy pod kierownictwem Fryderyka Siebera. Po zbadaniu i przedstawieniu w kilku publi­ k a c j a c h pojedynczych zagadnień tego cyklu tematycznego jest obecnie w przy­ gotowaniu pierwsza część zakrojonej na szeroką skalę monografii. Wszczęto w y m i a n ę odnośnego materiału naukowego z czeskimi i słowackimi kolegami i poparto ją sku­ tecznie naradą roboczą, o d b y t ą w październiku 1958 r. w Dreźnie. Prace wstępne do tematu Der sächsische Erzbergmann in Familie, Gemeinde und Territorium znalazły swój wyraz w w y g ł o s z o n y m na drezdeńskiej naradzie roboczej referacie Zygfryda Kube pt. Siedeln und Wohnen des erzgebirgischen Bergmannes*. Poza kulturą górniczą współpracownicy drezdeńskiego ośrodka badawczego dostarczyli w a ż n y c h p r z y c z y n k ó w także do innych dziedzin etnografii. I tak Karol E w a l d Fritzsch jako kompetentny pracownik bierze udział w inwentaryzacji kra­ joznawczej N R D . Spoczywa ona w rękach Komisji Krajoznawczej Niemieckiej Aka­ demii Nauk w Berlinie (Heimatkundliche Kommission der Deutschen Akademie der Wissenschaften zu Berlin). Już w 1957 r. ukazał się pierwszy tom serii wydawni­ czej Werte deutscher Heimat, który zajmuje się regionem Königsteinu (Saska Szwaj­ caria). W druku znajduje się obecnie praca Volk und volkstümliche Motivik im Fest­ werk des Barock Fryderyka Siebera, który już niejednokrotnie zajmował stanowisko w sprawach zagadnień badania obyczajów i sztuki ludowej i opublikował ciekawe wyniki b a d a ń . Pierwsza z prac zajmuje się etnograficzną interpretacją nie opubli­ kowanych dotychczas i przez etnografię pomijanych tzw. „drezdeńskich inwencji" (Dresdener Inventionen). Są to przedstawienia w obrazach elektorsko-saskich uro­ czystości dworskich i uroczystych korowodów. J a k wykazuje Sieber, w barokowych uroczystościach elementy i motywy w wysokim stopniu czerpane b y ł y ze skarbów tradycji ludowej. T a praca daje ciekawy wgląd szczególnie w starszą historię strojów i obyczajów. Etnograficzną interpretacją starszego malarstwa zajmuje się Wilhelm F r ä n g e r . Swoje główne zadanie widzi on w wyjaśnianiu związków m i ę d z y sztuką ludową 5 6 7 9 10 4 W . J a c o b e i t , Hirt und, Schäfer, Veröff. d. Inst. f. dt. V k . , t. 13: Agrarethnographie, Berlin 1957, s. 184—197. W . J a c o b e i t , Ein Fragebogen zur Schäfervolkskunde in Deutschland, „ D e u t ­ sches Jahrbuch für Volkskunde", Berlin t. 3: 1957, cz. 2, s. 485 — 487. R. W e i n h o l d , Töpferwerk in der Oberlausitz, Veröff. d. Inst. f. dt. V k . , t. 18, Berlin 1958, ss. 200. Zob. np. F . S i e b e r i K . E . F r i t z B c h , Bergmännische Trachten des 18. Jahr­ hunderts im Erzgebirge und, im Mansfeidischen, Veröff. d. Inst. f. dt. Vk., t. 12, Berlin 1957, ss. 80; K . E . F r i t z s c h , Vom Bergmann zum Spielzeugmacher, „ D e u t s c h e s J a h r ­ buch für Volkskunde", Berlin t. 2: 1956, s. 179 —211; S. K u b e , Bergmännisches Familienleben im Genrebild des 19. Jahrhunderts, „ D e u t s c h e s Jahrbuch für Volks­ kunde", Berlin t. 4: 1958, s. 3 2 7 - 3 6 5 . S. K u b e , Siedeln und Wohnen des erzgebirgischen Bergmannes, „Deutsches Jahrbuch für Volkskunde", Berlin t. 5: 1959, cz. 2. F . S i e b e r , Aspekte der Brauchforschung, „Wissenschaftliche Annalen", R. 5, s.497 — 503; t e n ż e , Begriff und Wesen der Volkskunst in der Volkskunstforschung, „Wissenschaftliche Annalen", R. 4, s. 22 — 33; t e n ż e , Bunte Möbel der Oberlausitz, Veröff. d. Inst. f. dt. Vk., t. 6, Berlin 1955, ss. 58. Wilhelm Fränger wstąpił do Instytutu w 1953 r. i w latach 1954 — 1958 b y ł zastępcą dyrektora. 5 6 7 8 9 10 �• 388 KRONIKA I RECENZJE i indywidualną, zwłaszcza w wykazywaniu oddziaływań sztuki i idei ludowych na „ w y s o k ą sztukę". Ujawniło się to w trzech p o w a ż n y c h artykułach o dziełach Albrechta Dürera i Hieronima B o s c h a . Obecnie zajmuje się w y k o ń c z e n i e m swojej na szeroką skalę zakrojonej pracy badawczej o Jorgu Katgebie, malarzu i męczenniku wojny chłopskiej. I s t o t n ą część składową tej pracy stanowią stosunki Ratgeba z ó w c z e s n y m demokratycznie opozycyjnym sekciarstwem, którego idee leżą u podstaw jego twór­ czości malarskiej. Wydawany przez Wilhelma Frängera, ukazujący się od 1955 r. rocznik „ D e u t s c h e s Jahrbuch für Volkskunde", jest p o w a ż n y m odpowiednikiem ukazującego się w la­ tach dwudziestych, również pod jego redakcją, „Jahrbuch für historische Volkskunde". Pierwszy półtom za 1960 r. poświęcony W. Frängerowi jako księga p a m i ą t k o w a w 70 rocznicę urodzin, z a t y t u ł o w a n y Zwischen Kunstgeschichte und Volkskunde, za­ wiera wiele ciekawych artykułów jego uczniów i przyjaciół. A ż e b y lepiej niż dotychczas zbadać starsze źródła z zakresu malarstwa dla po­ trzeb etnografii, Claus Kreuzberg rozpoczął inwentaryzację znajdujących się w ga­ leriach obrazów i muzeach N R D materiałów ikonograficznych (szczególnie dotyczą­ cych zagadnień pracy i gospodarki, zwyczajów i obyczajów oraz ludowych instrumen­ t ó w muzycznych). W berlińskim Instytucie, jak również w* ośrodku badawczym im. Wossidly w Rostoku, g ł ó w n y ciężar pracy spoczywa na zagadnieniach d o t y c z ą c y c h folkloru. K i l k a prac p o ś w i ę c o n y c h jest badaniu tradycji demokratyczno-wolnościowych w pieśni i opowiadaniach ludowych, co niemal całkowicie było pomijane w dotychczasowych badaniach. Prócz pionierskiej pracy Wolfganga Steinitza, pt. Deutsche Volkslieder demokratischen Charakters aus sechs Jahrhunderten , której tom 2 ukaże się wkrótce, oraz również programowego artykułu tegoż autora, pt. Lied und Märchen als Stimme des Volkes , przeprowadzone zostały przez Gizelę Schneidewind badania nad antyfeudalnymi podaniami meklemburskich robotników rolnych. Ponadto opracowanie nie wydanych materiałów Ryszarda Wossidlo dało w wyniku obfity zbiór podań z zakresu tej tematyki (800 pozycji), który pod t y t u ł e m Herr und Knecht ukaże się w, i960 r. jako tom 22 naszej serii wydawniczej. Dla uczczenia pamięci Ryszarda Wossidlo odbyła się w 1959 r. w Rostoku narada robocza, poświęcona zagadnieniom poezji ludowej, wyrażającej k r y t y k ę ustroju społecznego. Zjednoczyła ona w owocnej dyskusji wybitnych badaczy Wschodu i Zachodu. Na tejże naradzie Gizela Schnei­ dewind zreferowała zbiór podań i historyczne wydarzenia związane z osobą właści­ ciela dóbr Haberlanda, zamordowanego w 1839 r. przez swoich robotników folwarcz­ nych. Wraz z innymi przyczynkami z tej narady opublikowano to studium w „ D e u t ­ sches Jahrbuch für Volkskunde" . Także inna praca podjęta przez młodego współ­ pracownika w Rostoku, Zygfryda Neumanna, zajmuje się tematem krytyki ustroju społecznego (społeczne konflikty w meklemburskiej krotochwili ludowej). Ośrodek badawczy w Rostoku zajmuje się głównie jednak przeglądem, p o r z ą d k o w a n i e m i wy­ dawaniem etnograficznych zapisków, pozostałych po wielkim zbieraczu Ryszardzie Wossidlo (1859 — 1939). P a w e ł Beckmann opublikował w „ D e u t s c h e s Jahrbuch für 11 12 13 14 1 1 A r t y k u ł y zostały opublikowane w serii wydawniczej Veröff. d. Inst. f. dt. Vk., t. 2, Berlin 1953, s. 126—140, oraz w „ D e u t s c h e s Jahrbuch für Volkskunde", Berlin t. 1: 1955, s. 1 8 3 - 2 1 1 ; t. 3: 1957, s. 1 6 9 - 1 9 8 . W. S t e i n i t z , Deutsche Volkslieder demokratischen, Charakters aus sechs Jahr­ hunderten, t. 1, Veröff. d. Inst. f. dt. Vk„ t. 4, Berlin 1954, ss. 499. W. S t e i n i t z , Lied und Märchen als Stimme des Volkes, „ D e u t s c h e s Jahr­ buch für Volkskunde", Berlin t. 2: 1956, s. 11 — 32. „ D e u t s c h e s Jahrbuch für Volkskunde", Berlin t. 5: 1959, s. 8 — 43. 1 2 1 3 14 �389 KRONIKA I RECENZJE 15 Volkskunde" artykuł pt. Die Rethra-Sagen in Mecklenburg , a przygotowuje do druku Sagen des Landes^ Stargard. Już w 1957 r. Gottfried Henssen wydal w ramach prac Instytutu Mecklenburger erzählen . Ingeborga Müller i Ulrich Bentzien pracują nad swymi dysertacjami pt. Beziehungen zwischen Zwergensagen und vorgeschichtli­ chen Grabfunden in Mecklenburg oraz Die Technik in der Lebenswelt des mecklenburgischen Landvolkes. W Berlinie Hermann Strobach zajmuje się opozycyjnymi pieśniami i skargami chłopów, do których — jak również do antymilitarystycznej pieśni żołnierskiej — zebrał nowy w a ż n y materiał, wykraczający poza opublikowany w Deutsche Volks­ lieder demokratischen Charakters, t. 1. Jako pierwszy plon prac przygotowawczych do- drugiego tomu demokratycznych pieśni ludowych Wolfgang Steinitz opubliko­ wał gruntowne studium o historii i istocie pieśni ludowej r o b o t n i k ó w . Dalsze prace badawcze nad pieśnią i m u z y k ą ludową prowadzą muzykolodzy Instytutu, Doris i E r i c h Stockmann. Publikacja E r i c h a Stockmanna, pt. Des Knaben Wunderhorn in den Weisen seiner Zeit", przynosi melodie ludowe (spisane ok. 1800 r.) do ok. 110 tekstów pieśni ludowych o rogu obfitości. Pracę badawczą, pt. Volks­ gesang der Altmark von 18H0 bis zur Gegenwart, przedłożyła Doris Stockmann w 1958 r. jako dysertację. Rozprawa ta. przygotowana obecnie do druku, oparta jest na bo­ gatym zbiorze, nagrań magnetofonowych z 1955 r. oraz na wielu starszych zbiorach pieśni tego samego terenu i wykazuje zmiany w śpiewie ludowym jednego regionu w ciągu stulecia. N a l e ż y dodać, że już w 1957 r. Ingeborga Weber-Kellermann wydała zebrane w połowie X I X wieku w Starej Marchii przez Ludolfa Parisiusa pieśni ludowe . Specjalne przedsięwzięcie Instytutu stanowią prace mające na celu zbadanie albańskiej muzyki ludowej. W 1957 r. podjął E r i c h Stockmann razem z lingwistą naszego Instytutu Wilfriedem Fiedlerem trzymiesięczną podróż badawczą po po­ łudniowej Albanii, podczas której wspólnie z albańskimi folklorystami sporządzono ok. 620 t a ś m nagrań dźwiękowych, przeważnie wielogłosowej muzyki ludowej. Nie znany dotychczas w nauce tego rodzaju śpiew południowej Albanii przyczyni się zasadniczo do wyjaśnienia wezesnych form europejskiej wielogłosowości. Obecnie przygotowuje się w i e l o t o m o w e wydawnictwo zebranego • materiału. Krótkie spra­ wozdanie z ekspedycji i albańska bibliografia E r i c h a Stockmanna ukazały siew „ D e u t ­ sches Jahrbuch für Volkskunde" ". D o k ł a d n e przedstawienie poludniowoalbańskiej wielogłosowości (z w y b T a n y m i przykładami) opublikuje E r i c h Stockmann w 1960 T. w 3. tomie Colloques des Wćgimont. I n n ą dziedziną pracy E r i c h a Stockmanna są badania nad europejskimi instru­ mentami muzyki ludowej, do. czego w ostatnich latach przygotowano obszerną bi­ bliografię, zbiór nagrań dźwiękowych i archiwum ilustracji. Po opublikowaniu mniej­ szych artykułów z powyższego z a k r e s u E r i c h Stockmann rozpoczął w 1959 r. razem z Ernestem Emsheimerem (Sztokholm) prace przygotowawcze do Randbuch der 16 17 19 2 21 15 P. B e c k m a n n , Die Rethra-Sagen in Mecklenburg, „ D e u t s c h e s Jahrbuch für Volkskunde", Berlin t. 5: 1959, s. 44—73. G. H e n s s e n , Mecklenburger erzählen, Veröff. d. Inst. f. dt. Vk., t. 15, Berlin 1957, ss. 232. W. S t e i n i t z , Das Leunalied, „ D e u t s c h e s Jahrbuch für Volkskunde", Berlin t. 4: 1958, s. 3 - 5 2 . E . S t o c k m a n n , Des Knaben Wunderhorn in den Weisen seiner Zeit, Veröff. d. Inst. f. dt. Vk., t. 16, Berlin 1958, ss. 167. Veröff. d. Inst. f. dt. Vk., t. 10, Berlin 1957, ss. 794. „ D e u t s c h e s Jahrbuch für Volkskunde", Berlin t. 4: 1958, s. 185 i n., 2 0 3 - 2 0 9 . E . S t o c k m a n n , Klarinettentypen in Albanien, „Journal of the International Folk Music Council", London 1960, s. 17 — 20. 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 �390 KRONIKA I RECENZJE europäischen Volksmusihinstrumente. Dzieło to wydane zostanie wspólnie przez Insti­ tut für Deutsche Volkskunde i przez Musikhistoriska Museet Stockholm. Ma ono d o t y c z y ć instrumentów muzyki ludowej w Europie, w przeszłości i w teraźniejszości. K a ż d y kraj europejski będzie reprezentowany przez jeden własny artykuł, do którego opracowania zaproszony zostanie jeden lub kilku fachowców z danego kraju. O treści i układzie podręcznika informuje artykuł obu redaktorów, pt. Vorbemerkungen zu einem Handbuch der europäischen Volksmusikinstrumente . Dziedziną zwyczajów i obyczajów zajmuje się w Instytucie berlińskim Inge­ borga Weber-Kellermann. Przystąpiła ona do nowych opracowań różnych zagadnień związanych ze zwyczajami dorocznymi. W tej chwili sporządza się wyciągi dla studiów nad obyczajami żniwnymi z poważnej spuścizny rękopiśmiennej Wilhelma Mannhardta, znajdującej się w Niemieckiej Bibliotece P a ń s t w o w e j w Berlinie. Jako wynik b a d a ń nad historią i znaczeniem wegetatywnych zwyczajów zielonoświątecznych w Turyngii ukazał się artykuł pt. Laubkönig und Schössmeier *. Ingeborga Weber -Kellermann zgromadziła następnie materiały do maskarad ludowych na terenie N E D , których część, pod t y t u ł e m Maskenbräuehe und Maskenindustrie in Thüringen, ukazała się w wydanym przez Leopolda Schmidta dziele pt. Masken in Mitteleuropa. W ostatnich latach zaistniały możliwości zebrania obszernego archiwum ilustracii do z w y c z a j ó w i obyczajów, które zawiera m. in. ciekawe materiały ze spuścizny naukowej Adolfa Spamera. Przedsięwzięciem tradycyjnym Instytutu jest Corpus der deutschen Segen und Beschwörungsformeln, którego zasoby gromadzone od 1909 r. wzrosły obecnie do blisko 24 t y s i ę c y formułek. Historyczno-filologiczne, porównawcze studium 17 for­ mułek czarodziejskich daje Spamer w Bomanusbüehlein *, którego opracowanie w e d ł u g pozostawionego rękopisu Adolfa Spamera podjęła i doprowadziła do końca Joanna Nickel. Obecnie przystąpiła do opracowania katalogu Gorpusu, aby udostępnić ten i m p o n u j ą c y materiał szerszemu kręgowi zainteresowanych. Zagadnieniami wierzeń ludowych zajmowała się również Ingeborga Weber-Kellermann, publikując artykuł pt. Der Lucienstuhl in deutschen und ungarischen Volks­ glauben . Celem wyjaśnienia wielokierunkowego zagadnienia międzyetnicznych stosunków między Węgrami i Niemcami Ingeborga Weber-Kellermann wspólnie z węgierską etnografką J u d y t ą Szolnoky podjęła zbieranie materiałów w węgiersko-niemiecko-słowackiej wiosce Mosz (komitat Toina), przy czym zgromadziła obfity materiał szczególnie t y c z ą c y pożywienia. U ż y w a n y w czasie badań kwestionariusz ukazał się w „ D e u t s c h e s Jahrbuch für Volkskunde" . Ponadto Ingeborga Weber-Kellermann opublikowała artykuł o podstawowych zagadnieniach stosunków międzyetnicz­ nych . 22 2 2 25 26 27 2 2 E . E m s h e i m e r i E . S t o c k m a n n , Vorbemerkungen zu einem Handbuch der europäischen Volksmusikinstrumente, „ D e u t s c h e s Jahrbuch für Volkskunde", Berlin t. 5: 1959, cz. 2. I . W e b e r - K e l l e r m a n n , Laubkönig und Schössmeier, „ D e u t s c h e s Jahrbuch für Volkskunde", Berlin t. 4: 1958, s. 3 6 6 - 3 8 5 . . A. S p a m e r , Bomanusbüehlein, Veröff. d. Inst. f. dt. V k „ t. 17, Berlin 1958, ss. 446. I . W e b e r - K e l l e r m a n n , Der Lucienstuhl in .deutschen und ungarischen Volks­ glauben, „Hessische Blätter für Volkskunde", 1958/1959 — księga p a m i ą t k o w a ku czci Hugona Hepdinga, s. 295 — 316. „ D e u t s c h e s Jahrbuch für Volkskunde", Berlin t. 4: 1958, s. 190—197. „Österreichische Zeitschrift für Volkskunde", t. 62: 1959, z. 1, s. 19 — 47. 2 3 2 4 25 2 6 2 7 �391 KRONIKA I RECENZJE Należy jeszcze wymienić ukazujące się poza naszą serią w y d a w n i c z ą ilustrowane tomy Trachtenleben in Deutschland Wolfa L ü c k i n g a . W naszej serii wydawniczej, liczącej obecnie 18 t o m ó w , ukażą się wkrótce publikacje przygotowane przez nie należących do Instytutu n a u k o w c ó w : Will-Erich Peuckert, Die Volkssagen der Mark Brandenburg und der Altmark, i. 19; Waldemar Liungman, Die schwedischen Volks­ märchen, Herkunft und Geschichte, t. 20; L i n d a D é g h , Das Erzählen in einem ungari­ schen Dorf, t. 23; Wiktor Schirmunski, Vergleichende Epenforschung, t. 24. Bieżący organ naszego Instytutu, „ D e u t s c h e s Jahrbuch für Volkskunde", ukazuje się już p i ą t y rok. Tak samo, jak seria wydawnicza, przyczynił się do zapoznania etno­ grafów na Wschodzie i Zachodzie z pracami Instytutu Niemieckiej Etnografii. Od 1960 r. zacznie się u k a z y w a ć nasz organ „ D e m o s " , który będzie wydawany przez Niemiecką A k a d e m i ę Nauk przy współpracy odpowiednich instytucji zaprzyjaźnio­ nych krajów, w celu utrwalenia k o n t a k t ó w między naukowcami krajów socjalistycz­ nych. 28 Do druku przygotowano w Zakładzie Etnografii I H K M P A N w Krakowie Doris Stockmann (Berlin) T ł u m . z niem. A . Nikiel A G - R A R E T H N O G - R A P H I E . Vorträge d e T Berliner Tagung vom 29. Sept. bis 1. Okt. 1955, Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin, Veröffentlichungen des Instituts für Deutsche Volkskunde, Band 13, Akademie-Verlag Berlin 1957, ss. 252. Instytut Etnografii Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie Wschodnim zorga­ nizował wiosną 1955 r. sesję międzynarodową, poświęconą tematowi: „Pieśń i baśń jako głos ludu". Jesienią tegoż roku, z inicjatywy Kopenhaskiego Komitetu B a d a ń nad Narzędziami Rolniczymi, tenże Instytut zwołał drugi, podobny kongres dla omówienia tematu równie specjalnego, a mianowicie „Etnografii rolnictwa", w ce­ lu zapoznania się ze stanem i dalszymi możliwościami badawczymi w tej dziedzinie. Znamienny jest udział w danym kongresie etnografów takich krajów, j a k : N R D i N R F , Z S R R i U S A , dalej Polski, Danii, Bułgarii, Finlandii, Jugosławii, Czecho­ słowacji i Węgier. Znamienne i prawie symboliczne jest także odbycie owych spot­ kań w tak eksponowanym punkcie, jak Berlin. Zdawali sobie z tego sprawę gospodarze kongresu, których przedstawiciel w słowach powitania szczególnie podkreślił obecność n a u k o w c ó w Związku Radzieckiego i Stanów Ameryki. Mówca uważał ich udział w zjeździe za „ucieleśnienie ducha międzynarodowej współpracy naukowej, stojącej ponad światopoglądami i różnicami s y s t e m ó w społecznych". O potrzebie międzynarodowej współpracy naukowej pisze obszernie prof. Leser z Hartford (USA) w słowie w s t ę p n y m do obecnie wydanych podstawowych referatów odbytego zjazdu. Wiele zmieniło się od czasu sprzed około 30 lat — mówi Leser — kiedy naszą dyscyplinę dzielono na „ l u d o z n a w s t w o " (Volkskunde) i „znawstwo l u d ó w " (Völkerkunde), na etnografię i etnologię. Dziś coraz bardziej rozpowszechnia się stanowisko uczonych, według którego „ l u d o z n a w s t w o " nie jest już działem samym dla siebie, lecz jest uznawane za część składową ogólnego „znawstwa ludów". D z i ś staje się już koniecznością, aby etnograf, działający na przestrzeni ograniczonej, znał 2 8 W . L ü c k i n g , Trachtenleben in Deutschland, t. 1: Schaumburg-Lippe, Berlin 1958, ss. 100; t. 2: Die Lausitz, Berlin 1956, ss. 126; t. 3: Hessen, Berlin 1959, ss. 189. �392 KRONIKA I RECENZJE równie dobrze zjawiska zachodzące poza t ą przestrzenią. Coraz więcej mówi się dziś o e t n o l o g i i szwedzkiej, północnej, europejskiej itd. Pewne zamieszanie wprowadza jeszcze znaczna niejednolitość terminologii fa­ chowej, używanej w różnych częściach świata. W Skandynawii np. pod n a z w ą etno­ logia rozumie się często tylko badania kultury materialnej, gdy tymczasem w Związku Radzieckim pod etnografią rozumie się badania nad całokształtem zjawisk kultu­ rowych. Szczególne zamieszanie pod tym względem panuje w Stanach Zjednoczonych Ameryki. Lecz to jest ostatecznie tylko sprawa terminologii. Znacznie ważniejsze jest zagadnienie metod. „ B y ł o b y błędem — stwierdza Leser — chcieć mówić o dwu rodzajach wiedzy, zależnie od tego, czy badacz należy do tej czy innej narodowości", jak i „nieprawdą jest, jakoby badanie kultur »niższych« wymagało innych metod niż badanie kultur »wyższych«". Jest to sprawa różnych podejść, ale nie sprawa metod. D u ż o tu mogą zrobić spotkania tego rodzaju, jak spotkanie berlińskie. Zro­ biony tam początek dał już pewne wyniki pozytywne. Upoważnia to do nadziei — k o ń c z y prof. Leser — że dalsze spotkania tego rodzaju dobrze przysłużą się naszej wiedzy. Poza ogólnymi uwagami w s t ę p n y m i wspomnianego w y ż e j profesora Lesera oraz wiceprezesa Niemieckiej Akademii Nauk i dyrektora Instytutu Etnograficznego w Berlinie, prof. dra W. Steinitza, omawiane wydawnictwo zawiera 17 referatów w y g ł o s z o n y c h na danym kongresie . Nie jest winą naszą, że niniejsze uwagi o refe­ ratach wygłoszonych na tym w a ż n y m spotkaniu ukazują się dopiero obecnie ; wydano je dopiero w dwa lata po odbytej sesji, a publikacja dotarła do Polski w 1959 r. Toteż wiele ze wspomnianych artykułów referatów dziś może już nieco straciło na aktual­ ności, niektóre nawet i nie posiadają zbyt dużej wartości naukowej ze względu na ich zbyt ogólny .charakter sprawozdawczy; większość jednak zasługuje na u w a g ę każ­ dego, kto interesuje się rozwojem naszej dyscypliny naukowej, a przede wszystkim takim jej wycinkiem, jakim bez wątpienia są badania nad hodowlą i uprawą ziemi. Jest rzeczą oczywistą, że tych kilka artykułów, podających dane z niektórych tylko 1 2 1 Spis artykułów ogłoszonych w Agrarethnographie, Berlin 1957: B. B r a t a n i c (Zagrzeb), Sprawozdanie o badaniu narzędzi do uprawy ziemi'w Jugosławii, s. 1—10; J . G a j e k (Wrocław), Badania narzędzi rolnych w związku z „Polskim Atlasem Etnogra­ ficznym", s. 11 — 22; J . M j a r t a n (Bratysława), Etnograficzne badania nad rolnictwem w Słowacji, s. 23 — 27; S. A. T o k a r i e w (Moskwa), Badania historii uprawy ziemi w Związku "Radzieckim (1945— 1955), s. 28 — 41; Nulo V a l o n e n (Helsinki), Badania naj­ starszych form uprawy ziemi w Finlandii, s. 42 — 50; Hermann B e h r e n s (Hallen. Salą), Krytyczne uwagi do niektórych poglądów o formach najstarszej neolitycznej uprawy ziemi w Europie środkowej, s. 51 —67; Holger R a s m u s s e n (Kopenhaga), Bezplużna uprawa ziemi na wyspach Fdróer, s. 68 — 81; G. Ć i t a j a (Tbilissi), Uprawa kopieniacka w Georgii Zachodniej (Kolchis), s. 82 —99; Christo W a k a r e l s k i (Sofia), Szczątki bezplużnej uprawy ziemi wśród Bułgarów, s. 100—111; Laszlo V a j i l a (Budapeszt), Typy kultury i uprawa kopieniacka w Afryce Wschodniej, s. 112—148; Hans D a m (Lipsk), Metody uprawy ziemi w Oceanii, s. 149—165; Reinhard P e e s c h (Berlin), Tematy etnografii rolnictwa w „Atlasie etnografii Niemiec", s. 166—174; Dieter B e r g e r (Bonn), Do historii wyrobu masła w Nadrenii, s. 175—183; Wolfgang J a c o b e i t (Berlin), Pastuch i owczarz, s. 184—197; Rolf H e r z o g (Getynga), Krytyczne uwagi nad północnoafrykańską granicą zasięgu pługa, s. 198 — 213; Joachim H e i d r i c h (Berlin), Do sprawy rozwoju wspólnoty wiejskiej w Indiach, s. 214 — 222; Walter R u ­ ben (Berlin), Wieś indyjska w okresach niewolnictwa i feudalizmu, s. 223 — 245. Por. W . J a c o b e i t , Sprawozdanie z Sesji Etnograficznej Berlińskiej Akademii Nauk, „ L u d " , t. 43: 1958, s. 441 —442; B . G a r y g a , Międzynarodowa konferencja w sprawię badań nad narzędziami do orki (Kopenhaga 1 — 5 czerwca 1954), t a m ż e , s. 442 — 447; por. również np. J . M j a r t a n , Konferencia o agrarnej ethnografii v Ber­ linie, „ S l o v e n s k y Národopis", Bratislava, R. 4: 1956 nr 2, s. 219 —222. 2 �KRONIKA I RECENZJE 393 krajów, nie wyczerpuje sprawy stanu etnograficznych badań rolnictwa na c a ł y m świecie. Niemniej i ten skąpy materiał orientuje wystarczająco o możliwej szerokości wachlarza zagadnień tego działu wiedzy etnograficznej. Z dotychczasowych w y n i k ó w i dalszych możliwości badawczych na tym odcinku mało kto u nas dobrze zdaje sobie sprawę. Stąd też lektura omawianej Agrarethnographie może spełnić rolę po­ żyteczną. Krótko tylko chcę wspomnieć przynajmniej o niektórych z ogłoszonych arty­ kułów, i to w kolejności podanej w omawianej publikacji. 1. Na po'dkreslenie zasługuje referat prof. Bratanica z Zagrzebia, omawiający stan badań nad narzędziami do uprawy ziemi w Jugosławii. Po dość szczegółowym przedstawieniu historii tych badań podaje autor niektóre z dotychczasowych wy­ ników, m. in. w formie instruktywnych map. 2. Podobnie podaje historię i stan badań nad narzędziami rolnymi na terenie Polski prof. Gajek w swoim referacie Badania narzędzi rolnych w związku z „Polskim Atlasem Etnograficznym". Poza profesorem Gajkiem sprawę prac nad atlasami etno­ graficznymi na terenie swoich krajów referowali na zjeździe prof. Tokariew (Moskwa) i dr Peesch (Berlin). 3. W referacie, pt. Badania historii wprawy ziemi w ZtSRR, prof. S. A. Tokariew z Moskwy omawia prace badawcze prowadzone w Związku Radzieckim nad „naj­ ważniejszą p o d s t a w ą egzystencji większości ludów Europy oraz innych k o n t y n e n t ó w " , jaką jest gospodarka rolna. Praca ta jest prowadzona przy współudziale etnografów, archeologów i historyków. Organicznie jest ona związana z przygotowywaniem ro­ syjskiego atlasu historyczno-etnograficznego. 4. Interesującymi i na ogół mało znanymi są dane zawarte w sprawozdaniu dra Nulo Valonen, pracownika Muzeum Narodowego w Helsinkach, o m a w i a j ą c y m Ba­ dania najstarszych form uprawy ziemi w Finlandii. Poza zarysem historii tych prac oraz obszernym wykazem literatury podaje autor ciekawe dane odnoszące się do w y n i k ó w , jakie w zakresie badań nad gospodarką rolną swojego kraju uzyskało mu­ zealnictwo finlandzkie. Wśród 12 większych (i 150 prowincjonalnych) muzeów Fin­ landii, z k t Ó T y c h każde posiada większe lub mniejsze zbiory zakresu gospodarki rolno-hodowlanej, istnieją dwa specjalne Muzea Rolnictwa przy Uniwersytecie w Hel­ sinkach i Rolniczym Zakładzie Naukowym w Mustiala. Ogółem zbiory muzealne z zakresu gospodarki rolnej na terenie Finlandii obejmują około 17 t y s i ę c y (sic!) przedmiotów. 5. Hermann Behrens, kustosz Muzeum w Halle n. Salą, w Krytycznych uwagach do niektórych poglądów o formach najstarszej neolitycznej uprawy ziemi w Europie środkowej rozprawia się z d y s k u t o w a n ą od dawna hipotezą, według której znane z neolitu kamienne „ m o t y k i w kształcie kopyta szewskiego" b y ł y uważane za radlice płużne względnie ostrza kopaczek. Opierając się głównie na pracach etnologów Hóltkera (1947) i Kothego (1948, 1953, 1954) oraz na własnych badaniach archeologicz­ nych, Behrens uważa tego rodzaju motyki kamienne za narzędzia u ż y w a n e zasadni­ czo do obróbki drewna i ewentualnie, ale dopiero w drugim rzędzie, do obróbki ziemi jako kopaczek, a rzadziej jeszcze w funkcji broni do polowania i walki. T a odmienna od dotychczasowych teza automatycznie cofa możliwość używania narzędzia płużnego, a nawet w y s t ę p o w a n i a kultury kopieniackiej w okresie neolitu. Jeżeli tak postawione zagadnienie nie jest jeszcze] ostatecznie rozwiązane, to — według Behrensa — odwołującego się w tym wypadku do prac wspomnianego w y ż e j Hóltkera, trzeba wziąć pod u w a g ę prawdopodobieństwo innej jeszcze hipotezy, a mia­ nowicie możliwość używania w omawianym okresie do uprawy ziemi narzędzia ciągnio­ nego, o rylcu drewnianym. W k a ż d y m razie — stwierdza autor w zakończeniu swego �394 KRONIKA I RECENZJE artykułu — tego rodzaju zagadnienia mogą b y ć rozwiązywane tylko w ścisłej współ­ pracy archeologa i etnografa. 6. Wiele ciekawego materiału porównawczego zawierają dwie inne jeszcze prace, umieszczone w omawianym wydaniu, a mianowicie prace J . Heidricha i W . Rubena o wsi indyjskiej i wiele prac innych. Reasumując należy stwierdzić, że omawiana Agraretlmographie stanowi pozycję prawie encyklopedyczną, która nie powinna ujść uwagi żadnego etnografa. Stanisław Bronics Rumunia PIERWSZA MONOGRAFIA RUMUŃSKA O JĘZYKU TRACKO-DACKIM I . I . R U S S U , Limba traco-daciłor, Editura Academiei Republicii Populare Romine, Bucuresti 1959, ss. 158, mapa 1. W k o ń c u 1955 r. Akademia R R L powołała „komisję do badań nad rozwojem języka i narodu rumuńskiego". Do komisji tej weszli najwybitniejsi lingwiści, archeo­ logowie i historycy pod przewodnictwem akad. prof. Jorgu Jordan. Celem tej komisji jest koordynacja i inicjowanie prac badawczych z zakresu etnogenezy R u m u n ó w w ramach prac poszczególnych i n s t y t u t ó w Akademii. Wymieniona komisja rozpoczęła serię swoich wydawnictw monografią lingwi­ s t y c z n ą prof. I . I . Russu Jęeyk tracko-dacki, którą w s t ę p e m poprzedził prof. Jorgu Jordan. Monografia ta bardzo prędko znikła z półek księgarskich, a ż y w e zaintere­ sowanie, jakie wzbudziła, świadczy o tym, jak była potrzebna. Od dawna już brak było bowiem przedstawienia nowych wiadomości o tym narzeczu, które zaginęło w końcu epoki starożytnej. Ponadto jest to pierwsza praca o języku tracko-dackim, opublikowana w języku rumuńskim. Prof. I . I . Russu jest znanym i cenionym archeologiem i lingwistą, pracującym w Oddziale Akademii w Cluj. W omawianej pracy autor w pierwszym rzędzie zazna­ jamia nas z ważniejszymi faktami kultury i historii narodu trackiego, o k t ó r y m po­ wiedział Herodot, że był „największym narodem po Indach". Mówi więc o ekspansji Traków i ich plemion, nazwie etnicznej i typie somatycznym, zaletach psychicznych, o historyczno-kulturowej roli Traków w świecie grecko-rzymskim, o kolonizacji grec­ kiej, w p ł y w a c h scytyjskich i celtyckich, wreszcie specjalną uwagę poświęca GetoDakom. W drugiej części pracy, dotyczącej materiałów językoznawczych, autor przed­ stawia fonetykę, morfologię i leksykę języka tracko-dackiego. Materiał dokumentacyjny do badanego zagadnienia jest dość bogaty ilościowo, ale fragmentaryczny z punktu widzenia historyczno-etnograficznego. W ciągu 20 lat systematycznej pracy sprawdził jeszcze raz wszystkie materiały zebrane dawniej z t e k s t ó w literackich, epigrafów greckich i łacińskich, z papirusów i monet oraz uzu­ pełnił je nowo odkrytymi danymi. Materiały te b y ł y już niejednokrotnie (począwszy od p o ł o w y X I X w.) dyskutowane przez znakomitych specjalistów europejskich.Wartość nowo opublikowanej pracy polega przede wszystkim na krytycznym ujęciu, z jakim autor traktuje liczne fragmenty zapisów w języku tracko-dackim. Co się tyczy literatury rumuńskiej, to I . I . Russu zwalcza stare założenia, częstokroć przesiąknięte nacjonalizmem, które spotykamy w pracach G . Barbulescu-Dacu, R . Portocala, H . Steriana, a nawet i u N. Densusianu. �395 KRONIKA 1 RECENZJE Przy okazji nowej analizy antor daje historyczny przegląd badań naukowych prowadzonych w tej dziedzinie w ciągu zeszłego wieku przez takich uczonych, j a k : W. Brandenstein , D . Decev , A. F i c k , V . Georgiev , J . G r i m m , B . P . H a s d e u , H . H i r t , N. J o k l , B . K o p i t a r , P . Kretschmer , P. de L a g a r d e , G. G . Mateescu , G. Meyer , F . Miklosich , S. Mladenov , V. P a r v a n , R . Roesler , O. Schrader i A. Nehring , H . Schuchardt , G. Seure , F . Solmsen , J . T h u n m a n n i W. Tomaschek . W wyniku analizy własnej I . I . Bussu' zestawił alfabetycznie ok. 250 słów i nazw trackich. Jest to zaledwie dziesiąta część sumy słów i nazw własnych, uznanych za pochodzące z trackiego, które dochowały się w źródłach antycznych. Reszta materiału czeka jeszcze na dalsze prace badawcze. Na podstawie analizy języka tracko-dackiego autor dochodzi do wniosku, że język ten zaliczyć można do grupy satemowej, razem z językami indoirańskimi, słowiańskimi, bałkańskimi i ormiańskimi. Warta omówienia jest ansńiza materiału dotyczącego języka dackiego (nazwy roślin, nazwy własne, narzecze frygijskie). Wyniki tej analizy autor przedstawia w ta1 7 2 8 13 3 5 10 14 19 4 9 15 19 16 20 6 11 12 17 21 22 23 1 W. B r a n d e n s t e i n , ThraJce, Sprache, [w:] P a u l y - W i s s o w a , Realeneyclopädie der classischen Altertumswissenschaft, t. V I A : 1936, s. 407 — 414. JL fle^es, XapaitmepucmuKa. na mpaKuücnuam H3UK, Sofia 1952. A. F i c k , Die ehemalige Spracheinheit der Indogerm,anen Europas, Göttingen 1873, s. 4 0 8 - 4 2 3 . B . T e o p r e B, TpaKuücKunm MUK, Sofia 1957. J . G r i m m , Geschichte der deutschen Sprache, t. 1: 1948, s. 204 — 215. B . P . H a s d e u , Etymologicum Magnum Romaniae, Bucuresti 1887 — 1898. H . H i r t , Die Indogermanen, t. 1, Strassburg 1905, s. 128—136. N. J o k l , Thraker, Sprache, [w:] M. E b e r t , Reallexikon der Vorgeschichte, t. 13, Berlin 1929, s. 2 7 8 - 2 9 8 . B . K o p i t a r , Albanische, walachische und bulgarische Sprache, „Jahrbücher der Literatur", Wien R. 46: 1829. * P. K r e t s c h m e r , Einleitung in die Geschichte der griechischen Sprache, Göt­ tingen 1896, s. 1 7 1 - 2 4 3 . P. de L a g a r d e , Gesammelte Abhandlungen, Leipzig 1886. G. G. M a t e e s c u , I Traci neue epigrafi di Roma, „Ephemeris Dacoromana", t. 1:1923, s. 57 — 288; t e n ż e , Nomi traci nel territorio scito-sarm.atico, t a m ż e , t. 2: 1924, s. 223 — 237; t e n ż e , Granifa de apus a tracilor, „Anuarul Institutului de istorie nationalä", Cluj, t. 3: 1926, s. 377 — 492. G. M e y e r , Zu den thrakischen Glossen, „Bezzenbergers Beiträge", t. 20: 1894, s. 1 1 6 - 1 2 4 . F . M i k l o s i c h , Die slawischen Elemente im Rumunischen, „Denkschriften Akad.", Wien t. 12: 1862, s. 1 - 7 0 . C. Mjiaji,eHOB, MMenama na 6i>jisapcKu penu, „CnncaHe Ha ÓT>nr. AKaft.", t. 10: 1915; t a m ż e , t. 16: 1918; „Balkan-Archiv", t. 4: 1928, s. 1 8 1 - 1 9 4 . V. P â r v a n , Gonsiderafii asupra unor nume de rîuri daco-scitiee, „Analele Academiei R o m î n e " , I. 3: 1923, nr 1, s. 1 26. R. R o e s l e r , Romanische Studien, Leipzig 1871, s. 65—145. O. S c h r ä d e r , A. N e h r i n g , Thraker, [w:] Reallexikon der indogermanischen Altertumskunde, t. 2: 1929, s. 5 2 3 - 5 3 4 . H . S c h u c h a r d t , Vokalismus des Vulgärlateins, t. 3: 1868, s. 42. G. S e u r e , Archéologie thrace, „ R e v u e Archéologique", 1912—1924;, poza tym artykuły zamieszczone w: „ R e v u e des É t u d e s Grecques", „ R e v u e des Etudes A n ­ ciennes", „Bulletin de Correspondance Hellénique" w latach 1896—1925. F . S o l m s e n , Zum Phrygischen, „ K u h n s Zeitschrift", t. 34: 1897, s. 36 — 68; t e n ż e , Thrakisch-Phrygisches, t a m ż e , s. 68—80. J . T h u n m a n n , Untersuchungen über die Geschichte der östlichen europäischen Völker, Leipzig 1774, s. 169 — 366. W . T o m a s c h e k , Die alten Thraker, Wien 1893-1894. 2 3 4 5 6 7 8 9 10 1 1 1 2 1 3 1 4 15 1 6 1 7 1 8 1 9 20 2 1 2 2 2 3 �396 KRONIKA I RECENZJE blicy systematycznej, po której następuje słownik rumuńsko-tracki (zestawienie słów języka rumuńskiego, do których znaleziono odpowiedniki w słownictwie trackim). W związku z nazwami roślin autor zwalcza hipotezę D . D e c e v a o pochodzeniu ich z P ó ł w y s p u Bałkańskiego, dowodząc, że pochodzą one z gwar ludności dackiej. zamieszkałej na północ od Dunaju, gdyż zarówno pod względem etymologicznym, jak i fonetycznym zaliczyć je należy do rodziny językowej tracko-dackiej. D u ż o uwagi wreszcie poświęcono nazwom w ł a s n y m Traków i D a k ó w , które autor analizuje pod względem morfologicznym, gramatycznym i semantycznym. Analizę tę kończy rozdziałem o mechanizmie zanikania języka tracko-dackiego. Pokazuje etapy i sposób, w jaki język ten został zastąpiony innymi językami na terytorium Dacji, Tracji i Myzji — w pierwszym rzędzie łacińskim, w części greckim, a później językami sło­ wiańskimi. J ę z y k tracki utrzymał się dłużej w Dacji niż w Myzji, położonej na połu­ dnie od Dunaju. F a k t ten tłumaczy autor tym, że Trakowie w Dacji do 1 0 6 r. n. e. byli wolni i pozostali dłużej na tych terenach, przenosząc się później w rejony gór­ skie po obu stokach Karpat. ' « Analizując mechanizm zaniku języka (irackiego autor stwierdza, że w mowie mieszkańców prowincji tracko- i dacko-rzymskich język grecki, a zwłaszcza łaciński, w pierwszym rzędzie zastąpił język codzienny, później nazwy własne osób i szczepów, a na końcu nazwy miejscowe. Te ostatnie są przyjmowane i przekształcane przez ludy zajmujące i nawarstwiające się na tereny ze starą bazą etniczno-lingwistyczną. Widzimy to w nazewnictwie rzek na południe od Dunaju, chociaż większość z nich ma fonetycznie już charakter słowiański. Za trackie uważa również autor, następu­ jące nazwy rzek: Aluta, Crisius, Marisia, Samus, Tibisis, które nabrały z czasem charakteru słowiańskiego i obecnie n a z y w a j ą się: Olt, Cris, Mures, Somes, Timis. W konkluzji swej pracy I . I . Russu twierdzi, że język rumuński nie ma związków genetycznych z językami bałkańskimi. Rumuński jest językiem łacińskim (romańskim), albański zaś i grecki dwoma różnymi językami należącymi do tej samej rodziny indoeuropejskiej. Natomiast do grupy słowiańskiej należą języki serbski i bułgarski. Dlatego też nie m o ż e m y mówić o „bałkańskiej wspólnocie j ę z y k o w e j " , chociaż gene­ tycznie nie spokrewnione języki bałkańskie posiadają pewne cechy wspólne, zwłasz­ cza w słownictwie, morfologii i syntaksie. Podobieństwa te widzimy szczególnie mię­ dzy językiem rumuńskim i albańskim. Posiadają one ponad 7 0 słów wspólnego po­ chodzenia. I . 1. RURSU tłumaczy, iż w y w o d z ą się one z jednego języka autochtonicz­ nego, przedrzymskiego, nie zostały natomiast zapożyczone przez jeden z wyżej wzmian­ kowanych j ę z y k ó w z drugiego. Pomimo tych podobieństw w swej strukturze, fonetyce, morfologii i słownictwie — co podkreślał już Philippide — język rumuński różni się ra­ dykalnie od języka albańskiego. Autorowi udało się dowieść, że język Traków i D a k ó w w Myzji, Dacji i Tracji nie zanikł bez śladu; zostały po nim do dnia dzisiejszego na tych terenach relikty. Oprócz licznych nazw miejscowości i rzek z języka trackiego pozostały pojedyncze słowa w językach ludów, które tam spotykamy, a zwłaszcza pozostały one w j ę z y k u ludowym łacińsko-rzymskim, z którego rozwinął się dzisiej­ szy język rumuński. Stwierdzenie tych pozostałości ma wielką wartość z punktu widzenia językoznawczego i historycznego, dlatego że stanowią one główny i bez­ pośredni dokument dziedzictwa pozostawionego przez Trako-Daków językowi i na­ rodowi rumuńskiemu. Jest to argument podstawowy dla zagadnienia etnogenezy Rumunów. Hec. Nicólae Dunare (Cluj) i Bronisława Kopczyńska-Jaworska 24 25 JJ, e v e B, op. cit. A . P h i l i p p i d e , Originea rominilor, ł a s i t. 1: 1923, t. 2: 1927. �KRONIKA I RECENZJE 397 Węgry NAJWAŻNIEJSZE OSIĄGNIĘCIA ETNOGRAFÓW WĘGIERSKICH W 1959 R O K U Analizowanie w y n i k ó w badań etnograficznych, uzyskanych w ostatnim roku, winno b y ć związane z osiągnięciami lat poprzednich, jak również planami najbliż­ szego okresu. Z tego powodu nasze sprawozdanie nie obejmuje wyłącznie działalności za 1959 r., ale także mocniej podkreśla najbliższą minioną przeszłość. Poza tym polskie czasopisma na ogół nie p o d a w a ł y wiadomości o stanie pracy etnograficznej na W ę g r z e c h . Dlatego też u w a ż a m za potrzebne zacząć od poinformowania czytel­ nika polskiego o placówkach oraz organizacji naszej pracy. 1 Instytucje etnograficzne M u z e a . Na Węgrzech, jak wiadomo, najważniejszą muzealną instytucją etno­ graficzną jest Muzeum Etnograficzne w Budapeszcie . P l a c ó w k a ta zatrudnia 35 pra­ cowników nauki, zajmujących się nie tylko gromadzeniem d o k u m e n t ó w i opraco­ wywaniem ludowej kultury Węgier, ale także wielu z nich specjalizuje się w zagad­ nieniach ogólnoeuropejskich. Poza t y m mniej więcej w 20 miastach na Węgrzech znajdują się muzea etnograficzne . Zbiorami w nich umieszczonymi opiekują się zawodow i etnografowie. Jednakże z w y j ą t k i e m muzeów posiadających poważniejsze zbiory, jak w Debreczynie i Peczu, są to przeważnie placówki jednoosobowe. K a t e d r y . Inną nieco rolę, naukowo-badawczą i d y d a k t y c z n ą , spełniają uczel­ nie, przede wszystkim uniwersytet w Budapeszcie, posiadający dwie katedry: etno­ grafii (Targyi Neprajzi Tanszek), której kierownikiem jest prof. Talasi Istvan, oraz folkloru (Folklor Tanszek), której przewodzi prof. Ortutay Gyula. Trzecia katedra etnografii (Neprajzi Tanszek), kierowana przez prof. Gunda Belę, zorganizowana jest przy uniwersytecie w Debreczynie. Przy każdej z tych katedr pracuje 3 —4-osobowa grupa w y k ł a d o w c ó w oraz kilku pomocniczych pracowników nauki. Poza tym w Szegedynie znajduje się pod kierownictwem prof. Balint Sandora katedra etno­ grafii (Neprajzi Tanszek), przy której nie o d b y w a j ą się w y k ł a d y , a jedynie organi­ zowana jest praca naukowo-badawczą. 2 3 r 1 L . M. S z w e n g r u b , V węgierskich etnografów, „Przegląd Humanistyczny", 1958, nr 4, s. 2 0 5 - 2 0 7 . Magyar Nemzeti Muzeum — Neprajzi Muzeum (Węgierskie Muzeum Naro­ dowe — Muzeum Etnograficzne), Budapest V I I I , K ó n y v e s Kalman, krt. 40. B a j a : Turr Istvan Muzeum (etnograf Solymos Ede, Liikó Gabor); Bekescsaba: Munkacsy Mihaly Miizeum (etn. Tabori G y ó r g y ) ; Balassagyarmat: Paloc Muzeum (etn. Zólyomi József); Debrecen: Deri Muzeum (etn. Beres Andras); Eger: Dobo Istvan Muzeum (etn. Bako Ferenc); Gyór: Xantus Janos Muzeum (etn. Filep Antal); Gyula: Erkel Ferenc Muzeum (etn. D a n k ó Imre); Hódmezóvasarhely: Tornyai Janos Muzeum (etn. Peczely Attila); Jaszbereny: Jasz Muzeum (etn. T ó t h Janos); Kaposvar: Rippl Rónai Muzeum (etn. Takacs Gyula); Karcag: Gyórffy Istvan Muzeum (etn. Szuos Sandor); Kiskunhalas: Thorma Janos Muzeum (etn. J a n ó Akos); Miskolc: Herman Otto Muzeum (etn. Bodgal Ferenc); Nagykanizsa: Thury Gyórgy Muzeum (etn. Kerecsenyi E d i t ) ; Nyiregyhaza: Jósa Andras Muzeum (etn. Balogh lstvan, Erdesz Sandor); Pecs: Janus Pannonius Miizeum (etn. Ftizes Endre, Mandoki Laszló); Sarospatak: Rakóczi Muzeum (etn. Balassa Iv'an); Sopron: Liszt Ferenc Muzeum (etn. Domokos Otto); Szeged: Móra Ferenc Muzeum (bez etnografa); Szekszard: Balogh Adam Mńzeum (etn. Andrasfalvy Bertalan); Szćkesfehervar: Istvan kiraly Muzeum (etn. Pesovar Ferenc); Szombathely: Savaria Muzeum (etn. Bardosi Janos); Veszprem: Bakonyi Muzeum (etn. Vajkai Aurel); Zalaegerszeg: Gócseji Miizeum (etn. Szentmihalyi Imre). 2 3 �398 KRONIKA I RECENZJE K o m i s j a E t n o g r a f i c z n a W ę g i e r s k i e j A k a d e m i i N a u k (Néprajzi B i zottság M. T. A.)- Mimo iż Węgierska Akademia Nauk nie posiada swoich placówek etnograficznych, to jednak wspiera i planuje pracę etnograficzną. Czynność tę wy­ konuje Komisja Etnograficzna zorganizowana w ramach Akademii, która nie tylko planuje, ale także prowadzi i kieruje ważniejszymi pracami etnograficznymi, składa również wnioski w sprawie wydawnictw etnograficznych. Jednakże większość wy­ siłków tej Komisji zmierza do .przygotowania i wydania prac zbiorowych, stanowią­ cych podstawę do nowoczesnej syntezy węgierskiej kultury ludowej, w z i ą w s z y pod uwagę, iż ostatnia synteza pt. Etnografia Węgier została wydana w latach 1933— 1937 . W ę g i e r s k i e T o w a r z y s t w o E t n o g r a f i c z n e (Magyar Néprajzi Társaság). Prace Węgierskiego Towarzystwa Etnograficznego w zasadzie nie różnią się od wy­ siłków Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Działalność jego opiera się na akcji popularyzowania i publikowania prac, które nie wchodzą w plan instytucji naukowobadawczych. Tak mniej więcej w zarysie przedstawiają się najważniejsze placówki etnogra­ ficzne na Węgrzech, a ich akcje badawcze, tj. akademii, muzeów, uniwersytetów, towarzystwa i ewentualnie innych instytucji stosownie do okoliczności i warunków, mogą b y ć całkiem podrzędne, a mogą też spełniać bardzo ważną rolę. 4 Najważniejsze osiągnięcia K o m i s j a E t n o g r a f i c z n a . Jej działalność, jak już wspomniałem, nie zamyka się w granicach planowania i ustawiania hierarchii potrzeb oraz rozdzielania zadań p o m i ę d z y poszczególne instytucje etnograficzne. Przede wszystkim wyznaczono re­ giony na obszarze Węgier, w których zachodzi najpilniejsza potrzeba zebrania mate­ riału do opracowania ogólnych zagadnień etnograficznych, .związanych niejedno­ krotnie z wynikami i potrzebami budowy socjalizmu. Komisja zajęła się t a k ż e zor­ ganizowaniem kilku grup roboczych, do których zakresu działań należy opracowywa­ nie zagadnień uznanych za najbardziej pilne w o g ó l n y m , długofalowym planie ba­ dawczym. W ramach tak pomyślanego programu dr B e l é n y e s y Marta prowadzi badania, mające na celu zebranie i opracowanie materiałów do kultury ludowej minionych epok, a głównie średniowiecza. Pracę archiwalną rozpoczęto od gromadzenia doku­ m e n t ó w z X V w., ale kilku badaczy pracuje również nad okresami późniejszymi, a mianowicie syntetycznym ujęciem kultury chłopskiej X V I I I w. Grupa ta, zwłasz­ cza jej kierownik dr Belényesy, opublikowała już kilka prac etnograficznych, będą­ cych wynikiem ich dziesięcioletniej pracy badawczej . W przygotowaniu jest wy­ danie zbiorowej pracy o życiu chłopa węgierskiego w X V w. Prawdopodobnie dzieło to zostanie opublikowane w ciągu najbliższych d w ó c h lat. 5 4 Magyarság Néprajza, t. 1 — 4, Budapest 1933—1937 (1 wydanie). Zob. np. M. B e l é n y e s y , A halászat a XIV. században [Der Eischfang im XIV. Jahrhundert], „Ethnographia", Budapest t. 64: 1953, s. 148 — 166; t e j ż e , A fôldmuvelés fejlôdésének alapvetó hérdései a XIV. században [Die grundlagenden Fragen der Entwicklung der Landwirtschaft im XIV. Jahrhundert], „Ethnographia", Budapest t. 65: 1954, s. 3 8 7 - 4 1 5 ; t. 66: 1955, s. 57 — 98; t e j ż e , Szôlo- és gyumôlcstermesztésünk a XIV. században [La production vinicole et fruitière en Hongrie au XIV siècle], ,,Néprajzi Értesitô", Budapest t. 37: 1955, s. 11 — 30; t e j ż e , Az állattartás a XIV. században Magyarországon [Viehaltung in Vngarn im 14. Jahrhundert], „Neprajzi Értesitô", Budapest t. 38:1956, s. 23 — 59; t e j ż e , Kôzépkori mezôgazdaságitorténetünk leutatási módszereirol [Metody badań historii rolnictwa średniowiecz­ nego], Godólló-Budapest 1957, ss. 37; t e j ż e , Der Aekerbau und seine Produhte in JJngarn im 14. Jahrhundert, „ A c t a Ethnographica", Budapest t. 6: 1958, s. 265—321. 5 e �399 KRONIKA I RECENZJE Na zlecenie Komisji także działa pięcioosobowa grupa etnografów (wraz z auto­ rom tego sprawozdania) nad opracowaniem Atlasu Węgierskiej Kultury (Magyar Neprajzi Atlasz). W 1958 r. została wydana czterozeszytowa ankieta, obejmująca 200 t e m a t ó w d o t y c z ą c y c h ludowej kultury w ę g i e r s k i e j . Chciałbym nadmienić, że w przeciwieństwie do Polskiego Atlasu Etnograficznego następne ankiety nie będą już ogłaszane. Obecne kwestionariusze zawierają tylko wspomniane 200 t e m a t ó w w y r a ż o n y c h mniej więcej w 1000 p y t a ń . W 1959 r. wydano Instruktarz do tere­ nowych penetracji związanych z Atlasem, zawierający wykaz kierunków prac badaw­ czych, pomocny tak ze strony praktycznej, jak i teoretycznej samego zagadnienia'. W s k a z ó w k i te i wyjaśnienia są niezmiernie pomocne dla pracowników terenowych i systematycznego przebiegu akcji. W 1959 r. przeprowadzono poszukiwania w przy­ bliżeniu w 50 punktach badawczych, w których większości zostały zakończone w ogóle prace nad wypełnieniem ankiet. W najbliższych 2 — 3 latach planuje się dalsze prace poszukiwawcze i jest nadzieja, że w t y m czasie w 240 punktach w obrę­ bie całych Węgier zostaną zakończone. Prace te, prowadzone w sąsiednich p a ń s t w a c h wśród ludności węgierskiej, idą w znacznie wolniejszym tempie. W 1959 r. oddano do druku obszerny tom pt. Węgierska bibliografia etnograficzna 1945 — 1954 (Magyar Neprajzi Bibliografia), zredagowany przez Sandor Istvana. Będzie to pierwsza pełna węgierska bibliografia etnograficzna za lata powojenne. Komisja Etnograficzna przy Akademii zaplanowała następne tomy. Toteż grupa badaczy pod kierunkiem wyżej wymienionego autora opracowuje na bieżąco dalszy materiał, zawierający również dane bibliograficzne z lat wcześniejszych. Dodajmy, że materiały z lat 1954- 1958, a także z lat 1850 — 1870 w większości są już zebrane. Od kilku lat przygotowywany jest według międzynarodowego systemu Katalog węgierskich bajek (Magyar Nepmesekałalógus), uwzględniający zarówno materiał opubli­ kowany, jak też rękopiśmienny. Okazało się, że system Aarne-Thompsona, który w większości opieTa się na materiałach skandynawskich, należy rozszerzyć, g d y ż w rze­ czywistości 50°/ bajek węgierskich nie m o ż n a włączyć do żadnego z uwzględnionych w nim t y p ó w . Nasi folkloryści na kongresie m i ę d z y n a r o d o w y m , który odbył się w K i lonii w sierpniu 1959 r . , stwierdzili podobną sytuację odnośnie do bajek rumuńskich, słowiańskich, nawet i niemieckich. Dotychczas pojawiła się tylko część materiałów opracowana przez K o v ä c s Agnes, a mianowicie Wykaz typów bajek węgierskich o te­ matyce zwierzęcej . Dodajmy, że nieco wcześniej ukazała się w druku p T a c a Berze Nagy Janos Typy ludowych bajek węgierskich ". W rzeczywistości nie jest to nic innego jak praca znanego węgierskiego etnografa, wydana post liumus. Dzieło to nie zwalnia od konieczności wydania nowego katalogu, gdyż dotychczas zostało 6 0 8 9 1 • Kwestionariusze pt. Magyar Neprajzi Atlasz Kerdoive [Ankieta Węgierskiego Atlasu Etnograficznego] opracowali: B a r a b ä s Jenö, D i ó s z e g i Vilmos, G u n d a Bela, M o r v a y Judit i S z o l n o k y Lajos, Budapest 1958, z. 1 — 4. Magyar Neprajzi Atlasz (lyiijtesi Utmutató [Instruktarz do terenowych badań dla Węgierskiego Atlasu Etnograficznego] opracowali ci sami, co kwestionariusze (por. przypis 6), Budapest 1959, ss. 11. Zob. też J . B a r a b ä s , A Magyar Neprajzi Atlasz elvi es gyakorlati problemdi [Prinzipielle und praktische Probleme des Ungari­ schen Ethnographischen Atlas], „Ethnographia", Budapest, t. 68: 1957, s. 609 — 626. Polskę reprezentował prof. Julian Krzyżanowski. Zob. J . K r z y ż a n o w s k i , Międzynarodowy kongres bajkoznawczy, „Literatura Ludowa", Warszawa R. 3:1959 nr 5 - 6 , s. 8 5 - 8 8 [przyp. Red.]. Ä. K o v ä c s , Magyar dllatmesek tipusmutatója, „Neprajzi Közlemenyek", Budapest R . 3: 1958 nr 3, s. 1 - 1 2 5 . J . B e r z e N a g y , Magyar nepmeseUpusok, Pees 1957, t. 1 — 2, ss. 675 i 732. 7 8 9 1(1 �400 KRONIKA I RECENZJE opracowane w przybliżeniu dwa razy tyle materiału, niż podał Berze. W 1960 r. praca nad indeksem bajek została zwiększona, chociaż ograniczyła się wyłącznie do zebrania nowych materiałów, ale nie planuje się ich wydania w najbliższym czasie. W 1959 r. przystąpiła do pracy nowo zorganizowana grupa badaczy, której zadaniem było zebranie materiałów naświetlających społeczne życie ludu węgierskiego. Zorganizowanie tej grupy zostało spowodowane brakiem opracowań z zakresu kul­ tury społecznej tak w dawniejszych, jak i obecnych publikacjach etnograficznych. Badania prowadzone w ostatnich latach b y ł y skierowane przede wszystkim na zna­ czenie i rolę pokrewieństwa u Węgrów, wyjaśniające problem wielkiej rodziny (Grossfamilien). Część tego dzieła znajduje się w przygotowaniu do druku i zostanie wydana w najbliższym czasie. Największym rozmachem odznaczył się zespół pracowników pod kierownictwem prof. Talasi Istvana, badający problemy ludowego rolnictwa. Przystąpiono do opra­ cowania przede wszystkim tych t e m a t ó w i regionów, które dotychczas nie b y ł y w ogóle brane pod uwagę, stanowiąc białą kartę węgierskiej etnografii. W 1959 r. badano na przykład zabytki ludowego budownictwa, rodzaje pożywienia ludności zajmującej się wypasem zwierząt domowych na terenach K i s a l f ó l d . Położono także nacisk na rybołówstwo i zbieractwo tego ludu. Uczestnicy tej grupy nie pracują zespołowo, ale indywidualnie według wskazówek-prof. Talasi, mając ciągle na uwa­ dze wymagania wyżej opisanych zagadnień. W badaniach nad rolnictwem wzięły udział także inne katedry, interesujące się rozwojem agrotechniki węgierskiej. Etnografię reprezentuje w tej grupie dr Belenyesi Marta. Historia rolnictwa stała się zatem łącznikiem spajającym działalność kilku dyscyplin naukowych. W tejże grupie w 1959 r. zajmowano się gromadzeniem dokumentacji filmowej pod kierownictwem dr Kovacs Laszló. Przygotowano kilka krótkometrażowych filmów na temat rybołówstwa, koczownictwa oraz budownictwa. Prof. Talasi kierował także pracami grupy im. Bel Matyas, skupiającej histo­ ryków i etnografów. Grupa ta przygotowała do druku dzieło Bel Matyasa, który w pierwszej połowie X V I I I w. napisał pracę pt. Traetatus de re rustica Hungarorum. Dzieło to jest pierwszą węgierską etnograficzną pracą zbiorową, posiadającą wielkie znaczenie z tego względu, że daje ogólny obraz życia ludów żyjących u pod­ nóża Karpat, m ó w i ą c y c h różnymi językami. Z tego też powodu praca ta ma ogól­ niejsze znaczenie, na miarę zainteresowań środkowoeuropejskich. Wydanie jej nastąpi najprawdopodobniej w 1962 r. W k a ż d y m bądź razie zasadnicze prace nad tym dziełem zostały zakończone. Również w 1959 r. pod kierunkiem prof. Ortutay Gyula zostało zapoczątko­ wane opracowywanie zbioru ballad węgierskich, polegające zasadniczo na uporząd­ kowaniu według przyjętych s y s t e m ó w . Zespół tychże pracowników ponadto zaj­ muje się opracowywaniem bajek. Działalność tej grupy została znacznie rozszerzona w 1960 r. J a k wiadomo, akademik prof. Ortutay jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m zapoczątkował studia nad bajkami, rozsegregował je według charakteru socjalnego, stylistycznego i typowego. Tak samo starał sie_ w y k a z a ć znaczenie jednostki z okre­ śleniem jej środowiska. System prof. Ortutay zapoczątkował pewnego rodzaju nowy kierunek i w ten sposób tak on, jak i jego współpracownicy stworzyli n o w ą szkołę w folklorystyce, zdobywając sobie uznanie również poza granicami Węgier. Zespół debreczyński, zorganizowany przez prof. Gunda Belę, obrał inny kierunek pracy, a mianowicie przygotował monografię jednego regionu. Obecnie opracowuje 11 1 1 Teren nad rzeką Rabą, tzw. Mała Nizina Węgierska, gdzie przebywano nieraz na wypasach w ciągu całego roku. �401 KRONIKA I RECENZJE monograficznie kulturę ludową północno-wschodnich Węgier, tj. Zemplen. Ostatnio na jednym z zebrań prof. G-unda zaznajomił słuchaczy z planem tej akcji, określa­ jąc kierunki i metody badań. Na różnorodność kulturową tego terenu składa się wiele, a przede wszystkim cztery różne narodowości, trzy wyznania religijne, nie­ jednolita historyczna przeszłość wsi oraz społeczne zróżnicowanie. T a rozmaitość oddziaływania na kształtowanie się kultury regionalnej rzeczywiście posłuży za dobrą p o d s t a w ę do zilustrowania podjętej problematyki. N a l e ż y jeszcze w y m i e n i ć , iż w ramach Akademii istnieje Zakład Badania Mu­ zyki Ludowej (N epzenehutató Osoport), pod kierownictwem Kodaly Zoltana, który w y d a ł już czwarty tom ważnego dzieła Oorpus Musicae Popularis Hungariae . M u z e a . Program działalności naukowej m u z e ó w tylko częściowo b y ł oparty o plany Akademii. Muzea, posiadając swoje specyficzne zadanie owiązane z gro­ madzeniem zbiorów, ich opracowywaniem, konserwacją i wystawiennictwem, mu­ siały realizować przede wszystkim własny program p r a c y . Przede wszystkim trzeba wspomnieć, że p o d s t a w ą naukowej działalności Muzeum Etnograficznego w Buda­ peszcie są nie tylko zbiory, ale od wielu lat systematycznie gromadzone i upo­ rządkowane wzorowo archiwum, przechowujące w te] chwili setki rękopisów, liczące łącznie ponad 100 000 stron. Treścią tego bogatego zbioru jest oczywiście w ę ­ gierska kultura ludowa. Niedawno rozbudowano te zbiory o dwa nowe działy, a mianowicie: 1) historyczne archiwum, zawierające głównie materiały do średnio­ wiecza (wypisy o wartości etnograficznej); 2) zbiór materiałów i d o k u m e n t ó w , oznaczony nazwą „Szaman archiwum". Podstawowym materiałem do tego działu, założonego w 1959 r., są opisy podróży po Związku Radzieckim i prawie z pół­ torarocznej ekspedycji na Syberii Diószegi Vilmosa. „Szaman archiwum" składa się z notatek opisujących wierzenia narodów ałtajskich i ugrofińskich, a nadto znaj­ dują się tam fotografie, nagrania magnetofonowe, mikrofilmy, różnego rodzaju rę­ kopisy itp. W ciągu 1959 r. uporządkowano tę wielką kolekcję materiałów będą­ cych obecnie na Węgrzech podstawą badań w zakresie szamanizmu. Pracownicy muzeum oprócz wypełniania różnorodnych obowiązków i planów własnych placówek, tak bardzo absorbujących, przecież znajdują jeszcze czas na realizowanie planu Akademii. Obecnie opracowują monografię dwóch regionów wiej­ skich i jednego osiedla, uważanych za odizolowane środowiska językowe. Monografia jednej wsi Niziny Węgierskiej opracowywana przez F e l E d i t i Hofer Tamasa jest już obecnie przygotowana do druku. Poza tym przeprowadzano badania w za­ kresie hodowli zwierząt domowych . Z zakresu ogrodnictwa historię rozwoju uprawy tytoniu na Węgrzech opracował Takacs Lajos. P o d o b n ą monografię o uprawie wino­ gron i rozwoju winiarstwa przygotowuje Vincze Istvan. Także Balassa Ivan przy­ gotował monografię o uprawie kukurydzy w aspekcie historyczno-etnograficznym. Mamy więc nowe materiały do historii rozwoju poszczególnych roślin, znanych chło­ pom węgierskim. Niestety nie objęto poszukiwaniami uprawy ziemniaków. Wielu badaczy zajmuje się zagadnieniami rozwoju budownictwa wiejskiego oraz architek­ tury wnętrz. N a l e ż y również wspomnieć o badaniu sztuki ludowej, a zwłaszcza o pracy Kresz Marii z zakresu rozwoju garncarstwa i Szolnoky Lajosa z dziedziny tkactwa ludowego. 12 13 14 1 2 Praca ukazała się pt. Magyar Nepzene Tara (Oorpus Musicae Popularis Hungariae), t. 4: Pdrositók, Budapest 1955, ss. 905. Działalność i osiągnięcia etnograficznych muzeów węgierskich zostaną omó­ wione w n a s t ę p n y m tomie „Etnografii Polskiej" [przyp. Red.]. Na Węgrzech istnieje jedno z nielicznych, a najstarsze na świecie, Muzeum Rolniczo-Hodowlane (Mezógazdasagi Mńzeum) w Budapeszcie [przyp. Red.]. 1 3 14 Etnografia Polska, t. I V 26 �402 KRONIKA I RECENZJE Wynikiem kilkudziesięcioletnich poszukiwań Szendrey Akosa jest leksykon z w y c z a j ó w i wierzeń ludowych. Praca, będąca obecnie na ukończeniu, będzie podana w alfabetycznym układzie. Szendrey Akos wspólnie z Sandor Istvanem w 1959 r. rozpoczął przygotowywanie dotychczas w m a ł y m stopniu opracowanych legend węgierskich. Praca polega nie tylko na zebraniu materiałów, ale także na przygoto­ waniu podręcznika i katalogu m o t y w ó w legend ludowych. Kie tylko wymienione, ale i inne liczne oddziały czy sekcje muzeum budapeszteń­ skiego mają poważne osiągnięcia. Na przykład w sekcji muzycznej przygotowano do druku i opatrzono komentarzami zbiór ballad Vargyas Lajosa. Dodajmy, że w jednym z rozdziałów tej pracy wykazano w p ł y w y francuskie na ballady węgier­ skie. W dziale etnografii ogólnej Boglar Lajos, podobnie jak Diószegi na Syberii, kierował przez półtora roku ekspedycją w Południowej Ameryce, badając dotych­ czas mało znane plemiona Indian. Niedawno również powrócił z podróży po F i n ­ landii Kodolanyi Janos, przeprowadzając badania nad życiem L a p o ń c z y k ó w . Z in­ nych prac zasługujących na u w a g ę trzeba wspomnieć o działalności Bodrogi Tibora, który przygotowuje studium o Morganie. K a t e d r y . Działalność naukowo-badawczą katedr uniwersytetów węgierskich w znacznej mierze związana jest z planami Akademii. Tylko względy dydaktyczne skłaniają kierowników katedr do podejmowania zadań poza ogólnie p r z y j ę t y m i planami. Charakterystyczne pod tym względem było przemówienie wygłoszone przez prof. Ortutay G-yula, gdy został mianowany członkiem A k a d e m i i . Należałoby tutaj w y m i e n i ć niektóre prace zakończone w 1959 r. i czekające na wydanie, a w i ę c : Barabas Jeno, Metoda kartograficzna w etnografii (Kartografiai módszer a neprajzban); Hoffmann Tamas, Sposoby młócenia zbóż i ich rozwój (Oabonanemiiek nyomtatdsa). Podobnie w katedrze folkloru przy współudziale Degh Lindy przygotowano rozprawę pt. Bajka ludowa i społeczeństwo (Nepmese es tdrsadalom). Dodajmy, że w Debreczynie G-unda Bela wydaje „Ethnographica Carpatica". R ó ż n e . Nie należy zapominać o dużej roli, jaką spełniają w rozwoju naszej dyscypliny podstawowe czasopisma etnograficzne, ukazujące się regularnie. Do nich należą: „ A c t a Ethnographica", „Ethnographia", „Neprajzi Ertesitó", „ N e p rajzi K ó z l e m e n y e k " (Etnograficzne Czasopismo) i „ I n d e x Ethnographicus". Nie­ zależnie od tej serii wydano wiele broszur o znaczeniu lokalnym. Przy sposobności trzeba wspomnieć o kilku dziełach naszych uczonych etnografów, których prace wydane w latach 1956—1959 z d o b y ł y międzynarodowe znaczenie. Do nich należą przede wszystkim monografie , prace z zakresu metodyki b a d a ń , sztuki ludowej , stroju *, muzyki ludowej , folkloru , m i t ó w , wierzeń, zwłaszcza 15 16 18 16 1 20 1 7 21 2 2 Variäns, invaridns, affinitds. Magyar T u d o m ä n y o s Akademia TärsadalmiTörteneti Tudomanyok Osztälyänak Közlemenyei, t. 9: 1959, s. 195 — 238. A. V a j k a i , Szentgäl [Szentgäl — monografia wsi], Budapest 1959, ss. 398. B . G u n d a , Neprajzi gyüjtSuton [Ekspedycje etnograficzne], Debrecen 1956, ss. 171. F o l — H o f er — C s i l l ć r y , Ungarische Bauemkunst, Budapest 1958, ss. 85, tabl. 110 [wydano też w jęz. angielskim i francuskim]; T . B o d r o g i , Oceania miiveszete, Budapest 1959, ss. 46, tabl. 170. M. K r e s z, Magyar parasztviselet 1820 — 1867 [Węgierskie stroje ludowe w latach 1820— 1867], Budapest 1956, ss. 234, tabl. 96 [wydano też w jęz. niemieckim, angielskim i francuskim]. Studia Memoriae Belae Bartok Sacra, Budapest 1956, ss. 544 [wydano też w jęz. angielskim]; I . H a i m o s , A zene Kersemjenben, Budapest 1959, ss. 119. G. O r t u t a y , Ungarische Volksmärchen, Berlin 1957, ss. 564. J . B e r z e N a g y , lHgigeró fa, Pees 1958, ss. 389. 1 6 1 7 1 8 1 8 20 2 1 2 2 �403 KRONIKA I RECENZJE 2S 24 szamanizmu , prace o tematyce pozaeuropejskiej . Najnowsze z naszych publika­ cji, których przyjęcie nie jest nam jeszcze znane, z wielu względów zasługują na u w a g ę polskiego etnografa. Należy jeszcze wspomnieć o d w ó c h w a ż n y c h pracach etnograficznych, które ukażą się w 1960 r. Są to prace zbiorowe, a ze względu na treść, jak też autorów, nabiorą one znaczenia bardziej ogólnego. Jedna z nich znajduje się już w druku: Gunda Bóla, Kultura i tradycja (MunelUeg es hagyomany). Z p o c z ą t k i e m 1960 r. zostanie oddana do druku praca pod Tedakcją Póldes Laszló, poświęcona pasterstwu i hodowli, dająca przegląd tych zagadnień w rozwoju histo­ rycznym nie tylko z terenów węgierskich, ale także krajów sąsiednich i dalszych z obszarów Karpat i Bałkanów. W obydwu pracach znajdują się artykuły etnogra­ fów polskich, rosyjskich, czeskich, m m u ń s k i c h , bułgarskich i słoweńskich. Jeszcze raz należy powrócić do działalności m u z e ó w prowincjonalnych. Prace tych ośrodków mają jednak duże znaczenie, w skali oczywiście krajowej. Wiele z nich, zwłaszcza w ostatnich latach, systematycznie wydaje roczniki, prace etnograficzne, w ktÓTych uwzględniana jest nie tylko etnografia, ale także archeologia. Streszczenia w j ę z y k u rosyjskim i niemieckim czynią je również dostępnymi dla zagranicy. Na zakończenie trzeba wspomnieć o konferencji, jaka odbyła się jesienią 1959 r. z okazji 70-lecia powstania Węgierskiego Towarzystwa Etnograficznego. Przepro­ wadzono w ó w c z a s szczegółową analizę pracy, wykazując, jak ta zasłużona instytucja, przezwyciężając wiele przeszkód, systematycznie rozwijała działalność naukowobadawczą i popularyzacyjną. Szczególnie ostatnie lata przyniosły doskonałe wyniki, zwłaszcza w zakresie udoskonalania metod pracy. Nasi badacze starają się w jak n a j w i ę k s z y m stopniu pogłębić i poszerzyć swoją wiedzę etnograficzną, dorównać wysokiemu poziomowi ogólnoeuropejskiemu. Kontakty, jakie obecnie utrzymujemy, i współpraca z wieloma uczonymi Europy przy opracowywaniu wspólnych zagadnień dają w pewnym stopniu gwarancję naszej użyteczności. Jednakże w zakresie badań etno-socjologicznych i etno-psychologicznych pozostało jeszcze wiele do zrobienia. Mamy jednak nadzieję, że ogólnowęgierska konferencja etnograficzna w 1960 r., a także inne, w których nasi uczeni w e z m ą udział, przyniesie w tej dziedzinie poważne osiągnięcia. Do druku przygotowano w Zakładzie Etnografii I H K M P A N w Krakowie Jeno Barabds (Budapeszt) Tłum. z węg. J . Tóvari ZSRR Z D Z I A Ł A L N O Ś C I I N S T Y T U T U E T N O G R A F I I im. N . N . M I K Ł U C H O - M A K Ł A J A A K A D E M I I N A U K Z S R R W 1959 R O K U Rok 1959 zaznaczył się dla wszystkich ludzi radzieckich wydarzeniem o wiel­ kiej doniosłości historycznej. W roku tym odbył się w Moskwie X X I Zjazd K o ­ munistycznej Partii Związku Radzieckiego, który nakreślił program budowy komu­ nizmu w Z S R R , program niebywałego rozwoju ekonomicznego i kulturalnego. 2 3 V . D i ó s z e g i , A sdmdnhit emlehei a magyar nepi muveltsegben [Pozostałości szamanizmu w ludowej kulturze węgierskiej], Budapest 1958, ss. 472. Opuscula ethnologica memoriae Ludowi Biró sacra, Budapest 1959, ss. 472 [wydano też w jęz. niemieckim i angielskim]. 24 �404 KRONIKA I RECENZJE W przemówieniu I Sekretarza K P Z R N. S. Ohruszczowa, w wystąpieniach uczest­ ników Zjazdu oraz w przyjętych przez Zjazd postanowieniach zwrócono szczególną uwagę na perspektywy działalności naukowo-badawczej uczonych różnych dyscyplin, a w szczególności przedstawicieli nauk społecznych. Ekonomiści, filozofowie, hi­ storycy zostali wezwani do wnikliwego badania praw wyznaczających przejście od socjalizmu do komunizmu, do badania praw doświadczeń gospodarczego i kultu­ ralnego budownictwa Związku Radzieckiego, do przyjścia z p o m o c ą w wychowa­ niu ludu pracującego w duchu komunistycznym i do śmiałego rozpracowywania nowych problemów, mających znaczenie praktyczne, oraz do analizowania procesów zachodzących w św iecic kapitalistycznym, do demaskowania ideologii burżuazyjnej i do walki przeciw rewizjonizmowi o czystość marksizmu-leninizmu . Wykonanie tych zadań stało się powinnością wszystkich radzieckich uczonych-humanistów, a w tej liczbie i etnografów. Kierując się decyzjami X X I Zjazdu K P Z R , Instytut Etnografii im. N . N . M.ikłucho-Makłaja w ścisłej współpracy z innymi placówkami etnograficznymi opraco­ wał i przyjął w 1959 r. siedmioletni plan prac naukowo-badawczych. W omawianiu tego planu na Konferencji Koordynacyjnej, odbytej w czasie trwania sesji sprawo­ zdawczo-ekspedycyjnej, wzięło udział wielu uczonych z innych i n s t y t u t ó w i oddzia­ łów A N Z S R R , jak również z Akademii Nauk poszczególnych republik, uniwersy­ t e t ó w w Moskwie, Saratowie i Kazaniu oraz z muzeów i innych placówek naukowych. W przyjętej przez Konferencję rezolucji zwrócono szczególną uwagę na konieczność koordynacji pracy w zakresie podstawowych problemów wszystkich placówek etno­ graficznych, jak też na niezbędność ścisłej współpracy z innymi specjalistami z kręgu nauk społecznych. W y s u n i ę t e przez etnografów radzieckich problemy, które winny b y ć opracowane w planie siedmioletnim, zostały ujęte w 3 podstawowe kierunki: 1) procesy prze­ obrażeń systemu społecznego i kulturowego narodów Związku Radzieckiego w epoce rozwijającego się budownictwa komunizmu; 2) formowanie się narodowości i pro­ blemy narodowościowe; 3) pochodzenie człowieka i ras ludzkich oraz zagadnienie historii społeczeństwa pierwotnego. W obrębie problemów pierwszego kierunku czołowe miejsce zajmują badania: a) życia chłopstwa kołchozowego i robotników, b) stosunków rodzinno-bytowych narodów Z S R R , c) zamierania przeżytków religijnych i patriarchalnych. Badanie przeobrażeń socjalistycznych życia, kultury i warunków bytowych klasy robotni­ czej i inteligencji należy już do tradycyjnego programu etnografów radzieckich. W epoce rozwijającego się budownictwa komunizmu badanie przeobrażeń socjali­ stycznych nabiera szczególnego znaczenia . W wyniku badań nad warunkami bytowymi chłopstwa kołchozowego i robot­ ników zostaną w n a d c h o d z ą c y m siedmioleciu napisane monografia uogólniająca, jak np. Współczesny byt kołchoźników Z 8 KB i perspektywy jego dalszego przekształ­ cania się na drodze do komunizmu (CoepeMennuu 6urn KOJITOZHUKOS CCCP U nepcneumueu eeo gaM,neiimego upeoópaaoeuHUH na nyniu K. noMMynu3My), która sta­ nowić będzie uogólnienie wyników badań etnograficznych, prowadzonych w , r ó ż n y c h regionach kraju. r 1 2 1 H . C . X p y m, e B, O KonmpojibHux •ąuijjpax paseumun napodtioso xo3xńcmea HU 1959-1965 sodu, Moskwa 1958, s. 67; ,, KoMMymicr", 1959, nr 2, s. 13. C . I I . T O J I C T O B , HeKomopue npoójieMu 3miwapag3uHecKou naynu, [w.] Bonpocu cmpoumejibcmea KOMMynU3Ma e CCCP (Mamepuajibi Haynnou ceccuu OmdejieHua o6u^ecmeeHHux nayn AH CCCP), Moskwa 1959, s. 221 — 223. CCCP 2 �405 KRONIKA 1 RECENZJE Walka z przeżytkami religijnymi t k w i ą c y m i w świadomości ludzkiej jest jed­ nym z naczelnych zadań działalności polityczno-wychowawczej w epoce budownictwa komunistycznego. Nie jest więc przypadkiem, że do siedmioletniego planu pracy Instytutu Etnografii A N Z S R R została włączona praca zbiorowa Przeżytki religijne u narodów Ziviązku Radzieckiego i drogi ich przezwyciężania (Pe.tueuo3nbie nepeMcurnnu y napogoe CCCP u nymu ux npeodojieuua) oraz monografia Problemy rozwoju światopoglądu materialislyeznego i drogi zanikania przeżytków religijnych (IIpoćjiejubi paaeumuH MamepuajiucmunecKoeo Mupoeo33pcHun u nymu u33KueaHuu peJimuo3HO6bimoeux nepe'Mcum,Kon). W celu opracowania tych problemów, związanych ściśle z praktycznymi potrzebami budownictwa komunistycznego, zorganizowano w I n ­ stytucie Etnografii specjalną grupę badawczą historii religii i ateizmu. Już w 1959 r. Instytut wydal zbiór artykułów pt. Studia i materiały dotyczące pierwotnych wierzeń religijnych, pod redakcją S. A. Tokariewa i W . N . Czerniecowa . Wiecie 1959 r. Prezydium A N Z S R R zatwierdziło Zespołową ekspedycję badaw­ czą (pod kierownictwem Ł. N. Tierentiewej), strukturalnie związaną z Instytu­ tem Etnografii im. N. N . Mikłucho-Makłaja, powołaną do prowadzenia badań nad przeobrażeniami społeczno-bytowymi i kulturalnymi u narodów Związku Radziec­ kiego w epoce przejścia od socjalizmu do komunizmu. W 1959 r. 18 zespołów tej ekspedycji przeprowadzało badania w zachodniej i centralnej części Związku R a ­ dzieckiego, na Syberii, Kaukazie, Uralu i na Dalekiej P ó ł n o c y , w Karelii, Kazach­ stanie, a także w innych regionach Z S R R . Uczestnicy tej Zespołowej ekspedycji badali kulturę i warunki bytowe robotników i kołchoźników. Tak na przykład ze­ spół Uralski, pod kierownictwem W. J . Krupiańskiej, zakończył w 1959 r. zbieranie materiałów w N i ż n y m Tagile i rejonach podmiejskich do monografii Kultura i byt robotników Niżnego Tagiłu (Kyjibmypa u óbim pa6o%ux Huwcnezo Taziuia), a zespół Kazachstański pod kierownictwem T . W. Staniukowicz przeprowadził badania w sowchozach, p o w s t a ł y c h na ziemiach świeżo wziętych pod uprawę. Specjalnemu tematowi — przeżytkom religijnym — zostały poświęcone prace zespołu Centralnego, kierowanego przez Gr. P . Sniesariewa. Materiały zebrane przez ten zespół w obłasti Gorkowskiej w rejonie Swietłojar-jezioro i rzeki Kerżenec doty­ czące b y ł y c h staroobrzędowców świadczą o s t a ł y m zanikaniu wyobrażeń religijnych u miejscowej ludności. Zespół Gr. S. Masłowej, działający na Syberii Zabajkalskiej, badał głównie daw­ nych, rosyjskich osadników Zabajkala i tzw. „Sybiraków". Natomiast zespół Jenisejski, kierowany przez W. A. Tugołukowa, zebrał materiały dotyczące współczesnej gospodarki, warunków bytu i kultury grupy chantyjskich E w e n k ó w oraz leśnych Eńców. Podstawowym zadaniem zespołów: Dagestańskiego, Adygejskiego i Karelskiego, kierowanych przez B . A . Kałojewa, J . S. Smirnową, W. N. Bielicer, było zbadanie procesów rozwoju narodowego u małych ludów i zanikanie u nich przeżytków re­ ligijnych. Poważnego wysiłku w zakresie badań nad współczesnością dokonały również inne ekspedycje Instytutu Etnografii. W związku z praktycznymi zadaniami bu­ downictwa socjalistycznego na Dalekiej P ó ł n o c y 5 zespołów Północnej ekspedycji (Tajmyrski, Północno-wschodni, Ewenkijski, Turuchański, Murmański) k o n t y n u o w a ł o w 1959 r. badania tradycyjnej wytwórczości domowej, cech szczególnych bytu oraz 3 3 uuu HccjiedoeaHua u Mamepuajibi no eonpocaM nepsoóbimnuz pejiueuo3Hbix l p o d r e d a k c j ą C. A. T o K a p e B a i B . H . IepHeu;oBa, Tpyjt,bi HHCTHTyTa <i>KM HM. I I . H . MHKJiyxo-MaKJiaa, t. 51, M o s k w a 1959, ss. 265, nlb. l'. eepoea- aTHorpa- �406 KRONIKA I RECENZJE rozwoju współczesnej kultury narodowej. Współczesny byt kołchoźników badany b y ł przez zespół E s t o ń s k i ekspedycji N a d b a ł t y c k i e j . W 1959 r., podobnie jak dawniej, różnorodną pod w z g l ę d e m tematyki i rozległą terytorialnie b y ł a praca Środkowoazjatyckiej ekspedycji etnograficznej, pod kierow­ nictwem T . A . Żdanko, i Chorezmskiej ekspedycji archeologiczno-etnograficznej, kie­ rowanej przez S. P . Tołstowa. Problemami współczesności z a j m o w a ł y się 4 z e s p o ł y : Predgórny i Zarawszański (kier. B . C h . Karmyszewa) pracował w obłasti Samarkandskiej; zespół Turkmeński (kier. G. P . Wasiliewa) przeprowadzał badania penetracyjne, w wyniku których wybrano do badań stacjonarnych kołchoz „ K o m u n a " w obłasti Taszauzkiej Turkmeńskiej S R R ; zespół Karakałpakski (kier. T . A . Żdanko) badał warunki bytowe robotników korejskiego sowchozu „ R a s z u a n " i fabryki przetworów rybnych, znaj­ d u j ą c y c h s i ę w centralnej części delty Amu-darii. Prócz tego zespół Karakałpakski rozpoczął etnograficzne badania wśród chłopów kołchozu „ L e n i n i z m " Turtukulskiego rejonu Kara-Kałpakskiej A S R R . Grupa uczestników ekspedycji Środkowoazjatyc­ kiej razem z pracownikami Instytutu Historii A N Uzbeckiej S R R i Muzeum H i ­ storycznego badała U z b e k ó w - D u r m e n ó w , pracujących w sowchozie im. Kalinina w Tadżyckiej S R R . Tuwińska zespołowa ekspedycja archeologiczno-etnograficzna, kierowana przez Ł. P . Potapowa, poświęciła szczególnie wiele uwagi badaniu procesów komunistycz­ nego budownictwa wśród narodu tuwińskiego. Etnograficzny zespół Prucko-Dniestrzańskiej ekspedycji archeologiczno-etno­ graficznej (Instytut Archeologii, Instytut Etnografii i Mołdawski Oddział A N Z S R R — kierownik G. B . Fiedorów) zbierał w p o ł o ż o n y c h nad Prutem rejonach Mołdawii materiały do tematu Kultura i byt kołchoźników Mołdawskiej SRR (Kyjibmypa u 6um Kojixo3HUKoe Mo.ngaecKou CCP) — kierownik zespołu M. J . Sałmanowicz. 4 Instytut Etnografii A N Z S R R przygotował i oddał w 1959 r. do druku dwie interesujące prace, poświęcone problemom współczesności. Jest to zbiór prac pt. Współczesna gospodarka, kultura- i byt małych narodów Północy (Coepejnennoe xoanucmeo, Kyjibmypa u 6um Majiuz napogoe Ceeepa) i monografia Ł. N. Tierentiewej Chłopstwo kołchozowe Łotwy (Kojixo3Hoe Kpecmbimcmeo Jlameuu). Czołową pracę Instytutu stanowi wydawanie wielotomowej serii Narody świata (Hapogbi Mupa — ponad 15 t o m ó w ) . P o w y ż s z a praca winna b y ć zasadniczo ukończona w ciągu bieżącego siedmiolecia. Dotychczas wydano 7 t o m ó w , z czego 2: Narody Ameryki (Hapogu Ajnepum), w 1959 r. 6 4 Ukazał się już 3 tom, podający dawniejsze wyniki tej ekspedycji: MamepuaAbi u uccjiedoeamin no amnoepagSuu KapanajinaKoe, pod redakcją T . A. JKaaHKo, Mo­ skwa 1958, ss. 412, nlb. 2, tabl. X I X , w serii Tpyflti Xope3MCK0ił apxeonoro3THorpa$HMecKOń 3KcneflHii,HH pod redakcją C. n . ToncTOBa [Przyp. Red.]. W serii Hapodbi Mupa, pod redakcją C. n . ToncTOBa, ukazały się następujące tomy: Hapodbi Adipunu, pod redakcją j{. A. Ontneporre i H . H . noTexHHa, Moskwa 1954, ss. 731, nlb. 1; Hapodbi AecmpaMiu u Oneanuu, pod redakcją C. A. ToKapeBa i C. n . TwiCTOBa, Moskwa 1956, ss. 672; Hapodbi Cu6upu, pod redakcją M. T. JleBHHa i J l . n . noTanoBa, Moskwa —Leningrad 1956, ss. 1083, nlb. 1; Hapodu nepedHott Aauu, pod redakcją H . A. KncJiHKOBa i A. H . nepumna, Moskwa 1957, ss. 613, nlb. 2; Hapodbi AMepunu, t. 1, Ceeepnan Ajnepuna (6e3 MeKCHKii); pod redakcją A. B . E$HMOBa i C. A. TonapeBa, Moskwa 1959, ss. 670, nlb. 2; t. 2: IleHmpaJibuan u KMcnaH AjuepuKa, pod redakcją A. B . E^HMOBa i C . A. TonapeBa,- Moskwa 1959, ss. 672; Hapodbi Kaenaaa, t. 1, pod redakcją M. O. KocBeHa, Moskwa 1960, ss. 612. 5 �KRONIKA I RECENZJE 407 W bieżącym siedmioleciu Instytut Etnografii A N Z S E E kontynuuje badania nad zagadnieniem etnogenezy i kształtowania się narodowości, przygotowuje atlasy historyczno-etnograficzne (rosyjski, Azji środkowej i Kazachstanu, kaukaski, nad­ bałtycki), wydaje kolejne zeszyty „Zarysów Etnografii Ogólnej" (OiepKH oSnreft yTHorpaiŁHH) oraz Prac i Materiałów Ekspedycji Rosyjskiej, a także Ekspedycji Chorezmskiej i Nadbałtyckiej. D u ż e znaczenie teoretyczne mają badania procesów etnicznych u ludów zamiesz­ kujących Syberię (monografia pt. Historia etniczna Syberii północno-wschodniej — dniHunecnasi ucmopun ceeepo-eocmoKa Cuóupuu i in.) oraz D a l e k ą Północ, które w warunkach ustroju radzieckiego d o k o n a ł y przejścia do socjalizmu, pomijając nie tylko kapitalistyczne, ale i feudalne stadium rozwoju. W 1959 r. prowadzone b y ł y prace badawcze w zakresie etnogenezy i historii etnicznej na Czukotce i w Jakutii. Na Czukotce Kontynuowano pod kierownictwem M. G. Lewina prace wykopaliskowe w staroeskimoskim grobowcu w TJelenie. Uzy­ skany materiał rzuca interesujące światło na historyczne losy dawnych mieszkańców Azji północno-wschodniej. W Jakutii Instytut Etnografii zorganizował w 1959 r. wspólnie z Jakuckim Oddziałem A N Z S R R Jukagirską ekspedycję zespołową. W pracach jej wzięli udział nie tylko etnografowie, ale też archeolodzy, lingwiści, antropolodzy i histo­ rycy sztuki (I. S. Gurwicz, Z. W. Gogolew, A. I . Ł a p t i e w i in.). Zagadnienia etnogenezy i historii etnicznej objęte b y ł y też planem prac Tuwińskiej zespołowej ekspedycji archeologiczno-etnograficznej. Badania zespołowe k o n t y n u o w a ł a ekspedycja N a d b a ł t y c k a . Zebrany został materiał d o t y c z ą c y kultury i w a r u n k ó w bytowych proletariatu wiejskiego i mało­ rolnego c h ł o p s t w a w burżuazyjnej Estonii oraz obustronnych powiązań kultural­ nych między narodem rosyjskim i estońskim. Zespół E s t o ń s k i badał prócz tego współ­ czesne warunki bytu kołchoźników. Zespół antropologiczny ekspedycji Nadbał­ tyckiej (kier. M. W. Witów) zakończył w 1959 r. badania t y p ó w fizycznych ludności Białoruskiej S R R i sąsiednich rejonów U S R R i R S F R R . Zespół paleoantropologiczny (kierownik W. P . Aleksiejew) zbierał w krajach n a d b a ł t y c k i c h materiały kraniologiczne. Uczestnicy ekspedycji Środkowoazjatyckiej i Chorezmskiej nagromadzili po­ ważne ilości materiałów do Atłasu historyczno-etnograficznego Azji Środkowej i Ka­ zachstanu. Tak na przykład w obłasti Taszauskiej i na Żana-Darii k o n t y n u o w a ł ba­ dania historii nawadniania zespół archeologiczno-topograficzny (kierownik B . W. Andrianow), natomiast w obłasti Chorezmskiej i w południowych rejonach K a r a Kałpakii kontynuowano badania budowli kultowych i obrzędów. Archeologiczne zespoły ekspedycji Chorezmskiej prowadziły badania przede wszystkim w Turtukulskim rejonie Kara-Kałpakckiej A S R R , w Chorezmskiej obłasti Uzbeckiej S R R i na południu Kzył-Ordinskiej obłasti Kazachskiej S R R . W T a ­ szauskiej obłasti Turkmeńskiej S R R prowadzone b y ł y penetracyjne badania zabyt­ ków średniowiecznych lewobrzeżnego Chorezmu. Etnograficzne prace ekspedycyjne lat ubiegłych znalazły częściowo wyraz w pra­ cach i zbiorach prac wydanych i przygotowanych do druku przez Instytut Etnografii A N Z S R R w 1959 r. Tak więc zostały wydane tomy 1 i 2 „Prac ekspedycji Nad­ b a ł t y c k i e j " (t. 1 — poświęcony badaniom etnograficznym i archeologicznym; t. 2 — antropologii etnicznej wschodniej części krajów nadbałtyckich), t. 4 „Prac ekspe­ dycji Chorezmskiej" (Ceramika Chorezmu — KepaMuna Xope3Ma), z. 1 i 2 „Materiałów �408 KRONIKA I RECENZJE ekspedycji Chorezmskiej" (w z. 1 odzwierciedlone są prace ekspedycji w latach 1954—1956; z. 2 zawiera monografię T . A. Trofimowej Starożytna ludność Chorezmu na podstawie danych paleoantropologii — Jlpeonee liacejienue Xope3Ma no dannuM najieoaumponojioauu), t. 2 i 3 „Prac ekspedycji Kirgiskiej" (t. 2 zawiera badania archeo­ logiczne, t. 3 — referaty i przyczynki wygłoszone na konferencji poświęconej etno­ genezie narodu kirgiskiego). Przygotowany jest do druku i złożony w wydawnic­ twie A N Z S R R t. 4 „Prac ekspedycji Kirgiskiej" oraz t. 1 „Prac ekspedycji Mordowskiej" i „Prace ekspedycji Tuwińskiej". W 1959 r. wydano zeszyty Azja poza granicami Związku Radzieckiego (3apyóewcnan Aaun) i Azjatycka część ZSRR (AauamcKaa, nacmb CCCP) z serii „Za­ rysy Etnografii Ogólnej", zaś dwa inne zeszyty tej serii — Europejska część ZSRR (Eeponeucnaa nacmb CCCP) i Europa poza granicami ZSRR {3apy6ewcHax Eepona) zostały oddane do druku. Poza tym wydawnictwo A N Z S R R przyjęło do druku pierwszy zeszyt Rosyjskiego atlasu historyczno-etnograficznego pt. Technika u/prawy roli (TexuuK,a 3CM.nege.nu;i). W serii „Prace Instytutu Etnografii" (Tpy;i,M MHCTHTyTa 8THorpa$Hn) opublikowano w 1959 t. monografię N. A. Kislakowa Rodzina i małżeństwo u Ta­ dżyków (Ce.Mbn u ópaK y mago-wuKoe) oraz E . M. Pieszczerewej Wytwórczość garncarska w Azji środkowej (Founapnoe npouseogcmeo Cpegneu Aauu). W tym samym roku w y s z ł a w oddzielnym wydaniu praca W . W . Bunaka Czaszka ludzka i stadia jej kształtowania się (*Jepen nejioeeKa u cmaguu eeo dtopMupoeauu.i). Poza tym wy­ dano Materiały I I Konferencji Archeologów i Etnografów Azji Środkowej (kon­ ferencja o d b y ł a się w 1956 r. w Stalinabadzie) i drugi tom zespołowy, do­ t y c z ą c y etnografii Azji środkowej, zawierający a r t y k u ł y z zakresu kultury mate­ rialnej. Plan siedmioletni Instytutu Etnografii A N Z S R R przewiduje kontynuowanie wydawania prac z zakresu historii etnografii ( W . F . Millera Historia Syberii — Mcrnopun Cu.6u.pu, Wybrane dzieła M. M. Kowalewskiego oraz D . N . Anuczina Szkice z historii rosyjskiej etnografii, folklorystyki i antropologii — Onepnu ucmopuu pyccKoii. smnozpacfiuu, d>ojibKJiopucmuKu u aHmponoAozuu). Rozpoczęto również prace wstępne nad zbiorem rozpraw krytycznych: Współczesne kierunki etnografii burżuazyjnej (C'oopeMeuHue menenun e 6yp3i?ya3Hoii amuoepagjuu). W zakresie badań nad społeczeństwem pierwotnym jednym z naczelnych zadań radzieckich etnografów w b i e ż ą c y m siedmioleciu jest opracowanie, w oparciu o ze­ brane dotychczas materiały, marksistowskiego studium, które by stanowiło uzupeł­ nienie dzieła F . Engelsa Pochodzenie rodziny, własności prywatnej i państwa. W zakresie antropogenezy i antropologii etnicznej będą przygotowane w planie siedmioletnim dwa fundamentalne dzieła: Kopalne formy człekokształtnych i problemy antropogenezy (HcKonaeMue eoMunudu u npoójieMu amnponoaeHe3a) — wspóluie z na­ ukowo-badawczym Instytutem Antropologii P a ń s t w o w e g o Uniwersytetu Moskiew­ skiego, oraz Typy rasowe kuli ziemskiej (Pacoeue munu aejmoeo mapa). W planie tym wzięte są pod uwagę badania aktualnych problemów kształtowania się b u r ż u a z y j n y c h narodowości w krajach Azji i Ameryki Łacińskiej oraz walki na­ rodów kolonialnych przeciw uciskowi narodowościowo-ekonomicznemu i politycz­ nemu. Oprócz fundamentalnych prac uogólniających (Hapogoi juupa i inne) plan sied­ mioletni Instytutu Etnografii obejmuje prace dotyczące różnych zagadnień etno­ grafii innych narodów z obozu socjalistycznego, jak i krajów kapitalistycznych. Celem poznawania etnografii narodów sąsiedzkich pracownicy Instytutu Etnografii prze- �KRONIKA I RECENZJE 409 bywali w 1959 r. w szeregu państw (Bułgaria, Czechosłowacja, Polska, N R D , R u ­ munia i in.). Z zakresu opracowywanej przez Instytut Etnografii tematyki zagranicznej wy­ szło w 1959 r. interesujące studium D . A. Olderogge Zachodni Sudan w XVI — XIX w. (Sanagnuu Cygan e XVI — XIX e.a.) oraz Zbiór prac dotyczących Afryki. W 1960 r. w Wydawnictwie A N Z S R R zamierza się w y d a ć : Zbiór prac dotyczących etnografii Azji wschodniej, Zbiór prac dotyczących etnografii Ameryki oraz zbiór d o k u m e n t ó w Arabskie źródła do historii Afryki na południe od Sahary w VII — X w. (Apa6cnue ucmonHUKu no ucmopuu Acfipunu matcnee Caxapu e VII — X e. «.) pod redakcją D . A. Olderogge. W wydawnictwie słowników narodowych i obcokrajowych dru­ kuje się słowniki j ę z y k ó w afrykańskich: hausa i swahili. W 1959 r. została wydana Mapa narodów Chin, Mongolskiej Republiki Ludowej i Korei (autor S. I . Bruk) i Mapa narodów Indochin (autor S. I . B r u k ) ; w G-łównym Urzędzie Geodezji i Kartografii sporządza się także Mapy narodów Bliskiego Wschodu (autor S. I . Bruk) i Mapy narodów Afryki (autor B . W. Andrianow). W 1960 r. ukaże się w dużej skali mapa Narody świata. Mapy te sporządzono n o w ą metodą, opraco­ w a n ą przez sekcję kartografii etnicznej i statystyki (osobno dołączone są do nich objaśnienia). Pracownicy sekcji kartografii etnicznej i statystyki opracują do druku w b i e ż ą c y m siedmioleciu mapy innych rejonów globu ziemskiego, jak również Atlas narodów świata, który będzie stanowił zamknięcie serii. W 1959 r. wychodziły jak i poprzednio regularnie periodyczne wydawnictwa Instytutu. Wydano wszystkie 6 numerów czasopisma „CoBeTCKan 3 T H 0 r p a r { ) H H " i dwa zeszyty „Krótkich K o m u n i k a t ó w " (KpaTKire COOSIUCHHH, t. 31 i 32 , a do teki wydawnictwa A N Z S R R oddane zostały dwa kolejne zeszyty „Krótkich K o ­ m u n i k a t ó w " i kolejny tom „Prac Muzeum Antropologii i Etnografii" (Tpyflti My6 aea A H T p o n o J i o r i ™ H 3TH0rpa<t>Hn, t. 20). Muzeum Antropologii i Etnografii przy Instytucie Etnografii A N Z S R R (Lenin­ grad) dokonało w 1959 r. poważnej pracy ekspozycyjnej i kulturalno-masowej. Pod kierownictwem doktora nauk historycznych D . A. Olderogge otwarta została w Mu­ zeum nowa wystawa, ukazująca kulturę i życie narodów Abisynii (przedmioty kultuTy materialnej, unikaty malarstwa etiopskiego i i n . ) . W Leningradzie i okolicz­ nych miastach Muzeum zorganizowało 7 wystaw objazdowych na tematy: „ N a u k a i religia o pochodzeniu człowieka", „Pochodzenie religii" (wspólnie z Muzeum historii religii i ateizmu), „Sztuka stosowana Chin, Japonii, Indii, Indonezji", „ N a r o d y Indii" . Szeroki zakres tematyki planu siedmioletniego w dziedzinie etnografii, aktual­ ność jego podstawowych problemów, w szystkó to wymaga w obecnym czasie dal­ szego rozwoju koordynacji w pracach poszczególnych placówek etnograficznych Związku Radzieckiego. W 1959 r. ciekawe badania w zakresie wymienionej tematyki przeprowadzili etnografowie Ukrainy i Białorusi, Gruzji, Armenii i Azerbejdżanu, republik środkowoazjatyckich, P o w o ł ż a i innych rejonów kraju. Oddziały A N Z S R R , Akademie Nauk poszczególnych Tepublik, a także inne placówki naukowe w y d a ł y w 1959 r. szereg cennych prac etnograficznych . 7 8 r 9 6 „KpaTKHe cooSmeHHH", t. 31:1959, ss. 87, nlb. 1; t. 32, ss. 138, nlb. 1. W lipcu 1959 r. w y s t a w ę zwiedził z d u ż y m zainteresowaniem cesarz Abisynii Haile Selassie I . Muzeum i wystawy zwiedziło w 1959 r. blisko pół miliona osób. W artykule niniejszym przedstawione są tylko rezultaty pracy Instytutu Etnografii A N Z S R R . Wielostronna działalność etnografów innych naukowych placówek może się stać tematem odrębnego artykułu. 7 8 9 �410 KRONIKA I RECENZJE Rozszerza się naukowa współpraca radzieckich etnografów z zagranicznymi uczonymi. Obecnie niektórzy spośród uczonych obcych biorą udział w opracowywa­ niu tomu Narody Europy środkowej i południowo-wschodniej (seria Hapodu Mupa). PTzed Tadzieckimi etnografami stoją obecnie zadania pierwszorzędnej wagi (badania współczesności, etnogenezy i historii etnicznej, walka z burżuazyjną ideo­ logią i in.). Istnieją wszelkie podstawy do tego, by sądzić, iż wszystkie te żądania będą w bieżącym siedmioleciu wykonane. Do druku przygotowano w Zakładzie Etnografii I H K M P A N w Krako wie Olga Ganekaja (Moskwa) Tłum. z ros. D . Tucewicz „ C O B E T C K A H L»T K O I T A<1>11 SI", 1940-1959. „Sowietskaja Etnografia", wydawana przez Instytut Etnografii Akademii Nauk Z S R R , jest niejako oficjalnym organem radzieckiej etnografii, a przez długie lata była też jedynym czasopismem etnograficznym w Z S R R . Publikowane w niej prace i sprawozdania przedstawiają w zasadzie aktualny obraz radzieckiej etnografii, dają wyraz określonej polityce badawczej i wydawniczej Instytutu Etnografii A N jako najważniejszej placówki etnograficznej w Z S R R , a w pewnej mierze także placówek pomniejszych. Jest zatem c z o ł o w y m czasopismem etnograficznym nie tylko w Z S R R , lecz również w krajach socjalistycznych, a także w etnografii światowej. Z tych to p o w o d ó w opracowanie przeglądu recenzyjnego , , S E " nie jest zadaniem ł a t w y m . Dokładna, merytoryczna ocena tego czasopisma b y ł a b y niemal równo­ znaczna z dokonaniem oceny podstawowego dorobku radzieckiej etnografii; pod­ jęcie takiego zadania nie leży oczywiście w granicach możliwości autora oraz zakrasu tego przeglądu. Chodzić tu będzie przede wszystkim o przedstawienie działalności omawianego czasopisma na tle rozwoju i dorobku radzieckiej etnografii, ze szcze­ g ó l n y m położeniem nacisku na rolę jego w propagowaniu określonych kierunków prac badawczych, w omawianiu podstawowych problemów teoretycznych i metodo­ logicznych, w wymianie doświadczeń i poglądów oraz w informowaniu o bieżących zagadnieniach radzieckiej i obcej etnografii. Te sprawy bowiem mają w czasopiśmie tego typu, co , , S E " , szczególne znaczenie obok publikacji artykułów opisowych, materiałów, recenzji itp. Omówienie niniejsze obejmuje lata powojenne od 1946 r. Najpierw kilka danych ogólnych. „Sowietskaja Etnografia" ukazywała się do 1956 r. co kwartał, później co 2 miesiące, przy czym punktualność, z jaką dru­ kowane są poszczególne numery, zasługuje naprawdę na podkreślenie. N a k ł a d jej wynosił w 1946 r. 3000 egzemplarzy, później obniżył się i w y k a z y w a ł tendencje do zmian w granicach od 1900 do 2850 egz.; w 1959 r. wynosił 1950 egz. Objętość poszczególnych numerów wynosi w ostatnich latach przeciętnie niecałe 200 stron, rzadko odbiegając od tej normy. Przez dłuższy czas stawki autorskie wypłacane przez „ S E " b y ł y niższe niż w innych czasopismach wydawanych przez A k a d e m i ę Nauk Z S R R . Czasopismo drukowane jest na dobrym papierze, ma trochę zbity, utrudniający czytanie układ wierszy. Reprodukcje fotograficzne, dawniej raczej słabe, poprawiły się na ogół z biegiem czasu. Cena 1 egzemplarza dość wysoka, wy­ nosi 18 rubli. Drukowane jest przez Wydawnictwo Akademii Nauk Z S R R . Kolegium redakcyjne „Sowietskiej Etnografii" składało się w 1946 r. z siedmiu członków, a od 1957 r. z szesnastu. Redaktorem naczelnym pozostawał przez cały czas dyrektor Instytutu Etnografii, członek korespondent Akademii Nauk Z S R R S. P . Tołstow. Prócz niego w 1. 1946—1947 w skład kolegium redakcyjnego wcho- �411 KRONIKA 1 RECENZJE dzili M, G. Lewin jako zastępca redaktora naczelnego, A. D . Udalcow, N. I . Kislakow, M. O. Koswien, P . I . Kusznier, N. N. Stiepanow, zaś od 1948 r. jeszcze Ł. P. Potapow. W 1949 r. skład kolegium uległ poważniejszej zmianie: zastępcą redaktora nacz. został I . I . Potiechin, odeszli Udalcow, Kislakow i Stiepanow, a na ich miej­ sce przybyli S. A. Tokariew, W. I . Cziczerow (zmarł w 1958 r.) i Ł . P . Potapow. W 1957 r. kolegium zostało znacznie rozszerzone i obecnie w skład jego w c h o d z ą : S. P . Tołstow, A. W . Jefimow (z-ca redaktora naczelnego), N . A. Baskakow, G-. F . Debec, M. O. Koswien, P . I Kusznier, M. G . Lewin, Ł. P . Potapow, I . I . Potiechin, J . J . Rogiński, akademik M. F . Rylski, W . K . Sokołowa, G-. G-. Stratanowicz, S. A. Tokariew, W . N . Czerniecow oraz O. A. Korbę jako sekretarz odpowiedzialny. Do 1956 r. kolegium składało się w zasadzie z samych etnografów, po rozszerzeniu jego składu weszło doń paru przedstawicieli innych dyscyplin (antropologowie, historycy). „Sowietskaja Etnografia" podzielona jest na działy, k t ó r y c h ilość, układ i ty­ t u ł y prawie nie, uległy zmianom na przestrzeni omawianego czasu. D l a łatwiejszego zapoznania się z nimi niech posłuży poniższe zestawienie. Ilość wydanych pozycji w latach 1946 1947 1948 Działy _ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. A r t y k u ł y wstępne, ogólne, okolicznościowe Zagadnienia ogólnej etnografii i antropologii Zagadnienia etnogenezy i etnografii historycznej . . . Materiały i studia z zakresu etnografii i antropologii Z S R R Materiały i studia z zakresu etnografii i antropologii krajów obcych Historia etnografii i antropologii Dyskusje i oceny Narody świata (materiały informacyjne) Sprawozdania, informacje, referaty Kronika K r y t y k a i bibliografia a) artykuły krytyczne i przeglądy b) ogólna etnografia i antropologia c) etnogeneza i historia etnografii d) narody Z S R R e) narody E u r o p y f) kraje demokracji ludowej g) narody Azji h) narody Afryki i) narody Ameryki j) narody Australii i Oceanii 1 4 6 12 16 1 8 18 17 3 3 6 19 1 5 — — 8 28 56 6 6 1 9 1 5 5 7 11 5 8 4 — — 8 36 71 7 5 3 16 5 5 12 3 9 5 4 3 — 9 30 40 6 6 3 12 2 3 — 3 4 1 1957 1958 1959 12. L i s t y do redakcji (w latach 1949 — 1959) Lata Działy 1949 1 2 3 1 4 4 1950 7 3 10 1951 4 3 4 1952 3 4 10 1953 2 2 1954 4 5 1955 2 6 3 1956 5 3 5 2 Do 1950 r. pt. „Słowianie południowi i zachodni". 3 3 10 3 8 4 3 7 8 2 6 �412 KRONIKA I RECENZJE L a t a Działy 1949 1950 19.51 1952 1953 1954 1955 1956 1957 1958 1959 18 5 6 16 4 5 12 11 3 ll — — 10 30 37 7 6 11 22 38 2 1 12 23 30 5 — 14 15 38 6 3 11 7 4 2 1 10 28 37 4 3 14 8 5 1 2 3 24 31 2 2 11 14 2 2 — 16 11 38 3 3 (1 e f 17 19 14 18 1 2 3 1 1 1 15 1 2 4 5 3 2 19 9 2 1 3 1 16 1 1 2 5 2 1 20 — — — — g h i 21 2 1 3 2 4 3 9 12 4 8 6 18 22 60 5 3 1 21 3 12 10 1 — 11 6 3 8 3 10 19 33 3 2 17 16 2 — — 13 7 7 5 4 5 6 7 8 9 10 11 a b 2 — ] 13 22 56 — 4 3 Vi j — — 3 7 1 4 — 7 1 3 — 2 1 3 4 4 — — 7 4 10 4 11 2 8 7 — — 11 31 50 2 7 24 3 — — — — Jak wynika z powyższego przeglądu, „Sowietskaja Etnografia" ma do spełnie­ nia zadania bardzo wielostronne i dlatego niełatwe. Ścisłe powiązanie z Instytutem Etnografii A N Z S R R spowodowało, że krąg współpracowników tego czasopisma składał się w pierwszych latach powojennych głównie (ok. / , a nawet więcej) spo­ śród pracowników tego Instytutu, potem rozszerzył się nieco, obejmując więcej pra­ cowników innych ośrodków naukowych. We wszystkich rocznikach przeważają przy tym zdecydowanie autorzy z Moskwy i Leningradu, bo np. w 1958 r. na 153 po­ zycje wydrukowane w „Sowietskiej Etnografii" aż w 126 wypadkach autorami ich byli etnografowie z tych dwóch miast, zresztą najsilniejszych ośrodków etnograficz­ nych w Z S R R . Ten niekorzystny w zasadzie stan rzeczy nie uległ na przestrzeni oma­ wianego czasu zmianie mimo dość ostrej krytyki, z jaką spotkał się na początku 1953 r. ze strony W y d z i a ł u Historii i Filozofii A N Z S R R . Ma to związek ze s ł a b y m stosunkowo kontaktem omawianego czasopisma z terenowymi placówkami etnogra­ ficznymi, co również, mimo wspomnianej krytyki, nie uległo większej zmianie. Przez bliską więź „Sowietskiej Etnografii" z kierownictwem Instytutu Etnografii A N znalazła w niej za to odbicie cała problematyka Instytutu, p o c z ą w s z y od zagadnień programowych aż po szczegóły organizacyjne. Zamieszczane przez „Sowietską Etnografię" prace dotyczące zadań etnografii radzieckiej i jej kierunków badawczych pisane b y ł y wyłącznie przez członków ko­ legium, związanych równocześnie z kierownictwem Instytutu Etnografii. Pierwszy z interesujących nas artykułów, napisany przez S. P . Tołstowa, nosił t y t u ł Etnografia ^ współczesność . Autor stwierdza istnienie wyraźnie ukształtowanej radzieckiej 2 3 5 6 2 W t y m 7 artykułów d o t y c z ą c y c h metodyki badań etnograficznych. Pod t y t u ł e m „Archeologia i antropologia". Od 1957 r. połączone z działem „Kraje demokracji ludowej". 3a mecHoe compydnunecmeo Bmaoepagjoe u ucmopuKoe, , , C 9 " , 1953, nr 3, s. 3 — 8 ; A. l e p i i i H l i , Oócyotcdenue paóomu otcypnajia „CoeemcKaa 9mHospag5un" e Bmpo OmdejienuH Hcmopuu u 0ujiocog5uu AH CCCP, , , C 9 " , 1953, nr 3, s. 191—196. 3 1 5 T 6 C. n . T O J I C T O B , dmuozpacpua u coepeMeunocmb, , , C 9 " , 1946, nr 1, s. 3—11. �KRONIKA I 413 RECENZJE szkoły etnograficznej, traktującej etnografię jako naukę wyraźnie historyczną. Jako najbardziej istotne aktualnie wysuwa autor dwa kierunki badawcze. Pierwszy z nich obejmuje szeroko pomyślane badania nad etnogenezą, zwłaszcza Słowian, i nad kształ­ towaniem się w s p ó ł c z e s n y c h narodów. Autor podkreślił jego szczególne znaczenie w walce z zafałszowaniami rasistowskimi i nacjonalistycznymi niektórych szkół etnografii burżuazyjnej, zwłaszcza niemieckiej. Drugi kierunek to badania nad radziecką współczesnością, obejmujące szeroki wachlarz problemów związanych z przechodze­ niem społeczeństwa radzieckiego do ustroju bezklasowego. Program ten w ciągu najbliższych lat znalazł dość nierównomierne odbicie w „ S E " , najbardziej zaś wyraź­ nie z a z n a c z y ł się w dziedzinie badań etnogenetycznych. Pojawiło się m. in. szereg prac d o t y c z ą c y c h periodyzacji społeczeństwa pierwotnego , najdawniejszych źródeł historycznych d o t y c z ą c y c h S ł o w i a n i in. Działalność naukowa etnografów radzieckich w pierwszych latach powojennych została jednak dość surowo oceniona przez E a d ę N a u k o w ą I . E . pod koniec 1948 r . , co pośrednio dotyczyło także publikacji zawartych w „ S E " . Wskazywano też na fakt, że do redakcji tego czasopisma n a p ł y w a j ą prace czysto opisowe. W tym samym numerze S. P . Tołstow podkreślił wyraźniej, że etnografia „musi odpowiadać na py­ tania, jakie stawia praktyka budownictwa socjalistycznego w naszym kraju", i pod­ dał krytyce ograniczanie się poszczególnych autorów ogłoszonych w „ S E " prac do opisowego tylko przedstawiania badanych p r o b l e m ó w . Doniosłość badań etno­ graficznych nad k s z t a ł t o w a n i e m się kultur narodowych omówił w interesującym artykule I . I . Potiechin oraz P. I . K u s z n i e r . , Od 1949 r. nastąpił też wyraźniejszy zwrot w kierunku badań nad radziecką współczesnością, w szczególności nad przeobrażaniem się życia i kultury chłopstwa kołchozowego i robotników oraz małych narodów i ludów zamieszkujących Związek Radziecki. Poza sprawozdaniami z badań pierwsze opracowania tych zagadnień zaczęły się pojawiać w „ S E " dopiero w 1951 r. W tym samym czasie nastąpiło bardzo ważne wydarzenie w dziejach radzieckiej etnografii — pierwsza po 12 latach ogólna konferencja radzieckich etnografów, która o d b y ł a się w Moskwie w dniach 23 I — 3 IT 1951 r. W rezolucji z tej konferencji podkreślona została „organizująca kierująca rola czasopisma »SE« w rozwoju i umacnianiu radzieckiej szkoły etno7 8 e 10 11 12 C. I I . T o j i c r o n , K eonpocy o nepuoduaaąuu ucmopuu nepeoóumHoeo oóiąecmea, , , C 9 " , 1946, n r 1, s. 25 — 30; fl. H . P o r i i H C K H i t , TlpoucxooKdenue coepeMennoeo HejioeeKa u mcopua ,,nojiuuenmpu3Ma", , , C 3 " , 1947, nr 1, s. 3—12; M. O. K o c B e H , M3 ucmopuu npoójieMbi Mampuapxama, , , C 9 " , 1946, nr 1, s. 31 — 58; M. Y. JleB H H , ripoÓMMa nuzMeee e anmponojiozuu u arnnmpadiuu, , , C 9 " , 1946, nr 2, s. 17 — 28; JL A. O JI b ¡1 e p o r r e, Ha ucmopuu ceMbu u oparta, , , C 9 " , 1948, nr 1, s. 13— 29 i i n . A. JL y A a JI t n o B, OcHoenue eonpocu amnoseneaa cjiaenn, ,,C9",1947, C6opHJiK CTaTelł V I - - V I I , s. 3 13; t e n ż e , IJjieMcua eeponeiicnou CapMamuu II e. n. a., , , C 9 " , 1946, nr 2, s. 41 50; B . B . O r p y B e , Apuucnan npoójieMa, „Cd", 1947, C6opHHK CTaTCń V I V I I , s. 1 1 7 - 1 2 4 ; M. I I . T w x o M H p o B , npoucxootcdeHUe na3eaHuii „Pycb" u „PycettaH jej,uin", „Ci)", 1947, C f i o p H H K CTSTeń V I - V I I , s. 60— 80; II. 11. T p t i T H K O B , Aninu u Pya>, „CO", 1947, nr 4, s. 71 83 i in. T. A. J K f l a H K o , Oócywcdenue itayHHo-uccjiedoeamejibcKou paóotnu Hncmumyma Drniwepatfuu AH CCCP, , , C 9 " , 1949, nr 1, s. 1 6 3 - 1 7 5 . C. I I . T O J I C T O B , B. H. Jleuun u aKmyajibnue npoójieMbi amnozpagluu, , , C 9 " , 1949, nr 1, s. 3 - 1 7 . H . H. II o T 6 x H H, 3adatu 6op6u c KocMonoAumuaMoM e amnozpagSuu, , , C 9 " , 1949, nr 2, s. 7 — 26. Rozprawa ta była przedmiotem dwudniowej dyskusji Rady Naukowej Instytutu Etnografii A N Z S R R ; patrz sprawozdanie w t y m ż e numerze „C9", s. 1 7 0 - 1 7 7 . I I . H . K y n i H e p ( K n u m e B ) , Yienue Cmajiuna o uauuu u naąuoHajibnou nyjibmype u ezo 3naHenue djin amnozparfiuu, , , C 9 " , 1949, n r 4, s. 3 — 19. 7 8 9 10 1 1 1 2 �414 KRONIKA I RECENZJE 13 graficznej" , a S. P . Tołstow wezwał uczestników konferencji do szerokiej dyskusji na łamach , , S E " nad g ł ó w n y m i problemami i zadaniami radzieckiej etnografii. Niewątpliwie pod w p ł y w e m wspomnianej konferencji ukazało się w okresie 1951 — 1953 szereg artykułów, przede wszystkim dyskusyjnych, o m a w i a j ą c y c h pro­ blemy badania współczesności, zwłaszcza zaś chłopstwa kołchozowego. Punktem wyjścia był tu opracowany przez N. I . Worobiewa Program zbierania materiałów przedstawiających współczesne życie wsi kołchozowej i historię jej kształtowania się u narodowości środkowego Powołża . W związku z wydrukowaniem tego programu pojawił się w omawianym czasopiśmie, jedyny zresztą raz, nowy osobny dział pt. „Programy i materiały metodyczne". W n a s t ę p n y m roku artykuły dotyczące me­ todycznych problemów badawczych zamieszczane już b y ł y w dziale „ D y s k u s j e i oceny". W 1953 r. ukazało się znowu kilka programowych artykułów, omawia­ jących aktualne zadania badawcze radzieckiej etnografii i formy ich realizacji. Inte­ resujące jest szczególnie silne podkreślenie w tym czasie konieczności nawiązania bezpośredniej współpracy w badaniach nad konkretnymi problemami współczesnego życia i kultury narodów Związku Radzieckiego między etnografami a historykami i ekonomistami oraz potępienie tendencji do „uniwersalizmu etnograficznego", wy­ stępujących u niektórych etnografów. W dokonanej z początkiem 1953 r. ocenie działalności „ S E " stwierdzono m. in., że wprawdzie czasopismo to opublikowało w okresie 1948 — 1952 około 20 artykułów poświęconych radzieckiej współczesności, lecz artykuły te na ogół b y ł y słabe teoretycznie, a eo gorsza, zainicjowana w 1952 r. dyskusja o metodach badawczych również wykazała słaby poziom teoretyczny' . Redakcja została skrytykowana za brak inicjatywy w nawiązywaniu współpracy z dyscyplinami pokrewnymi, zwłaszcza z historią. W n a s t ę p n y c h latach nie m o ż n a jednak dostrzec wyraźniejszych zmian w kierunku przedstawionych redakcji zaleceń. W 1956 r. odbyła się kolejna krajowa konferencja radzieckich etnografów, która dokonała podsumowania osiągnięć 5-lecia, jakie upłynęło od poprzedniej konferencji, i sformułowała szereg postulatów na przyszłość. Nawiązując do świeżych uchwał X X Zjazdu K P Z R redakcja „Sowietskiej Etnografii" dokonała już wcześniej krytycznej oceny przeszłości, stwierdzając w artykule w s t ę p n y m 1 numeru z 1956 r., że „należy zdecydowanie skończyć z talmudyzmem" i dążyć do wykrywania prawidłowości w oparciu o „wszechstronne opanowanie f a k t ó w " ' . Zamieszczone w związku z kon­ ferencją artykuły i sprawozdania wyraźnie podkreślają konieczność ścisłego powią­ zania badań etnograficznych z potrzebami budownictwa komunistycznego w Z S R R . Po blisko 3-letniej przerwie ukazały się znowu w „Sowietskiej Etnografii" (1958, nr 5; 1959, nr 2 i 3) trzy zasadnicze artykuły poświęcone zadaniom etnografii wobec aktualnych zadań budownictwa komunistycznego w Z S R R , w oparciu o uchwały X X I Zjazdu K P Z R . W związku z tymi zadaniami plan Instytutu Etnografii na 14 1 6 6 1 1 8 13 9ntHogpag5uHecKoe coeeufanue 1951 aoda, * , C 9 " , 1951, nr 2, s. 221—230, oraz rezolucja tej konferencji, s. 231 — 234. H . H . B 6 p o 6 e B , IIpospaMMa djia cóopa Mamepuajioe no U3yneHuw coepeMenHOZO 6uma KOMO3HOU depeeuu u ucmopuu ezo giopMupoeaHun y napodnocmeu Cpednezo IIoeojiMCbH, „ C 9 " , 1951, nr 4, s. 180—198. II e p III H n,, op. cit. 1 1 15 1 6 I I e p I I I H n;, op. cit., s. 192. K amHospagjuuecKOMy coeeiąaHUio 1956 eoda, , , C 9 " , 1956, nr 1, s. 3 — 8. Teopemunecnue npoójieMu cmpoumejibcmea K0MMynu3Ma e CCCP u sadami coeemcKUcc amnoepagioe, ,,C9", 1958, nr 5, • s. 8—16; Bejiunecmeeunaii npoepaMMa cmpoumejibcmea K0MMyHU3Ma u 3adanu amnoapagioe, , , C 9 " , 1959, nr 2, s. 3 — 9; OcnoeHbie npoójieMbi 9mHoepag5uHecKux uccjiedosanuu e meicytąeju ceMujiemuu, ,,C9", 1959, 1 7 18 nr 3, s. 3—10. �415 KRONIKA I RECENZJE najbliższe 7-lecie przewiduje 3 podstawowe kierunki b a d a ń : a) procesy zmian w ż y ­ ciu i kulturze narodów Z S E R w okresie przejścia od socjalizmu do komunizmu; b) kształtowanie się narodowości socjalistycznych oraz drogi rozwoju m a ł y c h naro­ dów i grup etnicznych w Z S R R ; c) pochodzenie człowieka i ras ludzkich oraz za­ gadnienia historii społeczeństwa pierwotnego. Plan ten uwzględnia współpracę z dyscyplinami pokrewnymi (archeologia, antropologia, historia, j ę z y k o z n a w s t w o , ekonomia i in.), m. in. przez tworzenie mieszanych ekip badawczych . Zwraca się także u w a g ę na konieczność lepszego opracowania metodyki badań etnograficznych w s p ó ł c z e s n y c h narodów i klas oraz na konieczność zreorganizowania dotychczasowych metod pracy. W dziedzinie teoretycznej podniesiono konieczność nasilenia walki z rewizjonizmem w etnografii . Na podstawie opublikowanych w „Sowietskiej Etnografii" artykułów progra­ mowych m o ż n a się więc dobrze zorientować w ogólnych założeniach teoretycznych i w programie badawczym radzieckiej szkoły etnograficznej. W ciągu lat powojen­ nych ugruntowały się trzy podstawowe kierunki badawcze w radzieckiej etnografii, tj. badania nad społeczeństwem pierwotnym i etnogenezą narodów Związku R a ­ dzieckiego, a t a k ż e Słowian w ogóle, badania nad przeobrażeniami życia i kultury klasy robotniczej i chłopstwa w Z S R R oraz badania nad kształtowaniem się i kon­ solidacją narodów socjalistycznych w Z S R R , a także nad kształtowaniem się na­ rodów w krajach kolonialnych. Metodologiczne podstawy radzieckiej szkoły etno­ graficznej nie znalazły jednakże wystarczającego odzwierciedlenia na łamach „So­ wietskiej Etnografii", co jednak w pewnej mierze jest odbiciem aktualnego stanu prac nad tym zagadnieniem w radzieckiej etnografii, jak o tym świadczy szereg artykułów i s p r a w o z d a ń . Po wspomnianych w y ż e j artykułach dyskusyjnych o metodach badania nad wsią kołchozową ukazał się w 1956 r. interesujący re­ ferat zespołowy (wygłoszony na konferencji etnograficznej w 1956 r.), informujący 0 organizacji radzieckich badań terenowych oraz niektórych problemach metodycz­ nych tych badań. Autorzy jego stwierdzają, że „dawno już dojrzała konieczność regularnego wymieniania doświadczeń p ł y n ą c y c h z badań terenowych... tak w zakre­ sie zagadnień o g ó l n y c h , jak i w zastosowaniu do różnych obszarów naszego kraju 1 różnych n a r o d ó w " . Mimo jednakże u p ł y w u trzech lat od tego czasu ukazał się w „ S E " tylko jeden artykuł o m a w i a j ą c y metodologię badań terenowych, ale jego autorka w y k a z a ł a słabą znajomość przedmiotu . Sporo interesujących ogólniejszych uwag metodologicznych rozrzuconych jest natomiast po pracach i sprawozdaniach d o t y c z ą c y c h różnych konkretnych problemów, jak np. w artykułach dyskusyjnych opublikowanych przez „Sowietską Etnografię" w 1958 r., zwłaszcza w y w o ł a n y c h rozprawą A . A. Popowa *; 19 20 21 22 23 2 1 9 OcHoeiiue 20 BejiimecmeeHHaa npoepaMMa... Patrz przypisy 13 i 17 oraz 18. T . A. }K # a H K o , B . K ) . K p y n H H C K a n , J I . IT. T e p e H i t e s a , 2 1 2 2 HU3auuu u Memodune npoójiejuu... nojieeux s. 2 4 - 3 4 . F . C. M H T a H, Ilpunąunu 1957, nr 4, s. 2 4 - 3 0 . 2 3 2 4 amHoapag)uvecKux u Memod uccjiedoeanuu, nojieeoil amnoepadJuHecKoil ,',C9", 06 1956, paóomu, opeanr 3, ,,C9", A. A . I I o n o B, nepeoKumKU dpeenui dopejiueuo3Hux eo33peHuii dojizanoe na npupody, , , C 9 " , 1958, nr 2, s. 77 — 99; M. H . III a X H o B H i , O ,,ncuxoanajiumuveCKOM Memode" usynenua nepeoóbinwou pejiueuu (no noeody cmambu A. A. Ilonoea), , , C 9 " , 1958, nr 5, s. 71 — 76; B . I I I a p e B C K a H , O MemodojiosuiecKou u mepjuunojtozunecKOu nymanuąe e eonpocax nepeoóbimnoeo Mbitujienua (no noeody cmambu A. A. Ilo­ noea), „ C 9 " , 1958, nr 6, s. 61 — 75. �416 KRONIKA I RECENZJE Nie lepiej, a może nawet jeszcze mniej korzystnie, przedstawia się sprawa publikowania w „Sowietskiej Etnografii" rozpTaw mających na celu wyprowadzanie wniosków uogólniających i prób budowania teorii pewnych zjawisk w oparciu o kon­ kretne badania nad współczesnością. N a tym odcinku jest to również odbicie pew­ nych szerszych niedociągnięć, które zostały poddane krytyce m. in. ostatnio na przeprowadzonej w czerwcu 1958 r. ocenie podręcznika etnografii Z S R R , opra­ cowanego przez S. A. Tokariewa . Można tu jednak wymienić interesujący artykuł P. I . Kuszniera 0 niektórych procesach zachodzących we współczesnej rodzinie koł­ chozowej . Niewątpliwie korzystniej przedstawia się omawiane zagadnienie w dziale o b e j m u j ą c y m rozprawy z zakresu etnogenezy, w k t ó r y m pojawiło się sporo intere­ sujących artykułów. M.in. w latach 1946—1952 ukazało się kilka rozpraw i artykułów polemicznych w sprawie periodyzacji historii społeczeństwa pierwotnego, rozprawa o terytorium i granicach etnicznych i in. Nie brak było również artykułów omawia­ jących ogólniejsze problemy teoretyczno-badawcze, jak np. rozprawa S. W . Iwa­ nowa Ornament ludowy jako źródło historyczne *. Z zagadnieniami teoretycznymi i metodologicznymi związany jest ściśle otwo­ rzony w 1951 r. dział dyskusji i ocen. Po znacznym nasileniu artykułów dyskusyj­ nych w okresie 1951 — 1953 nastąpiła jednak później przez parę lat stagnacja tego działu, który ożywił się ponownie w 1958 r., przynosząc 8 artykułów, w t y m 3 do­ tyczące metod badania religii pierwotnej. Najbardziej obszerny jest w „Sowietskiej Etnografii" dział studiów i materiałów odnoszących się do etnografii i antropologii Z S R R oraz krajów obcych. Jeżeli w pierw­ szych latach powojennych dział krajów obcych b y ł stosunkowo skromny w porów­ naniu z radzieckim, to ostatnio ilość zamieszczanych w nim prac przewyższa nawet niekiedy ilość publikacji w dziale etnografii i antropologii Z S R R . Mając do dyspo­ zycji ograniczoną ilość miejsca może „Sowietskaja Etnografia" spełniać swe za­ danie publikowania studiów i materiałów przez drukowanie rozpraw wybranych spośród stosunkowo licznej produkcji naukowej etnografów radzieckich, a t a k ż e obcych. A r t y k u ł y wybrane ze względu na ich wartość i treść i ułożone w e d ł u g okre­ ślonych grup tematycznych, a więc odnoszących się do jednego terenu wzgl. zagad­ nienia badawczego, tak jak to robią niektóre czasopisma etnograficzne, d a w a ł y b y bardzo interesujące pole do analiz, przemyśleń i porównań. Niestety, praktyka t a zupełnie nie jest w „Sowietskiej Etnografii" stosowana. O ile czasem zdarza s i ę umieszczenie 2 — 3 artykułów ujmujących różne aspekty pewnego problemu, to na przestrzeni omawianych 14 lat nie miał miejsca ani razu wypadek opublikowania większego, stanowiącego jakąś całość zespołu prac d o t y c z ą c y c h jednego zagadnienia (np. jednej wsi), łącznie z wprowadzeniem, przedstawiającym metody badań, oraz z pewnymi wnioskami uogólniającymi. Wydaje się, że wobec poruszanego nieraz na ł a m a c h „Sowietskiej Etnografii" problemu hraku rozpraw z zakresu metodologii badań i ich syntetycznego opracowania p o w a ż n y m niedociągnięciem tego czasopisma jest niedocenianie takich form publikowania studiów i materiałów. Zresztą na temat 25 26 27 2 25 O. K o p f i e , OGcyoicdenue yneOnana no amnozpadiuu CCCP, s. 1 2 1 - 1 2 7 . 2 6 xoauou 2 7 I I . H . K y III H e p , O HeKomopux npoueccax cejube, „ C 9 " , 1953, nr 3, s. 14—24. npoucxodaiąux ,,C9", 1958, nr 6, e coepeMeHHoU KOJI- Patrz przypis 7 oraz I I . H . K y u m e p , K Memodojiosuu onpedejienua amno1946, nr 1, s. 12 — 24; t e n ż e , drnuwecnan spa- epad>unecKUx meppumopuu, ,,C9", Huua, „ C 9 " , 1947, nr 2, s. 3 - 2 0 . C . B . H B a H o B , Hapodnuti 2 8 1958, nr 2, s. 3 - 2 0 . opnaMenm nan ucmopunecKuu ucmoHHUK, ,,C9", �417 KRONIKA I RECENZJE zbyt słabego wobec w y m a g a ń redakcji poziomu publikowanych w „ S E " studiów i materiałów pojawiają się w tym czasopiśmie od szeregu lat uwagi krytyczne, zarzu­ cające autorom zwłaszcza ograniczanie się do suchej rejestracji faktów. Niektóre opracowania przypominają czasem obszerniejsze reportaże o słabo u p o r z ą d k o w a n y c h zagadnieniach. Korzystniej na ogół przedstawiają się w tym dziale artykuły przed­ stawiające wąskie szczegółowe zagadnienia i dające przy tym bogaty materiał. Można także znaleźć w t y m dziale interesujące artykuły wykraczające poza opisowość, jak np. praca Lebiediewej i Masłowej o rosyjskiej odzieży chłopskiej X I X i pocz. X X w. jako źródle do etnicznej historii n a r o d u . W dziale p o ś w i ę c o n y m studiom i materiałom d o t y c z ą c y m krajów obcych po­ jawiło się w ostatnich latach więcej autorów zagranicznych. I tak w 1956 r. na 14 artykułów w tym dziale 6 napisanych zostało przez autorów z Bombaju, Helsinek, Oslo, Pekinu i Santiago; w 1957 r. na ogólną ilość 17 było tych artykułów 5, a więc z Brna, Bukaresztu, Filadelfii, P a r y ż a i Pragi; w 1958 r. 5 artykułów z łącz­ nej liczby 12 pochodziło z Bombaju (2), Cochabamby, Filadelfii i K r a k o w a ; w 1959 r. w pierwszych pięciu numerach nie było jeszcze żadnego. Z natury rzeczy publiko­ wane w tym dziale artykuły d o t y c z ą bardzo szerokiego wachlarza zagadnień, a nie­ które z nich mają charakter wyraźnie sprawozdawczy. Tematyka artykułów zamieszczanych w obu działach „materiałów i studiów" jest bardzo różnorodna. W zasadzie są one powiązane z podstawowymi kierun­ kami badawczymi etnografii radzieckiej. W pierwszych latach po wojnie przeważały zdecydowanie studia i materiały odnoszące się do tradycyjnych zagadnień etnografii, a więc chłopskiej kultury tradycyjnej (głównie rosyjskiej) oraz kultury m a ł y c h l u d ó w zamieszkujących Związek Radziecki. Natomiast do 1949 r. zupełny brak b y ł prac poświęconych współczesnej kulturze chłopskiej, zaś badania nad klasą robotniczą znalazły wyraz na łamach „ S E " po raz pierwszy dopiero w 1953 r . Do 1952 r. ukazało się w omawianym dziale kilkanaście pozycji poświęconych życiu i kulturze chłopów k o ł c h o z o w y c h . W późniejszych latach, mimo n i e w ą t p l i w y c h starań redakcji, ilość artykułów poświęconych współczesności była raczej skromna; w ciągu ostat­ nich 4 lat ukazało się razem 12 artykułów na ten temat (w 1956 r. tylko a r t y k u ł y metodologiczne i sprawozdania, w 1957 r. — 7, w 1958 — 1, w 1959 — 4), w tym tylko 1 poświęcony klasie robotniczej . Dział p o ś w i ę c o n y zagadnieniom etnogenetycznym i etnografii historycznej b y ł szczególnie bogaty w latach 1946—1947, kiedy to etnografowie radzieccy g ł ó w n ą u w a g ę zwrócili na badanie problemów etnogenezy, zwłaszcza narodów słowiańskich. P ó ź n i e j , m. in. w związku z k r y t y k ą szkoły Marra, nastąpiło w tej dziedzinie b a d a ń pewne osłabienie. Ostatnio publikowane w omawianym dziale rozprawy w p o w a ż ­ nym stopniu są związane z badaniami antropologicznymi i archeologicznymi. Na „Sowietskiej Etnografii" spoczywa wreszcie obowiązek szerokiego informo­ wania o aktualnych pracach badawczych i sprawach organizacyjnych zarówno do­ t y c z ą c y c h Instytutu Etnografii A N Z S R R , jak i innych radzieckich placówek etnograficznych. Należy przyznać, że informacje o pracach Instytutu są podawane na bieżąco i w sposób tak wyczerpujący, że postronny czytelnik uzyskuje dość 29 3 0 sl 2 9 Hunajia H . H . J I e 6 e p ; e B a , I \ C. M a c JI o B a, Pyccnan KpecmbnncKaii XX eeKa KUK Mamepua.n K amnuHecnou ucmopuu napoda, odeotcda XIX „C9", 1956, 18-31. B . K). K p y n a H C K a a , Onum am.Hozpag5uHecKozo u3y%efoun ypcuibCKiix HUX emopou nojioeunu XIX eeKa, , , C 9 " , 1953, nr 1, s. 64 — 87. I I I . A R E a K JI BI H e B, HeKomopue cmoponu 6uma pa6o<tux-HedimbHHUKoe 6um-flaea, „ C 9 " , 1959, nr 1, s. 5 3 - 6 8 . — nr 4, s. 3 0 paóo- 3 1 He- Etnografia Polska, t. I V 2 7 �418 KRONIKA I RECENZJE bogaty obraz. Mniej korzystnie natomiast przedstawia się informacja o działalności innych ośrodków etnograficznych, w t y m nawet znajdujących się w Moskwie, K i ­ jowie czy innych miastach uniwersyteckich. W ciągu ostatnich czterech lat uderza zupełny niemal brak informacji o działalności poszczególnych placówek uniwersy­ teckich w zakresie prac badawczych i dydaktycznych. Szeroko i na bieżąco sporządzane są sprawozdania z różnych badań terenowych, działalności poszczególnych ekspedycji, z narad i konferencji poświęconych organi­ zacji i omawianiu badań itd., co pozwala na dobre orientowanie się w przebiegu i wy­ nikach prac przedsiębranych przez Instytut Etnografii oraz współpracujące z nim placówki etnograficzne. Wspomniane sprawozdania zamieszczane są w „Kronice", ale zdarza się, że nadające się t u materiały b y w a j ą umieszczane w dziale sprawozdań i referatów, gdzie ogłaszane są dość liczne informacje o pracach zagranicznych ośrod­ ków etnograficznych. Autorami tych informacji są zapraszani uczeni zagraniczni oraz udający się za granicę etnografowie radzieccy. Ci ostatni opracowują niekiedy swe relacje w sposób zbyt reportażowy. W ogóle jednak sprawozdania są opraco­ wywane starannie i dokładnie, a pewnym niedociągnięciem ich może się w y d a ć zbyt ścisłe trzymanie się kolejności np. przebiegu obrad bez dążności do uporządkowania materiału według zagadnień. Dział recenzji należy uznać za stosunkowo bogaty i interesujący, choć zwraca u w a g ę nazbyt może mała ilość omówień prac d o t y c z ą c y c h Europy, w t y m krajów socjalistycznych. Na przestrzeni ostatnich kilku lat można tu o d n o t o w a ć tylko jedną pozycję poświęconą Polsce, a mianowicie wnikliwe omówienie I tomu „ E t n o ­ grafii Polskiej" przez O. G a n c k ą . Podkreślić też należy, że niemal w k a ż d y m nu­ merze ukazują się obszerniejsze artykuły krytyczne i przeglądy omawiające szersze zagadnienia związane z recenzowaną pozycją. Kończąc p o w y ż s z y przegląd jeszcze raz trzeba stwierdzić, że „Sowietskaja Etnografia" jako najważniejsze, a do 1957 r . jedyne czasopismo radzieckich etnografów, wypełnia zadania wielostronne i trudne. Wydaje się, że w związku z w y s u n i ę t y m i ostatnio sformułowaniami programowymi, d o t y c z ą c y m i zadań etno­ grafii radzieckiej, w najbliższych latach redakcja spowoduje, że czasopismo to jesz­ cze lepiej niż dotąd będzie spełniać zadania naczelnego organu radzieckiej etno­ grafii. Nam wydaje się, że „Sowietskaja Etnografia" powinna by przybrać bardziej charakter czasopisma teoretycznego i sprawozdawczego, poświęcającego szczególnie dużo miejsca i uwagi wymianie doświadczeń badawczych i dyskusjom metodologicz­ nym. Może się do tego też przyczynić zwiększenie ilości lokalnych wydawnictw etno­ graficznych, które przejęłyby część o b o w i ą z k u publikowania studiów i materiałów. Wydaje się t e ż , że obecnie trochę już niewygodny jest tradycyjny układ działów tego czasopisma. Z podstawowych kierunków badawczych radzieckiej etnografii jeden — badania nad etnogenezą — posiada w y o d r ę b n i o n y dział w „Sowietskiej Etnografii", podczas gdy pozostałe, k t ó r y c h ważność w ostatnich latach szczególnie mocno wzrosła, są połączone razem w dwóch ogólnych działach mieszczących przy t y m obok prac etnograficznych także antropologiczne. Próbując w d u ż y m skrócie ogarnąć uwagami i scharakteryzować wieloletni do­ robek etnograficznego czasopisma „Sowietskaja Etnografia", wypadnie na zakoń­ czenie wskazać jeszcze na szczególnie znamienną cechę tego wydawnictwa. Otóż, 32 3 3 3 2 „ C 9 " , 1959, nr 5, s. 1 8 3 - 1 8 7 . Od roku 1957 wychodzi w Kijowie nowe czasopismo pt. „HapoftHa T B O p M i w r b Ta e T H o r p a i J i i H " (Twórczość ludowa i etnografia), wydawane przez Ukraińską Akademię Nauk i Ministerstwo Kultury Ukraińskiej S E B . Spotkało się ono z nader pochlebną oceną na łamach „Sowietskiej Etnografii" (1959, nr 5). 3 3 �419 KRONIKA I RECENZJE na łamach „Sowietskiej Etnografii" utrwalił się bardzo czujny krytycyzm na wszelkie niedociągnięcia naukowe. Etnografowie radzieccy, jak to widać z lektury „Sowiet­ skiej Etnografii", nie lubią unikać zasadniczej krytyki i stawiają sobie wysokie wymagania. Liczne krytyczne artykuły zamieszczane w tym czasopiśmie nieraz bez­ względnie i bez osłonek omawiają niedostatki pisma oraz niedociągnięcia niektó­ rych publikowanych prac. Również i piszącemu te słowa nasunęły się pewne refleksje. Są one niejako przyobleczonymi w postać słowa drukowanego roboczymi myślami, które powstały w toku studiowania tego czy innego tematu, poruszanego na łamach „Sowietskiej Etnografii" względnie z jego ujęciem. Toteż sądzę, że przez coraz szerszą i żywą w y m i a n ę zdań czasopismo „Sowietskaja Etnografia", które jest dzisiaj w kręgu nauki polskiej niezmiernie popularnym wydawnictwem, stanie się najbardziej cenioną literaturą fachową. N a l e ż a ł o b y sobie życzyć, aby rozpoczęta niedawno wymiana artykułów spra­ wozdawczych m i ę d z y etnografami polskimi i radzieckimi przerodziła się w bliższą współpracę, zwłaszcza że stawiamy sobie bardzo podobne zadania badawcze. Edward Wieś Pietraszek Wiriatino w przeszłości i teraźniejszości. Praca zbiorowa pod redakcją P . I . Kuszniera, Trudy Instituta Etnografii im. N . N. Mikłucho-Makłaja, t. 41, Moskwa 1958, ss. 277, nlb. 2, wyd. Akademii Nauk Z S R R . Monografie pojedynczych wsi zyskują obecnie coraz większe uznanie jako uzu­ pełnienie lub podstawa dla szerszych uogólnień. Monografie wsi są podejmowane obecnie przez etnografów, socjologów i ekonomistów różnych krajów. Natomiast zagadnienie ich zakresu stanowi wciąż jeszcze ż y w y problem zarówno w etnografii, jak i naukach pokrewnych. Również w Związku Radzieckim od szeregu lat toczy się dyskusja nad metodą etnograficznego badania k o ł c h o z ó w oraz zakresem i ce­ lem takiej monografii. W pokaźnej ilości monografii i opisów publicystycznych poszczególnych kołchozów najwięcej miejsca poświęcono ich organizacji i sprawom ekonomicznym. Natomiast książka o wsi Wiriatino jest monografią etnograficzną i stanowi trzecie z rzędu tego rodzaju opracowanie w Związku Radzieckim, a pierw­ szą próbę monografii wsi rosyjskiej . We wstępie Kusznier definiuje cel, jaki postawili sobie autorzy podejmując tego typu badania: „ P o pierwsze, pokazanie i wyjaśnienie zmian, które zaszły w tej wsi rosyjskiej po zwycięstwie Rewolucji, oraz j a k ułożyły się stosunki bytowe obec­ nie; po drugie, ukazanie w p ł y w u rosyjskiej klasy robotniczej na chłopów w prze­ szłości (emigracja do ośrodków przemysłowych), a zwłaszcza na jego warunki by­ towe, zwyczaje i i d e o l o g i ę " . Autorzy silnie podkreślają, że nie stawiali sobie za jedyny cel pokazanie współczesnego życia wsi, nie chodziło również o przeciwsta1 2 3 1 Por. J . S z c z e p a ń s k i , Dyskusja nad, metodologią etnograficznego badania kołchozów w Związku Radzieckim, „Przegląd Nauk Historycznych i Społecznych", t. 3:1953, s. 3 4 1 - 3 6 8 . W 1954 r. A N Z S R R wydała monografię spółdzielczej wsi tadżyckiej; w 1955 r. Instytut Historii i Archeologii Uzbeckiej A N opublikował monografię osady Ajkyran. Praca o Wiriatinie została opracowana pod kierunkiem prof. P. 1. Kuszniera przez 10-osobowy zespół pracowników naukowych Instytutu Etnograficznego im. MikłuchoMakłaja A N Z S R R . 2 3 Cejio BupnmuHo e npuiujioM u HacmouiąeM, Moskwa 1958, s. 6. �420 KRONIKA I RECENZJE wienie współczesności kulturze dawnej wsi. Celem było wyjaśnienie na konkretnym przykładzie i możliwie jak najbardziej wszechstronnych materiałach procesu roz­ woju wsi i odbicia społecznych zjawisk w życiu ludności wiejskiej. W pracy obok celu poznawczego jest położony bardzo silny nacisk na jej znaczenie praktyczne. Na równi ze stanem kultury w różnych okresach były badane potrzeby kulturalne ludności. Badania tego typu miały również cel praktyczny, chodziło o oddziaływanie na właściwe ukształtowanie potrzeb kulturalnych bądź też na ich zaspokojenie. Poddano t a k ż e analizie proces przechodzenia wsi do socjalizmu, aby móc wyciągnąć wnioski dla przyszłych praktycznych poczynań. Cele, jakie sobie postawiono, oczy­ wiście musiały w znacznym stopniu wpłynąć na charakter opracowania. Książka została oparta w pierwszym rzędzie na materiale terenowym i archi­ walnym, zebranym przez ekipę badawczą w latach 1952 — 1954. Dodajmy, że człon­ kowie ekipy wyjeżdżali do wsi na kilkumiesięczny pobyt, zarówno w okresie letnim, jak i zimowym. Obok bezpośredniej obserwacji i w y w i a d ó w z ludnością przeprowa­ dzono również badania ankietowe nad potrzebami i stanem b u d ż e t o w y m mieszkańców. Dla uzyskania jak najbardziej pełnej dokumentacji posługiwano się także rysun­ kiem, fotografią, filmem, magnetofonem itd. Wykorzystano też dostępne materiały statystyczne, protokóły z wiejskich zebrań, roczne rozrachunki kołchozów itd. Opra­ cowano nadto materiały archiwalne dotyczące wsi, będące w posiadaniu archiwum obwodowego w Tambowie. Jako punkt badawczy wybrano najbardziej przeciętną wieś rosyjską, położoną w dawnych rejonach rolniczych, gdzie do tej pory p o d s t a w ę gospodarki stanowi uprawa zboża. W i e ś taka może w pewnym stopniu obrazować historyczny rozwój wielu wsi o podobnych warunkach. Autorzy podkreślają, że nie ma takich miej­ scowości, których obraz przeszłości i teraźniejszości mógłby b y ć analogiczny dla każdej wsi rosyjskiej. Kołchozowa wieś Wiriatino jest jedną z najstarszych osad w obwodzie tambowskim. Przypuszcza się, że powstała na początku X V I I w. w okresie kolonizacji południowej części p a ń s t w a rosyjskiego. Jest wsią przeciętną zarówno pod względem liczby mieszkańców (1 I I 1955 r. wynosiła 1442 osoby), jak również jej znaczenia gospodarczego. Omawiana praca składa się z d w ó c h części: pierwsza poświęcona jest historii przemian, jakie dokonały się we wsi od 1861 r. do Wielkiej Rewolucji Październi­ kowej, druga — okresowi po Wielkiej Rewolucji łącznie ze współczesnością. Obie części mają mniej więcej równą objętość. Poszczególne rozdziały w obydwu częściach poświęcone są analogicznym zagadnieniom: życie ekonomiczne w przeszłości i we wsi współczesnej, dawne zabudowania i mieszkania chłopskie, architektura i miesz­ kanie współczesne, ubiór dawny i współczesny, rodzina i jej byt dawniej i dzisiaj, prawa i obyczaje regulujące współżycie wsi dawniej, współczesne życie społeczne wsi, piśmienność i w p ł y w y robotników na kulturę wsi oraz kulturalna rewolucja we wsi współczesnej. Analizując sytuację ekonomiczną wsi zwrócono szczegółową u w a g ę na strukturę z a w o d o w ą ludności. W Wiriatinie jest opa szczególnie ciekawa ze względu na jej duże zróżnicowanie, zarówno w przeszłości, jak i obecnie. Po reformie rolnej (1861 r.) chłopi nie mogąc utrzymać się z ziemi rozwinęli wiele zajęć pozarolniczych. Prace te były początkowo związane z okresem zimowym, wolnym od zajęć rolnych. Naj­ wcześniejszymi zajęciami pozarolniczymi, które rozwinęły się już ok. 1860 r., było furmaństwo i pędzenie bydła ze stepów przykaspijskich. Zajęcia te miały duże zna­ czenie w gospodarczym życiu wsi. Rozwój furmaństwa wpłynął na powstanie rze­ miosł związanych z wytwarzaniem i reperacją środków transportu (kowal, rymarz, �KRONIKA I RECENZJE 421 kołodziej, stolarz). Toteż budowa kolei żelaznej (ok. 1880 r.) spowodowała upadek obydwu zajęć zarobkowych. Drugą ważną gałęzią gospodarczą wsi był przemysł leśny, który właśnie dzięki powstaniu kolei żelaznej i możliwości transportu drzewa zyskał lepsze warunki rozwoju. Sezonowa emigracja zarobkowa ze wsi Wiriatino rozpoczęła się ok. 1870 r. Wyruszano w ó w c z a s do sąsiednich guberni na roboty rolne albo, i to najczęściej, do kopalń węgla kamiennego w Zagłębiu Donieckim. Kontakty robotników, począt­ kowo wyjeżdżających sezonowo, a potem na stałe do ośrodków przemysłowych, w y w a r ł y największy w p ł y w na życie gospodarcze, kulturalne i polityczne wsi. Tą drogą przenikały nie tylko mieszczańskie nawyki kulturalne, ale także idee postę­ powe. W okresie kolektywizacji wsi z Wiriatina wychodzili agitatorzy i organizato­ rzy spółdzielczości produkcyjuej. W 1930 r. powstał kołchoz „Droga Lenina", który zupełnie przeobraził tamtejsze życie gospodarcze. W okresie tym uległa dużej zmianie struktura zawodowa. Na skutek motoryzacji kołchozu i wprowadzenia ra­ cjonalnej gospodarki pojawiają się nowe, nie znane dotąd zawody, jak techników, agrotechników czy zootechników. W badaniach współczesnego bytu wsi duży nacisk położono na analizę budże­ t ó w rodzinnych. Sprawy bytowe poszczególnych kołchoźników badano w ścisłym związku z ogólną sytuacją gospodarczą całego kołchozu. Okazało się, że zarobki mieszkańców Wiriatina pochodzą w pierwszym rzędzie z pracy zawodowej wykony­ wanej w gospodarstwie k o ł c h o z o w y m , a następnie dopiero z zajęć ubocznych i sprze­ daży produktów rolnych, pochodzących z gospodarstw pomocniczych. Sytuacja gospodarcza rodziny uzależniona jest głównie od ilości osób pracujących i b ę d ą c y c h na ich utrzymaniu. D o k ł a d n y m i badaniami b u d ż e t o w y m i objęto kilkadziesiąt ro­ dzin, wytypowanych spośród różnych grup ludności. Przy wydzielaniu t y p ó w rodzin brano pod u w a g ę statystyczne opracowanie materiałów d o t y c z ą c y c h liczby rodzin we wsi, płci, wieku, stosunków rodzinnych, zawodu, wykształcenia, ilości członków rodziny będących poza wsią, ale związanych materialnie z rodziną pozostałą we wsi, warunków mieszkaniowych, czasu budowy i rodzaju mieszkań oraz zapotrzebowań kulturalnych. Autorzy stwierdzają, że nowe formy gospodarki socjalistycznej, głównie po­ przez stosowanie w gospodarstwie wiejskim zdobyczy techniki, wpływają na zwięk­ szenie w y m o g ó w kulturalnych i na wzrost liczby inteligencji wiejskiej. Warunki te zbliżają życie wiejskie do warunków życia miejskiego. Następnie autorzy udowad­ niają, że życie umysłowe i kulturalne skolektywizowanej wsi rosyjskiej coraz mniej różni się od życia kulturalnego powiatowego miasta. D u ż e zmiany zaszły t a k ż e w budownictwie i ubiorze wiejskim. Tradycyjna forma b u d y n k ó w o konstrukcji zrębowej zaczęła b y ć wypierana około 1880 r. przez pomieszczenia z cegły. Budownictwo ludowe, podobnie jak inne działy kultury lu­ dowej Wiriatina, było związane z typem południowowielkoruskim. Socjalizacja wsi już ok. 1920 r. wpłynęła na przyjęcie się tu zupełnie nowego typu budownictwa współczesnego, zbliżającego wieś do miasta. W tym też kierunku zmienił się układ przestrzenny wsi. P o d s t a w ą tradycyjnego ubioru typu południowowielkoruskiego b y ł y mniej więcej do 1885 r. samodziały z wełny, lnu i konopi, wytwarzane przez miejscowe kobiety. Około 1885 r. zaczęto je zastępować materiałem fabrycznym. Zmiany kroju zaczęły b y ć widoczne dopiero na p o c z ą t k u X X w. D o t y c z y ł y one najpierw stroju odświętnego, potem codziennego. Nowe formy brano z ubiorów drobnomieszczańskich, przynoszonych przez robotników sezonowych z Donbasu oraz k u p c ó w �422 KRONIKA I RECENZJE i przedsiębiorców z pobliskiej miejscowości, gdzie o d b y w a ł y się targi. Z chwilą, roz­ powszechnienia się tkanin fabrycznych coraz bardziej zaczęły się u w y d a t n i a ć róż­ nice między odzieżą biedniejszych a bogatszych mieszkańców. Tkactwo ludowe było we wsi powszechne jeszcze ok. 1930 r., a więc do chwili zorganizowania kołchozu. Najważniejszym rysem współczesnego ubioru, naśladującego wzory miejskie, b y ł zanik różnic związanych z położeniem socjalnym poszczególnych grup chłopów. Widoczne jest natomiast głębsze zróżnicowanie w zależności od wieku i płci. Dalsze zmiany d o t y c z y ł y organizacji i kultury życia rodzinnego, higieny oraz życia społecznego i kulturalnego wsi. Zwrócono również uwagę na zbadanie przeżyt­ ków kulturowych oraz przyczyn ich żywotności w życiu współczesnej wsi. Tradycje dawnej kultury ludowej zachowały się przede wszystkim w obrzędzie weselnym, w obrzędach religijnych, w formach pamięci o zmarłych oraz w obrzędach związanych z narodzinami dziecka. Chociaż założeniem pracy było „wszechstronne zbadanie wszystkich aspektów życia wsi", to jednak zostały pominięte lub potraktowane marginesowo niektóre zagadnienia tzw. kultury materialnej i duchowej, wchodzące w zakres tradycyjnego podziału etnografii, kosztem tych zagadnień poświęcono wiele uwagi współczesności. Szczegółowej analizie poddano jedynie te zjawiska kulturowe, które bądź uległy największej zmianie, bądź też zachowały dużą trwałość. Krystyna Adamus Inne kraje M I Ę D Z Y N A R O D O W E PISMO A N T R O P O L O G I C Z N E Ukazał się pierwszy zeszyt międzynarodowego czasopisma ,,Current Anthro­ pology", A World Journal of the Sciences of Man („Antropologia współczesna", Ś w i a t o w y organ poświęcony naukom o człowieku). Pismo jest dwumiesięcznikiem, wydawanym w j ę z y k u angielskim i u k a z u j ą c y m się w Chicago. Finansuje je Wenner Greń Foundation, redaktorem zaś pisma oraz organizatorem całego ruchu jest prof, uniwersytetu chicagowskiego, a równocześnie prezes American Anthropological Association, dr Sol Tax. Pismo stawia sobie śmiałe zamierzenia, buduje platformę współpracy między­ narodowej w zakresie tej ważnej dziedziny badań nad człowiekiem. Na okładce pisma umieszczono symboliczną winietę przedstawiającą glob ziemski, który opasują następujące nauki: antropologia społeczna, etnologia, etnografia, folklor, antropologia fizyczna, archeologia, prehistoria i j ę z y k o z n a w s t w o . P o d s t a w ą s y n t e t y z u j ą c ą w ob­ rębie tego szerokiego wachlarza zainteresowań nad człowiekiem jest humanistycznie pojęta antropologia społeczna, a więc etnologia, tak jak się ją rozumie w krajach anglosaskich. Warto przypomnieć, że prof. T a x a gościliśmy w Polsce w ubiegłym roku. Pod­ czas swych ś w i a t o w y c h podróży, w trakcie których objeżdżał światowe centra na­ ukowe i organizował międzynarodową współpracę w dziedzinie antropologii, zatrzy­ mał się w Warszawie w dn. 17 —18 czerwca 1959 r. Na konferencji zwołanej przez Instytut Historii Kultury Materialnej P A N dzielił się z zebranymi swymi planami i zamierzeniami zorganizowania współpracy międzynarodowej wśród badaczy w za­ kresie poszczególnych dyscyplin zajmujących się człowiekiem. Współpraca propo­ nowana przez prof. Sol T a x a ma się głównie opierać na sieci korespondentów, tzw. associates, w poszczególnych krajach, i to nie tylko antropologów (etnologów), ale t a k ż e z pokrewnych dziedzin, gdyż regulamin nie stawia żadnych rygorystycz- �423 KRONIKA I RECENZJE nych ograniczeń. Współdziałanie korespondentów z redakcją mieszczącą się w Chi­ cago ma polegać na dostarczaniu i opiniowaniu artykułów, nadsyłaniu materiałów informacyjnych, bibliograficznych, k o m u n i k a t ó w z badań terenowych itp. Inną formą współpracy ma b y ć porozumiewanie się za pośrednictwem centralnego ośrodka dys­ pozycyjnego badaczy w poszczególnych krajach w zakresie ich specjalności i opra­ cowywanych zagadnień, wymiana doświadczeń, udzielanie sobie informacji, konsul­ tacji, czy t e ż inne formy kontaktów. ,,Current Anthropology" ma zapewnione zaplecze finansowe ze strony wspo­ mnianej już Wenner Gren Foundation na okres lat pięciu. Warto dodać, że Fundacja powyższa ma w swym dorobku naukowym szereg bardzo p o w a ż n y c h publikacji, takich j a k : Anthropology To-day pod red. A . L . Kroebera (1952, 2 wyd. 1957); An Appraisal of Anthropology To-day (1952); The Yearbook of Anthropology (1956), czę­ ściowo przedrukowany w Current Anthropology (1955). Te zbiorowe sympozja, zawierające studia najwybitniejszych specjalistów świata w zakresie ich specjalności, przynoszą bardzo cenne podsumowania naszej wiedzy antropologicznej, uwzględ­ niającej zarówno podłoże biologiczne, jak też i kulturę. P o ż y t e c z n y m wydawnictwem jest również International Directory of Anthropological Institutions (1953), zawie­ rający wykaz uniwersyteckich zakładów i katedr, muzeów, etnograficznych insty­ t u t ó w naukowych itp. w skali światowej. Numer pierwszy ,.Current Anthropology" (styczeń 1960) liczy 80 stron dużego quarto i przynosi następujące rozprawy naukowe i artykuły sprawozdawcze: D . H . H y m e s z Uniwersytetu Harvard omawia obszernie dotychczasowe osiągnięcia leksykostatystyki, a więc stosowanie metod statystycznych dla wykrywania historycz­ nych pokrewieństw j ę z y k o w y c h ; W . L a B a r r e z Uniwersytetu Duke zajmuje się etnografią peyotu, zbierając skrzętnie wszystko to, co dotychczas odkryto i napi­ sano na temat tego narkotyku stosowanego przez niektóre szczepy Indian amery­ k a ń s k i c h ; G. G. G i b s o n ze Smithonian Institution zapoczątkowuje zapowiedziany cykl studiów nad bibliografiami etnograficznymi, rozpoczynając od amerykanistyki (następne studium ma b y ć poświęcone bibliografii afrykanistycznej). W dziale informacyjnym (News, Needs and Opportunities) pewnego rodzaju sensacją n a u k o w ą jest komunikat L . S. B . L e a k e y a z Nairobi o odkryciu na te­ renie Tanganiki we wschodniej Afryce czaszki Australopithecina w zespole narzędzi kamiennych oraz skamielin (zwierząt, gadów i p t a k ó w ) , ' stanowiących pożywienie tego hominida. Czaszce nadano n a z w ę Zinjanthropus boisei. Numer zamyka kro­ nika, wiadomości i informacje, m. in. dane o kongresach antropologicznych, apele, kwerendy itp. oraz bogaty dział korespondencji. Ponadto redakcja dzieli się z czytelnikami swymi planami i zamierzeniami na przyszłość zarówno w dziedzinie naukowej, jak t e ż i techniczno-organizacyjnej, usprawnienia dystrybucji i kolportażu pisma itp., zwracając się z apelem o zgłasza­ nie wszelkich p o m y s ł ó w i dezyderatów w tym zakresie. N a l e ż y zaznaczyć, że prenumeratę ,,Current Anthropology" m o ż n a opłacać w walucie krajowej. Wynosi ona rocznie (6 zeszytów) 125 zł, przy czym przewidziana jest zniżka dla. m ł o d y c h pracowników naukowych, s t u d e n t ó w starszych lat etc. (zł 50). Członkowie korespondenci (associates) opłacają jedynie / prenumeraty, to jest 25 zł. % Pismo stanowi nowy i ciekawy eksperyment współpracy międzynarodowej na tym w a ż n y m odcinku nauk o człowieku. Cenna to i p o ż y t e c z n a inicjatywa, która winna spotkać się z gorącym poparciem, ale nie tylko w kołach akademickich, lecz wszystkich zainteresowanych na terenie naszego kraju. 1 5 Andrzej Waligórski �424 KRONIKA I RECENZJE ETNOGRAFICZNE ANTOLOGIE Jakże często się zdarza, że zapisujący się na etnografię młodzi ludzie zdradzają brak samodzielności, a nawet wyraźną niechęć do samodzielnych studiów. Wiedzę swą czerpią z w y k ł a d ó w , w ostateczności także z seminariów. I nie ma już mowy 0 tym, aby sami przedsiębrali jakieś indywidualne próby studiowania poszczegól­ nych zagadnień. Nie znają obcych języków, przerażeniem napełnia ich myśl zgłębia­ nia grubych dziel klasyków literatury etnologicznej. A zresztą w wielu wypad­ kach nie umieliby nawet dotrzeć do poszczególnych, interesujących ich zagadnień. Gubią się w bogactwie materiału. D l a wielu młodych studentów po prostu zbyt wielkim przeskokiem jest przejście ze szkoły średniej — operującej tradycyjnymi, czasem jakby ż y w c e m zaczerpniętymi z Gombrowicza, metodami — do nowoczesnej, wyższej uczelni, wymagającej (zwłaszcza od studenta etnografii) maksymalnej sa­ modzielności. W efekcie początkujący etnograf wyłącznie „przerabia" w y k ł a d y . Ale w y k ł a d , choćby najlepszy, jest tylko z konieczności bardzo skróconą syntez;) wiedzy etnograficznej, tkwiącej w dziesiątkach naukowych publikacji. Jest tylko orientacyjnym wstępem. A ż e b y zapoznać się z bogactwem kultur egzotycznych, które fascynowały badaczy, trzeba sięgnąć do lektury. Wprowadzeniem w świat literatury etnograficznej są ua Zachodzie antologie. Za przykład niech nam posłużą dwie, wydane niedawno w Stanach Zjednoczonych. Pierwszą z nich, Primitive Heritage, ułożyli Margaret M e a d i Nicolas C a l a s . Antologia składa się z 16 części. Każda z części poświęcona jest jednemu z zagadnień kultury ludów pierwotnych i zawiera szereg artykułów. Są to wyjątki z dzieł uczo­ nych, relacji podróżników i pisarzy, dawnych opisów misjonarzy itp. Pierwsza część nosi t y t u ł Etnologia w starożytności i zawiera wyjątki z Herodota, Tacyta i Strabo. W drugiej, Mitycznej 'przeszłości, znajdujemy przykłady teoretycznych rozważań Rousseau, Engelsa, Freuda i Nietzschego na temat pierwocin kultury. Również teo­ retycznym rozważaniom poświęcono trzecią część, pt. Podejście teoretyczne, gdzie z kolei mamy do czynienia z t a k ą t e m a t y k ą , jak np. Go tubylcy myślą o obrazach, nazwach i snach, pióra Levy-Briihla. P r z y k ł a d y z konkretnych kultur spotykamy w czwartej części, w Scenerii. Widzimy tu więc takie rozdziały, jak Telegraf buszu Harrisona czy Martwe miasto Bida Nadęła. Problemom wychowania dzieci u pry­ m i t y w ó w poświęcono piątą część pt. Dzieci. Szósta, Dojrzewanie, traktuje o zagadnie­ niach seksualnych u młodzieży. Pośród autorów siódmej części, Małżeństwa, widzimy znane nazwiska, jak A. L . Kroeber i A. R . Radclife-Brown. Ósma część zawiera przykłady omawiające Sztukę, Myśl i Sport, a problemami Życia codziennego zaj­ muje się część dziewiąta. T u , obok takich etnografów, jak Mead czy Morgan, mamy amerykańskiego powieściopisarza Hermana Melville, znanego u nas ze swej na p o ł y mistycznej powieści Bestia morska. W dziesiątej części, zajmującej się Obrzędami 1 gospodarką, mamy m. in. fragment z dzieła Malinowskiego, traktujący o insty­ tucji „kula" na Pacyfiku. Sprawom religii (Doświadczenia religijne) poświęcono je­ denastą część, a pokrewnym zagadnieniom, graniczącym z magią — d w u n a s t ą : Krańcowe zmiany w wyobrażeniach o ciele ludzkim i stosunkach międzyosobowych. Rów­ nież i następna, trzynasta część, Uczty i ofiary, poświęcona jest problemom życia religijnego. Do zupełnie natomiast innego działu kultury przechodzimy w części czternastej pt. Wojna i zawieranie pokoju. T u wykorzystano dzieła nie tylko etnologiczne, ale i dawne przekazy misjonarzy. Sprawom śmierci i obrzędów pochów1 1 M. M e a d , N. C a l a s , Primitive Heritage, Radom House, New York 1953, ss. 592. A n Anthropological Anthology, �425 KRONIKA I RECENZJE kowych poświęcono część przedostatnią, Śmierć, a ostatnią, Nieśmiertelność — wie­ rzeniom na temat nieśmiertelności i wędrówki dusz. O ile omawiana przed chwilą antologia stawiała sobie za cel przedstawienie różnych przejawów kultury pierwotnego człowieka w perspektywie historycznej, to Readings in Anthropology H o e b b l a , J e n n i n g s a i S m i t h a ma przeznaczenie nieco inne . Autorzy jej dążyli do takiego skompletowania w y j ą t k ó w z dzieł etnologicznych, archeologicznych, lingwistycznych itp., aby całość w pełni orientowała i wprowadzała w problematykę nauk o człowieku pierwotnym. Najlepiej to zresztą ilustrują t y t u ł y ośmiu części antologii: Etnologia jako studium człowieka, Prehistoria, Antropologia i rasa, Technologia pierwotna, Społeczeństwo pierwotne, Jeżyk, Społe­ czeństwo i kultura, Etnologia stosowana. J a k widzimy, pod względem poruszanych zagadnień antologia Readings in Anthropology daje czytelnikowi o wiele pełniejszy obraz problematyki niż Primitive Heritage. Mead i Cąlasowi przyświecał słuszny zresztą cel zadziwienia i zaciekawienia czytelnika bogactwem kultur pierwotnych, gdy tymczasem t w ó r c y drugiej antologii w sposób o wiele bardziej p o w a ż n y i wy­ czerpujący orientują go w zakresie i celu badań społeczeństw pierwotnych. Do ostat­ niej części, traktującej o próbach wyzyskania praktycznego wyników badań etno­ graficznych, miano już niejednokrotnie zastrzeżenia. T y m niemniej zarejestrowanie tych prób zasługuje na uznanie. D u ż y m osiągnięciem autorów b y ł fakt, że głównego celu ich pracy nie przesłoniły im w trakcie realizacji takie czy inne nazwiska sław­ nych profesorów. Najważniejszym kryterium umieszczenia danego fragmentu pracy było odpowiednie naświetlenie zagadnienia. Dzięki temu powstała antologia etno­ graficzna, a nie „antologia wybitnych etnologów". Na zakończenie trzeba dodać, że obie antologie posiadają bibliografie, a druga z omawianych także i indeks. Mimo ich wyraźnie dydaktycznego charakteru obie antologie przeczyta z du­ ż y m zainteresowaniem nawet zaawansowany etnograf, zwłaszcza Readings in Anthropology, zawierającą szereg świetnych rozdziałów z dziedzin pokrewnych na­ ukom etnologicznym. Rozdziały, w których swymi spostrzeżeniami dzielą się z etno­ grafem j ę z y k o z n a w c y , antropolodzy czy archeolodzy, wskazują jeszcze raz na ogromne korzyści, jakie daje umiejętne łączenie osiągnięć poszczególnych dyscyplin wiedzy. Jeszcze jednak większe znaczenie posiadają tego rodzaju antologiczne zestawy dla studentów. W zasadzie jestem przeciwny rozmaitym antologiom „ u ł a t w i a j ą c y m ż y c i e " studiującemu i dostarczającym mu przyjemnego, lecz fałszywego poczucia oczytania i głębokiej wiedzy. Przy dzisiejszych jednak trudnościach w dotarciu do najnowszych dzieł zagranicznych i braków w przygotowaniu do samodzielnej pracy naukowej ukazanie się tego rodzaju antologii w języku polskim b y ł o b y rzeczą do­ prawdy pożądaną. Stałaby się ona wprowadzeniem do bogactwa nowoczesnej litera­ tury etnologicznej, z której początkujący nie bardzo umieją korzystać. 2 Leszek Dzięgiel H A R R Y L . S H A P I R O , Aspects of Culture, New Jersey 1956, ss. 147, wyd. Rutgers University Press, New Brunswick, Brown and Haley Series, Nr 4. Lektura tej niedużej, interesującej książki, przeznaczonej dla szerokiego kręgu czytelników, a więc o założeniach popularyzatorskich, nasuwa pewne refleksje na temat publikacji tego typu w zakresie etnografii w ogóle, a na naszym rynku 2 E . A . H o e b b e l , J . D . J e n n i n g s , E . R . S m i t h , Readings in Anthropology, Mc Graw-Hill Book Company, I n c . , New Y o r k — Toronto — London 1955, ss. 417. �426 KRONIKA I RECENZJE księgarskim w szczególności. Dlaczego na przykład archeologia ma cały szereg cie­ kawych wydawnictw rozchwytywanych w księgarniach i czytanych z wielkim za­ interesowaniem, świadczącym o w y r a ź n y m zapotrzebowaniu na t e m a t y k ę związaną z kulturą i jej przeszłością, podczas gdy nie tylko przeciętny obywatel, ale nawet przeciętny inteligent ma — mówiąc oględnie — bardzo niesprecyzowane pojęcie o etnografii. Wyczerpujące zanalizowanie przyczyn takiego stanu rzeczy przekracza znacznie ramy recenzji, pozwolę sobie' jednak w formie raczej „ s y g n a ł ó w " podać tu parę myśli, jakie nasunęły mi się przy czytaniu Aspects of Culture. Wydaje mi się, iż tajemnica powodzenia archeologii na polu popularyzatorskim leży w bezpośred­ niej atrakcyjności samego przedmiotu jej badań, głównie zresztą w zakresie daw­ nych „cywilizacji", których materialne ślady już jako takie stanowią elementy pod­ niecającej zagadki. Dzięki temu autor popularnej pracy w tej dziedzinie nie musi daleko odbiegać od opisu bezpośrednich w y n i k ó w pracy badawczej, aby b y ć wy­ starczająco atrakcyjnym dla dużego grona czytelników. A czym rozporządza etno­ grafia? Czy można się spodziewać, aby opis kultur prymitywnych czy elementów tzw. kultury ludowej, nie mówiąc już o monografiach poszczególnych wsi, czy nawet regionów, spotkał się z szerokim zainteresowaniem, bez przerzucenia pomostu mię­ dzy t ą dość wyspecjalizowaną t e m a t y k ą a problemami nurtującymi w s p ó ł c z e s n o ś ć ! Nic jakoś za tym nie przemawia. P r ó b y popularyzacji tego typu — nazwijmy go „ o p i s o w y m " — pomijając już fakt, iż nie zdają się zaspokajać potrzeb czytelników, kryją w sobie szereg p o w a ż n y c h niebezpieczeństw. N a j w i ę k s z y m bodaj z nich jest skłonność do uogólnień, będących często zbyt daleko idącymi uproszczeniami. Może to prowadzić nie tylko do zafał­ szowanego obrazu rzeczywistości u bezkrytycznego odbiorcy, ale też do ogromnie zsymplifikowanego pojęcia o całej złożoności problematyki, jaka staje przed bada­ czem kultury. Mimo to nie wydaje mi się, aby etnografowie musieli zrezygnować z populary­ zacji. Przeciwnie. Sądzę, iż właśnie nikt bardziej niż oni nie jest p o w o ł a n y do za­ spokojenia nurtującego społeczeństwo zapotrzebowania. Zapotrzebowaniem tym jest odczucie braku słowa pisanego, które mogłoby spełnić rolę ««i generis przewod­ nika wśród skomplikowanych procesów kulturowych, jakich doświadczamy na so­ bie bezpośrednio, odczuwając nierzadko rodzaj zagubienia i nie mogąc sobie pora­ dzić z ich zrozumieniem. Zadośćuczynienie temu wymaga przede wszystkim pracy z zakresu ogólnej teorii kultury, i tu właśnie leży zasadnicza trudność. B a d a w c z ą pracę etnografa cechuje mniejsza lub większa specjalizacja, a więc dla napisania takiej książki musiałby znaleźć bardzo wiele czasu poza bezpośrednim warsztatem naukowym. To nie jest łatwe. Ale przecież etnografia, w wyniku wielo­ letnich badań, zdołała zgromadzić tak obszerny materiał porównawczy w zakresie wiedzy o kulturze, jakim dysponuje rzadko która dyscyplina naukowa. To, co wyżej w ogromnym skrócie napisałam, przyszło mi na myśl, kiedy czytając książeczkę Shapiro po raz drugi zastanawiałam się nad uczuciem dużej przyjemności, doznawanym przy tej lekturze. Pochodzi ono właśnie stąd, że Aspects of Culture jest bardzo dobrze napisaną książką popularną o kulturze, jej zaczątkach i rozwoju z próbą nawiązań do zagadnień aktualnych. Jest godne podziwu, iż autor na stu kilkudziesięciu stronach potrafił powiedzieć wystarczająco dużo, aby dać czytel1 1 D r H . L . Shapiro ukończył studia na uniwersytecie harvardskim, z d o b y w a j ą c tam kolejne stopnie naukowe. D u ż o podróżował, zwłaszcza po Pacyfiku i krajach Dalekiego Wschodu. Obecnie łączy funkcje kierownika Działu Antropologii w Ame­ rican Museum of Natural History z obowiązkami profesora antropologii (cultural anthropology) na uniwersytecie Columbia. �KRONIKA 427 I RECENZJE nikowi podstawowe pojęcie o złożoności procesów kulturowych, próbach wykrycia praw nimi rządzących i — co jest szczególnie cenne — „zarazić" go urokiem mo­ zolnego rozszyfrowywania niezwykle trudnej wiedzy o nas samych. Szczęśliwie wy­ brana forma eseju pozwoliła uniknąć nadmiernego balastu nazwisk, c y t a t ó w itp. obciążeń „naukowością", co przy jasnym, przejrzystym stylu sprawia, iż książkę tę czyta się nic tylko z zainteresowaniem, ale również łatwo. Urzeka jednocześnie jej skromność, prostota i umiar, a dużą przyjemność sprawia w tym samym stop­ niu iprma, co treść. Autor prowadzi czytelnika od rozdziałów łatwiejszych, oddziały­ wających ż y w o na wyobraźnię, do coraz trudniejszych — tak, iż zupełnie niepostrze­ żenie wprowadza go w zagadnienia stanowiące nieraz „jądro trudności". Książka ta, skierowana przede wszystkim do czytelników amerykańskich, sta­ nowi jedną z tych ciekawych pozycji wydawniczych U S A , które są wyrazem troski o podniesienie kultury humanistycznej w społeczeństwie amerykańskim. Sam autor określa cel jej tymi s ł o w y : „If, therefore, I concern myself here with a very limited aspect of the total' problem, it is because I could not hope to do justice to it in the conclusion of a brief essay, but more important, because I have a more restricted aim in mind. I should like merely to draw from certain features of the process some generalizations that seem to me throw light on the nature and growth of our own system of Western civilization" . W omówieniu Aspects of Culture chodziło mi jedynie o zwrócenie uwagi na przy­ kład pracy, która na tle publikacji tego typu zasługuje na pełne uznanie. Nie podej­ mując krytycznej analizy treści k s i ą ż k i , sądzę, że zarzuty, jakie można by auto­ rowi postawić, nie b y ł y b y „dużego kalibru". 2 3 Krystyna J A C Q U E S B E R Q I I E , Histoire sociale d'un village égyptien 1957, ss. 87, wyd. Mouton & Co L a Haye. Małkowska c e au XX "' siècle, Paris Praca Berque'a jest monografią poświęconą jednej z współczesnych wsi egip­ skich. Dla polskiego czytelnika ważny jest sposób, w jaki autor omawia poszczególne zagadnienia, składające się na całokształt problematyki związanej z monografią wsi. Przy porównaniu tej monografii np. z monografią wsi Sta*e Siołkowice na pewno nasunie się wniosek, że zagadnienia kultury materialnej u Berque'a zostały potraktowane w sposób niewystarczający. Czytelnika polskiego uderza tu zasadnicza 1 2 „Jeżeli zatem ograniczam się tu jedynie do omówienia zaledwie niektórych aspektów całego zagadnienia, to czynię to zarówno dlatego, że szersze potraktowanie tematu nie mieściłoby się w ramach krótkiego eseju, jak też, co więcej, dlatego, że miałem tu węższy cel na myśli. Chciałem jedynie w y d o b y ć z tego procesu (kultu­ rowego — przyp. tłum.) kilka uogólnień, które, jak mi' się zdaje, rzucają światło na charakter i rozwój systemu naszej cywilizacji zachodniej" (s. 139). Dla zorientowania czytelnika w zagadnieniach poruszonych przez autora podaję t y t u ł y poszczególnych części książki: Słowo w s t ę p n e ; I . „Odkrycie" kultury, Kultura a kolonializm, Kultura jako środowisko, Kultura w zmieniającym się świecie; I I - Kultura a historia, Konflikt kulturowy w Irlandii, Kultura w historii amery­ k a ń s k i e j ; I I I . „ O d z y s k a n i e " przeszłości, Początki cywilizacji, Cykle cywilizacyjne, Ciągłość cywilizacji, „Wzorce" cywilizacyjne. „Etnografia Polska", t. 1:1958 (s. 85 — 239: Monograficzne badania terenowe. Śląsk); także odb. Siołkowice Stare. Z zespołowych badań etnograficznych przeprowa­ dzonych na Górnym Śląsku pod kierunkiem Mieczysława Gładysza, Wrocław 1958, ss. 159, nlb. 1, map 2. 3 1 �428 KRONIKA I RECENZJE dysproporcja — o ile bowiem problemy wchodzące w zakres kultury duchowej czy społecznej autor stara się omówić możliwie szczegółowo, o tyle zagadnienia zwią­ zane z kulturą materialną potraktowane są dość marginesowo. Autor, ogranicza się tylko do zasygnalizowania ogólnych problemów związanych z wpływem warunków geograficznych na kształtowanie się kultury (budownictwo, ubiór, pożywienie). Jako jedna z nielicznych, a może nawet jedyna tego typu praca, obrazująca współczesne stosunki panujące na wsi egipskiej i odsłaniająca przeobrażenia ekonomiczno-społeczne w okresie trzydziestolecia 1920—1950, jest na pewno warta prze­ czytania. Książki Berque'a nie można uważać za pełną monografię wyczerpującą wszystkie zagadnienia w stopniu możliwie jednakowo szczegółowym, jeśli przyj­ miemy pod tym terminem te wszystkie treści, które występują we współczesnych próbach opracowań monograficznych wsi polskich. Praca jest jednak interesująca ze względu na to, że porusza problematykę współczesnej wsi egipskiej, o której tak niewiele wiemy. Autor oparł się na materiale terenowym, który zbierał w ciągu dwóch lat we wsi Sirs al Layyan, położonej w delcie Nilu. W pracy wykorzystał także wyniki badań prowadzonych przez ekipę uczonych z ramienia UNESCO, która dostarczyła autorowi monografii wielu cennych danych porównawczych, kontrolujących jego własny materiał. Jako pomocnicza literatura przedmiotu posłużyła Berque'owi współ­ czesna egipska powieść, której akcja toczy się na terenie sąsiadującym z badaną przez autora wsią. Praca Berque'a jest pracą socjologiczną i tym należy właściwie tłumaczyć dość ogólne potraktowanie materiału opisowego, bliżej interesującego etnografa (historia wsi, zarys kultury materialnej i obrzędowość ludowa). W rozdziale pierwszym, którego tytuł sugeruje omówienie historii badanej wsi, autor omawia zmiany, jakie zaszły w imionach mieszkańców wsi w ciągu 30 lat, sta­ rając się jednocześnie uchwycić genezę tych zmian. Tego rodzaju ujęcie problemu jest raczej nie spotykane w monografiach polskich. Problem ten z punktu widzenia socjologicznego jest na pewno ważny, pozwala bowiem zorientować się w znaczeniu obcych wpływów rzutujących na kulturę egipską (np. wpływów tureckich). Ponadto, jak stwierdza autor, pewne grupy społeczne noszą jedno imię. Grup takich istnieje ok. 30, przy czym członków ich łączy wspólna płaszczyzna kontaktów społecznoekonomicznych. Oczywiście śledzenie przemian w tym zakresie może przynieść bardzo ciekawy materiał, jednakże nie wiąże się tak bezpośrednio z historią samej wsi, jak np. warunki osadnicze. Zarys kultury materialnej badanej wsi rozpoczyna autor od omówienia warun­ ków geograficzno-glebowych i ich wpływu na jej kształtowanie. Uboga i bardzo trudna do uprawy ziemia nadaje specyficzne piętno kulturze ludowej Egiptu. Piętno to widoczne jest nie tylko w technicznych elementach gospodarki, ale także rzutuje w pewnym stopniu na rozwój kultury duchowej. Budownictwo wiejskie opracowane jest w sposób bardzo ogólny. Autor nie stara się nawet wyciągnąć konkretnych wniosków odnośnie do genezy form architekto­ nicznych ani ich historii. W ten sam marginesowy sposób charakteryzuje urządzenie wnętrza. Nieco więcej uwagi poświęca strojom ludowym. Omawia współczesne stroje męskie i kobiece oraz przemiany, jakie zaszły w nich na przestrzeni ostatnich trzy­ dziestu lat. Rozdział poświęcony kulturze materialnej kończy się opisem pożywienia. Wreszcie interesuje nas zagadnienie obrzędowości. Autor odnotowuje powszechne zjawisko zanikania obrzędów ludowych. Do dziś jednak pewne ich elementy dają się zanotować w terenie. Szczególnie uroczyście obchodzone są dnie związane z pew­ nymi świętymi, gdyż każda z rodzin ma swego świętego. Obchody religijne ku ich czci �429 KRONIKA 1 RECENZJE o d b y w a j ą się w czasie letnic.li nocy, w okresie pełni księżyca. Jest to rodzaj naszych o d p u s t ó w , nie pozbawionych elementów komercjalnych, o wyraźnie jednak rozwi­ niętych formach folklorystycznych. Obchodom towarzyszą śpiewy religijne i recy­ tacje poezji ludowej, bądź nawet pieśni ludowe, niekoniecznie o charakterze religij­ nym. Zwyczaje te znane są cd dawna, przedtem jednak ograniczały się do obchodze­ nia świąt w obrębie jednej rodziny, obecnie zaś zatraciły swój ekskluzywny charakter. Wśród obrzędów rodzinnych autor omawia obrzędy związane z pogrzebem i we­ selem. Zwłaszcza w weselu ludowym zachowało się dużo elementów archaicznych, m. in. p'okładziny (la, nuit de la consommation). Berque, omawiając bardzo szczegółowo wszystkie aspekty obrzędowości weselnej, podkreśla jej społeczny charakter oraz elementy dramatyczne. Jak widać z tego szkicowego zestawienia, koncepcja opisu monograficznego Berque'a jest różna od przeciętnego schematu podobnych prac dotyczących wsi polskiej. Nie zapominajmy jednak, że i wśród polskich etnografów istnieją podzielone zdania, jak ma wyglądać wzorowa monografia wsi. Wydaje się, że decydującą rolę odgrywa pTzy tego rodzaju pracy założenie wstępne, które ustala cel odpowiednich badań. Ponieważ Berque zamierzał w swojej pracy osiągnąć nie tyle wszechstronny opisowy przekrój życia wsi, lecz przede wszystkim odtworzyć procesy kształtowania się kultury społecznej, nie można więc chyba uznać mu tego za błąd. Praca Berque'a może służyć za przykład monografii wsi uwzględniającej spe­ cjalny dobór tematyczny i odpowiednią selekcję materiału. Anna Damrosz P E T E K A . M U N C H , A Study of Cultural Change. Rural-Urban Conflicts in Norway, Oslo 1956, ss. 103, wyd. H . Aschehoug & Co. (W. Nygaard). Przedmiotem pracy jest — jak podkreśla autor w przedmowie — problem re­ akcji tradycyjnej społeczności wiejskiej w Norwegii na wzrastający impakt kultury miejskiej w X I X i X X w. Praca składa się z trzech części. Część pierwsza ma charakter metodologiczny i stanowi p o d b u d o w ę dla n a s t ę p n y c h . Część druga zawiera analizę procesu urbanizacji wsi norweskiej w X I X i X X w. w powiązaniu z ru­ chem chłopskim. Część trzecia została poświęcona procesowi urbanizacji wsi na przykładzie dwóch wsi norweskich. W uwagach metodologicznych autor zastanawia się nad sytuacją w naukach społecznych, a zwłaszcza w socjologii. Słabość socjologii współczesnej wynika z jej zupełnego oddzielenia od filozofii. Grłówny nacisk kładzie się obecnie na zbieranie faktów, a nie na ich racjonalną interpretację. Charakterystyczne jest — pisze au­ tor — że większe zasługi w rozwoju teorii socjologicznej mają antropologowie kul­ turalni niż socjologowie. Formułując założenia teoretyczne i metodologiczne swojej pracy autor pod­ kreśla znaczenie w życiu społecznym norm i wzorów postępowania. Leżą one u pod­ staw struktury społecznej i kształtują ludzkie zachowanie się. Szczególną w a g ę mają te normy, które łączą się z poczuciem przynależności do grupy {collective identifi­ cation), a przejawiają się w uczuciach lojalności i solidarności członków grupy. Po­ czucie przynależności do grupy może się zobiektywizować pod postacią zewnętrz­ nych symboli, takich jak nazwa grupy, totem, herb, flaga itp. Ponadto pewne cechy grupy specjalnie dla niej charakterystyczne stają się jak gdyby jej symbolami, np. charakterystyczny w y g l ą d członków grupy, ich strój, pewne umiejętności, zwyczaje, sposób wyrażania się itp. Do tych właśnie symboli grupy członkowie jej są specjał- �430 KRONIKA I RECENZJE nie przywiązani. Negatywnie zaś odnoszą się do analogicznych' s y m b o l ó w innych grup. Poczucie przynależności do grupy ze swym społeczno-kulturalnym symboliz­ mem może b y ć w a ż n y m czynnikiem zachowania, kultury grupy i oporu przeciw wpły­ wom kulturalnym innych grup. Przechodząc do analizy procesu urbanizacji wsi w Norwegii autor zaznacza, że konflikt między kulturą miejską a wiejską b y ł w kraju tym głębszy niż w in­ nych krajach zachodnich. W p ł y n ę ł y na to warunki topograficzne, struktura społe­ czeństwa norweskiego i pewne tendencje historyczne w życiu społecznym i politycz­ nym ludności (s. 32). Forma osadnictwa w Norwegii była przede wszystkim zdeterminowana przez warunki topograficzne. Każda dolina i kraina nad fiordem stanowiła odrębną,. izo­ lowaną pod względem ekonomicznym i kulturalnym całość. Stąd też kultura ludności wiejskiej ulegała niewielkim zmianom. Przejmowano wprawdzie poszczególne elementy kultury z innych regionów lub klas społecznych, ale ulęgały one stopniowym prze­ obrażeniom i dostosowaniu do całości kultury danej okolicy. W rezultacie długiego procesu przystosowania do sytuacji społecznej i ekologicznej powstał system społeczny, ,,w k t ó r y m każda jednostka, każda działalność i k a ż d y stosunek społeczny miał swoje raczej niewzruszone miejsce, rytm i formę" (s. 33). J a k ą drogą przenikały do społeczności wiejskiej elementy kultury miejskiej ? Autor podkreśla, że główną rolę odgrywała w tym wypadku elita wiejska, w której skład wchodził pastor, l e k a T z , sędzia oraz urzędnicy administracyjni. E l i t a ta re­ krutowała się zwykle z burżuazji miejskiej i nadal z nią utrzymywała kontakt. Kultura jej miała charakter kosmopolityczny i miejski. Ponieważ dystans społeczny p o m i ę d z y elitą a resztą wsi b y ł znaczny, jej w p ł y w y kulturalne zaznaczały się tylko w s ł a b y m stopniu, stąd oddziaływanie miasta na wieś było niewielkie. T a k i stan rzeczy u t r z y m y w a ł się mniej więcej do 1800 r. Od tego czasu spo­ łeczeństwo miejskie Norwegii ulegało stopniowej industrializacji. W związku z tym wzrosło w miastach zapotrzebowanie na siłę roboczą i na produkty rolne. Na wieś wkroczyła gospodarka towarowa, a z n i ą cały kompleks idei i postaw właściwy dla gospodarki liberalnej, często sprzeczny z systemem wartości p a n u j ą c y m w daw­ nej społeczności wiejskiej. Dotychczasowa izolacja wsi została przełamana. W rezultacie nastąpiło zderzenie kultur, konflikt między zwyczajami, insty­ tucjami i normami społeczeństwa chłopskiego a handlowym społeczeństwem miej­ skim. Konflikt między tymi dwoma typami kultury został znacznie zaostrzony przez społeczny i polityczny ruch chłopski, który rozwijał się w Norwegii w t y m właśnie czasie. Autor omawia dokładnie historię tego ruchu. W X V I I I i X I X w. demokratyczne prądy były w społeczeństwie zachodnim modne i stopniowo przenikały do różnych krajów i warstw społecznych. Zyskały one również duże znaczenie w Norwegii, zwłaszcza w środowisku burżuazji. Chłop­ stwo cechowała bowiem bierność i zależność polityczna od burżuazji. Niemniej burżuazja wciągała chłopów do życia politycznego, częściowo ze względów ideowych, a częściowo aby uzyskać ich poparcie polityczne. W okresie przygotowywania kon­ stytucji norweskiej w 1814 r. połowa członków Zgromadzenia Narodowego rekru­ towała się z okręgów wiejskich. Faktycznie zresztą chłopi nie brali udziału w obradach i ulegali w p ł y w o m burżuazji. Ogół chłopstwa w X V I I I w. i w pierwszej połowie X I X w. posiadał tylko w sła­ bym stopniu świadomość własnych interesów i poczucie przynależności do jednej klasy społecznej. Niemniej jednak świadomość ta stopniowo narastała, a wyrażała się w konflikcie między chłopami a ich lokalną władzą. Autor kolejno analizuje ruchy chłopskie w latach 1765, 1786—1787, dalej w p ł y w ideologii romantyzmu �431 KRONIKA I RECENZJE na chłopów z początkiem X I X w., a w końcu ruch tzw. Landsmal z 1840 r., który zmierzał do uznania języka, ludowego (landsmal) za język oficjalny. Autor podkreśla, że ruch chłopski w X I X w. miał raczej charakter kulturalny niż poli­ tyczny i ekonomiczny. Wiązał się z p o z y t y w n ą oceną całości kultury chłopskiej i z dążeniem do zachowania tej kultury w postaci niezmienionej. B y ł on wyrazem dążenia chłopstwa do emancypacji spod w p ł y w u burżuazji i dlatego stał się jak gdyby symbolicznym wyrazem przynależności do klasy chłopskiej. Pomimo oporu chłopstwa przeciw w p ł y w o m miejskim stopniowo przenikały one na wieś, nie tyle jednak przez burżuazję, ile przez nowe kategorie zawo­ dowe, które z uprzemysłowieniem kraju, z rozwojem handlu i nowoczesnej komuni­ kacji pojawiły się na wsi. Pojawienie się tych kategorii zawodowych wywołało dez­ organizację w dotychczasowym uwarstwieniu społeczności wiejskiej. Zajęcia prze­ m y s ł o w e były podejmowane przede, wszystkim przez chałupników, małorolnych chłopów i robotników rolnych. P r z y c z y n i a ł y się one do niezależności ekonomicznej części mieszkańców wsi, a przez to do ich emancypacji z więzów tradycyjnej spo­ łeczności wiejskiej. P o m i ę d z y robotnikami przemysłowymi na wsi i w miastach istniały liczne powiązania. Wśród robotników wiejskich kształtowało się poczucie przynależności do klasy robotniczej, brali udział w ruchach robotniczych. To właśnie czyniło ich podatnymi na w p ł y w y kultury miejskiej. Z drugiej strony pozostał na wsi nadal element chłopski silnie związany z pracą na roli i dawnym stylem życia. W środowisku tym rozwijała się ideologia pod­ kreślająca wartości kultury chłopskiej w przeciwieństwie do miejskiej. Ideologia ta przejawiała się m. in. w tendencji do tworzenia szkół w y ż s z y c h specjalnie dla chło­ pów, w prądach literackich i religijnych. Proces urbanizacji wsi norweskiej został przedstawiony w omawianej pracy bar­ dzo interesująco i wnikliwie. Analizując konkretną sytuację społeczną autor wyszedł na szczęście poza dosyć ubogie założenia metodologiczne sformułowane na wstępie. W swym opisie rozwoju wsi norweskiej i zderzenia kultury wiejskiej z miejską łączy on konsekwentnie podejście historyczne z socjologicznym. Konstrukcja pracy jest bardzo przejrzysta. Antoni Stojak � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e04fb53f9dafb2414ee1d39244871206.pdf bdab8ceb21b3f0f8d57ce1e1263cf969 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3507 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3287 Title A name given to the resource Kronika I-III 1979 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2, s.125 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A I-III 1979 Wystawy i konkursy 5 1 — w warszawskiej galerii „Plastyka" na W o l i otwarto w y ­ s t a w ę t k a n i n zakopiańskich, z k t ó ­ r y c h większość n a w i ą z u j e d o t r a ­ d y c j i r e g i o n u tatrzańskiego. N a w y ­ s t a w i e znalazły się p r a c e H e l e n y Sułkowskiej-Pawlik, M a r t y Gąsienicy-Szostek, Urszuli Kołaczkow­ skiej, E w y Fortuny, Zofii Stokow­ skiej i innych. 19 I — w T o r u n i u o t w a r t o p o ­ konkursową, o g ó l n o p o l s k ą w y s t a w ę garncarstwa ludowego. Obszerne s p r a w o z d a n i e w a r t y k u l e E. FTyś-Pietraszkowej w niniejszym n u ­ merze. I — w M u z e u m Okręgowym w B i a ł e j P o d l a s k i e j c z y n n a była w y ­ s t a w a m a l a r s t w a i rzeźby t w ó r c ó w z P o d l a s i a . Znalazły się t a m m . i n . prace Bazylego A l b i c z u k a z Dąbro­ w i c y Małej, Franciszka S a d o w n i k a z Łomaz, M a r i i A b r a m i u k z C h m i e ­ lowa, Teofila Kożuchowskiego ze Studzianki, Zygmunta Walenciuka z Kolna. * I — w Muzeum Ziemi Lima­ nowskiej pokazano pokonkursową wystawę akcesoriów kolędniczych — szopki, gwiazdy, turonie, m a s k i . Konkursowi towarzyszył przegląd z e s p o ł ó w kolędniczych. 10.11 — w G a l e r i i T P S P w W a r s z a w i e o t w a r t a została w y s t a ­ w a rękodzieła l u d o w e g o spółdzielni „ O p o c z n i a n k a " , n a której pokaza­ no t r a d y c y j n e h a f t y j a k również adaptacje haftu i koronek we współczesnym w z o r n i c t w i e . W y s t a ­ w ę zakończyła w y p r z e d a ż e k s p o n a ­ tów. * 16.11 — w D K w K o z i e n i c a c h otwarto II Zbiorową Wystawę R z e ź b y L u d o w e j , n a której z n a l a z ­ ły się p r a c e 11 r z e ź b i a r z y z K o z i e ­ n i c (150 p r a c ) . * 20.11 — w P r u d n i k u z a k o ń c z o ­ no I I I etap O p o l s k i c h D n i T w ó r ­ czości L u d o w e j . N a k o n k u r s p l a ­ s t y c z n y zgłoszono 140 p r a c 26 a u ­ torów. P r z y z n a n o n a g r o d y w dzie­ d z i n i e p l a s t y k i obrzędowej, rzeźby, malarstwa i haftu. 23.1 I I — M u z e u m E t n o g r a f i c z ­ n e w e W r o c ł a w i u pokazało w y s t a ­ wę t k a c t w a ze z b i o r ó w muzeal­ n y c h . Z n a l a z ł y się n a n i e j t k a n i n y p r z y w i e z i o n e n a Śląsk p r z e z l u d ­ ność z W i l e ń s z c z y z n y , P o l e s i a , P o ­ dola i Huculszczyzny, przeważnie dwuosnowowe, zwane radiuszkami, dziarugami, dywanami. I I I — W Myślenicach pokonkursową wystawę otwarto zabawek l u d o w y c h , towarzyszącą spotkaniu członków i sympatyków k l u b u P l a ­ styków A m a t o r ó w i T w ó r c ó w L u ­ dowych. 24.111 — w M u z e u m R o l n i c t w a w Ciechanowcu — podsumowanie k o n k u r s u „Tradycyjne zdobnictwo w n ę t r z chałup p o d l a s k i c h " . P r z y ­ znano n a g r o d y w k a t e g o r i a c h : p a ­ jąków — nagr. I L e o k a d i i Figat z Nowodworów, I I Jadwidze Zygoń z Pobikier, I I I Irenie Murawskiej z Białych; bukietów — I M a r i i I w a n i u k z Jacewicz, I I Stefanii Po­ pławskiej z Plutycz, d w i e n a g r o d y I I I — L u b i ę Żabiuk i J u l i i O s i p i u k z Turny Dużej. W s z y s t k i e prace zostały przekazane ciechanowiec­ kiemu skansenowi. I I / I I I — w M u z e u m Okręgo­ w y m w T a r n o w i e c z y n n a była w y ­ stawa „Akwarele Nikifora K r y n i c ­ kiego". 24.1 — w P M E w Warszawie otwarcie wystawy pn. Kultura T u ­ bylców A u s t r a l i i . 27.1 — w C e n t r a l n y m M u z e u m Włókiennictwa w Łodzi wystawa t k a n i n W s c h o d u ze z b i o r ó w W . i J . Kulczyckich, przygotowana przez Muzeum Tatrzańskie w Zakopa­ nem. + I I — w galerii TPSP w War­ s z a w i e w y s t a w a rzemiosła l u d o w e ­ go K u b y — w y r o b y p l e c i o n k a r s k i e i t k a n i n y , f i g u r k i z p a p i e r u i łupin owoców. 2.III — w P M E w Warszawie o t w a r t o w y s t a w ę „Sztuka l u d o w a Palestyny". Pokazano stroje kobie­ ce i męskie, biżuterię, o z d o b n e t k a ­ n i n y u ż y t k o w e , c e r a m i k ę i szkło, w y r o b y plecionkarskie, z masy per­ łowej, d r e w n a . Najstarsze ekspona­ t y pochodzą z poł. X I X w . * I I I — w Starej Kordegardzie w W a r s z a w s k i c h Łazienkach c z y n ­ n a była w y s t a w a p n . P o d t a t r z a ń ­ skie m a l a r s t w o n a szkle z o k r e s u 1948—1978 ze z b i o r ó w M u z e u m T a ­ trzańskiego w Z a k o p a n e m . Komi­ s a r z e m w y s t a w y była m g r H e l e n a Sredniawa. Wydano katalog. W y s t a w y p o przeglądach w o j e ­ wódzkich p l a s t y k i a m a t o r s k i e j zor­ ganizowano: I — w e Wrocławiu, R a d o m i u , I I — w Opolu. 2 . I I — w C h e ł m i e o d b y ł się I I Wojewódzki Przegląd P l a s t y k i A m a t o r s k i e j i Twórczości Ludowej. W z i ę ł o w n i m udział 52 t w ó r c ó w , którzy z a p r e z e n t o w a l i 200 p r a c . W kategorii twórców l u d o w y c h dwie pierwsze nagrody o t r z y m a l i Julian B a j k i e w i c z z Chełma ( i n t e l i g e n t — a m a t o r , m a l a r z n i c wspólnego n i e mający ze sztuką l u d o w ą ! ) i S t a ­ nisław S z u l c z W o l i K o r y b u t o w e j . Obok w y s t a w y zorganizowano spot­ kania z autorami i kiermasz sztu­ k i ludowej i plastyki nieprofesjo­ nalnej. * 30.III — w Munsterze odbył się M i ę d z y n a r o d o w y K o n k u r s d l a Malarzy Niedzielnych, zorganizowa­ ny przez Federację Europejskich Czasopism M a j s t e r k o w i c z o w s k i c h i H o b b y s t y c z n y c h (ze s t r o n y p o l s k i e j red. „Młodego Technika"). Nagro­ d y I stopnia o t r z y m a l i Bronisław i Eugeniusz K r a w c z u k z Gliwic. Sztuka ludowa i n n y c h narodów 19.1 — w P M E w Warszawie o t w a r c i e w y s t a w y „Sztuka l u d o w a G ó r R u d a w s k i c h " ze z b i o r ó w M u ­ z e u m w Dreźnie. Inne Po raz siódmy Redakcja „Chłopskiej D r o g i " przyznała t w ó r ­ com ludowym doroczne nagrody i m . Jana Pocka. W dziedzinie p l a ­ s t y k i wyróżnieni zostali Jerzy K a ­ czmarek z Wręblewa, w o j . sieradz­ k i e za m a l a r s t w o i rzeźbę, T o m a s z L i g a s z K r o ś c i e n k a za rzeźby. N a ­ grodzono także rodzinną kapelę Orlików z Szamotuł. Przyznano pozostałe t r z y n a g r o d y za t w ó r ­ czość literacką. I I I — w Muzeum Etnograficz­ n y m w Warszawie pokazano w y ­ stawę „Dar d l a m u z e u m " , w y n i k akcji zorganizowanej pod patrona­ t e m M u z e u m i „Zielonego Sztan­ d a r u " . N a w y s t a w i e znalazły się narzędzia przędzalnicze, c i e s i e l s k i e i bednarskie, sprzęty jeszcze d o n i e d a w n a będące w powszechnym użyciu, dziś zanikające. 1 1 . I I I — w N ą d n i koło Z b ą s z y ­ n i a odbyła się V I B i e s i a d a K o ź l a r s k a — przegląd kapel ludowych Z i e m i L u b u s k i e j . Biesiadzie t o w a ­ rzyszyła 10 sesja n a u k o w a n t . „ M u ­ zyka l u d o w a w województwie Zie­ lonogórskim". I I I — w Ż y w c u o d b y ł y się G o ­ dy żywieckie, f e s t i w a l twórczości i obyczajów l u d o w y c h , n a którym goście i g o s p o d a r z e b a w i l i się d o ­ skonale. C a m e r a obscura 4 . I I I — w B y d g o s z c z y o d b y ł się konkurs dla plastyków amatorów p o d hasłem, k t o n a m a l u j e w i ę c e j w ciągu n o c y ( o d 18 d o 6 r a n o ) i k t o ładniej. 125 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a8d5050c73d8192766f421c0bbce13e4.pdf cf81a1efcf2d5e83635b5c6fd2da3b25 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3538 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3315 Title A name given to the resource Kronika I-III 1980 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2, s.126 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I-III Konkursy i wystawy 15II — w Muzeum im. Wi. O r k a n a w Rabce o t w a r t o wystawę m a l a r s t w a n a szkle J o l a n t y Pęksowej. * 1 9 I I — w Domu Sztuki L u ­ dowej n a R y n k u St. M i a s t a w Warszawie wystawa — sprzedaż haftu snutkowego, pn. „Smutki golińskie", zorganizowana przez Cepelię i Spółdz. Zrzeszenie w Poznaniu. * 24II -- Dom Kultury w Ko­ zienicach. Otwarto III zbiorową w y s t a w ę rzeźby l u d o w e j zorgani­ zowaną p r z e z K l u b T w ó r c ó w L u ­ d o w y c h , D K , Urząd M i a s t a i g m i ­ ny w Kozienicach, W D K . 5 I I — w Starej Kordegardzie w w a r s z a w s k i c h Łazienkach wys­ t a w a m a l a r s t w a n a szkle Krzysz­ tofa O k o n i a , zorganizowana przez M u z e u m i m . Chałubińskiego w Z a ­ kopanem i TPSP. * II/III — Grodzisk Mazowiecki Wystawa 48 f o t o g r a m ó w Stefana Deptuszewskiego — przedstawiają­ cych architekturę wiejską, wnę­ t r z a , r ę k o d z i e l n i k ó w i strój oraz w y t w o r ó w s z t u k i l u d o w e j ze z b i o ­ rów autora. * 29 I I I — w Ł y s e m n a K u r p ­ iach doroczny k o n k u r s p a l m , na którym oceniono 131 p a l m . P r z y ­ z n a n o 27 nagród. N a g r . I : W i e s ł a ­ w a Bogdańska (Ostrołęka), S t a n i s ­ ława B a k u ł o w a (Strzałki), Czesła­ wa Konopka (Kadzidło), Władys­ ława Śmigiel, Elżbieta Bakuła i Bolesława Bałdyga (Serafin), Z o ­ fia S a m u l (Dęby); Nagr. I I : I r e n a Taraszewska (Łyse), M a r i a Bałdy­ ga ( S e r a f i n ) , Weronika Krawczyk (Łyse), Antonina Pliszka (Dęby), A n i n a M ą k a ( S e r a f i n ) . P r z y z n a n o 15 nagród I I I . Za w y r o b y p l e c i o n k a r s k i e z k o r z e n i , ze słomy, trawy i w i k l i n y nagrody otrzymali: I — Stanisław M a ł k o w s k i ( N o w o ­ g r ó d ) i S t e f a n Bacławski (Łyse); I I — M a r i a M u r z y n (Zalesie), K o n ­ stanty Bednarczyk (Wejdą), Stanis­ ław Ciok (Brzozówka); I I I — Władysław Plona (Grale), Czesław Ż u b r o w s k i (Długi K ą t ) . * 30 I I I — M u z e u m i m . W ł . O r ­ k a n a w Rabce. K o n k u r s na p a l m y w i e l k a n o c n e . W z i ę ł o w n i m udział o k . 300 osób, p r z y z n a n o 135 nagród. 126 I I K A 1980 Nagrody I otrzymali: Darek Tabaszewski, Paweł Sroka, Jadwiga K w a ś n i e w s k a , Jacek Papież, K a z i ­ mierz Worwa, Artur Kopytek, Krzysztof Drożdż ( R a b k a ) , Marek Czyszczoń, K a z i m i e r z Ś w i d e r ( R a ­ ba Wyżna). I I I — w Opolu Wydz. K u l t u r y i S z t u k i Urzędu W o j . z o r g a n i z o w a ł k o n k u r s k r o s z o n k a r s k i . W ś r ó d 117 osób s p o r a g r u p a młodzieży. P r z y ­ znano 54 n a g r o d y , I otrzymali: Tadeusz Gala ( K o r f a n t o w o ) , M a r i a Rudzik (Osowiec), A n n a Bronder (Raszkowa), Edeltranda Kronpop (Kamień SI.), K a t a r z y n a Chodo­ rowska (Tułowice), Wiesław Żytkiewicz (Tułowice). I I I — Pałac K u l t u r y i N a u k i w Warszawie. Pierwsza wystawa z cyklu przeznaczonego dla mło­ dzieży, prezentującego sztukę róż­ n y c h regionów. N a w y s t a w i e i n a u ­ guracyjnej p n . „Ojczyzna" pokaza­ n o rzeźby, t k a n i n y , h a f t y , m a l a r s ­ t w o n a szkle, ceramikę, w g . p o ­ działu t e m a t y c z n e g o : p o s t a c i e słyn­ n y c h Polaków, życie i praca r o l ­ n i k ó w , p l a s t y k a obrzędowa. Wys­ tawę z o r g a n i z o w a ł o S t o w . Twór­ ców L u d o w y c h . Festiwale i imprezy folklorystyczne 25—271 — „Żywieckie Gody", przegląd Zespołów Kolędniczych i obrzędowych Podbeskidzia w Ż y w c u , Jeleśni, P r z y b o r o w i e i S o p o t n i M a ł e j . O d b y ł y się k o n k u r s y zespołów i p o w i n s z o w a l i n o w o r o c z ­ n y c h , kolędowanie po zagrodach, k u l i g i i t p . W Żywieckim D K „Pa­ p i e r n i k " o t w a r t o wystawę „Zwy­ czaje i obrzędy z i m o w e w s i bes­ k i d z k i e j w sztuce l u d o w e j " . 30 I I I — K i e r m a s z p l a s t y k i o b ­ rzędowej z o r g a n i z o w a n y p r z e z Z i e ­ lonogórski P a r k Etnograficzny w Ochli. I I I — w N ą d n i k . Zbąszynia siódma doroczna „Biesiada Koźl a r s k a " z udziałom k a p e l i s o l i s ­ tów. P o r a z p i e r w s z y zorganizo­ w a n o k o n k u r s pięciu m ł o d y c h k o ź l a r z y : czterej spośród n i c h t o ucz­ n i o w i e Tomasza K o t k o w i a k a z B a ­ b i m o s t u . N a g r o d ę — kozioł w y k . p r z e z F l o r i a n a M o d r z y k a z Nądni — otrzymał 19-letni Jerzy S k r z y p ­ czak. Wystawy amatorów I Wojewódzkie Przeglądy Plastyki Amatorskiej odbyły się w: Warszawie, Radomiu, Zielonej Górze. 111 — Wrocław, M u z e u m E t ­ n o g r a f i c z n e . O t w a r t o stałą galerię śląskiej s z t u k i nieprofesjonalnej. 1(51 — K r a k ó w , M u z e u m E t ­ nograficzne. Otwarcie wystawy „Artyści n i e p r o f e s j o n a l n i w 35-leciu PRL". I I — K a t o w i c e , X I t u r n i e j poe­ t y c k i i p l a s t y c z n y o „ Z ł o t ą lampkę górniczą". W k o n k u r s i e m a l a r s k i m nagrody otrzymali: I — Zbigniew K u l a s (Strzegom); I I — A d a m J e n ­ ner (Wałbrzych); I I I — Leopold Wróbel (Katowice). Inne 28 I I I — Rzeszów, Muzeum Okręgowe. O t w a r t o wystawę „Do­ robek naukowy doc. Franciszka K o t u l i " , zorganizowaną w 80-lecie urodzin tego wybitnego etnografa, autora licznych prac z zakresu m i n . f o l k l o r u i sztuki l u d o w e j , za­ łożyciela i w i e l o l e t n i e g o dyrekto­ ra Muzeum w Rzeszowie. * I I I — w D o n a i ( F r a n c j a ) odbył się 9 salon artystów-amatorów, górników polskiego pochodzenia. Sztuka ludowa i n n y c h narodów 4 1 — Warszawa, M u z e u m E t ­ nograficzne. Wystawa „Przyszłość i teraźniejszość n a r o d ó w A z j i Ś r o d ­ k o w e j i K a z a c h s t a n u " ze z b i o r ó w Muzeum w Leningradzie. 15 I — W a r s z a w a , M u z e u m E t ­ nograficzne. Wystawa „mola" — tkaniny Indian Cuma z Panamy, ze z b i o r ó w p r y w a t n y c h w S z w e c j i . * 22 11—15 I I I — W a r s z a w a , M u ­ zeum Etnograficzne. Wystawa „Ar­ chitektura Wiejska Francji", przy­ gotowana przez Bibliothèque P u blique d'Information, Towarzystwo „Maison Paysannes de France" oraz L a M a i s o n de M a r i e - C I a i r e . W y s t a w ę udostępnił w y d z i a ł Kul­ turalny i Naukowy Ambasady Francuskiej w Warszawie. 70 barwnych fotogramów. Wystawa bardzo piękna, doskonałe zdjęcia opatrzone inteligentnie zrobiony­ m i , zwięzłymi podpisami. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a163e893e8e514ca6a68df64fd11fe67.pdf 63a9b4fd1a266ce664e4c0e6d29fb68f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3517 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3296 Title A name given to the resource Kronika IV-VI 1979 ; Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.3, s.189-192 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S t ą d czytając „ J a r m a r k P ł o c k i " odnosi się w r a ż e n i e , iż jest raczej dobrze i pięknie. Tymczasem rzeczy­ wistość płockich kiermaszy może co w r a ż l i w s z e g o w i ­ dza p r z y g n ę b i ć , zwłaszcza gdy się p a m i ę t a czym nie­ dawno jeszcze była sztuka ludowa. O tej poprawce „na r z e c z y w i s t o ś ć " też w a r t o p a m i ę t a ć . Na k o ń c u n a l e ż a ł o b y odpowiedzieć sobie na p y t a ­ nie, w jakiej mierze biogramy zawarte w zeszytach „ J a r m a r k u . . . " m o g ą być przydatne przy opracowywa­ niu s ł o w n i k a t w ó r c ó w ludowych. Wiele z nich jest już gotowymi h a s ł a m i , n i e k t ó r e — wcześniejsze — w y m a ­ gają uzupełnień. N a l e ż y jednak z a s t a n o w i ć się nad t y m , co jest jeszcze rzeczywistym, „od ś r o d k a " p r z e d ł u ż e ­ niem tradycji, a co j u ż lepszą czy gorszą s p e k u l a c j ą na ludowości (zwłaszcza w rzeźbie drewnianej, a na­ wet ceramicznej). Co jest jeszcze „ s z t u k ą " , a co już t y l k o p a m i ą t k a r s t w e m , czy gorzej — kiczem. Jest to oczywiście zagadnienie ogólne, dotyczące nie tylko płockich kiermaszy. Wspominam o n i m j e d y ­ nie na marginesie bardzo cennego i przydatnego w y ­ dawnictwa, za k t ó r e należą się słowa uznania za­ r ó w n o A u t o r o w i j a k i w ł a d z o m płockim, dzięki k t ó ­ r y m może się ono regularnie u k a z y w a ć . Może i n t e r e s u j ą c e będzie wskazanie na dziedziny, k t ó r e r e p r e z e n t u j ą zamieszczeni w ostatnim zeszycie t w ó r c y . Rzeźbiarzy jest 22, w większości zresztą ama­ t o r ó w , rzeźbiących „ n a ludowo", Zabawkarstwo, meblar­ stwo i s p r z ę t a r s t w o reprezentuje 6 osób, c e r a m i k ę (w t y m figuralną) — r ó w n i e ż 6, plecionkarstwo — 2, w y ­ c i n a n k ę i zdobnictwo w n ę t r z — 5, kowalstwo, malar­ stwo na szkle, zdobnictwo w metalu i skórze, f a j czarstwo — po 1. M i m o d u ż e j ilości nazwisk biogramy p o k a z u j ą ob­ raz współczesnej twórczości ludowej n i e z u p e ł n i e pra­ wdziwy. Reprezentowani są bowiem t y l k o t w ó r c y , a w w i e l u przypadkach jedynie w y t w ó r c y znani, udziela­ jący się, wciągnięci w o r b i t ę d z i a ł a ń instytucji handlo­ wych, STL. Obraz sytuacji rzeczywistej n a l e ż a ł o b y więc s k o r y g o w a ć , biorąc pod u w a g ę z a r ó w n o k o n t y n u a t o r ó w dawnych tradycji, p r a c u j ą c y c h dla siebie i w ł a s n e g o ś r o d o w i s k a , j a k też liczną g r u p ę , chyba d o m i n u j ą c ą , ludzi w y r a b i a j ą c y c h współczesne przedmioty dekora­ cyjne w duchu obecnie p a n u j ą c y c h mód, te p r z e r ó ż n e s z k a r a d z i e ń s t w a ze słomy, lakierowanego drewna, gąbki czy plastiku. Nawet zeszyty Pokropka, co z r o z u m i a ł e , przedsta­ wiają tylko najlepsze prace omawianych w y t w ó r c ó w . O Aleksander Jackowski IV-VI Konkursy i wystawy 6.IV — w Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu pokazano wystawę „Tradycyjne zdobnictwo wnętrz c h a ł u p podlaskich". Zgromadzono ok. 200 e k s p o n a t ó w , r ę c z n i k i do ozdobienia ikon, f i r a n k i osłaniające ikony i okna, pająki, bukiety sztucznych k w i a t ó w i m a k a t k i . * 7.IV — w Opocznie r o z s t r z y g n i ę t o konkurs otwarty na haft p ł a s k i regionu opoczyńskiego, zorganizo­ wany przez Spółdzielnię „Opocznianka". Wzięły w n i m udział 43 osoby, nagrody o t r z y m a ł y : Franci­ szka D ą b r o w s k a , Jozefa D ą b r o w ­ ska i Zofia Jobczyk z Bielowie. * 28.IV — w Muzeum Etnograficz­ n y m w K r a k o w i e otwarto w y s t a w ę twórczości Józefa Janosa z D ę b n a , na k t ó r e j zgromadzono cały do­ stępny dorobek rzeźbiarza, jego wiersze, listy, fotografie. Komisa­ rzem wystawy b y ł dyrektor M u ­ zeum, mgr E d w a r d W a l i g ó r a . W k w i e t n i u organizowano w w i e ­ l u regionach konkursy na pisanki wielkanocne. Konkurs pn Zwyczaje i pi­ sanki wielkanocne w Radomskiem ogłosiło Muzeum Wsi Radomskiej, przy w s p ó ł u d z i a l e Cepelii i M u ­ zeum Etnograficznego w Warsza­ wie. Wzięło w n i m udział 25 p i sankarek. P i e r w s z ą n a g r o d ę otrzy­ m a ł a Maria Pogoda z W e r ó w k i . Na wystawie pokonkursowej poka­ zano r ó w n i e ż rzeźby i obrazy t w ó r ­ ców z okolic Radomia. К N 1979 Ogólnopolski konkurs na pi­ sanki r o z s t r z y g n i ę t o w Gorzowie. Organizatorem było Koło U k r a i ń ­ skiego Towarzystwa Społeczno-Kulturamego. Pierwszej nagrody nie przyznano, dwie I I otrzymali Zofia Monczak (motywy ł e m k o w ­ skie) i P a w e ł Kiłoczko (motywy przemyskie) nagrody I I I — Tekla Szafran z H a ń c z o w e j i S t a n i s ł a w a Koczan.z Zagania. Konkurs, którego plon poka­ zano w wolińskiej bibliotece, ogło­ siło Muzeum Regionalne w W o l i ­ nie. Kiermasze pisanek zorganizo­ wano w Z a m o ś c i u i Krasnymstawie. * 29.IV — r o z s t r z y g n i ę t y został kon­ kurs pod h a s ł e m Malowany Dzban, ogłoszony w styczniu przez redak­ cje „ R o b o t n i k a Rolnego" i „ G o ­ spodyni Wiejskiej" dla p r a c o w n i ­ ków rolnych, zorganizowany przez Z w i ą z e k Zawodowy P r a c o w n i k ó w Rolnych, F e d e r a c j ę Stowarzyszeń Przyjaciół Sztuki. Przyznano na­ grody: I , za rzeźbę, o t r z y m a ł Ja­ r o s ł a w F u r g a ł a z Polwicy, w o j . w r o c ł a w s k i e , dwie I I — Zygmunt Bukowski z Mierzeszyna, woj. g d a ń s k i e , za p ł a s k o r z e ź b ę i B r o ­ nisława Trzaskuś z Jaźwin, woj. tarnowskie, za malarstwo. Przy­ znano j e d e n a ś c i e n a g r ó d I I I , ot­ r z y m a l i j e : B o l e s ł a w Grabski z L o śmierza, Teresa Dziob z Gidlarowej, A l f r e d H o f l i k z Lenartowic i W ł a d y s ł a w Kochalski z Jam za rzeźbę, Blandyna Rykowska z Czernina i AJnna Piotrowska z Bartosiewic za malarstwo, Maria Maczkowska z Sobieszowa za l a l k i regionalne, Eugenia Hanusiak z Białegostoku za hafty, Janina Ż ą dełek z Domaszewnicy za d y w a ­ ny, Helena Kowalczyk z B ł ą k a ł za narzuty, A n n a Wojnarowska z Pia­ seczna za gobeliny. Nagrody spe­ cjalne za t r a d y c y j n ą t w ó r c z o ś ć l u ­ d o w ą o t r z y m a ł y hafciarki k u r p i o ­ wskie, K r y s t y n a i Maria Marczak z Mystkowic. I V — w Starej Kordegardzie w Warszawie Muzeum T a t r z a ń s k i e w Zakopanem pokazało wystawę „Podtatrzańskie malarstwo na szkle z okresu 1948—1978" obejmu­ j ą c ą prace t w ó r c ó w ludowych oraz artystów plastyków. Komisarzem wystawy była m g r H . Sredniawa. * I V — w Zielonej Górze rozstrzyg­ nięto konkurs na rękodzieło ludowe i artysty c n e w o j . zielonogórskiego. Przyznano nagrody w dziedzinie rzeźby ( I o t r z y m a ł Marceli Potas z Lutowa) i w dziedzinie tkactwa (I o t r z y m a ł B o l e s ł a w P a w l i c k i z Wolsztyna). W dziedzinie haftu i stroju pierwszej nagrody nie przyznano ( I I nagroda — Jadwiga H i r t z C h r e ś n i c y i Gertruda K u ­ bicka z Przyprostyni), w dziedzi­ nie p l a s t y k i o b r z ę d o w e j i w y c i n a n ­ k i nie przyznano nagrody I i I I . Przyznano n a g r o d ę s p e c j a l n ą za I n ­ strumenty muzyczne Florianowi M o d r z y k o w i z N ą d n i koło Zbąszy­ nia. I V — w Wieluniu r o z s t r z y g n i ę t o konkurs sztuki ludowej regionu 189 I �w i e l u ń s k i e g o , zorganizowany przez Muzeum Ziemi W i e l u ń s k i e j , ce­ p e l i o w s k ą spółdzielnię ,,Sztuka L u ­ dowa" w Lodzi, W y d z i a ł K u l t u r y i Sztuki w Sieradzu, U r z ą d M i a ­ sta i Gminy W i e l u ń oraz w i e r u szowski Dom K u l t u r y . Przyznano nagrody za r z e ź b ę w drewnie, w y ­ roby kowalskie, plecionkę, haft i k o r o n k ę oraz wyroby samodzia­ łowe. * I V — w Muzeum O k r ę g o w y m w Białej Podlaskiej czynna była w y ­ stawa rzeźby ludowej o ś r o d k a ł u ­ kowskiego. 7.V — w Myślenicach r o z s t r z y g n i ę ­ to konkurs na tradycyjne ozdoby b i b u ł k o w e pn. K w i a t y polskie, or­ ganizowany przez M D K Myślenice, Muzeum Regionalne i GOK w To­ karni. Przyznano nagrody w d w u grupach, t w ó r c ó w ludowych oraz dzieci. W kategorii osób dorosłych przyznano p i ę ć n a g r ó d I : Zofii Hajduk z Alwerni, Katarzynie Halek ze Skomielnej Czarnej, Eleo­ norze Jurczak z Tokarni, Zofii Koryczan z Nowej G ó r y i Cecylii Proszek ze Skomielnej Czarnej. * 10.V — w Muzeum O k r ę g o w y m w Częstochowie wystawiono prace zgłoszone na „I W o j e w ó d z k i Prze­ gląd Twórczości Ludowej". W ś r ó d prac p r z e w a ż a ł y r z e ź b y i t k a n i ­ ny. Nagrody otrzymali: I — Te­ resa Bednarek z Zawady za za­ p a s k ę , I I — Barbara Kuzior z Po­ raja za haft, I I I — Tadeusz Dziuk z Poraja za kompozycję „ P t a k i " . * 10.V — w Muzeum O k r ę g o w y m w Tarnowie otwarto w y s t a w ę „Cy­ ganie w kulturze polskiej". Poka­ zano m.in. dokumenty prawne do­ tyczące C y g a n ó w oraz przedmioty codziennego użytku, rekwizyty magiczne, obrazy i g r a f i k i p o ś w i ę ­ cone Cyganom, ich z w i ą z k i z p o l ­ s k ą k u l t u r ą l u d o w ą . W y s t a w ę zor­ g a n i z o w a ł mgr Adam Bartosz. * 10.V — w Muzeum Etnograficznym o d b y ł się w e r n i s a ż wystawy „Pol­ ska Sztuka Nieprofesjonalna ze zbiorów Ludwiga Zimmerera". Wystawa, znacznie rozszerzona, zo­ s t a ł a przewieziona do Kolonii. * 22.V — w Muzeum W ł a d y s ł a w a Orkana w Rabce rozstrzygnięto konkurs na z a b a w k ę l u d o w ą K a r ­ pat polskich. I nagrody otrzymali: Jan Rapciak z P o r ę b y Wielkiej, Maria K u r a z Osieczan, S t a n i s ł a w N a r ó g z Żołyni G ó r n e j , W ł a d y ­ s ł a w Sikora z Lachowic, Jan Hodurek z P o r ę b y i Jan Gąsior z Medyni G ł o g o w s k i e j . Nagrody I I otrzymali: A n t o n i Bdlek z Załęża, Jan M a l i k z K r o ś c i e n k a , W ł a d y ­ s ł a w B i e d r o ń z Rabki, S t a n i s ł a w a Cukier z Zakopanego, Michał Na­ róg z Brzozy Stadnickiej, K a z i ­ mierz Szczygieł, Alojzy Porzycki, Franciszek Chrząszcz i Józef Rumiak z Lachowic, Wasyl Boda к z Bodak, Franciszek Noworol, W ł a ­ d y s ł a w a Prucnal i Jan K o t z Me­ d y n i G ł o g o w s k i e j . Przyznano t a k ż e 21 n a g r ó d trzecich i 12 czwartych. * 22.V — w Małej Sali Konferen­ cyjnej Centrum Studenckiego koło naukowe przy katedrze Etnografii 190 w Warszawie zorganizowało wysta­ wę rzeźby Włodzimierza Naumiuka z Kaniuk. Fotogramy przedstawia­ jące K a n i u k i oraz rzeźby zgroma­ dził Jacek Wołowski, z a j m u j ą c y się twórczością artysty. * 25. V — w Radomiu w K l u b i e Stowarzyszenia P A X odbyła się druga wystawa sakralnej sztuki l u ­ dowej. * 18.VI — zakończył się jubileuszo­ w y X konkurs zdobnictwa b i b u ł ­ kowego Żywiecczyzny, zorganizo­ wany przez Muzeum w Żywcu. Wzięły w n i m udział 44 osoby, k t ó r e n a d e s ł a ł y ok. 300 prac, prze­ ważały wieńce z bibułkowych k w i a t ó w i p a j ą k i . Nagrody I otrzy­ m a ł y : A n n a Kupczak z Sopotni Małej, Maria Madejczyk z Ciśca, Katarzyna Motyka z Ciśca i F r a n ­ ciszka Uflant z Pewli Wielkiej. Przyznano dziesięć n a g r ó d I I , czte­ ry I I I i t r z y n a ś n i e I V . * 18.VI — w Warszawie otwarto w y ­ stawę zorganizowaną z okazji czterdziestolecia Spółdziefini Pracy Rękodzieła Ludowego i Artystycz­ nego „Twórczość ludowa" w P u ł ­ tusku. Pokazano ok. 400 tkanin, h a f t ó w na p ł ó t n i e i t i u l u , s t r o j ó w ludowych, wyrobów garncarskich i rzeźby w drewnie z obszaru Pu­ szczy B i a ł e j . * 28.VI — P a ń s t w o w e Muzeum Etno­ graficzne w Warszawie zorganizo­ w a ł o w y s t a w ę pn. „Narzędzia r y ­ backie i sposoby ł o w i e n i a r y b " . Imprezy folklorystyczne i regionalne I V — w Kolnie odbył się m i ę ­ d z y w o j e w ó d z k i p r z e g l ą d kapel l u ­ dowych, orkiestr weselnych, zespo­ łów śpiewaczych, g a w ę d z i a r z y , i n ­ s t r u m e n t a l i s t ó w i ś p i e w a k ó w ludo­ wych. 25—27.V — w Przysusze odbyły się doroczne D n i Kolbergowskie połączone z I I I w o j e w ó d z k i m prze­ g l ą d e m f o l k l o r u i sztuki ludowej na k t ó r y m w y s t ą p i ł o 15 zespołów regionalnych i 15 kapel ludowych z w o j . radomskiego. I m p r e z ę roz­ poczęto u r o c z y s t ą sesją Tow. im. Oskara Kolberga. Odbyły się też targi sztuki ludowej, otwarto w y ­ s t a w ę folkloru. * 25—27.V — w Chojnicach zor­ ganizowano I I D n i F o l k l o r u K a ­ szubskiego, p r z e g l ą d t a ń c a , pieśni, muzyki i g a w ę d y Kaszub. * 31.V — w ramach D n i Łowicza zorganizowano sesję popularnonau­ k o w ą pn. K u l t u r a ludowa — k u l ­ tura narodowa. Organizatorami by­ l i : U r z ą d Miasta, Mazowiecki O ś ­ rodek B a d a ń Naukowych, Towarzy­ stwo P r z y j a c i ó ł Łowicza i Ziemi Ł o w i c k i e j . Obradom przewodniczy­ ła prof, dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa z Uniwersytetu Warszawskie­ go. O d b y ł się r ó w n i e ż Jarmark Ł o ­ w i c k i — p r z e g l ą d o b r z ę d ó w wesel­ nych z całego k r a j u oraz kiermasz łowickiej sztuki ludowej. * 8—10.VI — w O s t r o ł ę c e odbyły się „Dni F o l k l o r u Kurpiowskiego" I m p r e z ę rozpoczął k o r o w ó d kapel, zespołów i t a ń c ó w ludowych. Zor­ ganizowano przegtląd śpiewaków, kapel, i n s t r u m e n t a l i s t ó w i g a w ę ­ dziarzy. „ D n i o m " t o w a r z y s z y ł y l i ­ czne w y s t ę p y zespołów ludowych oraz prezentacja w y r o b ó w twór­ ców Kurpiowszczyzny. * 15—17.VI — odbył się XIII Ogólnopolski Festiwal w Płocku. Podczas Festiwalu czynne były wystawy „Wielcy Polacy w rzeź­ bie ludowej" oraz sztucznych k w i a ­ t ó w Longiny P a ł c z y ń s k i e j , artystki plastyczki z Łodzi. Na dorocznym kiermaszu wystawiono prace ponad 50 osób, przeważali członkowie STL, d o m i n o w a ł a rzeźba i cera­ mika. Wśród zespołów w y s t ę p u j ą ­ cych w p ł o c k i m amfiteatrze zna­ lazły się, obok zespołów autentycz­ nych, zespoły o zdecydowanie miejskim charakterze t a k i e jak: „Olsztyn" czy „Opole". Podczas fe­ stiwalu zostały w r ę c z o n e po raz szósty nagrody „ B a r w " i m . Oskara �Kolberga. Wydano kolejny 6 ze­ szyt w y d a w n i c t w a „ J a r m a r k P ł o c ­ k i " , w k t ó r y m Marian Pokropek przedstawił sylwetki twórców l u ­ dowych biorących po raz pierwszy udział w kiermaszach — w roku 1977 i 1978. rencja na temat „ A k t u a l n e pro­ blemy garncarstwa ludowego w Polsce". 26.VI — w Kielcach K l u b P A X z o r g a n i z o w a ł sympozjum z c y k l u Kultura ludowa — tradycja i współczesność, t o w a r z y s z ą c e V I I Wystawie Ludowej sztuki Sakral­ nej Kielecczyzny. 21—23.VI — trwał II Ogólno­ polski P r z e g l ą d Dorobku Wsi w Przy tocznej, zorganizowany przez Wydział K u l t u r y i Sztuki w Go­ rzowie i kombinat rolny w Przy­ tocznej. Zaprezentowano t a ń c e re­ gionalne, pieśni ludowe, o b r z ę d y z całej Polski. Na kiermaszu znala­ zły się stoiska problemowe sztuki ludowej, p l a s t y k i amatorskiej i fo­ togramów obrazujących wieś w s p ó ł c z e s n ą — oprać, przez Woj. Domy K u l t u r y . Jury pod przewod­ nictwem prof, dr Józefa Burszty p r z y z n a ł o nagrody: dwa równo­ r z ę d n e „Złote P ł u g i " — w o j . k i e ­ leckiemu i w o j . opolskiemu, „ S r e ­ brny Pług" woj. suwalskiemu. „Brązowy Pług" woj. wałbrzyskie­ mu. W p r z e g l ą d z i e udział wzięło 29 w o j e w ó d z t w . Organizatorami b y l i : Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki, M i ­ nisterstwo Rolnictwa, Z a r z ą d G ł ó ­ wny Pracowników Rolnych i CRZZ. + V I — w ramach licznych „Diii miast" o d b y w a ł y się kiermasze sztuki ludowej, w y s t ę p y kapel i ze­ s p o ł ó w folklorystycznych. Do w i ę k ­ szych należały imprezy w Olszty­ nie, Sanoku, Sieradzu. * 21—24.VI — w Ż y w c u Ogólnopolski Festiwal Górali Polskich. odbył się Folkloru V I — odbył się j a r m a r k opa­ towski w Opatowie — p r z e g l ą d kapel i zespołów, k t ó r y m towarzy­ szyły wystawy sztuki ludowej, m, in. ceramiki, z Ł ą a k a Ordynackie­ go, K ą t ó w Denkowskich i Denkowa. 28.VI—1.VII — odbył się XIII Ogólnopolski Festiwal Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazi­ mierzu, na k t ó r y m w y s t ą p i ł o ok. 50 zespołów i kapel oraz k i l k u n a ­ stu solistów, k u l t y w u j ą c y c h trady­ cyjny folklor. Po raz pierwszy w programie znalazły się k o ł y s a n k i . O d b y ł się kiermasz sztuki ludowej zorganizowany przez STL. Inne 18—19.V — w Lublinie i C h e ł ­ mie zorganizowano Ogólnopolskie Spotkanie T w ó r c ó w i Działaczy Amatorskiego Ruchu Artystyczne­ go. W czasie obrad, plenarnych i sekcyjnych, o m ó w i o n o podstawo­ we problemy, podjęto u c h w a ł ę do­ tyczącą k i e r u n k ó w pracy, p o w o ł a ­ no R a d ę do spraw amatorskiego ruchu artystycznego przy Mini­ sterstwie K u l t u r y i Sztuki. * V — w m a j u o d b y ł y się Cepe­ liady w Warszawie, Łodzi i we Wrocławiu. Kiermaszom połączo­ nym z pokazami r ę k o d z i e ł a t o w a ­ rzyszyli z r e g u ł y handlarze j a r ­ marcznych i odpustowych „ c u d ó w " oraz malarze i r z e ź b i a r z e - a m a t o rzy. S U M M A R * 21.V — w Toruniu w Muzeum Etnograficznym o d b y ł a się konfe­ I E S • 29—30. V I — w Muzeum Etno­ graficznym w K r a k o w i e odbyło się ogólnopolskie sympozjum poświę­ cone dziecku wiejskiemu. Otwarto w y s t a w ę „Dziecko Wiejskie". + VI — w roku 1979 nagrody „ B a r w " im. Oskara Kolberga ot­ rzymali: Stanisław Błaszczyk etnograf, znawca ludowej k u l t u r y Wielkopolski, Jadwiga C h ę t n i k o w a — w s p ó ł t w ó r c z y n i skansenu k u r ­ piowskiego, Franciszek Dorobek — inicjator festiwalu w P ł o c k u , Zdzi­ s ł a w Dudzik — szopkarz z K r a k o ­ wa, Zofia R o j - G ą s i e n i c a — malar­ ka na szkle z Zakopanego, Anna Jachnina — dziennikarz radiowy, popularyzatorka folkloru z Bydgo­ szczy, Stefan K o n o p c z y ń s k i — gar­ ncarz z Bolimowa (k. Nieborowa) Maria Kozłowa — twórczyni ludowa z sandomierskiego, K o n ­ stanty Kuncewicz — muzyk ludo­ w y z Giżycka, Jan Malinowski-Haledrak — muzyk i t w ó r c a ze­ społu ze Szczawnicy, Piotr P u ł a ­ ski — wycinankarz z K a d z i d ł a , Aleksandra Radulska — tkaczka z Białostocczyzny, W i k t o r Sawczenko — działacz i organizator z B i a ­ łostockiego, Marianna Siedlarek — t w ó r c z y n i ludowa z Sannik, Roman Wójcik — dziennikarz, inicjator na­ grody i m . J. Pocka, Zofia Ż y t k i e wicz — instruktor-choreograf z No­ wego Sącza, Zespół „ B e d n a r z e " z woj. zamojskiego, Zespół Regio­ nalny z Bukowca G ó r n e g o , woj. leszczyńskie. Nagrody dla działaczy i zespo­ łów polonijnych o t r z y m a l i : Marian Jakubowsici z Holandii, Mary i A l ­ b i n Pierce'owie z Bostonu, Zespół „Orzeł B i a ł y " z Francji, Polsko- A m e r y k a ń s k a Grupa Folklorysty­ czna z Nowego Jorku, Zespół „Tatry" z Australii. Р Е З Ю М Е SUMMARY OF A R T I C L E S L u d w i k S t o m m a — D E T E R M I N A N T S OF P O L I S H FOLK C U L T U R E I N T H E X l X t h CENTURY The author considers the following features to be the basic determinants of r u r a l culture i n the X l X t h century: 1. isolation, 2. Catholicism. 3. verbal trans­ mission of t r a d i t i o n and following Paul Lazarsfeld he cells these mother — formulas. Isolation is examined by the author i n various aspects, geographical isolation, which he calls the d i ­ mension of horizontal isolation, class, called vertical or consciousness dimensions w h i c h are expressed i n reserve towards the outside w o r l d — orbis exterior. The author also discusses the consequence* of isola­ tion which are visible i n the attitudes of the peasants towards the reality which surrounds them — conser­ vatism, ritualism, sensualism and m o r a l relativism. Catholicism is treated here as a factor w h i c h on one side assimilates and adapts these attitudes and on the other tries to confront them. The constant contact between the m y t h i c a l consciousness based on the ver­ bal transmission of tradition and the so called m i r a ­ culous (christian) sensitivity gave Polish folk culture a dynamic and dialectical character. This culture, ac­ cording to the author likens it more to its counter­ parts i n the Mediterranean area rather t h a n to neigh­ bouring cultures nearer at hand. Franciszek Kotula — STOVES The subject of this article are the stoves that were used i n the P o d g ó r z e region i n the period from the middle of the X l X t h century to the middle of the X X t h century. The stove is a structure which is inte191 �grally connected w i t h the life of the inhabitants of the village house. The author discusses the construction of stoves of various types and their various functions — u t i l i t a r i a n , social and magic as w e l l . The article describes stoves f r o m the most p r i m i t i v e , w i t h o u t c h i m ­ neys i n houses w i t h no chimney either, r i g h t up to tiled stoves. I n describing the successive types of stove the author employs folk terminology and gives the popular names of the various elements w h i c h make up the stove. He especially stresses the social role of the stove as a factor integrating the ife of the family and the r u r a l community. The introduction at the end of the the X l X t h century of chimney stoves was an i m ­ portant breakthrough i n the life of the countryside. The improvemenit of hygenic conditions w h i c h this brought also reduced changes i n the aesthetics of the interior and walls began to be decorated w i t h p i c t u ­ res and r i t u a l articles. J a c e k Ł o d z i ń s k i — KATARZYNA GAWŁOWA — A PAINTER FROM ZIELONKI. K A T A R Z Y N A GA­ W Ł O W A A B O U T HERSELF Gawlowa is 83 years old. She lives i n a village 6 k m . from K r a k ó w . For many years she sold m i l k i n town. F r o m her earliest years she has painted saints, angels, flowers, and birds on walls. W i t h some encouragement she began to paint on plywood and cardboard as w e l l in 1973. Her pictures became k n o w n in 1977 and the author of the article himself orga­ nised an exibition of her w o r k i n the K r a k ó w Ethno­ graphical Museum. The first text describes the life and the w o r k of the painter and the second is a se­ lection o f fragments of conversations recorded w i t h her over the last four years. I t describes her dreams, visions, her ethiclal and aesthetic judgements and her naive interpretations of religious pictures. The painter liver w i t h i n the influence of ancient peasant c u l t u r a l traditions as i t not sensitive to the new impulses which surround her. Krzysztof Ruszel — THE DRAWINGS OF WOJCIECH GERSON W H I C H SHOW P O L I S H F O L K DRESS I N R Z E S Z Ó W M U S E U M The article describes i n detail 25 local sketches and water colours of folk dress w o r n i n various regions i n the m i d d l e of the X l X t h century. 10 works show clothes w o r n i n the countryside around W a r ­ saw. The sketches were bought by the Museum i n Rzeszów at the end of the 1940's and are kept i n its Ethnographic Department. РЕЗЮМЕ Л ю д в и к С т о м м а — ПРЕДОПРЕДЕЛЕНИЯ С К О Й Н А Р О Д Н О Й К У Л Ь Т У Р Ы X I X В. ПОЛЬ­ Основными предопределениями сельской культуры X I X в е к а а в т о р с ч и т а е т : 1) и з о л я ц и ю , 2) к а т о л и ц и з м , }) у с т н у ю п е р е д а ч у т р а д и ц и й , н а з ы в а я и х в с л е д за Полем Лазарефельдом, формулами — матками. Изоляцию автор рассматривает в нескольких ас­ п е к т а х , п р и н и м а я во в н и м а н и е г е о г р а ф и ч е с к у ю обособ­ л е н н о с т ь ( н а з ы в а я ее мерой г о р и з о н т а л ь н о й и з о л я ц и и ) , классовую (называемую вертикальной) и сознажанности и н е д о в е р ч и в о с т и по о т н о ш е н и ю к в н е ш н е м у м и р у — orbis exterior. А в т о р р а с с м а т р и в а е т р е з у л ь т а т ы и з о ­ ляции, которые выступают в отношении крестьян к д е й с т в и т е л ь н о с т и —• к о н с е р в а т и з м , р и т у а л , с е н с у а ­ лизм и моральный релятивизм. К а т о л и ц и з м р а с с м а т р и в а е т с я здесь, к а к ф а к т о р , к о т о р ы й с одной с т о р о н ы а с с и м и л и р у е т и а д а п т и р у е т подобные взгляды, а с гругой пытается противодей­ с т в о в а т ь . В р е з у л ь т а т е постоянного с о п р и к о с н о в е н и я мистического с о з н а н и я , о п и р а ю щ е г о с я на у с т н у ю т р а ­ дицию, и так называемой восприимчивости к чудес­ ному (христианскому) п о л ь с к а я н а р о д н а я культура приобрела динамический и диалектический характер. По м н е н и ю а в т о р а к у л ь т у р а эта более с х о ж а с к у л ь ­ т у р а м и с р е д и з е м н о м о р с к о г о к р у г а , чем с соседними. Францишек Котуля-Печи Т е м о й н а с т о я щ е й с т а т ь и я в л я ю т с я печи, к о т о р ы е , н а ч и н а я со в т о р о й п о л о в и н ы X I X в. до с е р е д и н ы X X в. с у щ е с т в о в а л и на т е р р и т о р и и П о д г у ж а ( Ж е ш о в ское воеводство). П е ч ь я в л я е т с я с о о р у ж е н и е м , тесно с в я з а н н ы м с общим бытом ж и т е л е й избы. А в т о р о п и ­ с ы в а е т к о н с т р у к ц и и р а з л и ч н о г о типа печей, а т а к ж е их р а з л и ч н ы е ф у н к ц и и — п р а к т и ч е с к и е , о б щ е с т в е н н ы е и м а г и ч е с к и е . В с т а т ь е п р е д с т а в л е н ы печи, н а ч и н а я с самых примитивных, без дымоходов в к у р н ы х хатах, в п л о т ь до к а ф е л ь н ы х . П е р е ч и с л я я р а з н о о б р а з н ы е ф о р ­ м ы п е ч е й , а в т о р прибегает к н а р о д н о й н о м е н к л а т у р е , приводит популярные названия отдельных элементов, с о с т а в л я ю щ и х п е ч ь . Особое в н и м а н и е у д е л я е т а в т о р о б щ е с т в е н н о й р о л и печи, к а к ф а к т о р а , о б ъ е д и н я ю щ е г о ж и з н ь семьи и с е л ь с к о й о б щ е с т в е н н о с т и . Н а с т ы к е X I X — X X вв. стали сооружать печи с дымоходами и это п р о и з в е л о основной п е р е л о м в ж и з н и д е р е в н и . У л у ч ш е н и е г и г и е н и ч е с к и х у с л о в и й п о в л е к л о за собой перемены в эстетическом оформлении интерьеров; сте­ н ы с т а л и у к р а ш а т ь о б р а з а м и и п р е д м е т а м и обрядового назначения. К ш и ш т о ф Рушель — РИСУНКИ ВОЙЦЕХА ГЕРСОНА, О Т О Б Р А Ж А Ю Щ И Е П О Л Ь С К И Е НАРОД­ НЫЕ КОСТЮМЫ, В СОБРАНИЯХ ЖЕШОВСКОГО МУЗЕЯ С т а т ь я с о д е р ж и т подробное о п и с а н и е 25 о р и г и ­ нальных местных эскизов и акварелей, отображающих н а р о д н ы е к о с т ю м ы , к о т о р ы е н о с и л и в р а з л и ч н ы х мест­ н о с т я х П о л ь ш и в с е р е д и н е X I X в е к а . 10 р и с у н к о в представляют наряды жителей подваршавских дере­ вень. Эскизы были приобретены в конце сороковых годов и н а х о д я т с я в с о б р а н и я х э т н о г р а ф и ч е с к о г о о т ­ дела Жешовского музея. Я ц е к Л о д з и н ь с к и — К А Т А Ж И Н А ГАВЛОВА — Х У Д О Ж Н И Ц А И З ЗЕЛЁНОК. К А Т А Ж И Н А ГАВЛОВА, О СЕБЕ К а т а ж и н е Г а в л о в о й 83 года. О н а ж и в е т в д е р е в н е , р а с п о л о ж е н н о й в 6 к и л о м е т р а х от К р а к о в а . Много л е т подряд Гавлова носила молоко в город. С м о л о д ы х лет она р а с п и с ы в а л а к в а р т и р ы и з о б р а ж е н и я м и с в я т ы х , а н г е л о в , п и с а л а ц в е т ы и птиц. П о л у ч и в п о о щ р е н и е , стала в 1973 г. п и с а т ь т а к ж е н а ф а н е р е и к а р т о н е . К а р т и н ы Г а в л о в о й п о л у ч и л и и з в е с т н о с т ь и в 1977 г. автор статьи организовал в Краковском этнографи­ ч е с к о м м у з е е в ы с т а в к у е е работ. П е р в ы й текст п о с в я щ е н ж и з н и и т в о р ч е с т у х у д о ж ­ н и ц ы , второй — с о д е р ж и т и з б р а н н ы е ф р а г м е н т ы бесед, з а п и с а н н ы х на м а г н и т н у ю п л е н к у в т е ч е н и е п о с л е д н и х 4 л е т . Это е е с н ы , в и д е н и я , э т и ч е с к и е и э с т е т и ч е с к и е с у ж д е н и я , н а и в н о е т о л к о в а н и е к а р т и н религиозного содержания. Художница живет в мире давних тради­ ций к р е с т ь я н с к о й к у л ь т у р ы и словно н е о щ у щ а е т н о ­ в ы х с т и м у л о в о к р у ж а ю щ е й ее д е й с т в и т е л ь н о с т и . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/376547991f21adfb44b7ac525bbccda6.pdf f4750d1423f97fb8e5b9370612e18ea6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3486 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3268 Title A name given to the resource Kronika IV-VI 1980 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4, s.249-250 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text wargami oraz w k l ę s ł e nosy. Rodzaj tworzywa zdecy­ d o w a ł o t y m , że c a ł y akcent skupia się na r y s u n k u ' i wyrazie samej t w a r z y z p o m i n i ę c i e m włosów (il. 4). O s t a t n i ą g r u p ę r z e ź b Słoniny t w o r z ą wykonane w drewnie f i g u r k i z w i e r z ą t , k t ó r e ze względu na bar­ dzo m a ł e w y m i a r y , p r z y p o m i n a j ą zabawki. W prze­ c i w i e ń s t w i e do i n n y c h p r z y k ł a d ó w twórczości artysty doszły t u w y r a ź n i e do głosu tendencje naturalistyczne, ujawnione g ł ó w n i e w daleko p o s u n i ę t e j trosce o szczegóły anatomiczne i fakturalne oraz w chęci p o d k r e ś l e n i a momentu ruchu. P o d s u m o w u j ą c dorobek r z e ź b i a r s k i Józefa Słoniny, należy p o d k r e ś l i ć , że reprezentuje on przeciętny po­ ziom, k t ó r y w n i e k t ó r y c h p r z y k ł a d a c h , j a k np. rzeź­ bie kobiety k o p i ą c e j m o t y k ą ziemię, z d a w a ł się zapo­ w i a d a ć r z e ź b i a r z a z d u ż y m i możliwościami. Intereso­ w a ł go przede wszystkim człowiek, jego praca i troski. Z tego w z g l ę d u ś w i ą t k a r s t w o o d g r y w a ł o u niego rolę d r u g o r z ę d n ą i wiązało się przede wszystkim z począt­ k o w y m okresem twórczości. W n i e k t ó r y c h tematach ś w i e c k i c h n a w i ą z u j e jednak do tradycji ś w i ą t k a r s k i c h (kobieta z dzieckiem na r ę k u , dziewczyna w gorsecie). Część jego prac ma Charakter ilustracyjny (zajęcia wiejskie), część zaś t r a k t o w a ł jako swoisty trening warsztatowy (główki kamienne). W a r t o ś ć plastyczną m a j ą jednak przede wszystkim rzeźby o tematyce świątkarskiej oraz ś w i e c k i e rzeźby jednofiguralne, mniej cenne są kompozycje wielofiguralne. wspólna funkcja: wół zaprzężony w jarzmo, chłop trzy­ mający pług oraz poganiająca wołu kobieta. Poszcze­ g ó l n e , bryły kompozycji, poprawnie ęzeźbione, są rea­ listycznie ujęte. Rzeźbiarsko najbardziej udany jest wół. Trafność ujęcia przejawia się w u k ł a d z i e takich elementów anatomicznych, jak mocno osadzona głowa, masa tułowia oraz ruch nóg. Jednolita faktura wszyst­ kich brył a także brak polichromii, p o d k r e ś l a j ą jed­ ność ideową całej kompozycji. Poza wspomnianymi już rzeźbami sakralnymi, po­ wstałymi w początkowym okresie twórczości, wszystkie inne pozbawione są polichromii: n i e k t ó r e t y l k o po­ krywa błyszcząca warstwa bezbarwnego lakieru. Poczucie dekoracyjności widoczne jest w pracach Słoniny w rozwiązaniach kompozycyjnych, kierunkach linii płaszczyzn, kontraście faktur itp., natomiast występuje ono tylko w n i e w i e l k i m stopniu w postaci dekoracji niezależnej, zdobiącej płaszczyznę (jak to ma miejsce np. w płaskorzeźbie M a t k i Boskiej z Dzie­ ciątkiem). Odrębną grupę rzeźb S ł o n i n y s t a n o w i ą ludzkie główki kamienne, wykonywane, jak o t y m mówił, dla nabrania wprawy w rzeźbieniu i dla w ł a s n e j przy­ jemności, zazwyczaj podczas pasienia k r ó w . Widoczne są w nich te same cechy, k t ó r e spotykamy w g ł o w a c h rzeźbionych w drewnie: zaznaczona p ł a s k o ś ć twarzy, migdałowato wycięte oczy, osadzone dość głęboko w stosunku do czoła, w ą s k i e usta ze słabo widocznymi Zdjęcia w y k o n a ł autor R K O N I K A IV-VI 1980 Imprezy regionalne i folklorystyczne 16 V — w Częstochowie Z w i ą ­ zek „Cepelia" z o r g a n i z o w a ł I Ogól­ nopolski Przegląd R z e ź b y L u d o ­ wej, z udziałem 6 Zrzeszeń Ce­ pelii. * 10,11 V — Busko (kieleckie), IV Spotkania z Folklorem. Przy­ znano nagrody kapelom, zespołom regionalnym, solistom, ś p i e w a k o m i instrumentalistom. V — Łomża, w ś r ó d imprez Święta Kultury Staropolskiej „Rajby K u r p i o w s k i e " — w i d o w i s ­ ko plenerowe w nowogrodzkim skansenie. * 30 V—2 V I — w Muzeum Etno­ graficznym w T o r u n i u w ramach „Dni Torunia" zorganizowano „Spotkania Kapel Ludowych z udziałem kapel zagranicznych", wystąpiły zespoły z Polski, W ę g i e r i Jugosławi. C y k l imprez, k t ó r e odbywały się na placach i u l i ­ cach miasta o b e j m o w a ł koncerty, spotkania, pokazy instrumentów, występy zespołu dziecięcego z Koniakowa, stylizowanego zes­ połu t a ń c a z B r a t y s ł a w y oraz j u ­ gosłowiańskiego zespołu pieśni i t a ń c a „żeńcy". Jako pomostu j ę ­ zykowego u ż y t o esperanto, a W ę ­ gierski Związek Esperantystów przysłał t o w a r z y s z ą c ą m u z y k o w a ­ niu w y s t a w ę haftu ludowego. Or- ganizatorami imprezy było Muze­ um, Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Miejskiego w Toruniu oraz Zarząd Główny Polskiego Związku Esperantystów. 7 8 V I — O s t r o ł ę k a , 25-te D n i F o l k l o r u Kurpiowskiego, z udzia­ ł e m kapel, zespołów i t w ó r c ó w l u d o w y c h kurpiowszczyzny. f 19—22 V I — Przytoczna, I I I Ogólnopolski Przegląd Dorobku Kulturalnego Wsi. J u r y (przew. prof. dr Józef Burszta) oceniło widowiska zespołowe ( I nagr. ot r z y m a ł W D K w Kielcach) oraz w y s t a w y konkursowe (przew. j u ­ r y ant pL P r z e m y s ł a w B r y k a l s k i ) : I nagr. p r z y p a d ł a ekspozycji W D K z Piły, pokazującej dysonanse m i ę d z y d a w n ą a w s p ó ł c z e s n ą ar­ c h i t e k t u r ą wsi, z a s t ę p o w a n i e p i ę k ­ nych starych f o r m współczesną produkcją masową. 20—22 V I — Płock, X I V Ogól­ nopolski Festiwal F o l k l o r u i Sztu­ k i L u d o w e j pod h a s ł e m „Z bie­ giem Wisły", odbyło się seminar­ i u m folklorystyczne, otwarto w y ­ stawy, m.in. „Diabły polskie w rzeźbie i legendzie" (z kolekcji Wiktoryna Grąbczewskiego). Kon­ certom zespołów towarzyszyły kiermasze sztuki ludowej: kwia­ tów, w y p i e k ó w , w y r o b ó w ze sło­ my, przysmaków regionalnych. Przywrócono Radę Programowo-Artystyczną (przewodniczący dr. B o g u s ł a w Linette), k t ó r a przyzna­ ła w y r ó ż n i e n i a : g ó r n i c z e m u zespo­ łowi pieśni i t a ń c a „ S i e m i a n o w i ­ ce" za t a ń c e mieszczan żywiec­ kich, zespołowi „ R r o m n i " z War­ szawy za ludowe t a ń c e i stroje, zespołowi z Brzeźnicy za stroje kobiece, zespołowi „ Ż e r d z i e " z Pu­ ł a w za a u t e n t y c z n o ś ć widowiska — w y r o b u lnu, zespołowi „ J a w o r z n i k " z B ę d z i n a za autentyczne ele­ menty w obrzędzie weselnym i stroje, zespołowi z Grodziska Dolnego za a u t e n t y c z n o ś ć stroju, m u z y k i i pieśni, Zespołowi pieśni i tańca „Wisła" za różnorodne t a ń c e w i ś l a ń s k i e , zespołowi „Podwiślanka" z Sieciechowa za wido­ wisko pieczenia chleba, kapeli ze Zdunkowa i kapeli braci R ó ż a ń ­ skich z Zabierzowa Bocheńskiego za tradycyjny sposób gry, oraz kapeli braci T r z p i l ó w z Garwoli­ na za zachowanie autentycznego stylu muzykowania. 14,15 V I — Przysucha, I V Wo­ j e w ó d z k i P r z e g l ą d Folkloru i Sztu­ k i Ludowej w o j . radomskiego. 20—22 V I — Łowicz, „ J a r m a r k ł o w i c k i " z u d z i a ł e m kapel, zespo­ łów, g a w ę d z i a r z y ; wystawa sztuki ludowej regionu w Muzeum Na­ rodowym, oddział w Łowiczu. 26—29 V I — Kazimierz n.Wisłą, X I V Festiwal Kapel i Śpiewa­ k ó w Ludowych. I nagrody otrzy­ m a l i : Kapela „Dolina Dunajca" z 249 �Nowego Sącza, zespół śpiewaczy z Łukowej (zamojskie), Maria Majchrzak ze Skoraszewic (lesz­ czyńskie) — śpiew, S t a n i s ł a w Na­ wrot z Szymanowa (leszczyńskie) — skrzypce. Przyznano również nagr. I I i I I I . * 3—31V — w ramach obcho­ dzonych Dni Oświaty Książki i Prasy, odbyły się m.in.: 24 V — Dzień D o m ó w K u l t u r y i Amators­ kiej Twórczości Artystycznej w Warszawie, 25 V — Ś w i ę t o K u l t u ­ r y Wsi — Dzień Polskiej Sztuki Ludowej i Folkloru; głównym punktem programu b y ł a Cepeliada w Warszawie. 24 V — T u r n o k. B i a ł o b r z e ­ gów. Z a k o ń c z y ł się 2-tygodniowy ogólnopolski plener ludowej r z e ź ­ by monumentalnej. * 24 V — Muzeum w Zabrzu, otwarcie wystawy malarstwa „ n a i ­ wnego" M a r i i Wojtowicz z K r a ­ kowa. * V — w Częstochowie i Zabrzu pokazano w y s t a w ę prac N i k i f o r a ze z b i o r ó w Muzeum O k r ę g o w e g o w N o w y m Sączu. * V — Sierpc, w Muzeum Et­ nograficznym wystawa „ S i e r p e c k a r z e ź b a ludowa". * Konkursy i wystawy 1 8 I V — w Muzeum Etnogra­ ficznym w Toruniu otwarto po­ konkursową wystawę wycinanki ludowej. Na otwarcie p r z y b y l i na­ grodzeni i w y r ó ż n i e n i t w ó r c y w strojach regionalnych. O m ó w i e n i a w numerze. * 2 2 I V — w Z a k ł a d o w y m Do­ m u K u l t u r y w Radomiu rozstrzyg­ nięto ogólnopolski . konkurs pt. Życie i twórczość Jana Kocha­ nowskiego w rzeźbie i malarstwie ludowym na szkle, na k t ó r y w p ł y ­ nęło 203 prace, w t y m 23 obrazy na szkle. Jury pod przewodnictwem Barbary Z a g ó r n e j - T ę ż y c k i e j p r z y ­ znało nagrody. I otrzymali: Stefan Slażyński (Stanisławice, w o j . ra­ domskie) i Stanisław Piwoński (Kozienice w o j . radomskie), nagr. I I : S t a n i s ł a w Denkiewicz (Jedlnia, woj. radomskie), Antoni Baran (Opoczno), Józef Serwik (Lubań Sl., w o j . opolskie), Ewelina P ę k s o wa (Zakopane), nagr. I I I : Romuald Baryłowicz (Kozienice, w o j . ra­ domskie), Józef Zganiacz (Fałków, woj. kieleckie), J a r o s ł a w F u r g a ł a (Polwica, w o j . w r o c ł a w s k i e ) , W ł a ­ dysław Walczak-Boniecki (Zako­ pane), Jolanta P ę k s o w a (Zakopa­ ne). V — Rybnik, wystawa d y w a ­ n ó w dwuosnowowych ze zbiorów/ Muzeum O k r ę g o w e g o w B i a ł y m ­ stoku. * V — w poszczególnych woje­ w ó d z t w a c h r o z s t r z y g n i ę t o ogólno­ polski konkurs pn. Ludowe i a r t y ­ styczne r ę k o d z i e ł o wsi, zorg. przez Cepelię, Centralny Z w i ą z e k K ó ł e k Rolniczych i Federacji Stowarzy­ szeń P r z y j a c i ó ł Sztuk P i ę k n y c h w Polsce. Celem konkursu b y ł a dal­ sza aktywizacja twórczości i w y ­ twórczości m i e s z k a ń c ó w wsi i ma­ łych miasteczek. Cepelia ufundo­ w a ł a nagrody. * 12 V I — W r o c ł a w , Muzeum Etnograficzne. Otwarcie wystawy „Polskie, instrumenty ludowe" ze z b i o r ó w Muz. I n s t r u m e n t ó w M u ­ zycznych w Poznaniu. * * V I — w Zalipiu rozstrzygnięto konkurs „Malowana chata"; 62 m a l a r k i z Zalipia i 13 z okolicz­ * I V — o d b y ł się K o n k u r s k r o szonkarski zorg. przez Wydział K u l t u r y i Sztuki U r z ę d u W o j . w Opolu; wzięło w n i m u d z i a ł 117 osób. Nagrody I otrzymali: Tade­ usz Gała, Korfantowo; M a r i a R u ­ dzik, Osowiec; Anna Bronder, Raszkowa; Edetranda Krupop, Kamień Sl.; Katarzyna Chodo­ rowska i Wiesława Żytkiewicz, Tułowice. * I V —• Wystawa zabawki l u ­ dowej, Muz. Etnograficzne, W a r ­ szawa, przy współudziale Muz. Zabawkarstwa w Kielcach. 16 V—6 V I — Pyrzyce, ekspo­ zycja prac t w ó r c ó w ludowych Zie­ m i Pyrzycklej. 250 Sztuka ludowa innych narodów I V •— Warszawa, salon wysta­ w o w y TPSP, u k r a i ń s k a sztuka l u ­ dowa. 1 8 I V — Muzeum Etnograficz­ ne w Warszawie, „ Ł u b o k " — zna­ k o m i t a w y s t a w a rosyjskiej grafiki ludowej z X V I I I i X I X w., ze z b i o r ó w Muzeum i m . Puszkina w Moskwie. * 19 V — M i l a n ó w k. Parczewa, zakończył się Ogólnopolski plener r z e ź b y ludowej pt. Sport w sztuce ludowej (23 u c z e s t n i k ó w ) . I V — Bolesławiec (woj. zie­ lonogórskie), wystawa dawnej sztuki ludowej Dolnego Śląska. Wystawy amatorów Jako etap przygotowawczy do ogólnopolskiej w y s t a w y I I I Trien­ nale Plastyki Nieprofesjonalnej ( k t ó r a o d b ę d z i e się w listopadzie — w g r u d n i u we W r o c ł a w i u ) od­ b y ł y się p r z e g l ą d y , łączące po k i l ­ ka blisko siebie położonych woje­ w ó d z t w . M i a ł y one miejsce m.in. w: Olsztynie, Gdańsku, Często­ chowie. Z w i ę k s z y c h w y s t a w plastyki a m a t o r ó w zorganizowano również: V I I I w o j . w y s t a w a plastyki ama­ torskiej, Gdańsk (kwiecień); I I I woj. p r z e g l ą d plastyki nieprofesjo­ nalnej, C z ę s t o c h o w a (maj); I V woj. przegląd plastyki nieprofesjonal­ nej, Bydgoszcz (czerwiec); w Ka­ towicach: K o n k u r s „Od gminy do województwa", z udziałem 88 amatorów. * 17 V I — Muzeum Etnograficz­ ne w Warszawie, otwarto w y s t a w ę r z e ź b Szczepana Muchy ze wsi Szale. Komisarzem b y ł a Halina O l ę d z k a . B y ł a to pierwsza duża, i n d y w i d u a l n a wystawa tego bardzo interesującego twórcy. Wydano bogato ilustrowany katalog z ob­ szernym tekstem H . O l ę d z k i e j . 19 V I — w Iłży r o z s t r z y g n i ę t o konkurs ceramiczny dla c z ł o n k ó w spółdzielni „ C h a ł u p n i k " . Wzięło w n i m u d z i a ł 32 t w ó r c ó w z o ś r o d ­ k ó w w Rędocinie, Ostrowcu, W ó l ­ ce Bodzechowskiej, Chałupkach i In. Nagrody w dziedzinie cera­ m i k i u ż y t k o w e j otrzymali: I — S t a n i s ł a w K r a l i Roman P o ł e t e k (Piski Brzustowskie), nagr. I I — Tadeusz G o r c z a ń s k i , Tadeusz P o ł e ­ tek (Ostrowiec) i Jan Jeż (Wólka Bodzechowska), nagr. I I I — A n t o ­ n i Szubartowski, W a c ł a w Rokita, Władysław Misiowiec, Henryk Rokita (Rędocin), S t a n i s ł a w Sewe r y ń s k i (Odrowąż), Jan Armański (Chałupki). Za c e r a m i k ę f i g u r a l n ą n a g r ó d I nie przyznano, I I o t r z y m a ł a Ja­ nina Gozdecka (Odrowąż), I I I — Elżbieta Klimczak, Stefan S o w i ń ­ ski (Chałupki). * 19 V I — Toruń, Muzeum O k r ę g o w e „ S z t u k a ludowa Ziemi C h e ł m i ń s k i e j " , wystawa ze zbio­ r ó w Muzeum. * nych wsi. 32 m a l a r k i otrzymały I nagr., 19 — I I , 6 — I I I . Jury p r z e w o d n i c z y ł Roman Reinfuss. V I — w Nowej S ł u p i odbył się plener r z e ź b y monumentalnej z u d z i a ł e m t w ó r c ó w kielecczyzny zrzeszonych w STL. * 3 1 V — Muzeum Etnograficz­ ne, T o r u ń , wystawa ludowego haf­ tu węgierskiego. * 12 V I — Warszawa, węgierska sztuka ludowa w W ę g i e r s k i m I n ­ stytucie K u l t u r y . * VI—VII — Warszawa, Cze­ chosłowacki Ośrodek Kultury i In­ formacji. Wystawa słowackiej sztuki ludowej, ceramika, skóra, drewno. Polska sztuka ludowa zagranicą I V — Lipsk, wystawa ciast obrzędowych, Polskę reprezento­ wały wypieki Teresy Waltos i M a r i i Grzędziel ze Strzyżowa (rzeszowskie). * 17 V I — Drezno, Muzeum Sztuki Ludowej, wystawa polskiej w y c i n a n k i (750 prac z r ó ż n y c h re­ gionów) ze z b i o r ó w Muzeum Et­ nograficznego w Toruniu. Museum für Volkskunst w y d a ł o obszerny bogato ilustrowany katalog. * V — w Ruse (Bułgaria), podczas o b c h o d ó w Dni Torunia otwarto w y s t a w ę z kolekcji Muz. Etn. w T o r u n i u pt. M i k o ł a j Ko­ p e r n i k w polskiej rzeźbie ludowej. Na wystawie z n a l a z ł y się 72 rzeź­ by i p ł a s k o r z e ź b y współczesnych t w ó r c ó w , b a r w n e fotogramy przed­ s t a w i a j ą c e miejsca z w i ą z a n e z pos­ tacią Kopernika oraz fotografie r z e ź b i a r z y przy pracy. 1 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/36a325a20862bd27834ed881a932c432.pdf 778cf3348d7290939c41701d407cceb3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3470 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3253 Title A name given to the resource Kronika IX-XII 1979 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1, s.64-65 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text К R О N X-XII Konkursy i wystawy 2 X — w Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu otwarta została w y ­ stawa pn. Artystyczna obróbka d r e w n a . Z a p r e z e n t o w a n o o k o ł o 100 w y t w o r ó w (głównie snycerskich) z t e r e n ó w północno-zachodniego Pod­ lasia i Puszczy Zielonej. Obok pg-zedmiotów o charakterze u ż y t k o ­ w y m (meble, s p r z ę t y gospodarstwa domowego, detale architektoniczne) p o k a z a n o 30 r z e ź b o c h a r a k t e r z e kultowym, pochodzących w więk­ s z o ś c i ze z b i o r ó w p r y w a t n y c h . * 2 X — W a r s z a w a , salon „ D E ­ SY" przy ul. Koszykowej: wysta­ w a m a l a r s t w a na szkle J o l a n t y P ę k sowej z Kir k/Zakopanego. * 15 X — W a r s z a w a , G a l e r i a „ C e ­ p e l i i " , w y s t a w a pasów bacowskich. Odtworzenie kolekcji wzorów mu­ zealnych. P r z y g o t o w a ł y Zakopiań­ skie Warsztaty Wzorcowe. 15 X — T o r u ń , M u z e u m E t n o ­ graficzne: wystawa pokonkursowa dokumentów i zabytków rzemieśl­ niczych województw bydgoskiego, toruńskiego i włocławskiego „Z dziejów rzemiosła". Współorganiza­ torem wystawy była Izba Rze­ mieślnicza w Bydgoszczy. X — Lublin, w Muzeum Okrę­ gowym wystawa obrazów Nikifora. * X — Warszawa, wystawa rzeźb dawnych i nowych Józefa L u r k i z Bystrzycy Górnej, w dzwonnicy kościoła św. Anny. 3 X I — Rzeszów, Muzeum Ok­ ręgowe: wystawa prac zakupionych w l a t a c h 1974—1979, „ W s p ó ł c z e s n a twórczość ludowa i nieprofesjonal­ na". W y s t a w ę i t e k s t k a t a l o g u o p r . Krzysztof Ruszel. Pokazano prace 16 t w ó r c ó w z t e r e n u w o j e w ó d z t w a . 12 X I — w M u z e u m w N o w y m Sączu rozstrzygnięto konkurs na kowalstwo Karpat Polskich pn. W s p ó ł c z e s n e l u d o w e k o w a l s t w o ar­ tystyczne, o g ł o s z o n y przez M u z e u m i P.P. „ D e s a " , o d d z i a ł w K r a k o w i e U d z i a ł w z i ę ł o 21 k o w a l i , n a d s y ł a ­ j ą c 105 p r a c . J u r y p o d przewod­ n i c t w e m prof. Romana Reinfussa p r z y z n a ł o s z e ś ć I n a g r ó d (po 3 000 zł), siedem I I i s z e ś ć I I I . P i e r w s z e otrzymali: Władysław Gąsienica- M a k o w s k i z Zakopanego, Jan Cze­ kaj z Dankowie, Jan Polaczek z Mszany Dolnej, Wojciech Salawa z T r z e m e ś n i , Jan Schreiner z B r z e ż ­ n e j i J a n Z a c h w i e j a ze S z c z a w n i c y . * 18 X l — O p o l e , w s a l a c h W D K o t w a r t o w y s t a w ę 36 r z e ź b i p ł a s - 64 l I К А 1979 ze Zofia M a r c i n k i e w i c z z Kwidzyna, Hanna Zielonka z Kartuz. Ogółem n a g r o d z o n o i w y r ó ż n i o n o 57 o s ó b . *• 22 X I — B i a ł y s t o k , O d d z i a ł H i s ­ toryczny Muzeum Okręgowego — otwarcie wystawy „Międzywoje­ wódzkiego Konkursu na tkaninę podwójną". Jury pod przewod­ nictwem mgr Barbary Zagórnej-Tężyckiej z M K i S przyznało na­ grody: pierwsze: Regina Masełbas z Wasilówki, Stanisława Karna z Trofimówki, Rajmund Składanowski z Tumanka, drugie: Romualda Puzanowska z M a r c h e l ó w k i , M o n i ­ ka Wysocka z Janowa, Olimpia Ja­ roszewicz z W a s i l ó w k i , Jadwiga B a bieno z Janowa. Ponadto 5 n a g r ó d t r z e c i c h i 10 w y r ó ż n i e ń . W k o n k u r ­ sie w z i ę ł y u d z i a ł 72 osoby z g ł a s z a ­ j ą c 154 p r a c e ; z b i a ł o s t o c k i e g o 47 o s ó b — 92 t k a n i n y , z ł o m ż y ń s k i e g o 7 o s ó b — 14 t k a n i n , z s u w a l s k i e g o 6 o s ó b — 11 t k a n i n , z o s t r o ł ę c k i e g o 3 osoby — 6 t k a n i n , z s i e d l e c k i e g o 3 osoby — 5 t k a n i n . X I I — Hrubieszów, w Małej Galerii Sztuki pokazane ok. 150 ozdób na c h o i n k ę , n a d e s ł a n y c h na k o n k u r s przez t w ó r c ó w ludowych woj. zamojskiego. korzeźb Stanisława Majewskiego Sternalic (woj. częstochowskie). * X I I — w K r a k o w i e o d b y ł się 37 K o n k u r s S z o p e k . P r z e d s t a w i o n o p o n a d 60 e k s p o n a t ó w . W k a t e g o r i i szopek dużych pierwsze nagrody o t r z y m a l i : Jan Malik i Bronisław P i ę c i k ; w k a t . szopek ś r e d n i c h — Zygmunt Grabarski, Antoni Wołek i W ł o d z i m i e r z M a l i k ; w k a t . szo­ pek małych — Zbigniew Gillert, S t a n i s ł a w M a l i k i Maciej Moszew; w grupie młodzieżowej 14 letni D a r i u s z C z y ż . S i e d e m szopek w y ­ s ł a n o do N a n c y , g d z i e z o s t a ł y s p r z e ­ d a n e n a a u k c j i n a rzecz r e w a l o r y ­ zacji K r a k o w a . * X I I — Kiermasz ozdób kowych zorganizował klub i STL w Lublinie. choin­ MPiK Wystawy Amatorów X I — Radom, Muzeum Okrę­ gowe, w y s t a w a malarstwa Stani­ s ł a w a Deli z Gniewoszowa. Z po­ n a d 200 p r a c z n a j d u j ą c y c h s i ę w z b i o r a c h M u z e u m p o k a z a n o 70. * Л1 — Katowice, Z D K kopalni „Wieczorek", wystawa konkursowa — przegląd dorobku plastyki placó­ wek kulturalnych Katowickiego Zjednoczenia P r z e m y s ł u Węglowe­ go. П 5 p r a c 128 a \ t o r ó w . * X I — Wrocław, X I V wystawa nieprofesjonalnej plastyki woje­ wództwa, w Muzeum Archeologicz­ nym, zorganizowana przez WDK. P o k a z a n o ok. 400 p r a c z 1878 na­ desłanych. — Hrubieszów, IV przegląd plastyki amatorskiej woj. zamojskie­ go. P o k a z a n o 155 p r a c 31 a m a t o r ó w . * — Leszno, W D K , wojewódzki przegląd plastyki amatorskiej. Po­ k a z a n o 115 o b r a z ó w 40 a u t o r ó w . 10 X I I — R a d o m , w salach Muzeum Okręgowego otwarto Ogól­ nopolskie Biennale Kowalstwa L u ­ dowego, zorganizowane przez M u ­ zeum Wsi Radomskiej przy w s p ó ł ­ udziale Min. Kultury i Sztuki. W z i ę ł o u d z i a ł 45 k o w a l i . J u r y p o d przewodnictwem mgr Bożeny Golczowej p r z y z n a ł o nagrody. Pierwsze otrzymali: Władysław Gąsienica- M a k o w s k i i Jan G ą s i e n i c a - M a k o w ­ ski z Zakopanego, P a w e ł Winiarski z Płonin (radomskie), Mieczysław Zaniewski z Lubijewa (ostrołęckie). A n t o n i M o ć k o z O b l ę g o r k a (kielec­ kie), M i e c z y s ł a w Hulewicz z Czar­ nej Wsi Kościelnej (białostockie), Stanisław Tomczyk z • Tamowa. Dwie drugie nagrody: E d w a r d Chołuj z Aleksandrówki (radomskie) i Andrzej Gąsienica-Makowski z Zakopanego. X I I — Radom, Muzeum Okrę­ g o w e , w y s t a w a m a l a r s t w a na s z k l e Krzysztofa Okonia, wiolonczelisty, członka „Tria Krakowskiego". X I I — G d a ń s k , w salach W O K pokonkursowa wystawa haftów l u ­ dowych Pomorza Gdańskiego. 156 twórców p r z y s ł a ł o 575 p r a c . Na­ g r o d y I , u f u n d o w a n e przez Cepe­ lię, o t r z y m a ł y : E l ż b i e t a E b e l z W e j ­ herowa, Maria Janik z Kwidzyna, Bolesława Kaniowska z Sierakowic, X I I — Katowice, z okazji Dnia G ó r n i k a w galerii sztuki górniczej przy kopalni „Katowice" otwarto wystawę amatorów, członków gru­ p y „ G w a r e k 58". P o k a z a n o o k . 100 p r a c . J e d n o c z e ś n i e P.P. „Desa" w Katowicach i Galeria „Śląsk" przed­ stawili w y s t a w ę a m a t o r ó w górni­ k ó w lub członków ich rodzin. Pra­ ce m o ż n a było kupić. „Kontakty — Przasnysz, W D K , p o k o n k u r ­ sowa wojewódzka wystawa prac amatorów-plastyków. Pokazano 60 p r a c 17 a u t o r ó w . * Poznań, Pałac Kultury — V I I Wojewódzki Przegląd Plastyki A m a ­ t o r s k i e j . Z a p r e z e n t o w a n o 238 p r a c 120 a u t o r ó w . * X I I — Szczecin, W D K zorga­ n i z o w a ł na Z a m k u K s i ą ż ą t P o m o r ­ skich XX Wojewódzką Wystawę Plastycznej Twórczości Ludowej i Amatorskiej. Pokazano przeszło 800 p r a c p o n a d 300 a u t o r ó w . * * �m i ę d z y p r a c o w n i k a m i „ D e s y " i śro­ dowiskiem malarzy — amatorów będą nadal zacieśniane z niewąt­ p l i w y m p o ż y t k i e m dla miłośników sztuki" — pisał „Dziennik Zachod­ ni". Równocześnie w Katowickim Domu Związków Zawodowych ot­ worzono C e n t r a l n ą W y s t a w ę T w ó r ­ czości A r t y s t y c z n e j G ó r n i k ó w (po­ n a d 300 p r a c , c z ę ś ć n a g r o d z o n y c h ) . Inne I X — w nowo powstałym M u z e u m Wsi Lubelskiej na Sta­ wisku w Lublinie rozpoczęła się O g ó l n o p o l s k a Konferencja. Skanse­ n o w s k a na temat ochrony budo­ w n i c t w a l u d o w e g o w Polsce. W z i ę ł o w n i e j u d z i a ł o k . 150 s p e c j a l i s t ó w z k r a j u oraz z Belgii, C z e c h o s ł o ­ wacji, Finlandii, Francji, Norwegii, N R D , R F N i Z w i ą z k u Radzieckiego Targu — górale podhalańscy ob­ chodzili u r o c z y ś c i e jubileusz 75-lecia ruchu regionalnego, 60-lec:a Z w i ą z k u P o d h a l a n i 50-lecia Z w i ą z ­ k u Podhalan w Ameryce Płn. Przy­ b y ł a d e l e g a c j a ze St. Zjednoczo­ n y c h . W y s t ą p i ł o 16 z e s p o ł ó w r e g i o ­ nalnych. * 6,7 X I I — n a sesji n a u k o w e j z okazji 30-lecia I n s t y t u t u Sztuki P A N wygłosili m.in. referaty: mgr Aleksander Jackowski „Problemy b a d a ń nad s z t u k ą n i e p r o f e s j o n a l n ą " oraz d r A n n a Kunczyńska-Iracka „Badania powojenne nad polską l u d o w ą rzeźbą, m a l a r s t w e m i drze­ worytem". * 10 X I I — p r z y z n a n o p o raz trzeci n a g r o d ę i m . Brata Alberta u s t a n o w i o n ą przez S p o ł e c z n e Sto­ warzyszenie Chrześcijan. Otrzymał ją m.in. rzeźbiarz ludowy Roman Śledź z M a l i n ó w k i (lubelskie). * 6,7 X — S a n d o m i e r z , s y m p o z ­ j u m na temat „Wieś w tradycji i współczesności literackiej". Ok. 100 u c z e s t n i k ó w , r e f e r e n c i : H e n r y k Bereza, A n d r z e j Mencwel, Roch S u ­ lima, Włodzimierz Pawluczuk. * 9 X — w Krakowie rozpoczęła się konferencja międzynarodowej k o m i s j i do b a d a n i a k u l t u r y l u d o w e j w Karpatach i na Bałkanach. Udział wzięli etnografowie z B u ł ­ garii, Czechosłowacji, Francji, Ru­ m u n i i , Węgier, Polski i ZSRR. Te­ m a t e m k o n f e r e n c j i b y ł a ocena sta­ nu badań. 19—21 X — w Z a k o p a n e m 54 W a l n e Zgromadzenie Polskiego T o ­ warzystwa Ludoznawczego, połączo­ n e z u r o c z y s t o ś c i ą j u b i l e u s z u 25 l a t istnienia orawskiego Parku Etno­ graficznego w Zubrzycy Górnej. Z tej okazji w r ę c z o n o odznaczenia pracownikom muzeum w Zakopa n e m i Z u b r z y c y . D r W a n d a Jostowa otrzymała Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski. + 18—21 X I — w L e s z n i e o d b y ł o się I V O g ó l n o p o l s k i e F o r u m Folk­ lorystyczne, zorganizowane przez Centralny Ośrodek Metodyki Upo­ wszechniania K u l t u r y . Treścią ob­ rad, w k t ó r y c h wzięli udział w y b i t ­ n i fachowcy z całego kraju, była sprawa u t r z y m a n i a regionalnego bo­ gactwa i czystości folkloru, poka­ zywanego na scenie. O b r a d y po­ przedził pokaz z e s p o ł ó w przedsta­ wiających różny stopień opraco­ w a n i a s c e n i c z n e g o f o l k l o r u (z w o j . leszczyńskiego). Z okazji F o r u m M u z e u m O k r ę ­ gowe zorganizowało wystawę pn. Rzeźba ludowa i jej t w ó r c y . * X I — Władysławowo. W Domu Rybaka odbył się doroczny zjazd t w ó r c ó w ludowych ziemi gdańskiej, n a k t ó r y p r z y b y ł o o k . 90 t w ó r c ó w . U r z ą d z o n o z okazji zjazdu w y s t a w ę r z e ź b L e o n a G o i l i i w y s t ę p zespo­ łu „Kaszebe" z Krokowej. Przy­ znano nagrody Wydz. Kultury i S z t u k i U r z ę d u W o j e w ó d z k i e g o 21 osobom. * XI jerów — w rodzinnej wsi Tetma­ — Ludźmierzu k/Nowego 12,13 X I I — w L u b l i n i e o d b y ł się V K r a j o w y Zjazd Stowarzysze­ nia T w ó r c ó w L u d o w y c h . Stowarzy­ szenie i s t n i e j e o d 10 l a t , l i c z y 1293 c z ł o n k ó w , w t y m 974 w s e k c j i p l a s ­ t y k i ( n a j w i ę c e j , bo 215, t k a c z y o r a z 187 r z e ź b i a r z y ) . W Z j e ź d z i e w z i ę ł o u d z i a ł p o n a d 100 d e l e g a t ó w . No­ w y m Prezesem w y b r a n o M i e c z y s ł a ­ wa Biernacika, kowala i działacza z Zakopanego, z-cą r ó w n i e ż k o w a l a : Kazimierza Markiewicza z Wierz­ chowin (radomskie). P r z e w o d n i c z ą ­ cym Rady Naukowej został ponow­ nie prof, d r R o m a n Reinfuss. Na Zjeździe w r ę c z o n o nagrody Ministra K u l t u r y i Sztuki. Otrzy­ mali je c z ł o n k o w i e S T L : S t a n i s ł a w Budzyński z Bukowiny Tatrzańskiej (haft. strój), M i e c z y s ł a w Biennacik, Bronisław Cukier (kowal z Zako­ panego, dotychczasowy długoletni prezes), W a w r z y n i e c C i c h y ( p i s a r z , pamiętnikarz z Bardo, woj. tarno­ brzeskie), Erazm Szyszko (nestor garncarzy z Jabłonki Kościelnej, w o j . o l s z t y ń s k i e , u r . 1885 г.). W 1979 r . c z ł o n k o w i e - S t o w a ­ rzyszenia ofiarowali C e n t r u m Zdro­ w i a Dziecka ponad t y s i ą c swych rzeźb, obrazów, tkanin, zabawek, ozdób. 12 X I I — p r z y z n a n o po raz ósmy doroczne Nagrody Artystycz­ ne i m . Jana Pocka, ustanowione przez „ C h ł o p s k ą D r o g ę " i przezna­ czone d l a z a s ł u ż o n y c h t w ó r c ó w l u ­ dowych. O t r z y m a l i je: Jan Bernas i e w i e z , 71 l e t n i r z e ź b i a r z z J a w o r z n i (art. o n i m z a m i e ś c i m y w j e d ­ nym z najbliższych numerów), W a w r z y n i e c C i c h y , 81 l e t n i d z i a ­ ł a c z s p o ł e c z n y i k u l t u r a l n y ze w s i Bardo (kieleckie), pisarz, p a m i ę t n i ­ k a r z ; J ó z e f C i t a k , 58 l e t n i ' r z e ź b i a r z i działacz STL z Krynicy; Włady­ s ł a w K u c h t a , 68 l e t n i r o l n ' k - i p o e ' ; a , zbieracz f o l k l o r u , zam. w M o ł o d u t nie (chełmskie); Marianna Pawiak, tkaczka, hafciarka z M o n i e (sieradz­ kie). Nagrody w r ę c z o n o na Zjeździe STL w Lublinie. * X I I — Muzeum Etnograficzne w T o r u n i u o b c h o d z i ł o j u b i l e u s z 20-lecia. W t y m okresie liczba ekspo­ n a t ó w w z r o s ł a z 5 000 d o 27 000. W y s t a w y o b e j r z a ł o p r a w i e 1,5 m i l i o ­ n a o s ó b . O d b y ł y s i ę s p o t k a n i a z 89 twórcami ludowymi, 414 imprez, w y s t ę p y 33 z e s p o ł ó w folklorystycz­ nych. Pracownicy muzeum wygłosili p o n a d 1300 p r e l e k c j i . W a r c h i w u m ikonograficznym Muzeum znajduje s i ę 36 000 f o t o g r a f i i , r y s u n k ó w , 39 filmów etnograficznych. Organiza­ torem i dyrektorem Muzeum była d o 1973 r. p r o f , d r M a r i a Z n a m i e rowska-Prufferowa, a następnie mgr Aleksander Błachowski. Wśród p l a c ó w e k m u z e a l n y c h w y r ó ż n i a się wyjątkowo intensywną działalnością o ś w i a t o w ą oraz doskonale p r z y g o ­ towywanymi konkursami ogólnopol­ s k i m i (Kopernik w rzeźbie ludo­ wej, Wielcy Polacy w rzeźbie ludo­ wej, Dziecko w sztuce ludowej. Sztuka l u d o w a dla dziecka, G a r n ­ c a r s t w o , Haft, Wycinanka). X — „Cepelia" obchodzi swoje trzydziestolecie. Z tej okazji do p a ź d z i e r n i k a 1980 r o k u z a p l a n o w a ­ n o l i c z n e w y s t a w y w k r a j u i za­ granicą. W tym wystawę w war­ szawskiej „ Z a c h ę c i e " pn. R ę k o d z i e ­ ło ludowe i artystyczne — dziś i j u t r o oraz w M u z e u m E t n o g r a ­ ficznym, przedstawiającą dorobek najwybitniejszych rzeźbiarzy i ma­ larzy ludowych. O d b ę d z i e się r ó w n i e ż sympoz­ jum na temat „Rękodzieło dziś i jutro". W 1979 r. „ C e p e l i a " z o r g a n i z o ­ wała w kraju b l i s k o 80 w y s t a w . Piolska sztuka ludowa za granicą X — w salach B i b l i o t e k i M i e j ­ skiej w Maribo (wyspa Holland, Dania) otwarto wystawę polskiej sztuki ludowej — tkanin, k i l i m ó w , lalek i grafiki. * „ C e p e l i a " w 1979 r. z o r g a n i z o ­ wała wystawy zagranicą w: — M u r m a ń s k u , Wilnie, Leningra­ d z i e , K o p e n h a d z e , (goibeliny, lalki Sp-ni „Ład" i im. Wyspiańskiego), Budapeszcie (dziewiarstwo, pokaz mody Sp-ni „Poziom), Lipsku (wy­ roby Sp-ni „Milenium"), Berlinie (j. w.), Phenianie (Korea Płn.) Wyroby „Cepelii' brały udział w wystawie objazdowej „The Bowl" w Góteborgu, Wiedniu i Antwerpii. Eksponaty na w y s t a w y przekazano do: A m b a s a d P R L w Singapurze i Bangladeszu, oraz do Tibilisi i T a s z k e n t u na w y s t a w y o r g a n i z o ­ w a n e przez T P P R . Biuro Handlu Zagranicznego D E S A z o r g a n i z o w a ł o w 1979 r. n a ­ stępujące wystawy zagranicą: — Galerie Runhof — Naive Kunst, K o l n , R F N — listo p a d / g r u d z i e ń , zbiorowa wystawa rzeźby ludo­ wej — Zimmergalerie, Dusseldorf, R F N — wrzesień/październik, zbioro­ wa wystawa rzeźby ludowej — Clemens-Sels-Museum, Neuss, R F N — październik/listopad, w y ­ stawa indywidualna malarstwa K . G a w ł o w e j (ze z b i o r ó w / J. Ł o dzińskiego. Wstęp do katalogu — A . Jackowski). — Depolma Galerie — Dusseldorf, R F N — s t a ł a prezentacja ma­ larstwa i rzeźby artystów nieprofesjonailnych — Pokaz r z e ź b y l u d o w e j w r a m a c h wystaw zorganizowanych z oka­ zji „Dni Polskich" w R F N — w Bremen — lipiec, w Kieł — 65 �— — — — — — — — S czerwiec, w Rendsburgu — l i ­ piec Międzynarodowe Targi MUBA „ N a i v e K u n s t a us P o l e n " w r a ­ mach „Weihnachtsmarkt am Funkiturm" w Berlinie Zachod­ nim, grudzień — t a m ż e zbioro­ wa wystawa malarstwa i rzeźby — z u d z i a ł e m E. P ę k s o w e j Firma „Krakowianka" — Berlin Zachodni — wystawa indywidu­ a l n a St. D o b i a s z a , l i s t o p a d / g r u ­ dzień I n t e r n a t i o n a l Center, Oslo — maj — wystawa zbiorowa rzeźby G a l e r i e F 15, A a r h u s , D a n i a — objazdowa wystawa malarstwa i r z e ź b y ( w y s t a w a p r z e s z ł a do Norwegii) — początek: paździer­ nik Galerie M . Nicolayssen, Oslo, Norwegia — wrzesień — wyst. rzeźby Muzeum w Turku, Finlandia — s t y c z e ń / l u t y , m a l a r s t w o na szkle i rzeźba ludowa Pro A r t e Kasper, Morges, Szwaj­ caria — luty. U d z i a ł w m i ę d z y ­ n a r o d o w y m k o n k u r s i e szu;., i n a ­ U M M A R iwnej (B. Krawczuk, Radke, Płaskociński) — Instytut K u l t u r y Polskiej, L o n ­ dyn, A n g l i a — lipiec, zbiorowa wystawa malarstwa i rzeźby - - Cepelia Holland, Utrecht — w r z e s i e ń , w y s t a w a m a l a r s t w a na szkle — Basel, Szwajcaria — k w i e ­ cień/maj, zbiorowa wystawa rzeźby ludowej W 1979 r. P a ń s t w o w e M u z e u m Etnograficzne w Warszawie zorga­ nizowało wystawy: — Polskie Stroje L u d o w e : Tallin 16 I — I I I ; R y g a 28 I I I — 2 V ; A r c h a n g i e l s k 25 V — 8 V I I I — Naiwne malarstwo i grafika: W i e d e ń 22 V — 2 9 V I I — Polska sztuka nieprofesjonalna ze z b i o r ó w L u d w i g a Z k r e m e r e i a : RFN — K i l o n i a 16 V I — 3 0 V I I I , Brema 21 X I — 1 X I I , Hamburg 19 X I I — 1 7 I I 1Э?0 — Malarstwo na szkle Eweliny Pęksowej: Londyn 12XII—15I I W 1979 r . M u z e u m T a t r z a ń s k i e w Zakopanem zorganizowało w y ­ s t a w ę Zdobnictwo metalowe na pol­ skim Podtatrzu, Bratysława II—IV. Sztuka ludowa innych n a r o d ó w 8—15 X w M u z e u m E t n o g r a f i c z ­ nym w K r a k o w i e czynna była w y ­ stawa sztuki bułgarskiej regionu wielkotymowskiego, jako jedna z 4 wystaw zorganizowana z okazji D n i Wielkiego T y r n o w a w Krakowie. * 1979 r. M u z e u m E t n o g r a f i c z ­ X — w Galerii Nusantara w Warszawie czynna była wystawa sztuki ludowej K i r g i z j i i Uzbeki­ stanu. E Р * W ne w T o r u n i u z o r g a n i z o w a ł o w y s t a ­ wy: — Zycie i praca rolnika w dawnej Polsce: NRD — Wandlitz I — V I I I , Scheeberg I X — X I , Glauchau X I I — Dywany dwuosnowowe (30 d y ­ wanów), N R D — Berlin — D z i e c k o w sztuce ludowej oraz Kopernik w wyobraźni ludu, Francja, D i j o n , od 18X11 S • Е З Ю М Е SUMMARY OF ARTICLES J a d w i g a C h ę t n i k o w a — KURPIE PALMS A N D THE LYSY COMPETITION EASTER O n e of t h e o l d c u s t o m s w h i c h has s u r v i v e d i n t h e K u r p i e r e g i o n d o w n t o t h e p r e s e n t d a y is t h a t o f t a ­ k i n g p a l m s to c h u r c h on P a l m S u n d a y . T h e p a l m s a r e a r e m i n d e r o f Jesus C h r i s t ' s e n t r y i n J e r u s a l e m b u t t h e y also h a v e i n t h e p a s t b e e n u s e d as m a g i c h e a l i n g d e v i c e s to p r o t e c t a n i m a l s f r o m b a d s p i r i t s a n d i l l n e s s , to e n s u r e g o o d h a r v e s t s a n d p r o ­ t e c t t h e f i e l d s f r o m h a i l stones. T h e p a l m s w h i c h also a p p e a r i n o t h e r p a r t s o f t h e country are exceptionally h i g h in the K u r p i e region w h e r e t h e y a r e f r o m one t o seven m e t r e s h i g h . ( L y s e ) W i t o j e on the wooden stick are made f r o m forrest or marshland plants like the w i d l a k (lycopodium), heather bell (Calluna vulgaris), the w i l l o w (salix), the b i l b e r r y ( v a c c i n i u m v i t i s i d a e a ) . T h e t o p of t h e s t i c k w a s a l ­ ways f i x e d w i t h a b u n c h o f pines. A m o n g the plants w h i c h i n t h e p a s t w e r e to m a k e u p t h e p a l m s t h e r e were many which had widely k n o w n medical appli­ cations. W o m e n m a d e u p the palms. T h e colour o f t h e p a l m w a s d e c i d e d b y t h e v a r i o u s shades of t h e p l a n t s used. F l o w e r s w e r e m a d e f r o m t h e w h i t e c e n t r e of b u l r u s h e s . L a t e r c o l o u r e d p a p e r c a m e to be used. T h e f l o w e r s w e r e a l w a y s f i x e d a l o n g t h e shaft o f t h e p a l m w i t h care t a k e n as t o t h e c h o i c e o f c o l o u r . R i b b o n s w e r e f i x e d t o t h e t o p of t h e p a l m . T h e a u t h o r distinguishes various k i n d s of p a l m depending on the m a t e r i a l out o f w h i c h t h e y w e r e m a ­ d e : 1. s m a l l o n e s m a d e o u t o f t w i g s , 2. t h o s e m a d e f r o m p l a n t s w h i c h a r e at p r e s e n t p r o t e c t e d , 3. f r o m h e a t h e r b e l l , b i l b e r r i e s , j u n i p e r , p i n e a n d s p r u c e b r a n c h e s , 4. m o u n t e d ( t h e c e n t r e p o l e h a d holes i n t o w h i c h t w i g s a n d b r a n c h e s w e r e f i x e d ) , 5. m o d e r n ones m a d e o f p a ­ p e r a n d a r t i f i c i a l m a t e r i a l s etc. I n o r d e r t o k e e p u p t h e t r a d i t i o n b e g i n n i n g i n 1969 a c o m p e t i t i o n has b e e n o r g a n i s e d e a c h y e a r i n L y s e for t h e K u r p i e Easter P a l m a n d t h i s was i n t h e years 66 i 1969—1976 l i n k e d folK c r e a t i v i t y . with competitions A n t o n i Ś l e d z i e w ski PAPER CUT OUTS — in other ZOFIA realms of SWIDERSKA'S B o r n i n 1899, Z o f i a Ś w i d e r s k a is o n e o f t h e m o s t i n t e r e s t i n g cut out artists i n t h e area h e a r W a r s a w . T h e a u t h o r describes her cut outs f r o m t h e various p e r i o d s i n h e r l i f e a n d he s h o w s t h e i n f l u e n c e s w h i c h she c a m e u n d e r f r o m c u r r e n t f a s h i o n s w h i l e r e m e m b e ­ r i n g the t r a d i t i o n a l forms. The a u t h o r encouraged her to r e t u r n to these f o r m s w h i l e r e t a i n i n g h e r o w n o r i g i n a l s t y l e . F r o m 1973 o n ­ w a r d s she h a s t a k e n p a r t i n c o m p e t i t i o n s a n d e x h i b i ­ t i o n s a n d w o n p r i z e s . She d e c o r a t e s h e r e h o m e w i t h t h e c u t o u t s as she d i d i n t h e i n t e r w a r y e a r s w h e n t h i s k i n d of d e c o r a t i o n w a s f a s h i o n a b l e . Jan Bujak, Bogdana P i l i c h o w s k a L A J K O N I K A S SEEN B Y RESEARCHERS — THE T h e L a j k o n i k is a f i g u r e i n a p s e u d o - o r i e n t a l d r e s s a w o o d e n r i c h l y d e c o r a t e d ' h o r s e ' a n d is t h e u n o f f i c i a l crest of K r a k o w . E a c h y e a r i n t h e C o r p u s Christi octave the L a j k o n i k traverses the city accompanied by large crowds. A t t e m p t s to get t o t h e o r i g i n o f t h i s c u s t o m w e r e f i r s t m a d e i n 1820 i n a n a r t i c l e b y K . M a j e r a n o w s k i a n d t h e y c o n t i n u e t o t h i s d a y . A l l w e d o k n o w is t h a t t h e L a j k o n i k is c o n n e c t e d w i t h t h e o l d g u i l d o f w o o d ­ c u t t e r s a n d r a f t s m e n . I t s o r i g i n is l i n k e d w i t h a n c i e n t P o l i s h f o l k r i t u a l s or w i t h v a r i o u s h i s t o r i c a l f a c t s l i k e the T a r t a r invasion, the colonisation according to G e r ­ m a n l a w , t h e r a i s i n g o f t h e siege o f V i e n n a a n d o t h e r s . A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — TRADITION AND THE PRESENT D A Y COMMENTS ON T H E FOLK S M I T H BTENNALE the The authors comments on the relationship t r a d i t i o n a l and the present day products between of folk � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e51b9aba2d77ddbedf527f4a0107660.pdf 8c25fddc3a867773b81f76f87ebb82ec Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3527 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3305 Title A name given to the resource Kronika VII-IX 1978 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.4, s.253-254 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 К К О N i К А VII --IX 1 9 7 8 Imprezy folklorystyczne i regionalne 12.VII — w Bukowinie Ta­ trzańskiej G m i n n y Ośrodek K u l t u ­ r y z o r g a n i z o w a ł 13-ity k o n k u r s g a ­ w ę d z i a r z y , instrumentalistów i śpie­ waków ludowych p n . „Sabałowe B a j a n i a " , W z i ę ł o w n i m udział 90 w y k o n a w c ó w , w t y m t y l k o 22 g a ­ wędziarzy. I n a g r o d y d l a gawędziarzy u z y ­ s k a l i : M a r i a M a r k i e w i c z z Po.-ąbki. Stanisław C h o w a n i e c z Btt'.owiny T a t r z . ( w k a t . gawędziarzy deos l y c h ) , Józef Pitoń z Zakopine^o ( w k a t . ogólnej), I w o n a G a r b a r u c h z Chochołowa ( w k a t . młodzieżo­ wej). W konkursie instrumentali­ stów dorosłych n a g r o d y I o t r z y m a ­ l i : Władysław Obrochta z Zakopa­ nego, J a n S t o c h z Zębu (obaj za grę na złóbcokach), Stanisława Górkiewicz z Bukowiny Tatrz. ( s k r z y p c e ) , v/ k a t . m ł o d z i e ż o w e j I nagrodę p r z y z n a n o A d a m o w i R u s z narczykowi z Kasiny Wielkiej. W k o n k u r s i e śpiewaków nagrody I przyznano grupie z K o n i n y i g r u ­ pie z Zakopanego oraz (w kat. młodzieżowej) Danucie Garbarczyk z Chochołowa. 2 0 — 2 5 . V I I — odbyła się C e p e ­ l i a d a w G d y n i , n a której p r e z e n ­ t o w a ł o s w o j e w y r o b y 26 s p o ' d z i c l ni cepeliowskich z całego kraju, które o b o k haftów, w y c i n a n e k , ce­ r a m i k i , g a l a n t e r i i d r e w n i a n e j il.p. oferowały k o m p l e t y m e b l i . T a r g o m t o w a r z y s z y ł y w y s t ę p y zespołów f o l ­ klorystycznych, pokazy rzemiosła i r e w i e m o d y inspirującej się s t r o ­ jami ludowymi. 4—12. V I I I — t r w a ł X V I Ty­ dzień K u l t u r y B e s k i d z k i e j . W W i ­ śle, Szczyrku, Makowie Podhala­ ńskim, Ż y w c u i B i e l s k u Białej w y ­ stąpiło 45 zespołów f o l k l o r y s t y c z ­ n y c h z r e g i o n ó w cieszyńskiego, ślą­ skiego, bielskiego, żywieckiego, n o ­ wotarskiego, nowosądeckiego, rze­ s z o w s k i e g o i k r a k o w s k i e g o ora7 l l zespołów z a g r a n i c z n y c h — z C S R S , Jugosławii, F r a n c j i , W ę g i e r , R F N . Zorganizowano kilkanaście wystaw s z t u k i l u d o w e j ro. i n . w Żywcu haftu makowskiego, w Makowie Podhalańskim góralskich instru­ m e n t ó w m u z y c z n y c h , a także w y ­ stawy sztuki amatorskiej i rzemio­ sła. O b o k zespołów dorosłych wystąpi­ ły dziecięce, z P r z y b o r o w a , Lesznej, K o r b i e l o w a i Brennej. 2—9.IX — Festiwal Folkloru Międzynarodowy Ziem Górskich w Zakopanem z g r o m a d z i ł 21 ze­ społów, w t y m 6 p o l s k i c h . Z e s p o ­ ły o c e n i a n e b y ł y p r z e z j u r y p o d przewodnictwem prof, dr Romana Reinfussa. Nagrody przyznano w czterech kategoriach. W kat. fol­ k l o r u autentycznego nagr. I („Zło­ t a C i u p a g a " ) uzyskał zespół rumuń­ ski „La Vallee de D o i t a n a " , nagr. I I („Srebrna C i u p a g a " ) „Maśniaki" z Zakopanego. W k a t . zespołów z artystycznie opracowanym pro­ g r a m e m I n a g r . przypadła z e s p o ­ łowi „Pilsko" z Żywca, I I — t u r e ­ ckiej grupie z Peniak. W kat. fol­ k l o r u stylizowanego I nagr. otrzy­ m a ł y „ S m i e r e c z i n a " z Ukraińskiej SSR i , bułgarska „ S i e d e r V o n o d a " , n a g r . I I zespół słowacki z B r a t y ­ sławy. W k a t . f o l k l o r u r e k o n s t r u o ­ wanego 1 nagr. uzyskał zespól „Suhi" z N R D , nagr. I I szwedzki zespół „ B y " z D a l a m y . 1 4 — 1 6 . I X —- w K r a s n y m s t a w i e dziewiąte z k o l e i „Chmielaki". Głó­ w n y p u n k t p r o g r a m u to w i d o w i s k o obrzędowe na stadionie, w w y k o ­ n a n i u o k . 1400 osób. Poza t y m o d ­ b y ł y się l i c z n e i m p r e z y , k i e r m a s z twórczości l u d o w e j , w y s t ę p y zespo­ łów f o l k l o r y s t y c z n y c h obok popi­ sów k a p e l p o d w ó r k o w y c h , k a b a r e ­ tów, g r u p m ł o d z i e ż o w y c h . 2 2 — 2 3 . I X — V I I Ogólnopolskie i I V Międzynarodowe T a r g i Sztuki Ludowej w K r a k o w i e o d b y ł y sio z udziałem przeszło 100 spółdzielni cepeliowskich. Przybyło wielu prc.zdstawicieli f i r m zagranicznych. T a r g i uzyskały o p r a w ę w p o ­ staci w y s t a w , w y s t ę p ó w zespołów f o l k l o r y s t y c z n y c h , pokazów t e c h n i k rękodzielniczych i t p . Wystawy i k o n k u r s y 5.VII — w Starej Kordegardzie w Łazienkach W a r s z a w s k i c h M u z e ­ u m M a z o w i e c k i e w Płocku z o r g a ­ nizowało wystawę prac laureatów nagrody i m . Oskara Kolberga. 12.VII — w M u z e u m E t n o g r a ­ ficznym w Warszawie otwarto w y ­ stawę m a l a r s t w a n a s z k l e E w e l i n y Pęksowej, zorganizowaną przez M i ­ nisterstwo K u l t u r y i Sztuki i M u ­ zeum Etnograficzne. Interesującą o p r a w ę plastyczną o p r a c o w a ł a r t y sta-plastyk Krzysztof Burnatowicz. Wydano ilustrowany katalog. 20.VII — w M u z e u m Z i e m i K u ­ j a w s k i e j i Dobrzyńskiej w e W ł o ­ cławku p o k a z a n o w y s t a w ę p o k o n ­ kursową - I V Biennale Fajansu W ł o c ł a w s k i e g o , zorganizowaną p r z e z M i n . K u l t u r y i S z t u k i , Urząd W o j . we Włocławku, Wydział Kultury i S z t u k i , Włocławskie Zakłady Ce­ ramiki Stołowej „Cerpol" i M u ­ zeum. N a g r o d y u f u n d o w a n e przez o r ­ ganizatorów o t r z y m a ł y : 5 n a g r . I : Teresa Bąkowska, Helena Maje­ wska, Jadwiga Marciniak, Genowe­ fa W o d e c k a , Salomeą Z a j k o w s k a , 4 nagr. I I : Henryka Lewandowska, H a l i n a Olesińska, W ł a d y s ł a w a W a ­ silewska, Krystyna Woźniczko. P r z y z n a n o 20 nagród I I I i 18 w y ­ różnień. V I I — w Muzeum Ziemi L i ­ m a n o w s k i e j o t w a r t o pokonkursową wystawę l u d o w y c h haftów k a r p a ­ ckich. K o n k u r s zorganizowały M u ­ zeum i T o w . Miłośników Ziemi Limanowskiej. Wzięło w nim udział 65 t w ó r c ó w . I n a g r o d y otrzymali: Stanisław Budzyński z B u k o w i n y T a t r z . , Stanisław C u k i e r z Zakopanego, Franciszek Czernik z B u k o w i n y Tatrz., Janina Faron z Zabrzeży, M a r i a J a n c z z Z a b r z e ży. V I I I — w M u z e u m Okręgowym w Ł o m ż y rozstrzygnięto k o n k u r s n a w y r o b y ł u d o w e w o j . łomżyńskiego, w k t ó r y m w z i ę ł o udział 21 t w ó r ­ ców. Komisja etnograficzna pod przewodnictwem m g r Piotra Szackiego z P M E w Warszawie n a ­ grodę I przyznała r z e ź b i a r z o w i B r o ­ nisławowi Szymańskiemu z T u r o śli. Nagrodę specjalną otrzymał Zygmunt Grajewski, garncarz ze Szczuczyna. 2.IX — w G a l e r i i B i u r a W y ­ staw Artystycznych w Zakopanem otwarto wystawę „Podtatrzańskie m a l a r s t w o n a szkle z l a t 1948— — 1 9 7 8 " , rorganizowaną p r z e z M u ­ zeum Tatrzańskie, Min. Kultury i Sztuki, i B W A w Zakopanem. K o m i s a r z e m , i n i c j a t o r e m i twórcą k o n c e p c j i w y s t a w y była m g r H e ­ l e n a Średniawa. W y d a n o i l u s t r o w a ­ ny katalog. 15.X — w P a ń s t w o w y m M u z e ­ u m Archeologicznym w Warszawie o t w a r t o w y s t a w ę rzemiosła. 2 0 . I X — zakończył się w P i ń ­ c z o w i e p l e n e r k a m i e n n e j rzeźby l u ­ d o w e j , po którym j u r y p o d p r z e ­ w o d n i c t w e m d r E w y Fryś-Pietraszk o w e j przyznało n a g r o d y , u f u n d o ­ w a n e p r z e z spółdzielnię „ M i l e n i u m " 253 �z Krakowa i Muzeum Instrumen­ tów M u z y c z n y c h w S z y d ł o w c u . Nagrodę I otrzymał Wojciech S t r z e s z k o w s k i ze w s i Olszówka N o ­ w a , n a g r . I I J a n B e r n a s i e w i c z . ze wsi Jaworzn.a-Gniewce. Przyznano 4 n a g r o d y I I I i 4 wyróżnienia. * 25—26.IX w T o r u n i u rozstrzy­ gnięto k o n k u r s „ W y c i n a n k a L u d o ­ w a " z o r g a n i z o w a n y przez M u z e u m Etnograficzne w Toruniu, Min K u l t u r y i S z t u k i i Cepelię. Na konkurs wpłynęło 7 477 p r a c o d 218 autorów. J u r y , k t ó ­ r e m u przewodniczyła m g r B a r b a r a Zagórna-Tężycka przyznało 3 n a ­ grody I : Jadwidze Łukowskiej z Łowicza, Rozalii Ciapie z M n i c h " w a i A g n i e s z c e M a j e r ze Z ł a k o w a Borowego. Nagrody I I otrzymałj: Józefa M a r e k z S u f c z y n a , M a r i a n ­ na Piętka z Woli Sufczyńskiej, K r y s t y n a Cieślak z S a n n i k , Józefa Furmańska z W i e c h u c i c , M a r i a n n a Bałdyga z Kadzidła, Aleksandra L i w s k a z Dąbrowy, Janina K a p u ­ sta z Ł o w i c z a , Józefa Chaładaj z M o n i e . P r z y z n a n o także 19 nagród I I I i 49 w y r ó ż n i e ń . U M Inne 5 . V I I — rozstrzygnięto k o n k u r s plastyki nieprofesjonalnej woje­ wództw katowickiego i opolskiego, którego tematem były powstania śląskie. K o n k u r s z o r g a n i z o w a ł y W y ­ działy K u l t u r y Urzędów W o j . w K a t o w i c a c h i O p o l u , M u z e u m Gór­ nośląskie w Bytomiu, Muzeum Śląska Opolskiego, Woj. Ośrodek Kultury w Katowicach i W D K w Opolu. N a g r o d y u z y s k a l i : za m a l a r s t w o — I A n t o n i Sprenol z Chorzowa, I I J a n Czuban z Mysłowic, J a n Plomeeki z Chorzowa, nagr. I I I Czesław Chodziuk z Rudy Ślą­ skiej, E w a l d Gawlik z Katowic-Szopienic, R o m u a l d N o w a k z Za­ b r z a . Za rzeźbę p r z y z n a n o t y l k o I nagrodę Stanisławowi Majewskie­ m u ze S t e r n a l i c , za g r a f i k ę n a g r o ­ dę I zdobył J a n N o w a k z K a t o ­ w i c . N a w y s t a w ę pokonkursową w Muzeum Górnośląskim zakwalifi­ k o w a n o 63 o b r a z y , 14 rzeźb i 11 g r a f i k (od 88 a u t o r ó w ) . IX w Jastrzębiu Zdroju rozstrzygnięto k o n k u r s rzeźby g ó r ­ n i c z e j ogłoszony p r z e z k o m i t e t o r ­ ganizacyjny Górniczych D n i K u l ­ t u r y . Przysłano p o n a d 260 p r a c , n a wystawę zakwalifikowano 66. 3 równorzędne n a g r o d y I o t r z y m a l i : A l f r e d Piątek z R y d u ł t ó w za p ł a ­ skorzeźby w w ę g l u , F r a n c i s z e k K u ­ r z e j a z K a t o w i c za z e s t a w p r a c w węglu i A l b i n S t e f a n i u k z R u d y Śląskiej za rzeźby w d r e w n i e . Sztuka ludowa i n n y c h narodów 16.VIII — w M u z e u m Arche­ ologicznym i Etnograficznym w Ł o d z i została o t w a r t a w y s t a w a z o r ­ ganizowana przez M u z e u m Mora­ w s k i e z B r n a posiadające bogate zbiory l u d o w y c h marionetek z r o ­ dowych kolekcji lalkarzy mora­ wskich. 7 — 1 0 . I X — w Częstochowie, z o k a z j i D n i Okręgu P e r n i k w B u ł ­ garii pokazano wystawę „Trady­ c y j n a S z t u k a L u d o w a Okręgu P e r ­ n i k w X I X i X X w.". Pokazano t k a n i n y i s t r o j e oraz o z d o b y z m e ­ talu. Ю M M SUMMARY OF A R T I C L E S L u d w i k S t o m m a — MAGIC TODAY ( p a r t 2) F o l k b e l i e f s a r e o r g a n i s e d b y : 1) a c o m b i n a t i o n of o p p o s e d o r m e d i a t i n g e l e m e n t s ; 2) a c h o i c e of d e s i g n a ­ t i o n s f o r these e l e m e n t s ; 3) a c o m b i n a t i o n a n d „ f a b u l a r i s a t i o n " o f these d e s i g n a t i o n s . T h e s e a c t i v i t i e s a r e o n t h e o n e h a n d g o v e r n e d b y t h e generał l a w s o f s t r u c t u ­ r e a n d o n t h e o t h e r — as f a r as t h e c h o i c e o f o p p o s i ­ tion, m e d i a t i o n or designations are concerned, they are q u i t e a r b i t r a r y . T h u s f o l k beliefs ( m y t h , magic) link t w o n a t u r e s w i t h i n t h e m s e l v e s : l o g i c — w h i c h is b a ­ sed o n d i s c o v e r i n g t h e i m p l i c a t i o n s o f t h e l a w s o f s t r u ­ cture a n d the near poetic (metaphoric) wmich governs t h e c h o i c e o f t h e c o n c r e t e — e x t e r n a l dress, f o r m o f the belief. T h i s d u a l i t y presents m a n y d i f f i c u l t i e s f o r e t n o g r a p h e r s . S o m e , l i k e J . S. W a s i l e w s k i , go t o o f a r i n w i d e n i n g t h e l i m i t s of t h e elements w h i c h are gove­ r n e d by laws a n d others are i n c l i n e d to notice no more t h a n p u r e a r b i t r a r i n e s s i n folk m y t h s a n d magic. A t t h e same t i m e b o t h these tendencies lead to g l a r i n g m i ­ s i n t e r p r e t a t i o n s . T h e a n a l y s i s t h e n o u g h t to c o v e r b o t h t h e d e s t r u c t i v e e l e m e n t — t h e d i s m a n t l i n g of t h e d i s c o ­ urse d o w n to i t s basic elements, w h i c h shows t h e p r i n ­ ciple of its logical construction; a n d the constructive e l e m e n t -— w h i c h b r i n g s back t h e o r i g i n a l f o r m — a n d m u s t t h u s s h o w t h e p a r a m e t a p h o r i c side o f t h e c o m p o ­ s i t i o n . M e r e d e s t r u c t i o n h o w e v e r leads i n t o t h e b l i n d alley of s t r u c t u r a l i s t t r u i s m s ; w h i l e w i t h o u t i t con­ s t r u c t i o n is s i m p l y i m p o s s i b l e , f o r i t w o u l d h a v e t o be based o n l y c n i l l u s o r y i n t u i t i o n . A n u n d e r s t a n d i n g of t h e p o e t i c s p h e r e o f m a g i c a n d m y t h leads i n c o n s e q u ­ ence t o a r e s t o r a t i o n t o i t of h i s t o r i c i s m . T h e b a s i c l a w s of s t r u c t u r e c a n h o l d good f o r m a n k i n d b u t p o ­ e t r y , e v e n i n t h e w i d e s t sense, is s h a p e d b y t h e c h a n ­ g i n g c u r r e n t s o f h i s t o r i c a l consciousness. A l i c j a M a l e t a — A CENTRE OF FOLK NUFACTURE IN BRZOZA STADNICKA TOY MA­ B r z o z a S t a d n i c k a is i n t h e R z e s z ó w p r o v i n c e n e a r Leżajsk. W o o d e n d o m e s t i c t o o l s a n d o t h e r i m p l e m e n t s h a v e b e e n p r o d u c e d h e r e f o r ages a n d s i n c e t h e e n d 254 of t h e X I X t h c e n t u r y w o d e n t o y s h a v e b e e n made h e r e as w e l l . T h e y w e r e m o d e l l e d o n t h o s e p r o d u c e d i n t w o n e a r b y c e n t r e s : Leżajsk a n d J a w o r o r ( n o w i n the ZSRR). T h e a r t i c l e begins b y p r e s e n t i n g t h e h i s t o r y of t h e d e v e l o p m e n t of t h e c e n t r e f r o m t h e e n d o f t h e X I X t h c e n t u r y t o t h e p r e s e n t d a y . T h e c h a n g e s i n t h e social s t a t u s o f t h e t o y m a k e r s a r e i n t e r e s t i g as i n t h e b e g i n ­ n i n g up to the I l n d W o r l d W a r they w e r e looked upon by t h e i r n e i g h b o u r s w i t h c o n t e m p t . I n t h e p o s t w a r years i n s t i t u t i o n s connected w i t h Cepelia have come to s p o n s o r t h e i r p r o d u c t i o n . T h e a u t h o r discusses t h e c o n ­ d i t i o n s u n d e r w h i c h t h e t o y m a k e r s w o r k w i t h t h e co­ o p e r a t i v e s a n d also t h e reasons f o r f a i l u r e s . T h e second p a r t o f t h e a r t i c l e is d e v o t e d t o p r o ­ d u c t i o n techniques at Brzoza. T h e characteristic t o y h e r e is t h e w o o d e n h o r s e . T h e t y p e s of w o o d u s e d i n t h e p a s t a n d a t - p r e s e n t a r e d i s c u s s e d a n d t h e r e is also a d e s c r i p t i o n of t h e t o y m a k e r s t o o l s , t h e w a y t h e y m a k e t h e horses, f r o m t h e d r a w i n g b o a r d d e s i g n t o t h e p a i n t i n g o f t h e f i n i s h e d t o y . T h e r e is also a n ac­ count, of t h e p a i n t s used. The t h i r d p a r t describes t h e f i r s t toys — t w o t y ­ pes o f h o r s e „ f i a t " a n d „ r o u n d " a n d also t h e g r a d u a l w i d e n i n g t o n e w designs i n t r o d u c e d b y c e r t a i n t o y m a ­ k e r s (horses a n d c a r t s , c r a d l e s , w h e e l b a r r o w s , d u c k s w i t h m o v i n g wings, clowns on a cart w i t h t w o t u r n i n g s h i e l d s , c l a t t e r i n g w h e e l s , cars, a i r p l a n e s , d o l l s c a r t s , rattles, w i n d m i l l s , r o u n d a b o u t s , m i n i a t u r e s of c o n t e m p o ­ r a r y v e h i c l e s a n d m a c h i n e r y . T h e d e s i g n of t h e t o y s has been i n f l u e n c e d b o t h b y t r a d i t i o n a l p a t t e r n s a n d n e w ones p u t f o r w a r d b y C e p e l i a ) . T h e f o u r t h p a r t o f t h e a r t i c l e i s d e v o t e d to t h e history of t h e decoration of t h e toys m a d e i n Brzoza. T h e types of p a i n t i n g are discussed — t h e colours, t h e decorative themes, t h e d r a w i n g of the o r n a m e n t s i n t h e v a r i o u s t y p e s of toys. F i n a l l y t h e f o r m s of t r a d e i n toys t h e toys f r o m Brzoza S t a d n i c k a are described i n t h e h i s t o r i c a l perspe­ ctive f r o m t h e local m a r k e t p l a c e s to contacts w i t h Ce­ pelia. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3bccffe4f86a982fedd711e78f4fe332.pdf 6430971a1f26ac08d73a0b7632805de6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3418 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3204 Title A name given to the resource Kronika VII-IX 1980 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.1, s.62 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text К R О N 10—13 V I I w Żywcu t r w a ! F e s t i ­ w a l F o l k l o r u Górali P o l s k i c h , którego laureaci wzięli udział we wrzośniowym Międzynar. F e s t i w a l u F o l k l o r u Z i e m Górskich. * 22 V I I — w W o l s z t y n i e I V Spot­ k a n i a F o l k l o r y s t y c z n o w o j . zielonogórs­ kiego. Spośród zespołów biorących udział w przoglądzio n a uwagę zasługuje zespół Tomasza Spychały z Dąbrówki. V I I — B u k o w i n a Tatrzańska. X I V Sabałowe B a j a n i a . N i e przyznano I n a g r o d y w k a t . śpiewaków. Wśród ga­ wędziarzy n a g r o d y I o t r z y m a l i Helena K a r k o s z k a (Łapsze Niżne) i Stanisław K u r e k (Konina). W grupie instrumen­ talistów nagr. I o t r z y m a l i : Tadeusz Szostak (Kośne H a m r y ) , Władysław Stefaniak (Leśnica), Franciszek K u r z e j a (Zabrzeże), Andrzej Lasek (Skrzypnica). Nagrodzono młodych wykonawców: A r t u r a Czecha z J u r k o w a (śpiew) i A n ­ drzeja L a s k a (gawęda). Nagr. specjalną M i n . K u l t u r y i Sztu­ k i o t r z y m a l i : Stanisława Górkiewicz, za grę n a skrzypcach i Stanisław Cho­ waniec, gawędziarz. * V I I — Rzeszów, Oświatowy F e s t i ­ wal Polonijnych zespołów folklorys­ tycznych. * 3—10 V I I I — Wisła, Maków P o d h . , Szczyrk, Żywiec — X V I I Tydzioń K u l ­ t u r y B e s k i d z k i e j , z udziałem zespołów nie t y l k o b e s k i d z k i c h (?). Z o r g . m . i n . wystawę rzeźby l u d . B e s k i d u Śląskiego. * 31 V I I I — 7 I X — Zakopane, T a ­ trzańska Jesień, zakończona k o n c e r t e m laureatów X I I I Międzynar. F e s t i w a l u F o l k l o r u Z i e m Górskich. Międzynar. j u r y p o d przew. p i o f . R o m a n a Reinfussa przyznało „złote c i u p a g i " zespołom: i m . B a r t u s i a O b r o c h t y z Zakopanego (w k a t . zospołów a u t e n t y c z n y c h ) , Coros у danzas de m u r c i a z H i s z p a n i i i Gurnbar z Z S R R (w k a t . f o l k l o r u opracowa­ nego a r t y s t . ) , M r a d i s a n z Czechosło­ wacji (w k a t . f o l k l o r u stylizowanego). „Srebrno c i u p a g i " otrzymały zes­ poły: Górali Czadockich z Brzeźnicy k . Żty^ania ( k a t . zesp. auten.), Sędzioly z Żywca ( k a t . zesp. o p r a ć ) , U n i v e r s i d a d de Gaud'ilajara z M e k s y k u i Reprezentac} j n y Zespół Pieśni i Tańca z Buł­ g a r i i (kat. zesp. s t y l i z . ) . N i e przyznano nagi ód w k a t . f o l k l o r u rekonstruowa­ nego. Podczas Jesieni o t w a r t o stałą eks­ pozycję e e r a m i k i podhalańskiej oraz 62 К А 1980 VII - I X , I m p r e z y folklorystyczne i regionalne I warsztat garncarski w chałupie Stanis­ ława Gąsienicy Sobczaka i Wojciecha Łukaszczyka (zbudowanej n a przełomie X V I I I i X I X w.). * 13 i U I X — N o w a Słupia, X I V D y m a r k i Świętokrzyskie — pokaz daw­ nego w y t o p u r u d y . I m p r e z i e t o w a r z y ­ szyły w y s t a w y , m . i n . S z t u k i l u d . Kielec­ czyzny. mentów muzycznych, zorganizowaną przez M u z e u m w Żywcu i T o w . Miłośni­ ków Z i e m i Żywieckiej. * 16 V I I — Łowicz, Muzeum Naro­ dowe oddział w Łowiczu. Wystawa t k a n i n i obrazów H e n r y k a Burzyńskie­ go zorg. w 50-lecie twórczości. M i n i s t e r K u l t u r y i S z t u k i wystosował l i s t g r a t u ­ lacyjny. * 20, 21 I X — Kraków. V I I I Ogólpolskie i V Międzynarodowe T a r g i Sztu­ k i Ludowej. J a k co r o k u k i e r m a s z o w i t o w a r z y ­ szyły pokazy m o d y opartej n a wzorach l u d o w y c h , występy kapel, inaugurujący imprezę „ w i a n e k " dzieci k r a k o w s k i c h . Z d a n i e m niektórych, kiermasz zawiódł oozekiwania — n i e l i c z n y c h twórców l u d o w y c h z d o m i n o w a l i handlarze i rze­ mieślnicy. W y s t a w a — oferta Coopexim—Ce­ pelia piezentowała n a b y w c o m zagra­ n i c z n y m w y r o b y kilkudziesięciu spóldz. cepeliowskich. Zorganizowano również w y s t a w y towarzyszące, m . i n . lalek re­ g i o n a l n y c h , rzeźby F r a n c i s z k a P a l k i , rzeźby Józefa W r o n y , f o t o g r a f i i A d a m a Bujaka. 16 V I I — Warszawa. W Starej K o r d e g a r d z i e o t w a r t o wystawę „Zwy­ cięskie d r o g i i b r a t e r s t w o b r o n i " . * V I I — Tuchola. Z okazji D n i Bo­ rów T u c h o l s k i c h zorg. wystawę twór­ czości l u d . N a uwagę zasługują d o m i ­ nujące n a w y s t a w i e h a f t y . W miesiącach l e t n i c h w k r a j u or­ ganizowano liczne j a r m a r k i folklorys­ tyczne — n i e k i e d y mające z f o l k l o r e m bardzo niewiele wspólnego. W l i p c u odbyły się m . i n . j a r m a r k i w kaszubskim Parku Etnograficznym we W d z y d z a c h i w B y t o w i e , w s i e r p n i u — w Częstochowie — j a r m a r k j u r a j s k i i Węgorzewie — kiermasz rękodzieła i sztuki ludowoj. * Wystawy i konkursy 11—13 V I I — R a d o m . Z o k a z j i o t w a r c i a skansenu, w którym zgroma­ dzono kilkadziesiąt u l i — od najstar­ szych, z X V I I I w . , dłubanych, po wspólczosnc, f i g u r a l n e — odbyła się sesja bwtniczo-pszczelarska, na której refe­ r a t y wygłosili m . i n . prof, d r Józef Gajok i d r Stefan Rosiński. * 12 V I I - w z a b y t k o w y m spichrzu na terenie ^ l u z c u m Wsi R a d o m s k i e j o t w a r t o wystuwę prac k o n k u r s o w y c h „ Ż y c i e i twórczość J a n a Kochanowskiego w rzeźbie i m a i . l u d . n a szkle". 15 V I I — Warszawa. Państwowe Muzeum Etnograficzne, wystawa ze zbiorów m u z e u m p n . K w i a t y i twórczość l u d . , w g scenariusza Teresy A m b r o żewiez. 11 V I I — Żywieo. O t w a r t o w y s t a wę p o k o n k u r s i e n a budowę l u d . i n s t r u ­ J u r y p o d przew. B a r b a r y Zagórnoj-Tężyckiej przyznało n a g r o d y : za m a i . olejne Józefowi Oprychałowi z M i k l a ezowic i J a n o w i K a w e c k i e m u z G r o n i k a , za rzeźbę w drzewie Jarosławowi F u r gale z P o l w i c y , za rzeźbę w g l i n i e Czes­ ławowi Ambrożkiewiczowi i Z y g f r y d o w i Gajewskiemu z Urzędowa-Bęczyna. W dziedzinie t k a c t w a a r t y s t . n a g r o d y uzys­ kały J a n i n a B u r a c z y k z K o r y c i n a , jej córka R o m u a l d a Puzanowska i w n u c z k a L u c y n a Puzanowska z Marchelówki (bia­ łostockie). * * V I I — R a d o m . M u z e u m Okręgowe elesponowało kobietce i t k a n i n y ze zbio­ rów r o d z i n y K u l c z y c k i c h przekazsnych M n z e u m Tatrzańskiemu w Zakopanem. 6 V I I I — Warszawa. Stara K o r d e ­ garda. O t w a r t o piękną wystawę obrazów n a szkle A d a m a Słowińskiego. W y d a n o i l u s t r o w a n y k a t a l o g ze wstępem A . Jac­ kowskiego. 15 V I I I — Warszawa, Muzeum Etnograficzne. W y s t a w a węgierskiej sztu­ k i n a i w n e j ze zbiorów M u z e u m Węgiers­ k i c h Artystów N a i w n y c h w Keczkemet. * s V I I I — Kraków, galeria „Mille­ n i u m " . W y s t a w a obrazów na szkle B r o ­ nisława Bednarza, K r z y s z t o f a O k o n i a , A n n y Pitoń, Piotra P i o t r o w s k i e g o i Wła­ dysława W a l c z a k a . * 9 I X — Warszawa, galeria „Ce­ p e l i i " na u l . R u t k o w s k i o g o . P o k o n k u r ­ sowa w y s t a w a wieńców dożynkowych w o j . warszawskiego. * �30 I X — Iłża, П о т K u l t u r y . Wys­ tawa p n . Ceramika l u d o w a i l a l k a ar­ t y s t y c z n a w trzydziostoleciu spółdzielni „Chałupnik" w Iłży. 30 I X — Warszawa, M u z e u m E t n o ­ graficzne. O t w a r t o wystawę p n . D a w n e l\sz.v.elarstwo. I X — Inowrocław, M u z e u m K u j a w . Wystawa kujawskiej sztuki ludowej. I X — Warszawa, M u z e u m A z j i i P a c y f i k u . W y s t a w a współczesnego l u d . m a l a r s t w a indyjskiego — B o n g a l u , B i łiaru i O r i s y ze zbiorów m u z e u m i ko­ lekcji p r y w a t n y c h . U M V I I — w K a t o w i c a c h odbyła się I I Ogólnopolska W y s t a w a K o n k u r s o w a A m a t o r s k i e j P l a s t y k i „Sport w sztuce". W y s t a w y amatorów * S 16 I X — Warszawa, M u z e u m E t n o ­ graficzne. W y s t a w a m a l a r s t w a naiwnego r. Solontiname ( N i k a r a g u a ) . M A R W y s t a w y międzywojewódzkie, sta­ nowiące I I etap Triennale P l a s t y k i Nie­ profesjonalnej , zorganizowano: V I I — w Częstochowie ( w o j . biels­ kie, częstochowskie, k a t o w i c k i e , kie­ leckie, k r a k o w s k i e , nowosądeckie i tar­ nowskie), V I I — w Olsztynie (białostockie, łomżyńskie, ostrołęckie, suwalskie, olsz­ tyńskie), I X — w P o z n a n i u (bydgoskie, t o ­ ruńskie, włocławskie, płockie, poznań­ skie), I X — w Szczecinie (gdańskie, go­ rzowskie, koszalińskie, słupskie, szcze­ cińskie). I E S SUMMARY • OF C z e s ł a w R o b o t y c k i — T H E C H A I N OF H A P P I N E S S A HALF CENTURY LATER L e t t e r s f r o m heaven, as well as lettors of the c h a i n of hap­ piness, w h i c h for centuries have been c i r c u l a t i n g i n E u r o p e , belong t o tho w o r l d of folklore. T h e same i n t e r n a l s t r u c t u r e , tho i n c l u d o d prayers a n d i n v o c a t i o n s , and belief i n the u n i f y i n g f u n c t i o n of the c h a i n , t h e y a l l f o r m t h e fragments of t h e m y t h i c v i s i o n o f t h o w o r l d understood as a continuous a n d purposeful whole. P u n i s h e m e n t for b r e a k i n g the c h a i n a n d prize for i t s c o n t i n u a t i o n are m a n i f e s t a t i o n of tho o l d belief t h a t r i g h t re­ sults from r i g h t and w r o n g is always punished. I n t e n t i o n s , images, a n d convictions of the w r i t e r s f o r m the u n w r i t t e n contents of t h o lotters t h a t are so essontial due t o the more fact o f t h o i r c o p y i n g b y thousands of people. I t was J a n Stanisław Bystroń w h o i n 1938 p u b l i s h e d a collection of letters of tho c h a i n of happiness a n d since t h e n a wavo of lottors have boon r e t u r n i n g every years. Tho analysis of 205 letters collected b y tho a u t h o r of the article i n t h e years 1976—79 enables t o d i s t i n g u i s h s i x v a r i a n t s of the same i n t e r n a l s t r u c t u r e , throe of w h i c h aro various forms of the chain of liappincss of St. A n t h o n y . The three other v a r i a n t s are games (for c h i l d r e n , l o r g i r l s , a n d t o g a i n m o n e y ) . I n t h e a u t h o r ' s o p i n i o n , the phenomenon of w r i t i n g letters w i l l pass, i n accordance w i t h the rules of c u l t u r e , f r o m the w o r l d of adults to t h e w o r l d of c h i l d r e n ' s play. E w a K o r u l s k a — T R A N S F O R M A T I O N S OF THE AESTHETIC PATTERNS — PATTERNS, OPINIONS, MODELS Aesthetic predilections are shaped under the influence of various factors: observation, studies, a n d i n h e r i t e d customs. T h e y are m a n i f e s t a t i o n of n o t o n l y aesthetic needs b u t also social ones l i k e prestige. Patterns of b e h a v i o u r characterising members of a g i v e n social g r o u u are consciously or i n s t i n c t i v e l y realised. Tho aesthetic predilections aro revealed i n a way of embellishing (he nearest h u m a n e n v i r o n m e n t , m a i n l y the house interior. Inne I X — K i e l c e , Ogólnopolska W y s t a ­ w a P l a s t y k i Nieprofesjonalnej spółdziel­ czości mieszkaniowej, towarzysząca Triennale Plastyki Nieprofesjonalnej. Wydano i l . katalog. VII —- L u b l i n . Rozstrzygnięto IX l i t e r a c k i k o n k u r s i m - J a n a Pocka, z udziałem 67 twórców. W dziedzinie poezji I nagr. nie p r z y z n a n o , I I o t r z y ­ mała H a n k a N o w o b i e l s k a z Białki T a r z a i i s k i e j (nowosądeckie), w dziale p r o z y I nagr. uzyskała W a n d a Cubertow a z R a b y Wyżnej (nowosądecki). Р Е З Ю М Е ARTICLES The analysis of house furnishings i n the t w o villages i n t h e W h i t e Wilderness enabled t o define t h e r e l a t i o n s h i p of the i n h a b i t a n t s t o t r a d i t i o n a l , as w e l l as c o n t e m p o r a r y p a t t e r n s . The r e c o s t r u c t i o n of the o b l i g a t o r y p a t t e r n s of t h o house f u r n i ­ shings helped t o d i s t i n g u i s h three essential t y p o s : the t y p e referring t o t r a d i t i o n a l forms, contemporary i n t e r i o r basing on t h e up-to-date designs, a n d t h e i n t e r m e d i a t e f o r m (the m o s t common) characterised b y m i x i n g elements of the new as w e l l as the o l d aesthetics. Existence of various p a t t e r n s a t a t i m e when l i f e c o n d i t i o n s q u i c k l y change, causes a chaotic a n d heterogenous w a y of fur­ n i s h i n g the c o n t e m p o r a r y v i l l a g e house i n t e r i o r . The village aims a t c u l t u r a l a s s i m i l a t i o n w i t h the t o w n , practicably w i t h a c e r t a i n circle of a t o w n c u l t u r e ( t h a t of groups o f people of peasants' a n d workers' o r i g i n ) , a n d among newly b u i l t , expensive houses ono m a y notice the r e a l i z a t i o n of the p a t t e r n of the u n i ­ fied, t o w n - v i l l a g e c u l t u r e , w i t h the observance of c e r t a i n specific predilections and fashions. Anna Świątkowska WICZ COSTUME — EMBROIDERY IN THE ŁO­ I n the Łowicz region, a l l girls a n d w o m e n occupied t h e m ­ selves w i t h e m b r o i d e r i n g t i l l tho W o r l d W a r T w o . The develop­ m e n t of e m b r o i d e r y , modest a t the very outset, bogan i n the 1830s when t h e a g r i c u l t u r a l reform ( i n t r o d u c t i o n of the r e n t a l system) i m p r o v e d the economic s i t u a t i o n of the village. O n l y the v i s i b l e p irts of t h o costume were embroidered. A t t h e beginning, t h o so-called ,.Polish s o w i n g " was applied, a n d i t was followed later b y cross embroidery a n d p l a i n o m b r o i dery. G r a d u a l l y , c o l o u r i n g and ornaments t h a t were trans­ f o r m i n g together w i t h the change of a general costume design, were being enriched. N e w designs, i n v e n t e d b y t a l e n t e d ombroiderossos, were popularised a t church feasts w h e n whole parishes gathered i n t h e place of w o r s h i p . There s t i l l a i o m a n y w o m e n i n the region w h o occupy themselves w i t h e m b r o i d e r i n g b u t t h e i r w o r k is being done on t h e Cepelia order. The a r t i c l e is based on the analysis of a r i c h collection of e x h i b i t s i n Museum i n Łowicz. 63 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fd07671705822e1f9bbc092a27007f39.pdf a542826acf0f84394b0e1d893aae051e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3496 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3277 Title A name given to the resource Kronika VII—XII 1978 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.1, s.58-63 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text wet w (najtrudniejszych fragmentach nie d ą ż ą c y do sztucznego „ s t e c h n i c y z o w a n i a " , a mimo to, a m o ż e dla­ tego, nie tracący nic z w a l o r ó w języka naukowego. Ż e b y jednak nie m n o ż y ć k o m p l e m e n t ó w pod adre­ sem pracy, k t ó r ą — jak przypuszczam — k a ż d y czytel­ nik w pełni doceni, trzeba z a p r a w i ć recenzję k r o p l ą go­ „ D E M O S " Internationale Elhnographische und ryczy. Niestety, całość fatalnie obniża koszmarny po­ ziom reprodukcji. Znaczna ilość ilustracji zamieszczo­ nych w pracy w ogóle jest nieczytelna. Pod t y m wzglę­ dem w poprzednich zeszytach Atlasu nie było zbyt do­ brze, ale o wiele lepiej n i ż w prezentowanym. Ryszard Kantor Folklorislische R o z w ó j nauk, w t y m i etnologicznych, sprawia że coraz t r u d n i e j jest śledzić w y d a w n i c t w a k s i ą ż k o w e oraz a r t y k u ł y zamieszczane w czasopismach u k a z u j ą c y c h się z a g r a n i c ą . T r u d n o ś ć pogłębia fakt, że w i e l e pozycji, k t ó r e m o g ą być przydatne, -ukazuje się w j ę z y k a c h ob­ cych, nie znanych zainteresowanym. Z r o z u m i a ł e więc, że problem informacji naukowej staje się coraz w a ż ­ niejszy. Nawet ś l e d z e n i e d z i a ł ó w receinzyjno-infcrmacyjnych czasopism u k a z u j ą c y c h się u nas i w krajach obozu demokratycznego nie wyczerpuje zagadnienia. W i a d o m ą jest rzeczą, że d z i a ł y te nie n a l e ż ą do najlepszych, że redakcje o d c z u w a j ą duże t r u d n o ś c i z uzyskaniem re­ cenzji. W takiej sytuacji szczególnej wagi nabiera istnienie .czasopisma, k t ó r e regularnie omawia wszyst­ kie istotniejsze p u b l i k a c j e z zakresu k u l t u r y ludowej w zasięgu europejskich k r a j ó w socjalistycznych. Czaso­ pismem t y m jest k w a r t a l n i k „ D e m o s " w y d a w a n y od I960 r. w stolicy N R D — Berlinie. U k a z u j ą się w n i m n a d e s ł a n e przez poszczególne redakcje krajowe noty i n ­ formacyjne w języku niemieckim. Recenzowane prace dotyczą zagadnień ogólnych, jak r ó w n i e ż dociekań szczegółowych z zakresu k u l t u r y ludowej, s t r u k t u r y s p o ł e c z n e j , historii k u l t u r y m a t e r i a l ­ nej, historii k u l t u r y robotniczej i f o l k l o r y s t y k i . Recen­ zje, oprócz podania noty bibliograficznej r e f e r u j ą k r ó t ­ ko t r e ś ć omawianych publikacji, o k r e ś l a j ą ich cel ba­ Injormationem. dawczy, p o d a j ą d o k ł a d n ą sową, o k r e ś l a j ą metody autora, wreszcie w y n i k i cza r ó ż n e informacje .o folklorystycznego ruchu stycznych. Akademie-Verla. l o k a l i z a c j ę geograficzną i cza­ badań, założenia w y j ś c i o w e k o ń c o w e . Czasopismo zamiesz­ przejawach etnograficznego i naukowego w krajach socjali­ Poziom opracowania poszczególnych not informa­ cyjnych jest niejednolity. Jest to w tego typu w y d a w ­ nictwie nieuniknione. R ó ż n y jest poziom szczegółowości informacji o k s i ą ż c e czy artykule, niemniej noty dają w sumie r z e t e l n ą i b o g a t ą d o k u m e n t a c j ę . Redakcja polska mieści się w O ś r o d k u Dokumen­ tacji i Informacji Etnograficznej przy katedrze Etno­ grafii Uniwersytetu Łódzkiego, a o jej s p r a w n o ś c i świadczy duża liczba dobrze i n f o r m u j ą c y c h not o p u ­ blikacjach polskich. Tak np. a r t y k u ł y u k a z u j ą c e się w „Polskiej Sztuce L u d o w e j " omawiane są w „ D e m o s i e " w 5—9 miesięcy po ich ukazaniu się. W 1979 r. redakcja „ D E M O S U " planuje wydanie zeszytu specjalnego poświęconego muzealnictwu etno­ graficznemu, a w r o k u 1980 zeszytu z informacjami o instytucjach etnograficznych i folklorystycznych zajmu­ jących się badaniem k u l t u r y ludowej. Kwartalnik pośrednictwem wvnosi 430 zł. „ D E M O S " m o ż n a z a p r e n u m e r o w a ć za „ R u c h u " , cena rocznego abonamentu A N O Berlin VII—XII 1978 Jubileusz 50-lecia pracy prof, dr Marii Znamierowskiej-Prufferowej We w r z e ś n i u minęło 50 lat pracy naukowej prof, dr M a r i i Znamierowskiej-Prufferowej. Uroczysty j u b i ­ leusz obchodzono podczas obrad 53 Zjazdu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Toruniu. Rada P a ń ­ stwa n a d a ł a prof. Prufferowej K r z y ż K o m a n d o r s k i Or­ deru Odrodzenia Polski w uznaniu Jej zasług dla n a u ­ k i .polskiej. S t u d i o w a ł a h i s t o r i ę sztuki i k u l t u r y w Warszawie, n a u k i humanistyczne i matematyczno-przyrodnicze na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie, potem etno­ grafię i etnologię. Jeszcze w cza.sie s t u d i ó w , w 1927 г., została a s y s t e n t k ą profesora Cezarii Baudoin de Courtenay-Ehrenkreutzowej w Muzeum Etno graficznym w Wilnie. W 1939 r. została doktorem etnografii i etno­ logii, wtedy działała t a k ż e w Towarzystwie Ludoznaw­ czym, w y d a w a ł a pismo „ E t n o g r a p h i e a " . Po wojnie, w latach 1945—1949, jest a d i u n k t e m ka­ tedry Etnologii i Etnografii U M K , przez 9 lat pracuje jako kustosz Muzeum Miejskiego w T o r u n i u , oraz- or­ ganizuje t a m ż e samodzielne Muzeum Etnograficzne. W t y m też czasie uzyskuje t y t u ł profesora nadzwyczajne­ go, kieruje K a t e d r ą Etnografii U M K . Podejmuje dzie­ s i ą t k i z a d a ń i prac naukowych jako prezes .oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, wiceprezes Za­ r z ą d u G ł ó w n e g o P T L , honorowy k i e r o w n i k Zespołu Et­ nograficznego I H K M Polskiej A k a d e m i i Nauk. Muzeum Etnograficzne w Toruniu, zorganizowane od podstaw, stało się szybko j e d n ą z n a j w a ż n i e j s z y c h p l a c ó w e k tego typu w k r a j u . Przez 13 lat kierowania Muzeum prof. Prufferowa pracuje naukowo, p u b l i k u j ą c w y n i k i swych pionierskich .badań nad r y b a c k i m i n a r z ę d z i a m i k o l n y m i . Od 1972 r o k u prof, dr Mairia Znamierowska-Pruff er owa przeszła na e m e r y t u r ę , jednak nadal prowadzi w y k ł a d y .na Podyplomowym Studium Etnografii U M K , działa w P T L , intensywnie pracuje naukowo. Ż y c i o r y s naukowy i .bibliografię prac prof. Pruf­ ferowej zamieścił Rocznik Muzeum Etnograficznego w Toruniu, Т. I , T o r u ń 1978. 57 7 �Imprezy folklorystyczne i regionalne w y s t ę p y zespołów i j a r m a r k k i ludowej. 12—15.VII — w Piwnicznej nad Popradem z okazji 630-lecia m i e j ­ scowości zorganizowano m.in.: w y ­ stawę rzeźb Eugeniusza K u r y ł y , Józefa Gruceli, Krzysztofa K u l i g a i S t a n i s ł a w a Lebdowicza z P i w ­ nicznej, Nikodema Bołoza z Ł o m ­ nicy i Tadeusza K u l i g a ,z Miodo­ wa. Odbył s i ę t a k ż e kiermasz w y ­ r o b ó w Cepelii, oraz w y s t ę p y zespo­ łów „ L a c h y " i „Dolina Popradu". V I I — odbył się I ogólnopol­ ski P r z e g l ą d Twórczości K u l t u r a l ­ nej Wsi w Przytocznej, podczas k t ó r e g o w y s t ą p i ł y 34 zespoły i ka­ pele. „ Z ł o t y m p ł u g i e m " nagrodzo­ no „Wisieloki" z Szymanowa, w o j . leszczyńskie, „ S r e b r n y m P ł u g i e m " — k a p e l ę dudziarzy z PGR Czem­ piń w Poiznańskiem, „Brązowym P ł u g i e m " — zespół „ T u r s k o " z Taczanowa w Kaliskiem. W czasie przeglądu pokazano wiele mniej lub bardziej stylizo­ wanych widowisk, przedstawiają­ cych o b r z ę d y i zwyczaje z r ó ż n y c h okolic — wesela, zrękowiny, „ p r z ą d k i " , ś m i g u s - d y n g u s i inne. W p a r k u znalazły się stoiska t w ó r c ó w ludowych, otwarto w y s t a w ę r z e ź b y ludowej. 6—9.VII — w Bukowinie T a t r z a ń ­ skiej odbył się po raz dwudziesty konkurs g a w ę d z i a r z y , instrumenta­ listów i ś p i e w a k ó w ludowych ziem górskich pn. Sabałowe Bajania. Wzięło w n i m u d z i a ł ok. 80 uczest­ n i k ó w . J u r y pod przewodnictwem Tadeusza Staicha p r z y z n a ł o nagro­ dy i w y r ó ż n i e n i a . R ó w n o r z ę d n e nagrody I otrzy­ m a l i : Maria K u ł a k i Helena Ple­ wa z L u d ź m i e r z a za śpiew w due­ cie, L u d w i k M ł y n a r c z y k z L i p n i c y Wielkiej na Orawie za g r ę na l i s t ­ k u , Andrzej O b r o e h t a - B a r t u ś z K o ś ­ cielisk za g r ę na skrzypcach, Jan Stoch za g r ę na złóbcokach, Jan Szewczyk z L i m a n o w e j za g r ę ha fujarce. R ó w n o r z ę d n e nagrody I I przyznano: Franciszkowi Cahro z Białego Dunajca za śpiew, F r a n ­ ciszkowi Hodorowiczowi z Buko­ w i n y za g a w ę d ę , Janowi J ę d r o l o w i z Poronina za śpiew, Francisz­ k o w i J u r k o w s k i e m u ze Szczawy za g r ę na fujarce, S t a n i s ł a w o w i K l i m ­ k o w i z Z a b r z e ż y za g a w ę d ę , L u d ­ w i k o w i ŁoJasowi z Ł o p u s z n e j za g r ę na skrzypcach, Janowi i Tadeuszo­ wi Krzeptowskim-Sabałom z Koś­ cieliska za śpiew, Stanisławowa Sasakowi z J o d ł ó w k i za g r ę na skrzyp­ cach, M i e c z y s ł a w o w i Sojce z K r a u szowa za śpiew, S t a n i s ł a w o w i Su­ checkiemu z Nowego Targu za g r ę na skrzypcach, Stefanii T y r a ń s k i e j .ze Skrzydlanej za g a w ę d ę , Stani­ s ł a w o w i Trebuni z Poronina za grę na skrzypcach, Bolesławowi T r z m i e l o w i z Zakopanego za g r ę na r ó ż n y c h instrumentach ludo­ wych, Helenie Z a p a ł o w e j z Buko­ w i n y za śpiew. W kategorii m ł o ­ dzieżowej wyróżniono nagrodami ( r ó w n o r z ę d n y m i ) R e n a t ę Bandy к z Łomnicy Wielkiej, kwartet wokal­ ny: Zofia Bieniek, S t a n i s ł a w a Czer­ n i k , Genowefa Florek i M a r i a Sta­ siak z Brzegów, Andrzeja i Macie­ ja Chotarskich z Kościelisk i ma­ łą M a r y s i ę z L i p n i c y Wielkiej na Orawie. * V I I — w Ż y w c u odbył się Fe­ stiwal F o l k l o r u Górali Polskich. W y s t ą p i ł o 21 zespołów, k t ó r e oce­ niało j u r y pod przewodnictwem prof. Romana Reinfussa. Przyzna­ no t r z y I nagrody — „Złote T r o m ­ bity Pasterskie" —• zespołom: „Sądecczanie" i „Dolina Dunajca" z Nowego Sącza oraz „ B e s k i d y " z Żywca. Konkursowi towarzyszyły 58 I sztu­ * V I I — w ramach gdyńskiej Cepeliady zorganizowano j a r m a r k ludowy, w y s t a w y sztuki i r ę k o ­ dzieła regionalnego, w y s t ę p y zespo­ łów, r e w i ę mody w y k o r z y s t u j ą c e j tradycyjne m o t y w y stroju ludowe­ go, p r z y g o t o w a n ą przez warszaw­ s k ą spółdzielnię „Moda i styl". dzielni p r e z e n t o w a ł o swoje wyroby, „Moda i S t y l " p o k a z a ł a kolekcję u b i o r ó w . W y s t ą p i ł y zespoły pieśni i t a ń c a — „Ondrasizek" ze Szczyr­ ku, „ P i l s k o " z Ż y w c a , „Przepió­ reczka" z Bodzentyna, „ K a p e l a " z J ę d r z e j o w a , „ K o r o n k a " z Bobowej. 26,27.VIII — w Sieradzkiem święto „ T r y b u n y Ludu", w ramach k t ó r e g o odbył się Festyn Sztuki Ludowej i F o l k l o r u w o j . sieradz­ kiego, Cepeliada i k o r o w ó d zespo­ łów. Otwarto w y s t a w ę pokonkur­ sową „ S z t u k a ludowa w o j . sieradz­ kiego", na k t ó r e j znalazły się r z e ź ­ by, stroje, wyroby z w i k l i n y , za­ b a w k i . Eksponowano r ó w n i e ż pra­ ce laureata konkursu, rzeźbiarza — Szczepana Muchy. * •1.IX — w G n i e ź n i e m i a ł y m i e j ­ sce tradycyjne spotkania z h i s t o r i ą . Pokazano wielkie widowisko ple­ nerowe nad jeziorem będące i l u ­ stracją legend g n i e ź n i e ń s k i c h , a ulicami miasta przeszedł b a r w n y k o r o w ó d ś r e d n i o w i e c z n y c h miesz­ czan. O d b y ł y się w y z w o l i n y cechu malarzy, a potem J a r m a r k B a r t ł o miejski. W pokazach b r a ł o udział 1000 u c z n i ó w szkół g n i e ź n i e ń s k i c h . * * 1—3.VIII — w G d a ń s k u t r w a ł J a r m a r k D o m i n i k a ń s k i . W ramach j a r m a r k u odbyły sdę różne impre­ zy, m.in. kiermasz t w ó r c ó w ludo­ wych, I V Festiwal Zespołów F o l ­ klorystycznych Polski Północnej, pokazano wj"stawę sztuki ludowej Kaszub i Kociewia. I m p r e z ę uroz­ m a i c i ł y wielkie widowiska na u l i ­ cach miasta — wjazd k r ó l ó w p o l ­ skich w asyście 17 p o c z t ó w sztan­ darowych r z e m i e ś l n i k ó w g d a ń s k i c h , chrzest drukarzy, wesele g d a ń s k i e i corso k w i a t o w e . * 5,6.VIII — w W ę g o r z e w i e przy­ gotowano I Suwalski Jarmark F o l ­ klorystyczny, k t ó r y rozpoczął się korowodem kapel i zespołów. Ot w a r t o w y s t a w ę sztuki ludowej pn. „Węgorzewo—Giżycko 78" a t a k ż e kiermasz sztuki ludowej i pamią/tek. * 8 . V I I I — rozpoczął się X V T y ­ dzień K u l t u r y Beskidzkiej. W y s t ę ­ py zespołów folklorystycznych, kiermasze i wystawy spółdzielni cepeliowskich odbywały się w Szczyrku, Ż y w c u , Wiśle i Makowie P o d h a l a ń s k i m . W Szczyrku poka­ zano widowisko „Złote Gody", w Wiśle odbył się przegląd pieśni i t a ń c ó w Tatr i B e s k i d ó w , w Ż y w c u prezentowano n u t y i g ó r a l s k i e i n ­ strumenty muzyczne. 1—4.IX — w K r a k o w i e o d b y ł y sdę V I Ogólnopolskie, I I I M i ę d z y - ' narodowe Targi Sztuki Ludowej. Udział wzięło 21 spółdzielni cepe­ liowskich, 85 t w ó r c ó w ludowych, oraz — po raz pierwszy — f i r m y zagraniczne. Salon „ C o o p e x i m — C e ­ pelia 78" p r e z e n t o w a ł oferty Jugo­ sławii i Tajlandii. Zorganizowano szereg: wystaw, m.in. r z e m i o s ł a ar­ tystycznego, w y s t a w ę pokonkurso­ w ą „ M o t y w y sakralne we w s p ó ł ­ czesnej sztuce ludowej" w galerii P A X - u , prac t w ó r c ó w — członków STL-u. O d b y ł y się kiermasze — Cepe­ l i i , S T L - u , fajansu w ł o c ł a w s k i e g o , rękodzieła (z pokazem technik w y ­ twarzania) oraz szereg imprez ar­ tystycznych, w t y m „ W i a n e k k r a ­ k o w s k i " w wykonaniu dzieci k r a ­ kowskich, pokazy mody sięgającej do w z o r ó w ludowych, w y s t ę p y ze­ społów „ H o r n y " z Zakopanego, „ K o ­ r o n k a " z Bobowej, „ K o n i a k ó w " z Koniakowa, „ W i t k o w i a n i e " z W i t ­ kowa. Uczestnicy T a r g ó w mogli r ó w n i e ż obejrzeć widowisko „ W e ­ sele krakowskie" oraz w y s t ę p y ze­ społów z Norwegii i T a d ż y k i s t a n u . Targam t o w a r z y s z y ł o sympo­ zjum naukowe na temat „ w s p ó ł ­ czesne f o r m y mecenatu nad s z t u k ą l u d o w ą " , na k t ó r y m referaty w y ­ głosili: W ł a d y s ł a w Sandecki, A l e k ­ sander Jackowski, Tadeusz W i ę c ­ k o w s k i i B r o n i s ł a w Cukier. * 22—27.VIII — w Częstochowie J a r m a r k Jurajski, zorganizowany pod patronatem Cepelii. 13 spół­ 3—10.IX — w Zakopanem, ob­ c h o d z ą c y m 400 lat istnienia miasta, zorganizowano szereg imprez pn. Tatrzańska Jesień. Otwarto kilka �wystaw, m.in. „400 prac na 400-lecie", p o k a z u j ą c ą malarstwo, rzeźbę, grafikę i t k a n i n ę p o w s t a ł ą z inspi­ racji T a t r a m i i Podhalem oraz w y ­ s t a w ę sztuki ludowej. * 7.IX — w N o w y m Targu odbył się J a r m a r k P o d h a l a ń s k i n a w i ą z u ­ j ą c y do tradycyjnych, od X I V w . poczynając, targów. * 5—10.IX — zorganizowano X I Międzynarodowy Festiwal Ziem G ó r s k i c h , na k t ó r y p r z y j e c h a ł y ze­ społy z 16 k r a j ó w , r e p r e z e n t u j ą c e folklor A l p , B a ł k a n ó w , Kaukazu, A p e n i n ó w , P i r e n e j ó w i gór Skan­ dynawii. M i ę d z y n a r o d o w e j u r y oceniało w y k o n a w c ó w w k i l k u kategoriach. W kategorii zespołów autentycz­ nych „Złote Ciupagi" otrzymały: „Cunana" z Rumunii i „Poloniorze" z Kościelisk, „ S r e b r n e Ciupagi" — „ L i p n ł c z a n i e " z Lipnicy. W kate­ gorii zespołów artystycznie opra­ cowanych „Złotą C i u p a g ę " przy­ znano „ C z a s z m i e " z ZSRR. „ S r e b r ­ ne Ciupagi" zdobyły „ B e s k i d y " z Ż y w c a i „ S ą d e c c z a n i e " z Nowego Sącza. W konkursie kapel ludowych r ó w n o r z ę d n e I nagrody u z y s k a ł y zespoły: „Milliyet" (Turcja), „Doli­ na Dunajca" (Polska) i „ C z a s z m a " (ZSRR). 9Д0.1Х — w Słupi Nowej, na skraju Puszczy J o d ł o w e j można było zobaczyć, jak w y g l ą d a ł w y t o p żelaza w piecach ziemnych. T r a ­ dycyjne już D y m a r k i Ś w i ę t o k r z y s ­ kie to r ó w n i e ż szereg imprez o sportowo-historycznym charakterze (strzelanie z ł u k u , rzucanie do ce­ lu podkowami, wchodzenie na słup). G r o m i zabawom t o w a r z y s z y ł y w y ­ stępy zespołu folklorystycznego. * 12—16.IX — o d b y ł y się D n i W i ­ nobrania i V I I I M i ę d z y n a r o d o w y Festiwal Zeispolów Pieśni i T a ń c a w Zielonej Górze. Udział wzięło 12 zespołów z 11 k r a j ó w (2 zespoły z Polski). Oceniała komisja pod prze­ wodnictwem prof. Józefa Burszty. Impreza nie m i a ł a charakteru k o n ­ kursu, wszyscy uczestnicy otrzy­ m a l i p a m i ą t k o w e puchary i me­ dale. 15— 17.IX — Krasnystaw zapra­ szał na Chmielaki Krasnystawskie, organizowane od 1971 roku. Można było obejrzeć widowisko plenero­ we, w y s t a w ę chmielarstwa i p i w o warstwa, kiermasze w y r o b ó w l u ­ dowych . 16— 17.IX — w Skierniewicach Ś w i ę t o O w o c ó w , K w i a t ó w i Wa­ rzyw, k t ó r e m u t o w a r z y s z y ł a wysta­ wa spółdzielni „ S z t u k a Ł o w i c k a " oraz w y s t ę p y zespołów f o l k l o r y ­ stycznych. * 17.IX — w Sannikach miała miejsce Niedziela Sannicka. Na kiermaszu sztuki ludowej m o ż n a było kupić p i ę k n e bukiety z b i b u ­ ły i m a t e r i a ł u , p a j ą k i i inne ozdo­ by. W y s t a w i l i swoje prace r z e ź b i a ­ rze z Sierpeckiego i kowale z Ł ę ­ czycy. 17.IX — w Zawodziu kolo M y ­ szyńca W D K z Ostrołęki zorgani­ zował „Miiodobranie Kurpiowskie". Na leśnej polanie odbyło się w i d o ­ wisko plenerowe, podczas k t ó r e g o pasowano m ł o d y c h b a r t n i k ó w . W w i d o w i s k u b r a ł y udział zespoły z Ostrołęki, M y s z y ń c a , D ę b ó w i O l ­ szyn. Czynne b y ł y stoiska z regio­ n a l n y m i potrawami i miodem. * I X — w wielu miastach odby­ w a ł y się uroczyste Dożynki, k t ó r y m t o w a r z y s z y ł y kiermasze sztuki l u ­ dowej, festyny i zabawy ludowe. I X — w Żninie, w ramach D n i K u l t u r y P a ł u c k i e j , odbył się zjazd 180 t w ó r c ó w ludowych z P a ł u k , K u j a w i Kaszub. Najaktywniejszym przyznano stypendia i nagrody. * Łęczycy, gdzie przedstawiono rzeź­ by i tkaniny; w Krakowie, z oka­ zji D n i P o d g ó r z a , w czasie k t ó r y c h ovwarto r ó w n i e ż w y s t a w ę „Artyści ludowi na P o d g ó r z u " . Konkursy i wystawy 1.VII — w Starej Kordegar­ dzie w warszawskich „ Ł a z i e n k a c h " wystawiano prace tegorocznych l a ­ u r e a t ó w nagrody i m . Oskara K o l ­ berga. W y s t a w ę wzbogaciły zdjęcia oraz życiorysy t w ó r c ó w i działaczy ludowych. * 5.VII — w Muzeum Etnogra­ ficznym w K r a k o w i e otwarto po­ konkursowa, w y s t a w ę „Rolnik i je­ go praca w twórczości ludowej". 14. V I I — z okazji otwarcia w Łowiczu w y s t a w y rękodzieła ludowegO' spółdzielni „ S z t u k a Ł o w i c k a " , która obchodizdła 30 lat istnienia z a s ł u ż o n y m t w ó r c o m l u d o w y m zo­ s t a ł y w r ę c z o n e odznaki Działacza Kultury. Otrzymali je: Justyna Grzegory ze Z ł a k o w a Borowego, Agnieszka Majer ze Z ł a k o w a Boro­ wego, S t a n i s ł a w a Bogusz c. A n t o ­ niego z Łowicza, Julian Brzozowski ze Sromowa, Emilia P u d ł o w s k a z Łowicza, Helena Niedzielska z M a ł szyc, Regina D ą b r o w s k a z R ó ż y c -Błota, Helena G r u s z c z y ń s k a z Ł o ­ wicza. * I X / X — na p r z e ł o m i e w r z e ś ­ nia i p a ź d z i e r n i k a odbyła się Ba­ b i o g ó r s k a J e s i e ń . Na terenie parku etnograficznego w Zubrzycy G ó r ­ nej w y s t ą p i l i góralscy g a w ę d z i a r z e , przedstawiono tradycyjne obrzędy pasterskie. * 8.X — w Czempinie koło Poz­ nania odbył się I X T u r n i e j D u ­ dziarzy Wielkopolskich. Wzięły w n i m udział 23 kapele oraz muzycy indywidualni. Obecni b y l i muzyko­ lodzy z Poznania, Warszawy i K r a ­ kowa. 20—22.X do Zabrza przyjechało ponad 40 t w ó r c ó w z kraju i Za­ olzia na Ogólnopolski P r z e g l ą d Ga­ w ę d z i a r z y Regionalnych. N a g r o d ę g ł ó w n ą przyznano gru­ pie g a w ę d z i a r z y z Czeskiego Cie­ szyna. Indywidualne w y r ó ż n i e n i e I stopnia o t r z y m a ł W ł a d y s ł a w M ł y ­ nek, a r ó w n o r z ę d n e I I stopnia A n ­ na F i l i p i a k (Czeski Cieszyn) i J ó ­ zef Wójcik (Żywiec). W t y m samym czasie odbyła się sesja f o l k l o r y ­ styczna. * W m i e s i ą c a c h letnich, od maja do p a ź d z i e r n i k a , w całym k r a j u or­ ganizowano „ D n i " miast, festyny i festiwale. Zazwyczaj jednym z g ł ó w n y c h p u n k t ó w programu były targi sztuki ludowej, nie zawsze dostateс znie przygotowane. Do ciekawszych n a l e ż a ł y k i e r ­ masze: w Warszawie, podczas ś w i ę ­ ta „ T r y b u n y L u d u " w dniach 2 i 3 I X (organizowany przez Cepelię); w I n o w r o c ł a w i u (w ramach Jar­ m a r k u Kujawskiego — 23 I X ) ; w Gorzowie; w Bydgoszczy (gdzie 12 V I I p r e z e n t o w a ł y się P a ł u k i ) ; w 15. V I I — w Olsztynku, w ga­ l e r i i sztuki otwarto w y s t a w ę „Sztu­ ka ludowa. W a r m i i i Mazur". Po­ kazano na niej modele i fragmenty c h a ł u p , s p r z ę t y domowe i meble. Osobno eksponowano t k a n i n y w y ­ konane na krosnach, ręczniki, ob­ rusy, narzuty i szmaciaki, a także rzadko spotykane kobierce strzy­ żone i tkaniny dwuosnowowe. Na­ czynia i kafle mazurskie oraz daw­ ne rzeźby z kapliczek i k r z y ż y i rzeźby w s p ó ł c z e s n e d o p e ł n i ł y ob­ razu twórczości W a r m i i i Mazur. We w r z e ś n i u wystawa została prze­ niesiona do N R D (Weimar i Lipsk). * 15.VII — w Muzeum Ziemi K u ­ jawskiej i D o b r z y ń s k i e j we W ł o c ­ ł a w k u m i a ł miejsce konkurs na współczesną siztukę l u d o w ą obu re­ g i o n ó w z a k o ń c z o n y ekspozycją prac w salach Muzeum. K o n k u r s y od­ b y w a j ą się co 2 lata, w tegorocz­ nym udział wzięło 64 t w ó r c ó w . Przyznano szereg n a g r ó d I I i I I I stopnia; w dziedzinie haftu otrzy­ m a ł y je hafciarki z 2 o ś r o d k ó w : radziejowskiego (Kazimiera Kęp­ ska, Leokadia M a c h t y l , S t a n i s ł a w a Ignasiak) oraz w ł o c ł a w s k i e g o (Ire­ na Najdek, M a r i a Szewczyk, Zofia Bielecka). W dziedzinie rzeźby z w r ó c o n o u w a g ę na p o c z ą t k u j ą c y c h t w ó r c ó w ( S t a n i s ł a w Jamrozik, J ó ­ zef Brzeziński, K a l i k s t G ó r e c k i ) . W dziedzinie malarstwa nagrodzono Władysławę Włodarzewską, Marię Żołnowską i Eleonorę Adamską. W dziedzinie zdobnictwa w y r ó ż n i o n o L e o k a d i ę Wolską (pająki słomiane) L e o k a d i ę Gontarek i M a r i ę Szew­ czyk (bukiety b i b u ł k o w e ) . 59 I �V I I — w Tomaszowskim M u ­ zeum Regionalnym odbyła się w y ­ stawa s t r o j ó w ludowych w o j e w ó d z ­ twa zamojskiego. * VII w Klubie Slow. P A X w Kielcach czynna b y ł a pokonkur­ sowa wystawa współczesnej ludo­ wej sztuki sakralnej. Eksponowano prace 40 t w ó r c ó w z w o j . kieleckie­ go, rzeźby w drewnie, obrazy i ce­ ramik ę. * V I I — w „Belwederze" pmczowskim można było zobaczyć diwie wystawy pokonkursowe ple­ cionkarstwa Kielecczyzny. Najcie­ kawsze prace n a d e s ł a n o z gminy K i j e , a przede wszystkim ze wsi: Umianowice (wikliniarstwo), G o ł u ­ chów (prace z korzenia), Remby, K o k o t y i Kliszów (wyroby ze sło­ my). Konkurs i wystawy zorgani­ zowało Muzeum Regionalne w P i ń ­ czowie przy udziale Spółdzielni Zrzesz. T w ó r c ó w Ludowych „Mile­ nium" w Krakowie. V I I — w Wieluniu otwarto w y ­ s t a w ę „Współczesna ceramika l u ­ dowa z obszaru Polski Ś r o d k o w e j " . Pokazano wyroby garncarskie z 31 warsztatów, ceramikę bolimowską, s i e r a d z k ą i w i e l u ń s k ą . Obok garn­ ków, misek, d w o j a k ó w i doniczek z n a l a z ł y się na wystawie m i n i a t u ­ r y n a c z y ń i ceramika dekoracyjna. Eksponaty pochodzą ze z b i o r ó w Muzeum w Wieluniu, Sieradzu, Ł o ­ wiczu, Łodzi, Piotrkowie T r y b u n a l ­ skim i Radomsku. * V I I — w Żywcu rozstrzygnięto konkurs na k w i a t y b i b u ł k o w e . 30 żywieckich kwiaciarek nadesłało blisko 300 prac. Przyznano 3 na­ grody zespołowe: I — rodzinie D r e w n i a k ó w z Międzybrodzia B i a l ­ skiego, I I I — rodzinie G r u s z k ó w z Sopot ni Małej i I V — rodzinie K o ­ sów z P o r ę b k i . 3 pierwsze nagro­ dy indywidualne o t r z y m a ł y : Roza­ lia Kastelik, Franciszka Ufland i Maria W r ó b e l z Peweli W i e l k i e j . * V I I — w Klubie Morskim w Gdyni czynna b y ł a wystawa t w ó r ­ czości amatorskiej ludzi morza. Wystawę poprzedził konkurs, w którym wyróżniono twórców: w dziale malarstwa I n a g r o d ę otrzy­ mał Maksymilian Grajewski, I I Marian Sarba, I I I Franciszek B i e l man i I V Marek Kosiba. W dziale modelarstwa n a g r o d ę dostał Piotr Pruszek, w technikach r ó ż n y c h A n ­ tonina G ó r s k a (za zestaw gobeli­ nów), w dziale r z e ź b y I nagrody nie przvznano, I I uzvskal Kazimierz U r b a n i a k , . I I I H . Hewelt. V I I — pokonkursowa wystawa amatorskiej twórczości plastycznej woj. koszalińskiego w w o j . Domu K u l t u r y w Koszalinie. Konkurs na rękodzieło ludowe i twórczość pa­ m i ą t k a r s k ą zorganizowano po raz 16. Oceniono 112 prac 26 t w ó r c ó w . 60 N a g r o d ę g ł ó w n ą przyznano Ryszar­ dowi Rabiedze za zestaw rzeźb. Nagrody otrzymali t a k ż e : Michał Gilewicz, Adam T y l i m o n i u k (rzeź­ by), Katarzyna Janicz (pająki), Bo­ żena G ł o w i ń s k a (haft) i Edmund Rydzkowski (modele dawnego s p r z ę t u tkackiego). W y r ó ż n i e n i a I stopnia otrzymali: Roman Kona­ rzewski, W ł a d y s ł a w Godyla i Jan Brzeski. Przyznano 9 w y r ó ż n i e ń I I stopnia. V I I — w Domu Sztuki w Rze­ szowie m o ż n a było obejrzeć wysta­ w ę plastyki nieprofesjonalnej i r ę ­ kodzieła artystycznego zorganizo­ waną w ramach Rzeszowskiego P r z e g l ą d u Dorobku Artyst.ycznego Ruchu Amatorskiego „A;rtama-78". Jury, k t ó r e m u p r z e w o d n i c z y ł Je­ rzy Majewski p r z y z n a ł o trzy r ó w ­ norzędne nagrody, otrzymali je. Franciszek Franus za rzeźbę w drewnie, W ł a d y s ł a w a Prucnal za zestaw r z e ź b ceramicznych, Zyg­ munt Zabłyseez za malarstwo. Przyznano 12 w y r ó ż n i e ń . V I I — w Muzeum Regional­ n y m P T T K w Gorlicach czynna wystawa „Świat N i k i f o r a " . * V I I / V I I I — na p r z e ł o m i e lipca i sierpnia w Muzeum Pomorza Środkowego w S ł u p s k u otwarto w y s t a w ę plecionkarstwa ze zbio­ r ó w m u z e ó w w G d a ń s k u , Szczeci­ nie, Kartuzach, Toruniu, Bytowie, Lęborku, Słupsku. * 2 . V I I I — w W o j e w ó d z k i m Oś r o d k u K u l t u r y w G d a ń s k u otwar­ to w y s t a w ę pn. Sztuka ludowa Po­ morza G d a ń s k i e g o . 10.VIII — w Bielsku Białej zorganizowano I p o k a z o w ą wysta­ w ę tkanin dawnych i współczes­ nych (inspirowanych wzorami l u ­ dowymi). * 5—18.VIII — w Szczecinku za­ kończył się doroczny, 7 z kolei, konkurs pn. Las w sztuce ludowej i amatorskiej, organizowany przez Muzeum Regionalne. N a d e s ł a n o 65 prac, spośród nich nagrodzono 3: grafikę Zbigniewa Tracza z Laska, gobelin Barbary Bandrowskiej z Białego Boru i świecznik oraz broszki z poroża autorstwa Piotra Iwanowskiego ze Szczecinka. Przyznano r ó w n i e ż 5 wyróżnień. 21.VIII — odbył się V Sejmik Łęczyckich Twórców Ludowych. Referat wygłosiła prof, dr Anna K u l r zeb a -Po jn ar owa. Ogłoś zon o w y n i k i konkursu pn. Współczesna łęczycka sztuka ludowa. Przyzna­ no trzy I nagrody, otrzymali je: Maria S ł o m c z y ń s k a z Gołocie za pająki, Helena Jackiewicz za re­ k o n s t r u k c j ę chust karnetowych, A n ­ drzej Wojtczak z K u t n a za rzeźby. Nagrody I I otrzymali: Andrzej Dębowski z P i ą t k u za drewniane ptaszki, Wojciech Drążczyk ze Zdun za plecionki, B o l e s ł a w Grab­ ski z L e ś m i e r z a i S t a n i s ł a w Kopka z D z i e r z b i ę j o w a za rzeźby. Przy­ znano 9 trzecich n a g r ó d i w y r ó ż ­ nień. 26.VIII — zaczął się trzytygod­ niowy I G d y ń s k i Przegląd Pla­ styki Amatorskiej. Jury pod prze­ wodnictwem artysty plastyka Ro­ mualda Bukowskiego p r z y z n a ł o 10 r ó w n o r z ę d n y c h w y r ó ż n i e ń . Otrzy­ mali je: Czesław Adamkiewicz za miedzioryty, Jerzy Duklamd za drzeworyty oraz Zygmunt Dziecichowicz, Maksymilian Grajewski, Jerzy Haponiuk, Józef Kawecki, Cezary Sieracki, M i e c z y s ł a w Sko­ w r o ń s k i , Marian S o k o ł o w s k i i Ed­ mund Walentynowicz. * V I I I — w Muzeum O k r ę g o w y m w Ostrołęce pokazano w y s t a w ę pn. K u r p i o w s k a rzeźba ludowa, na k t ó ­ rej znalazły się dawne rzeźby z kapliczek i k r z y ż y p r z y d r o ż n y c h i prace współczesne. V I I I — w Galerii Plakatu „ R u ­ chu" na Starym Mieście w War­ szawie a n a s t ę p n i e w o l s z t y ń s k i m klubie M P I K - u czynna b y ł a w y ­ stawa prac malarskich E w y Siekierskiej-Floryan, ehemiczki pol­ skiej p r a c u j ą c e j i z a m i e s z k a ł e j w Danii. Jako malarka może się ona poszczycić wieloma sukcesami w Danii. V I I I — Muzeum w Gliwicacn p r z e d s t a w i ł o ekspozycję pn. Plasty­ ka nieprofesjonalna na Ś l ą s k u ze zbiorów Muz. Ś l ą s k a Opolskiego w Opolu, Muz. G ó r n o ś l ą s k i e g o w B y ­ tomiu i Muzeum w Zabrzu. Na wystawie znalazły się prace T. Ociepki, Eug. Marca, M . Kurdziela. * (5.IX — w gmachu Politechniki Warszawskiej otwarto wystawę malarstwa z o r g a n i z o w a n ą z okazji 20-lecia istnienia Warszawskiego Stow. Plastyków Nieprofesjonal­ nych. Stowarzyszenie liczy 230 członków. W ciągu 20 lat działal­ ności zorganizowało 600 wystaw zbiorowych i indywidualnych. 12.IX — z okazji D n i Zielonej G ó r y otwarto w y s t a w ę pn. Lubus­ ka Folklor Muzyczny, na k t ó r e j po­ kazano oryginalne instrumenty l u ­ dowe oraz dokumenty d o t y c z ą c e działalności zespołów muzycznych. 16.IX — w ramach Dożynek Wojewódzkich otwarto w K a r t u ­ zach w y s t a w ę „ S z t u k a ludowa Z i e ­ m i G d a ń s k i e j " , na k t ó r e j pokaza­ no m.in. hafty z Kaszub i Kocie wia, c e r a m i k ę z K a r t u z i Chmiel­ na. �I X — W y s t a w ę p o k o n k u r s o w ą am a t o r ó w otwarto w Rudzie Ś l ą s ­ k i e j . W konkursie „ R u d z k a j e s i e ń " wzięło udział 27 p r a c o w n i k ó w k o ­ p a l ń i huty „ P o k ó j " . Przedstawio­ no prace z zakresu malarstwa, rzeźby, metaloplastyki i grafika. I X — w Skoczowie odbył się V P r z e g l ą d Prac P l a s t y k ó w A m a ­ t o r ó w Podbeskidzia. W dziale sztu­ k i ludowej (!) I n a g r o d ę u z y s k a ł Józef Mentel z Koszarawy, w g r u ­ pie malarzy a m a t o r ó w K . Namys­ łowski z B i e l s k a - B i a ł e j . skie swego k r a j u . Wykonywane są w różnych technikach - - papiero­ we greckie, drewniane z Tajlandii, w ł ó c z k o w e z R u m u n i i . Wiele w y ­ posażono w r ó ż n o r o d n e rekwizyty, maski, pióropusze, instrumenty, na­ czynia. 15.X — w Muzeum Etnogra­ ficznym w Warszawie czynna była wystawa „Zwyczaje rodzinne w kulturze ludowej — miłość i m a ł ­ ż e ń s t w o " . Zgromadzono na tej w y ­ stawie wiele zdjęć, listy i p a m i ę t n i ­ k i m a ł ż o n k ó w i narzeczonych, nie­ k t ó r e r e k w i z y t y weselne (skrzynia posażna, wianka, korale itd.). * I X — w Poznaniu czynna była Regionalna Wystawa Twórczości Artystów Amatorów, na której przedstawiono prace t w ó r c ó w zrze­ szonych w spółdzielniach i n w a l i ­ dów. I n a g r o d ę w dziale malarstwa i rzeźby u z y s k a ł Ryszard Anus, w grupie tkanin i haftu — Elżbieta W a r c z y ń s k a za t k a n i n ę i K r y s t y n a P ę c z k o w s k a za haft. I X — Centralny Z w i ą z e k Rze­ miosła w Warszawie i Izba Rze­ mieślnicza w S ł u p s k u zorganizowa­ ły w Muzeum Pomorza Ś r o d k o w e ­ go „Ogólnopolską w y s t a w ę plasty­ k i amatorskiej rzemiosła cechowe­ go". Eksponowano ok. 350 obrazów, rzeźb, grafik i l i n o r y t ó w , wyroby z metalu, bursztynu, hafty i ple­ cionki. 5.X — w Starej Kordegardzie w „ Ł a z i e n k a c h " warszawskich od­ była się wystawa kowalstwa ludo­ wego Ziemi Radomskiej zorganizo­ wana przez Muzeum Wsi Radom­ skiej i Z w i ą z e k ..Cepelia" 1 15X—8.XI — w K r a k o w i e odby­ ło się M i ę d z y n a r o d o w e Biennale Lalek Regionalnych. Zgłoszono ok. 800 lalek z 24 k r a j ó w obu A m e ­ r y k , A z j i , Europy i A f r y k i . J u r y pod przewodnictwem prezesa „Ce­ pelii" Tadeusza Więckowskiego p r z y z n a ł o w grupie oryginalnych lalek regionalnych trzy r ó w n o r z ę d ­ ne Złote Pawie P i ó r a — pani Tongkorn Chandavimol z T a j l a n ­ dii, pani Kovacs Jozsefne z Węgier i k r a k o w s k i e j spółdzielni i m . Sta­ nisława W y s p i a ń s k i e g o (za p r a c ę zbiorową wg projektu Jadwigi Chojnowskiej i Magdaleny Zięby pt. Chleb). 5 Srebrnych Pawich P i ó r otrzymali: Muzeum Greckiej Sztu­ ka Ludowej w Atenach, Papp Fe­ renc z Węgier, przedstawiciele I n ­ donezji!, I r a k u i Nepalu. W grupie adaptacji I I miejsce zajął Z w i ą z e k M i s t r z ó w Sztuki Ludowej z B u ł ­ garii, I I I Czechosłowacja i pani Augustina Sawiz Blanco iz Hiszpa­ n i i . Przedstawiciele Tajlandii, I r a k u i Szwecji przekazali swoje l a l k i M u ­ zeum Lalek, k t ó r e powstanie w Częstochowie. L a l k i p o k a z u j ą stro­ je, ale nie tylko. Ustawione w grupach przedstawiają obrzędy, t a ń c e rytualne, czynności gospodar­ 18.X — w Opocznie rozstrzyg­ n i ę t o konkurs na k r a j k i opoczyń­ skie, zorganizowany przez Spół­ dzielnię „ O p o c z n i a n k a " dla tkaczek współpracujących ze Spółdzielnią. Pierwsze nagrody o t r z y m a ł y : Regi­ na Koska z Libiszowa, Teresa Białos i Teresa Chmal z Sobawin, Aniela Jurek i Zofia Pecyna z M i ę ­ dzyborza. Przyznano 5 n a g r ó d I I i 2 I I I oraz 11 w y r ó ż n i e ń . X — w Muzeum Regionalnym w Ł u k o w i e czynna była wystawa pokonkursowa pn. Twórczość ludo­ wa — k r o n i k ą polskiej wsi. Na konkurs, ogłoszony przez Muz. Ok r ę g o w e w Siedlcach i Centrum K u l t u r y i Sztuka w o j . siedleckie­ go, n a d e s z ł o 71 prac t w ó r c ó w l u ­ dowych. Poziom konkursu wysoki. Jiury, k t ó r e m u p r z e w o d n i c z y ł a A n ­ na Bełz z Z a r z ą d u G ł ó w n e g o S T L •nagrody I nie p r z y z n a ł o , nagrody I I otrzymały Leokadia Kryczka z Gózd, Helena Zdun z J a r c z ó w k a i Marianna Kubajek z Rudna. I na­ grodą za r zeźbę w y r ó ż n i o n o M a r i a ­ na Ł u b i a n k ę z B a ć a i s k , I I — Ta­ deusza Lemieszka z Budzisk oraz Jakuba C ą k a ł ę z Sobisk. I I I nagro­ dy otrzymali Tadeusz Adamski z Sobisk, Ryszard Sęk z Budzisk. Za w y c i n a n k i nagrody I nie przyzna­ no, I I o t r z y m a ł y Marianna Ż u r a w ­ ska z Rudzienka i Maria Zgutka z Kołbieli. W dziedzinie instrumen­ t ó w ludowych nagrodę otrzymał Jan Trapił z Mierżączki, jedyny reprezentant tej dziedziny, k t ó r y n a d e s ł a ł 16 i n s t r u m e n t ó w . X — w ramach D n i Inowroc­ ławia zorganizowano pokonkurso­ wą wystawę Kujawskiej Sztuki Ludowej. Nagrody o t r z y m a ł y : Te­ resa D ą b r o w s k a , Halina Faligowska, Elżbieta Pastuch, Maria Pa­ tyk, Cecylia Turkowska (ze S ł a w ­ ska Wl.), M a ł g o r z a t a Kowalska i Stefania Wypijewska z Pieck oraz Teresa Radzikowska z Bydgoszczy (za fartuszki); Halina Faligowska, Barbara Kawalerska i Maria Patyk ze S ł a w s k a oraz A l i n a Witek z Kruszwicy (za czepce). 17.XI — r o z s t r z y g n i ę t o konkurs pn. Ś w i a t mojej w y o b r a ź n i , ogłoSizony przez Muzeum Etnograficz­ ne we W r o c ł a w i u dla malarzy i r z e ź b i a r z y ludowych oraz amato­ r ó w z a m i e s z k a ł y c h na terenie Ś l ą s ­ ka, a więc w granicach woje­ wództw: w r o c ł a w s k i e g o , j e l e n i o g ó r ­ skiego, w a ł b r z y s k i e g o , legnickiego, opolskiego, katowickiego, często­ chowskiego, a t a k ż e leszczyńskiego i zielonogórskiego'. Celem k o n k u r ­ su było danie t w ó r c o m możliwości „swobodnego wypowiedzenia się w bliskiej i m dziedzinie twórczości, nie ograniczając ich ż a d n ą tema­ t y k ą " . Chodziło r ó w n i e ż o to, aby „sięgnęli po tematy n o z a z m y s ł o w e , arealistyczne". W konkursie wzięło udział 95 osób zgłaszając 11 rzeźb i 241 o b r a z ó w . Hasło konkursu nie w p ł y n ę ł o na t e m a t y k ę większości prac, ale też nie ograniczało swo­ body wypowiedzi. Nowe nazwiska warte z a p a m i ę t a n i a , to w rzeźbie W ł a d y s ł a w Sikora z Częstochowy, a w malarstwie Krzysztof Szatny z Zabrza. J u r y p r z e w o d n i c z y ł A l e k ­ sander Jackowski. W dziale rzeźby nagrodę I (5000 zł) o t r z y m a ł Jan G'ejson z Barda Śl.; I I Józef L u r k a z B y ­ strzycy G ó r n e j oraz W. Sikora; I I I — Tadeusz Borkowski z Wiechlic, J a r o s ł a w F u r g a ł a z Polwicy oraz W ł a d y s ł a w Migacz z Koźla. W y r ó ż ­ niono 5 osób. W dziale malarstwa n a g r o d ę I otrzymał Eugeniusz K r a w c z u k z G l i w i c ; I I — Janina Motyka z Za­ brza, M i c h a ł Rusewicz z Jerzmanic oraz K . Szatny; I I I — B r o n i ­ sław K r a w c z u k z Gliwic (ojciec Eugeniusza), W ł a d y s ł a w L u c i ń s k i z Halemby. Przyznano 6 w y r ó ż n i e ń . 13.XI—i27.XII—'W warszawskiej Zachęcie otwarta była wystawa „ K u l t u r a Ludowa — K u l t u r a Na­ rodowa". Założenia programowe op r a c o w a ł komisarz w y s t a w y A l e k ­ sander Błachowski. Scenografię przygotowali: Jan K o s i ń s k i i W i ­ told Janowski. Zgromadzono ok. 1000 ekspo­ n a t ó w z 40 instytucji i od wielu prywatnych właścicieli. Wystawa objęła okres od k o ń c a X V I I I w. po dzisiaj. W pierwszej sali znalazły się dokumenty historyczne, literackie i in. p r z y p o m i n a j ą c e udział chłopów w powstaniach oraz h i s t o r i ę r u c h ó w chłopskich. W salach drugiej i trze­ ciej pokazano inspiracje ludowe w literaturze i muzyce, a t a k ż e ory­ ginalne instrumenty ludowe. W na­ s t ę p n e j sali znalazły się nieliczne zresztą r e k w i z y t y i kostiumy (m. in. Wyspiańskiego, Stopki, Kiliana). W sali p i ą t e j ukazano (posługując się m.in. przezroczami) plastykę obrzędową, a więc m.in Lajkonika, wieniec d o ż y n k o w y , maski zapust­ ne. Podobne zestawienia — auten­ t y k u ludowego z i n s p i r a c j ą — zna­ lazły się w d w ó c h kolejnych sa­ lach, p o ś w i ę c o n y c h drzeworytowi, rzeźbie, malarstwu, tkaninie, cera­ mice. Z n a l a z ł y się tu obok siebie prace Kulisiewicza, Makowskiego, Gierymskiego, Dwurnika, Rząsy. Dudy-Gracza, Kulona, Hasiora, obrazy na szkle, wycinanki, dywa­ ny, k r z y ż e z kapliczek p r z y d r o ż ­ nych. Brak komentarza u t r u d n i a ł jednak zrozumienie przyczyn, dla k t ó r y c h znaleźli się obok siebie Malczewski, Duda-Gracz, G i e r y m ­ ski, Waliszewski, Bereś i Hasior. W aneksie — salach na parterze pokazano dawne w n ę t r z a i stroje 61 �oraz współczesne p r z y k ł a d y inspi­ racji w sztuce u ż y t k o w e j (nie za­ wsze p r z e k o n y w u j ą c e ) . * 17.XI — w Bydgoszczy otwar­ to I I Ogólnopolską w y s t a w ą ama­ torskiej twórczości plastycznej i fo­ tograficznej e n e r g e t y k ó w . Zgroma­ dzono blisko 500 prac, na wystawie znalazło się 180. I n a g r o d ę przy­ znano malarzowi Jerzemu Kozioł­ kowi z Gliwic, I I — rzeźbiarzowi Stefanowi Palce z Jaworzna. * 21—24.XI — na Targach Haftu Ludowego Muzeum Ś l ą s k a Opol­ skiego oferowano stroje i n i e k t ó r e elementy ubioru górali szczawnic­ kich, sądeckich, limanowskich, spis­ kich, koronki z Ż y w c a , koszule i bluzki z Opoczna. * X I — w Hrubieszowie zorga­ nizowano I I I w o j . przegląd plasty­ k i amatorskiej pn. Człowiek i jego praca. Wystawie t o w a r z y s z y ł o se­ m i n a r i u m dla p l a s t y k ó w a m a t o r ó w na temat: „ F o r m a i t r e ś ć jako ele­ menty warsztatu malarskiego ama­ t o r ó w " (!!!). * X I — w Sieradzu otwarto po­ k o n k u r s o w ą w y s t a w ę „Człowiek i krajobrazy". Przyznano' nagrody za malarstwo i g r a f i k ę : M a r k o w i K u ­ bickiemu ze Z d u ń s k i e j W o l i , I I — Janinie Walczakowskiej z Wieluni i K . Banat ze Z d u ń s k i e j W o l i , I I I —-Aleksemu Nowakowi i B r o n i s ł a ­ w o w i Tomaszewskiemu. W dziedzi­ nie g r a f i k i przyznano 3 r ó w n o r z ę d ­ ne I I nagrody za l i n o r y t y , otrzy­ m a l i je: K . Banat, S. Pokornowski i P. Staszewski ze Z d u ń s k i e j W o l i . * X I — r o z s t r z y g n i ę t y został I I I konkurs plastyki nieprofesjonalnej „ B a r w y przyjaźni", zorganizowany przez K l u b TPPR w Zabrzu. Za najciekawsze uznano prace E r w i n a S ó w k i ( I nagr.), B r o n i s ł a w a K r a w ­ czuka i Czesława Boguckiego ( I I nagr.), M i r o s ł a w a Kujawskiego ( I I I nagr.). W dziale r z e ź b y I nagr. ot r z y m a ł Benedykt Mart, I I — H e n ­ r y k Foks. X I — w Radomiu zorganizowa­ no I V w y s t a w ę Klubu Plastyka A m a t o r a . Prace wystawiali m.in. Urszula Baranowska-Tkaczyk, W o j ­ ciech G ł o w i a k , Maria K ą d z i e l o w a . tej kategorii: w grupie szopek du­ żych I nagr. o t r z y m a l i : S t a n i s ł a w P a c z y ń s k i , Eugeniusz W o ł k o w i c z ; I I nagr. — Zygmunt Grabarski, W i ­ told Głuch, B r o n i s ł a w Piącik, Ta­ deusz Gillert; I I I — Kazimierz Gadek; przyznano t a k ż e 3 nagr. I V . W grupie szopek ś r e d n i c h I nagr. uzyskali: A n t o n i Wołek, N . M a r k o w s k i , Maciej Moseew; I I —• W ł o d z i m i e r z Ł e s y k , Witold Głuch, Janusz Rozpędzik; przyznano pięć I I I a cztery I V nagrody. W grupie szopek m a ł y c h I n a g r o d ę zdobył A n t o n i Wołek, I I — Jan M a l i k , Andrzej N o w i c k i i Grzegorz Piech, przyznano 3 nagrody I I I i 7 czwar­ tych. Specjalny puchar ufundowa­ no dla Z d z i s ł a w a Dudzika. 9 . X I I — w Muzeum O k r ę g o ­ w y m w L u b l i n i e otwarto w y s t a w ę „ Ł u k o w s k i ośrodek r z e ź b y ludo­ wej". Z n a l a z ł y się na niej prace Adama Adamskiego, nieżyjącego już Tadeusza C ą k a ł y , B o l e s ł a w a i Wacława Suski, Ryszarda Sęka, B r o n i s ł a w a Chojęty, Tadeusza Lemieszka, Zenona i Tadeusza A d a m ­ skich, Adama W y d r y i Mariana Łubianki. Polska sztuka ludowa za granicą V I I — wystawa „Mikołaj K o ­ pernik w polskiej sztuce ludowej" eksponowana była w Budapeszcie a n a s t ę p n i e w Warnie na kongre­ sie e s p e r a n t y s t ó w , wydano katalog w języku esperanto. * 7 . X I I — po raz 36 zorganizo­ wano w K r a k o w i e konkurs szopek połączony z pokazem pod pomni­ k i e m Mickiewicza. Szopki oceniano w dwóch kategoriach w i e k u — młodzieży do lat 14 i dorosłych. W 62 I Sztuka ludowa innych narodów V I — w połowie lipca w ta­ t r z a ń s k i e j wsi Wychodna odbył się X X V Festiwal F o l k l o r u . Uczestni­ czyły 42 zespoły z całej Słowacji, a t a k ż e grupy folklorystyczne z ZSRR, B u ł g a r i i , Francji, Hiszpanii. 5.IX — w O ś r o d k u Kultury Czechosłowacji pokazano w y s t a w ę sztuki ludowej, a na niej r ę c z n i e m a l o w a n ą c e r a m i k ę pol. Czech i Moraw, drewniane zabawki, l a l k i , stroje ludowe z k i l k u regionów. O d b y ł się r ó w n i e ż koncert kapeli „ D y n d a k " z Telcza. * 21 . I X — w Muzeum Historycz­ n y m w K r a k o w i e otwarto w y s t a w ę m e k s y k a ń s k i e j sztuki ludowej i r ę ­ kodzieła. I X — w hotelu Forum w W a r ­ szawie czynna b y ł a wystawa kore­ a ń s k i e g o haftu artystycznego, zor­ ganizowana z okazji 30 rocznicy powstania K o r e a ń s k i e j Republiki L u dow o - D e m ok r a tус z n e j . * Dni 29.Х — w Polsce obchodzono Kultury Słowackiej. * •+ V I I / V I I I — w Instytucie Pol­ skim w Sztokholmie m i a ł a miejsce wystawa polskiej sztuki nieprofe­ sjonalnej, zorganizowana przez Centralny O ś r o d e k Metodyki Upo­ wszechniania K u l t u r y . Komisarzem wystawy b y ł a Zofia Bisiakowa. 2 7 . X I — 2 . X I I — w Tarnowie ob­ chodzono D n i K u l t u r y W ę g i e r s k i e j . 1 L V I I I — podczas M i ę d z y n a r o ­ dowego Festiwalu F o l k l o r u w Confolens we Francji eksponowana by­ ła wystawa z Muiz. Etnograficznego w Toruniu pn. Dziecko w polskiej sztuce ludowej. Wydano katalog w j ę z y k u francuskim. * 18—30.IX — w O ś r o d k u I n f o r ­ macji i K u l t u r y Polskiej w Buda­ peszcie czynna była wystawa pn. Polska sztuka ludowa w fotogra­ fiach J. Swiderskiego. Zorganizo­ wano spotkanie z autorem, k t ó r y ofiarował O ś r o d k o w i 25 fotogra­ mów. * X I — Muzeum O k r ę g o w e w Siedlcach z o r g a n i z o w a ł o wystawę „Tradycyjna k u l t u r a ludowa za­ chodniego Podlasia". p o w a ł y zespoły polonijne, zorgani­ zowano w y s t a w ę polskiej sztuki l u ­ dowej. 18—21.IX —- w M e l n i k u (Cze­ chosłowacja) obchodzono D n i K u ' t u r y Polskiej. Wystąpił zespół p i e ś ­ ni i t a ń c a „ B a z u n y " z Leszna, po­ kazano w y s t a w ę sztuki ludowej Kaszub i Kocicwia. X I — w Sztokholmie z okazji 60-lecia niepodległości Polski ośro­ dek polonijny „ O g n i w o " zorganizo­ w a ł D n i K u l t u r y Polskiej. W y s t ę ­ X I I — w Muzeum Etnograficz­ n y m w Warszawie eksponowano w y j ą t k o w o p i ę k n ą i doskonale po­ k a z a n ą g r e c k ą s z t u k ę l u d o w ą . Na wystawie z n a l a z ł y się stroje, haft i w y r o b y ze srebra (biżuteria i przedmioty k u l t u ) . X I I — w Muzeum Etnograficz­ n y m w Toruniu pokazano wysta­ w ę ze zbiorów Muzeum Sztuki L u ­ dowej w D r e ź n i e pn. Sztuka l u ­ dowa Rudaw, na k t ó r e j pokazano m . i n . p i ę k n e koronki klockowe i zabawki drewniane oraz cynowe. Inne Opolskie Stowarzyszenie T w ó r ­ ców Ludowych obchodziło 5 lat swego istnienia. W ciągu tego cza­ su o d b y w a ł y się spotkania z t w ó r ­ cami z całego k r a j u , p o w s t a ł klub kroszonkarzy, zespół Wessla Ś l ą s ­ kiego i wiele innych. 26—29.VIII — w Sieradzu od­ było się I I F o r u m Folklorystyczne na temat dokumentacji f o l k l o r u i sztuki ludowej, k o n k u r s ó w i festi­ w a l i folklorystycznych oraz przygo­ towania kadry specjalistów do spraw f o l k l o r u . �do spraw m u z e ó w i s k a n s e n ó w w Polsce pod przewodnictwem dr Fr. M i d u r y . Udział wzięło k i l k u n a s t u dyrektorów skansenów, etnografów i h i s t o r y k ó w sztuki. 25.IX—15.X — w Szczecinie, na zamku Książąt Pomorskich otwar­ to I Biennale Plastyki Amatorskiej Krajów Nadbałtyckich. Pokazano ok. 1000 prac a u t o r ó w z Ł o t w y , L i t w y , Estonii, NRD, Szwecji i Pol­ ski. 14—16.XI — w B i a ł o w i e ż y od­ było się I V Ogólnopolskie semina­ r i u m z cyklu „ K u l t u r a w gminie" na temat w s p ó ł c z e s n e j twórczości artystycznej wsi. Referat3 wygłosi­ 7,8.XI — w Muzeum Wsi L u ­ belskiej o b r a d o w a ł zespół badawczy S U M M A R r I E S • l i doe. dr B r o n i s ł a w G o ł ę b i o w s k i , prof. Józef Burszta i dr Roch Su­ lima. * W m i e s i ą c a c h letnich w całej Polsce organizowano plenery dla twórców ludowych i amatorów. Prace plenerowe prezentowano na­ s t ę p n i e na wystawach, część z nich p r z e k a z u j ą c na d e k o r a c j ę i n s t y t u cji-gospodarzy. Р Е З Ю М Е SUMMARY O F A R T I C L E S A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — F O L K A R T I N PO­ L I S H CONTEMPORARY ARTISTIC CULTURE Irena LING Domańska-Kubłak — GOING CAROL­ The author draws attention to the fact that people have looked for different things i n folk art at different times and that its position i n the general model of c u l ­ t u r e has changed as w e l l . The romantics saw different values i n i t , still others were noted by the ideologists of the national style. For them the style, the ornamen­ tation was i m p o r t a n t . B u t as early as 1901 young ar­ tists oaf the applied art school saw i n folk art a logic i n construction, composition, ornament, a respect for materials, tools and technique. The experience of the folk artists became for them a school of functional t h i n k i n g . Ten years later Skoczylas and the formists discovered the logic and expression of the sculpture, the wood out, the painting. Folk art became i n Poland what African sculpture and masks were to the european avant garde. I t accompanied the breakthrough away from academic convention towards new artistic discoveries. Folk art becomes — up to the fifties — one of the most important sources of inspiration for our artistic culture. Simultaneously the experiences of cooperation between the artist animator and the w o r k i n g class or r u r a l creator brings interesting results. After the fifties the place of folk art clearly chan­ ges i n our culture. I t ceases to inspire contemporary artists and instead becomes a very important part of mass culture. The artistic rank of folk sculpture or paintings on glass is lowered but they become u n i v e r ­ sally k n o w n , popularised by many exhibitions, compe­ titions, festivals, television programmes and i n the i l l u ­ strated press as w e l l as i n books and albums. Folk motifs now come up i n songs, i n rock music, i n advertising posters and graphics i n general as w e l l as i n large scale spectator events and especially i n the tourist industry, i n gastronomies and i n the souvenir business. Folk art no longer accompanies the avant garde. Contemporary artists have today gone their separate way. The situation has changed a 180 degrees. Against the background of modern day fashion and changes in art folk art has become a bastion of t r a d i t i o n and an invocation of the past. I t is no longer a place where one seeks new truths but rather easily recognizable native patterns. I t is to the external aspect that one turns first and foremost, to the style, the folk motifs. References to folk traditions today are rather more conscious than i n the past when they were sponta­ neous. But i n the past artits were surrounded by a l i v i n g folk art and now they refer to w o r k k n o w n from exhibitions, books, museums. I n the past they were struck by the authenticity of r u r a l art, today they see around them patiche and adaptations. I n the last part of the article the author discusses contemporary artistic handicrafts i n Poland. He points also to the experience of Finnish and Japaneses art and of the Soviet Baltic Republics which shows that native values cam be l i n k e d i n the crafts to modernity. A n d native qualities do not morely derive from folk art but come f r o m the artists experiences i n the h i ­ story of a country. R u r a l Christmas customs were closely tied to ve­ getative and agrarian symbolism as w e l l as to the sym­ bolism associated w i t h A l l Soul's Day. This at first glance strange j u x t a p o s i t i o n does have a certain logic behing i t . The souls of ouir forefathers have come back to earth to become the protectors of the crops and the bringers of good harvests. The custom of going carol­ ling from house to house w i t h an old man, a goat, stork, a giant or other figures also has a sense con­ nected w i t h the vegetation and A l l Soul's Day. The rounds were made between 2 4 . X I I . and 6.1 (chrismas eve and the feast of the three kings) wishing the head of the house and the inhabitants a l l of the best. T h e goat, the bear, the stork, auroch or the cock were a l l linked i n popular belief w i t h f e r t i l i t y . These same figures also come up i n Easter customs that is at a period w h e n everything is coming to life, spring. The author has analised many folklore documents and draws attention to the role straw plays, both i n the dress of the carollers as w e l l as i n the Christmas customs. Straw as w e l l as the other requisites and ac­ tions performed by the carollers are a l l closely connec­ ted w i t h steps to ensure f e r t i l i t y . On one of t h e days i n the period between the 26 X I I and 2.H t h e „ H e r o d s " are enacted, a folk version of the medieval mysteries. I n these there is also an element of this agrarian symbolism. A j e w wishes a good harvest and f e r t i l i t y . I t was also typical for this symboilisim to have devils p l a y i n g pranks etc. Here also we come across death and a conning to life, i n sum analogical figures and requisites to those of the carol­ lers. The j e w plays a role similar to t h a t of t h e old man. Both wear a sheepskin coat t u r n e d inside out (like straw). The death of herod and t h e b i r t h of Christ have the same sense as the death and the coming to life of the goat i n t h e carolling custom. The author albo sees t h e appearance of the same elements of vegetatational magic both among the herods as the ca­ rollers. J a n K u r e k — T H E TREE O F L I F E - T H E A L T A R OF T H E A S S U M P T I O N OF T H E F A M I L Y - B Y S T A ­ NISŁAW MAJEWSKI. The author discusses S. Majewski's altar w h i c h was done in 1978. H e analyses the scenes on the altar i n the context of t h e artist's belifes. T h e altar is a sum­ ming up and at the same t i m e a development of the sculpture's viwes w h i c h the author has already w r i t t e n about i n Folk A r t (4—1977). K u r e k ' s analyisies of the ideological 'content of the altar is based on conversa­ tions w i t h the sculptur. H e distinguishes t w o sets of scenes out of the 24 i n the altar: one represents the „open w o r l d " and the second the „closed w o r l d " w h i c h aims at getting t h e viewer to reflect on the nature of this w o r l d . Majewski's interpretation of various biblical themes is peculiar to h i m and is a far cry f r o m theo­ logical rectitude. 63 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/df266f2028e550390168ef29c259a494.pdf c57114030ee23d2a387abb830c275c11 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3440 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3225 Title A name given to the resource Kronika X 1980-III 1981 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2, s.123-125 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text К R O N X 1980 - Imprezy i folklorystyczne regionalne X — w L i m a n o w e j o d b y ł a się p o r a z 6 - t y „ L i m a n o w s k a slaza" coroczne spot­ k a n i e muzyków, gawędziarzy, śpiewa­ k ó w oraz zespołów l u d o w y c h , których w j ' s t e p y oceniało j u r y p o d p r z e w . p r o f . R o m a n a Reinfussa. Zorganizowano se­ m i n a r i u m folklorystyczne dla instruktotorów zespołów rog. nowosądecczyzny. К III 1981 twórczości l u d o w e j K a s z u b , w k t ó r y m udział wzięło 80 twórców. Większość nagród uzyskały h a f c i a r k i . Nagrodę I otrzymały: Maria Fortutiska. Helena Grabowska, Elżbiota Karpińska, Ger­ truda Przyborska (Tuchola), Lookadia Grzywacz, Irena Muchowska, Stefania Polcyn, Klara Szwedowska, Brygida W i r k u s , K r y s t y n a Wróblewska (Chojni­ ce), M a r i a K o p e ć ( K ę s o w o ) , I r e n a Mładanowicz (1'arzyn). * X — w Wielu (woj. gdańskie) zorganizowano po raz trzeci doroczny T u r n i e j Gawędziarzy Kaszub i Kociewa. I n a g r . uzyskał Zdzisław D a w i d o w s k i z Kiełpina. * 23—25 I o d b y ł y się tradycyjne „ Ż y w i e c k i e G o d y " w Ż y w c u , przegląd zespołów o b r z e d o w j ' c h i kolędniczych z P o d b e s k i d z i a . O k . 30 zespołów z L a l i k , Przyborowa, Porąbki, Jelośni, K o r b i o lowa, Żabnicy, K o n i a k o w a i Istebnej. W M u z e u m w Żywcu zorganizo­ wano wystawę masek obrzędowych, Wykonanych przez twórców z Lalik i Żabnicy. * 19—23 I I — w rzeszowskim W D К o d b y ł o się p i ą t e ogólnopolskie f o r u m f o l k l o r y s t y c z n e . W t y m s a m y m ezasie, także p o raz piąty, W D K zorganizował k o n k u r s „Obrzędy i zwyczaje związano z pracą". * Konkursy i wystawy 3. X — w O p o c z n i e S p - n i a P r a c y Rękodzieła L u d . i Artystycznego „Opoczn i a n k a " zorganizowała k o n k u r s n a w y ­ cinanki i ozdoby z p a p i e r u i bibuły. Udział wzięły 62 osoby. Nagr. I otrzymały Małgorzata K o s k a z Międzyborza, K a t a ­ r z y n a S y n o w i e c z W o l i Zalężnoj i R o z a l i a W i j a t a z Opoczna. Przyznano 8 nagród L I i 5 I I I . 16. X — również „Opocznianka" zorganizowała konkurs na kraszanki i p i s a n k i opoczyńskie, w których uczestni­ czyło 30 osób. N a g r o d ę I otrzymały: M a r i a J o b c z y k (Bielowice), J a n i n a K o neczna, Zofia Koneozna (Zanborzów), Aniela Matuszczak (Brudzowice), Ro­ zalia Miśkiewicz, M a r i a n n a Pacan, Z o f i a P a c a n , S t e f a n i a P o k o r a , Teresa Stępień, M a r i a W i l k (Bielowice). 11. X I — w M u z e u m R e g i o n a l n y m o t w a r t o wystawę p r a c z o b u konkursów. * "w 5. X — w Chojnicach Muzeum Regionalnym rozstrzygnięto k o n k u r s A (2. X — w K r a k o w i e o t w a r t o X Międzynarodowo Bionnalo Lelek Rogion a l n y c h . 4 8 wystawców reprezentowało Polskę. I n d i o , Rumunię, Tajlandię, W i e l ­ ką B r y t a n i ę , Australię, Bułgarię, Turcję, Czechosłowację, Hiszpanię, N o p a l , I r a k , Ekwador, Kanadę, ZSRR (Łotewska S R R ) , Jugosławię, C y p r . Finlandię, W i o ­ chy, Brazylię. J u r y p o d przow. prof, d r R o m a n a Roinfussa przyznało n a g r o d y — Złote, Srebrno i Brązowo P a v i e Pióra. W kat. lalek regionalnych nagr. I uzyska­ ły O i i l d t r u s t z I n d i i i Spółdzielnia i m . St. Wyspiańskiego z K r a k o w a ; nagr. I I p. M a r g a n l o s c u Florieica z Rumunii i Spółdz. „Millenium'', z Krakowa; nagr. I I I Instituto Andino do Artes Populares z Ekwadoru, p. Schoena MacLeod z W l k . Brytanii i p. Lucyna Michniuk z Krakowa. W k a t . l a l o k s t y l i z o w a n y c h — Zło­ t y m Piórom nagrodzono Stowarzyszenie Mistrzów S z t u k i L u d o w e j z Bułgarii; Srebrno Pióro o t r z y m a l i Kiszyniowskio Z^odnoczenio Przedsiębiorstw C h e m . z Mołdawii i I b r a h i m A I - H a l f c d i z I r a k u . N a g r o d ę specjalną M i n i s t r a K u l t u r y i Sztuki przyznano Spółdziolni im. Stanisława Wyspiańskiego za l a l k i w s t r o j a c h k r a k o w s k i c h i L a c h ó w sądec­ kich. Dla mającogo powstać Muzoum Lalek Regionalnych ofiarowali swoje kolekcje wystawcy z I n d i i i p. Margaritescu Fiorjcica. * 1 8 . X . —• w z a b y t k o w y m spichrzu n a toronio skansonu M u z o u m W s i Ra­ domskiej o t w a r t o wystawę „Rzoźbiarzo Puszczy Kozionickiej". * 20.X — w Państwowym Muzoum Etnograficznym w Warszawie otwarto wystawę „85 lat r u c h u ludowego -— historia, kultura, sztuka". Obok wy­ tworów ludowej k u l t u r y pokazano obrazy o tematyce wiejskiej (m. i n . Kotsisa, Giorymskiego, E j s m o n t a , Pronaszki) oraz dokumenty historyczne dot. ruchów społecznych i politycznych na wsi. * 2 2 — 2 3 . X — Spółdzielnia „Mille­ n i u m " z K r a k o w a zorganizowała w N o ­ w y m T a r g u I I ogólnopolski k o n k u r s n a zabawkę ludową, n a którym oceniano 378 prac (181 zabawek d r o w n , i 197 coram.). Jury p o d przew. prof, dr R o m a n a Roinfussa przyznało n a g r o d y . Za zabawki drewniane nagr. I o t r z y m a l i Władysław Sikora i Józef Rumiak ( L a c h o w i c e ) , E m i l i a Leśniak (Stryszów), Stanisław Naróg (Żołynia); nagr. I I uzyskali Teofil Szczygieł, Kazimierz Szczygieł i A n d r z e j S i k o r a ( L a c h o w i c o ) ; p r z y z n a n o 10 n a g r ó d I I I i 5 w y r ó ż n i o ń . Za z a b a w k i ceramiczno I nagrody n i o przyznano, I I otrzymała Władysława P r u c n a l z M e d y n i Głogowskiej; przyzna­ no 6 nagród I I I i 5 wyróżnioń. N a k o n ­ k u r s i e przoważaly t r a d y c y j n o f o r m y zabawok. 2 0 . X — w Gdańsku o t w a r t o w y ­ stawę „ R y b a k i jego p r a c a w rzeźbie i m a l a r s t w i e n a s z k l e " , n a któroj pokaza­ no prace 37 t w ó r c ó w w o j . gdańskioge- 20.X — w Bydgoskim D o m u K u l Ьату o d b y ł a się w y s t a w a r z e ź b y l u d o w e j regionu, wzbogacona eksponatami ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Toruniu. 27.X — w Muzoum i m . Włady­ sława O r k a n a w R a b c e rozstrzygnięto k o n k u r s n a nowosądeckie k a p l i c z k i d r e w ­ n i a n e , w k t ó r y m wzięło udział 3 1 rzeź­ biarzy. Jury przyznało nagrody. I u z y s k a l i : Józof C i t a k ( K r y n i c a ) , P i o t r Kożuch (Paszyn) i J a n Ligas (Ochotnica Dolna); nagr. I I o t r z y m a l i : Andrzej Drożdż (Paszyn), Stanisław Fałtyn (Szczawa), Władysław Łukaszczyk ( M u ­ rzasichle), Zenon Miczołek, Mieczysław Piwko i Stanisław P o r ę b a (Paszyn); n a g r . I I I : Stanisław O l e k s y (Paszyn) i Piotr Piotrowski (Rabka). N a k o n k u r s nadesłano głównie k a ­ p l i c z k i szafkowe, w t y m wiole zminia­ t u r y z o w a n y c h . W i d o c z n a b y ł a skłonność do nadmiernej dekoracji snycerskiej i malarskiej. X — w warszawskiej „Starej Pro­ c h o w n i " czynna była w y s t a w a c e r a m i k i dzioci z B a r l i n k a . * 9 . X I — w K i e l c a c h Oddział Stow. PAX zorganizował pokonkursową w y ­ stawę współczesnej l u d o w o j s z t u k i sa­ k r a l n e j . W dziale rzeźby (40 uczestni­ ków) nagr. I otrzymał Grzegorz Król (Pilczyca); nagr. I I Tadeusz Żak (Niew a c h l o w o ) ; n a g r . I I I Stanisław P i w o r i s k i (Kozienice) i Władysław Gruszczyński (Radom). W ków) I dziale c e r a m i k i f i g . (11 uczestni­ nagr. uzyskał Tadeusz Poletek 123 �(Ostrowiec); I I nie p r z y z n a n o ; I I I uzys­ k a l i Stefan Sowiński (Chałupki), Stefan K w a p i s z (Rędocin) i Elżbieta K l i m c z a k (Obice). W d z i a l e k o w a l s t w a (5 u c z e s t n i k ó w ) t r z y równorzędne n a g r o d y I o t r z y m a l i : Franciszek Góra (Wólka Leśniowska), K r z y s z t o f J a k u b i a k (Rajoc) i A n t o n i Moćko (Oblęgorek). W d z i a l e m a l a r s t w a (6 u c z e s t n i k ó w ) przyznano tylko wyróżnienia. * k ó w nadesłało, o b o k eksponatów, o p i s y z w y c z a j ó w z w i ą z a n y c h ze ś w i ę t a m i d o ­ rocznymi i rodzinnymi. * X I I — Muzeum Etnograficzne w K r a k o w i e zorganizowało wystawę p o l ­ skiej g r a f i k i ludowej. Pokazano drzewo­ ryty, miedzioryty, klocki drzeworytnicze ze z b i o r ó w M u z e u m i B i b l i o t o k i J a g i e l l o ń ­ skiej. * X I — w Ł o m ż y ń s k i m M u z e u m Ok r ę g o w y m c z y n n a była w y s t a w a , ,Rzeźba i T k a n i n a K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielo­ n e j " ze z b i o r ó w M u z e u m . * 7 . X I I — otwarto w Muzeum Histo­ rycznym w Krakowie pokonkursową wystawę szopek k r a k o w s k i c h . N a k o n ­ k u r s , X X X V I I I z k o l e i , zgłoszono 59 szopek. J u r y p o d p r z e w o d n i c t w e m Sławo­ mira Wojaka przyznało w kategorii szopek dużych I n a g r o d y — Janowi Malikowi, Zygmuntowi Grabarskiemu i Bronisławowi Piącikowi; nagr. I I o t r z y m a l i —• T a d e u s z G i l l o r t , S t a n i s ł a w Paczyński, Włodzimierz Łesyk i Wło­ dzimierz M a l i k ; nagr. H I — Tomasz Kawecki, Tadeusz Żrairek i Witold Głuch. W k a t e g o r i i szopek średnich nagrodę I uzyskali — Kazimierz Stopiński, A n t o n i Wołek, Maciej M o s z e w ; nagrodę I I — Z b i g n i e w Gillort, D a r i u s z Czyż, Kazimierz Rozpędzik, Janusz Rozpęd z i k ; nagrodę I I Tadeusz G i l l e r t , M a r i a n Windyka i Adam Kudas. W k a t e g o r i i szopek małych nagrodę I u z y s k a l i : Stanisław M a l i k i R o m a n S o c h a c k i ; nagrodę I I Aleksandor B a r a n , R y s z a r d K i j a k , M a r i a n Dłużewski, Z d z i ­ sław D u d z i k i A d a m K u d a s ; n a g r o d ę I I I Wiosław Barczewski, Z y g m u n t Grabar­ s k i , J a c e k Głuch, Wiesław M n i c h , W ł a ­ dysław K r o m k a , K r z y s z t o f B i r g i e l . P r z y z n a n o n a g r o d y w g r u p i e mło­ dzieżowej, I — W i t o l d o w i K a w e c k i e m u i Januszowi Toporowi; I I — Tomaszowi G i l l e r t o w i oraz cztery wyróżnienia. N a ­ g r o d ę specjalną o t r z y m a ł a 8 - l e t n i a M a ­ gdalena Moszew. * X I I — Muzeum i Park Etnogra­ ficzny w Sierpcu — wystawa „Sztuka ludowa Kurpiowskiej Puszczy Zielonej" (ze zbiorów M u z e u m Okręgowego w Łomży). * 14.1 — M u z o u m E t n o g r a f i c z n e w W a r s z a w i e zorganizowało wystawę „ R ę ­ kodzieło l u d o w e w 30-leciu Cepelii". Pokazano rzeźbę, ceramikę, plastykę obrzędową, ozdoby wnętrz, tkaniny, s t r o j o — z a r ó w n o ze z b i o r ó w m u z e a l n y c h j a k i w y t w a r z a n e obecnie. O b o k wyrobów l u d o w y c h t w ó r c ó w z n a l a z ł y się n a w y ­ stawie adaptacje s z t u k i ludowej w zdob­ nictwie i modzie. Komisarzem w y s t a w y była H a l i n a Olędzka, scenariusz opraco­ wała Bożena Gołcz. * 7.1 — w g o r z o w s k i m M u z e u m Okrę­ g o w y m c z y n n a była w y s t a w a ludowego h a f t u ukraińskiego. K i l k u n a s t u autorów n a d e s ł a ł o 129 p r a c — r ę c z n i k i o z d o b n e , serwety, obrusy, koszulo, haftowane przeważnie t r a d y c y j n y m ściegiem k r z y ­ ż y k o w y m n a płótnio, z zachowaniem starych motywów ludowych. Przyznano n a g r o d y : I otrzymała Stefania Korzyńska (Międzychód); I I K r y s t y n a Kiczorowska-Wijura (Gdańsk-Oliwa); I I I Agafia Gryćko (Rusinowo k . Wałcza) i Zenobia C h o m a (Sępopol). * 17.11 — w S t a r e j K o r d e g a r d z i e w Warszawie Muzoum Etnograficzne w T o r u n i u pokazało wystawę „ Ż y c i e i twór­ czość J a n a K o c h a n o w s k i e g o w rzeźbie i malarstwie l u d o w y m na szkle". K a w e c k i (Smogorzew) i Józef Opyrchał (Dziewin). Przyznano 3 wyróżnienia. T k a n i n y nadesłało 22 a u t o r ó w . I n a ­ grody nie przyznano; I I otrzymały: Regina K r u p o w i c z (Białystok), Regina Masełbas ( W a s i l ó w k a ) , L e o n a r d a O l c h a nowska (Białystok); I I I J a n i n a B u r a c z y k (Korycin) i Romualda Puzanowska (Marchlówka). P r z y z n a n o 4 wyróżnienia. I I I — w Muzeum Regionalnym w K o z i e n i c a c h c z y n n a była w y s t a w a po­ k o n k u r s o w a „ K o ń w życiu i t r a d y c j i ludowej mieszkańców Puszczy Kozien i c k i e j " , n a której p o k a z a n o rzeźby 11 twórców. Wystawy amatorów 14.X — w T u r k u czynna była w y ­ s t a w a p o ogólnopolskim k o n k u r s i e nie­ profesjonalnej twórczości t k a c k i e j . N a k o n k u r s nadesłano t k a n i n y o bardzo zróżnicowanym charakterze, o d klasycz­ nych ludowych dywanów dwuosnowow y c h z białostockiego, p o prace o pozio­ m i e d o b r e j t k a n i n y z a w o d o w e j . Osobną grupę stanowiła twórczość dzieci. W t e j s y t u a c j i n a g r o d y p r z y z n a n o w czterech różnych k a t e g o r i a c h : 1. „ p r a c nawiązują­ c y c h d o hasła p r z e g l ą d u " . N a g r o d ę I ( Z ł o t y T u r ) uzyskał B o g d a n Lachowicz (Niedzica); I I (Srebrny T u r ) K r y s t y n a Bródniak ( K o w a r y ) ; I I I (Brązowy T u r ) A n n a Sąda (Pruszcz G d a ń s k i ) ; 2. „ T e ­ matów d o w o l n y c h " . Nagrodę I otrzymał Lech Kręgielski (Elbląg); I I Gwidon Grzegorz Świątkowski (Białystok); I I I G e r t r u d a Świąfcecka ( N y s a ) ; 3 . „ P r a c l u d o w y c h " . N a g r o d a I uzyskała R o m u a l ­ d a P u z a n o w s k a (Marchlówka, w o j . biało­ stockie), I I Felicja Malewicka (Nowop o l n a , w o j . białostockie); I I I W a n d a OlchaDOwska ( J a n ó w ) ; 4. „ J u n i o r ó w " . N a g r o d y otrzymały Bogusława Dzioszko, L u c y n a Puzanowska (Marchlówka) i J u ­ styna Woźniak (7 l a t ) z Poznania. * 13—16. X I — w e wrocławskim D o ­ m u K u l t u r y o d b y ł y się d o r o c z n e s p o t k a ­ n i a r o d z i n muzykujących. W t y m r o k u zorganizowano równocześnie wystawę malujących r o d z i n . * 6 . X I I — w rzeszowskim D o m u K u l ­ tury o t w a r t o pokonkursową wystawę c e r a m i k i l u d o w e j , zorganizowaną przez Spółdzielnię Rękodzieła L u d o w e g o i A r ­ tystycznego „Cepelia" z Warszawy i Le­ żajska. N a g r o d y I u z y s k a l i : J a n K o t , J a n Gąsior ( M e d y n i a Głogowska), K a ­ zimierz Czuba (Łążek Ordynacki). Z a ceramikę figuralną I nagrodę przyznano Władysławie Prucnal (Medy­ nia Głogowska); I I o t r z y m a l i : Kazimierz Chorzępa ( M e d y n i a Głogowska), W a l e n t y Grzesik, I g n a c y Ożóg i Bolesław P a n e k (Zalesie). P r z y z n a n o 6 nagród I I I i 2 wyróżnienia. N a g r o d y spocjalne za d e b i u t o t r z y ­ m a l i : Franciszek Malicki (Pogwizdów), Marian Plizga (Medynia Głogowska), Z o f i a Piekło ( P o g w i z d ó w ) , i Bolesław P a n e k (Zalesie). * X I I — w M u z e u m Okręgowym w Piotrkowie Trybunalskim otwarto po­ konkursową wystawę p l a s t y k i obrzędo­ w e j w o j . p i o t r k o w s k i e g o . 100 u c z e s t n i ­ 124 20.11 — w Z a m k u L u b e l s k i m ot­ warto wystawę malowanego fajansu włocławskiego. * 1 3 . I I I —• w M u z e u m Etnograficz­ n y m w T o r u n i u o t w a r t o pokonkursową wystawę „Wisła w sztuce ludowej". Prace oceniano w trzech grupach — m a l a r s t w a (przew. j u r y B a r b a r a Zagórna-Tężycka), rzeźby (przew. Aleksander Jackowski) i t k a n i n y (przew. Bożena Gołcz). Z a rzeźby i płaskorzeźby (79 uczest­ ników) I nagrody n i e przyznano; I I uzyskali Jarosław Furgała (Polwica) i Alfreda Krajewska (Zawidz Kościelny); I I I J a n K r a j e w s k i (Zawidz Kościelny), A n t o n i Kamiński ( K u t n o ) , J a n i n a Gozd e c k a ( O d r o w ą ż ) . P r z y z n a n o 10 wyTÓż. nieri. W dziale m a l a r s t w a (27 autorów) nagrody I otrzymali: Janina Jarosz i Zdzisław W a l c z a k (Zakopane); I I — A n n a Bińkuńska ( W r o c ł a w ) ; TIT — J a n 16.XI — w Galerii „Awangarda" we Wrocławiu otwarto I I I Triennale P l a s t y k i Nieprofesjonalnej zorganizowa­ ne przez C e n t r a l n y Ośrodek M e t o d y k i U p o w s z e c h n i a n i a K u l t u r y . Spośród k i l ­ k u n a s t u tysięcy obrazów, rzeźb i g r a f i k zgromadzonych n a w y s t a w a c h między­ wojewódzkich w Częstochowie, Łodzi, P o z n a n i u , Szczecinie, L u b l i n i e , K o n i n i e , Krośnie i Olsztynie, w y b r a n o o k . 500 p r a c . Wśród 244 n a z w i s k uczestników p o j a w i ł o się 160 n o w y c h . W e Wrocławiu organizatorem był Wojewódzki D o m Kultury. Komisa­ rzami wystawy byli Zofia Bisiakowa ( C O M U K ) i Aleksander J a c k o w s k i (IS P A N ) . Wydano katalog, plakat (oparty n a obrazie Bronisława K r a w c z u k a „ G l i ­ wice w zimie"). W k w i e t n i u i m a j u 1981 r. w y b r a n e prace zostały pokazane w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. * X / X I — w Muzeum Etnograficz­ n y m w K r a k o w i e zorganizowano wystawę �grafiki Jana „Katowice". Nowaka, sztygara kopalni * X I / X I I — Muzeum Miasta Zgierza — w y s t a w a m a l a r s t w a , rzeźby i g r a f i k i Władysława Rząba. * 20.11 — w G r o d z i s k u M a z o w i e c k i m w klubie ,,Disco" i w pruszkowskim D o m u K u l t u r y czynna była wystawa a k w a r e l i rysunków „ n a i w n e g o " a r t y s t y Stanisława D u t k i e w i c z a . Inne W d n i a c h 2 2 — 2 4 września 1980 r. w K r a k o w i e miało miejsce L V I W a l n e Zgromadzenia Delegatów Polskiego To­ warzystwa Ludoznawczego, połączone z sesją n a u k o w ą d e d y k o w a n ą p r o f , d r R o m a n o w i Reinfu3sowi z o k a z j i 5 0 - l o c i a p r a c y n a u k o w e j i 70-tej rocznicy uro­ dzin. W p i e r w s z e j części sesji p r z e d s t a w i o ­ n o działalność p r o f . R e m f u s s a w K a ­ tedrze Etnografii UMCS w Lublinio (mgr Alfred Gauda), w Pracowni D o k u ­ mentacji Polskiej S z t u k i Ludowej I n s t y ­ t u t u S z t u k i P A N (dr E w a Fryś-Pietraszk o w a ) , w zakresie o c h r o n y twórczości l u d o w e j ( m g r J a n i n a Glanowska), jego wkład w rozwój myśli skansenowskiej w Polsce ( d r J e r z y Czajkowski) oraz w badaniach karpackich (dr Anna Kowalska-Lewicka). N a d r u g ą część s e s j i z ł o ż y ł y s i ę referaty: E. F r y ś - P i et r a s z k o w e j (nt. inspirowania twórców ludowych) i d r J . Czajkowskiego, ( n t . ochrony budow­ n i c t w a ludowego) oraz dyskusja n a d współczesnymi p r o b l e m a m i k u l t u r y l u ­ dowej . W programie wycieczki zorganizowa­ nej d l a uczestników z j a z d u było zwiodzanie muzeów r e g i o n a l n y c h w Myśleni­ cach i Dobczycach,* cmentarza w Dzieka­ nowicach, (ludowe rzeźby kamienne), z d o b i o n y c h k w i a t a m i z bibuły i pająkami domów w Skomielnej Czarnej oraz kościoła i p r a c o w n i rzeźbiarskiej Józefa W r o n y w T o k a r n i , a także wystawy współczesnej twórczości l u d o w o j w o j . krakowskiego, zorganizowanej w Dob­ czycach przez nowo powstały w K r a k o ­ wie Oddział Stowarzyszenia Twórców Ludowych. O r g a n i z a t o r a m i i m p r e z y b y ł Oddział K r a k o w s k i Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego oraz Zarząd Oddziału Pla­ cówek P A N w K r a k o w i e p r z y w y d a t n e j pomocy Wydziału Kultury i Sztuki Urzędu m i a s t a K r a k o w a . 7,8.X — w Gołubiu k . Kościerzyny obradowała ogólnopolska konferencja skansenowska. Po referatach n a t e m a t działalności skansenów i o c h r o n y i s t n i e ­ jącego jeszczo b u d o w n i c t w a ludowego d y s k u s j a d o t y c z y ł a s y t u a c j i skansenów, z reguły n i o d o f i n a n s o w a n y c h , p o z b a w i o ­ nych zaplecza technicznego, środków t r a n s p o r t u i t p . W e w n i o s k a c h znalazły się m . i n . p o s t u l a t y o p r a c o w a n i a k o m ­ pleksowych programów (krajowego i regionalnych) ochrony zabytków b u ­ downictwa ludowego, reaktywowania i zwiększenia roli Rady Programowej •Min. K u l t u r y i Sztuki przy opracowaniu i podejmowaniu zasadniczych decyzji, stworzenia podstaw prawno-organizacyj­ n y c h d l a skajisonów i r o z s z e r z e n i a i c h sieci, podnoszenia k w a l i f i k a c j i p r a c o w n i ­ ków. W n i o s k i t o p o s t a n o w i o n o przedsta­ wić M i n . K u l t u r y i S z t u k i i gdańskiemu zespołowi p o s e l s k i e m u . * 1 7 . X — o d b y ł o się p o s i e d z e n i e P o d ­ komisji Kultury i Sztuki N K ZSL poświęcone p r o b l e m o m twórczości i k u l ­ tury ludowej. Uznano za konieczne podjęcie działalności w celu ochrony zanikającej kultury tradycyjnej. Za jedną z najważniejszych u z n a n o potrzebę uregulowania sytuacji twórcy ludowego (zapewnienie praw a u t o r s k i c h , możli­ wości kształcenia uczniów, objęcie świad­ c z e n i a m i e m e r y t a l n y m i m u z y k ó w i śpiowaków). * 1 1 . X I I — w Tczewie D o m K u l t u r y zorganizował zjazd twórców l u d o w y c h z i e m i gdańskiej. Podczas z j a z d u Rada Programowa S T L przyznała doroczną nagrodę i m . T e o d o r y i I z y d o r a G u l g o w s k i c h , ufundowaną p r z e z Copolię w o j . gdańskiego, Stanisławowi R o k o w s k i e m u , zabawkarzowi z Więcków. * XII — w Wałbrzychu rozstrzyg­ nięto turniej poetycki i plastyczny „ O Złotą Lampkę Górniczą" w którym w z i ę ł o udział o k . 4 5 0 osób. Nagrody p r z y z n a n o m . i n . za twórczość poetycką, malarstwo (profesjonalne i amatorskie), za u t w o r y o t e m a t y c e górniczej. * Indywidualne Nagrody Artystyczne i m . J a n a P o c k a za r o k 1980 o t r z y m a l i : Bronisław C u k i e r z Z a k o p a n e g o , k o w a l , przez d w i e k a d e n c j e prezes Z G S T L ; Stanisław D e n k i e w i c z z J o d l n i Kościelnej ( r a d o m s k i e ) , rzeźbiarz, w i o l o l o t n i czło­ nek Z G S T L ; W o j c i e c h D r a k ( u r . 1896 r.) z Wierzbowej (przemyskie), rzeźbiarz; Aleksander Fijałkowski z Przybysławic (lubelskie), rzeźbiarz; współzałożyciel, obecnie wiceprezes Z G STL; Maria, Franciszek i Barbara Jancowie z Zabrzeża (nowosądeckie), r o d z i n a zajmująca się s z y c i o m i z d o b i e n i e m s t r o j u góral­ skiego ; A n t o n i K r a s z e w s k i z Czarnej W s i Kościelnej (białostockie), g a r n c a r z ; A l ­ freda Magdziak z Sitańca (zamojskie), p o e t k a , w y c i n a n k a r k a i p i s a n k a r k a ; Józef Sowa z Piątkowej (rzeszowskio), c y m b a ­ l i s t a , członek k a p e l i S o w ó w i Roman Zaparzalka z Rzepiennika Biskupiego (tarnowskie), garncarz. N a g r o d ę zespołową p r z y z n a n o k a p e l i ludowej z Bachorza (przemyskie) istnie­ jącej o d 1945 r . * N a g r o d y „ P r o f i l ó w " za r o k 1980, przyznawane za wybitno osiągnięcia twórcze i inicjatywę w działalności społoczno-kulturalnej otrzymali m . i n . Andrzej Tkacz (Sandomierz) z a cało­ kształt twórczości rzeźbiarskiej i wysoką rangę prac oraz k a p e l a l u d o w a „ S t a c h y " (Krośniońskio h u t y szkła) z a k u l t y w o w a ­ nie tradycji regionalnych i popularyzo­ wanie sztuki ludowoj. I I I —• w G a l e r i i a r t y s t y p l a s t y k a Loszka D u t k i „ L a m u s " w Pisarach p o d K r a k o w e m o d b y ł się k o l e j n y k o n k u r s m a s e k współczesnych, połączony z w y ­ stawą, n a d e s ł a n y c h o k s p o n a l ó w i j a k z a w s z o —• w e r n i s a ż , w k t ó r y m w z i ę l i u dział, o b o k m i e j s c o w e j ludności, takżo l i c z n i goście z K r a k o w a . Przeważały m a s k i w y k o n a n e przez artystów plasty­ k ó w , n i e k i e d y b a r d z o interesujące w p o ­ mysłach. N a g r o d y otrzymali w t y m dziale artyści p l a s t y c y D a n u t a U r b a ­ nowicz (maski z ciasta), B a r b a r a Kępska i Stanisław Wałach. Spośród t w ó r c ó w m a s e k l u d o w y c h n a g r o d z o n o Stanisława S k r z y p ona. * 2 5 . X — 2 0 - 1 — w Norymberdze czyn­ na była w y s t a w a s z t u k i naiwnej z Polski, w t y m rzeźby l u d o w o j . * 1 3 . — 2 7 . X I — w berlińskim Ośrodku Informacj i i K u l t u r y Polskiej (NRD) pokazano wystawę „Polski haft l u d o w y " ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w T o r u n i u , której scenariusz opracowała A l e k s a n d r a Szabla. 20 X I I 8 0 — 6 I 8 1 . W M o n t e C a t i n i Terne (Włochy) galeria L a Feluca po­ k a z a ł a w y s t a w ę p o l s k i e j w y c i n a n k i ze zbiorów M u z e u m E t n o g r . w T o r u n i u . 125 I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e68dc1b72eff415edf5da95c0e184b31.pdf 3724b251cf39c2c465ca8f0216f7782c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4191 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3909 Title A name given to the resource Kronika/ / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 ,z.1-2; s.111-115 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text styńskie, a także pomniejszoną kurpiowską gwiazdę kolędniczą. Tak wystrojone choinki stanęły w sklepach ce­ peliowskich w Warszawie na Starym Mieście, w Gdańsku, w Brukseli. Podobno szopka krakowska i polskie drzewko w oknach sklepu brukselskiego ściągały tłumy. Na Wybrzeżu choinki postawione w szkołach — niezależnie od sklepu w Gdańsku — spowodowały olbrzymi popyt na tę nowość ze sztuki ludowej. Liczne imprezy Cepelii w roku 1958 stały się moż­ liwe do zorganizowania dzięki utworzeniu z zysków tej instytucji własnego Funduszu Popierania Sztuki Ludowej, Rzemiosła i Przemysłu Artystycznego. rycznym, zabawkarstwo w przemyśle, książki i bi­ bliografię. Od krajów cudzoziemskich żądano trady­ cyjnych zabawek ludowych. > CPLiA wysłała na wystawę szopkę krakowską wraz z kilkoma figurkami, jak lajkonik, dziad, baba i żydek, kolekcję zabawek straganowych z drzewa, ceramiki, ciasta, piórek, piernika, oraz makietę choinki do eksponowania różnych drobnych zaba­ wek i ozdób; z zabawek drewnianych tradycyjne wózki, koniki, karuzelki żywieckie, koguty dziobiące się i kłapiące skrzydłami, ptaszki malowane {Stry­ szawa, Koszarawa, Lachowice); z ceramiki zwrócono szczególną uwagę na gwizdki: kukułki białostockie (Czarna Wieś Kościelna — Józef Piechowski), kra­ kowskie gwizdki na wodę Romańezyka, jeźdźce (Stanisława Pastuszkiewicza z Iłży i Kępy z Medyni, woj. rzeszowskie) itp.; oprócz gwizdków pokazano Twardowskiego na kogucie — Jadwigi Kosiarskiej z Iłży i ptaszki iłżeckie. Mikołajki i zdobione serca z piernika z Kańczugi w Rzeszowskiem, byśki kurpiowskie, kozy prostyńskie, białostockie ptaszki z cukru — żywymi barwami zdobiły dział zabawek straganowych. Na choince za­ prezentowano pajączki, światy itp. ozdoby choinko­ we i zabawki. Eksponaty polskie zyskały uznanie Komitetu w Muzeum Etnograficznym -w Neuchatel, będą one zgrupowane w specjalnie utworzonej sekcji polskiej, mają być również pokazane w innych dzia­ łach. Międzynarodowa wystawa „Jak się bawią dzieci na świecie" Muzeum Etnograficzne w Neuchatel (Szwajcaria) zorganizowało w 1959 r. międzynarodową wystawę gier i zabawek pod tytułem „Jak się bawią dzieci na świecie". Jednocześnie ogłoszono konkurs foto­ graficzny na ten sam temat. W organizacji wystawy wzięła również udział młodzieżowa biblioteka Pestalozzi. Wystawa, zakrojona na wielką skalę, miała zobra­ zować m. in. obchód święta Bożego Narodzenia u różnych narodów, świat teatru, gry w ujęciu histo­ Fot.: Zbigniew Kamykowski K R O 20.11.1959 r. zmarł w Zakopanem wielki artysta i pedagog, dyrektor zakopiańskiego Liceum Technik Plastycznych — profesor Antoni Kenar. Szkoła zakopiańska od początku swego istnienia związana Vyła z regionem góralskim, a historia szkoły jest w istocie historią poglądów na sztukę ludową i jej wartość inspiracyjną dla sztuki użytkowej, Ale najciekawsze rozwiązania, najbardziej twórcze propozycje zawdzięczała swym wielkim kierównikom: profesorowi Karolowi Stryjeńskiemu (w okresie jego dyrektorstwa w latach 1924—1926) oraz profesorowi Antoniemu Kenarowi, który prowadził szkołę od 1947 roku. W najbliższym czasie postaramy się zamieścić obszerny artykuł o pracy i osiągnięciach Kenara. Teraz tylko tyle: należał on do tych nielicznych, którzy nie tylko korzystali z dorobku ludu, ale i sami wnosili swoj wkład w rozwój ludowej sztuki. (ryc. 1) i Tadeusz Cichotoicz. I K N A graf, badacz kultur słowiańskich i znakomity znawca kultur prymitywnych ludów egzotycznych — profesor doktór Kazimierz Moszyński. Profesor Moszyński zajmował stanowisko profesora na katedrze etnografii Unwersytetu Wileńskiego {od roku 1936), a po wojnie kłerował katedrą etnografii Uniwersytetu Jagiellońskiego. Wspomnienie pośmiertne zamieścimy w następnym numerze. ^ badania sztuki ludobyły zarówno przez gekcji Badania Plastyki- L u < j j pjg, j g ^ j z zespoły pog 6 i ' h muzeów, przez kateuniwersyteckie oraz na zlecęNarodowvch. w w e r j p o r k o u w l f t 5 8 a d z o n e e k i p y o w e s z c z e p r z e n y c A r y n i e woj. lubelskiego (obóz inwentaryzacyjny), krakowskiego i białostockiego {objazdy penetracyjne); ponadto prowadzone były przez poszczególnych pracowników Sekcji, z udziałem fotografa Jana Swiderskiego, badania indywidualne. Mgr Ewa Fryś prowadziła badania z zakresu ceramiki ludowej w Łążku Ordynackim, pow. Janów L u bełski, oraz w Tarnobrzegu. Mgr Maria Przeździecka przeprowadziła badania haftu ludowego na Kaszubach oraz dokumentację sztuki plastycznej związanej ze zwyczajami Bożego Narodzenia na terenie powiatów: wadowickiego i chrzanowskiego. Ponadto prowadzono dokumentację ważniejszych wystaw plastyki ludowej, * R a < 1 Badania prowadzone przez PIS mają na celu uzyskanie cało* kształtu obrazu sztuki ludowej na terenie kraju. Badania te, prowa2 kwietnia 1959 r. zmarł w Kra- dzone pod kierunkiem prof. R. kowie wielki uczony polski, etno- Reinfussa, objęły w ub. r. tereny: W czerwcu i lipcu 1958 r. odbył się pod kierownictwem doc. Mariana Sobieskiego międzyuczelniany obóz folklorystyczny dla muzykologów. Obóz miał charakter w zasadzie dydaktyczny, przeprowadzona jednak została dokumentacja tere111 �nów powiatów: Płock, Gostynin i badania etnograficzne (mgr Zofia Sierpc. Nagrania tekstów muzycz­ Lipiarz) w powiatach: Racibórz i nych na taśmy magnetofonowe (994 Prudnik. melodie, 12 bajek) prowadzili stu­ * denci pod kierunkiem instrukto­ Wydział Kultury Prezydium WRN rów — asystentów PIS. w Bydgoszczy zainicjował i subwen­ * cjonował badania rozpoznawcze stanu sztuki ludowej w powiatach: Pracownicy i studenci Zakładu Etnografii Uniwersytetu Warszaw­ Żnin, Brodnica, Golub, Rypin i skiego — jak co roku — prowadzili Wąbrzeźno. Badania przeprowadzili badania kompleksowe na Kurpiach, etnografowie: mgr mgr Halina A n ­ Rompski pod kierunkiem prof. dra W. Dy- tonowicz (Golub), Jan Mikałowska nowskiego i doc. A. Kutrzeba-Poj- (Wąbrzeźno), Halina (Żnin), Maria Polakiewicz (Rypin) narowej. i Maria Fryczowa (Brodnica). Wy­ * niki omówiono na konferencji w Wydział Kultury WRN w War­ Dziale Etnografii Muzeum Toruń­ szawie przeprowadził penetrację skiego. Szereg cennych zabytków powiatów: Grójec, Grodzisk, Socha­ sztuki i kultury ludowej, wykry­ czew. tych podczas penetracji, zakupiło Muzeum. * * Pracownicy Muzeum Górnośląs­ kiego kontynuowali na terenie Gór­ Wydział Kultury Prezydium WRN nego Śląska badania nad kulturą w Lublinie finansował dalsze bada­ materialną i duchową ludności. nia penetracyjne sztuki ludowej w * powiatach Kraśnik i Janów. Bada­ Pracownicy Łódzkiego Muzeum nia te prowadzone są z przerwami Etnograficznego prowadzili badania od 1953 r. i mają na celu ustalenie stacjonarne w powiecie Wieluń, stanu obecnego sztuki ludowej, re­ pod kierownictwem prof dr K. jestrację czynnych ośrodków oraz Zawistowicz-Adamskiej. Badania twórców. objęły całokształt zagadnień kul­ * tury materialnej i duchowej lud­ Podjęto również badania nad sta­ ności; zostaną one w najbliższym czasie opublikowane w zbiorowym nem sztuki ludowej mniejszości na­ opracowaniu monograficznym (pra­ rodowych w powiatach: Tomaszów, ca obecnie w realizacji wydawni­ Hrubieszów, Chełm Lubeski, Par­ czew, Włodawa, Biała Podlaska. Ba­ czej). dania nie ujawniły ani czynnych twórców, ani ośrodków ukraińskiej Badania prowadzili również pra­ sztuki ludowej. Znaleziono nato­ cownicy Muzeum Dolnośląskiego miast przedmioty pochodzące je­ we Wrocławu. W r. 1958 — jako szcze z końca X I X czy też począt­ rezultat badań — zorganizowano ku X X w., jak np. hafty cerkiew­ wystawę malarstwa ludowego, przy­ ne, stroje, sprzęty. gotowaną przez mgr Ewę Jęczalik; * w latach następnych przewidziane Pracownicy Działu Etnografii M u ­ są dalsze badania terenowe oraz prace nad zgromadzonym materia­ zeum Lubelskiego prowadzili bada­ łem zabytkowym. W miarę rozsze­ nia w związku z przygotowywaną rzania problematyki badań Muzeum wystawą „Obrzędy doroczne na L u zamierza urządzić w przyszłości belszozyźnie". * wystawy malarstwa ludowego na płótnie, drzewie i blasze, a po dal­ W Zakopanem z okazji pięćdzie­ szej penetracji terenu i opracowa­ sięciolecia pracy artystycznej Karo­ niu naukowym materiału — zorga­ la Kłosowskiego, nestora plastyków nizować wystawę dolnośląskiej rze­ zakopiańskich i byłego długoletnie­ źby ludowej oraz grafiki. go profesora szkoły koronkarskej w Zakopanem, odbyła się w 1958 roku * wystawa prac artysty. Wystawa Dział Etnograficzny Muzeum Ślą­ niecodzienna — pokazująca nie t y l ­ ska Opolskiego w Opolu prowadził ko dorobek twórczy artysty, ale za­ badania penetracyjne w powiatach: razem, na tym przykładzie, obrazu­ Namysłów (mgr Halina Gorczyńska), jąca jak dawniej, w pierwszych Olesno (mgr Stanisław Bronicz) i dziesiątkach naszego stulecia, poj­ Strzelce Opolskie (mgr Jan He­ mowano zadania sztuki zdobniczej. rold). Badania te uzupełniają pro­ Działalność artystyczna pedagoga wadzone w poprzednich latach pe­ K. Kłosowskiego wiąże się z tym że netracje powiatów: Kluczbork, O- poglądem na sztukę ludową, pole i Olesno. Poza tym Muzeum istnieje w niej zbiór motywów i wymagających upo­ Regionalne w Raciborzu prowadziło ornamentów 112 rządkowania i rozwiązania. Arty­ sta tworzył swe kompozycje inspi­ rując się różnymi motywami nie zawsze nawet jednorodnymi, nie zawsze podhalańskimi (np. secesyj­ ne wycinanki). Jedno jest niewąt­ pliwe— umiłowanie sztuki ludowej, doskonała znajomość zasad kon­ strukcji ornamentu (zwłaszcza w wycinankach i projektach, koronek), duża łatwość techniczna i wszech­ stronność zainteresowań. Kłosowski ryzuje w drzewie, wycina w papie­ rze, maluje (obrazy w klimacie Wy­ spiańskiego i Mehoffera), tworzy świetne portrety pastelowe i rysunki węglem. Można patrzeć krytycznie na zasadę myślenia artystycznego, która określa stosunek artysty do l u ­ dowego tworzywa, nie sposób je­ dnak przejść obojętnie obok jego dzieła, a zwłaszcza obok jego prze­ dziwnej w i l l i „Cicha" na ulicy Koś­ cieliskiej. Domek ten jest cały — zewnątrz i wewnątrz — żywym muzeum artysty. Zjawiskiem, które jednych wzrusza, innych trochę śmieszy, ale które stało się już dziś zabytkiem historycznym i jed­ ną z ciekawszych pamiątek arty­ stycznych znajdujących się w Za­ kopanem. * W grudniu 1958 r. odbyła się w Warszawie wystawa konserwator­ ska wojewódzwa warszawskiego. Jedną z sal wystawy poświęcono dorobkowi prac naukowobadawczych prowadzonych nad zabytkami architektury drewnianej Mazowsza. Celem badań jest inwentaryzacja ginących budowli drewnianych, a w następstwie zaprojektowanie i zrealizowanie muzeum skansenow­ skiego. * W grudniu 1958 r. otwarta była w Kcyni wystawa sztuki pałuckiej, obejmująca wytwórczość współcze­ sną. * W grudniu 1958 r. rozstrzygnięto w Nowym Targu konkurs współ­ czesnej sztuki ludowej powiatu no­ wotarskiego. Najwartościowsze z nadesłanych prac zostały nagrodzone z funduszów Ministerstwa Kultu­ ry i Sztuki. Wiele prac zakupiło Muzeum Tatrzańskie i Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w War­ szawie. * W końcu stycznia 1959 r. otwar­ to w Bytomiu wystawę malar­ stwa ludowego. Wystawa obejmo­ wała prace szeregu twórców współczesnych, wykonane na kon­ kurs trwający od lipca do grudnia 1958 roku. Recenzję z wystawy �zamieścimy w następnym nume­ Demianiuk ze wsi Klejniki, pow. kazji 10-lecia spółdzielni OPLiA rze Polskiej Sztuki Ludowej. Hajnówka, Nadzieja Mackiewicz ze „Opocznianka". Na wystawie poka­ wsi Koszki, pow. Bielsk Podlaski zano współczesne ludowe tkaniny, * opoczyńskie. oraz Agata Lipotowa z Koszek, któ­ wycinanki i kierce W lutym 1959 r. eksponowano ra wykonała piękne maty słomia­ * w Warszawie wystawę jugosło­ ne. Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej wiańskiej sztuki użytkowej. Na * w Warszawie ciągle jeszcze nie ma wystawie znalazły się wyroby W kwietniu 1959 r. odbył się w odpowiedniego gmachu i jego bo­ sztuki ludowej oraz prace inspiro­ Opolu konkurs na kraszanki, gaiki- gate zbiory mieszczą się nadal w wane tradycją plastyki ludowej. maiki i palemki opolskie, zorgani­ ciasnym i nie nadającym się do * zowany przez Muzeum w Opolu celów muzealnych pałacyku na współudziale Wojewódzkiej przedmieściu Młociny. Muzeum uW pierwszym kwartale 1959 r. przy odbyły się w Paryżu dwie wy­ Rady Narodowej. Wśród nadesła­ miało jednak znaleźć jedyne możli­ stawy polskich „naiwnych". Pierw­ nych prac wyróżniały się kraszanki we i pomyślne wyjście z tej trud­ nej sytuacji. Szybki wzrost zbio­ sza z nich to wystawa Nikifora, Róży Zimitek z Kędzierzyna. rów zmusił Muzeum do zrezygnowa­ która wzbudziła duże zaintereso­ * nia ze stałej ekspozycji i zamie­ wanie i bardzo pochlebną ocenę W kwietniu 1959 r. odbyło się w nienia wszystkich pomieszczeń na krytyki. Obrazy Nikifora wysta­ jury ogólnopolskiego magazyny eksponatów. Zostały one wiono w Galerii Dina Vierny. Warszawie Wiele z nich zostało zakupionych, konkursu na najpiękniejszą pisankę jednak tak pomyślane i urządzone, jak informuje prasa francuska. ludową, zorganizowanego przez ZG aby zbiory mogły być dostępne dla Nieco wcześniej wystawiła swe Związku Młodzieży Wiejskiej. W pracowników nauki, oświaty i kul­ prace w Paryżu, w Galerie Benezit, konkursie wzięło udział 231 uczest­ tury. Metodyczne i celowe roz­ 86-letnia malarka pochodząca z ników, w różnym wieku, reprezen­ mieszczenie poszczególnych ekspo­ Polski, Hel Enri, której obrazy w tujących prawie wszystkie regiony natów umożliwia dostęp do każ­ roku ubiegłym oglądaliśmy w War­ Polski. Wśród nadesłanych ekspona­ dego z nich, mimo wyjątkowo ma­ szawie. Z okazji wystawy ukazał tów można było wyróżnić trzy za­ łej ilości miejsca i konieczności usię piękny zbiór reprodukcji malar­ sadnicze grupy: pierwsza obejmowa­ mieszczenia np. tkanin i strojów jednych stwa Hel Enri, zaopatrzony teks­ ła pisanki bazujące na tradycyjnych w kilku kondygnacjach, tem Georges Hugnet. technikach i motywach (wyróżniały nad drugimi. W obecnych warun­ się tu jajka z województwa rze­ kach działalność wystawowa Mu­ * szowskiego, białostockiego i z te­ zeum ogranicza się z konieczności do organizowania czasowych wy­ W lutym 1959 r. odbył się w Za­ renów Ziem Odzyskanych, wykona­ staw krajowych i zagranicznych one przez repatriantów); drugą grupę kopanem pokaz autentyków sztuki raz wystaw objazdowych na spe­ ludowej Podhala połączony z de­ stanowiły pisanki ozdobione wzora­ cjalnie do tego celu przystosowanej monstracją pracy twórców ludo­ mi nie nawiązującymi do tradycji, barce. wych. Organizatorem tej imprezy których twórcy umieli jednak zna­ było Regionalne Biuro Sprzedaży leźć nowe interesujące sposoby o- Nowozorganizowany magazyn mu­ zdobienia jajka <np. białostockie zeum czynny jest od maja 1959 r. CPLiA w Krakowie. pisanki oklejane miąższem trzciny i * * kolorową wełną). Wreszcie grupa trzecia, na szczęście niezbyt licz­ Muzeum w Łowiczu, po rozbu­ W lutym 1959 r. w Domu Twór­ na, to również próby nowatorstwa, dowaniu i zreorganizowaniu, zo­ czości Ludowej OPLiA w Warsza­ pozbawione jednak całkowicie war­ stało ponownie otwarte. Muzeum wie odbył się pokaz i kiermasz tości artystycznych, reprezentujące posiada bogaty i doskonale, nowo­ sztuki ludowej regionu opoczyń­ najgorsze drobnomieszczańskie gu­ cześnie eksponowany dział sztuki skiego. Eksponowano tkaniny de­ sty. ludowej. Na uwagę zasługuje prze­ koracyjne i ubraniowe oraz wyci­ de wszystkim duża kolekcja stroju * nanki opoczyńskie. W czasie poka­ księżackiego ukazująca jego prze­ zu wystąpił opoczyński zespół pie­ W kwietniu 1959 r. odbyła się w śni i tańca. Jednocześnie pokazano Warszawie w sklepie CPLiA na miany na przestrzeni ostatnich sie­ współczesne ubiory kobiece z tra­ Placu Konstytucji wystawa dywa­ demdziesięciu lat. Interesujące są dycyjnych materiałów ludowych, nów, kilimów i haftów żywieckich. także: dział rzeźby i malarstwa, rekonstrukcja izby łowickiej oraz zaprojektowane przez artystki pla­ Wystawa obejmowała produkcję umiejętnie wyeksponowana przy styczki. żywieckiej spółdzielni OPLiA, kiero­ pomocy fotografii, planów i modeli * waną przez art. piast. I . Podlasiec- architektura regionu. ką. Eksponowane dywany stanowiły 4 marca 1959 r. CPLiA zorganizo­ w znacznej części * rekonstrukcję wała w Gdańsku kiermasz nawią­ XVIII-wiecznych dywanów pol­ zujący do tradycji wileńskich „ka- skich. Podczas pobytu w Polsce jesie­ ziuków". Znalazły się tam przede nią 1955 r. wybitny pisarz angiel­ wszystkim piękne tkaniny wileń­ ski Graham Green, zwiedzając wraz Na początku maja 1959 r. otwar­ z J. Dobraczyńskim Dębno Podha­ skie, odtworzone przez repatriantki na podstawie przywiezionych przez ta została w Nowym Targu wysta­ lańskie, zapoznał się z rzeźbami wa dzieł sztuki ludowej Podhala. Józefa Janasa. Rzeźby te tak podo­ nie autentyków. Objęła ona znaczną część ekspona­ bały się pisarzowi, że kupił od * tów wykonanych na grudniowy kon­ twórcy Drogę Krzyżową, składającą W marcu 1959 r. odbyła się w kurs. Recenzję z wystawy zamieś­ się z 14 płaskorzeźb. Janas prosił Białymstoku wystawa plecionek cimy w następnym numerze nasze­ jednak G. Greena, aby rzeźby te 'znalazły się w kościele katolickim. podlaskich (zorganizowana przez go pisma. Pisarz uczynił zadość życzeniu rze­ * CPLiA przy współudziale Minister­ W maju 1959 r. odbyła się w O- źbiarza: Droga Krzyżowa przeka­ stwa Kultury i Sztuki). Najlepsze eksponaty wykonali: Włodzimierz pocznie wystawa jubileuszowa z o- zana została jednemu z najstarszych 113 �kościołów w Anglii — kaplicy w Stonor Park. Przedtem wystawio­ no rzeźby w jednej z londyńskich galerii, gdzie spotkały się z życz­ liwym przyjęciem recenzentów oraz publiczności. * W Polsce przebywał na jesieni 1958 r. dyrektor Muzeum Etnogra­ ficznego w Bazylei — prof. dr Ro­ bert Wildhaber. Wybitny uczony szwajcarski zapoznał się z polskimi placówkami naukowymi oraz mu­ zealnymi. Szczególną uwagę poświę­ cił uczony Muzeum Tatrzańskiemu, gdzie prowadził badania nad wspólnymi cechami łączącymi wy­ sokogórskie pasterstwo szwajcar­ skie i podhalańskie. Prof. Wildha­ ber zakupił w Polsce dla Muzeum w Bazylei szereg okazów naszej sztuki ludowej. W rezultacie bez­ pośredniego kontaktu z polskimi muzeami, naukowcami i ośrodkami badawczymi zyskaliśmy przyjacie­ la naszej ludowej kultury. Zapozna­ nie się prof. Wildhabera z zabyt­ kami i uzyskanie wielu z nich dla Muzeum pozwoliło włączyć je do wydawnictw Muzeum. Tak np. w przewodniku po Muzeum pt. i,Volkstiimliche Weinachsskrippen aus Europa" na ogólną liczbę 26 ilustra­ cji jest 9 zdjęć przedmiotów po­ chodzących z Polski. * W lutym 1959 r. przebywał w Da­ nii dr Tadeusz Delimat, zastępca dyrektora Muzeum Kultury i Sztu­ ki w Warszawie. Celem wyjazdu by­ ło naukowe opracowanie zbiorów polskich znajdujących się w LollondFalsters Stiftsmuseum w Mirabo na wyspie Lolland. * Film o rzeźbach Leona Kudły zrealizowany przez T. Makarczyńskiego pt. „Rantyczka z drewna" został odznaczony I nagrodą za film folklorystyczny na Międzynarodo­ wym Festiwalu Filmów Turystyczno-Krajoznawczych i Folklorystycz­ nych w Brukseli. Festiwal odbył się w październiku 1958 r. * W maju 1959 r. odbył się w Ka­ towicach ogólnopolski Konkurs F i l ­ mów Amatorskich. Pierwszą nagro­ dę w kategorii filmów dokumen­ talnych otrzymał film o charakterze etnograficznym pt. „Odświętne prowincjonalizmy", zrealizowany przez Halinę i Jacka Olędzkich, Jana Stęszewskiego, Piotra Szackiego i Michała Hajkowskiego. Nagrody specjalne jury przypadły w udzia­ le również filmom etnograficznym. Pierwszą nagrodę otrzymał film o 114 kurpiowskich wotach woskowych pt. „Czekam na Twe zmiłowanie" Jacka Olędzkiego i Jana Staszew­ skiego, trzecią nagrodę film „Kubinowe fajki" Jana i Danuty Mać­ ków. * W pierwszym numerze miesięcz­ nika „Rysunek i Praca Ręczna" z 1959 r. znajdujemy konkurs pt. „Zasady zdobnictwa". Zadaniem, jakie konkurs stawia przed uczest­ nikami, jest wybranie spośród k i l ­ ku motywów dekoracyjnych najle­ piej nadających się do ozdobienia prostokątnej tacy. Wybór należy uzasadnić. Proponowane przez re­ dakcję motywy stanowią wycinan­ k i ludowe. Tego rodzaju inicjatywa podjęta przez pismo, które jako przeznaczone dla nauczycieli ry­ sunku dociera do najdalszych za­ kątków kraju, wydaje się bardzo pożyteczna. Nie tylko popularyzu­ je wycinankę ludową, ale zwraca uwagę na jej najistotniejsze walo­ ry — doskonałe zakomponowanie powierzchni ornamentem. * W momencie, gdy czytelnik otrzyma obecny numer Polskiej Sztuki Ludowej, zauważy zapewne, że jako wydawca figuruje P.P. „Wy­ dawnictwa Artystyczne i Filmowe". Nowe to wydawnictwo przejęło m.in czasopisma Państwowego Instytutu Sztuki, wśród nich i Polską Sztukę Ludową. Redakcje czasopism pozo­ stają w Państwowym Instytucie Sztuki. Należy mieć nadzieję, że nowe Wydawnictwo dopomoże Redakcji w przełamaniu dotychczasowych trudności związanych z drukiem numerów, przez co pismo zacznie ukazywać się regularnie, bez opóź­ nień. Z nowym wydawcą redakcja na­ sza wiąże również nadzieje na pod­ wyższenie poziomu edytorskiego, wprowadzenie częstsze niż dotąd i lustracji barwnej, usprawnienie kol­ portażu. Równocześnie niemal z przejęciem czasopism przez W.A.F. zapadła ostateczna decyzja o przejściu P a ń ­ stwowego Instytutu Sztuki do Aka­ demii Nauk. Nie trzeba chyba do­ wodzić, jak decyzja ta ważka jest dla właściwego ustawienia badań Instytutu, dla lepszej koordynacji prac z Instytutem Historii Kultury Materialnej i innymi instytutami i zespołami naukowymi Akademii. * Polskie Wydawnictwo Muzyczne wydało ostatnio pozycję, której nie możemy na tym miejscu pominąć. Jest to nowe zmienione wydanie śpiewnika pieśni ludowych prof. A - dolfa Chybińskiego pt. „Od Tatr do Bałtyku". I znów otrzymaliśmy wspaniały album, w - którym obok pieśni znalazły się liczne repro­ dukcje sztuki ludowej jedno- i wielobarwne. Niestety, album jest dosyć drogi (180 zł.) i wydany zo­ stał w niewielkim nakładzie (10.000 egz.). Niemniej dla miłośników sztu­ k i ludowej, dla Polaków za granicą, a wreszcie dla każdego, któremu miła jest mądra i piękna książka — dzieło PWM będzie ozdobą jego zbiorów. Wyboru z dzieła A. Chy­ bińskiego dokonał T. Strumiłło, re­ daktor albumu i współautor (wraz z T. Skuliczem); opracowanie gra­ ficzne — W. Dulęby. W ostatnim czasie ukazało się szereg opracowań dotyczących sztu­ k i i kultury ludowej Śląska: Katalog wystawy tradycyjnej i współczesnej twórczości ludowej województwa katowickiego. Gru­ dzień 1957 — styczeń 1958. Tekst — mgr Barbara Bazielich, fotogra­ fie — Stefan Deptuszewski. Kata­ log obejmuje krótki tekst wprowa­ dzający, pełną inwentaryzację wy­ stawionych eksponatów i 8 tablic ilustracyjnych. Katalog pokonkursowej wystawy pisanek województwa katowickiego. Kwiecień—maj 1958. Muzeum Gór­ nośląskie w Bytomiu. Tekst wpro­ wadzający i opisy eksponatów — mgr Barbara Bazielich, fotografie — Stefan Deptuszewski. Barbara Bazielich „Z badań te­ renowych nad cieszyńskim haftem ludowym", Katowice 1958. Praca za­ wiera 18 stron tekstu, 5 ilustracji i 1 mapę, stanowi pierwszą pozycję bibliograficzną serii etnograficznej Biblioteczki Wiedzy o Śląsku. Biuletyn Śląskiego Instytutu Nau­ kowego w serii „Zycie naukowe i kulturalne" (Katowice 1958) publi­ kuje następujące opracowania z za­ kresu kultury i sztuki ludowej oraz dziedzin pokrewnych: Mieczysław Gładysz — Prace nad inwentaryza­ cją budownictwa ludowego na Gór­ nym Śląsku 1945—1957 (Biuletyn nr 1, 16 str., 8 ilustr. w tekście); Ludwik Dubiel — Badania etnogra­ ficzne na Górnym Śląsku 194&—1&57 (Biuletyn nr 2 i 3); Jerzy Szydłowski — Archeologiczne prace terenowe Muzeum Górnośląskiego w latach 1945—1957 (Biuletyn nr 4, 24 str., 14 ilustr.). „Zaranie Śląskie" poświęca w ca­ łości numer 1/2 z 1959 r. zagadnie­ niom kultury ludowej Śląska: Maria Luboczowa — Z prac PTL na Śląs­ ku; Ludwik Brożek — Tradycje lu­ doznawcze na Śląsku Cieszyńskim; Barbara Bazielichówna — Współ­ czesna twórczość ludowa w Cieszyńskiem; Maria Suboczowa — Źródła i stan badań etnograficznych �na Śląsku do 1952 roku; Ludwik Dubiel — Tradycyjna zagroda chłop­ ska w powiecie gliwickim; Józef Ligęza — Kultura grupy górniczej— próba charakterystyki; Maria Żywirska — Problem badania kultu­ ry grup zawodowych (w świetle materiałów zbieranych dla grupy górniczej); Maria Żywirska — W sprawie utworzenia placówki nau­ kowej dla badań kultury grup za­ wodowych; Maria Suboczowa — Prace nad śląskim skansenem. * „Literatura Ludowa" — kwartal­ nik wydawany przez Polskie Towa­ rzystwo Ludoznawcze — rocznik 1958. Nr 1 — Spis treści: Od redak­ cji. Rozprawy i prace naukowe: J ó ­ zef Majchrzak — Z dziejów folk­ loru dolno-śląskiego; Stanisław Bąk, — Dolny Śląsk pod względem ję­ zykowym; Jaromir Jech — Józef Stefan Kubin jako zbieracz śląskiej prozy ludowej; Stanisław Swirko— Ballady Czeczota, ich związki z folklorem i z ludowością Mickiewi­ cza. Teksty ludowe: Józef Maj­ chrzak — Pieśni, baśnie i gawędy z Dolnego Śląska. Recenzje: Sta­ nisław Swirko — Pieśni Podhala; Władysław Staszewski — Polish Folklor. Korespondencja: Piotr Banaczkowski — W kwestii regionu świętokrzyskiego słów kilka. Kroni­ ka: Józef Majchrzak— Folklor na antenie wrocławskiej PR. Komuni­ katy. Nr 2—3 6—7 — S p i s treści: Rozprawy i prace naukowe: Gustaw Morcinek — Śląsk i jego ludzie; Stanisław Bąk — O kilku wątkach w baśniach i legendach na Górnym Śląsku; Józef Ligęza — Stanisław Wallis — folklorysta Górnego Śląs­ ka; Izabela Lewańska — O strasz­ liwym smoku w Smokorzewie pod Namysłowem; Julian Krzyżanow­ ski — Do przysłów cieszyńskich; Paweł Nedo — Obecny stan badań etnograficznych na Łużycach. Tek­ sty ludowe: Stanisław Wallis — Pieśni górnośląskie; Józef Ligęza — Fragmenty epickiej poezji górni­ czej; Janina Wojtowicz — Wybór pieśni ludowych z Zędowic, pow. Strzelce Opolskie; Feliks Pluta — Oracje, pieśni i opowiadania opol­ skie; praca 'zbiorowa — Opowieści ludowe z Krzyżanowic. Recenzje: Julian Krzyżanowski — Gustaw Morcinek: Jak górnik Bulandra diabła oszukał, Baśnie śląskie; Ry­ szard Górski — Lucjan Malinow­ ski: Powieści ludu na Śląsku; Dobrosława Swirko — Jakub Kania — ludowy poeta Opolszczyzny; Stani­ sław Swirko — Julian Krzyżanow­ ski: Mądrej głowie dość dwie sło­ wie; Józef Ondrusz — Zagadnienia folklorystyczne w numerach 1 i 2 „Czeskiego Ludu" z roku 1958. Ko­ respondencja i sprawozdania: Ju­ lian Nowak-Dłużewski —• Jeszcze w sprawie regionu kieleckiego; Władysław Most — Pochwała fol­ kloru i etnografii. Bibliografia: Jan Sadownik —• Materiały do biblio­ grafii polskich publikacji z zakre­ su folkloru śląskiego za lata 1945— 1958. Komunikaty — Rozstrzygnię­ cie konkursu folklorystycznego. Książki nadesłane. „Literatura Ludowa" nr 1—2, rok 1959. Spis treści: Część regio­ nalna. Rozprawy i prace naukowe: Andrzej Bukowski — Folkloryści kaszubscy X V I I I , X I X i X X w.; Czesław Wycech — Regionaliści chojniccy; Ewa Kamińska-Rzetelska — Kaszubi w oczach X I X wiecznych przybyszów; Jadwiga Zieniukowa — Sprawy języka i literatury kaszubskiej w nie­ których czasopismach regionalnych; Julian Krzyżanowski —• Kaszub­ skie przysłowie o niebie i piekle; Leon Roppel — Trzej regionaliści kaszubsko-kociewscy; Stanisław Swirko — Ks. Bernard Sychta — pelpliński pisarz i uczony; Maria Woźniak — Wesele w Jamnie; Ber­ nard Sychta — Miasta, miasteczka i wsie w kaszubskiej literaturze ludowej, wierzeniach i obrzędach. Teksty ludowe: I I Pracownia Dialektologiczna Zakł. Jęz. PAN — Opowiadania kaszubskie; Zofia Przyłuska-Jaworska, Ludwik Bie­ lawski — Pieśni i opowiadania z powiatu bytowskdego, Jan Patock— Gódki kaszebskie; Jan Patock — Tobaka, Paweł Miotk — Objaśnie­ nie telefonu, Paweł Miotk — O radeliónie. Recenzje: Doś — Fran­ ciszek Sędzicki: Baśnie kaszubskie; Stanisław Swirko — W. Kirstein, L. Roppel: Pieśni z Kaszub; Doś — Biuletyn WDTL w Gdańsku. Ko­ respondencja i sprawozdania: Leon Roppel — Chodzenie „po szczodrakach" na Kaszubach; Herbert Wil­ czewski — Odsłonięcie pomnika H. Derdowskiego w Wielu; Czesław Wycech — „Nie ma Kaszub bez Polonii, a bez Kaszub Polści". Bibliografia: Teresa Brzozowska — Materiały do bibliografii polskich publikacji z zakresu folkloru ka­ szubskiego za lata 1945—1958. Część ogólna: Jerzy Sliziński — Warneńczyk w legendach bułgar­ skich; Stanisław Swirko — Z dzie­ jów przysłowioznawstwa polskiego; Michał Basa —• Opowiadanie par­ tyzanta; Herbert Wilczewski — Lietuviu tautosaka użrasyta 1944— 1956; Mieczysław Gładysz — Kazi­ mierz Moszyński. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e11fa5928ac37e72357e8daba2769fc.pdf 2449c5537f9ce06b493c494b237ed113 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5206 Rights Information about rights held in and over the resource licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4831 Title A name given to the resource Kronika/ ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t. 49 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t.49, s.223-236 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. XLIX: 2005, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ZACHWYCAJĄCO - WSTYDLIWA STRONA KULTURY W rzeczywistości społecznej opanowanej przez wszelkie odmiany kiczu - od polityki poczy­ nając, a kończąc na literaturze - Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie otworzyło znakomitą wystawę plastyki pt. Kicz - między wstydem a zachwytem . W niezwykle starannie wydanym katalogu, tekst Wojciecha Burszty pt. Kultura gadżetu, sytuuje kicz w kulturze współ­ czesnej. Uzupełnia go opracowanie Marii Fiderkiewicz, komisarza wystawy, pt. Kicz - między wstydem a zachwytem, odnoszące się bezpośrednio do eksponowanych przedmiotów, uzupełnione kilkudziesięcioma barwnymi ilustracjami. Zjawisko kiczu w kulturze akademickiej jest problemem wieloaspektowym, trudnym do zdefi¬ niowania, budzącym wciąż ogromne emocje. Granice między dziełem sztuki, a kiczem zacierają się, obiekty ewidentnie kiczowate trafiają do muzealnych kolekcji. Kicz przenika wszystkie sfery naszego życia, bowiem, jak utrzymują psychologowie - jest nam potrzebny. Słowo kicz pojawiło się w latach 70-tych X I X w. w monachijskich kołach malarskich, gdzie oznaczało przedmiot niewielkiej wartości. Używane pierwotnie dla oznaczenia szkiców łatwo sprzedażnych, później charakteryzowania rzeczy bez wartości, pozbawionych smaku (w tym szczególnie obrazów), stało się wreszcie synonimem lichego oszustwa oraz mianem określają­ cym gatunek wszelkiej sztuki, która sama w sobie jest nieprawdziwa, ponieważ zastępuje piękno przez gładkość, uczuciowość przez czułostkowość, wielkość przez pustą pozę lub bezwartościowy patos, tragedię przez sensację, albo też unika jej przez happy-end. Kiczowi brak zwykle poczucia umiaru. Cokolwiek bądź przedstawia, jakby było na fałszywym miejscu... Sąd o tym jest indywi­ dualny i związany z epoką... [Podkr. M . D-P] . Ale najniebezpieczniejszy jest kicz dostojny, który polega na rutynowej umiejętności i wyrafinowanym opanowaniu psychologii mas . Kolejne słowniki i leksykony zawsze podkreślają pejoratywny charakter tego zjawiska. We wszystkich definicjach kicz jest wartościowany ujemnie, jest godzien pogardy, lichy, nieudolny. Stanowisko takie charakteryzuje także wydawnictwa polskie . Wśród klasyfikacji kiczu plastycznego wymienianych najczęściej w literaturze przedmiotu występuje: Kicz akademicki, opierający się na powielaniu zastanej konwencji. Charakteryzuje go we­ wnętrzna spójność, logiczne zorganizowanie oraz bardzo często poszanowanie praw materiału i wysoka umiejętność (znajomość) rzemiosła. Czymś zupełnie innym jest kicz pamiątkarski . Cechuje go m.in. niezgodność funkcji i formy, użycie odmiennych materiałów (np. plastiku i gipsu zamiast marmuru czy porcelany), karykaturalne 1 2 3 4 5 1 Kwiecień - wrzesień 2005 r. Encyklopedia Brockhausa z 1955 r.; cyt. za: Banach 1968, s. 14. Encyklopedia Brockhausa z 1955 r.; cyt. za: Banach 1968, s. 15. W Słowniku współczesnego języka polskiego, opracowanym przez Wydawnictwo Wilga, czy­ tamy, iż kicz znaczy: 1) Lekceważąco o dziele sztuki, sztuce mało wartościowej, pozbawionej smaku artystycznego, łatwej w odbiorze, skierowanej do przeciętnych, niewymagających odbiorców; szmira; filmowy, malarski kicz. Ckliwy, pretensjonalny kicz, 2) tani bezwartościowy towar, pozbawiony smaku; tandeta... Warszawa 1998 (t. 1, s. 372). Oczywiście nie każde pamiątkarstwo jest kiczem. Wśród tych wyrobów są rzeczy artystycznie złe, lepsze, jak też bardzo dobre. Piętno kiczu, które ciąży nad nimi, jak się wydaje wynika z tego, że jako kiczową odbieramy samą ideę tworzenia przedmiotów uważanych przez nas za niepotrzebne, służących przeważnie tylko wątpliwej ozdobie. 2 3 4 5 �224 KRONIKA naśladownictwo wzorów przejętych z innego okresu historycznego i kręgu kulturowego, natrętne powielanie stereotypów, wewnętrzna niespójność. Ten rodzaj kiczu dzieli się na różne grupy, wśród których do najważniejszych należą dwie: kicz „artystyczny" i kicz „tandetny". Kicz „artystyczny" wykonywany sprawnie, przy zachowaniu niezbędnych reguł tzw. dobrego smaku, poprawności rzemiosła, często czerpiący ze sztuki awangardowej, sprowadzający nową prawdę artystyczną do banału, „sposobu". Jest to kicz produkowany przez zawodowych plastyków. Spotykamy go w sklepach byłej Cepelii, galeriach artystów - plastyków, w rzeźbie rozprowadzanej w kurortach (np. Zakopane, Szczawnica) na warszawskim i krakowskim rynku staromiejskim. Może on dawać odbiorcy pewne wzruszenia, np. sentymentalne, rzewne (kotki, pieski, laleczki z buziami słodkich dzieci), estetyczno-seksualne (np. widoki rodzajowe i pejzaże, porcelanowe figurki nagich nimf), może zaspokajać potrzebę eleganckiej nowoczesności (np. wzorzysty serwis do kawy o geometrycznej formie). Kicz „tandetny" jest natomiast jakby pamiątką dla ubogich. Czasami nazywany „agresyw¬ nym", traktowany jako zyskowny proceder. Jest masowy, tani, wykonywany pospiesznie, nie¬ chlujnie, ponieważ nie chodzi tu o sztukę, lecz o masę towarową. Jego wykonawców interesuje głównie zarobek i pod tym kątem patrzą na tworzone formy. Dlatego też wykonują je wyraźnie pod gust określonych grup społecznych, mieszkańców wsi, młodzieży, dzieci itd. Stąd np. w kolorysty¬ ce zabawek, broszek, koralików występuje przewaga barw jaskrawych, zestawień zieleni, różu itd. Producent kiczu musi wciąż przeliczać, rozważać np. czy warto dać pozłotkę, czy wystarczy żółtobrązowa farba na baranim runie. Jest to więc rzemieślnicza produkcja tandety, wśród której zawsze można znaleźć coś zabawnego czy podobającego się, nie zmienia to jednak ogólnej oceny zjawiska. W pojęciu sztuka jarmarczna zawarta jest suma wytworów o aspiracjach estetycznych pro¬ ponowanych na jarmarkach, odpustach, w miejscach kultu religijnego, na które istnieje określone zapotrzebowanie. Spotykamy tu przedmioty, posiadające wartości artystyczne, w swej istocie należące do sztuki ludowej. Wyrosły z niej i są związane z jej tradycją (np. figurki z cukru, bukiety z bibułki itp.). Obok są przedmioty wytwarzane z myślą o odbiorcy wiejskim czy mało¬ miasteczkowym, który zachował pewne nawyki i potrzeby estetyczne niezaspakajane przez sztukę miejską, a także szmaciane, plastikowe, szklane lub metalowe gadżety przynależne do współczesnej pop kultury (np. lalki, pluszaki, kwiatki, postacie z seriali telewizyjnych itp.) oraz związane z kultem religijnym. Tematy sztuki jarmarcznej są zawsze te same, z reguły jednakowo ujęte. Dewocyjne obrazki, kopie i reprodukcje wykorzystują jako wzór oryginały największych twórców profesjonalnych. Wśród „dostawców" sztuki jarmarcznej są więc Rafael i Leonardo, Courbet i Wierusz-Kowalski, Cenowa i Czachórski. Wszędzie wykonują j ą mniej lub bardziej sprawni amatorzy, wyaranżerowani plastycy, sprzedając wokół miejsc kultu religijnego, na ulicach, targach, odpustach, jarmarkach, a nawet w galeriach plastyków profesjonalnych. Ich produkcja i zbyt są wciąż dość znaczne. Niektórzy malarze obsługują całe województwa, często zatrudniając członków rodziny. Wytwarzane przez nich obrazy olejne są zbywane z niewielkim tylko zyskiem, ale za to masowo. Właśnie w odniesieniu do nich określenie kicz często wydaje się najtrafniejsze, najbardziej adekwatne. Tu bowiem następuje zakłócenie między ideą obrazu, a jego realizacją. Kicz, który w swoim założeniu ideowym miał być kopią, jest nieudolnym malowidłem. Do niedawna do sztuki jarmarcznej zaliczano także sztukę tzw. naiwnych czy prymitywnych (malarstwo, czasem i rzeźbę) wydzieloną następnie z uwagi na jej walory artystyczne, w których dostrzegamy, poza gorzej, lub lepiej powielonym stereotypem, okruch twarzy autora, jego odręb¬ nego świata, czasem projekcję jego psychiki . W twórczości naiwnych, wypływającej z „potrzeby serca", występują zakłócenia, które od¬ bieramy jako ciekawe, dające nam estetyczne i psychiczne przeżycia. Reagujemy w ten sposób 6 7 6 Jest wśród nich m.in. potrzeba zdobienia wnętrza, przystrajania, intensywnego koloru (np. moda na „pikasy" wiązała upodobania do ostrych barw i zestawień z aspiracjami do nowoczesności i miejskości). Ich wystawa pt. Talent, pasja, intuicja I I była czynna (do 9.10.2005 r.) w Państwowym Mu¬ zeum Etnograficznym w Warszawie. 7 �KRONIKA 225 m.in. na twórczość Nikifora, Ociepki, Zagajewskiego, Lady, Rybkowskiego, Buczyńskiego. Ich wizja jest innego gatunku niż środki, którymi dysponują. Zakłócenie stereotypów wynikło w tej twórczości z potrzeby wypowiedzi osobistej, ekspresyjnej, szerszej na skutek wyraźnej domi­ nacji treści, które pragnęli wyrazić. Właśnie dlatego jest to sztuka, w której odczytujemy czy odczuwamy emocje, obsesje i odrębne perspektywy twórcy. Zarówno środowisko, jak i tradycja sprawiają, że dzieła te mają pewne cechy kiczo-podobne, ale istotne w nich jest to, co prze¬ bija przez warstwę akademickiej czy kiczowo-drobnomieszczańskiej konwencji. Nie są to więc kicze, mimo że niejednokrotnie wywodzą się z tej tradycji, czego przykładem jest chociażby twórczość Zagajewskiego. Równocześnie są prace, które wyraźnie kwalifikujemy jako kicz, a mimo to nie możemy przejść obojętnie obok nich, ponieważ nacechowane są jakąś nutą osobistą, szczerą. Zdarzają się bowiem przypadki, kiedy kicz kompromituje konwencjonalną tematykę, ale poza tym wnosi w temat i sposób jego rozwiązania jakiś element świeży, autentyczny. Poprzez naiwne, osobiste widzenie tematu, nawet nie pozbawione groteskowości czy nieświadomej karykatury, odświeża go, wnosi nowe wartości. Istnieje więc sfera dzieł kiczowatych, które w określonym kontekście kulturowym mogą być artystycznie interesujące, a nawet inspirujące. Wśród artystów polskich np. nowe źródło rozwiązań formalnych znaleźli: Władysław Hasior - w kiczu jarmarcznym i Roy Lichtenstein - w komiksie. Postawa taka nie świadczy oczywiście o pozytywnej wartości dzieł, które posłużyły tu za wzór inspirujący. Kicz może być bowiem punktem wyjścia tak jak każda inna inspiracja, doznanie, wpływ - i sam fakt nobilitacji kiczu u Hasiora czy Lichtensteina nie oznacza jeszcze jego rehabilitacji. Świadczy jednak o tym, że w pewnych sytuacjach poszukiwania awangardy znajdują w kiczu sojusznika, chociażby przez kompromitację zastanych konwencji, sprowadzenie ich do parodii. Na warszawskiej wystawie pokazano eksponaty ze wszystkich wspomnianych wyżej kate¬ gorii kiczu. Prowokacyjnie zestawiono w niedużej sali kolorowe, błyszczące cekinami, obszyte futerkami przedmioty z nagimi kobietami, łabądkami, pawiami, końmi w galopie, jeleniami na rykowisku i świętymi obrazami. Udało się zgromadzić imponującą kolekcję dzieł „pięknych inaczej". Wśród nich prace Władysława Hasiora - miłośnika sztuki naiwnej i prymitywnej; są współczesne stroje zaprojekto­ wane przez Kasję Michorowską inspirowane modą japońskiej ulicy i obrazy Kuby Dąbrowskiego, których bohaterem jest gwiazdor muzyki pop Michał Wiśniewski. Dzieła w estetyce socreali¬ stycznej, a nawet chusty rezerwistów wyszyte symbolami seksu i siły. Na wystawie w Muzeum Etnograficznym znalazło się też sporo makatek i innych przedmio­ tów, które najlepiej sprzedaje się na jarmarkach. Są nie tylko święte obrazy, ale też nowoczesne gadżety z Supermanem czy Czarodziejką z Księżyca. Drażliwość tematu, kontrowersje estetyczne związane z pejoratywną oceną kiczu, znalazły wyraz w postawach wobec samego pomysłu wystawy wśród najbliższych twórców, a nawet profesjonalnych pracowników muzealnych. Jak relacjonuje komisarz wystawy Maria Fiderkiewicz, kilka muzeów warszawskich odrzuciło sam pomysł oględzin eksponatów pod pretekstem, że nie przechowują kiczu. Córka Jerzego Dudy-Gracza, spadkobierczyni jego twórczości, od¬ mówiła wypożyczenia obrazów artysty, „tłumacząc, że nie będzie szargała dobrego imienia ojca" (Kowalska 2005, s. 6). Ostatnia refleksja, jaka narodziła się przy okazji wystawy kiczu dotyczy jego związku ze sztuką ludową . Odnoszę się tu do historycznie początkowego okresu „odkrywania" sztuki ludowej i włącza¬ nia jej w obręb sztuki ogólnonarodowej. Dla poszczególnych dziedzin sztuki ludowej data ta jest inna (np. wcześniejsza dla tkaniny, późniejsza dla malarstwa na szkle). Dopóki dana gałąź sztuki ludowej nie uzyskała, najpierw w gronie entuzjastów i specjalistów, a później i szerszych kręgów inteligencji - aprobaty i miana sztuki, określana była przez te środowiska jako kicz. Bronisław 8 8 Celowo nie używam określenia sztuka typu ludowego jako nieadekwatnego dla historycznego etapu rozwoju tej sztuki, o którym wspominam. �226 KRONIKA Gustawicz np. pod koniec X I X w. notował na temat obrazów o charakterze sakralnym znajdujących się w chatach u podbabiogórskich górali: ... są to najnędzniejsze litografie i chromolitografie, jakimi nas zagranica zarzuca, albo też malowidła olejne wykonywane przez domorosłych wsiowych artystów. Od niejakiego czasu do domów bogatszych zaczynają się wciskać olejodruki, które gdyby były skromniej wykonane, mogłyby choć w części wpłynąć na wyrobienie lepszego smaku u ich posiadaczy. Mimo to, chociaż są to olejodruki, które się na wieś dostają, jednak celują pomiędzy najnędzniejszymi jeszcze litografiami i olejnymi bazgraninami domorosłych bogomazów (Gustawicz 1897, s. 12-13). Podobnych ocen dotyczących i innych dziedzin sztuki ludowej wypowiadanych w tym czasie istniało więcej. Były one naturalną konsekwencją poglądów estetycznych, jakie reprezentowała przeważająca część inteligencji w I I połowie X I X w. Ludowe obrazy o charakterze religijnym wywoływały jednak szczególne reakcje. Znane są przypadki, gdy tępili je w swoich parafiach proboszczowie. W zamian proponowali wiernym barwne oleodruki, czym przyczyniali się do realizowania recepty Gustawicza na uzdrowienie smaku artystycznego ludu. W akcji tej zasłynął m.in. ks. Stolarczyk, pierwszy proboszcz Zakopanego, który nakazał parafianom potłuc obrazy malowane na szkle, a ich resztki wrzucić do potoku (Kietlicz-Rayski 1928, s. 36). Negatywne opinie o malarstwie ludowym utrzymywały się szczególnie długo i wypowiadane były przez największe autorytety. Nie mógł się przekonać do obrazów na szkle Stanisław Witkie¬ wicz, mimo iż tak wysoko cenił „sztukę podhalańską", a Jan Stanisław Bystroń jeszcze w 1926 r. we Wstępie do ludoznawstwapolskiego, pisał: ...obrazy malowane (napłótnie czy drzewie), treści wyłącznie religijnej przyszły na wieś z miasta i są wzorowane na znanych obrazach kościelnych, malowane w wielkich ilościach dla potrzeb mało wybrednej ludności, nie przedstawiają żadnej wartości artystycznej (Bystroń 1926, s. 156). W poglądach przeciwstawiających tradycyjną (dawną) sztukę ludową kiczowi, podkreślane jest przede wszystkim to, że kicz szerzy się najskuteczniej w sytuacjach kulturowo heterogenicz¬ nych (Beylin 1966, s. 148). Kicz [...], który jest istotnym komponentem sztuki jarmarcznej, jest kosmopolityczny, zawiera odpryski różnych konwencji, które mniej lub bardziej szczęśliwie ze sobą współżyją (Jackowski 1966, s. 173). Sztuka jarmarczna - według Aleksandra Jackowskiego - weszła na rynek dawniej obsługi¬ wany przez sztukę ludową. Nie ma natomiast istotnych cech ludowej sztuki i mieć nie może. [Chociaż] Elementy jej wchodzą w zakres zjawiska, które określamy mianem współczesnej sztuki ludowej... sztuką ludową nie jest i być nie może, chociażby dlatego, że niwelacja różnic kulturo¬ wych i społecznych prowadzi do zatarcia odrębności a nie do ich kultywowania, a tradycyjna sztuka ludowa bazowała na swej odrębności od sztuki oficjalnej. Nosiła też wyraźne cechy regio¬ nalne (Jackowski 1966, s. 173). Czy rzeczywiście w całym okresie szczytowego rozwoju sztuki ludowej była ona zupełnie wolna od kiczu? Zarzut, że sztuka jarmarczna żyje odpadami sztuki oficjalnej, tej przez duże S, wydaje się tylko w części prawdziwy, bowiem mechanizm rozwoju twórczości ludowej polegał na tym, że sztuka ta, zachowując swój tradycyjny zrąb, wciąż wzbogacała się elementami dorobku sztuki elitarnej. Nie można więc czynić tego zarzutu współczesnej sztuce ludowej, jeśli nie przeszkadza nam to w pozytywnej ocenie sztuki ludowej dawnej (Reinfuss 1966, s. 169). Należy również pamiętać o tym, że ludowa twórczość plastyczna (zwłaszcza rzeźba, malarstwo na szkle) w X I X w. oceniana była jako zdecydowany kicz. Dziś natomiast przyznaje się jej pełną wartość artystyczną. Pogodziliśmy się z tym, że sztuka ludowa przeszłości jest sztuką, co więcej zyskała ona również aprobatę oficjalną. Czy zatem wszystko to, co oceniamy obecnie jako kicz będzie również w przyszłości nosić to miano? Przed udzieleniem autorytatywnej odpowiedzi na to pytanie po¬ wstrzymuje świadomość tego, że w żadnej epoce nie miała miejsca pozytywna ocena współczes¬ nej jej sztuki ludowej. Ale bywało także tak, iż: ... młode pokolenie oceniało jako kicz to, w czym starsza generacja widziała kształt prawdziwy (Banach 1968, s.14). Ogólna ocena kiczu jako zjawiska nie powinna ograniczać się wyłącznie do jego cech nega¬ tywnych. Należy rozpatrywać zarówno jego pozytywne, jak i negatywne funkcjonowanie w kon- �227 KRONIKA kretnej strukturze kulturalnej i społecznej. Negatywna rola kiczu polega przede wszystkim na przyzwyczajeniu do stereotypów, zabijaniu wrażliwości, świeżości odbioru, znieczulaniu na pod¬ niety intelektualne, hamowaniu rozwoju zainteresowań sztuką wielką. Wśród jego cech dodatnich, których nie można przeceniać ponieważ nie równoważą oddzia¬ ływania cech ujemnych, ale dla jednostek, czy pewnych grup mogą być ważne, należy podkreślić stabilizacyjne walory kiczu. Pospieszny, gorączkowy rytm naszego życia zakłóca równowagę psychiczną człowieka, powodując masowe nerwice i inne schorzenia układu nerwowego. W świe¬ cie, gdzie wszystko ulega szybkim zmianom szczególnie ważne są rzeczy trwałe, niezmienne, dobrze znane. Dla człowieka dorosłego symbolem stabilności może być stary szlagier, figurka, obraz - konwencja, do której przywykł. Dodatnie wartości kiczu leżą tu nie w jego walorach estetycznych, lecz w kontekście, który przywołuje. Gdyby potrzeby te mogły być zaspokajane inaczej, pozytywna wartość kiczu, o której mówię zostałaby oczywiście zniwelowana. Kicz może wynikać z konwencji artystycznych epoki, z typu wyobraźni, z autentycznych potrzeb. Te elementy należy widzieć w innym planie, niż seryjną produkcję obrazów z jeleniem lub figurek półrozebranych baletnic. Trzeba także pamiętać o tym, że kicz nie istnieje wyłącznie w dziele, ale też w odbiorze. W płaskim widzeniu tylko jednej warstwy utworu. Kicz bywa także w nas samych, często wręcz odczuwamy jego potrzebę. Jest on np. sygnałem wywoławczym wzruszeń z dzieciństwa, które każdy nosi w sercu, nie znając momentu, kiedy dadzą o sobie znać (por. Jackowski 1966, s. 169-174; Broch 1998, s. 103). LITERATURA B a n a c h A. 1964, Hasior, Wydawnictwo Literackie, Kraków. - 1968, O kiczu, Wydawnictwo Literackie, Kraków. B e y l i n P. 1966, Struktura i funkcje społeczne kiczu, Polska Sztuka Ludowa, nr 3-4, s.141-149. B r o c h H. 1998, Kilka uwag o kiczu i inne eseje, Czytelnik, Warszawa. B u r s z t a W. J. 2005, Kultura gadżetu, [w:] Kicz. Między wstydem a zachwytem. Katalog wy­ stawy, Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, kwiecień-wrzesień 2005 r., s. 5-8. B y s t r o ń J. S. 1926, Wstęp do ludoznawstwapolskiego, Warszawa. D y s k u s j a , 1966, Polska Sztuka Ludowa, nr 3-4, s.150-180. F i d e r k i e w i c z M . 2005, Kicz - między wstydem a zachwytem, [w:] Kicz. Między wstydem a zachwytem. Katalog wystawy, Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, kwie¬ cień-wrzesień 2005 r., s. 9-19. G u s t a w i c z B. 1897, O góralach podbabiogórskich, Lud, t. 12, s. 12-13. J a c k o w s k i A. 1966, Głos w dyskusji, Polska Sztuka Ludowa, nr 3-4, s.169-174. K i e t l i c z - R a y s k i K. 1928, Sztuka góralska na Podhalu, Lublin. K o w a l s k a A. 2005, Kiczu się nie wstydzimy, Gazeta Wyborcza, 2-3 kwietnia, s. 6 (Gazeta Stołeczna). K u n c z y ń s k a - I r a c k a A. 1966, Głos w dyskusji, Polska Sztuka Ludowa, nr 3-4, s. 175-176. Ł a g o d a J. 2004, Ilustrowane szczęście - ilustrowany kicz, Przegląd Humanistyczny, nr 3, s. 87-102. M o l e s A. 1978, Kicz, czyli sztuka szczęścia. Studium z psychologii kiczu, PIW, Warszawa. P i ą t k o w s k i K., 1996, Kicz ante portas - kicz na piedestał, [w:] Sztuka - nie sztuka?, M . Fiderkiewicz (red.), Mysłowice, s. 34-42. P i w o c k i K. 1966, Głos w dyskusji, Polska Sztuka Ludowa, nr 3-4, s. 178-180. P o r ę b s k i M . 1966, Głos w dyskusji, Polska Sztuka Ludowa, nr 3-4, s.156-157. R e i n f u s s R. 1962, Malarstwo ludowe, Wydawnictwo Literackie, Kraków. - 1966, Głos w dyskusji, Polska Sztuka Ludowa, nr 3-4, s. 168-169. S ł a w i ń s k i J. 1966, Głos w dyskusji, Polska Sztuka Ludowa, nr 3-4, s. 162-164. Mirosława Drozd-Piasecka �228 KRONIKA „BRASŁAWSZCZYZNA - KRESY KRESÓW I I RZECZYPOSPOLITEJ" M U Z E U M ETNOGRAFICZNE W GDAŃSKU OLIWIE: LISTOPAD 2004 - MARZEC 2005 M U Z E U M NIEPODLEGŁOŚCI W WARSZAWIE: KWIECIEŃ-CZERWIEC 2005 W przeddzień Święta Niepodłegłości, 10 listopada 2004 roku, Oddział Etnografii Muzeum Narodowego w Gdańsku otworzył wystawę pt. „Brasławszczyzna - kresy Kresów I I Rzeczy¬ pospolitej". Wystawa stanowiła kontynuację prezentowanego od 1998 roku w Muzeum Etno¬ graficznym w Gdańsku Oliwie cyklu poświęconego dawnym Kresom Wschodnim. Jak dotąd eks¬ ponowane już były wystawy ukazujące Wilno, Lwów, Grodno i Wołkowysk, Polesie i Wołyń. W 2002 roku pokazywana była Huculszczyzna jako południowo-wschodni kres Kresów I I Rzeczy¬ pospolitej. Ta wystawa ukazała północno-wschodni skrawek międzywojennej Polski, czyli Brasławszczyznę. Nie była ona wprawdzie znana tak powszechnie, tak barwna i frapująca jak Huculszczyzna, której odwiedzanie było bardzo modne, był to jednak także ciekawy turystycznie teren, choć można powiedzieć: „piękny inaczej". Przed wojną nazywany był nawet „Finlandią I I Rzeczypospolitej" z uwagi na jeziorny charakter tej ziemi. Kompleks jezior brasławskich sta¬ nowił największy obszar wodny w Polsce międzywojennej, gdyż w obrębie naszych granic nie było wówczas Pojezierza Mazurskiego. Tę piękną, leżącą na styku trzech granic, ziemię zamiesz¬ kiwały różne nacje: Białorusini, Polacy. Litwini, Rosjanie, Tatarzy, Łotysze, Żydzi. Jak podają statystyki, w okresie międzywojennym Polacy stanowili ponad 60% mieszkańców. Wystawa powstała we współpracy ze Stowarzyszeniem Brasławian w Polsce oraz Muzeum w Brasławiu (Białoruś). Głównym inicjatorem wystawy był Brasławianin mieszkający na Flory¬ dzie John Conrad (Jan Klenowicz). Wystawa pochodzi przede wszystkim ze zbiorów Brasławian mieszkających w Polsce. Część eksponatów została wypożyczona z muzeów: Muzeum Naro¬ dowego w Krakowie, Muzeum Etnograficznego w Zielonej Górze, Muzeum Podlaskiego w Białymstoku, Muzeum w Sulejówku oraz z Muzeum w Brasławiu (Białoruś). Na wystawie znalazło się około 440 obiektów. Zgromadzone fotografie dokumenty, obrazy (głównie ze zbio¬ rów prywatnych) ukazywały położenie, krajobraz oraz życie mieszkańców Brasławszczyzny w okresie międzywojennym. W klimat pokazywanych miejsc wprowadzały dwie aranżacje wnętrz: wiejskiego, z charakterystycznym piecem białoruskim, i dworskiego. Zgromadzone na wystawie publikacje, zarówno te z okresu międzywojennego, jak i ukazujące się współcześnie w Polsce i na Białorusi, stanowią dowód, że ten zakątek Rzeczypospolitej posiada bogatą litera¬ turę, nie tylko wspomnieniową. W zagadnienie położenia Brasławszczyzny wprowadzała mapa województwa wileńskiego wydana nakładem drukarni i księgarni Józefa Zawadzkiego w 1928 roku w Wilnie, z wyraźnie zaznaczonymi granicami powiatu brasławskiego. Szczegóły topograficzne ziemi brasławskiej można było rozpoznać na prezentowanych na wystawie reprintach map wydawanych przez W I G oraz sztabowej mapie niemieckiej z okresu I I wojny światowej. Niezwykle interesującym dla brasławian był „Plan sentymentalny Brasławia", z wyraźnie zaznaczonymi domostwami i poda¬ niem ich przedwojennych właścicieli, narysowany na podstawie wspomnień ojca i innych Brasławian przez Wrzesława Żurawskiego. W krajobraz Brasławszczyzny wprowadzało duże fotograficzne powiększenie przedstawiające widok Brasławia z jeziora Nowiaty oraz plansze z przedstawieniami widokówek z Brasławszczyzny. Widoki Brasławszczyzny można też było obejrzeć na wystawie w malarskich przedstawieniach Piotra Siegijewicza , którego obrazy uło1 1 Piotr Siergijewicz artysta, malarz (1900-1984) urodzony w Stawrowie powiatu brasławskiego, zmarł w Wilnie. Uczył się pod kierunkiem Ferdynanda Ruszczyca i Benedykta Kubickiego na Wydziale Sztuk Pięknych USB w Wilnie oraz pod kierunkiem Józefa Pankiewicza w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Mieszkał i tworzył w Stawrowie i w Wilnie. Autor licznych portretów, kompozycji, pejzaży, rysunków. Jego prace wystawiane były w Wilnie, Mińsku i w Warszawie (w 1968 w Zachęcie). Pierwszą monograficzną wystawę tego artysty w Polsce oglądać można było w 2003 roku w Białymstoku i w Gdańsku (na podstawie katalogu wystawy autorstwa Heleny Głogowskiej oraz informacji od rodziny artysty). �KRONIKA 229 żone zostały w cykl zatytułowany „Cztery pory roku na Brasławszczyźnie". Pokazane na wysta¬ wie prace pochodziły ze zbiorów jego rodziny mieszkającej w Łodzi. Kolejna cześć wystawy prezentowała życie mieszkańców Brasławszczyzny przedstawione na tematycznych planszach. Można było na nich oglądać fotografie i dokumenty ukazujące życie mieszkańcow Druji, ważniejsze wydarzenia odbywające się na Brasławszczyźnie, w tym także pokazujące wizytę prezydenta I . Mościckiego, życie sportowe, rodzinne i towarzyskie uroczystości mieszkańców Brasławszczyzny, dokumenty i fotografie przedstawiające pracę urzędników oraz prezentujące działalność niezwykle zasłużonego dla Brasławszczyzny doktora Stanisława OstykNarbutta. Materiał planszowy poszerzony był o prezentowane w gablocie dokumenty, dowody osobiste, legitymacje, listy, kwity, zaświadczenia, upoważnienia należące do mieszkańców omawianego regionu. Cześć wystawy ukazywała zagadnienie szkolnictwa na Brasławszczyżnie. Pokazano rozwój szkolnictwa, budowę nowych szkół, zaprezentowano Szkołę Rolniczą w Opsie, materiały związane z dwoma istniejącymi na terenie Brasławszczyzny szkołami ponadpodstawowymi: gimnazjum Stefana Batorego, prowadzonego przez ojców marianów w Druji, oraz gim¬ nazjum brasławskiego. Ukazano życie szkolne, przejawy działań artystycznych w szkołach, utrwalone na fotografiach wizerunki nauczycieli i uczniów różnych szkół powszechnych Brasławszczyzny. Nie zabrakło fotografii przedstawiającej akcję dożywiania dzieci szkolnych pod¬ czas klęski żywiołowej, która spotkała region brasławski w 1928 roku. Ukazano też znakomite publikacje znanych nauczycieli brasławskich: historyka Ottona Hedemanna oraz tomiki wierszy znanego polonisty z gimnazjum brasławskiego Józefa Bujnowskiego. Otton Hedemann, widząc wielkie luki w historiografii powiatu, sam zajął się opracowywaniem prac historycznych poświę¬ conych regionowi opierając się na źródłach archiwalnych i bibliotecznych. Wydał w krótkim czasie publikacje: Historia powiatu brasławskiego, Druja i Dzisna - miasta magdenburskie, Dawne puszcze i wody, stanowiące istotny i nieprzemijający wkład w dzieje powiatu. Przedwojenne wy¬ dania tych prac, pozyskane od prywatnych osób, znalazły się na wystawie. Obok nich obejrzeć też można było interesujące przewodniki po regionie wydawane w okresie międzywojennym, w tym też przewodnik kajakarski Adama Wisłockiego Przez jeziora Brasławszczyzny. Regionem w okresie międzywojennym zajęli się także etnografowie. Rezultaty ich badań zostały zaakcentowane na wystawie. Po raz pierwszy ukazano archiwalne zdjęcia rybaków z Przebrodzia, zachowane w Archiwum Muzeum Etnograficznego w Toruniu, wykonane podczas badań, które prowadziła Maria Znamierowska-Prufferowa w 1933 r. Zaprezentowane zostały też informacje dotyczące urodzonego w Ciecierkach na Brasławszczyźnie etnografa i działacza biało¬ ruskiego Mariana Pieciukiewicza i jego badań poświęconych staroobrzędowcom z tego obszaru. W klimat życia ludności wiejskiej obszaru Brasławszczyzny wprowadzała zaaranżowana izba wiejska z charakterystycznym piecem białoruskim zajmującym około połowy izby. Ten ogromny piec służył nie tylko do gotowania, pieczenia chleba, ale także do spania. Był centrum życia, przy którym gromadziła się liczna zazwyczaj rodzina, domowe zwierzęta, zimą także ptactwo. Łóżko, stół, ława, szafa, obrazy święte, naczynia, tkaniny, ubrania wypełniały aranżację izby. Stanowiła ona ważny akcent wystawy, przywołując zwiedzającym wystawę Brasławianom wspomnienie domu rodzinnego, a osobom nie znającym tej ziemi rysując obraz życia wsi brasławskiej. W innym miejscu zaaranżowano kącik dworski wypełniający część wystawy poświęconej zagadnieniu majątków i dworów Brasławszczyzny. Wizerunki dworskiej i pałacowej architek¬ tury Brasławszczyzny oglądać można było nie tylko na nielicznych zachowanych fotografiach, 2 2 Marian Pieciukiewicz (1904-1983) - etnograf, działacz białoruski W 1938 roku uzyskał tytuł magistra filozofii w zakresie etnologii i etnografii na USB w Wilnie, przedstawiając pracę dyplomową Cechy prymitywne w kulturze materialnej staroobrzędowców w powiecie brasławskim. Po zwolnieniu z zsyłki, na którą skazany został przez władze radzieckie za „nacjonalizm białoruski", przyjechał do Polski i podjął pracę bibliotekarza w Muzeum Miejskim a potem w Etnograficznym w Toruniu. Jego materiały dotyczące Brasławszczyzny znajdują się w archiwum tego muzeum (na podstawie informacji uzyskanych od pracowników Muzeum Etnograficznego w Toruniu oraz: H . Muzalewska, Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 1, Kraków 2002). �230 KRONIKA planach sytuacyjnych, ale także na rysunkach Napoleona Ordy, który podczas swojej podróży w 1876 roku wykonał akwarelę z widokiem Druji, pałacu Platerów w Belmontach, wizerunki Krasławy, a także szkic panoramy Brasławia. Dobrze zaprezentowany został na wystawie pałac Platerów w Opsie (od 1922 stanowiący siedzibę Szkoły Rolniczej Samorządu Brasławskiego) dzięki fotografiom Witolda Węgrowskiego, nauczyciela matematyki w szkole opeskiej. Pokaza¬ no także dwór i młyny Millewiczów z Zaracza. Dotarcie autorki wystawy do spadkobierców słynnego rodu Łopacińskich - Krzysztofa i Anny z Annodworu sprawiło, iż na wystawie zna¬ lazło się szereg cennych pamiątek tej rodziny. Można było oglądać oryginalny, pisany na perga¬ minie, patent szlachectwa nadany Ignacemu Łopacińskiemu w 1826 roku, plany Annodworu i Tadulina, albumy, wywód szlachectwa z 1834 roku z herbem Łopacińskich, fotografie, jak rów¬ nież oryginalną, haftowaną na muślinie wyprawkę, w której chrzczeni byli wszyscy Łopacińscy, poczynając od połowy X I X wieku. Autentyczny zegar Łopacińskich z Annodworu otwierał aran¬ żację dworską, w której znalazła się sekretera, stół z krzesłami, stojący na stoliku samowar. Na ścianach umieszczone zostały portrety Fortunata oraz Jerzego Samsona Podbereskich - przedsta¬ wicieli innego, zasłużonego w dziejach Brasławszczyzny rodu. Jednym z ważniejszych obiektów na wystawie było wykonane w brązie popiersie mar¬ szałka Józefa Piłsudskiego, dłuta Alfonsa Karnego. Pomnik z tym popiersiem stał w Brasławiu od 1936 roku na terenie kolonii urzędniczej. Stanowił on dar Centralnego Instytutu Wychowania Fizycznego w Warszawie i samego autora, często odwiedzającego jeziora brasławskie. Pomnik zaginął wraz z wkroczeniem bolszewików do Brasławia. W 2002 roku został odnaleziony i dzięki staraniom Jana Klenowicza znalazł swoje stałe miejsce w Muzeum w Sulejówku, skąd wypoży¬ czony został na wystawę. Wyeksponowany przed dużym powiększeniem fotografii kolonii urzęd¬ niczej po raz pierwszy po tak długim czasie zaistniał we wspólnym z Brasławiem kontekście. Wystawę kończył mały aneks współczesny. Pokazaliśmy w nim fotografie Brasławia i okolic, wykonane przez Katarzynę Kulikowską podczas naszego muzealnego wyjazdu penetracyjnego w lipcu 2004 roku. Przedstawiliśmy także wydawane po wojnie polskie (przeważnie wspomnienio¬ we) wydawnictwa opisujące Brasławszczyznę oraz współczesne publikacje białoruskie wydawane głównie przez pracownika Muzeum w Brasławiu, wielkiego miłośnika tej ziemi - Konstantego Szydłowskiego. Zaznaczyć tu należy, iż małe muzeum w Brasławiu prowadzi wielką działalność (konferencje, jarmarki, festyny, publikacje, ożywianie twórczości ludowej) popularyzującą Brasławszczyznę, jednocześnie rzetelnie rejestrując historię tej ziemi. Ogromnie cieszy fakt, że na otwarcie wystawy do Gdańska przybyć mogło sześciu pracowników Muzeum Brasławskiego wraz z dyrektor Haliną Padalian, co sprzyja zacieśnianiu więzi między naszymi muzeami, wspólnej pracy nad historią tego terenu i wymianie doświadczeń. Otwarcie wystawy stanowiło zarazem swo¬ isty światowy zjazd Brasławian, na który przybyli nie tylko goście z Brasławia, ale także z USA i Anglii oraz różnych miast Polski. Ogółem w otwarciu wzięło udział około 200 osób. Wystawa niezwykle zintegrowała środowisko trójmiejskich Brasławian, którzy zawiązali Koło Brasławian. Podczas trwania wystawy mieli oni możliwość trzykrotnego spotkania: 11 listopada 2004, w związ¬ ku z prelekcją Konstantego Szydłowskiego na temat współczesności Brasławszczyzny, 10 stycznia 2005 roku podczas prelekcji Wandy Bauline z Łotwy, przedstawiającej krajobraz kulturowy Łatgalii, oraz 14 marca - na spotkaniu wielkanocnym, stanowiącym zarazem pożegnanie z wystawą. Wystawa brasławska w Gdańsku zakończona została 26 marca. Druga edycja wystawy otwarta została 6 kwietnia 2005 roku w Muzeum Niepodległości w Warszawie, w nieco zmienionej szacie. Rozszerzony został materiał poświęcony dworom, który dostarczyli warszawscy Brasławianie. Dołożony został także nadesłany z Muzeum w Brasławiu materiał fotograficzny poświęcony wieloetniczności tego regionu. Zaprezentowana została też namalowana na podstawie wspomnień i fotografii przez Wrzesława Żurawskiego panorama międzywojennego Brasławia od strony jeziora Drywiaty. Wycofany został natomiast aneks poświęcony współczesnym publikacjom na temat Brasławszczyzny. Wystawa w Warszawie trwała do końca czerwca. Wystawa przygotowana przez Muzeum Narodowe w Gdańsku, Oddział Etnografii, otrzymała I I I nagrodę przyznaną przez Ministerstwo Kultury w X X V edycji Konkursu na Wydarzenie Mu¬ zealne. Na konkurs wpłynęły 243 zgłoszenia w 10 kategoriach �231 KRONIKA Wystawie towarzyszył bogaty treściowo informator podzielony na dwie części. Pierwsza - historyczna (autorstwa Grzegorza Niewiadomego i Wiktorii Blacharskiej) zawierała opis historii i kultury Brasławszczyzny od pierwszych wzmianek o tej ziemi do wybuchu I I wojny świato¬ wej. Druga, wspomnieniowa (autorstwa Jana Klenowicza, Jerzego Żurawskiego, Wity Rożek, Michała Milinkiewicza, Janiny Gellert) zawierała teksty na temat Brasławia, pomnika Marszałka J. Piłsudskiego, miasta Druji, szkolnictwa i tekst dotyczący doktora S. Narbutta. W aneksie za¬ mieszczony został wykaz majątków Brasławszczyzny. Informator zawierał również wiele zdjęć Brasławszczyzny z okresu międzywojennego, kopie prac Napoleona Ordy i Piotra Siergijewicza. Mam nadzieję, iż stanowić on będzie skromny wkład w poznawanie dziejów tego nieznanego, przygranicznego zakątka I I Rzeczypospolitej (bardzo często mylonego z leżącą obecnie na Ukrai¬ nie Bracławszczyzną) - zakątka, po którym stąpały całe pokolenia także moich przodków. Wiktoria Blacharska (autorka wystawy) D N I KULTURY TYBETAŃSKIEJ „TYBET W POZNANIU" Poznań jest pierwszym miastem w Polsce, gdzie od 2001 roku regularnie w okresie wiosen¬ nym organizowane są kilkudniowe spotkania z kulturą tybetańską. W latach wcześniejszych miały miejsce okazjonalne wystawy, prelekcje, pokazy slajdów, jednakże przedsięwzięcie, zainicjowane w 2001 roku przez etnologów i ówczesnych studentów z Instytutu Etnologii i Antropologii Kul¬ turowej U A M , z Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Oddział w Poznaniu oraz z Muzeum Etnograficznego Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu, rozpoczęło cykl corocznych wykładów, wystaw, paneli, spotkań kulturalnych, przeglądów filmów i różnego ro¬ dzaju inicjatyw kulturalno-społecznych. Od 18 lutego do 11 marca 2001 miały miejsce w Muzeum Etnograficznym cztery wykłady na wybrane zagadnienia z kultury i historii Tybetu, prowadzone przez członków wyprawy etnologicznej „Kailas'98" : „Tybetańczycy na uchodźstwie" (mgr Agnieszka Oleśkowicz-Popiel), „Kultura tybetańska a ekspansja turystyki Zachodu" (Dariusz Sowul), „Kailas - góra bogów i pielgrzymów" (mgr Anna Urbańska), oraz przez dr. Piotra Klafkowskiego z I E i A K U A M : „Pow¬ stanie narodowe 1959 na tle historii Tybetu". Wykładom towarzyszyła wystawa zdjęć „Szlakiem tybetańskich pielgrzymów", autorstwa członków grupy „Kailas'98", połączona z prezentacją filmu dokumentalnego „Podróż na Wschód", Waldemara Czechowskiego, o pielgrzymce hima¬ lajskiej, a także ekspozycja przedmiotów kultury materialnej Tybetu z prywatnych zbiorów grupy „Kailas '98" i ze zbiorów Muzeum Etnograficznego oraz prezentacja dokumentów i książek doty¬ czących historii niepodległości Tybetu, przygotowana przez dr. Klafkowskiego. Kustoszem wysta¬ wy była mgr Justyna Kowalińska z Działu Kultur Pozaeuropejskich Muzeum Etnograficznego. 1 Ta inicjatywa autorstwa poznańskich etnologów cieszyła się ogromnym zainteresowaniem i dużą frekwencją. W związku z tym postanowiono rok później przygotować spotkania kulturalne dotyczące Tybetu o podobnym charakterze. 1 Wyprawa etnologiczna "Kailas'98" została przygotowana i przeprowadzona od lipca 1998 do lutego 1999 przez mgr Annę Urbańską z I A E PAN w Poznaniu. Wzięło w niej udział pięciu ówczes¬ nych studentów etnologii IEiAK U A M . Przeprowadzono etnologiczne badania terenowe w Tybecie oraz w obozach uchodźców tybetańskich w Nepalu i indyjskich Himalajach na następujące tematy: 1) Tradycja i kult góry Kailas i Jeziora Manasarowar wśród Tybetańczyków; 2) Współczesna kulturowo-społeczna sytuacja Regionu Kailas-Manasarowar; 3) Tradycyjne szlaki pielgrzymie w Tybe¬ cie; 4) Ikonografia świątyń tybetańskich w Tybecie i Himalajach; 5) Sikkimski Nowy Rok i taniec czam; 6) Funkcjonowanie i organizacja obozów uchodźstwa tybetańskiego w Himalajach; 7) Młode pokolenie Tybetańczyków na uchodźstwie; 8) Postrzeganie turysty wśród mieszkańców Himalajów i Tybetu: wzajemne relacje i zachowania. �232 KRONIKA W listopadzie 2001 roku okazało się, że na wiosnę 2002 roku kilka instytucji poznańskich planuje różnego rodzaju spotkania i prelekcje tybetańskie. Należały do nich Teatr Ósmego Dnia, polski Związek „Garuda" oraz etnolodzy z IEiAK, IAE PAN i Muzeum Etnograficznego. Przedstawiciele tych instytucji spotkali się, aby ustalić wspólne działania. W ten sposób narodził się pomysł dni kultury tybetańskiej pod nazwą „Tybet w Poznaniu". Od 4 do 13 kwietnia 2002 miały miejsce pierwsze dni kulturalne „Tybet w Poznaniu". W pierwszy dzień, w Klubie Fotograficznym „Ciemnia", Anna Urbańska zaprezentowała slajdy z cyklu „Portret tybetański z tłem". 6 kwietnia w Muzeum Etnograficznym nastąpiło oficjalne otwarcie tybetańskich dni kulturalnych. Przygotowano tam wystawę reprodukcji obrazów Mikołaja Rericha pod tytułem „Pokój poprzez kulturę", z kolekcji Małgorzaty i Piotra Klafkowskich. Rozpoczęły się również prelekcje naukowe i popularno-naukowe, które trwały do 13 kwiet¬ nia i odbywały się w Muzeum Etnograficznym oraz Teatrze Ósmego Dnia. Wykłady w Muzeum wygłosili w kolejności: dr Piotr Klafkowski - „Prawa Tybetu do niepodległości", mgr Małgorzata Gdok-Klafkowska z Instytutu Historii U A M - „Mikołaj Rerich i jego droga do Tybetu", mgr Anna Urbańska - „Współczesne chińska i tybetańska tożsamości narodowe", dr Jacek Sieradzan z War¬ szawy - „Tak zwani szaleni tybetańscy mężowie tantryczni", Edyta Nowacka ze Związku Khordong (buddyjska szkoła ningmapa) - „Ningmapa jako stara szkoła tybetańskiego buddyzmu". Następnie Tadeusz Uchto, z sanghi karma kagyu lamy Ole Nydhala, prezentował pogląd głoszą¬ cy, że buddyzm nie jest religią, lecz jedynie systemem filozoficznym i etycznym. Mgr Rafał Becker z Instytutu Filozofii U A M przedstawił referat „Miejsce kobiet w historii Tybetu", Cezary Woźniak - „Filozofia dzogczen", a w Teatrze Ósmego Dnia mgr Anna Urbańska - „Organizacja i funkcjonowanie obozów uchodźstwa tybetańskiego w Himalajach", mgr Agnieszka Oleśkowicz-Popiel - „Młodzi Tybetańczycy na uchodźstwie", dr Piotr Klafkowski mówił o historii Tybetu (referat zakończył się dyskusją z udziałem Yeshi Sangpo, Tybetańczyka studiującego w Polsce). W ostatni dzień „Tybetu w Poznaniu" mgr Piotr Wasyl z Warszawy przedstawił w Muzeum Etno¬ graficznym historię tybetańskiej tradycji jundrung-bon. Od 8 do 10 kwietnia w Centrum Kultury „Zamek" i w Klubie „Kisielice" odbywał się prze­ gląd filmów dokumentalnych i fabularnych o Tybecie, w czasie którego wyświetlono 8 filmów. Ponadto 8 kwietnia odbyły się dwa koncerty charytatywne na rzecz dzieci mieszkających w obo¬ zie uchodźstwa tybetańskiego w Dolanji w Indiach: w „Zamku" - pod nazwą „Dzieci dla dzieci", wystąpiła Szkoła Baletu i Tańca „Fouette" z Poznania; w kinie „Malta" koncertowali muzycy: Tymon Tymański, „Marsija", „L.E.M.". Gościem honorowym pierwszych dni kultury tybetańskiej był Nyima Dakpa Rinpoche, nau¬ czyciel buddyzmu tybetańskiego szkoły bonpo, autor licznych książek i prac filozoficznych, dy¬ rektor sierocińca tybetańskiego w Dolanji w Indiach - Bon Children's Home, który przybył do Polski na zaproszenie związku buddyjskiego Garuda. W Państwowej Szkole Podstawowej „Łejery", spotkał się z uczniami i rozmawiał z nimi o szkole i życiu małych Tybetańczyków. Dzieci przygotowały przedstawienie dla gościa. Spotkaniu towarzyszyła wystaw zdjęć tybetań¬ skich autorstwa Alony Susłowej i Agnieszki Oleśkowicz-Popiel. Nauczyciele zaprezentowali ścieżkę edukacyjną „Tybet". Także w Podstawowej Szkole Anglojęzycznej „Poznań British School" nauczyciele przygotowali dzień tybetański z pokazem slajdów, prezentacją muzyki, pre¬ lekcjami oraz nauką malowania mandali i znaków tybetańskich. 11 kwietnia w poznańskim oddziale Polskiej Akademii Nauk w Pałacu Działyńskich Nyima Dakpa Rinpoche przedstawił wykład otwarty „Historia term - spisanych i ukrytych świętych nauk w tradycji jundrung-bon". Następnego dnia udzielił nauk dla osób zaawansowanych w prak¬ tyce medytacyjnej z zakresu pogłębionych ćwiczeń oddechowych i oczyszczających, wypra¬ cowanych w kulturze tybetańskiej. Wieczorem natomiast, w Teatrze Ósmego Dnia, opowiadał o małych Tybetańczykach na uchodźstwie. Prelekcję wzbogaciła wystawa fotograficzna pod tytułem „Budda patrzy na uchodźców", autorstwa Natalii Bloch i Macieja Wojtkowiaka, a także prezentacja filmu dokumentalnego i wspomniane wcześniej wykłady poznańskich etnologów. Spotkania w Teatrze Ósmego Dnia odbywały się w ramach cyklu prowadzonego od kilku lat przez Teatr pod nazwą „Historia Pod Prąd". Także w radio i telewizji organizatorzy „Tybetu w Poznaniu" udzielili wywiadów na temat różnych aspektów kultury tybetańskiej. �233 KRONIKA Dni kulturalne, dotyczące mało jak dotąd znanej w Polsce kultury azjatyckiej, przeprowa¬ dzone na tak szeroką skalę, przygotowane przez pracowników kilku instytucji naukowych i kulturalnych , sprawiły, że zarówno media, prasa, jak i sami mieszkańcy Poznania licznie i czynnie brali udział we wszystkich przedsięwzięciach. Muzeum Etnograficzne, jak stwierdzili pracow¬ nicy, od dawna nie zanotowało tak ogromnej frekwencji. W kolejnym roku, 2003, na „Tybet w Poznaniu" przyjechali m.in. zainteresowani słuchacze nie tylko z różnych miast polskich, ale również z Niemiec i Czech. Drugie dni kultury tybetańskiej odbyły się w dniach 11-20 marca 2003. Uroczyste otwarcie miało miejsce w Sali Wielkiej Centrum Kultury „Zamek". Odbyła się wówczas promocja książki Leczenie formą, energią i światłem (REBIS 2003) znanego już w Polsce ze swych publikacji tybe¬ tańskiego nauczyciela Tenzina Wangyala Rinpoche. Organizatorzy przygotowali w Muzeum Etnogra¬ ficznym wystawę fotografii tybetańskiej Anny Urbańskiej, Natalii Bloch i Macieja Wojtkowiaka, w Centrum Kultury „Zamek" ekspozycję tkanek tybetańskich (świętych obrazów malowanych na materiale), wystawę kaligrafii autorstwa Tenzina Wangyala Rinpoche i zdjęć Adama Sanockiego z Tybetu oraz przegląd filmów dokumentalnych i fabularnych. Pokazano widzom 8 filmów fabular¬ nych i 14 dokumentalnych. Ponadto organizatorzy przygotowali cykl wykładów i prelekcji wygło¬ szonych przez zaproszonych gości. Koordynatorem działań była mgr Olga Budasz z IEiAK U A M . 12 marca, w Collegium Historicum Uniwersytetu Adama Mickiewicza, dr Alexander Berzin z Berlina, który przyjechał do Poznania na zaproszenie Instytutu Etnologii i Antropologii Kultu¬ rowej U A M , wygłosił dla studentów i zainteresowanych odczyt o buddyzmie tybetańskim. Na¬ stępnego dnia w Muzeum Etnograficznym odbyły się trzy prelekcje: dr. hab. Jaromira Jeszke z Instytutu Pedagogiczno-Artystycznego U A M w Kaliszu - „Koncepcja choroby w kulturze ty¬ betańskiej", mgr Agnieszki Oleśkowicz-Popiel z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej U A M w Poznaniu - „Tybetańczycy - życie na uchodźstwie" oraz mgr Adama Kozieła z Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka w Warszawie - „Prawa człowieka w Tybecie". 14 marca, w oddziale PAN w Pałacu Działyńskich, dr James Low z Londynu, zaproszony przez związek buddyjski Khordong, miał wykład pod tytułem „Uniwersalne wartości filozofii i praktyki buddyjskiej w tradycji dzogczen". Przez dwa kolejne dni w sali konferencyjnej hotelu „Olimp" dr Low wpro¬ wadzał zainteresowanych w arkana medytacji i nauk dzogczen. 16 marca w Muzeum Etnograficz¬ nym miały miejsce dwie kolejne prelekcje: dr. Piotra Klafkowskiego z Instytutu Socjologii Uniwer¬ sytetu Szczecińskiego - „Nie tylko dalaj-lamowie - ewolucja form sprawowania władzy w Tybecie od pradziejów do roku 2003" i mgr Małgorzaty Gdok-Klafkowskiej z Instytutu Socjologii Uniwer¬ sytetu Szczecińskiego - „Mikołaj Rerich i Pax Cultura jako forma współistnienia i przetrwania różnych kultur". 18 i 20 marca w Pałacu Działyńskich, a 19 marca w Collegium Historicum U A M , prof. John Reynolds z Dorthmundu, zaproszony przez związek buddyjski Garuda, wygłosił trzy wykłady o tzw. dziewięciu ścieżkach i filozofii dzogczen w tybetańskiej tradycji bon. 2 3 Podobnie jak rok wcześniej, dni kultury tybetańskiej cieszyły się ogromnym zainteresowa¬ niem. Pomysł organizacji takich dni podjęli studenci z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie i działacze Domu Kultury w Natolinie w Warszawie, którzy - korzystając z pomocy poznańskich organizatorów - na przełomie 2003 i 2004 roku przygotowali podobne dni w swoich miastach. Trzeci „Tybet w Poznaniu" odbył się w dniach 20-30 maja 2004. Organizatorzy - już tradycyj¬ nie - przygotowali przegląd filmów dokumentalnych i fabularnych dotyczących Tybetu i kultury 4 2 W 2002 roku organizatorami byli przedstawiciele Instytutu Archeologii i Etnologii PAN Od¬ działu w Poznaniu, Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej U A M , Muzeum Etnograficznego, Teatru Ósmego Dnia, Centrum Kulturalnego „Zamek", Kina „Malta", Związku „Garuda", Klubu „Kisielice," Szkoły Podstawowej „Łejery", Szkoły Podstawowej „British School of Poznań". IEiAK U A M , Muzeum Etnograficzne, Centrum Kultury „Zamek" i Związek „Garuda". W 2004 roku organizatorami byli przedstawiciele Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturo¬ wej U A M , Instytutu Archeologii i Etnologii PAN Oddział w Poznaniu, Muzeum Etnograficznego (oddział MNP), Wyższej Szkoły Nauk Humanistycznych i Dziennikarstwa w Poznaniu (przy współ­ pracy Amnesty International, ELSA i Stowarzyszenia „Jeden Świat"), Centrum Kultury „Zamek", Związku „Garuda". 3 4 �234 KRONIKA buddyjskiej, wystawy zdjęć i cykl wykładów. Nowością były ponadto dwa panele dyskusyjne i Pierwsza Poznańska Konferencja Tybetologiczna. Koordynatorem działań była mgr Olga Budasz z IEiAK U A M . 20 maja, w Wyższej Szkole Nauk Humanistycznych i Dziennikarstwa, odbyła się Pierwsza Poznańska Konferencja Tybetologiczna „Tybet znany i nieznany". Wystąpienia prelegentów zostały podzielone na dwa bloki tematyczne: polityczno-historyczny i etnologiczno-kulturowy. Konferencję prowadził dr hab. Sebastian Wojciechowski z WSNHiD. W pierwszym bloku udział wzięli: prof. dr hab. Andrzej Furier z Instytut Historii Uniwersytetu Szczecińskiego - „Chiny - państwo wielu narodów i wielu kultur", dr Wojciech Stankiewicz z Katedry Prawa Międzyna¬ rodowego Publicznego Uniwersytetu Gdańskiego - „Chiński mur wokół Tybetu - aspiracje nie¬ podległościowe", mgr Natalia Bloch - „Opozycja tybetańska na uchodźstwie", Piotr Cykowski z Amnesty International ds. Chin i Tybetu w Warszawie - „Prawa człowieka w Tybecie" oraz mgr Izabela Idzik ze Stowarzyszenia „Jeden Świat" w Poznaniu - „Program edukacyjny Różni - Równi". W drugim bloku tematycznym wystąpili: dr Anna Urbańska z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN Oddział w Poznaniu - „Tradycja sakralizacji przestrzeni i pielgrzymowania do świętych gór w Tybecie", dr Natalia Maksymowicz-Maciata - „Tybetański Nowy Rok w tradycji bon" (prezentacja multimedialna), dr Maciej Gaca z Katedry Orientalistyki U A M - „Tybetańczycy a kultury ludów Yunnanu" oraz mgr Rafał Beszterda z IAE PAN Oddział w Poznaniu - „Biblia tybetańska". Konferencja zakończyła się otwarciem wystawy fotografii Natalii Bloch i Macieja Wojtkowiaka pod tytułem „Dharamsala-tybetańska stolica Indii" oraz tybetańskim poczęstunkiem (słona herbata na maśle i mleku z pierożkami momo). Przewidziana jest publikacja pokonferencyjna. 21 maja, w poznańskim oddziale PAN w Pałacu Działyńskich miał miejsce panel o miłosierdziu i współczuciu w kulturach tybetańskiej i katolickiej, z udziałem księdza prof. dr. hab. Tomasza Węcławskiego (Wydział Teologiczny U A M ) , księdza prof. dr. hab. Romualda Niparko (Wydział Teologiczny U A M ) i Nyimy Dakpy Rinpocze - nauczyciela tybetańskiego ze szkoły bonpo, dyrektora Bon Children's Home w Indiach. Panel zorganizowała i prowadziła dr Anna Urbańska. To niecodzienne spotkanie cieszyło się ogromną frekwencją i zainteresowaniem. W przyszłości przewiduje się opublikowanie tej ciekawej dyskusji. W tym samym dniu i następnym, także w Pałacu Działyńskich, Nyima Dakpa Rinpoche, który przybył do Polski na zaproszenie Związku „Garuda", wygłosił trzy wykłady na temat dzogczen w tybetańskiej tradycji bon. Wieczorem w Centrum Kultury „Zamek" odbyło się uroczyste otwar¬ cie dni kultury tybetańskiej, w czasie którego zaprezentowano wystawę fotograficzną „Losar w tradycji bon - obchody Nowego Roku 2004 w klasztorze Menri", autorstwa Natalii Maksymowicz-Maciatej i Marii Kulik oraz pokazano zgromadzonym film dokumentalny o sierocińcach w Dolanji, „Dziecięca wioska w Himalajach", który został poprzedzony słowem wstępnym dyrektora jednego z tych sierocińców - Nyimy Dakpy Rinpoche. Zdjęcia do filmu nakręcił Klaudiusz Warszewski z TVP w Warszawie, autorkami koncepcji i realizatorkami wywiadów wykorzystanych w filmie były mgr Olga Budasz (IEiAK U A M ) i dr Anna Urbańska (IAE PAN Poznań), a wyprodukowany został przez dr Przemysława Hincę, Olgę Stobiecką i Dorotę Fidziukiewicz w Laboratorium Antropologii Wizualnej I E i A K U A M . Od 23 do 29 maja trwał przegląd filmów o Tybecie w CK „Zamek". Wyświetlono 17 filmów dokumentalnych i 4 fabularne. Wyborem i przygotowaniem filmów do przeglądu zajął się, po¬ dobnie jak w latach poprzednich, dr Przemysław Hinca z I E i A K U A M . 24 maja, w Pałacu Działyńskich, prof. John Reynolds z Dorthmundu (zaproszony przez Zwią¬ zek Garuda) przedstawił wykład pod tytułem „Tantra i praktyki szamańskie w tradycji bon". 27 maja, także w Pałacu Działyńskich, Patrul Rinpoche - nauczyciel tybetański ze szkoły nyingmapa, zaproszony do Polski przez związki buddyjskie Samten Deden Ling i Khordong, wygłosił odczyt „W jaki sposób umysł - bodki pomaga czującym istotom". Jak co roku, także w Muzeum Etnograficznym miały miejsce liczne spotkania w ramach „Tybetu w Poznaniu". 23 maja do południa mgr Adam Sanocki z Warszawy poprowadził niezwykle interesujący panel dyskusyjny „Tybet w polskiej polityce", na temat współczesnego stanowiska rządu polskiego, polityków i działaczy wobec problemu Tybetu, z udziałem dr. Jarosława Kotasa �235 KRONIKA z Wydziału Prawa Uniwersytetu Wrocławskiego, mgr Michała Missali z Warszawy, prawnika i redaktora naczelnego „Pulsu Świata" oraz mgr Piotra Dynowskiego z Polskiego Stowarzyszenia Przyjaciół Tybetu z Warszawy. Po południu mgr Rafał Becker z Poznania przedstawił odczyt pt. „Patrul Rinpocze jako reprezentant niezwykłych linii dzogczen: khandro, longczen ningthig". 28 maja dr Agata Bareja-Starzyńska, z Instytutu Orientalistyki Uniwersytetu Warszawskiego, wygłosiła wykład „Stosunki chińsko-tybetańskie w kontekście historycznym". Kolejnego dnia mgr Natalia Bloch, dr Natalia Maksymowicz-Maciata i dr Anna Urbańska zaprezentowały wy¬ kłady multimedialne pt. „Klasztor Menri i tybetańska osada w Dolanji: serce bon na uchodź­ stwie". W ostatni dzień dni kultury tybetańskiej odbyły się trzy prelekcje: dr. Jarosława Kotasa - „Tybetański jogin Milarepa", dr. Piotra Klafkowskiego - „Prawda i legenda o V I Dalaj Lamie" oraz mgr Małgorzaty Gdok-Klafkowskiej - „Kilka słów o Helenie Roerich". Na podstawie projektu dr Anny Urbańskiej, mgr Justyna Kowalińska, kustosz Działu Kultur Pozaeuropejskich Muzeum Etnograficznego, przygotowała wystawę prac plastycznych wykona­ nych przez dzieci i młodzież tybetańską w wieku 4-18 z obozu uchodźstwa tybetańskiego w Dolanji oraz dzieci w wieku 5-12 ze szkół i ośrodków kulturalno-wychowawczych w Poznaniu: ze Szkoły Podstawowej „Łejery", z Podstawowej Szkoły Anglojęzycznej „Poznań British School", z Młodzieżowego Domu Kultury nr 3, Domu Kultury „Bajka", Domu Kultury „Dąbrówka" i z Państwowego Pogotowia Opiekuńczego. W ww. placówkach nauczyciele i wychowawcy w ciągu roku szkolnego przeprowadzili prelekcje, pogadanki i lekcje multimedialne na temat Tybetu, kultury tego kraju, jego mieszkańców i warunków życia. Następnie uczniowie namalo¬ wali lub narysowali prace na temat „Jak żyją dzieci w Tybecie". Około 50 z prawie 100 najcie¬ kawszych prac wystawiono w Muzeum. W lutym i marcu dzieci w Dolanji, pod kierunkiem dr Urbańskiej, wzięły udział w konkursie plastycznym „moja ojczyzna Tybet". Młodzi Tybetańczycy, z których wszyscy urodzili się już na uchodźstwie w Indiach i Nepalu i nigdy nie widzieli kraju swojego pochodzenia, starali się przelać na papier swoje wyobrażenie o życiu w Tybecie. Powstało ponad sto prac, spośród których pokazano około 60. Grupa Polaków, przebywająca w tym czasie w indyjskiej wiosce na obchodach tybetańskiego Nowego Roku, pomogła w reali¬ zacji projektu finansując zakup przyborów plastycznych i nagród. Wraz z rysunkami zaprezento¬ wano na wystawie zdjęcia dzieci i młodzieży z sierocińców w Dolanji, autorstwa Natalii Bloch, Natalii Maksymowicz-Maciatej, Olgi Budasz i Anny Urbańskiej. Projekt ten, poza znaczącymi wartościami wychowawczo-edukacyjnymi, przynosi także wiele danych do badań etnologicznych nad wyobrażeniami odmiennych kultur wśród młodego pokolenia poznaniaków i ojczyzny wyobrażonej Tybetańczyków wychowanych na uchodźstwie. Trzecie dni kulturalne „Tybet w Poznaniu" zakończyły się Ceremonią Pokoju na Cytadeli przy Dzwonie Pokoju, zorganizowaną przez poznańskie związki buddyjskie. Uczestniczyło w niej - tak jak we wszystkie dni - wielu poznaniaków i gości spoza miasta. Ten coroczny festiwal kulturalno-naukowo-społeczny wpisał się już w tradycję Poznania i jest kontynuowany. 19 maja 2005 r. odbyła się I I Poznańska Konferencja Tybetologiczna pt. „Azja a globalizacja: społeczeństwo - kultura - idea", zorganizowana przez Wyższą Szkołę Nauk Huma¬ nistycznych i Dziennikarstwa oraz Instytut Archeologii i Etnologii PAN. Wzięli w niej udział pra¬ cownicy polskich placówek naukowych. Referaty podzielone zostały na trzy bloki tematyczne: historyczno-filozoficzny, kulturowo-etnologiczny i ekonomiczno-polityczny. Materiały z I i I I Kon¬ ferencji zostaną wydane przez WSNHiD w bieżącym roku. Najbardziej interesujące referaty z I Konferencji zostały wydane w wersji angielskojęzycznej w czasopiśmie „Ethnologia Polona" (vol. 25:2004); wybrane referaty z I I Konferencji zostaną wydane w kolejnym numerze tego pisma. Ponadto, w maju 2005 r., na zaproszenie Związku „Garuda", gościł w Poznaniu, jak co roku, Nima Dakpa Rinpocze. Wygłosił on wykłady w Centrum Kultury „Inner Space" w Poznaniu oraz w Centrum Kultur Azjatyckich „Mandala". Spotkał się również z dziećmi z przedszkola „Skrza¬ ty" w Borówcu pod Poznaniem, które utrzymują przyjazne kontakty z dziećmi z sierocińca pro¬ wadzonego przez Rinpocze w Dolanji w Indiach. Anna Urbańska-Szymoszyn � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a448dc8932bc6e42541763583c0546c.pdf 3e162f197bdf95e47dbbd4bedf8af963 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5152 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4780 Title A name given to the resource Kronika/ LUD 1948 t. 38 Description An account of the resource LUD 1948 t.37 s.451-482 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KRONIKA WYCIĄG Z PROTOKÓŁU Z X X I I I W A L N E G O ZGROMADZE­ NIA POLSKIEGO T O W A R Z Y S T W A LUDOZNAWCZEGO X X I I I W a l n e Zgromadzenie Polskiego T o w a r z y s t w a L u d o ­ z n a w c z e g o odbyło sie w K r a k o w i e w d n i a c h 9 i 10 k w i e t n i a 1948 roku w S e m i n a r i u m S o c j o l o g i i i E t n o l o g i i U n i w e r s y t e t u Jagiel­ lońskiego. Na zjeździe o b e c n i : prezes — prof, d r K. Moszyński, y - p r e z e s i : prof, d r .1. Czefcnmwsiki, fprof. d r E. F r a n k o w s k i , s e k r e ­ tarz g e n e r a l n y : prof, d r Л. Gajek, s k a r b n i k : p r o f , d r M . Z i e m n o w i c z , członkowie Zarządu: prof, d r St. Byslroń, T D e l i m a t d r J K r a j e w s k a prof, d r К K o r a n v i dyr J 2 M a n n j ^ i e w i c z p of d r S. Nosek, d r M. Z n a m i c r o w ^ k a - P r u f f e r o w a , dr R. Reinfuss, doe da- T S e w e r y n dyr J Świeży r>ro4 d r L W V o v y m n v i e z H Z w o l a k i e w k - z - c z ł o n k o w i e -' p r o f d r W " A n t e n i e w i c z 'nrof d r F ' B u i a k p r o f di- T G r a b o w s k i p r o f dr" T M i l e w s k i ' orof d r к ' Ni-isch b r o f dr В * S t e l m a c h o w s k a doe d * E B u l a n d a T I L f dr S Ś/Lotka k s orof d r В R a d o m s k i d r G Ciołek d r Ś F i ¬ /ak d r G Frenkłowa d r w ' I l e i n o s z d r \ Jaworeźak dyr J K l i m a s z e w s k a d r ^ K r i t r ^ e b i a n k a nJ W F i s c h e n i СГ G a i I,™ ш и Н и mir M G ł a d w o w a d r M G h d y s z nXI If«™ X s m i К Piet k i e w i e т m <*r 7 Re n f n s s o l t n.ti i'«п1^^Лill!;!I?/^IST; M > у ^ ^ Г я S t z чк, П nSvmt^lOcf I I ^ m w t ^ . , T S rlvr F ^hUn nor I V S ^ w i n t E , Sopocko, 1 . VVvrobek. H . B i t t n e r . S ^ I i m d a m e n t d, W. \ ° W ^ n e ^ k T C i s t e r ^ a S ^ i I P b t a W Sio" V \ьГ™^ Medwe.ki teprczenlard W a l n e zgre,m:a.dze;nie oiwcmzvt prezes Oddziału K r a k o w s k i e g o , prof. Leopold W ę g r z y n o w i c z , który powitał w serdecznych sło­ w a c h gości oraz zgromadzonych członków -i o d e s ł a ł l i s t m i n i s t r a 2<>* �4Л2 Stefana Dybowskiego. Po u c z c z e n i u ipamicci z m a r i v c h w o s t a t n i m r o k u członków: p r o f , d r K a r o l a S t o j a n o w s k i e g o i p r o f , d r Jerzego K o w a l s k i e g o prz^Ktnmiał p i w a i obowiązki W a l n e g o Z g r o m a ­ dzenia, i odczytał porządek o b r a d . Z k o l e i * .prof, d r K . Moszyński wygłosił odczyt i , t v a u i r u r a c v i i i v «Ewolue,ionizm k r y t y c z n y i i a tle m c U K l e t n o l o g W c b (re/erai jest d r u k o w a n y w d z i a l e ' r o z p r a w w t o m i e 3 8 ) . Z k o l e i s e k r e t a r z g e n e r a l n y - p r o f . J . G a j e k złożył w v c z e r p u i a c e siwawozdatfiie ze s t a n u p r a c y T o w a r z y s t w a za r o k IM? rozstawiać k o l e i n o ' nastopuijare działy: a) b u d ż e t ó w , a m a c h którego o m ó w i ł również możliwości f i n a n s o w e T o w a ­ r z y s t w a ( b i l a n s za i-ok 1947 zamieszczony iest o s o b n o w d z i a l e s ó W o z d a ń ) b) w v d a w m i c z y c) m u t o w v d ) bibUotcccmv e) a r ć ii w a l ; П o S S n v W ranmchspraw w X w n i c z v c h •mówił d o r o b e k T c w z v s t w a W o o s K c i w v d a d a 37 I Ó ^ T L S U " i сГ «IV* « l S i \bterKłow F m o ' - "i * w W z w S K nr^miiiad «Pol4kim S a s m i i ' Ffao" ?lwS nSrS т^:ЛЗГГ l o w ^ E n b ^ nl iSń^-ditJScydl i ^ i n ^ j Ł j ^ y c b ^ c warchlw^TowSi zvstw -Й • Prace n a d k a ^ o g o w a n i e m biblioteki również posuwają się naprzód, wymagają o n e j e d n a k jeszcze dużego wysiłku w c e l u p r z y g o t o w a n i a katalogów r z e c z o w y c h . ' 4Tpu,rzadkowano również a r c h i w u m T o w a r z y s t w a , w którym z n a j d u j e sie Ó86 rękopisów l w o w s k i c h , z g r o m a d z o n y c h przez "śp. prof. A. F i s c h e r a oralz spuścizna ,po ś,p .prof. S. P o n i a t o w s k i m w iilości 100 teczek. W d a l s z y m ciągu swego s p r a w o z d a n i a s e k r e t a r z g e n e r a l n y oświadczył, że" p e w n e z a n i i o c e n i a T o w a r z y s t w a n i c doszły jeszcze <io s k u t k u , d o t w y to . P o l s k i e g o A t l a s u Przesiedleńczego* ' i « L u d o z n a w c v » . N a koniec, o m ó w i ł sprawę corocznego z w o ł y w a n i a W a l n e g o Zgrouuadzeuia. P o s p r a w o z d a n i u s e k r e t a r z a generalnego odbyła sic d y s k u s j a n a d o d c z y t o m i i m u n i r a c y j m i n , w której w y ­ p o w i a d a l i sie- p r o f . J Czekanówski p r o t K . Ślołyhwo, d y r . J . M a Hulewicz d r К I k J a n d a prof l i Frankowski p r o f ' j Gajek Mówcy .podkreślali zgodnie w y s o k i poziom o d c z y t u i obiektywizm w u j m o w a n i u prubfemów '' Z kolei d r M. Z r r a n i c a w ^ k a - P r u f f e r o w a zreferowała sprawę zorganizowania p a w i l o n u w m u z e u m w Rapperswilu. Po czym p r o f . E . F r a n k o w s k i wygłosił r e f e r a t n a t e m a t «Stan i *>otrzeby polskiej etnografii*. Po . r a m k n i e c i u szerokiej d y s k u s j i n a t e m a t r e f e r a t u p r o f . F r a n k o w s k i e g o cidczyUmo r e f e r a t nieobecnego n a z e b r a n i u p r o f . f . ,I i 1 .. j �453 .». K r z y ż a n o w s k i e p i . «Bajka l u d o w a j a k o w M I S Z wzajemności słowiańskiej >> (referat d m k o W i v w 38 t o m i e ) . ' W d r u g i m d n i u z j a z d u odbyły s i e s p r a w o z d a n i a O d d z i a ł ó w : K r a k o w s k i e g o , Poznańskiego, Toruńskiego, M s z a n y D o l n e j , W r o ­ cławskiego i L u b e l s k i e g o , p o c z y m zostało o d c z y t a n e s p r a w o z d a n i e РГ..1." d r L . H a l t e d z e w s p ó L p r a c y , z C o m m i s s i o n I n t e r n a t i o ­ nale des A r t s et T r a d i t i o n s P o p u l a t e s . Następnie s k a r b n i k T o w a r z y s t w a p r o f , d r M . Z i e m n o w i c z odczytał s p r a w o z d a n i e K o m i s j i R e w i z y j n e j oraz postawił w n i o s e k w i m i e n i u tej K o m i s j i o u d z i e l e n i e pełnego a b s o l u t o r i u m Zarzą­ d o w i . W łącznej d y s k u s j i n a d w s z y s t k i m i s p r a w o z d a n i a m i w n i o ­ sek K o m i s j i R e w i z y j n e j został całkowicie a p r o b o w a n y , p o d k r e ­ ślono również, że g o l p o d a r k a i p o l i t v k a f i n a n s o w a T o w a r z y s t w a jest b a r d z o oszczędna, c e l o w a i z a p o b i e g l i w a . * ' Po części s p r a w o z d a w c z e j d r A. K u t r z e b i a n k a wygłosiła r e ­ f e r a t : « U w a g i n a m a r g i n e s i e badań t e r e n o w y c h n a Z i e m i L u b u ­ s k i e j * , po c z v m d r R. Reinfuss złożył s p r a w o z d a n i e ze s t a n u b a ­ dań n a d . k u l t u r a m a t e r i a l n a Z i e m i K r a k o w s k i e j , połączone z p o ­ kazem niektórych przykładów z d o b n i c t w a l u d o w e g o . ' Przystępując d o u s t a l e n i a p r o g r a m u p r a c y n a r o k 1948 p o ­ stanowiono: •* 1) T o w a r z y s t w o będzie pracować w r o k u И)Ш w o p a r c i u 0 u s t a l o n y przez Zarząd p r e l i m i n a r z , w którym pozveja d o c h o ¬ dów w y n o s i p o n a d 6 m i l . , pozveja rozchodów około 3,999.000. a ) W p l a n i e w y d a w n i c z y m p r z e w i d z i a n o w y d a n i e 38 t o m u 1 p r z y g o t o w a n i e 39 t o m u «Lud'u»; b ) p r z y g o t o w a n i e i n d e k s u , który zostanie w y d a n y w 40 t o ­ mie . U i d u i ; ' * ' c ) w y d a n i e V I I i V I I I t o m u «Ргае i Materiałów E t n o g r a f i c z ­ nych..; ' d ) w y d a n i e П cz. «Ргае E t no l o g i c z n y c h * , z pracą p r o f . Т . Milewskiego .Rozmieszczenie języków* i Atlas języków; e) w y d a n i e I I t o m u «Ргае E t n o l o f i i e z n v c b 'z p r a c a prof. K l i n g e r a : '«W cho<lnio-europejskie rusałki i p o k r e w n e postaci d e ­ m o n o l o g i i l u d o w e j , a t r a d y c j e grecko-rzvmskie». oraz p r z y g o t o w a ­ nie tomów nastepm-ch z r o z p r a w a m i : W . S c h m i d t a . R T l m r n w a l d a , B. M a l i n o w s k i e g o , K. Moszyńskiego, W . A n t o n i e w i c z a , J . Czekanowskiego. .1. K u b a r e g o . S. K o r z y ń s k i e g o , J . K r z y ż a n o w ­ skiego. S P o s t a n o w i o n o również, o i l e M i n i s t e r s t w o K u l l u r v i Sztivki przeznaczy jakieś s u b w e n c j e n a rzecz P o l s k i e g o A t l a s u Strojów L u d o w y c h , przystąpić do w y d a n i a p i e r w s z y c h zeszytów. �455 454 L A N S BI POLSKIEGO O b r o t y za r o k 1947 1. K a s a 531.991,70 536.585,50 2. D o t a c j e I . 1,010.000,— 3. D o t a c j e I I . i 195,— 23.050,- I ! 109.878,— 109.878,— G. I>. K. 0 . 192.262, - 470.936,— 21.320.— 7. N . В. P. 2,Ш.168,87 2,219.777,55 628.691,32 120.860,19 38 301,80 82.558,69 81.000,- 2,571.851,50 84.000.— 5. S p r z e d a ż wydawnictw 8. A d m i n i s t r a c j a 9. 1». Personalia Wydawnictwa 11. Kowsty 1,170 301,25 1,132.707,80 12. P a p i e r 183.150,(50 228.781,19 :w;i.52i, 119.510. 11. l ' . Л. K. 217.702,10 l i i . Ruchomości 17. Dłużnicy i 1S. K o m i s j a wierzyciele Religiozn. 22.720,- 21. 1,509.800,— 22.859,— 22.859,— 21.320.— i i i 82.558,69 0.230,- (59.515 — 53.974,— 254.360,11 09 515.— [ 20.135,— 20.135,- i 53.974,— 2,412 209.02 13,012.122,88 13,012.122,88 ! | 5,735.240,27 5,105.099,18 i 2,753.489,56 2,7X1489,50 5,105.099.18 3.328 039Лк5 •ł 3,323.039,65 1 i J L u b l i n , d n i a 1 s t y c z n i a 1948 i 37.593,15 i 5,735.240,27 2,112.209,02 2,458.460.— 37.593,45 951,390,12 195.030.40 Lli74.018.50 2.458.400.- 951.390,12 : 153.981,- • 53.974,- 2,158.480, 84.000,— 153.981, - 75.745,- Antycypacje 22. S t r a t y i z y s k i 1,010.000,— 1,509 800,— 195.030,10 1,074.018,50 137,427,- Nadwyżka 1,010.000,¬ 251 . Ж , 11 73.455,- 157.562, wyników 028.091,32 2.112 209,02 gotowe Bilans Niedobór 780.384,1)5 1,717.473,50 19. K a p i t a ł 20. W y d a w n i c t w a Saldo inwentarza • 780.381.- 1.4. N a u k o w e 15. B i b l i o t e k a według i : 1,794.400,85 wydiUMiiczc R O K 1948 1.593,80 ' 1 6.000,- 4. Składki głównej S a l d o księgi 1.593,80 ZA LUDOZNAWCZEGO TOWARZYSTWA K s i ę g o w y : Edward Skarbnik: ini. Henryk Michna (—) Zamorowski �INWENTARZ POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO na dzień 1. I. 1948 r . A k t y w a : K a s a : pozostałość gotówki P. K. O. pozostałość 1.593,80 zł na rachunku • N . В. V. pozostałość n a r a c h u n k u A n t y c y p a c j e przedpłaty Papier, remanent Biblioteka, remanent Ruchomości, w g ksiąg wg 028.091,32 » 37.593,45 „ 254.360,11 » » (39.515,— » 20.135,- » wykazu g oto w e - 1,674.018,50 wykazu Dłużnicy, naifeżiiości W v-dawnic t w a gotówką papieru 21.320,-- I 2,458.100,— •> 5,105.099.18 7.1 «1 'u P a s у w a: Kapitał 2,112.209,02 zl Porównanie: •Ste­ Aktywa 5,105,699,18 d 1 'asy w a 2,412.209,62 Nadwyżka л 2.753.4«9,56 zl L u b l i n , d n i a 1 s t y c z n i a 19-18 r. Księgowy: Edward S k a r b n i k : in:. Henryk Miclina {—> Zamorowski rn �457 W dziale prac b a d a w c z o - n a u k o w y c h postanowiono: a ) ukończyć ' k a r t o t e k i osobowe i s e k c y j n e P. A. E., b ) gromadzić materiał b i b l i o g r a f i c z n y , r.) opracować instrukcję do A t l a s u P o l s k i c h Strojów L u d o ­ wych, d ) opracować i n s t r u k c j e do i n d e k s o w a n i a e t n o g r a f i c z n y c h , puhlikacyj, e) zorganizować p r z y p o m o c v Naczelnej D y r e k c j i Muzeów C e n t r a l n y K a t a l o g Zbiorów E t n o g r a f i c z n y c h , f ) utrzymać współpracę z С. I . A. P.. g) p r z v s l a p i c do o p r a c o w a n i a i n s t r u k c j i d l a m o n o g r a f i i r e ­ gionalnych." Po p r z e d y s k u t o w a n i u wniosków odnoszących sie. d o s p r a w : zwoływania W a l n e g o Zgromadzenia, p r o j e k t u z m i a n y nazwy T o ­ w a r d s I w a , f o r m a t u « L u d u » , d o k o o p t o w a n i a 'Л członków do Z a ­ rządu, prof, d r S. N o s k a , p r o f , d r M . Z i e m n o w i c z a , w i z . J . Ś w i e ­ żego, n a d a n i a członkowstwa h o n o r o w e g o prof. F . B u j a k o w i , L . W ę g r z y n o w i c z o w i i L . Popiołkowi, a następnie, zaproszenie spe­ cjalistów poszczególnych działów k u l t u r y , którzy p r z y g o t o w a l i b y o d p o w i e d n i e a n k i e t y d l a g r o m a d z e n i a materiału w czasie f e r i i l e t n i c h , badań n a M a z u r a c h , W a r m i i i P o m o r z u , wygłosił referat doc, d r T a d e u s z S e w e r y n p t . «Znaezenie gestu o b y c z a j o w e g o . . W zakończeniu z j a z d u prezes — p r o f . К. Moszyński w y r a ­ z i ! w i m i e n i u z e b r a n y c h u z n a n i e d l a i n t e n s y w n e j działalności' se­ k r e t a r z a generalnego i W y d z i a ł u w y k o n a w c z e g o ; złożono też p o ­ dziękowanie Oddziałowi K r a k o w s k i e m u za prace n a d z o r g a n i z o ­ w a n i e m X X I I I W a l n e g o Zgromadzenia Polskiego T o w a r z y s t w a Ludoznawczego. T. D. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ODDZIAŁU K R A K O W ­ SKIEGO POLSKIEGO T O W A R Z Y S T W A LUDOZNAWCZEGO Oddział k r a k o w s k i P T I . ukonstytuował sie n a z e b r a n i u w d n i u 15. 111. 1947 r . wybierając Zarząd w składzie następują­ c y m : prezes p r o f . L . W ę g r z y n o w i c z , zastępca prezesa prof, d r К.. D o b r o w o l s k i , członkowie Zarządu: M . Gładyszowa, J . K l i m a s z e w ­ ska, A . K u l r z e h i a n k a . T . S e w e r y n , J . S p y t k o w s k i . W następnych miesiącach d o k o o p t o w a n o do Zarządu p p . Z D o m a n i e w s k a ' Z. W e n z i ó w n ę i S l . R r o n i e z a . Członków l i c z v oddział 54. P o n a d t o dzięki osobie nrezesa zasłużonego działacza n a n o l u r u c h u k r a ­ j o z n a w c z e g o ndodKiez'y. oraz' dzięki p. Z. D o m a n i e w s k i e j n a w i a - �•158 zano seislv k o n t a k t z k r a k o w s k a młodzieżą g i m n a z j a l n a , która brała tłumny udział w e w s z y s t k i c h o r g a n i z o w a n y c h przez 'oddział i m p r e z a c h . W s t o s u n k o w o m n i e j s z y m s t o p n i u brała w n i c h udział młodzież a k a d e m i c k a , rekrutująca'się przeważnie spośród geogra­ fów, polonistów, p r c h i s l o r v k o w i oczywiście n i e l i c z n y c h etno­ grafów. Podejmując, pracę w środowisku k r a k o w s k i m po długiej, więcej niż w o j e n n e j p r z e r w i e (rozpoczęliśmy j a c y k l e m odczytów p o p u l a r n o - n a u k o w y c h : poświeconych z a g a d n i e n i o m s z t u k i l u d o w e j (doc. T . S e w e r y n ) , obrzędom d o r o c z n y m (dr .1. K l i n u w z e w ska), l i r y c e chłopskiej ( d r ,1. S p y t k o w s k i ) , b a d a n i o m n a d k u l t u r a z i e m i . k r a k o w s k i e j ( d r R. R e i n f u i s ) , j a k również nawiązaniom .po­ między e t n o g r a f i a a p r e h i s t o r i a A l . Trzepaczówna) i a n t r o p o l o ­ gia' (doc. E . StołYhwo). A. K o w a l s k a opowiadała o wrażeniach z p o b y t u u I n d i a n S z i p i b o , dr M . Romankówna referowała poglądy i prace O r z e s z k o w e ! nr of St P i » o ń mówił o własnych w s p o ­ m n i e n i a c h w i e j s k i c h . ' N a p r z e s t r z e n i 1"/.. r o k u odbyło sie 12 o d c z v l o w p r z y przeciętnej f r e k w e n c j i ok. 50 osób. Z n a c z n i e większa' f r e k w e n c j a cieszyły sie w y c i e c z k i , których było 7 w najbliższe okolice K r a k o w a ( R r o n o w i c e , Z i e l o n k i , D ę b n i k . D u b i e , P a e z o l t o w i c e . Giebułtów, T y n i e c ) o d b y t y c h p o d k i e i n n k i e m etnografów k r a k o w s k i c h , oraz* wspólne z w i e d z e n i e w y ­ s t a w y s z t u k i l u d o w e i objaśnianej przez doc T . S e w e r y n a Duże p o w o d z e n i a miała również p o r a d n i a n a u k o w a e t n o g r a f i c z n a p r o U d / o n a przez d r J K l i m a s z e w s k a K o r z y s t a l i z n i e j p r o f e s o r o ­ w i , i u c z n i o w i e szkół k r a k o w s k i c h i z a m i e j s c o w y c h (Miechów. R y b n i k i i.). ' N i e podejmując w o m a w i a n y m okresie większych p r a c b a ­ d a w c z y c h Zarząd oddziału .krakowskiego dołączy! sie do p r o j e k t o w a n e i przez centralę F P L p r a c y n a d .Polskim Atłasem E l n o g r a f i r z m m . .luż w okresie o r g a n i z a c y j n y m oddziału wziął udział przez s w y c h członków w z o r g a n i z o w a n i u w l u t y m 19-17 w K r a ­ k o w i e k o n f e r e n c j i poświęconej m e t o d z i e i w y t y c z n y m tej p r a c y Rozeslano następnie w teren z i e m i . k r a k o w s k i e j ' o p r a c o w a n y przez d,r K l i m a s z e w s k a i w y d r u k o w a n y w o p a r c i u o l O r l i L o t » k w e s t i o ­ n a r i u s z dotyczący z w y c z a j ó w w i o s e n n y c h i także i w t y m celu b y otrzymać d a n e o r i e n t a c y j n e co' do -możliwości p o z y s k a n i a na t y m terenie korespondentów d l a a t l a s u W lecie 1048 przystąpiono na polecenie R e d a k c j i A t l a s u do z b i e r m h odpowiedzi'^kwe­ stionariusze A t l a s u poświęcone z b i e r a c t w u . " Ъ - 1 j ! Щ -' ? 1 i Г - •• > „ SL ^ 1 W k w i e t n i u 1918 r . oddział k r a k o w s k i wziął udział w o r g a n i z a c j i odbvw.ajace.go sic w K r a k o w i e X X I I I W a l n e g o Zgromadzęn i n P T L . W d n i u 12 października teeoż r o k u o d b v b s i e W a l n e Z e - W **; �459 branie Oddziału, na .którym uchwalono wyrazić serdeczne podzię­ k o w a n i e ustępującemu n a .skutek c h o r o b y " p r e z e s o w i , którego n i e pożyta e n e r g i a i niesłabnący izapał d o p r a c y l u d o - i k r a j o z n a w c z e j był" w z o r e m d l a nas w s z y s t k i c h młodszych. Prezesem Oddziału na okres następny w v b r a i i y został prof. К. Moszyński. A. Kui SPRAWOZDANIE ODDZIAŁU POLSKIEGO T - W A Z N A W C Z E G O W L U B L I N I E 1917 R LUDO­ Oddział l i c z y 22 członków. Posiedzeń Zarządu Oddziału bvlo 1 - posiedzeń P r e z y d i u m 3 i j e d n o posiedzenie z z a p r o s z o n y m i .gośćmi. R a z e m 8 posiedzeń. Realizacja p l a n u p r a c y . Zorganizowano Komisje badań n a d religijnością pod k i e r u n k i e m p r o f , d r l ^ o n a H a l b a n a oraz K o m i s j e z w y c z a j ó w p r a w n y c h p o d k i e p u n k i e m prof, d r J . M a z u r k i e w i c z a D o p r a c t e r e n o w y c h zaliczyć należy w y j a z d y a s y ­ stenta T a d e u s z a Dełimala do ośrodków g a r n c a r s k i c h ' l u b e l s k i c h . W p o w . puławskim przeprowadził studia nad b u d o w n i c t w e m drzewnym Z o f i a M a l e w s k a zajęła sie z b a d a n i e m k o l e k c j i .gorsetów b i ł ­ g o r a j s k i c h ж zbiorów Józefa B r a n d t a , znajdujących się w M u ­ z e u m L u b . , a d l a uzupełnienia studiów wyjeżdżała do K r a k o w a i w biłgorajskie. P. H e n r y k Z w o l u k i e w i e z przeprowadził w b i b l i o t e k a c h l u ­ b e l s k i c h p o s z u k i w a n i a materiałów do o p r a c o w a n i a b i b l i o g r a f i i etnograficznej. Oddział'wysiał ankietę «Zwyczaje Bożego N a r o d z e n i a * oraz a n k i e t y .-Miejsca o d p u s t o w e . . O t r z y m a n o dotąd 400 o d p o w i e d z i . O p r a c o w a n o a n k i e t o dotycząca r o l i k o b i e t y w p r a w i e . Oddział b r a l udział w urządzeniu w y s t a w y e t n o g r a f i c z n e j M u z e u m L u ­ belskiego w r a m a c h F e s t i w a l u S z t u k i w m a j u 1947 r . W у g 1 o s z o n o r e f e r a t v i o d с i v t v. Prof, d r Józef Gajek wygłosi! referat «Zagadnienie m o n o g r a f i i e t n o g r a f i c z n e j L u b e l s z c z y z n y * . O h . H e n r y k Z w o l a k i e w i c z «Stan badań e t n o g r a ­ ficznych w w o j e w . l u b e l s k i m . . 'Publikacje o . g ł o s z o n e . Dr Mircrdawa Zakrzewska ogłosiła d r u k i e m «.Rrocesv i . c z a I T W L u b l i n i e , z X V I — X V I I I w . w V I łomie Prac i Materiałów E t n o g r a f i c z n y c h i w odbitce, n a ­ kładem P. T - w a L u d o z n a w c z e g o w L u b l i n i e ' 1 9 1 7 r. A s y s t e n t T a ­ deusz D e l i r n a l "Materiały do b u d o w n i c t w a l u d o w e g o w p o w . p u ­ ławskim*, w y d a n e j a k w vżej. Z o f i a M a l e w s k a « Z i n w e n t a r z y m u : �460 zealnvch Muzeum Lubelskiego., z ilustracjami H . Zwolakiewicza wydane j a k wyżej. P r a c e w d r u k u . H e n r y k a Z w o l a k i e w i c z a «Stan badań e t n o g r a f i c z n y c h wojew. l u b e l s k i e g o . , w y d a n e przez T o w . P r z y j a ­ ciół N a u k w L u b l i n i e . Prace przygotowane d o d r u к u . Asystent Tadeusz D e l i m a t «Ceramik a l u b e l s k a * , — J a n u s z Świeży «Czepki t i u l o w e lubelskie., — H e n r y k Zwolakicwiez " B i b l i o g r a f i a etnograficzna wojew. lubelskiego.; Prace zamierzone. Dalsze p r o w a d z e n i e badań t e r e ­ n o w y c h w związku z " M o n o g r a f i a L u b e l s z c z y z n y . . Oprócz n o r m a l n y c h prac b a d a w c z y c h Zarząd Oddziału p o ­ stanowił wprowadzić' dział o d c z y t o w y ' i d y s k u s y j n y d l a z a p r o ­ szonych gości. ' O d с z v l v d l a p u b l i с z n o ś с i ( p r o j e k t ) . 1) .Cele i z a ­ d a n i a e t n o l o g i i . , wygłosi p r o f , d r J . Gajek, 2 ) «Socjologia a e t n o ­ g r a f i a . , w v g f o s i - p r o L d r J . Gajek, 3) « P r a w o z w y c z a j o w e a p r a w o pisane». wygłosi p r o f , d r L . H a m a n , 4) «Slan ' i p o t r z e b y badań p r e h i s t o r y c z n y c h w Lubelszczyźnie., wygłosi prof, d r St. Nosek, f>) - R u b i k e t n o g r a f i c z n a n a Lubelszczyźnie.. wygłosi asystent T . D e l i m a t , G) « ś l a d y ludożcrstwa w w y k o p a l i s k a c h z L u b e l s z c z y ­ z n y * w v s l o s i d r t R o a a l s k i 7^1 « Т У О У sfroiów l u d o w y c h oróba regionalizacji,, w y k o s i Janusz świeży 8 ) ^Przemysł łutlowy w L u b e l s z c w ż ń i c . ; wygłosi H . Z w o l a k i e w k z . W d a l s z y m ciągu p r z e w i d u j e sie posiedzenia n a u k o w e człon­ ków i o m a w i a n i e - l i t e r a t u r y f a c h o w e j . Na zakończenie s p r a w o z d a n i a Zarząd Oddziału p o c z u w a sie do miłego obowiązku złożenia serdecznego podziękowania p r o f , d r Józefowi G a j k o w i i p r o f , d r L e o n o w i H a l b a n o w i za • t r o s k l i w e i n t e r e s o w a n i e sie p r a c a m i Oddziału. J V i n u s r Świeży SPRAWOZDANIE ODDZIAŁU POLSKIEGO TOW. ZNAWCZEGO W MSZANIE DOLNEJ LUDO­ Oddział T o w . L u d o z n a w c z e g o w M s z a n i e D o l n e j został u t w o r z o n y z K o l a T o w . L u d . n a p o d s t a w i e upoważnienia przez Zarząd Główny w L u b l i n i e . P i e r w s z e W a l n e Z e b r a n i e Oddziału odbyło sie d n i a 1 l u t e g o 1947 г.. które wyłoniło Zarząd i пактеślilo ogólny p l a n p r a c y . Praca członków Oddziału polegała n a g r o m a d z e n i u materiału do a n k i e t nadsyłanych przez Zarząd Glów n y . N a d t o prezes Oddziału d v r . S. Fl'izak' wygłosi! d n i a 3 1 . I I I . r ! . "• 7* : "' I f \ i �461 1947 r. odczyt w D o m u L u d o w y m w M s z a n i e D . p t . « Z przeszło­ ści M s z a n y D o l n e j i okolicy.., a 2. I I 1918 r. w g i m n a z j u m w M s z a ­ nie D. o d c z y t d l a publiczności i uczniów p t . « J * z e m f e n v w k u l ­ t u r z e m a t e r i a l n e j o k o l i c z n e g o l u d u o d 1800 г.». P o n a d t o prezes Oddziału ogłosił' w p r a s i e artykuł «Złoto górskie — w a l u t a r e ­ gionalna.. Oddział liczył 19 członków. Roczna wkładka członkowska wynosiła 120 z l . W a l n e Z g r o m a d z e n i e wybrało Zarząd w t y m s a ­ m y m składzie. W m i e j s c e zmarłego k s . W ł a d y s ł a w a M a g i e r y w y ­ brało W a l n e Z g r o m a d z e n i e w i c e p r e z e s e m p r o f . A n t o n i e g o IJoczalskiego. Poza t y m .pozostał Zarząd w t y m s a m y m składzie. 7 ' SPRAWOZDANIE Sebastian ODDZIAŁU POZNAŃSKIEGO ZNAWCZEGO Flkak P. T . LUDO­ W r o k u s p r a w o z d a w c z y m Oddział Poznański P. T . L . liczył '20 członków. Siedziba Oddziału jest I n s t y t u t E t n o l o g i i U . P. O d ­ dział Poznański zawarł p o r o z u m i e n i e z P. T . G e o g r a f i c z n y m o d ­ nośnie wspólnych posiedzeń, w r a z i e g d y b y referat, którego bądź y. Oddziałów miał znaczenie d l a o b u T o w a r z y s t w . Z e b r a n i a T o w a r z y s t w a o d b y w a ł y sie w soboty o godz. 18. Zostały wygłoszone następujące o d c z y t y : ' 1. Prof, d r W i t o l d K l i n g e r , a V s c h o d n i o - e u r o p e j s k i e rusałki i pokrewne postaci d e m o n o l o g i i l u d o w e j , a tradycje g r e c k o - r z y m ­ skie*. 2. Prof, d r E . F r a n k o w s k i . .Twórczość l u d o w a w Związku Radzieckim.. ;:. M g r T a d e u s z W r ó b l e w s k i , «Kosmogonia ludów p i e r w o t ­ nych:.. 1. D r M a r i a F r a n k o w s k a , . P o l s k i A t l a s E t n o g r a f i c z n y i jego problemy... а. M g r W a n d a W c p n i k ó w n a , - W i e ś K o s z a r y w p a w . l i m a ­ nowskim... б. Prof, d r E . F r a n k o w s k i , . T e c h n i k a s i a t k o w a w k u l t u r z e ludów słowiańskich i jej przeobrażenia n a świecie... 7. Prof, d r E. F r a n k o w s k i , . T e c h n i k a odlewów b r a z o w v e h n a w o s k t r a c o n y w k u l t u r z e ludów... W a l n e Z e b r a n i e Oddziału odbyło sie d n i a 15 m a r c a 1948 r . przy u d z i a l e 18 członków. E. Frankowski �462 S P R A W O Z D A N I E Z DZIAŁALNOŚCI T O W A R Z Y S T W A ZNAWCZEGO W TORUNIU za okres ort 18. I I I . 1947 r. do 1. I V . 1948 r . LUDO­ Towarzystwo Ludoznawcze Oddział w T o r u n i u , założone d n . 18. I I I . 1947 г., c z y l i istniejące d o p i e r o r o k , l i c z y 50 członków, w l v i n 11 osób stanowią n a u c z y c i e l e Siedziba T o w a r z y s t w a jest Dział E t n o g r a f i c z n y M u z e u m M i e j s k i e g o w T o r u n i u . " Obecny skład Zarządu: prezes — p r o r e k t o r prof, d r K a r o l K o r a n v i , w . prezes — p r o f , d r Bożena S t e l m a c h o w s k a , sekretarz I — cfc M a r i a Z n a m i e r o w s k a - P r u f f e r o w a , sekretarz I I — M a r i a Polakiewiczówna, s k a r b n i k — B o n i f a c y Z i e l o n k a ; członkowie Z a rządu: p r o f , d r .łan Zabłocki, red. Mieczysław Dereżyński; K o r n i sia R e w i z v i n a : p r o f . Józef Błoński nacz. Józef A r k u s z e w s k i d r Stefan H r a b e c . Z e b r a i i i a n a u k o w c. W okresie s p r a w o z d a w c z y m o d ­ były sie 2 posiedzenia Zarządu oraz 4 z e b r a n i a o c h a r a k t e r z e n a u ­ k o w y m . D n . 20. V I . 1947 r. d r M a r i a Z n a m i e r o w s k a - P r u f f e r o w a wygłosiła referat p t . « L u d o z n a w s ł w o w S z w a j c a r i i " . D n . 10. I I . 1948 r. o d b v ) się. odczyt p. Heleny P i s k o r s k i e j p t . « W i e ś p o m o r ­ ska w X V I I I w.» i ^Bartnictwo'toruńskie,. D n . 2. I I I . 1948 r. • p A n n a L u d w i k a Czernv w v g l o s i l a odczvt p t «Sen nocy l e t n i e j j a k o l u d o w e m i s t e r i u m tancczne». D n . 16. I I I 1948 r . odbył się. o d c z y i П I Pod«óreozneso n i «Zao*trowierze na tle z w y r z a i ó w i 'obyczajów... ' ' ' ' t _! i •' i * I ' J Prace or g a n iz а су j n с i l e r e n o w o - m u z e a l n e. Z u c h w a l o n y c h -kilku sekcji, j e d y n i e p o d k i e r u n k i e m p. K o n r a d a S m i e m i a k a powstała Se.kc.ja. M u z y k i L u d o w e j i Tańca. L i c z y o n a 1Л osób, w l v m n o w y c h członków 7-. W p r o w a ­ d z o n e j przez n i a p r a c y b a d a w c z e j n a terenie K u j a w brał udział K . S n i i e r n i a k . -B. Z i e l o n k a i Chełmiński. Z a n o t o w a n o 120 m e l o d v j i zapisano 120 tekstów oraz z zasiłku K u r a t o r i u m Okręgu S z k o l ­ nego P o m o r s k i e g o w y d r u k o w a n o odnośne k a r t o t e k i ("Kartv p i e śni) Sekcja ta nawiązała b l i s k i k o n t a k t z d y r . M . S o b i e s k i m , z I n ­ s t y t u t e m B a d a n i a S z t u k i L u d o w e j (Sekcją M u z y c z n a w P o z n a n i u ) . Z inicjatywy Adama Krzemienia w Liceum Budowlanym w T o r u n i u została zapoczątkowana praca o charakterze l u d o z n a w ­ c z y m w organizującym sie kole w starszych k l a s a c h l i c e a l n y c h Została l a m p r z e p r o w a d z o n a odnośna a n k i e t a oraz d n . 7 l u t e g o 1948 . odbył sie wykład dr M a r i i Z n a m i e r o w s k i e i -Prufferowe i p t . . W a r t o ś ć b u d o w n i c t w a l u d o w e g o i jego ochrona... W Kole tvm projektowane są terenowe prace młodzieży s z k o l n e j , dotyczące z a - " *' r . ;,, L �p b v t k o w c g o b u d o w n i c t w a l u d o w e g o oraz z b i e r a n i a materiałów m u ­ zealnych. W okresie s p r a w o z d a w c z y m k u r a t o r d r Czesław S k o p o w s k i przyczynił sie w y d a t n i e do p o d n i e s i e n i a p r a c l u d o z n a w c z y c h , udzielając zasiłku Działowi E t n o g r a f i c z n e m u na w y d r u k o w a n i e p o r a d n i k a terenowego oraz drukując w D z i e n n i k u Urzędowym K u r a t o r i u m w e z w a n i e do n a u c z y c i e l s t w a . Należy też podkreślić o g r o m n e usługi, j a k i e oddają Działowi E t n o g r a f i c z n e m u M u z e u m w T o r u n i u niektórzy członkowie t o ­ ruńskiego Oddziału ТОЛУ. L u d o z n a w c z e g o . N p . d y r . L e o n Szestak o w s k i , które n i c t y l k o dostarczał i n f o r m a c j i o z a b y t k a c h l u d o ­ w y c h w terenie, lecz s a m składał l i c z n e d a r y i d e p o z y t y , a n a d t o dzięki jego p o m o c y u z y s k a n o a u t o ciężarowe w c e l u p V z e w i c z i c n i a do M u z e u m k o l a ' g a r n c a r s k i e g o , ław i żaren g a r n c a r s k i c h z D o b r z y n i a n a d Drwęca, dostarczenie szeregu przedmiotów z za^ k r e s u r o l n i c t w a transportu i k o m u n i k a c j i oraz p s z c z e l n i c t w a ( i m cenna i r z a d k a barć z Borów T u c h o l s k i c h ) . B. Z i e l o n k a gromadził m e l o d i e nieśni l u d o w y c h z t e r e n u K u j a w - i dostarczał" l i c z n y c h i c e n n y c h obiektów m u z e a l n y c h z z a k r e s u w i e l u d z i e d z i n k u l ­ tury ludowej. P r o f . J a n Zabłocki ofiarował .cenne książki z z a k r e s u r o l n i ­ c t w a , u n a d t o zbierał n a z w y d l a M u z e u m roślin używanych w lecznictwie l u d o w y m w o j . pomorskiego. Wojciech Gajdus z N a W T V pomagał w g r o m a d z e n i u zbiorów d l a M u z e u m , szczególnie z z a k r e s u obrzędowości l u d o w e j . W o b e c ustąpienia z prezesury Zarządu Oddziału ob. k u r a ­ tora d r Czesława S k o p i o w s k i e g o ' u c h w a l o n o jednogłośnie nastę­ pujący w n i o s e k : «Zgromadzeni na W a l n y m Z e b r a n i u T o w a r z y ­ s t w a L u d o z n a w c z e g o Oddział w T o r u n i u członkowie T o w a r z y s t w a stwierdzają z żalem ustąpienie z prezesury ob. k u r a t o r a d r Cze­ sława S k o p o w s k i e g o i składają gorące podziękowanie za wydatną i serdeczna pomoc w p r a c y ' i wyrażają n a d z i e j e , że ob. K u r a t o r zechce j a k o członek T o w a r z y s t w a n a d a l współpracować i udzielać swej cennej p o m o c y i r a d y » . -" I 4 д Propaganda 1 u d o z n a w s t w a. T o w a r z y s t w o Ludo­ znawcze w r a z z Działem E t n o g r a f i c z n y m M u z e u m Miejskiego w T o r u n i u d w u k r o t n i e zwracało sie w «Glosie P o m o r z a * do s p o leczeństwa z a p e l e m w s p r a w i e p o m o c y w g r o m a d z e n i u zabytków, związanych z obrzędami W i e l k a n o c y i Bożego N a r o d z e n i a , ' Ariele 1e pozostały całkowicie bez echa w b r e w t e m u . co g ł o ­ siły p i s m a w a r s z a w s k i e o d a r a c h , l i c z n i e napływających do M u z e u m M i e j s k i e g o w T o r u n i u j a k o r e a k c j a n a apele w p r a s i e . �404 T o w a r z y s t w o L u d o z n a w c z e p r a g n i e prowadzić badania t e r e ­ n o w e i w t y i n c e l u r o b i s t a r a n i a o u z y s k a n i e zasiłków n a p o k r y ­ cie kosztów l o k o m o c j i , zorganizowanie* b i b l i o t e k i etc. Należy podkreślić, że Oddział Toruński T o w a r z y s t w a p r a ­ c u j e w b l i s k i m k o n t a k c i e z Działem E t n o g r a f i c z n y m M u z e u m Miejskiego w T o r u n i u . O s t a n i o -uchwalono niektóre posiedzenia odbywać wspólnie z Towarzystwem Geograficznym. M. Priifferowa ETNOGRAFIA I ETNOLOGIA W SZWAJCARII W L A T A C H 1930—1947 Siedmioletnia izolacja, orazu częściowa zaś później zupełna, w j a k i e j znalazła się S z w a j c a r i a podczas o s t a t n i e j w o j n y , w p ł y ­ nęła niemało n a rozwój e t n o l o g i i i e t n o g r a f i i tegoż k r a j u . Z w y ­ b u c h e m w o j n y została p r z e r w a n a n a r a z i e łączność tvlko z k r a ­ j a m i europejskimi, objętymi pożarem w o j n y , później także i z z a ­ m o r s k i m i , powodując p r a w i e zupełny zastój w p r z v p l v w i e m a t e ­ r i a ł ó w e t n o g r a f i o z n y c h z t y c h .krajów. N a t o m i a s t udało się e t n o ­ l o g o m s z w a j c a r s k i m bawiącym w c h w i l i w y b u c h u w o j n y w k r a ­ j a c h z a m o r s k i c h jeszcze wrócić n a czas do k r a j u z b o g a t y m i z b i o ­ rami. ' ' ' ' i z o l a c j a częściowa względnie zupełna skierowała zaintereso­ w a n i e etnologów i etnografów s z w a j c a r s k i c h n a j p i e r w k u f o l k l o ­ r o w i ludów e u r o p e j s k i c h , jeszcze w ó w c z a s n i e wciągniętych w za­ wieruchę w o j e n n a . S t a n t e n j e d n a k trwał z b v l krótko,' b y mógł wydać n a m a c a l n i e p o z y t y w n e w y n i k i . Z w y p o w i e d z e n i e m w o j n y przez W ł o c h y F r a n c j i ' S z w a j c a r i a znalazła'sie w zupełnej i z o l a ­ c j i , trwającej p r a w i e aż do końca 1945 r o k u . R o k 1946 przyniósł znaczne rozluźnienie tejże i z o l a c j i skutkiem t w o liczniejsze g r u p y m i s j o n a r z y k a t o l i c k i c h i p r o e s t a n r k i r h korzystając z u l " d e w i z o w W n i- p a s z p o r t o w y c h wyjechały do m i s v j p r z e d - w s z y s t ­ k i m do k o l o n i i f r a n c u s k i c h w A f r y c e ale i młody ч przedsiębior­ czy e t n o g r a f z N W h a t e ! p r o f d r Jean Gabue odbył już d w i e krót­ sze w M o r a w v n a u k o w e s a m o l o t e m do T u a r e - ó w L i nu w A f r y c e oółnoćriei i d z i e z e b e d ^ k a z n y m a w i a ł e t m S d i c z ^ i y Mimo w s z y s t k o кЬтю1у ^ w a ż n i e w S e i h c z n eisz^ morskich coJednak hlmnbco n V o r i e Я l ^ e d t y n i e ta ™ n i n S n w f e n ^ р ^ ш ч о ч у Т Ж e wnłvwa z M d �-№Г> n i o n a rozwój e t n o l o g i i . etnografii i l u d o z n a w s t w a j a k w y n i k a z następujących wywodów. szwajcarskiego, I. P o d r ó ż e i w y p r a w y n a u k o w e d o k r a j ó w p o ­ zaeuropejskich. N a j n i e k o r z v s t n i e j s i e d m i o l e t n i a i z o l a c j a w p l v n e l a n a prace i b a d a n i a n a u k o w e , wymagające bezpośredniegoГI ciągłego k o n ­ taktu i porozumienia z uczonymi i instytucjami n a u k o w y m i i n ­ n y c h krajów. Nastąpił p r a w i e zupełny zastój we w y m i a n i e czaso­ p i s m n a u k o w y c h z i n n y m i krajami,'które podczas" w o j n y z a w i e ­ siły zupełnie l u b częściowo w y d a w a n i e s w y c h periodyków- z w i e ­ dzanie mu/eów przez gości z a g r a n i c z n y c h osiągnęło na'iniaszy s t a n ; międzynarodowa w y m i a n a i współpraca w ctziedzinic e t n o ­ l o g i i i e t n o g r a f i i przestała w t v m czasie p r a w i e istnieć Podobny los spotkał w y p r a w y do krajów z a m o r s k i c h w celach n a u k o w y c h M i m o to w t v m okresie p r z e p r o w a d z i l i w v p r a w v n a u k o w e nastę­ pujący b a d a n e szwa j V a i i y : ' * ' P i D r P. W i . - U zwiedził K a s z m i r , T y b e t i I n d i e , gdzie szcze­ gólne b a d a n i a przeprowadził n a d szczepem Naga. Bogate * z b i o r y przesiał d l a m u z e u m w B a z y l e i . Tenże badacz odbvł w r. 1941 p o ­ dróż do A m e r y k i Południowej, a w 1942 r. prowadził b a d a n i a naukowe na W i e l k i c h A n t y l a c h . H . E. K a u f m a n n o d b v l wyprawę d o I n d i i , g d z i e s p e c j a l ­ ne b a d a n i a poświecił szczepowi N a g a ; cenne i l i c z n e zbiory e t n o ­ g r a f i c z n e tegoż szczepu przekazał m u z e u m w B a z y l e i . H o d e'] K r . zwiedził w celach n a u k o w y c h A m e r y k a Połud­ n i o w a i badał szczególnie g r o b y slaro-peruańskie. R i i t e i- I I a n s odbył'ekspedycje do L a p o n i i . H i m m e 1 h e b с r podróżował królko p r z e d wybuchem w o j n y m i e d z y E s k i m o s a m i Cieśniny B e r i n g a i Z a t o k i P o i n t B a r row." ' ' G a b u s . l e a n , badał w l a l a c h 1938—1939 Eskimosów t z w . Caribous n a d Z a t o k a Hudsońska: w l a t a c h 194) i 1947 p r z e p r o w a ­ dził b a d a n i a e t n o g r a f i c z n e m i e d z y T u a r e g a m i w A f r y c e północ­ n e j , skad przywiózł bogate zbiory' d l a muzeów w B a z y l e i i N e u G l o w n v m z a d a n i e m w y m i e n i o n y c h podróżujących bvło z b i e ­ r a n i e i g r o m a d z e n i e obiektów e t n o g r a f i c z n y c h d l a muzeów s z w a j ­ c a r s k i c h , które też te w y p r a w y przygotowały i pieniężnie w s p i e ­ rały. II. M u z e a i i c h d z i a ł a l n o ś ć . Każdy n i e m a l k a n t o n p o s i a d a własne m u z e u m , z których najważniejsze są: w Bazylei, w Z u r y c h u , w G e n e w i e , w B e r n i e , I.Uf!. T . XXXVIII 30 �466 w X e u c h a t e l u , B u r g d o r l i e , w St. G a l l e n i we F r y b u r g u . Aż do r o k u 1944 S z w a j c a r i a n i c posiadała wspólnego m u z e u m n a r o d o ­ wego; w t v m to r o k u m u z e u m w B a z v l e i przeznaczono n a . M u ­ seum f u r V o l k e r k u n d e u n d Schweizer'isches M u s e u m f u r V o l k s kunde». T o m u z e u m p o s i a d a największe z b i o r y i obecnie jest n i e ­ wątpliwie największym m u z e u m e t n o g r a f i c z n y m w zasięgu j e ­ ż y k i n i e m i e c k i e g o - w 1943 r tzn po latach istnienia'liczvlo m n i e i więcej 80 000 obiektów e t n o g r a f i c z n y c h z czego około 17 2Ó0 p r z y p a d a ' n a f o l k l o r e u r o p e j s k i M u z e u m \v Śzafuzie zostało p o d ­ czas n a l o t u /niszczone n a t o m i a s t i n n e m u z e a n i c n i e ucierpiały podczas w o i n v ' j e d y n i e z b i o r y b a r d z i e j wartościowe usunięto z muzeów i przeniesiono w miejsce bezpieczniejsze Działalność muzeów s z w a j c a r s k i c h ograniczała sie aż do w y ­ b u c h u w o j n y przede w s z y s t k i m do g r o m a d z e n i a obiektów e t n o g r a ­ f i c z n y c h . W t e j d z i e d z i n i e m u z e u m w B a z y l e i osiągnęło i n e w a t p l i w i e najlepsze w y n i k i ; starało sie ono poza t v m przede w s z y s t ­ k i m o g r o m a d z e n i e oryginałów, a j e d y n i e z b r a k u tvrhże, zastę­ p o w a n o j e k o p i a m i i naśladownk-lwarai. T e n zapal ' g r o m a d z e n i a cechuje w s z y s t k i e m u z e a lecz w y n i k i zależą w głównej mierze od s t a n u finansów stojących do d y s p o z y c j i zaś pod t v m w z - l ę d e m s p r a w a p r z e d s t a w i a sie' n i e z b y t k o m i n i e Większa 'cześć zbiorów m u z e a l n y c h pochodzi od h o j n y c h ofiarodawców Toteż z b i o r y te w v i W v m r/eum w B a z y l e i z d r a d / a b . b a k planowości i " s y ­ s t e m a t y k i - sa to w dużo i m i e r z e m a - a z n v obiektów elno<>rafie'zi i v c h M u z e u m w B i - d o r f e różni sie' od i n n y c h muzeów t v m że mieści o b i e k t y w H c z n i c f o l k l o m s / w a i c a . - k i e - n z , s / c z e l ­ n y m u w ź i d n i e n i e m L ow.de ^ wieiskie-o Inne' muzea w y k ^ ^ w e l k ^ S m ludów^^SnJch^ rodzmiego! S i e d m i o l e t n i a izolacje należy'bezwarunkowa uważać za pożą­ d a n a d l a z o r g a n i z o w a n i a uporządkowania, p r z e b u d o w y względnie r o z b u d o w y muzeów s z w a j c a r s k i c h . Zastój w dopływie m a t e r i a ­ łów e t n o g r a f i c z n y c h z .krajów z a m o r s k i c h zmusił poniekąd e t n o ­ logów i etnografów s z w a j c a r s k i c h do zajęcia się f o l k l o r e m o j c z y ­ s t y m , ale przede w s z y s t k i m do p o d n i e s i e n i a p o z i o m u muzeów, bv z n i c h uczynić i n s t r u m e n t s p r a w n y d o b a d a n n a u - k o w v r h . Czas i pieniądz ' przeznaczony n a zakup'obiektów względnie w y p o s a ­ żenie e k s p e d y c j i do krajów z a m o r s k i c h zużyto n a p r z e p r o w a d z e ­ nie r e m o n t u ' budynków m u z e a l n y c h za-kup" w i l r v n ' ka'taln-iizaeje przedmiotów e t n o g r a f i c z n y c h k o n s e r w o w a n i e i ' magazynowanie zbytecznych obiektów, z n a k o w a n i e i w y s t a w i a n i e okazów. M u ­ zeum w B a z v l e i zrobiło n i e w u o l i w i e w t v m k i e r u n k u n a i w i e k s z e postępy. P r z y niektórych m u z e a c h u f u n d o w a n o stałe posady k u - �467 sloszów, gdyż d o t y c h c z a s w i c i e p r a c m u z e a l n y c h zostało załatwia­ n y c h bezpłatnie przez w o l o n t a r i u s z o m Z w i e d z a n i e muzeów przez publiczność, szkoły i g r u p y w o j ­ s k o w y c h wzrosło n i e p o m i e r n i e ; dzięki z n a k o w a n i u okazów oraz o p r o w a d z a n i u zwiedzających przez f a c h o w y c h znawców e t n o g r a ­ f i i oraz dzięki przystępnym c e n o m publiczność często zwiedzała muzea z w i d o c z n y m zainteresowaniem. III. Wystawy. W związku z uporządkowaniem i s y s t e m a t y z a c j a zbiorów m u z e a l n y c h urządzano c o r o c z n i e w y s t a w y czasowe w poszczegól­ n y c h m u z e a c h . B o k 1941 był p o d t y m względem " p r a w d z i w ą p o ­ wodzią w y s t a w * . Niektóre z tych wysław p o w t a r z a n o i w k i l k u i n n y c h m i a s t a c h ; często w y s t a w y były o r g a n i z o w a n e przez k i l k a muzeów. Najważniejsze z ' t y c h ' w y s t a w c z a s o w y c h były: « W y ­ s t a w a sztuki'chińskiej i japońskiej* w Genewie" w 1942" i tamże w с. 1943 «W\-s!awa m a s e k * ; " W y s t a w a p l a s t y k i d r e w n i a n e j , w B a z y l e i w г. 1943. t u t a j urządzono już w r. 1941 i 1942 . W y ­ stawę fszluiki ludów P o l i n e z j i i M e l a n e z i»- w Z u r y c h u wysławiono «Stftuke afVykańd;a» w 194.Г w B e r n i e i B a z y l e i urządzono c i e ­ kawą wvs.tawe . l ) a s >Kinder pielzen«>>' w B e r n i e B a z y l e i i Z u r y ­ c h u urządzono w 1941 r. w s p ó l n y m i " iłami wystawę ^Sztuki a" j a lyckiejs. S IX. К o n g r e s y. R e k o m p e n s a t a częściowa z b r a k u kongresów międzynarodo­ w y c h były k o n g r e s y k r a j o w e , o r g a n i z o w a n e przez «Societć suisse d ' a n d n o p o l o g i e " e t ' d e t h n o l o g i c * w ,r. 1940 w L o k a r n i e . w 1941 w B a z y l e i , w 1912 w S y j o n i e , w 1943 w Szafuzie. w 1914 w Sils. w 194Ó w e F r y b u r g u , w 194(3 w Z u r y c h u , w 1947 w Genewie. V . P u b i i к а с j e. 1 k ! I i > I z o l a c j a , uniemożliwiając w y m i a n ę czasopism n a u k o w y c h z z a g r a n i c a , przyczyniła s i e ' n i e m a ł o d o r o z w o j u e t n o g r a f i c z n e j l i t e r a t u r y w S z w a j c a r i i . O i l e m i w i a d o m o , żadne z p r z e d w o j e n n y c h c z a s o p i s m l a d o z n a w c z n y c h n i e przerwało redagowania a n i też nie przestało pojawiać sie. p r z e c i w n i e powstały n o w e p e r i o d v k i . częściowo l u b całkowicie poświecone z a g a d n i e n i o m l u d o ¬ znawstwa l u b etnologii j a k A c t a T r o p i c a , Z e i i t s c h r i t l f u r Tropenwissenschaft u n d T r o ¬ p e n m e d i z i n , B a z y l e a 1944. t o m I . L e s Musees de Geneve, B u l l e t i n Menswel d e s Mu sees et Col¬ lections de la Y i l l e de Geneve. Geneve 1944. 30* �468 B u l l e t i n fie la Societe Suisse des A m i s de Г Е х 1 г ё т е O r i e n t . Z u r y c h 194-1. Cahiers F e r d i n a n d de Saussure, Geneve 1941. N e w ZciLscbrif-t f u r M i s s i o n s w i s s e n s c h a i l ( N o u v e l l e Revue do science m i s s i o n n a i r e ) , SehuneckłBeokenńed 1945. S e h w e i z e r i s c h e Z e i l s o h r i f t f u r P s y c h o l o g i e . 1944. A n n a l e n d e r P h i l o s o p h i s e h e n Gesellschaft Inner.schwerz. 1944. A f t t h r a p o s , R e v u e Internationale d ' E t h n o b g i e et de L i n g u i s l i q u e ; redakcje tegoż c z a s o p i s m a przeniesiono w r. 1939 z W i e ­ d n i a do F r y b u r g a Oprócz łych czasopism j a k пр.: pojawiły sic wartościowe ' publikacje 4- IIoffmanii-Kraver E d u a r d ; «Feste u n d B r a u c h e des S e h w e i z e r v o l k e s * . O p r a c o w a n i e n o w e pnzez P. Geigera, Z u r y c h 1940. R u I» i O b r . : «Volksfcunst a m B e m e r B a u e r n h a u s * . S c h w e i zerisebe Gesellschaft f u r Votkskund-e, Basel 1942. S p e i s e r F . : Л'егяисЬ einer S i e d l u n g s g c s c h i c h i e d e r Sud,see» (De-nkschriften der Schweiz. Natm-foraohenden G e s c l k e h a f l , t o m L X X V I I , Z u n - c h 19 W . W a l l e r E . : « I i i stor ische M c her d e r S c h w e i z u n d i h r e E n t w i e k l u n z u r hetiti«en Eindeokun.«» Z u r y c h 4 e u 1 i K a r o l " S c h w e i z c r Masken u n d M a s k e n b r a u c h e . . Z u r y c h 1943. Z n a c z n a cześć t y c h p u b l i i k a c y j jest poświęcona f o l k l o r o w i s z w a j c a r s k i e m u . 0 VI. K a t e d r y I etnologii i etnografii. P r z e d w o j n a ]>olrzeba k a t e d r e t n o l o g i i n a u n i w e r s y t e t a c h s z w a j c a r s k i c h nie b v l a zbvt a k t u a l n a , ze względu n a łatwość s t u ­ d i o w a n i a na w s z e c h n i c a c h państw sąsiednich, p r z e d e w s z y s t k i m we W i e d n i u , w Paryżu, H a m b u r g u . B e r l i n i e . W o j n a j e d n a k u t r u ­ dniła względnie w p r o s t uniemożliwiła s t u d i a za g r a n i c a , wobec tego nowsla-lv n o w e k a t e d r y e t n o l o g i i w k r a j u . I tak u t w o r z o n o we F r v b u r - u w 1939 katedrę e t n o l o g i i i p o w i e r z o n o i a e t n o l o g o w i światowej sławy p r o f d r W S c h m i d t o w i profesorowi e t n o h ^ i i na u n i w e r s y t e c i e wiedeńskim' założycielowi i d y r e k t o r o w i I n s t y t u l u A n t h r b p o . s - . n o a n e k s j i A u s t r i i przez Rzesze p-rof S c h m i d t przeniósł' sie т ca v m i n s t y t u t e m d o F r o i d e v i l l e pod F r y b u r g i e m U i e sie też mieści r e d a k c j a czasopisma «Anlhropos» N a u n i w e r svtecie w B a z y l e i w v k l a d a e l n 1 » e ogólna snccialna orof d r F e l i k s Speiser ' o d 1939 W G e n e w i e i s t r u ^ i e o d d a w n a k a t e d r a a n trooolo^i H.olcafH ^ Г ^ Ы с ^ Z r i m . T r ' i 2 Uóti r ^ w u i z o m d ćentc o d r M W Z C i i 'v, „ j ' P r t - C } l etnob " e od r P> 0 r ' A l f i e d Svińma^in N a u n i w m v ^ i i e I I I I I n I \t YuZbuZIul �469 t e l u utworzono docenturę etnografii prof, d r J . Gabus. w 1916, która powiemmo VII. L u d o z n a w s i w o w S z w a j c a r i i . N i e w ą t p l i w i e największa korzyścią, która i z o l a c j a w o j e n n a przyniosła e t n o g r a f i i s z w a j c a r s k i e j polega n a r o z b u d z e n i u z a i n ­ t e r e s o w a n i a sie f o l k l o r e m r o d z i m y m . Zaś z a i n t e r e s o w a n i e to r o z ­ b u d z o n o w sama porę, gdvż k u l t u r a l u d o w a zaczyna p o d w p ł y ­ w e m nowoczesnej c v w i l l z a e j i w S z w a j c a r i i szybko zanikać. Ce­ l e m g ł ó w n v m l u d o z n a w s i t w a s z w a j c a r s k i e g o jest n a r a z i e z b i e r a ­ nie zabytków k u l t u r y l u d o w e j . W t y m c e l u ' S z w a j c a r s k i e Towa­ r z y s t w o ' L u d o z n a w c z e (Schweizerisehe Geselłschait f u r V o l b k u n dc) o r g a n i z u j e p l a n o w e b a d a n i a w całym k u a i u , połączone z ->rom a d z c n i e i n w s z e l k i c h zabytków k u l t u r ' v Ludowe i Działalność T o ­ w a r z y s t w a L u d o z n a w c z e g o S z w a j c a r s k i e g o o b e j m u j e następując* dziedVinv k u l t u r y l u d o w e j - medycynę l u d o w a p o d k i e r o w n i c t w e m S t o l l a i H o f f m a i m - J v r a y e r a pieśń i poezje l u d o w i p o d k i e r H o f f m a r m - K r n e r a i John " m i e s z k a n i e w i e j s k i e p o d k i e r dhiż H S d w a b , i H a " s i iХ а Г ' s z t u k ę l u d o w a p i l k i e P Ge - e r a В" W e i s s a m i e sca u a l n l c z e ' P i e l . r z y n r k i w o r v w v m i d k i e r F r ic-sia E i a S m ' Sstonrznn-ludo/n^wcM и ' kier П W a T i S 1 to' z na w c z v e h W celu ш , г 2 1 K n w o ^ S i 7 h ^ n i . r m a t e r i X п г п Г ы е о ^ , ^ \yr-uLn i i ł L E m T n ./v \ t m d l i ^ Г ! Jiim^ w kOVrvrn L S• m i i e i R M n " d o z n a ^ ^ Pora Szwajcarskim T o w a r z y s t w e m L u d o z n a w c z y m 'także i n n e i n s t y t u c j e niemało się przyczyniają do b a d a n i a i g r o m a d z e ­ n i a zabytków k u l t u r y ludowej j a k ; s e m i n a r i a g e r m a m s t v k i i r o m a n i s t v k i n a u n i w e r s y t e t a c h , i n s t y t u t y geograficzne i a r c h i w u m f o n o g r a f i c z n e na u n i w e r s y t e c i e w " Z u r y c h u , i n s t y t u t y l i n g w i s t y ­ czne zajmujące się o p r a c o w a n i e m słownika narzeczy szwajcar­ s k i c h oraz towarzystwa n a u k o w e w poszczególnych k a n t o n a c h L u d o z n a w s l w o s z w a j c a r s k i e o g r a n i c z a się na r a z i e do z b i e ­ r a n i a zabytków k u l t u r y l u d o w e j ; podział na t e r y t o r i a l u d o z n a w ­ cze, k w e s t i a w p ł y w ó w i p o c h o d z e n i a poszczególnych elementów k u l t u r y l u d o w e j n i e jest jeszcze a k t u a l n a , lecz wołno ż y w i ć u z a ­ s a d n i o n e nadzieje, że i te z a d a n i a zostaną pomyślnie rozwiązane, gdyż s u m i e n n a p r a c a u c z o n y c h , i c h wytrwałość i zapał oraz za i n i e r e s o w a n i e się społeczeństwa i . j e g o ' j a k i władz państwowych �•i70 przychylność są jHM-yka. że eeje te zostaną osiągnięte. P u b l i k a c j e i w v k l u d v popularyzują w y n i k i badań, zwracają uwagę społe­ c z e ń s t w a ' n a wartość i znaczenie k u l t u r y l u d o w e j ; p o p i e r a sie i o r g a n i z u j e wvs.te.pv w s t r o j a c h l u d o w y c h , pielęgnuje się świad o m i c g w a r v i narzecza l u d o w e i t o n i e t v l k o wśród l u d u lecz i w sferach'intelektualnych. W s z y s t k i m t v m p r a c o m l u d o z n a w c z y m przyświeca jeden c e l ; u p r a c o w a n i e a t l a s u e t n o g r a f i c z n e g o S z w a j c a r i i . P o r ó w n y w a sie często S z w a j c a r i e do z w r o t n i c y , dzięki r o l i j a k a o d g r y w a w W m u n i k a c j i m i e d z y k r a j a m i E u r o p y północnej i południowej oraz z a c h o d n i e j i w s c h o d n i e j . R o l e z w r o t n i c y - k u l t u r , p o s u w a j a c y r h sie 7. z a c h o d u n a wschód, CZA- n a odwrót ' S z w a j c a r i a odgrywała n i e t y l k o w epoce h i s t o r y c z n e j lecz już w o k r e s i e p a l e o l i t u j a k w y ­ kazują w y k o p a l i s k a ' i jeszcze pokażą b a d a n i a e t n o g r a f i c z n e . ' Frvburg, Szwajcaria. 7'. С. 1. А. P. Chodiidlu INFORMATION" «-Biuletm C o m m i s s i o n I n t e r n a t i o n a l e des A r t s et T r a d i t i o n s P o p u l a t e s * który b v ł o d d a w n a o c z e k i w a n y , ukazał sie nareszcie w l i p c u hr. W v s z e d ! n r 1 i 2. Jest o n w v r l a w a n v w języku f r a n ­ c u s k i m i a n g i e l s k i m . Na razie rozmiary jego są bardzo' s k r o m n e , ale m a m v nadzieję, że i pod t y m względem nastąpi z m i a n a . Mała objętość b i u l e t y n u p o w o d u j e z konieczności n i e z m i e r n i e zwięzłe u j m o w a n i e ciekavvvch n a ogol i n f o r m a c j i . W n i e j e d n y m w y ­ p a d k u pragnęłoby sic dowiedzieć czegoś więcej zwłaszcza jeżeli r h o d s i o , p r a w y 'które już p o p r z e d n i o były d a w a n e n p w t p r a w o z d a n i u z H f W a l n e g o Z g r o m a d z e n i a С I A P j a k i w szeroko rozesłanych l i t o g r a f owa n y d , materiałach o b r a d ' tegoż Zgroma­ dzenia. ' Możliwe j e d n a k , że z u z a s a d n i o n y c h i poważnych powodów S e k r e t a r i a t G e n e r a l n y widział sie z n i e w o l o n y do p o n o w n e g o p r z y ­ p o m n i e n i a i to z p e w n y m i uzupełnieniami wiadomości zasadniczo już z n a n y c h . Z szczególną radością d o w i a d u j e m y się z n r 1, że wreszcie z początkiem r o k u 1949 zacznie wychodzić « L a o s » , którv wypełni dotkliwą pustkę powstała w s k u t e k zaprzestania w y d a w a n i a w r. 1946 «M.useion» i «Rechere.hes.». N i e m n i e j trzeba z. w i e l k i m u z n a n i e m powitać, że inicjaływa, z którą n a W a l n y m . Z g r o m a d z e n i u wvstapHi członkowie I V S e k ­ cji С. I . A . P., a t o d r V i r g i l B u r b i r o , p r o f . G. de A p a r i c i o i p . G. H . �471 R i v i e r e , znalazła l a k szvbka realizacje pracz zwołanie w d n i a c h 9—12 października be, międzynarodowej k o n f e r e n c j i d l a s p r a w zagadnień b u d o w n i c t w a , względnie o d b u d o w y we i , która się o d ­ będzie w Rudapew.de. Szczególny n a c i s k w p r o g r a m i e o b r a d kła­ dzie sie n a uwzględnienie i w y z y s k a n i e w budownictwie w i e j s k i m elementów f o l k l o r y s t y c z n y c h . " 2e rzad węgierski udzielił t e m u przedsięwzięciu daleko idącej pomocy zawdzięcza sie n a t u r a l n i e w p i e r w s z y m rzędzie M i n i s t r o w i O d b u d o w y i R o b o l P u b l i c z n y c h , u J Darvas iak i podsekretarzowi stanu d r Rorbiro N i e n m i e i e d n a k jest ^ z n a m i e n n y m że koncepcje pr/yjete w r 1047 przez W a l n e Z g r o m a d z e n i e ' С / 1 \ P sa u z n a w a n e j a k o pożylec/n/ i podzielane nrzez węgierskie" koła'of ic i a l n e 7 dalsze-o c i a - u h i u etvnu d o w i a d u h o n v < e o DOSIOBach w ^ i m z a c i i w y m a n y wv l a w n ctw ustanowieniu s voemliuw d a s a ów m l k l m y s t y c z v d o ł cokraiowró w w Кчп-idzic W l e i soirawie w s r e 4 k i c l i w a dtmmści^fJ^ Paryż, X V I , A v e n u e ^ K l e h e r H I D y s k u t o w a n a na' W a h i v m Z g r o m a d z e n i u s p r a w a M i e d z y n a - ' r o d o w y c h A r c h i w ó w M u z y k i ' L u d o w e j w G e n e w i e została należy­ cie załatwiona. A r c h i w a pozostają n a d a l w Genewie p o d zarzą­ dem prof. E u g e n i u s z a P i t t a r d <i. t v m , że k i e r o w n i c t w o n a u k o w e obiela С. I . A / P T O rozwiązanie ułatwia i stolnic, prace I X Sekcji ( m u z v k a i tańce) C. L A . P.', oraz wyłonionemu s p e c j a l n e m u k o ­ mitetowi m u z y k o l o g i c z n e m u który o p r a c o w u j e w l e j c h w i l i j e d ­ nolite zasady'techniczne zbierania i U w a l a n i a m u z y k i l u d o w e j . W a ż n a ' jest dalej wiadomość, że Międzynarodowa R a d a M u ­ zealna uchwaliła przystąpienie do ścisłej współpracy z С. I . A. P. O b o k krótkich sprawozdań o obeenvm stanie 'badań n a u k o ­ w y c h w nas/.vm zakresie w L u k s e m b u r g u . B e l g i i , i n a Cyprze, b i u l e t y n i n f o r m u j e , że w d n i a c h 9 — 1 2 września odbędzie sie w T u r y n i e piaty Narodowy Kongres d i Tradi-zioni Popolari, a w r e ­ szcie podaje d a t y i m i e j s c a o d b y w a n i a w r o k u bieżącym m i ę d z y ­ n a r o d o w y c h kongresów a to n a u k a n t r o p o l o g i c z n y c h { e t n o l o g i c z n v c h w B r u k s e l i i geografii w L i z b o n i e ' B i u l e t y n n r 2 rozpoc/лпа sie u w a g a m i prof. A r n o l d a V a n Gcneppa n a t e m a t p o t r z e b y j e d n o l i t e j t e r m i n o l o g i i międzynaro­ d o w e j n a u k e t n o g r a f i c z n y c h , ezvm j a k w i a d o m o obszernie z a j m o ­ wało się o s t a t n i / W a l n e Z g r o m a d z e n i e С I . A. P. D a l e j p o r u ­ szono t a k bardzo a k t u a l n a sprawę p o m o c y zakładom n a u k o w y m z n i s z c z o n y m przez wojnę i zwołanej p r z e z U . N . E . S. C. O. w d n i a 2 6 - 2 9 l i p c a do Paryża k o n f e r e n c j i , której z a d a n i e m s t w o ­ rzenie światowego k a t a l o g u dolvichczas zebranej m u z v k i l u d o w e j Treść te uzupełniają krótkie s p r a w o z d a n i a o o b e e n v m stanie b a ­ dań e t n o g r a f i c z n y c h i ' ełnolo"icznvch w Jugosławii i t d �472 COMMISSION I N T E R N A T I O N A L E DES ARTS ET POPUEAIRES, TRADITIONS- której stała siedziba z n a j d u j e sie obecnie w Paryżu, odbvl-a. w d n i a c h 1 - 5 października 1947 s w o j e trzecie W a l n e Z g r o m a ­ dzenie. P r z e d m i o t e m o b r a d była r e o r g a n i z a c j a samej K o m i s j i , p r z e dusikowanie zadań w o b l i c z u z m i e n i o n y c h stosunków p o w o j e n ­ n y c h , o d n o w i e n i e s t a r y c h i zadzierzgniecie n o w y c h kontaktów m i e d z y b a d a c z a m i e t n o l o g i i i e t n o g r a f i i różnych krajów, a w r e ­ szcie u s t a l e n i e w s k a l i międzynarodowej współpracy n a u k o w e j . O d razu trzeba zaznaczyć, że b a r d z o duże j e s t ' z a i n t e r e s o w a ­ nie d a l s z y m i s t n i e n i e m C. L A . P.'u i o d c z u w a n i e p o t r z e b y stałego k o n t a k t u i ścisłej współpracy iniędzy n a u k o w c a m i różnych k r a ­ jów. Znalazło (o swój w y r a z v w ilości krajów reprezentowanych i iiczeslniezac.vc.li w obradach. Świadczy o t y m i f a k t , że udział w n i c h wzięli także j a k o o b s e r w a t o r z y p r z e d s t a w i c i e l e V. N . E . S. C. O. (zastępca generalnego dyrektora, p r o f . Лап T h o m a s i M i s s Y e n e t l L a w ł e r ) oraz Międzynarodowego B i u r a Pracy ( p a n i M o ­ reli). Następujące k r a j e wysiały s w y c h p r z e d s t a w i c i e l i : 1) A n t y l e , 2) Argentyna';;.?) A u s t r i a , ' 4 ) B e l g i a , ó) B r a z y l i a , (i) W i e l k a B r y ­ t a n i a / 7) ' Bułgaria, 8 ) Czechosłowacja, 9 ) ' D a n i a , 10) F r a n c j a . 11) Grecja, 12) H o l a n d i a , 13) I r a n , 11) I n d o c h i n y , 15) I t a l i a . . Ifi) L i b a n , 17) M e k s v k . 18) R u m u n i a , 19) P o l s k a . 20) P o r t u g a l i a , . 21) S z w a j c a r i a , 22) S t a n y Zjednoczone A. P., 23) Szwecja. 21)'Ти,гcja, 25) W ę g r y . ' ' Niektóre kra je, które biorą udział w p r a c a c h С. I . A. P. z róż­ n y c h powodów nie mogły przysłać s w o i c h zastępców, co j e d n a k zostało uwzględnione С znalazło swój w y r a z p r z v w v b o r r e n o ­ w y c h władz n a okres 1947—1950. N a d t o w o b r a d a c h brały udział i nieiktóre osoby, które nie występowały w charakterze delegatów-.. Otwierając Obrady prezes Ć. I . A." P.'u p a n A I h e r l M a r i n u s ( B e l g i a ) przedstawił znaczenie f o l k l o r u d l a a k c j i zbliżenia narodów. T r z e b a podkreślić, że obranie tego właśnie t e m a t u było bardzo szczęśliwe. J a k p o w s z e c h n i e w i a d o m o , na ogól mówiąc w zbliżeniu k u l t u r a l n y m kładziono dotychczas naprawdę główny nacisk n a w z a j e m n e i n f o r m o w a n i e s i ę ' t y l k o o p e w n y c h p r z e j a ­ w a c h i osia«niee.iaeh k u l t u r a l n y c h B i a i i o przy t v m p o d uwagę n p w liter^aWze autorów rzeczywiście n a j w y b i t n i e j s z y c h , l u b c h w i l o w o najbardziej r o z r e k l a m o w a n y c h a podobnie przedstawia sie i s p r a w a w i n n y c h działach osiągnięć k u l t u r a l n y c h Na tym w s z y s t k i m wycisnęły swoje piętno p r z e k o n a n i a i z a p a t r y w a n i a , . �173 * J 'l ! • i 1 '•• : v ' !• •' :i f : ! 4 r n i e d a w n o powszechne, a i d z i s i a j jeszcze dosyć s i l n i e z a k o r z e ­ n i o n e , które m o ż e m y określić j a k o e l i t a r n o - i n t e l e k l u a t i s t y e z n e . N i e wchodząc w wartość obiektywną poszczególnych elementów lego w s z y s t k i e g o , eo p r z y z w y c z a j o n o się nazywać k u l t u r a jakiegoś n a r o d u , w przeciwieństwie d o jego f o l k l o r u , t r z e b a j e d n a k p o d ­ kreślić, że d l a p r a w d z i w e g o i trwałego zbliżenia narodów -które bez należytego w z a j e m n e g o p o z n a n i a n i e jest możliwe f o l k l o r t a k często t r a k t o w a n y z p e w n y m lekceważeniem, p o s i a d a n i e n m i e i sze, a n i e r a z n a w e t i większe znaczenie. O b r a z u j e n a m b o w i e m zarówno duchową, j a k i ' m a t e r i a l n ą kulturę s z e r o k i c h DIRS 11 tł.rodu. Jest to przecież co innego, aniżeli n a w e t c i e k a w e osiagnięcia n i e r a z małych, l u b większych g r u p intelektualistów. M o r z y l a k łatwo ulegają złudzeniom, że d a j a w y r a z p r a w d z i w e j k u l t u r y swego k r a j u . J a k takie nieporozumienie''może u j e m n i e zaciążyć także i w zakresie p o l i t y k i , tego n a j l e p s z y m d o w o d e m wyobraże­ n i a o N i e m c z e c h przed i p o r o k u 1933. T o w s z y s t k o co doszło w t e d y do głosu z osiągnięciem władzy przez H i t l e r a określano j a k o o d .lępslwo o d ' p r a w d z i w e j k u l i m y n i e m i e c k i e j T v l k o że ta t a k zwana p r a w d z i w a k u l t u r a była'przede w s z y s t k i m t o w a r e m eksp o r t o w e i cieszącym sie n a rvnini w c w n c l r z n v m b a r d z o o g r a ­ n i c z o n y m p o p y t e m : Bezstronne'zaś b a d a n i a etnołogiczno-hutor v r v n e na każdym n i e m a l k r o k u w v k a z v w n l v że k u l t n r a т я ч i I n b i z w v J l e d u n a w e ) n a różnice ' w s t o p n i u wykształcenia p r z e d s t a wiała % r S o l a inaczej w\«szuucenia p r z c u s i a Poza prezesem M a r i n u s e m porusza! także to z a g a d n i e n i e o d nośnie zresztą t y l k o do jednego działu, d a w n y prezes С. I . A. P/u prof, d r O t t o L e h m a n n . N i e mogąc osobiście uczestniczyć w o b r a d a c h przesłał Z g r o m a d z e n i u swoje u w a g i i sugestie p t . « Znaczenie i wartość s z t u k l u d o w y c h w życiu m i e W ™ a r o d o w v i n , ( L m r p o r t a n e e et la y a l e u r d e A r t P o p u l a i r e d a m l a y i e I n t e r n a ­ tionale). Zresztą trzeba t u nadmienić, że p o d t v m w z g l ę d e m n i e i s t ­ nieje różnica zapatrywań w łonie С. I . A. P., której obowiązujący statut, a r t . 2 wyraźnie p o w i a d a : « G ł ó w n v m с e ł e m j e s t p i o¬ wad zenie badań porównawczych nad 'obycza­ jami i z w y c z a j a m i ludów, j ак 'rów n i eż miedzyn a r o d o w a k o o r d y n a c j a badań e t n o g r a f i c z n y c h i f o Lk 1о г у s t y c z n у с h. W o g ó l n o ś c i z m i e r z a ona ( K o m i s i a) w t у m z a k r e s i e do r o z w i j a n i a W Z 'diemneeo z r o z u m i e n i a sie ludów przez odslan i a n i e w s p ó l n y c h p o d s t a w c y w i l i z a c j i i 7 <м> d ności /Msadniezvch d'! żeń człowieka. �474 W r e f e r a t a c h , w y p o w i e d z i a c h i r e z o l u c j a c h znalazła pełny w y r a z szerokość c e l ó w " С I . A . P.'u, dotychczasowe poważne osią­ gnięcia i konieczność uzupełnienia d a w n i e j s z y c h ujęć różnych z a ­ gadnień. N a d t o zwrócono uwagę i n a n o w e p o t r z e b y , j a k i e p o w o ­ d u je z r e o r g a n i z o w a n i e pracy w odmiennych, a pod n i e j e d n y m względem n o w y c h w a r u n k a c h p o w o j e n n y c h . S a m e r e f e r a t y i bodące i c h w y n i k i e m rezolucje można bv podzielić n a : a ) s p r a w y o c h a r a k t e r z e o r i e n t a c y j n y m , b ) d o t y ­ czące zagadnień o r g a n i z a c y j n y c h , c) m e t o d o l o g i c z n y c h , a w r e s z c i e d) problemów s p e c j a l n y c h ' Duża uwagę poświecono w czasie Z g r o m a d z e n i a informa­ c j o m d o s t a r c z o n y m przez członków С I . А. P., a które d o t v c z v l v badań f o l k l o r v s t V e z m c h i e t n o g r a f i c z n y c h w poszczególnych k r a ­ j a c h . Uwzględniono ' t a k ż e z m i a n y , j a k i e zaszły o d r o k u 1940, a w r e s z c i e " i s t r a t y p e r s o n a l n e i' rzeczowe s p o w o d o w a n e p r z e z wojnę. Dalsze z b i e r a n i e i uzupełnianie odnośnych d a n y c h z a l e ­ cono S e k r e t a r i a t o w i G e n e r a l n e m u , który pozostaje p o d "energiczi r v m i w y i r a w n v m ; k i e r o w n i c t w e m pana d ouк id e N i c w v m a - a omówienia konieczność stałe-o Gromadzenia w e l k i c h materiałów i n f o r m a c y j n y c h przez S e k r e t a r i a t Genialny W l e n t y l k o przecież snosób inożna umożliwić w s z v s l i k i m człon­ k o m d o k ł a d n ą , a d l a i c h ' p r a c niezbędni} orientację. vVvra7i.-m powszechnego o d c z u w a n i a tej polrzeby bvla i u c h w a l o n a l e z o h i c j a treści następującej: «C. i . A. P. s t w i e r d z a , że m i m o w s z y s t k i c h w v s i l i k o w , " j a k i e zostały podjęte od c h w i l i ukończenia w o j n y , celem z e b r a n i a wiadomości o " p r a c y n a u k o w e j w l a t a c h 1940—45, zebranie t y c h i n f o r m a c j i pozostaje i n a d a l j a s k r a w o niewystarczające w zakresie e t n o g r a f i i , f o l k l o r u i nauk pokrewnych; że p u b l i k a c j a zbiorów, b i b l i o g r a f i i r e t r o s p e k t y w n e j r o z p o ­ częta w r o k u 1945 z i n i c j a t y w y Międzynarodowego Urzędu M u ­ zeów, z współpraca С. I . A.* P. została p r z e r w a n a , o i l e c h o d z i o cześć e t n o l o g i e z n a . W o b e c lego w z y w a sie Zarząd i S e k r e t a r i a t G e n e r a l n y do ożycia w s z e l k i c h właściwych środków celem p o n o w n e g o p o d j ę ­ cia tej pracy. W z y w a sie p r z y t v m w s z y s t k i c h członków С. I. A. P., j a k również i n s t y t u c j e e t n o g r a f i c z n e i f o l k l o r y s t y c z n e , b y zechciały udzielić j a k n a j d a l e j idącej p o m o c y celem " z a p e w n i e n i a p o w o d z e ­ n i a ternu n o w e m u wysiłkowi. Korzystając z Lej sposobności p r z y p o m i n a sie konieczność, stałej wymiany publikacji i wiadomości biblio- �475 g r a f i c z n y c h pomiędzy członkami С. I . A. P. oraz k r a j o w y m i , zainteresowanymi instytucjami. " W r e s z c i e zaleca sie S e k r e t a r i a t o w i G e n e r a l n e m u z o r g a n i z o ­ w a n i e w l v m c e l u o d p o w i e d n i e g o •biura, oraz u p r a s z a sie o p o ­ m o c o r g a n i z a c j e międzynarodowe, których p r o g r a m p r z e w i d u j e działalność w i v m z a k r e s i e . . ' I n n a sprawę dotycząca k o n c e n t r a c j i materiałów i n f o r m a c y j ­ n y c h , celem łatwiejszego i c h uprzystępnienia w s z y s t k i m z a i n t e ­ r e s o w a n y m poruszył p r o f . С. B r a i ł o i u ( R u m u n i a ) . C h o d z i m i a n o w i c i e o Międzynarodowe A r c h i w a M u z y k i L u d o w e j , które p o m y ś l i d a w n i e j s z y c h starań С. I . A. P. zostały s t w o r z o n e ' w r o k u 1943 n a p o d s l a w i e specjalnego s t a t u t u i umieszczone w M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w Genewie. Powzięto następująca uchwałę: «С. I . A. P. zważywszy, że s t w o r z e n i e w r o k u 1943 Międzynarodowych A r c h i w ó w M u z y k i L u d o w e j p r z v M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w Genewie, s t a n o w i r e a ­ lizacje p r o j e k t u , który zaliczył do p r o g r a m o w e j działalności С. I . A. P . ' u już K o n g r e s ' o d b v l v w r . 1928 w P r a d z e , p o c z u w a sie do obowiązku wyrażenia podziękowania twórcom A r c h i w ó w , j a k n i e ­ m n i e j władzom m i a s t a i k a n t o n u G e n e w y , których p o m o c umożli­ wiła .to t a k ważna realizację. Z w a ż y w s z y z d r u g i e j s t r o n y , że te A r c h i w a sa przeznaczone do n i e s i e n i a i s t o t n e j ' p o m o c y p r z v b a d a n i a c h e t n o g r a f i c z n y c h i f o l k l o r y s t y c z n y c h , j a k n i e m n i e j w p r a c y S e k c j i M u z y k i С. I . A. P.... p r z y j m u j e sie do wiadomości, życzenie wyrażone przez założycieli A r c h i w ó w Międzynarodowych M u z y k i L u d o w e j , p o d ­ d a n i e i c h władzy С. I . A. P. W o b e c tego p o s t a n a w i a sie przyłączenie t v e h A r c h i w ó w do С. I . A. P.'u i poleca Zarządowi u r e g u l o w a n i e w p o r o z u m i e n i u z k i e r o w n i k a m i .Archiwów warunków Lego przyłączenia i za]>ewnienia ich w y k o n a n i a * . W ś r ó d s p r a w o r g a n i z a c y j n y c h duża uwagę zwrócono n a s t w o r z e n i e p o m o c y t e c h n i c z n e ] ' z e s t r o n y С. I . A . P.'u w o r g a n i ­ z o w a n i u badań folklorystycznych i etnograficznvch w krajach, które jeszcze n i e posiadają o d p o w i e d n i c h własnych instytucji. Oprócz tego z a s t a n a w i a n o sie n a d sposobem z o r g a n i z o w a n i a p o ­ mocy d l a i n s t y t u c j i b a d a w c z o - n a u k o w v e h , które ucierpiały w s k u ­ tek w o j n y . Z a g a d n i e n i e m p i e r w s z y m zajęli się s p e c j a l n i e p. M e h d i B a r k e c h l i ( I r a n ) i prof.' F . D e A p a r i z i o (Argentyna). D r u g i e , podkreślając, że jest o n o b a r d z o a k t u a l n e i ważne, przedstawili prof, dr O s h a n A l i s b a h ( T u r c j a ) , prof. F. D e �(70 A p a r i с i о, prof. S i g u r d H г i x o n ( S z w e c j a ) , prof. S t . К у r i a , k i d i s ( G r e c j a ) , dx I . C. P e a t e ( W i e l k a B r e t a n i a ) , p r o L d r A n d r z e j M e l i с h e r c i k (Czechosłowacja), d r H a n - V i F е n g ( C h i n v ) i p r o f . К. P. С h a 11 o p a d h v a v ( I n d i e ) . P o s t a n o w i o n o , powierzając t e c h n i c z n e wv-konanic S e k r e t a r i a ­ t o w i G e n e r a l n e m u , zebrać z w s z y s t k i c h krajów dotkniętych s t r a ­ t a m i w o j e n n y m i d a n e dotyczące'szkód w z b i o r a c h , urządzeniach i l d . Równocześnie postanowiono, że wszyscy członkowie m a j a zgłosić w j a k i m s t o p n i u m o g l i b y ze s w o i c h zasobów przyjść z p o ­ mocą p o s z k o d o w a n y m . B a r d z o w i e l e u w a g i i referatów poświecono zagadnien i o m m e t o d o 1 o g i с z n у m . Stanowią one bezwzględnie n a ­ der poważny d o r o b e k o b r a d i p o w i n n y zostać dokładnie osobno rozważone. Nie jest to m o ż l i w e w krótkim s p r a w o z d a n i u , którego celem jest p o i n f o r m o w a n i e o p r z e b i e g u W a)nego Z g r o m a d z e n i a . Sadzę n a w e t , że w s z y s t k i e r e f e r a t y tego działu p o w i n n y b v zostać przełożone n a język p o l s k i , co ułatwiłoby dokładne zazna j W . e n i e się z treścią i u m o ż l i w i ł o szersza i bardzo c e l o w a i potrzebna d y ­ skusję. T Prof. R a f a ł C o r s o ( N e a p o l ) m ó w i ł na temat «Pożytku, j a k i b v osiągnięto przez s k o o r d y n o w a n i e różnych zapatrywań d o ­ tyczących z a k r e s u i p r z e d m i o t u folkloru» ( U t i l i t e d ' u n e c o o r d i n a ­ t i o n des d i f f e r e n t * p o i n t de vue c o n c e r n a n t ]e d o m a i n e e l 1'objet d u f o l k l o r e ) . P r z s ^ o m i n a m , że p r o f . Corso jest n i e t v l k o w y b i t ­ n y m u c z o n y m , ale i r e d a k t o r e m t a k b a r d z o cenionego * F o l k l W » . Cieszący sie w i e l k a powszechną p o w a g a A r n o l d Van G e n u е р ( F r a n c j a ) poruszył sprawę-konieczności u s t a l e n i a m i ę ­ d z y n a r o d o w e j t e r m i n o l o g i i n a u k e t n o g r a f i c z n y c h (Necessite d W t e r m i n o l o g i e " i n t e r n a t i o n a l e d a n s les Sciences' c l h n o g r a p h i q u e s ) . D o k t o r P. J . M e e r t e n s ( H o l a n d i a ) zgłosił uchwalona przez z e b r a n y c h rezolucje o «Konieczności przyjęcia p e w n y c h r e ­ guł międzynarodowych" dolvcsaeyeh układania atlasów e t n o g r a ПгагуеЬ». Z a g a d n i e n i e m s p e c j a l n y m zajął się p a n M . V. U. S a v c e (Manchester), a m i a n o w i c i e etnografia .ekologiczna., czvii do­ mową i z o r g a n i z o w a n i e m d l a odnośnych badań współpracy m i ę ­ d z y n a r o d o w e j ( E t h n o g r a p h i c «ecco)og'ique» o u d o m e s l k p . e 'et c o l ­ laboration internationale). P. M a r c e l M a g e t ( F r a n c j a ) w v s l a p i l г r e f e r a t e m określo­ n y m j a k o « U w a g i wstępne, .które dotyczą M e t o d i T e c h n i k i p o ­ szukiwań e t n o g r a f i c z n y c h * (Mćthodes' et t e c h n i q u e s dans la r e ­ cherche ethnogYaphique. T r a e a i l d ' E ' q u p e etc... T e c h n i q u e s : des- �+77 .мп, p h o t o g r a p h i c , f i l m , d i s q u c , n o t a t i o n p h o n o l i q u e s n o t a t i o n e h o r e o g r a p h i q u e . d o c u m e n t a t i o n etc.). D a l e j nalezv Lulaj wspomnieć o ż y w e j d v s k u s i i , j a k a sie w y ­ wiązała odnośnie projektów i p o t r z e b w y d a w n i c z y c h , oraz w y ­ mianę m v s l i w p r z e d m i o c i e o r g a n i z a c j i p r a c v n a u k o w e j i l d . Wśród z a g a d n i e ń s p e c j a l n y c !>,' którym się z a j m o ­ w a n o , n a p l a n p i e r w s z y wysunęła się s p r a w a urządzenia w r o k u 1952 Międzynarodowej W y s t a w y S z t u k i L u d o w e j w B e m i e . Sama m\śl b v i a już skonkretyzowaną w токи 1931 i t o p r a y u d z i a l e ówczesnego sekretarza T o w a r z y s t w a L u d o z n a w c z e g o p r o f . U . J . K . dr. A d a m a F i s c h e r a . Podjęta podówczas przez С. I . A . P. i n i c j a t y w a została w szeregu krajów p r z y c h y l n i e przyjęta i r o z ­ poczęto k r o k i wstępne. W y b u c h w o j n v u n i e m o ż l i w i ł realizacje lego pożytecznego i celowego z a m i e r z e n i a . Obecnie i s t n i e j e u z a s a d n i o n a n a d z i e j a , że sie to u d a . W ł a ­ dze k a n t o n u i m i a s t a B o r n a śluza p r z y t y m p o t r z e b n a pomocą. D l a uniknięcia nieporozumień trzeba jednakowoż zaznaczyć, że W y ­ stawa jest pomyślana bardzo szeroko i b y n a j m n i e j n i e o g r a n i c z a sie do s a m e j s z t u k i l u d o w e j . W skróceniu p o d a j e m y t u t a j rezo¬ lucję p r z e d s t a w i o n a przez p . D a n i e l a B a u d-JJ о v v, prezesa Szwajearskeigo K o m i t e t u N a r o d o w e g o S z t u k i L u d o w e j : «C t A P stwierdzając, że e t n o g r a f i a i f o l k l o r nadają sie w sposób w v j a i k o w v do o n a n i z o w a n i a w y s t a w i międzynarodowych m a ­ n i f e s t a c j i ' które by w sposób bezsprzeczny w'vkazvwalv pokre­ wieństwa i a k i e ' i s t n i e i a m i e d z y r ó ż n y m ' i formami c y w i l i z a c j i a równocześnie sadzać' że m o - a one f w y s t a w i ) także .łużyć p o t r z e b o m badań e t n o g r a f i c z n y e h " i f o l k l o r y s t y c z ­ n y c h "ż\-wiac n i d t o nrzeświadczenie^że te«o r o d y n u i m n i f e s t a c e ' nieuz'vn^ szeroka nubhczność X n o ^ w n ^ i w v ^ w C e wVsoktei т ™ ve i I i i do we i pod auspicjami О I A P wtrlości wilio" l ! I r i n i i i h sie o d b v ć Z l e r a sie z a t e m Zarządowi: p r z y g o t o w a n i e p l a n u w v s l a w v i manifestacji o charakterze etnograficznym i folklorystycznym... który mógłby zostać w niedługim czasie p r z e d s t a w i o n y z a i n t e r e ­ sowanym' instytucjom... W r e s z c i e upoważnia się Zarząd, o ile będzie uważał to za potrzebne do u t w o r z e n i a specjalnego K o m i t e t u , którego z a d a n i e m b y było z b a d a n i e i z r e a l i z o w a n i e różnych związanych z w y s t a w a projektów*. ' ' ' ' �-178 O b o l i w v s t a w y p o d o b n e m u c e l o w i m a j a slużvć m i ę d z y n a r o ­ d o w e festiwale m u z y k i , tańców i w i d o w i s k f o l k l o r y s t y c z n y c h . T e n p r z e d m i o t referowała t a k szczególnie w t y m zakresie k o m p e t e n t n a dr E l ż b i e t a B u r e l i e n a 1, przewodnicząca O g n i s k a S z t u k i L u d o w e j w N o w y m J o r k u i K o m i t e t u N a r o d o w e g o Sztuk L u d o ­ w y c h Stanów Z j e d n o c z o n y c h A. P. W ś r ó d tematów s p e c j a l n y c h p o m s z i m v r h n a Z g r o m a d z e n i u n i c można pominąć m i l c z e n i e m szczególnie o r y g i n a l n e g o r e f e r a t u dr V i r g i l B o r b i t o , p o d s e k r e t a r z a s t a n u M i n i s t e r s t w a Robót P u b l i c z n y c h ( W ę g r y ) , p o d tytułem ^Doświadczenia z a r c h i t e k t u r a chłopską p r z y o d b u d o w i e w s i , i w y w o d y p . G. H . R i v i e r ( F r a n c . j a ) p l / . R o i a folkloru w odbudowie wiejskiej.. O i l e c h o d z i o o r g a n i z a c j e wewnętrzna C. 1. A. P. to p r z y ­ jęto podział n a 10 s e k c j i f a c h o w y c h , wyposażonych w duża s a ­ modzielność. Sa one następujące: 1. B i b l i o g r a f i a , 2. T e o r i e ogólne, M e t o d o l o g i a , T e r m i n o l o g i a , 3. Muzea, Z b i o r y , A r c h i w a , Ośrodki materiałów i n f o r m a c y j n y c h 4. M i e s z k a n i e , ' praca technologia Ó. Społeczeństwo r e l i g i a ' p r a w o 6 L i t e r a t u r a 7 S z t u k a d r a m a ­ t y c z n a i zabawv 8. S z t u k i p i e p r z n e i d e k o r a c y j n e kostiumy У. M u z y k a i taniec, 10. W y s t a w y , ' m a n i f e s t a c j e p u b l i c z n e i f e s t i ­ wale. Zarząd Główny n a o k i es 1917—1951) w y b r a n o w składzie n a ­ stępującym: prezes h o n o r o w y prof, d r O t t o L e h m a n n , prezes S a l ­ v a d o r de M a d a r i a g a . d r u g i prezes ( P r e s i d e n t - a d j o i n t ) A l b e r t M a r i n u s , v i c e - p r e z e s f prof. L u d w i k da Ga m a r a Cascudo. p r o f . К. P. Chattopadhvav, dr Duncan E m i i c h . prof. Sigurd E r i \ o n . d r T L Y u a n . Członkowie: Naji A l A s i l , p r o f . M a r i u s z B w b e a u . P. D a n i e l R a u d - B o v y , p r o f . C. B r a i l o i u , d r A l f o n s C a r r i z o , p r o f . K a r o l C n o ­ tek p r o f Mendes Correa p r o f Rafał Corso P P i o l r L u d w i k D u c h a r t r e , p. Searnus O'Du'ilearga p r o f . A r n o l d V a n Gennep, prof, d r W i k t o r G c r a n i b , p r o f , d r L e o n H a l b a n , p r o f . M e l v i l l e , i. H e r skowilis m o f P e r s i v a l R K i r h v n H a m i t KOS-ЭУ nro'f I я w i n lajflm p r o f ' c V a n d c r ' ł ecu w ' p r o f A i v W e i L i n < b l o m p r o f V T Mcndoza ,чоГ G F a i r W l-im-bous' p VY J P h i l Ł P ' E B RcKli-iVuez » V 1' s i v e e i r o f I Sedar W h n r Z f d r A d o l f Spamer P 1 Upoważniono Zarząd do uzupełnienia swego składu po p o ­ r o z u m i e n i u się z właściwymi c z y n n i k a m i niektórych krajów j a k : Z w i a a a k R a d z i e c k i , F i n l a n d i a , Jugosławia. E g i p t i J a p o n i a . S e ­ k r e t a r z e m G e n e r a l n y m pozostaje p. E . F o i m d o n k i d i s . �479 KONGRES NAUK ANTROPOLOGICZNYCH I NYCH Bruksela ETIOLOGICZ­ 15—23 s i e r p n i a 1<Ш. I I I sesja K o n g r e s u N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i E t n o l o g i e z i i v c h zgromadziła w B r u k s e l i p o n a d 200 p r z e d s t a w i c i e l i n a u k i г całego świata, głównie z E u r o p y i A m e r y k i . I ^ z e w i d z i a n e bvlv sekcje: antropologiczna, p r e h i s t o r y c z n a , e t n o l o g i i A f r y k i , A z j i , A m e r y k i , O c e a n i i , E u r o p y , m e t o d o l o g i i , so­ cjologii, muzykologii, sztuki "pierwotnej, l i n g w i s f v k i i fonetyki. D l a b r a k u dostatecznej ilości zgłoszeń referatów do niektórych s e k c j i , k i l k a z n i c h n i e zostało w y d z i e l o n y c h . Odpadła w ten sposób sek¬ cja inuzeologii, co można wytłumaczyć s p e c j a l n y m kongresem muzeolosów.' j a k i odbył sie w ' c z e r w c u ' w Paryżu, i odpadła r ó w ­ nież sekcja e t n o l o g i i e u r o p e j s k i e j co j a k na k o n - r e s odbywający sie w E u i o n i e iesl o b j a w e m dość с e k a w v m Z a g a d n i e n i a e u r o ­ pejskie nie sa p r z e d m i o t e m zainteresowań etnologów / E u r o p y z a c h o d n i e j poza n i e l i c z n y m i wyjątkami specialittów zaś t y c h zagadnień z E u r o p y środkowej i w s c h o d n i e j ' było n a k o n - r e s i e zafedwie k i l k u . •— i . Duże z a i n t e r e s o w a n i e wzbudziła sekcja m e t o d o l o g i i . Z w ł a ­ szcza referal v. d y r e k t o r a Musee de P H o m m e w Paryżu, prof. Л. L e r o i - G o u r l i a n . p t . *Les ( r a v u u x d u centre de d o c u m e n t a t i o n et des recherebes prehistoriques*. Zgromadził o n n a d z w y c z a j liczne a u d y t o r i u m , które z z a c i e k a w i e n i e m słuchało prelegenta, oraz oglądało wyświetlana jednocześnie krótkometrażówkę z p r a c w y ­ kopaliskowych przeprowadzanych pod kierunkiem 'prof. L e r o i G o u r h a n w grocie des F u r t i n s , Berze L a Y i l l e . P o n a d t o r e f e r a t prof. M . S. I l e r s k o v i t s ' a ze Stanów Zjednocz, n a t e m a t : «Ethnohistory a n d the s t u d y of c u l t u r a l d y n a m i c e * w v w o l a l ożywiona dvsku'sje zwłaszcza co do wyciągania wniosków z podobieńsw kulturowych Bardzo c i e k a w y ' p o d względem ujęcia i świetnie w\-4oszonv i>vl referat d y r e k t o r a Musće du Con«o B c b * w B r u ­ kseli p r o f d r F r ' Olbrerht's'a o sztuce w K o n « o R e W i j s k i n r <<LeU.de de Г-irt n l a s t i a u c d u C o n " o " B e l * e - methodes -t resułl a h » w r a z z V zeźroczami pięknych okazów - ł o w n i - s z t u k i B a lubViBakuba ' ^ Na ogół r e f e r a h miały c h a r a k t e r a n a l i t y c z n y , t y l k o n i e l i c z n e nawały s y n t e t y c z n e ujecie ' t e m a t u . Wśród n i c h wyróżnił się p o l ­ ski referat d r . P i o t r a Śzinagel-Radwańsikiego ( B r u k s e l a ) p t . : «P,roblemes des syntheses de Ja science de l ' h o n i m e ( d e l a necessite et du but de lantbropologie s,vnthelique>. Prelegent został z a - �480 pioszonv do wygłoszenia go w u n i w e r s y t e c i e w Londynie i w Hadze. • ' Prócz w y ż e j wymienionego prelegenta z Polaków byli obecni: ks. p r o f . Rosiński z W a r s z a w y ( r e f era I: « H e r e d i l v o f eve a n d h a i r colour i n m a n . ) ; p r o f . K . S i o l v h w o z K r a k o w a (ref.: 1. « L e l a l c o n l e m p o r a i n et le d e v e l o p p e m e n l de l ' a n t b r o p o l o g i e e n P o l o g n e » , 2. Q u e s t ce que l e s t le type on f a race anlbiropologique?»); prof. T . " S u l i m i r , s k i z L o m d v n u (ref.: 1. «Some r e m a r k s o n the S c y t h i a n e x p a n s i o n i n E u r o p e a b o u t 500 B . C.», 2. . M i x e d B r i t i s h - P o l i s h m a r r i a g e s a n d t h e p r o b l e m of m a t r i m o n i a l selec­ tion); d r .1. T u w a n ó w n a z Paryża (ref.: - E x p o s i t i o n des c o l l e c t i o n s e l h i m g r a p h i q u e s dans u n m n s e e » ) ; p r o f . Falckówna z K a l k u t y . Oprócz referatów cześć n a u k o w a k o n g r e s u stanowiło n a d a ­ w a n i e ph-t i pokazy f i l m ó w e t n o g r a f i c z n y c h . S t r o n a d o k u m e n i a m a t y c h filmów była " n a średnim p o z i o m i e . F r a g m e n t y jednego z a ­ g a d n i e n i a n i e b v l v z sobą powiązane l u b leż niewspółmiernie, do s w e j r o l i . p r z e d s t a w i o n e D o b r a bvła krótkometrażówka k a n a d y j ­ ska o obróbce k a m i e n i a : uwypuklała poszczególne e t a p y t e j t e c h ­ niki. K o n g r e s u r o z m a i c o n y bvł przyjęciami przez o f i c j a l n e c z y n ­ n i k i b e l g i j s k i e , p r z y c z y m n a j e d n y m z n i c h odbyła sie uroczystość d e k o r a c j i nestora n a u k a n t r o p o l o g i c z n y c h i e t n o l o g i r z n v c h , ' prof, dr. H . Ś. F l e u r e z L o n d y n u , o r d e r e m L e o p o l d a , j a k o w y r a z u z n a ­ nia rządu b e l g i j s k i e g o " n i e t v l k o d l a uczonego, ale i * d l a n a u k przez n i e g o r e p r e z e n t o w a n y c h . D l a muzykologów c i e k a w y m było usłyszenie w kościele k a t o l i c k i m p r z y a k o m p a n i a m e n c i e ry­ t u a l n e j m u z y k i murzynów B a n t u . Organizacja kongresu pod k i e r u n k i e m sekretarza general­ nego, prof, d r . ' F. O l b r e c h l s ' a , b v l a doskonała. D b a n o nie t y l k o o pożytek n a u k o w y , ale i o przyjemności uczestników k o n g r e s u . Do najwartościowszych r o z r y w e k należał n i e c h y b n i e k o n c e r t k u ­ rantów w katedrze w R a l i n e s . Dr Janina Tuwanówna 28 K O N G R E S M I Ę D Z Y N A R O D O W Y AMERYKANISTÓW ( X X V I Ib- CONGRftS I N T E R N A T I O N A L D E S AMfiRICANlSTES) O d 24 do Ж) s i e r p n i a 1917 r. o d b v l sie w Musee de 1'Homme w P a n żu 28 z rzędu a p i e r w s z y p o w o j e n n y K o n g r e s Międzynaro- I �481 d o w y A i i i e r v k a n i s t o w , z o r g a n i z o w a n y przez P. Rivet, dvreklora Musće de Г Н о ш т е i p r e z y d e n t a tegoż kongresu. Dzięki s t a r a n i o m K o m i t e t u Organizacyjnego i nader p r z y c h y l n e m u u s t o s u n k o w a n i u sie władz kongres ten miał, m i m o p o w o j e n n y c h t r o s k i kłopotów, p r z e b i e g n a d z w y c z a j wspaniały. Uczestnicy" kongresu w l i c z b i e około 200 z e u r o p e j s k i c h i pozaeuropejskich krajów byli z a c h w y ­ c e n i n a d z w y c z a j n a gościnnością gospodarzy. 25 s i e r p n i a w sali K i n a w M u see. de Г Н о т т е nastąpiło u r o ­ czyste o t w a r c i e k o n g r e s u w obecności władz państwowych. O god«. 15 odbyło się p l e n a r n e posiedzenie. gdizie ukonstytuowały się 4 sekcje ' n a u k o w e mianowicie: archeologiczna, antropologiczna, l i n g w i s t y c z n a i ełnologiczna, i gdzie nastąpi! wybór prezydentów i sekretarzy w s p o m n i a n y c h sekcji. W e w t o r e k rozpoczęły sie p o ­ siedzenia poszczególnych sekcji i to o d d z i e l n i e P r z e b i e g ' prac b y l następujący: Codziennie były d w a p o s i e d z i e n i a : o godz 9 3 0 i o 15 godz Każde posiedzenie trwało •> 4 d z i n v po 90 m i n u t o w y c h r e ­ p e t a c h następowali d y s k u s j a W c h w i l a - h w o l n y c h -oście b y l i serdecznie p o d e j m o w a n i ' orzez gospodar/v którzy s t a r a l i sie o u r o z m a i c e n i e i pożądane o-lrreż^ie P u n k V n i u k u l m i n a c y j n y m i były ' r r z y i c e i a l u t n i k ó w kongresu or/ez P r c z v ' e n t a R e ' i b l i k i p' V i n W n " КиххЪ w pałacu F l v s e l ' p r z e z H o r ' ^ . 3 W n i b i ć \-»tionile w P a h l R >mbiun ОДУ n r / > , l i , 1 !icv w H o t e l de V i l b Poz-i' t v n ™ i / ó ™ do pieczar p n ; h i s t o r y c z , r y c A " ° ^ " - » - *ш а Л 1 / ю 1 l L k , t ł l i e u k l W sobotę nastąpiło z a m k n i e c i e k o n g r e s u . N a p o s i e d z e n i u p l e n a r n y m o godz. 10 o d r z r l a n o s p r a w o z d a n i a z prac poszczegól­ n y c h sekevj. do których dołączyła sie d y s k u s j a . N a p a s i e d z ^ n i u końcowym o godz. 15, poza 'różnymi ' i i m v m i s p r a w a m i , o b r a d o ¬ w a n o też nad' sprawą przyszłego Kongresu Międzynarodowego A m e r v k a n i = '['>w. Ponieważ o zaszczvt l e n " ubiegaj a s i e ' B o g o t a ( K o ­ l u m b i a ) Sao P a u l o ( B r a z y l i a ) i N e w Y o r k p r ^ I o ^.rawę o d d a n o do rozstrzygnięcia K o m i t e t o w i O r g a n j z a r y j n c i n u K o n - r c s u który po u w ^ e i b r i e n i u w s z e l k i c h d a n y c h ' w y z n a c z y m i e l c e ' i czas przyszłego' k o n s r e s u . T e n p o w o j e n n y K o n g r e s Międzynarodowy A m e r v k a n i s t o w . który zgromadził e k o l o 2 0 0 uczestników z całego świala i klórv sie o d b v l w atmosferze szczerej przyjaźni i w z a j e m n e g o z r o z u ­ m i e n i a , zadokumentował potrzebę "współpracy i w y m i a n y w d z i e ­ d z i n i e w i e d z y . Najpoważniejsza liczbę uczestników kongresu, r o ­ z u m i e sie. p r z e d s t a w i a l i sami gospodarze. F r a n c u z i z P. R i v e t n a czele, który dzięki r o / l c d v m znajomościom o s o b i s t y m z p r z e d s t a ­ w i c i e l a m i władz p a n s t w o w v e h u l a ! w i l gościom z a g r a n i c z n y m f o r ­ malności p a s z p o r t o w e i d e w i z o w e ; toteż uczestnicy k o n g r e s u z żaLud, T. X X X V I I I 31 �482 lem przyjęli wiadomość z ust jego na posiedzeniu końcowym k o n ­ gresu, że ze względu n a podeszły wiek ustępuje z urzędu dyrektora Musće de 1'Homme i profesury" Przedstawiciele A m e r y k i "Północ­ nej i Południowej byli n i e l i c z n i ; brakowało przede w s z y s t k i m k o ­ ryfeuszów amerykańskich. S t a n y Zjednoczone b v l v reprezento­ w a n e przez Magiret Mead i Alfreda Metraux, Argentyna przez Aparieio, K o l u m b i a przez F r i e d a i S i l v a C e l i s również i inne kraje pozaeuropejskie wysłały s w y c h przedstawicieli Z krajów E u r o p y zasługują n a uwagę przedstawiciele F r a n c j i - R a u l d ' H a r c o u r l i Crcoui-MonLforP RaHestems ojciec i svn ( H i s z p a n i a ) de Goeje ( H o l a n d i a ) Birket-Sniith ( b a d a ) Izikowiłz {Szwarc HŁssink Kulischer ( \ i e m e y ) Kormers i Gusinde ( \ u s t « i a / s u e i s o / f > i c l s e h v G a b u s Saaie i S c h m i d t W ( S z w a i c a r i - O P m f S c h m i d t o w i " nestorowi' etnolo-ów n o w i e r z o n t Ь ш rowe W r e s u bv u c z c i ć T a s ^ e In о I ' H z l / i i jego'80-lecia. ' " ^ » P°«" unoio n oKazji m x o n e 0 Fryburg, Szwajcaria. Dr W. Saake �781 • n k ' i i s z Sewervn, Sztuka ludowa w Polsce. Malarstwo, rzeźba, g r a f i k a . Katalog wvslawv. Kraków 1918 |H. Blumówim) •seglad SorjologicriiY, K w a r t a l n i k Pol. I n s l y l u l u Socjol. T . V I U - I X . Lód* 194fr-47 'l A Kułrrcbiaiika i I. Turimii| deuda-rz dla Mazurów Instytut Mazurski. Koczu. X V I I (!947j, roctti. X V I I I H94SI (J. G.) m i a n Reinfass. Z a g a p i e n i a i p o t r z e b y etnograł ii na Śląsku Środko­ wym i Dohivm. I n s t y t u t Śląski. Katowice W r o c ł a w 1947 (J. G.) aria Z n a m i e r o w A a - P H i f f e r o w a , Ochrona zabytków kultury ludowej. P o r a d n i k . C e n t r a l n y Imslvlut K u J l n r v . W a r s z a w a 1947 (J. G.) . . M I Nasz, Opole. Bibl. A r e h c o l o s k z j i a . Wrocław 1947 (R. Reinfussl . anisław Hosnonri, Sion i polr«4>v językoznawstwa pot. na Śląsku « • ж к о М п т м uwagi. D o b u - o śląska. I n s t v t u t Śląski. K a t o w i c e — Wrocław'1947 ...I O', .*. ' ' b i o g r a f i a w Z. S. R R iSowełskuja E t n o g r a f i a , zesz. 3, r. 11148. w v d . p r z e * Akademia N a u k w Z Ś. R. R.| (Z. Malewska) i r o d n p i s u v Sboi-nfk, Casopis Nsmidopwncho O u t n i r u Malice Slovenskćj. Koczn. V I — V I I zesz 1--2 i 3—4 11945—194Й1, roczn. V I I I il947*. z*-sz. 1 i •>. Turr-zaiiski Św. Man-in i.T. Reychman) . . . . i r m J o u i s n v Sborofk, Casopis X o r n d o p i M i e h o O d b o r u Mat ice S l n w n skej. Коси,. V I I . ws/.. 3, r. 1947 •alior та S l r a i K s k a , Zivotkv a k a b a l k v slovenskveh kraju [Z. Ma¬ i. wsku ' e j l i w s k k wvda.wnklw» e l n n g r n f i c z n * z lat 1945 - 1 9 4 7 lU-vctimani itova-n liavazzi, Pregled Ktmograf i je Hrvala. Zagreb 1940 |S. P k i ) .. •ilhelm S c h m i d t . Rajsseu i n u l V o l k e r in Vorgeschicbtv a m i Gesehiclite das Atvervrvlandes. L u c e r n a J946 li. Bulanda Т. Jr'. nun I i I.atcruneusi (PubJicaziime del P o n l i i i z i o Museo Missionary [ • t i m l o g k o i . l o i n X I , w y d a n y w r. 1947 l b . H a l b a n i Им-rl M a r i u u s . Le m i l i e u social. B r u k s e l a 1911 ' L . H.i (udia Keim.ica — revue dv Unguis:!kpie et d V t h o o l o f p c fin-noises. Т. V. H e l s i n k i 1947 (T. Mi-U-wsk.il ohert \V. E r i c h . Some Recent T r e n d s in C u l t u r a l Anthropology, Archaeoloav a n d Physical A n t h r o p o l o g y ohn R. S w a n i o n , The e v o l u t i o n o f n a t i o n s . Citv of W a s h i n g t o n 1942 Iks. F.r. M k e k i h. E . C b a m b l h , The botany and h i s t o r y ol Z i z a n m Aquatica L. (wild r i o e i . W a s h i n g t o n 1941 1,1. D.l olm Crillin, .Moehe a Peruvian Coa-stal Community. .Smthsonian InstiImlion. W a s h i n g t o n 1947 I A. K o w a l s k a ! l a y m o m V K e u n e . l v , C o n t o u r of C u l t u r e i n Indonesia. S m i t h s o n i a n Insti­ t u t i o n . W a s h i n g t o n 1943 Dembmskai H. <•• Deigna.n. Siam land of free m e n . S m i t h s o n i a n I ns l;i I u l;i on. Washington 1943 i J . D.l III. Mm f Mr. 331 335 339 340 .440 341 342 343 355 357 3.V.) .«И 303 3(55 3li7 374 377 381 41)1 405 407 400 412 a Roman Reimfuss. Stan muzealiów etnograf k z i r v c h w woje.-wództwrc wrocławskim ".' 41li M a r i a Znanwrowska-Priiffe-mwa, Dział etnograficzny -Muzeum Miej­ skiego w T o i r m i h i Г 432 L o « g m M a l i c k i , Dział etwografkznv M u z e u m Śląskiego w 20-tecie za¬ . t o i e n i a msiyiucj} ' m �7S2 .41 г. J . G. — H i e r o n i m S k u r p s k i , Uwagi o byłych muzeach m -.w 7-.tr* . . jewódsiwa olsztyńskiego. Instytut Mazurski w ' > • - , : • :>'7 Maria Z.namieTO^kia-Piriifferowa, Organizacja I>ziału ? Muzeum w R a p e r s w i l u . w t IV. Ш s U;, Kronika Wyciąg z protokółu X X I I Walnego Zgromadzenia 1> ,,. . . . V л i r z y s t w a Ludoznawczego (T. D.) Sprawozdanie k r a k o w s k i e g o Oddziału Pol. T o w . L u d / - . v , - , ^ • » ( J ' . Kubnebianka) 4">: Sprawozdanie Oddziału Polskiego T w a Ludoznawcze... , v 1917 r. ( J . Świeży) 150 Sprawozdanie Oddziału Polskiego Tow. L u d r o n » w c « g o -л -P wn:.-. , ч>1 •nej (S. Ełizaik) ,:'н. Sprawozdamie poznańskiiego Oddziału Pol. T o w . Lud.-./» .* : ' Firainkowski) Hl Spawuadtmie z działalności T o w . Ludoznawczego w T . - n . - u - /л ;.kr.-s od 18 I I I 1 8 4 / - 1 I V 194« (M. PHifterowe) -!(>2 E t n o g r a f i a i etnologia w S z w a j c a * * w latach 1939—194V ( Г ' b Mii W sprawie С. I. А. Р. таг wystawy sztuki hi*wwej (.'-. " W. . . !7ft Commission Internationale dies Arts et T r a d i t i o n * Ho. .\.nvs 1- v 1947 'T' Kongres Nauk Antropologicznych i Blnologiiczinych. : . fc ..-И 15- .V) sierpnia 1918 ( J . Tuwanówna) .. 7« 28 Kongres Międzynarodowy Amerykanistów ( X X V I I I * «.олцк-: , Pi-.onational des Aaićricandstcs) . . . • ł<sn 5 t V. Różne I r e n a Barowa., Bibliografia Etnografii Polskiej z a ,r. • . ' Stelu* K o m i s j i Międzynarodowej d l a s p r a w szftuk-i tac. <•• С. I . A. P. I Commission Internationale des Arts T,., = . pulaires) ( L . Halban) W sprawie С. I. A. P. oraz wystawy satuki ludowej w .: с S l a « .archeologii półnomo-amerykariskiej (Dorota L . к . . , W y k a z książek n a b y t y c h przez F . T . L , w r. 1918 r ! •. U'. ... \ : Г N e k r o l o g i Jerzy K o w a l s k i (Marian Plezial W a l e r i a n Batko (Hemrvk Zwolakiinricz) L u l i o r X k d c r l e (Stefan' Nosek) V. J . Uans'rkka (Suto Halksonrai) •• Щ »-f * • ») ; Resume Indeks rzeczowy, - L u d » , lom X V I I I Indeks autorów, c L u d * , tom X V I I I Indeks nazw etnograficznych, <L«d», tom X V I I I Indeks towarzystw i instytucji n a u k o w y c h , ' L u t b . Indeks czas.op.ism i wydawnictw, «Lud», tom X V I I I l u d e k * rycin, cLud», lom X V I I I Słownik wyrazów hotentoekk-h, < L u d = , tom X V I I I . . Imiona H o t e n l o W . «Lud», tom X V I I I ff| ?*|3j -Sł . . . .. . ••• • Ш if*-..:; Hi :;jf .i-w •''. .flW <t � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8b30b8c949ed674a095067dcd68d935e.pdf 510166145429efbba2a2352486c5c3d1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:354 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:316 Title A name given to the resource Kronika/ LUD 1969 t.53 Description An account of the resource LUD 1969 t.53, s.453-474 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VI. K R o N I K A Lud, t. 53, 1969 r. XLIII WALNE ZGROMADZENIE POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO W LIMANOWEJ W dniach od 27 do 29 wrzesnta 1968 r. odbyło się w Limanowej XLIII Walne Zgromadzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, którego otwarcia dokonał prezes, prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska. Na przewodniczącego XLIII WZ wybrano mgr Zofię Neymanową, która przedstawiła proponowany porządek obrad, prz.vj<.;typrzez zebranych, po krótkiej dyskusji nad punktem 10: 1. Przemówienie powitalne. 2. Oclczytanie i przyjęcie protokołu z poprzedniego WZ w Lodzi w dniach 21-22 X 1967 r. 3. Wybór Komisji Wnioskowej. 4. Sprawozdanie Zarządu Głównego PTL za okres od października 1967 r. do 31 sierpnia 1968 r. 5. Sprawozdanie Oddziałów. 6. Sprawozdanie i wnioski Głównej Komisji Rewizyjnej. 7. Dyskusja. 8. Zatwierdzenie bilansów, sprawozdań i wniosków GKR. 9. Uchwalenie planu pracy na rok 1!l6!J. lO. Uchwalenie zmian statutu PTL. 11. Uchwalenie wniosków przedłożonych przez komisj<.; wnioskową 12. Spotkanie z przedstawicielami władz terenowych i występy zespołów regionalnych. Po przyjęciu porządku obrad na salę wkroczyła delegacja Zwią:lku Młodzieży Wiejskiej w regionalnych strojach życząc zebranym owocnych obrad i wręczyła czlonkom Prezydium Zjazdu wiązanki kwiatów. Z kolei prof. dr Maria Znamierowska-PrUfferowa wygłosiła krótkie wspomnienia pośmiertne a zebrani uczcili chwilą milczenia zmarłych: dr Franciszka Klonowskiego z Olsztyna i ell' Jerze~o Rutka z Katowic. Przem{,wienie powitalne wygłosił Przewodniczący Prezydium Powiatowej Rady arodowej w Limanowej, ob. Jan Kubowicz, który podziękował za wybór Limanowej jako miejsca WZ oraz życzy! owocnych obrad. Dalsze przemówienia odłożono d" pkt. 12 na wiecwrne spotkanie. Ad 2. Po odczytaniu protokołu z XLII WZ prof. Zawistowicz-Adamska przypomniała swój wniosek o powolanie Komisji Międzyresortowej, celem opracowania zapotrzebowania na kwalifikowanych etnografów. Ad 1. Do Komisji Wnioskowej wybrano: doc. dr Marię Frankowską, doc. dr Waleriana Sobisiaka oraz mgr Józefa Lecha. Przed wyborem Komisji Wnioskowej, na wniosek mgr Kazimierza Różanowskiego z Opola, jednomyślnie postanowiono wysIać rezolucję domagającą się dalszego ścigania i karania zbrodniarzy wojennych do Z. Gr ZBOWiD i Gl. Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich. Tekst rezolucji opracowali wraz z wnioskodawcą dyr. Ignacy Kuźniewski i literat Waldemar Babinicz. Ad 4. Sprawozdanie Zarządu Gl. PTL, obejmujące również sprawozdania Oddziałów PTL, wygłosiła mgr lVIaria Suboczowa, czIonek Zarządu Głównego. Ad 5. Na wniosek mgr P. Kałeciaka i doc. A. Kutrzeby-Pojnarowej odstąpiono od czytania sprawozdań Oddziałów, gdyż na nich oparł swoje sprawozdanie Za- �454 Kronika rząd Główny, proponując przedstawicielom Oddziałów poruszenie istotnych problemów w dyskusji. W uzupełnieniu sprawozdania Zarządu k.·ótkie spraw{)zdanie z działalności Naczelnej Redakcji Dzieł Wszystkich O. Kolberga wygłosił prof. dr Józef Burszta. Ad 6. Sprawozdanie i wnioski Głównej Komisji Rewizyjnej, zakończone propozycją o udzielenie absolutorium Zarządowi za okres sprawozdawczy, przedstawił przewodniczący Komisji, L Kuźniewski. Ad 7. Po krótkiej przerwie, zarządzonej po punkcie o. otwarto dyskusj~. Mgr Janusz Optołowicz z Lublina odczytał list Zarządu Głównego Stowarzyszenia Twórców Ludowych do XLIII WZ PTL z życzeniami owocnych obrad i podziGkowaniem za wieloletni nieoceniony wkład pracy w dzieło opieki i popularyzowania twórczości ludowej wraz z propozycją o współpracę w dziedzinie kultywowania i popularyzowania twórczości ludowej. Mgr Jan Piotr Dekowski stwierdził, że w związku z intensywn'l przebudO\I':J i rozbudową wsi, giną bezcenne zabytki lmltury ludowej. W tym świetle palącym problemem staje się powołanie wojewódzl,ich konserwatorów etnograficznych. Stawia więc wniosek o podjęcie przez Zarząd Główny odpowiednich staral'l u władz państwowych. Prof. Prlifferowa popiera wniosek przedmówcy, przypomina własny wniosek o tworzeniu małych skansenów terenowych, zachęca do tworzenia ich i informuje zebranych o interwencji w Radzie Muzealnej w sprawie konserwacji ginących wiatraków. Wyraża również nadzieję i życzenie, by starania o utworzenie muzeum powiatowego w Limanowej uwieńczone zostały sukcesem. DZ; Olga Gajkowa zabiera głos w sprawie poruszonych w sprawozclanill Zarządu i GKR nierozliczonych kont osobowych oraz składa oświadczenia w tej sprawie. Na wniosek dra Rogali oraz po dodatkowych wyjaśnieniach doc. Kutrzeby-Pojna!"Owej jednomyślnie sprawę zdjęto z forum Walnego Zgromadzenia w celu załatwienia w myśl istniejących zaleceń. Artysta malarz, Maria Wąsowicz-Sopoćlw, wypowiada się za zachowaniem tradycji regionalnych w nowym budownictwie, przedstawia sian bezmyślnego niszczenia zabytków kultury ludowej i apeluje o wzmożenie kierowniczej roli etnografów w ratowaniu zabytków i kontroli przy wprowadzaniu stylizacji i obcych wzorów, by nie zagubić istotnych cech regionalnych. Ponieważ nie zgłaszano więcej uwag do sprawozdań Zarządu i GKR, a dyskusjej toczyła się w kierunku ogólno-etnograficznym, postanowiono te; Czc;~ćdyskusji przenie~ć na dzień następny. Ad 8. Walne Zgromadzenie stwierdziwszy, iż zostało zwolane zgodnie z przepisami statutu PTL i spełnione zostały wszystkie warunki potrzebne do prawomocności uchwał postanowiło: a) przyjąć sprawozdanie Zarządu Glównego jako wystarczające; b) przyjąć do wiadomości i zatwierdzić bilans i sprawozdanie finansowe oraz sprawozdanie i wnioski Głównej Komisji Rewizyjnej, a idąc za wnioskiem GKR: d) udzielić Zarządowi s'kwi'towania za okres sprawo.zdawczy. Poszczególne części tej uchwały przeglosowano oddzielnie w glosowaniu jawnym i przyjęte zostały jednomyślnie. Ad 9. Ponieważ konkretny plan pracy na rok 19(i9 przedstawić można dopiero po uzyskaniu limitów z PAN, Walne Zgromadzenie zaleciło Zarządowi opracowanie planu i budżetu w ramach możliwości limitowanych przez PAN i podjęcie starali o subwencje docelowe. Ad 10. Projektowane zmiany Statutu PTL, rozesłane przez Zarząd do Oddziałów, referował mgr Sto Błaszczyk. Odczytując proponowany projekt zmian i poprawek �Kron!ka 455 stwierdził kilka zasadniczych sprzeczności i wyraził opinię środowiska poznańskiego, że nowy projekt jest niedojrzały, wymaga dalszego dopracowania i że statut, jako konstytucja Towarzystwa i podstawa prawna jego działalności, nie powinien być zmieniany z !'Oku na rok. Stanowisko Oddzialu Poznańskiego poparli: mgr P, Kaleciak, dr O. Gajkowa, dr WI. Gębik oraz dr L. Malicki, który proponował, by Zarząd powołał komisję statutową. Ostatecznie WZ podjęło jednomyśłnie następującą uchwałę: "XLIII WZ w Limanowej, rozpatrzywszy zaproponowane zmiany i poprawki w statucie PTL stwierdza, że zawierają one niejasności, a nawet pewne sprzeczności, wobec czego zobowiązuje się Zarząd Główny do przepracowania tego problemu przez odpowiednią komisję statutową i do przygotowania jasnego i pełnego projektu statutu na następne Walne Zgromadzenie". Ad 11. W imieniu Komisji Wnioskowej mgr J. Lech przedstawił następujące \I'nioski: 1) WZ PTL popiera w całej rozciągłości starania rządu PRL o uchwalenie konwencji o nieprzedawnianiu zbrodni wojennych, zbrodni przeciw ludzkQści. 2) WZ PTL przyznaje członkostwo honorowe ob. Walentemu Gawronowi i ob. Antoniemu Górszczykowi w uznani u ich zasług na polu ludoznawstwa polskiego. 3) WZ PTL upoważnia Zarząd Główny do wszczęcia starań u władz o ustanowienie urzędu konserwatora wojewódzkiego w zakresie etnografii. 4) WZ upoważnia Zarząd Gl. PTL do podjęcie starań, by następne WZ w 1969 r. odbyło się w Toruniu. Wszystkie wnioski przegłosowano i przyjęto. Ad 12. Po przerwie odbylo się spotkanie z przedstawicielami władz terenowych, \V czasie którego w serdecznej atmosferze przewodniczący PPRN ob. Jan Jakubowicz. przewodnicz<jcy Pow. Kom. Plan., ob. WI. Faber ora7. kier. Wydz. Kult., ob. Stanisław Kita, zapoznali zebranych z osiągnięciami i perspektywicznym rozwojem Ziemi Limanowskiej. Ukoronowaniem spotkania był występ zespołu regionalnego z Zalesia. Dnia 28 września odbyła się sesja naukowa, w czasie której przewodniczyła Z. Neyman i W\'g!oszollo nast~pujące referaty: 1,) Roman Reinfuss, "Sztuka ludowa w Limanowskiem"; 2) Władysław Kwaśniewicz, "Społeczno-kulturowe funkcje ruchu wczasowo-turystycznego na wsi limanowskiej"; 3) Piotr Kaleciak, "Gospodarka rolna we wsiach powiatu limanowskiego w rozwoju historycznym"; 4) Tadeusz Prus-Wiśniowski, "Współpraca szkolnych kół krajoznawczo-turystycznych z PTL"; 5) Piotr Orzechowski, "Stan badań nad kulturą ludową ziemi limanowskiej"; 6) Zbigniew Biały, "Studencki obóz etnograficzny UJ w Limanowskiem (we wrześniu 1968 r.)"; 7) Maria Bujakowa, "Prace naukowe prowadzone przez muzeum w Rabce". W dyskusji, będącej dopełnieniem zarówno WZ jak i sesji naukowej głos zabrali: dr Gębik wystąpił z wnioskiem i prośbą do Z. Gl., by wydać zeszyt stroju szczyrzyckiego, opracowany przez mgr Zd. Szewczyka i jeden zeszyt Literatury Ludowej poświęcić Ziemi Szczyrzyckiej oraz poprzeć starania Związku Szczyrzycan o oddanie przez PGR zabytkowego spichlerza w Szczyrzycu na poszerzenie pomieszczeń MU7.eum Ziemi Szczyrzyckiej. Mgr A. Oleszczuk zachęcał do ratowania resztek kultury ludowej, szczególnie folkloru i żywej sztuki. Mgr P. Dekowski wystąpił przeciw faJszowaniu kultury regionalnej i zwrócił uwagę na brak wydawnictw popularnych w PTL oraz slabą reklamę wydawnictw. Prof. Klimaszewska omówiła warunki opracowania monogl'afii wsi do skall1s,enu in situ, badania f()lklOll'u nadwiślańskiego i sprawę powielenia dobrych kwestionariuszy. Pani Wąsowicz-Sopaćko i dyr. Orynżyna mówili o ludowych zespołach artystycznych pod patronatem Cepelii. Prof. Priiffel'owa i dr Rogala poruszyli sprawę współpracy z środkami ma- �456 KronIka sowego przekazu. Dr Gajkowa stwierdziła brak wystawy wydawnictw PTL na obecnym WZ. Mgr W. Jostowa wysunęła postulat, by WZ czc:ściej odbywać w miastach powiatowych dla lepszego zbliżenia do terenu. Na zakończenie prof. Prlifferowa podziękowała wszystkim za pomoc \V zorganizowaniu WZ i przygotowaniu sesji naukowej. Dnia 29 września odbyła się wycieczka autokarami z Limano\Vl~.i do Kamienicy i Szczawy, a następnie do Poręby Wielkiej i lVIszany Dolnej. Konrad SPRAWOZDANIE ZLECONYCH PRZEZ Wypych ODDZIALU LODZKIEGO PTL Z WYKONANIA ZADAŃ PAN, DOTYCZĄCYCH OCHRONY ZABYTKOW KULTURY LUDOWEJ W 1968 R. Plan działalności Odzialu Lódzkiego PTL dotyczący pod.iGcia akcji zmierzającej do ochrony zabytków kultury ludowej w terenie objął: 1. Badania penetracyjne w celu wybrania godnych zabezpieczenia obiektów. II. Badania stacjonarne wsi, w której obiekt się znajduje. Rozmowy z władzami wojewódzkimi i terenowymi oraz zainteresowanie tą sprawą innych instytucji. III. Opracowanie materiałów dl) druku. Prace konserwatorskie przy obiekcie. Urządzenie wnętrza i udostępnienie go zwiedzającym. Zrealizowano pierwszy etap prac przeprowadzając rozpoznanie terenu pod wzgh;dem stanu ilościowego i technicznego obiektów budownictwa rlrewnianego. Badania te, wymagające licznych wyjazdów w teren i kontaktów, prowadzono wylqczni'-" przy społecznym zaangażowaniu wielu instytucji, które bardzo przychylnie ustosunkowały się do podjętej przez PTL akcji. Muzelum Archelogiczn.e i Etnograficzne w Łodzi udostępniło samochód, umożliwiając trzydniową penetrację powiatów rawskiego i opoczyr'1skiego. Muzeum regionalne w Sieradzu zadeklarowało współpracę i rozpoczęło poszukiwania odpowiedniego obiektu i wsi do badań. Muzeum regionalne w Tomaszowie Mazowieckim uczestniczyło w badaniach prowadzonych w pow. rawskim i opoczyńskim. Katedra Etnografii UL zadeklarowała możliwość wykorzystania samochodu do wyjazdu ekip na badania. Wyniki prac badawczych utwierdziły organizatarów w prz'Ckonaniu, że akcja ta jest już znacznie spóźniona. Na przestrzeni ostatnich 4 lat uległy zniszczeniu lub zostały rozebrane prawie wszystkie obiekty drewniane, które były typowane do mającego powstać na terenie Lodzi skansenu. Sytuacja taka zmusiła do wszczęcia 'nowy-ch poszukiwań i dopwwadzila do wyboil.'u dwóch obiektów a mianowicie: budynku mieszkalnego w Smardzewicach i młyna wodnego w Liciążnej. Decyzją Oddziału Łódzkiego PTL z dnia 30 VIII 68 r. postanowiono s-koncentrować wysiłki badawcne i orgaminacyjn'e we wsi Sma.rdzewice pow. Opoczno, gdzie pod nr 66 znajduje się naj starszy datowany budynek mieszkalny z 1896 r. stanowiący własność 1VIalriiPlichty. Za wyborem tej miescowości przemawiają następujące względy: Wieś ta leży w pobliżu uczęszczanych szlaków turystycznych, prowadzących z Tomaszowa Mazowieckiego do rezerwatu "Niebi-es.kie Źródła" i do rez·erwatu żubrów. Obok wsi, �457 Kronika po drugiej stronie Pilicy, znajdują się groty wapienne, zwiedzane przez licznych turystów. Szosa oraz połączenia autobu'>owe z odległym o 7 km Tomaszowem Mamwieckim zapewniają możliwości wygodnego dojazdu. Wieś Smardzewice leży w rejonie przewidzianym do urządzenia ośrodka wczasowo-turystycznego w związku z budową zapory na Pilicy i tworzeniem tu sztucznego zalewu. Zarówno stan techniczny obiektu jak i sprawy prawno-spadkowe oraz sytuacja rodzinna właściciela budynku wskazują, że obiekt może być użytkowany jako punkt muzeałny bez konieczności natychmiastowego wykupienia. W przeznaczonym na punkt muzeałny obiekcie postanowiono urządzić w jednym pomieszczeniu regionalną izbę opoczyńską z przełomu XIX i XX wieku, wyposażoną w oryginalne meble i wystrój wnętrza z tego okresu. Drugie pomieszczenie czasowo zajt~łaby właścicielka obiektu, Maria Plichta, śpiewaczka regionalnego zespołu wokalno-tanecznego - wycinkarka. Osoba ta byłaby stałą i najbardziej odpowiednią opiekunkil i gospodynią obiektu. Opiekę merytoryczną nad urządzeniem obiektu i społeczn~'m jego wykorzystaniem dla celów regionalnych i turystycznych sprawować będzie muzeum regionalne w Tomaszowie Mazowieckim. Realizacja II etapu - badań stacjonarnych w Smardzewicach, skompHkowanych z powodu późnego przyznania kredytów i rozesłania "wskazówek" ZG PTL dopiero po okresie wakacyjnym, przedstawia się następująco: 1. Rozpoczęto prace nad pełną inwentGlryzacją budynku mie,>zkalnego w Smardzewicach. W związku z tym wykonana została dokumentacja pomiarowa i rysunkowa obiektu obejmująca 11 arkuszy notat terenowych oraz 13 arkuszy czystorysów formatu A2 w skali 1:25. Dla celów archiwalnych i ze względów wydawniczych wykonane zostały fotokopie rysunków formatu 13X18. 2. Rozpoczęto prace badawcze w Smardzewicach w celu zebrania materiałów do wydania popularnego przewodnika, a w terminie późniejszym większego opracowania monograficznego. W związku z tym zostały zebrane materiały do zagadnień budownictwa. obrzędów, rolnictwa i hodowli, komunikacji i transportu wodneg'J oraz wykonana zosti)ła dokumentacji) fotograficzna, obrazująca różne przejawy kultury ludowej wsi Smardzewice. Zlecone prace objęły następujące pozycje związane z badaniami we wsi Smardzewice pow. Opoczno woj. Kielce: dokumentacja pomiarowa i rysunkowa domu nr 66 (.T. \Vasiak i T. Grzywacz), przeprowadzenie badań terenowych i zebranie materialu do obrzędów ludowych (L Lechowa), zebranie materiałów dotyczących: rolnictw'l i hodowli (W. Nowosz), weseli) i ogólnej charakterystyki wsi (J. Dekowski), komunikacji i transportu wodnego ori)Z budownictwa (J. Lech), wykonanie 44 odbitek fotograficznych, 13 zdjęć oraz 13 odbitek (K. Wecel). Józef Lech SPRAWOZDANIE WIWCŁAWSKIEGO ODDZIAŁU PTL Z PRZEPHOWADZONYCH BADAŃ TERENOWYCH W RAMACH AKCJI SPECJALNEJ (SKANSENY) Do badań wybrano miejscowość Międzylesie (pow. bystrzycki, woj. wrocławskie) w którym znajdują się 3 drewniane, podcieniowe domki tkaczy z XVIII w. nadające się do wykorzystania dla celów muzealnych lub turystyczno-krajoznawczych. Domki te znajdują się pod ochroną wojewódzkiego konserwatora i władze administracyjne w Międzylesiu zapewniają, że zostaną one odbudowane. Zagospodarowi)niem ich ma zająć się Kłodzkie Tow. Turystyczno-Krajoznawcze ..Śnieżnik" i urzą- �458 Kronika dzić w nich schronisko, ponieważ Międzylesie i okolice nie posiadają hotelu ani domów noclegowych. Po zapewnieniu przez władze mIeJscowe, że domki będ'l odbudowane i zagospodarowane, podjęto badania terenowe 20 sierpnia i prowadzono je do lO grudnia br. W badaniach udział wzięli: dr Zofia Dowgrid, dr Jadwiga Pawłowska, mgr Danuta Osuchowska, mgr Zygmunt Kłodnicki. Kierownictwo nad całości'l badań Zarząd Odziału powierzył dr Jadwidze Pawłowskiej. W wymienionym okresie czasu przebadano według kwestionariuszy następujące zagadnienia: charakterystyka wsi - dr Zofia Dowgrid, obrzędy rodzinne - dr Jadwiga Pawłowska, obrzędy doroczne - mgr Danuta Osuchowska, budownictwo i pożywienie - mgr Zygmunt Kłodnicki, rolnictwo i hoduwla - dr Jadwiga Pawłowska, rzemiosło, pszczelarstwo i zbieractwo - dr Jadwiga Pawlowska oraz rybołówstwo mgr Zygmunt Kłodnicki. Zdjęcia różnych obiektów Międzylesia wykonał mgr Zygmunt Kłodnicki. Badania nad wyposażeniem wnętrza mieszkań częściowo zostały już przeprowadzone, opracowanie materiałów po ich uzupelnieniu płanuje się na wk 19GB. Koszty badań, rozliczenie delegacji, dodatkowe przepisanie materiałów z formatu A4 na A5 wyniosły 1:3982,80 zł. Na rok 19G9 zaplanowano dalsze niezbędne badania terenowe. dr Jadwiua. Pawłowska Prezes Oddzialu PTL we Wrocławiu SPRAWOZDANIE Z DZIALALNOŚCI ODDZIAŁU TOHUŃSKIEGO PTL W RAMACH ZASIŁKU SPECJALNEGO POLSKIEJ AKADEMII NAUK ZA ROK 19GB Akcja objęła badania terenowe związane z wybranym punktem skansenowskim w Kaszczorku-Zlotorii w pow. toruńskim. Są to wsie malowniczo polożone u ujścia Drwęcy do Wisły. Na terenie Ziemi Chełmińskiej w Kaszczorku znaleziono zrębową chatę, licząC'l okolo 200 lat. w której postanowiono utworzyć Muzeum typu skansenowskiego, a zarazem punkt oświatowy i turystyczny. Na terenie tym bardzo rzadko spotyka się zabytki tradycyjnego budownictwa ludowego. W Kaszczorlm rodzina Mikołaja Kopernika miała swe posiadłości. Obit' wsie stanowiły ośrodek flisacko-rybacki. Powiatowa Rada Narodowa w Toruniu wykupiła wybraną chatę wraz z terenem liczącym ponad 6 ha na cele muzealne. Zostały tam już przeprowadzone badania archiwalne (W. Szurmiej), dotyczące historii Kaszczorka, na razie na podstawie badań w archiwach toruńskich oraz terenowe badania etnograficzne (H. Murawska), obejmujące ogólne wiadomości o wsi i budownictwie, a w szczególności kompletną inwentaryzację chaty wraz z rysunkami i fotografiami oraz szczególo'wym opisem etnograficznym (.J. Rompski, R. Tubaja, Z. ZgiC'run). Poza tym materialy do znajomości rolnictwa i hodowli zwierząt zebrała H. Murawska. Dalsze badania w toku. Poza tym w związku z wymienionymi badaniami opracowano kwestionariusze i instrukcje do badania folkloru nadwiślańskiego (prof. dr Jadwiga Klimaszewska). W badaniach folkloru nadwiślańskiego pod kierunkiem prof. dr Jadwigi Klimas7Jewskiej wzięli udział mgr C. Łapicz i mgr M. Slota we w~i Zlotoria, Toporzysko i Czarnowo pow. Toruń oraz Fordon pow. Bydgoszcz. �459 Kronika Zebrano i opracowano materialy do transportu wydanego ze TorUll i FordolI pow. BydgO'szcz wg kwestionariusza M. Misińskiej picz). Ogólne koszta badań, inwentaryzacji, maszynopisania, kosztów niosły 19 018,29 zł. Na rok 196!) zaplunowano badanie wsi Silno pow. Chojnice i Szubin, woj. bydgosl,ie. prof. dr Maria podróży etc. wy- Godzimierz, pow. Znamierowska-P1'iifferowa Prezes Oddziału KONKURSY NA PLASTYKĘ W MUZEUM ETNOGRAFICZNYM wsi Złotoria pow. (M. Słota i C. Ła- PTL w Toruniu OBRZĘDOWĄ WE WROCLAWIU Od kilku lat Muzeum Etnograficzne Oddział Muzeum Śląskiego we Wroclawiu prowadzi badania nad obrzędowością doroczną wsi dolnośląskiej. W wyniku tych badań pozyskano szereg materiałów w postaci nagrań magnetofonowych i filmów oraz zanotowano szereg wywiadów z informatOirami. Zakupiono także bądź pozyskano jako dary rekwizyty plastyki obrzędowej związane ze zwyczajami i obrzędami praktykowanymi w roku obrzędowym. Podjęcif' badań w tym zakresie wynikło nie tylko z zainteresowań naukowych Muzeum, lecz również z potrzeby zarejestrowania oraz popularyzowania istniejących i do dzisiaj jeszcze żywych zwyczajów i obrzędów na wsi dolnośląskiej. Wspólczesna bowiem wieś dolnośląska szybko podążając za postępem technicznym, rozwojem oświaty i kultury rolnej zarzuca szereg tradycyjnych nawyków i metod postępowania, przede wszystkim w dziedzinie produkcyjnej, usiłując jednak zachować te tradycyjne wartości, które są możliwe jak i kulturalnie wartościowe. Takie próby utrzymania pewnych dawnych wartości kulturowych widoczne są zwłaszcza w dziedzinie obrzędowości dorocznej. Podobnie jak dawniej, również obecnie tradycyjne obrzędy i zwyczaje urozmaicają i wzbogacają życie wsi, ale w konkretnych warunkach dolnośląskiej społeczności wiejskiej, mocno zróżnicowanej kulturowo, musiały one ulec pewnym zmianom czy nawet zanikowi. Na Dolnym Śląsku zachowały się glównie obrzędy dobrze znane wszystkim lub takie, które różniąc się niewielkimi szczegółami, ulegly modyfikacji przeważnie na drodze wzajemnych zapożyczeń. W szczególnych przypadkach kultywowane są niektóre zwyczaje czy obrzędy we wsiach o dużej przewadze ludności pochodzącej z jednego regionu. W przeobrażeniach i adaptacjach obrzędowości na Dolnym Śląsku dużą rolę odegrała mlod7-ież, która nie odczuwając już wyraźniejszych różnic międzygrupowych traktowała je jako dodatkową okazję do zabaw czy spotkań towarzyskich. Przeglądem współczesnej twórczości obrzędowej wsi dolnośląskiej stal się zorganizowany przez Muzeum na przełomie 196611967 konkurs na rekwizyty plastyczne obrzędowości dorocznej. Konkurs ten zgromadził 115 eksponatów (palmy, pisanki, pieczywo obrzędowe, wieńce i korony żniwne, szopki, gwiazdy, maski turoni, stroje herodów itp.), nadesłanych przez 22 osoby z 15 miejscowości z terenu województwa wrocławskiego (z powiatów: Góra, Kamienna Góra, Milicz, Trzebnica, Wołów, Wroclaw, Zgorzelec). Spośród nadesłanych prac 8 twórcom za 26 prac zostały przyznane przez Ministerstwo Kultury i Sztuki - Zespół do Spraw Plastyki wysokie nagrody. �460 Kronf.ka Pisanki dolnośląskie W HiliBroku w czasie od 1 III-3D IV Muzeum Etnograficzne zorganizIJwalo II konkurs zawężajqc jednak jego tematykę do rekwizytów, związanych z obrzl;dowo,~ci:l wiosenną. Do tego konkursu przystąpiło 49 osób z terenu wojew<,J(lztwa wL'Ocla\I'skiego, zglaszając 407 prac. Wśród nadesłanych prac przeważaly pisanl,i i palmy, nie zabrakło również bukietów do przystrajania wnętrz mieszkaln.\'Ch, pająków oraz ozdób ze slomy. Jury przyznało 26 nagród i 20 wyróżnień. GI,')\Yne n;,gl'Ocly 1Il'umlowało Ministerstwo Kultury i Sztuki - Zespół do Spraw PJasl\'ki, \\·Yl'I·').n!cnia natrJmiast Wydział Kultury Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej wraz z Wojewódzkim Domem Kultury we Wrodawiu. W salach Muzeum Etnograficznego we Wrocławiu otwarto ;3 VI I!JOg wystaw,·; pokonlwrsową, połączoną ze spotkaniem z twórcami ludowymi, 1Jior'll:.vmi udzi:,1 w konkursie. Podobne spotkanie odbyło się również z okazji Zak(lIlcZL'llin poprzedniego konkursu. Organizując konlwrsy, wystawy pokonl,llrsowe jak i spotk;lI1ia z twórcami ludowymi, Muzeum Etnograficzne dąży do popularyzacji \\'Spółczesnej sztuld ludowej regionu dolnośląskiego a jednocześnie pragnie dotrzec: do nieznanych jeszcze twórcóv,". Maria Macewicz-GoluliT;ow III ETNOGRAFICZNE SEMINARIUM AMERYKANISTYCZNE POZNAŃ 13-20 IV Hl69 R. W dniach od 18-20 kwietnia 1969 r. odbyło się w Poznaniu III Etnograficzne Seminarium Amerykanistyczne, zorganizowane przez Zarząd Sekcji Amerylmnistycznej PTL i Oddział Poznański PTL przy współudziale Zakładu Etnografii Powszechnej �Kronika 461 Katedry Etnografii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu i Pracowni Etnograficznej IHKM PAN w Poznaniu. W obradach wzięIy liczny udzial prawie wszystkie ośrodki etnograficzne w Polsce, a także przedstawiciele innych, pokrewnych dyscyplin - historii, archeologii, socjologii i geografii. Seminarium poświęcone było problematyce meksykanistycznej. OtwieraJąc obrady prezes Sekcji Amerykanistycznej doc. dr Maria Frani.;:owska stwierdziła, iż zainteresowanie w polskich ośrodkach naukowych zagadnieniami. związanymi z kulturami obu Ameryk, a szczególnie w ostatnim czasie Meksykiem, coraz bardziej wzrasta. Organizowanie więc tego typu sesii jest rzeczą bardzo potrzebną i konieczną, sprzyjającą wspólnym wysiłkom specjalistów różnych dyscyplin w dziedzinie polskich badań amerykanistycznych. Szczególnie cieszy w tego typu obradach liczny udzial młodzieży studiującej, członków studenrkich Kół Naukowych. W pierwszym dniu Seminarium, po przyjęciu przewodnictwa obrad przez kiero\\'" nika Katedl';\' Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego - prof. dr Witolda Dynowskiego, referat pt. "Pwblemy i kierunki wspóIczesnej etnologii meksykańskiej" wygłosiła doc, dl' Maria Frankowska. W referacie swym poruszyła doc, Frankowska sprawy etnologii meksykańskiej i jej miejsca w ogólnej systematyce nauk Etnologia jest tam częścią składową antropologii - wiedzy o człowieku, w skład której wchodzą: antropologia fizyczna, archeologia, lingwistyka, etnologia i antropologia społeczna. Dalej omówiła główne momenty z historii etnologii w Meksyku, której największy rozwój przypada na okres po Rewolucji. Rozwój ten jest związany ze zmianą postawy wobec Indian, ze wzrastającym zainteresowaniem kulturą tej ludności. Rola więc. jal,,! odegrali Indianie w postępie nauk antropologicznych jest dość znaczna. Sprawa stosunku do przeszłości i stosunku do Indian, jest w Meksyku bardzo skomplikowana, dają się tu zauważyć różne postawy, kierunki i zaIożenia. W tej kwestii na czoło wysuwają się takie zagadnienia, jak zapytanie - kim właściwie jest Indianin? i problem integracji - czy zachować kulturę indiańską, czy zastąpić ją europejską lub pójść drogą pośrednią. Jak z tego wynika, problem indiański wpłynął na powstanie i rozwój nauk antropologicznych w Meksyku. Główną tematyką prac naukowych etnologów meksykańskich są tak monografie problemowe i monografie, poświęcone poszczególnym osiedlom - spolecznościom lokalnym, badanym w pewnych odstępach czasu dla uchwycenia zmian kulturowych, jak problemy akulturacji i przeobrażeń kulturowych. Dalej poruszyla referentka sprawy szkolenia etnologów w tym kraju. Jedynym ośrodkiem ksztaIcenia, skupiającym słuchaczy nie tylko z Meksyku, ale z różnych krajów, jest powstała w 1942 r. Escuela Nacional de Antropologia e Historia, która jest częścią INAH, tj. Instituto Nacional de Antropologia e Historia. koncentrującego wszystkie dziedziny działalności w zakresie nauki o człowieku, a więc dydaktykę, muzealnictwo, badania naukowe. Na zakończenie omówiła doc. Franko,wska sprawy muzeów w Meksyku i ich ekspozycji etnograficznej, Caly referat był tym baTdziej interesujący, że oparty na wlasnych obserwacjach autorki z okresu jej pobytu w Meksyku w 1967/1968 1'. Jako drugi został odczytany referat, nadesłany na Seminarium z Meksyku, znanego i cenionego etnologa meksykańskiego Margarity Nolasco pt. "Badania nad przemianami kultury podmiejskiej ludności okręgu Cholula", Autorka na podstawie własnych badań terenowych, przy współpracy studentów etnologii, starała się przeanalizować pewne prawidłowości rozwojowe, wynikIe na skutek zetknięcia się dwóch lub większej ilości kultur w czasie i przestrzeni, na przykładzie okręgu Cholula, W omawianym przypadku to zderzenie się różnych kultur, tak konfliktowe i brutalne (Inelia-nie - Konkwista), dało społeczność now'ł, zupeInie inną od wyjściowych, przy czym jedna z poprzednich społeczności, w tym wypadku indiańska, przetrwaIa w niejjaJio �462 Kronika element uboczny, zacofany, lllzeJ rozwinięty, lecz stanowiący integralną część powstalego społeczeństwa. Ten element indiański uległ takim przemianom, że jest zupełnie różny od dawnego, sprzed kolonizacji hiszpańskiej, jednakże zachował on odmienność także i w stosunku do nowo utworzonego społeczeństwa, w skład którego wszed!. W swych badaniach posługiwała się M. Nolas(;o dwoma - jej zdaniem - niezb~dnymi kategoriami dla tego typu prac - przestrzenią i czasem. Badanie jednego lub więcej społeczeństw, których poszczególne elementy ulegają przemianom właśnie w czasie i przestrzeni, dają wytłumaczenie rozwoju tych społeczeństw. Dalej rozważania autorki szły w l,ierunku ustalenia, co należy w tych badaniach uważać jako "indiallskie", i sprecyzowania co to jest region i co będzie rozumieć pod tym terminem. Po obydwóch referatach wywiązała się dyskusja l w głównej mierze na temat rozwoju nauk antropologicznych - w tym przede wszystkim etnologii na terenie Meksyku. Poruszane były także sprawy muzealnictwa meksykańskiego. Obrady popołudniowe, którym przewodniczył prezes Oddziału Poznańskiego PTL, doc. dr Zbigniew Jasiewicz, zapoczątkował komunikat naukowy mgr Aleksandra Posern-Zielińskiego pt. "Nowe osiągnięcie etnologii meksykańskiej - pełna bibliografia prac o Meksyku". Na wstępie swych rozważań autor stwiel'dził, iż żywiołowy rozwój badań archeologicznych i etnogmficznych prowadzi do ogromnego wzrostu literatury przedmiotu. Przy szerszym temacie i terenie możliwości pełnego wykorzystania odpowiedniej literatury są niewielkie. I dlatego tak ogromne znaczenie ma rola bibliografii, rozumiana w podwójnym sensie - jako spis dokumentów i publikacji oraz jako metodyka sporządzania tego rodzaju rejestrów. Dla historyka nauki stanowi ona bazę historiograficzną i źródłoznawczą, a dla ka;\dego badacza posiada przede wszystkim charakter informacyjny, stanowią(;y podstawowy punkt wyjścia dla dalszych studiów. Właśnie w 1962 r. - odnośnie Meksyku - ukazały się d\\'ie wielkie, retrospektywne bibliografie, które stały się nie tyłko podstawowym nUl'zędziem pracy każdego amerykanisty, ale także umożliwiły dokonanie oceny rozwoj'l i stanu badań w Meksyku i o Meksyku. Pierwsza - El Instituto Nacional de Antropologia e Historia. Su contribución a la bibliografia naciona!. JNAH, Mexico 1962, ss. 342 - to pełna bibliografia prac Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) i jego instytucjonalnych poprzedników. Ukazuje ona dorobek naukowców meksykańskich od roku 1827-1962. Druga - stanowiąca zamknięcie katalogu publikacji INAH - to praca Ignacio Bernala pt. Bibliografia de Arqueologia y Etnografia Mesoamerica y Norte de Mexico. 1514-1960. Mexico 1962, ss. 634. Ostatnim odczytem pierwszego dnia obrad był komunikat Romany Mańkowskiej i Andrzeja Krzanowskiego pt. "Instrumenty muzyczne w dawnym Meksyku", bogato ilustrowany przeźroczami. Autorzy podjęli temat, który, jak sami to stwierdzają, \V większości studiów amerykanistycznych jest pomijany. Głównym źródłem wiedzy o prekortezjańskiej muzyce i instrumentach są przede wszystkim kodeksy, freski i zachowane do dziś same instrumenty, jak również wczesnohiszpańskie i kolonialne źródła pisane. Te ostatnie wymagają jednal~ dużej ostrożności przy ich studiowaniu, gdyż autorzy opisując nieznane ludowe instrumenty, nadawali im często naz\\',,', a nawet cechy instrumentów rozpowszechnionych w Starym Świecie. Dalej referenci przedstawili wielką różnorodność i bogactwo form oraz odmian instrumentów spotykanych w dawnym Meksyku, jak również wysoki i pełny rozv,;ój c)\\'Czesnej muzyki. Po komunikatach wywiązała się ożywiona dyskusja, gł<')\vnie dotycząca rozwoju form muzycznych w dawnym Meksyku. J Tal< referaty. jal< "Etnografii Polskiej". obszerne sprawozdanie z dyskusji drukowane będzie w XlV tomie �Kronika 463 Drugi dzień obrad, którym przed południem przewodniczył prof. dr Bolesław 01szewicz, rozpoczął referat prof. dr Janusza Tazbira - "OdkryClie Ameryki i konkwIsta w literaturze staropolskiej". Autor we wstępie stwierdza, iż odkrycie Ameryki miało doniosłe znaczenie nie tylko dla życia gospodarczego Europy, ale także i wywarło znaczny wpływ na przemiany umysłowe, zachodzące w kulturze europejskiej XVII i XVIII w. W krajach położnych z dala od szlaków wielkich odkryć geograficznych, jak właśnie w Polsce, głębsze zainteresowanie tą tematyką pojawia się dopiero w okresie Oświecenia. Zestawienie wiadomości geograficznych o Nowym Świecie. jakie dotarły do nas już w XVI i XVII w. zawdzięczamy badaniom B. Olszewicza. Zebrane przez niego informacje zostały ostatnio pomnożone o nowe dane, zaczerpnięte przede wszystkim z literatury wyznaniowej tego okresu. Dokonał tego autor referatu w swej pracy pt. Szlachta a konkwistadorzy. Opinia staropolska wobec podboju Ameryki przez Hiszpanię, Warszawa 1969. W dałszym ciągu referent dokonując przeglądu literatury staropolskiej dochodzi do przekonania, że Ameryka oraz jej pierwotni mieszkańcy występowali w literaturze pięknej, polemice wyznaniowej czy traktatach politycznych w charakterze symbolu, motywu literackiego bądź argumentu, rzadko zaś jako przedmiot samoistnych zainteresowań. Dlatego też trudno mówić o jednolitym obrazie Indianina w literaturze staropolskiej. Znano bowiem nie tyle przedstawicieli różnych szczepów, ile zupełnie odmiennych, całkowicie sobie przeciwstawnych reprezentantów pewnych koncepcji literackich i filozoficznych. Na nikłość wiedzy o Nowym Świecie i o Indianach w Polsce wpływał także fakt, iż niezbyt interesowano się ich aktualnym życiem i historią, jak również fakt, że znajomość geografii nie stanowiła mocnej strony przeciętnego szlachcica. Jako drugi - swój referat pt. "Z dziejów kontaktów polsko-meksykańskich w XIX i XX wieku" przedstawił prof. dr Tadeusz Łepkowski. Jak podaje referent - nauka polska nie prowadziła dotąd żadnych metodycznych badań nad stosunkami polsko-meksykańskimi, czy nad różnorodnymi i licznymi kontaktami Polaków i Meksykańczyków w XIX i XX w. Poszukiwań takich nie podjęli również naukowcy z Meksyku. Nagromadzono wprawdzie pewną liczbę wiadomości i notatek, w różnych książkach wymienia się szereg nazwisk, lecz daleko jeszcze do uzyskania wszechstronnego obrazu naszych wzajemnych stosunków, mimo iż zainteresowanie nimi wzrasta niewątpliwie tak po jednej, jak i po drugiej stronie Atlantyku. Wobec lmnieczności szerokich poszukiwań archiwalnych i bibliograficznych dla tego tematu, autor uważa, że przedstawione rozważania mogą być tylko skromną próbą wstępnego zestawienia i uporządkowania już znanych materiałów z historii kontaktów polsko-meksykańskich XIX i XX w., a także dorzucenia pewnych nowych informacji. pochodzących z jego bardzo jeszcze fragmentarycznych badań. W dyskusji po obydwóch referatach najwięcej miejsca zajęły sprawy ostatniego odczytu, to jest kwestia kontaktów polsko-meksykańskich. Szereg dyskutantów poruszalo również udział Polaków w pracach nie tylko na terenie Meksyku, ale i na terytorium cal ej Ameryki Łacińskiej. Obrady popołudniowe, którym przewodniczył były ambasador Polski w Meksyku Jan Drohojowski. otworzył referat Heleny i Stanisława Adamowiczów pt. "Kultura Lakandonów i jej przeobrażenia w XX w.", ilustrowany licznymi fotografiami. Autorzy starali się przedstawić dzieje, obraz kultury oraz historię badań tej mało znanej a niegdyś bardzo licznej grupy ludności indiańskiej, której ilość szacowana jest obecnie na zaledwie 150-200 osób. Skupiają się oni w trzech grupach - pierwsza nad rzeką Lacanja, druga - nad rzeką Jatate i trzecia - naj liczniejsza, tzw. grupa północna, w pobliżu Jetji!. Szereg ekspedycji naukowych przeprowadzało badania tej interesującej grupy etnicznej, a najwięcej zasług na tym polu położyła G. Duby wraz �464 Kronika z mężem F. BIomem, których prace były podstawowym żródłem referatu. W omawianiu przeobrażeń kulturowych Lakandonów autorzy referatu położyli nacisk na ujemne skutki wpływów cywilizacyjnych oraz z jednej strony na zanik, z drugiej zaś - przetrwanie pewnych starych, tradycyjnych form kulturowych. Następnie mgr Lech Mróz wygłosił komunikat pl. "Cyganie w Meksyku". Ten niezwykle interesujący problem trudno omówić - zdaniem autora - szczegółowo, z uwagi na brak koniecznych do tego danych i materiałów źródłowych. Skupiska Cyganów na terenie Meksyku są stosunko\vo bardzo nieliczne. Głównym ich zajęciem jest prowadzenie kin objazdowych i związany z tym wędrowny tryb życia. Ostatnim odczytem byl komunikat mgr Andrzeja Woźniaka - "Metal w kulturze przedkolumbijskiego Meksyku". Autor poruszył ogromnie kontrowersyjny problem, pasjonujący nie tylko archeologów. Stanął na stanowisku, iż metal odegrał większq niż dotychczas mniemano rolę w kulturach dawnego Meksyku. Komunikat ten wywołał ożywioną dyskusję. Zresztą właśnie dyskusja w zakończeniu obrad, poruszająca cały wachlarz zagacin,ień, a trwająca blisko trzy godZJiny, w której wzięło udział :19 osób, wykazała, jak bardzo problematyka amerykanistyczna pasjonuje polskich naukowców-etnografów i badaczy z pokrewnych dyscyplin. Ostatniego dnia odbyło się zebranie organizacyjne członków Sekcji Ameryknnistycznej PTL, która liczy obecnie 27 osób, w tym największą ilość etnografów, ale również i przedstawicieli innych dyscyplin takich, jak archeologia czy geografia. Członkami są także publicyści i literaci. Jeszcze raz podkreślono wyraźnie - o czym mówi jasno Statut - iż celem Sekcji jest przede wszystkim praca naukowa, a także praca naukowo-popularyzatorska. Wyrazem tej działalności są organizowane seminaria, które winny łączyć wsqstkich pulskich amerykanisl()\\'. Następne seminarium odbędzie się w Pozn.an,iu w 1971 1'. Maria Paradowska II MU;DZYNARODOWA KONFERENCJA ROBOCZA KOMISJI ORGANIZACYJNE.T EUROPEJSKIEGO ATLASU ETNOGRAFICZNEGO W dniach od 12-15 marca 1963 r. obradowała w Bonn, z udziałem 37 członkóvi, II MKRKOEAE. Uczestniczyli w niej delegaci następujących atlasów etnograficznych !LIb historyczno-etnograficznych: niemieckiego, fińskiego, austriackiego, szwedzkiego, radzieckiego, szwajcarskiego, jugosłowiańskiego, węgierskiego, holenderskiego i flamandzko-belgijskiego, górno-austriackiego oraz przedstawiciele Międzynarodowej Komisji Atlasowej. Nadto reprezentowane były następujące państwa lub kraje: Turcja, Szkocja, Portugalia, Rumunia, Luksemburg, Czechosłowacja, USA, Francja, Angli:l. Bulgaria oraz Norwegia. Z żalem odnotować należy, że w gronie tak licznie reprezentowanych instytucji atlasowych nie znalazł się przedstawiciel Polskiego Atlasu Etnograficznego, legitymującego się bądź co bądź bogatym dorobkiem. W czasie konferencji wygłoszono następujące referaty: P. Leser, "Znaczenie atlasów etnologicznych dla historiografii"; B. Bratanić, "Różnorodność pługów europejskich, ich zasięg i ich historia"; G. Wiegelmann, "Pierwsze wyniki ankiety na temnt pracy i narzęcJzi chłopów około 1900 r. w NRF"; A. Niederer, "Formy pracy zespołowej na obszarach przyległych do basenu Morza Śródziemnego"; M. Zender, ,,0 znaczeniu sobótek i ich kulturowe związki w czasach historycznych \V Europie"; A. J. Dias, "Rozprzestrzenianie się metod omłotów na półwyspie iberyjskim". �465 Kronika NAJWAŻNIEJSZE POSTANOWIENIA II MKRKOEAE 1. Po uzyskaniu danych do próbnych tematów (narzędzia do orki, młocka, sobótki) i naniesieniu ich na mapy próbne zlecono prof. prof. Bratanićowi i Zenderowi opracowanie szczegółowych kwestionariuszy, celem opracowania ostatecznych map próbnych dla całej Europy. 2) Uczestnicy konferencji są zgodni, by uzupełniony materiał opublikować. Umożliwi to śledzenie postępu nad pracami. Ostateczną formę publikacji pozostawić do decyzji Stałej Międzynarodowej Komisji Atlasowej. 3) Ostateczną decyzję o siatce EAE pozostawić Stałej Międzynarodowej Komisji Atlasowej, której wybrana komisja (Bratanić, Bruk, Kretschmer, Wiegelmann) przedstawi swoje wnioski. 4) Uczestnicy konferencji winni ustosunkować się w ciągu dwóch miesięcy po konferencji do wybranych tematów (wykaz poniżej), podać ewentualne uzupełnienia łub proponowane zmiany. Do badania wytypowano następujące 3 tematy: a) Narzędzia do żęcia zbóż; b) Materiał i wykonanie ścian domu mieszkalnego w stałych osadach; c) DI'zewko bożonarodzeniowe. W dalszej kolejności do opracowania przewidziano: koszenie traw; typy hodowli rogacizny; tłuszcze używane do przygotowywania potraw; picie do posiłków; noszenie ciężarów przez ludzi; zaprzęgi bydlęce; kolejność dziedziczenia. 5) Konferencja upoważniła swoich członków do podjęcia odpowiednich pertraktacji z krajami jeszcze nie uczestniczącymi w pracach atlasowych, w celu podjęcia takich prac. 6) Sprawozdania o wynikach pracy w poszczególnych krajach zostaną opublikowane wraz ze sprawozdaniem II MKRKOEAE. 7) Miejscem spotkania konfe·r·encji we wrześniu 1969 r. miały być Helsinki, a na nasha)ne spotkania prz,ewiduje "ię Węgry i Szwecję. WYKAZ TEMATOW DO EAE I KRAJOW SĄSIEDNICH Uprawa ziemi i hodowla zwierząt: 1) Narzędzia orne i orka (rodzaje narzędzi ornych - zasadnicze cechy konstrukcyjne narzędzi ornych - typy pługów). 2) Ręczne narzędzia uprawy ziemi (obok narzędzi ornych - bez pługów). 3) Rozdrabnianie ziemi (narzędzia ręczne, brony, walce). 4) Koszenie i suszenie traw. 5) Żniwa. 6) Zboże od chwili skoszenia do omlolów, suszenie. 7) Młocka i wianie zboża. 8) Przechowywanie wymłóconego zboża, formy spichrzów. 8a) Uprawa winorośli. 9) Typy hodowli bydła i pasterstwo. 10) Bydło domowe na pastwisku. 11) Hodowla pszczół (ule, domek dla pszczół). Osada i dom: 12) Granice pól, ogrodzenie pól, pastwisk, lasów, ogrodów oraz inne ogrodzenia. 12a) Formy osad. la) Zagroda (skład i usytuowanie budynków). 14) Pojedyncze budynki, dom mieszkalny (material budowlany, technika budowy, formy dachu i użyty matH'iał, rzut poziomy i pionowy domu mieszkalnego). 15) Położenie ognisk w domu i wybrane zagadnienia o sposobie mieszkania. 16) Kołyski. 16a) Przechowywanie mąki. PożYwienie i napoje: 17) Chleb, wypiek, bryje. 18) Posiłki (czas, skład, szczególnie śniadanie). 19) Masło, ser, inne produkty mleczne. 20) Konserwowanie mięsa (ubój \V domu, zwierzęta, czas, wędliny, przyprawy). 21) Picie (przy posiłkach). Ubiór i obróbka tekstyliów: 22) Męski i żeński ubiór podstawowy (skład i krój koszuli). 23) Okrycie stóp i chodzenie na bosaka. 24) Przędzenie (kądziel, wrzeciono, kołowrotki). 24a) Krosno tkackie. Transport lądowy: 25) Wóz, taczka, sanie, włók. 26) Noszenie ciężarów przez zwierzęta i ludzi. 26a) Zaprzęganie bydła. 26b) Zaprzęganie koni. Stosunki społeczne: 27) Podział zajęć według płci. 28) Terminy używane na okreś30 - Lud, t. 53, 1969 �466 Kronika Lenie zmiany służby i pastuchów, na płacenie odsetek i dzierżawy, rodzaj wynagrodzenia za dzierżawę. Zwyczaje ludowe w ciągu życia: 31) Zwyczaje weselne (wybór). 32) Pozycja noworodka. 33) Dodatki do grobu. 34) Nagrobki i inne znaki na grobie. 35) Stypa i święta dla umarłego (miejsce, czas, potrawy, zwyczaje). Zwyczaje doroczne: 36) Pochody w czasie zimy. 37) Inne zwyczaje zimowe. 38) Ognie doroczne (sobótki). 39) Pochody wiosenne (do Zielonych SWiąt). 40) Jajka wielkanocne. 40a) Zwyczaje żniwne. 41) Swięci patroni zwierząt i pogody. Wierzenia ludowe: 42) Zmora, upiór, wilkołak, gniotek. 43) Duchy kobiet i kobiety jako postaci podań o określonych nazwach w określonych dniach i miejscach. 43a) Olbrzymy, karły, nimfy, duchy leśne, upiór południowy. 43b) Dni tygodnia jako szczęśliwe i jako nieszczęśliwe. 43c) Nazwy najbardziej znanych gwiazdozbiorów. Konrad 90-LECIE URODZIN AKADEMIKA BUŁGARSKIEGO MICHAIŁA Wypych ARNAUDOWA Dnia 18 października 1968 roku w Bułgarii obchodzono 90-lecie urodzin akademika Michaiła Arnaudowa - weterana nauki bułgarskiej, znanego folklorysty i filologa. Czasopisma bułgarskie poświęciły jubilatowi liczne artykuły podkreślając jego zasługi dla nauki ojczystej. Profesor Arnaudow ponad 70 lat spędza w swoim bogatym warsztacie naukowym. Mimo podeszłego wieku tworzy i nadal. Karierę naukową rozpoczął jeszcze jako uczeń gimnazjum w roku 1895. Napisał wówczas pierwszą pracę Ogólna charakterystyka poezji ludowej, która ukazała się na łamach czasopisma [zwor, wychodzącym w Ruse. Wtedy znany folklmysta bułgarski, Iwan Sziszmanow, zainteresował się osobą młodego autora tej pracy. Odtąd zawiązała się trwała przyjaźń między Arnaudowem i Sziszmanowem, którzy stali się twórcami własnych szkól folklorystyki bułgarskiej. Arnaudow ukończył studia slawistyczne w Sofii, a J;lastępnie wyjechał na specjalizację do Lipska, Pragi, Berlina i Londynu, co umożliwiło mu zapoznać się z metodami pracy wielu wybitnych etnografów europejskich. Wrócił do kraju jako dojrzał.'! naukowiec i w roku 1908 został docentem uniwerstytetu sofijskiego, a następnie jego profesorem. Wykładał tu przez 40 lat. Poza pracami historyczno-literackimi ulubionym tematem jubilata jest folklorystyka i inne dziedziny kultury ludowej. W roku 1905 Arnaudow wydał zbiór bułgarskich i macedońskich bajek ludowych podejmując próbę ich klasyfikacji. Tuż przed rozpoczęciem wojny bałkańskiej 35-letni uczony zbadał folklor na terenach okręgu Elena. Wynikiem tych badań była jego obsz~ma monografia Folklor z Eleny. Obserwacje i materialy, która ukazała się w bułgarskim roczniku folklorystycznym Sbornik za narodni umotworenia (tom 24, Sofij a 1913). Podczas pierwszej wojny światowej badał tereny północnej Macedonii - okręg Tetowo - skąd pochodził jego ojciec. Wtedy to natrafił na bardzo ciekawych gawędziarzy macedońskich, od których spisał legendę o śmierci królewicza Marka oraz pieśni epickie o nim (Makedonski Pregled, godina I, lmiga I, Sofija 1924, VIII, s. 38-45). W Toku 1934 ukazała się jego obszerna praca Oczerki po b'lgarskija folklor, w roku zaś 1964 Motywy balladyjne w poezji ludowej. �467 Kronika Prof. Arnaudow jest jednym z redaktorów 12-tomowej antologii B'lgarsko narodno która ukazała się w Sofii w latach 1961-1963. W związku z jubHeUJszem prof. AT:na'Udowa 16 paźdZ!ie:rutika1968 r. odbyło się uroczyste posiedzenie Bułgarskiej Akademii Nauk, na które przybyło wielu przedstawicieli świata nauki i kultury Bułgarii. Posiedzenie zagaił akademik Władymir Georgiew. Referat o działalności naukowej jubilata wygłosił rektor uniwersytetu sofijskiego, Pantelej Zarew. tworczestwo, Kole 25 ROCZNICA ŚMIERCI AKADEMIKA AFANASIJA Simiczijew SIELISZCZEWA Dnia 6 grudnia 1968 Toku obchodzono w Moskwie 25 rocznicę śmierci wybitnego uczonego rosyjskiego - akademika Afanasija Sieliszczewa. Był on profesorem uniwersytetu kazańskiego, a następnie moskiewskiego. Należał do czołowych przedstawicieli świata naukowego Związku Radzieckiego. Znany jest jako językoznawca, ale również i jako badacz etnografii macedońskiej. Patronat nad obchodami tej rocznicy objęła katedra filologii słowiańskiej uniwersytetu moskiewskiego. O życiu i działalności naukowej Sieliszczewa mówił kierownik wspomnianej katedry prof. dr S. Biernsztajn. Mówca nakreślił sylwetkę uczonego, który całe życie poświęcił badając rozwój języka oraz kultury duchowej ludu macedońskiego. Zainteresowania te pojawiły się u Sieliszczewa, gdy był jeszcze studentem roku trzeciego na wydziale filologicznym uniwersytetu kazańskiego. Wtedy - jak zaznacza R. Krawczuk l - Sieliszczew "zaczął badać język, historię i etnografię Macedonii". Pracę badawczą jednak mógł rO:lpocząć systematycznie dopiero po ukończeniu studiów slawistycznych. Przez pewien C:las Sieliszczew był wykładowcą uniwersytetu kazańskiego (1910), a w roku 1913 docentem. Wtedy to pojawiła się u niego myśl wyjazdu do Macedonii. W roku 1914 odwiedził on Sofię, skąd następnie udał się do północnych regionów Macedonii. Pozostać tu dłużej nie mógł, gdyż pierwsza wojna światowa, która przekształciła Macedonię w krwawe pola walk, zmusiła go powrócić do kraju. Mimo krótkiego czasu spędzonego na ziemiach macedońskich, udało mu się jednak zebrać bogaty materiał, który posłużył uczonemu do dalszych prac naukowo-badawczych poświęconych temu niewielkiemu krajowi słowiańskiego południa. Afanasij Sieliszczew, jak wspomniano wyżej, znany jest przede wszystkim jako świetny językoznawca, ale również ciekawe są i jego prace etnograficzne. Poza licznymi pracami związanymi z dialektologią macedońską jest on autorem kilku prac etnograficznych. Pisał o okręgu Polog oraz O ludności słowiańskiej zamieszkałej w Albanii. Prace te nie utraciły swej aktualności i dziś. Pozwalają one do szerszego spojrzenia na etnografię macedońską oraz pozostałych ludów bałkańskich. Na szczególną uwagę zasługuje jego rozprawa O obchodach służby i sławy - obyczaj, który poza Macedonią jest powszechnie znany i w Serbii. "Służbę i sławę" obchodzi cała wieś, albo też pokrewne rodziny, innymi słowy, każda wieś macedońska oraz każdy ród mają swego patrona. Na obchody te, które nie mają nic wspól1 R. W. Krawczuk, O istorit s!owjanskogo mowoznawstwa. Kijów 1961, s. 48. �468 Kronika nego z polskim odpustem, przyjeżdżają krewni z okolicznych wiosek i miast i przyłączają się do świętujących. Sieliszczew był jednym z nielicznych balkanologów. W jego pracach etnograficznych znajdujemy dużo danych o siąsiednich niesłowiańskich narodach - Grekach i Albańczykach, co jest bardzo cennym źródłem dla badaczy etnografii ogólnej. Jak podkreślił Biernsztajn - Sieliszczew był lubiany przez swoich studentów, u których "wy.nabiał n1awyk dosamod:zie'1nJCj ,pracy n.aukowej" 2. Na jego seminaria pośw,ięconych Maced-anti - badaniom kiÓlnej poświ<;cił całe swoje życie - zawsze uczęszczało wielu językozna1wców, hLsto'ryków i etnografów 3. Kole NAJWAŻNIEJSZE BIBLIOTEKI POLSKIEGO NABYTKI Simiczijew ZAGRANICZNE TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO ZA ROK 1968 (BEZ CZASOPISM) IM. J. CZEKANOWSKlEGO zestawiła J. Gerlach-Kłodnicka BIBLIOGRAFIE AFRICA Bibliography Series. Ethnography, Sociology, Linquistics and related subjects. Based on the bibliographical card index of the International African Institute. Compiled by Ruth Jones. West Africa, London 1958, s. 116; North-East Africa, London 1959, s. 51; East Africa, London 1960, s. 62; South-East Central Africa and Madagascar, London 1961, s. 53. BIBLIOGRAFIA Kombetare e Republikes Popullore te Shgiperise. Tirana 1966, nr 1-12. BIBLIOGRAFIE narodopisnych pfispevku v regionalnich casopisech Moravskeho Slovacka. Sestavil Richard Jerabek s kolektivem. Bibliograficka Priloha Vestniku NSC a SNS nr 8, Brno 1964, s. 32. BIBLIOGRAPHIE d'Etudes Balkaniques 1966. Sofia 1968, s. 347. DADZIE E. W., Strickland J. T.: Directory of archives, libraries and schools of librarianship in Africa. Unesco Bibliographical Handbooks t. 10, Paris 1965, s. 112. DITRICHOVA Katarina: Bibliograficky rejstrik Sborniku Vlastivedneho Muzea v 010mouci. Prace Odboru Splecen.skych Ved Vlasiuivedneho Ustavu v Olomouci t. 17, Olomouc 1967, s. 31. HALTSONEN Sulo: Finnische Linguistische und Volkskundliche Bibliographie fiir die Jahre 1965-1966. Nadb. z Studia Fennica t. 13, 1967, s. 108-155. JEB-ABEK Alena i Richard: Soupis etnografickych a folkloristickych pfispevku v Casopise Matice Moravske 1869-1943. Bibliograficka Priloha Vestniku NSC a SNS nr 6, Brno 1964, s. 22. JEB-ABEK Richard: Soupis etnografickych a folkloristickych prispevku ve Sborniku Musejni Spolecnosti ve Valasskem Mezirici 1884-1911. Bibliograficka Priloha Vestniku NSC a SNS nr 7, Brno 1964, s. 9. 2 R. P. Usikowa, Pamjati si teta", 3, 1968, S. 94. S Ibid., s. 94-95. professora A. M. SieLiszczewa. "Wiestnik Moskowskogo Uniwer- �469 Kronil(a SERBSKA bibliografij a 1958-1965. Cylkowna redakcija za serbski ludospyt t. 33, Budysin 1968, s. 559. Jurij Mlynk. Spisy Instituta SOUPIS narodopisnych prispevku v regionalnich casopisech Moravskćho Valasska. Sestavil Richard Jerabek s kolektivem. Bibliograficka Priloha Vestniku NSC a SNS nr 9, Brno 1966, s. 86. STIPCEVIĆ Aleksandet· : Bibliographia illyrica. Posebna Izdanja t. 4, Sarajevo 1967, s. 420. VIIRES Ants, Linnus Juri: Eesti Noukogude Etnograafia Bibliograafia 1945-1966. Tallinn 1967, s. 128. ATLASY BALGARSKI dialekten atlas, t. 1. Jugoiztocna Balgarija. Sostaven pod rakovodstvoto na St. Stojkov i S. B. Bernscejn, cz. 1. karti 277, cz. 2 statii, komentari, pokazalci s. 203. Sofia 1964: t. 2 Severoiztocna Balgarija. Sostaven pod rakovodstvoto na St. Stojkov, cz. 1 karti 290, cz. 2, statii, komentari, pokazalci s. 159. Sofia 1966. RUSSKIJE. Istoriko-etnograficeskij atlas. Zemledelie. Krestianskoje iilisce. Krestjanskaja odeida. Seredina XIX- nacalo XX \"eka. KaJrty - 71, tekJst s. 35,8. Moskva 1966. KONFERENCJE CONGRESSUS Internationalis Fenno-Ugristarum Red. Gy. Ortutay. Budapest 1963, s. 490. Budapestini Habitus 20-24. IX. 1960, 20 LET. Materialy k otcetnoj kO'l1ferencii archeo.logiceskich i etnogr.aficeskich ekspedicii Instituta Istorii AN Litovskoj SSR 1948-1967. (Vilnius, 13-15 maja 1968). Vilnius 191m, s. 143. KOLLOQUIUM Balticum Ethnographicum 1966. Vortrage und Berichte der internationalen Tagung in Berlin und Stralsund. Veriiffentlichungen des Instituts fUr deutsche Volkskunde t. 46, Berlin 1968, s. 221. SIMPOZlJUM o Ilirima u anticko doba. Odrian sebna Izdanja t. 5, Sarajevo 1967, s. 215. 10. do 12. maja 1966. godine. Po- TEZISY dokladov na ob'edinennoj konferencii po arheologii, etnografii i antropologii Pribaltiki (Riga, maj 1955). Plenarny je zasedanija s. 39; Sekcija etnografii i antropologii s. 47. Moskva 1955. TRUDY VII Miezdunarodnogo Kongressa Antropologj(~~eskich i Etnograficeskich Nauk. Moskva (:3-10 avgusta 1964). T. 2. sekcija 2. Somatologij a celoveka pod red. V. V. Ginzburga, J.967, s. 55:~; t. 3, sekcija 4. Etniceskaja antropologij a pod red. T. A. Trofimo\'oj. 1968, s. 621; t. 4, se!<cija 6. Teoria i metodologija pod red. Y. P. Averkievoj, 1967, s. 515. ETNOGRAFIA ACHRYMENKA P. P.: Belaruskija SŁOWIAŃSKA pesni i kazki. Minsk 1965, s. 158. BEDNARIK Rudolf: L'udove stavitel'stwo na Kysuciach. Bratislava 1967, s. 244. BELA RUSKA JA narodnaja vusnapoetycnaja tvorcasc'. Minsk 1967, s. 391. �470 Kronika BUSYGIN E. P.: RUSJskoje sel'skoJe naseJen[je Sn~dnego Povolija. Istoriko-etnograficeskoje isslectovanije materialnoj kultury (seredina XIX- na~. XX vv.). Kazan 1966, s. 402. HYCKO Jan: Orne naradie. Zbierky v Slovenskom Narodnom Muzeu v Martine a v Muzeach na Slovensku. Narodopisne Zbierky Slovenskeho Narodneho Muzea v Martine a Muzei na Slovensku t. 5, Martin 1967, s. 96. IVANCAN Ivan: Narodni obicaji korculanskih kumpanija. Institut za Narodnu Umjetnos1. Posebna Izdanja t. 2, Zagreb 1967, s. 205. JOHNOVA Helena: Kultura a zivot ceskoslovenskćho lidu. Praha 1967, s. 28, tabI. :n KOVACEVICOVA Sona: L'udova plastika na Slovensku. Praha 1967, s. 28. LENG Ladislav: Slovenske l'udove hudobne nastroje. Bratislava 1967, s. 300. MIRONOV V. V.: Kultura i pobut girnikiv radjanskoi Ukrain i. Kiiv 1965, s. 124. NARODNI pesni ot Jugozapadna Balgarija. Pirinski Kraj t. 1. Sastavili i redaktirali Nikolaj Kaufman i Todor Todorov. Sofija 1967, s. 952. oC ERKI istorii russkoj etnografii, folkloristiki i antropologii, vyp. IV. Trudy Instituta Etn,ograHi im. H. H. Mikluchao-Makłaj.a. Nov,aja serij,a t. 94, Moskva 1968, s. 233. PLESSINGEROV A Alena: Soucasni lidovi rezbari. Praha 1966, s. 10. PODOLAK Jan: Pastierstvo v oblasti Vysokych Tatier. Klenotnica Slovenskej Ludovej Kultury t. 1, Bratislava 1967, s. 206. RUSSISCHE Volksmarchen, herausgegeben von Erna Pomeranzewa. Berlin 1967, s. 646. SABUROV A L. M.: Kultura i byt russkogo naselenija Priangarja (konec XIX-XX v.). Leningrad 1967, s. 277. SLEZSKE lidove umeni. (Text katalogu Jitka Nousova). Praha 1967, s. 12. SOWJETISCHE Volksl:ied - und V'olkSlffiusjkfmschung. Ausgewahlte Studien. Veroffentlic.humgen des I'nlsHtUitsfur deuŁ-sche Vo'ltkskunde t. 37, Berlin 1967, s. 367. STANKOV Dimitar: Kotlenski kilimi. Sofija 1968, s. 178. TApKOVA-ZAIMOVA Vasilka: Nasestvija i etniceski pt"Omeni na Balkanite prez VI-VIIv., Sofija 1966, s. 135. UKRAINS'KI narodni visivki. L'vivska oblas1. Albom sklala L. T. Kravcuk. Kiiv 1961, s. 31, tabI. 40. VELEVA M., Venedikova V.: Takani i takacni techniki ot jugoiztocna i severozapadna BalgarrLj,a (Sliv€lnlSko, JamboIsko, KotlenskJo, Vlidilnsko i Kulsko). Sofija 1967, s. 133. ETNOGRAFIA POZASLOWIAŃSKA EUROPA ALBANSKIJE na rodny je motivy tekstilja i trikotaza. Tirana 1959, s. 5, nlb. 100. ARAJS K.: Latviesu tautas pasakas. Sadzives pasakas. Riga 1967, s. 390. ARAJS K.: Latyslskije nUTodiny je skaz;ki. V10Eebnyje skazki. Riga 1967, s. 542. THE BALLAD of the death of bishop Henry. The oldest manuscript in the Folklore Archives of the Finnish Literature Society. Helsinki 1967, s. 10. BYZANTIUM. An In1Jroductivn to E;a'1l1;Roman Civilization. Edited by NOlfman H. Baynes and H. St. L. B. Moss. Oxford 1962, s. 436. CLE BERT Jean-Paul: Das yolk der Zigeuner. Stuttgart 1964, s. 290. DUNARE Nicolae: Cauzele deosebirilor dintre portul Mocanilor si cel al buciumanilor din Muntii Trasciiului (Carpatii Apuseni). Nadb. z Studii si Cercetari de 1staria Artei t. 4, 1957, z. 1-2, s. 57-71. �Kro71i/<(l 471 DUNARE Nicolae: Continuation de la tn§panation therapeutique du cn1ne humain par la trepanation veterinaire chez les peuples bergers de Roumanie. Nadb. z Archivio per l'antropologia e l'etnologia t. 96, 1966, nr 1-3, s. 81-88. DUNARE Nicolae: Portul popular din Tara Zarandului. Nadb. z Sargetia, Cluj 1966, t. 4, s. 227-271. DUNARE Nicolae: Rolul satelor specializate in mestesuguri in dezvoltarea legaturilor dintre tarile romanesti. Odb. z Apulum, Cluj 1967, t. 4, s. 20. FIEDLER Alfred, Helbig Jochen: Das Bauernhaus in Sachsen. Veroffentlichungen des Instituts fijr deutsche Volkskunde t. 43, Berlin 1967, s. 111. FINNISCHE Volkserzahlungen herausgegeben von Lauri Simonsuuri und Pirkko-Liisa Rausmaa. Berlin 1968, s. 362. FLORESCU Florea Bobu, Stahl Paul, Petersen Paul: Arta populara din zon ele Arges si Muscel. Stuclii et Etnografie si Arta Populara t. 4, Bucuresti 1967, s. 277. FOLKLOR Shoiptar. Gjcegjeza. Tirane 1968, s. 546. ISAKSSON Olov: Bysllimma och bysładga. Orgianisationsformer d ovre Novdands kustbyar. Om samspelet mellan lokal tradition och central paverkan, Uppsala 1967, s. XXIII, 418. JIRLOW Ragnar, Whitaker Ian: The plough in Scotland. Nadb. z Scottish Studies, Edinburgh 1957, nr 1, s. 71-94. JONSSON B. R.: Svensk balladtradition. I Balladkallor och balladtyper. With a summary in English: The medieval popular ballad in Swedish tradition. Svenskt Visarkivs Handlingar t. 1, Stockholm ]967, s. XIX, 912. JUCAS M.: Lietuvos Metrasciai. Vilnius 1968, s. 185. JUOSTOS. Katalogas. Vilnius 1867, s. ]24. KOKARE Elza: Divu tautu dzives gudriba. Riga 1967, s. 294. KOTELNIKOVA L. A.: Italjanskoje krestjanstvo i gorod v XI-XIV vv. Po materialam Srednej i Severnoj Italii. Moslwa 1967, s. 360. LIETUVIU liaudies [ll'chitektura t. 2. Vilnius 1968, s. 381. LIETUVIU liaudies menas. Skulptura. Sostavil i podgotovil P. Galaune. Vilnius, t. l, 1963, s. 452; t. 2. 1965, s. 466. LIETUVIU Tautosaka t. 5 Smulkioji tautosaka zaidimai ir śokiai. Vilnius 1968, s. 1179. MEYER Hansjórg: Das Halslosungsratsel. Wiirzburg 1967, s. 255. MARTINEZ Santa-Olalla J.: Las murallas cicIopeas de Tarragona. Tarragona 1952, s. 5. MASTONITE Marija : Litovskaja narodnaja zenskaja odezda v XIX nacale XX vekov. Avtoreferat. Vilnius 1967, s. 24. NJUNKENE-Tallat-Kjalpsajte G.: Domasneje tkacestvo i tkani v Litve v XIXXX vv. Avtoreferat. Vilnius 1968, s. Ill. PASOLINI Pier Paolo: Canzoniere Italiano. Antologia della poesia popolare. Guanda 1955, s. 454. REMACLE Louis: Les noms du porte-seaux en Belgique romane. Le terme liegeois harke. Collection d'Etudes publiee par Ie Musće de la Vie Wallonne t. 2, Liege 1968, s. 199. SAKO Zihni: Chansonnier des preux Albanais. Paris 1967, S. 141. SKRODJANIS S.: Litovskij kalendamo-·obrjadovyj folklor. Avtoceferat. Vdlnius 1968, S. 16. SLAVA M.: Latvieśu tautas terpi. Arheologija un Etnografija. Rakstu krajums t. 7, Riga 1966, s. 167, tabl. 38. TIPY sel'skogo zi!iśca v stranach zarubeznoj Evropy. Moskva 1968, s. 374. �472 Kronika VARGYAS Lajos: Researches into the mediaeval history of folk ballad. Budapest 1967, s. 303. VYSNIAUSKAITE A.: Lietuviu seimos tradicijos. Vilnius 1967, s. 182. WHITAKER Ian: Some traditional techniques in modern scottish farming. Nadb. z Scottish Studies, Edinburg 1957, t. 3, cz. 2, s. 163-187. AFRYKA BIOBAKU Saburi O.: The Egba and their Neighbours 1842-1872. Oxford l()(J5, s. 128. BRIGAUD Felix: Le Senegal eC·()Iil'omtiqUle. Eitude.s Senegalaisesnr. 9, Saint-Louis 1967, s. 141. DROST Dietrich: Topferei in Afrika. Technologie. Ved:iffentlichungen des Museums fill' Volkerkunde zu Leipzig t. 15, Berlin 1967, s. 289. GIRARD J.: Dynamique de la societe Ouobe. Lai des masques et coutume. Mćmoires de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire nr 78, Dakar 1967, s. 354. HALLD:t:N Erik: The Culture Policy of the Basel Mission in the Cameroons lBB61905. Studia Ethnographica Upsaliensia t. 31, Lund 196B, s. 142. HILBERTH Ellen et John: Contribution a l'Ethnographie des Gba,Ya. Studia Ethn'1graphica Upsaliensia t. 29, Lund 1968, s. 124. JACOBSON Anita: Marriage and Money. Studia Ethnographica Upsaliensia t. 28. Lund 1967, s. 172. LAMAN KARL: The Kongo IV, Studia Ethnographica Upsaliensia t. 16, Lund l96il, s. 198. MEILLASSOUX Claude, Doucoure Lassana, Simagha D.: Legende cle la dispersion des Kusa (Epopee Sonike). Initiations et Etudes Africanes L. 22, Dakar 19G7, s. 13:3. NOMADES et Nomadisme au Sahara. Paris HJ53, s. 195. OKAFOR-Omali Dilim: A Nigerian Villager in Two Worlds. London 1965, s. 159. WEITBRECHT Wolf: Kongo. Arzt unter heissem Himmel. Berlin 1964, s. 195. WESTERMANN Diedrich: Die Ewe ..Sprache in Togo. Eine praktische Einfi.ihrung. Zweite Auflage. Berlin 1961, s. 95. AZJA ACHMETOVA M. M.: Pesnja i sovremennost. Alma-Ala 1968, s. 1!J4. DOSTAL Walter: Die Beduinen in Siidarabien. Eine elhnologische Sluclie zur Entwicklung del' Kamelhirtenkultur in Arabien. Wiener Beitrage zur Kulturgeschichte und Linguistik t. 16, Horn- Wien 1!J67, s. 199, il. 40. GARDANOV V. K.: Obscestvennyj stroj adygskih narodov (XVII-pervaja polol/ina XIX v.). Moskva 1967, s. 328. GUENTHER Herbert V.: The Life and Teaching of Naropa. Translated from the original Tibetan with a Philosophical Commentary based on the Oml Transmission. Oxford 1963, s. XVI, 292. JUSUPOV L L: Kołchoznoje selo Masancin. Frunze H167, s. n. KALOJEV B. A.: Osetiny. (Istoriko-etnograficeskoje issledovanije). Moskva 1967, s. 241. KOLONTAJEV A. P.: Razlozenije selskogo remesla i vozniknovenije novych otraslej melkoj promyslennosti v Indii. Moskva 1968, s. 108. KOPYLOV A. N.: Kultura russkogo naselenija Sibiri v XVII-XVIII vv. Novosibirs!. 1968, s. 166. �Kronika 473 KRJUKOV M. V.: Formy socialnoj organizacii drevnich Kitajcev. Moskva 1967, s. 199. KULTURA i byt kazachskogo kolchoznogo aula. Alma-Ata 1967, s. 302. MONGOLE I. El'lauterungen zu einer Ausstellung im Museum fUr VOlkerkunde Leipzig. Zusammengcstellt von Wolfgang Konig. Leipzig 1967, s. 95. MOLLER Martin: Lanclgang in Madras und Rangun. Leipzig 1967, s. 201. OBSCINA i socialnaja organizacija u narodov Vostocnoj i Jugo- vostocnoj Azii. Leningrad 1967, s. 196. ORBELI L A.: Izbrannyje trudy t. 1. Iz istorii, kultury i iskusstva Armenii XXIII vv. Moslwa 1968, s. 586. PROBLEMY etnografii i etniceskoj istorii narodov vostocnoj i jugo- vostocnoj Azii. Moskva 1968, s. 280. SARYKULOVA G.: Grarika Kazachstana. Alma-Ata 1967, s. 166. SERGEEVA G. A.: ArCincy. Moskva 1967, s. 189. SHERLOCK Philip: West Indies. London 1966, s. 215. SMIRNOV A N. S.: Kazachskaja narodnaja poezija. Ałma-Ata 1967, s. 132. STEIN Lothar: Die Sammar-Gerba. Beduinen im Ubergang yom Nomadismus zur SesshaCtigkeit. Veroffentlichungen des Museums flir Volkerkunde zu Leipzig t. 17, Berlin 1967, s. 167, 11. 48. TADZIKI Kmategina i Darvaza. Vyp. 1, pod red. N. A. Kisljakova i A. K. Pisarcik. Dusanbe 1966, s. :~76. TAKSAMI C. M.: Nivchi. (Sovremennoje chozjajstvo, kultura i byt>. Leningrad 1967, s. 270. TATARY Srednego Povolzja i Priuralja. Moskva 1967, s. 536. VOSTHOV V. V., Mukanov M. C.: Rocloplemiennoj sostav rasselenie Kazachov (konec XIX - nacalo XX v.). Alma-Ata 1968, s. 2,55. AMERYKA BOWERS Alfred: Hidaisa social and ceremonial organization. Smithsonian Institution. Bureau of American Ethnology Bulletin 1!H. Washington 1965, s. XII, 528. BROWN Douglas Summers: The Catawba Indians. The People of the River. Columbia 1966, s. 400. GIFFORD E. W.: Ethnographic notes on the Southwestern Porno. Anthropological Records 1:.25. Bed<eley 1967, s. 48. GOLDFRANK Esther S.: The Artist of "Isleta Paintings" in Pueblo Society. Smithsonian Contributions to Anthropology t. 5, Washington 1967, s. 227. HICKERSON Harold: Land Tenure of the Rainy Lake Chippewa at the Beginning of the 19th Centul',Y. Smithsonian Contributions to Anthropology, Washington 1967, t. 2, nr 4, s. IV, 41-63. HOW i\RD James H.: The Ponca tribe. Smithsonian Institution. Bureau of American Ethnology Bulletin 195, Washington 1965, s. XII, 191. JOHNSTON Harry: Pioneers in Tropical America. London 1914, s. XIV, 320. KILPATRICK Jack Frederick and Kilpatrick Anna Gritts: Muskogean Charm Songs among the Oklahoma Cherokees. Smirt.hson~.a,n Contribullions to An,thropology, Washington 191;7,t. 2, nr 3, s. 29-40. KOCH-GRUNBERG Theodor: Zwei Jahre bei den Indianern Nordwest-Brasiliens. Stuttgart 1921, s. XII, 416. KULTURA i byt narodov Ameriki. Sbornik Muzeja Antropologii i Etnografii t. 24, Leningmd 1967, s. 306. �474 Kron!ka MOCHON Marion Johnso11: Mas~s·of the Northwest Ooast. Edited by Robert Ritzenthaler and Lee A. Parsons. Introduction and Documentation by Samuel A. Barret. Milwaukee 1966, s. 102. OSWALT Wendell H., Vanstone James W.: The ethnoarcheology of Crow Village, Alaska. Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology Bulletin 199. Washington 1967, s. VIII, 136. OWEN Roger C.: Marobavi: A Study of an Assimilated Group in Northern Sonora. Anthropological Papers of the University of Arizona nr 3, Tucson 1959, s. 53. SEITZ Georg: People of the Rain-Forests. London 1963, s. 208. SPECKMANN J. D.: Marriage and Kinship among the Indians in Surinam. Assen 1965, s. 302. WAGNER Erika: The Prehistory and Ethnohistory of The Carache Area in Wester~ Venezuela. New Haven 1967, s. 137, tabl. 20. AUSTRALIA I OCEANIA HAMMEL Eugene A.: A Factor Theory for Arunta Kinship Terminology. Anthropological Records t. 24, Berkeley 1966, s. 19. KEYES Ian W.: New Zealand Artifacts from the United States "Transit of Venus Expedition 1874-1875. Smithsonian Contributions to Anthropology, Washington 1967, t. 2, nr 2, s. IV, 21-27. LESSA William A.: Ulithi. A Micronesian Design for Living. New York 1966, s. lIR. PUCKOV P. J.: Formirovanie naselenija Melanezii. Moskva 1968, s. 225. PUCKOV P. J.: Naselenie Okeanii. Etnograficeskij obzor. Moskva 1967, s. 256. SCHUSTER Meinhard: Vorlaufiger Bericht tiber die Sepik-Expedition 1965-1967 des Museums fijr VOlkerkunde zu Basel. Nadb. z Verhandlungen der Naturforschenden Gesellschaft in Basel, Basel 1967, t. 78, s. 268-282, Tafel 4. TREIDE Barbara: Wildpflanzen in der Erniihrung der Grundbevolkerung Melanesiens. Veroffentlichungen des Museums fUr Volkerkunde zu Leipzig t. 16, Berlin 1967, s. 267. INNE LIENHARDT Godfrey: Social Anthropology. Second Edition. New York 1966, s. 177. RAZLOZENIE rodovogo stroja i formirovanie klassovogo obscestva. Moslwa 1968, s. 354. SCHWARZBAUM Haim: Studies in jewish and world folklore. Berlin 1968, s. 603. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f7548bec1588abea306b20fe672dec04.pdf d2a50ba107a29c3f7545c15d2194f30e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6153 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource kronika Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5739 Title A name given to the resource Kronika/ LUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.329-379 Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 93, 2009 V. KRONIKA 85. WALNE ZGROMADZENIE DELEGATÓW POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, WROCŁAW, 18 WRZEŚNIA 2009 Walne Zgromadzenie Delegatów PTL odbyło się w Muzeum Etnograficznym, Od­ dział Muzeum Narodowego we Wrocławiu. Spotkanie rozpoczęła kierownik Muze­ um Etnograficznego Elżbieta Berendt. Powitała zebranych, wyrażając zadowolenie, że obrady WZD mająmiejsce w siedzibie Muzeum, zaprosiła delegatów i wszystkich zebranych do obejrzenia muzealnych wystaw. Następnie głos zabrała wiceprezes PTL, dr Małgorzata Michalska. Dziękując E. Berendt za przygotowanie obrad w Muzeum, powitała wszystkich zebranych i zaproponowała, aby na przewodniczącego 85. WZD wybrano prezesa PTL, prof. Michała Buchowskiego, a na sekretarza dr. Huberta Czachowskiego. Większość de­ legatów opowiedziała się za tym wyborem. Prezes PTL, prof. Michał Buchowski, powitał wszystkich zebranych i przeszedł do dalszej części obrad. Pierwszym punktem było wspomnienie zmarłych w ostatnim roku członków PTL: z oddziału krakowskiego — dr Anny Kowalskiej-Lewickiej, mgr Magdaleny Meres oraz Zofii Lipiarz i dr Aleksandry Wojciechowskiej z oddziału w Poznaniu. Krótkie przypomnienie postaci szczególnie zasłużonej dla PTL, dr Anny Kowalskiej-Lewickiej, prezes Towarzystwa w latach 1982-1989, wygłosił dr Janusz Kamocki. Wspomniał, że jej dłuższy biogram będzie opublikowany w czwartym tomie przygo­ towywanego do wydania słownika Etnografowie i ludoznawcy polscy. Prezes Michał Buchowski dodał, że dr Kowalska-Lewicka uczestniczyła jeszcze w ostatnich Wal­ nych Zjazdach Delegatów PTL w Mszanie Dolnej oraz w Krakowie. M. Buchowski wyraził następnie podziękowanie za organizację poprzedniego Walnego Zgromadzenia Delegatów w Krakowie członkom krakowskiego oddziału, zarządowi oddziału, a przede wszystkim pani prezes, mgr Krystynie Reinfuss-Janusz. Podkreślił jej szczególny, osobisty wkład oraz wysiłek całego środowiska. Krystyna Reinfuss-Janusz obiecała, że przekaże podziękowania wszystkim członkom oddziału i zapewniła, że Kraków zaprasza na następne WZD za dziewięć lat. Przystąpiono do wyboru Komisji Skrutacyjnej, do której zgłoszono mgr. Macieja Kwaśkiewicza, dr. Tomasza Siemińskiego oraz dr. Damiana Kasprzyka. Kandydatu­ ry przyjęto jednomyślnie. �330 Kronika Do Komisji Mandatowej zgłoszono mgr. Jarosława Gałęzę, mgr Bożenę Kubit oraz dr Irenę Kotowicz-Borowy. Także te kandydatury zostały przez delegatów przy­ jęte jednomyślnie. Następnie zgłoszono do Komisji Wnioskowej dr Annę Nadolską-Styczyńską, dr Annę Weronikę Brzezińską oraz mgr. Michała Mokrzana. Zdecy­ dowana większość delegatów głosowała za wymienionymi osobami; trzy osoby się wstrzymały, nikt nie był przeciw. Komisja Mandatowa ogłosiła, że na 42 osoby uprawione do głosowania na sali znajduje się 36 osób. Komisja stwierdziła quorum. Następny punkt obrad to zgłoszenie wniosku Zarządu Głównego o nadanie god­ ności członka honorowego mgr Krystynie Kaczko z oddziału śląskiego, członkowi PTL od roku 1957. Odczytano krótki rys zawodowy p. Kaczko oraz przedstawiono jej działalność w PTL. Wniosek poddano pod głosowanie — 35 głosów było za, jeden głos okazał się nieważny. W imieniu mgr Krystyny Kaczko dyplom odebrała prezes oddziału śląskiego, mgr Bożena Kubit. Następnie p. Joanna Cicha-Kuczyńska z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Na­ rodowego w imieniu Ministra Kultury wręczyła medale „Zasłużony dla Kultury Pol­ skiej” paniom Małgorzacie Wilbik (z Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnogra­ ficznej PTL — ODilE) oraz dr Annie Nadolskiej-Styczyńskiej (prezesowi Oddziału PTL w Łodzi). Medal dla p. Wilbik pod jej nieobecność został przekazany wyróżnio­ nej za pośrednictwem prof. Grażyny Ewy Karpińskiej. W dalszej części WZD głos zabrała dr Anna Spiss z oddziału krakowskiego, in­ formując, że trzeci tom słownika Etnografowie i ludoznawcy polscy jest już właściwie przygotowany do druku. Dr Spiss skierowała podziękowania dla wszystkich, którzy przyczynili się do powstania tego wyjątkowego dla naszego środowiska wydawni­ ctwa — podziękowanie dla wszystkich autorów, współpracowników i informatorów. Dr Spiss podkreśliła ogromne zasługi dla wydawania słownika osób, które ostatnio zmarły: dr Anny Kowalskiej-Lewickiej oraz dr Ewy Fryś-Pietraszkowej. Zaznaczyła, że „hitem” tego tomu będą biogramy Jana Falkowskiego ze Lwowa oraz Daniela Frensztaina z Wilna. Joanna Cicha-Kuczyńska z MKiDN oświadczyła, że podjęto starania o przystą­ pienie Polski do konwencji UNESCO z roku 2003 w sprawie ochrony kulturalnego dziedzictwa niematerialnego. Zaproponowała, żeby ekspercką organizacją ze strony polskiej był PTL. Do jego kompetencji należałoby wydawanie opinii dla Minister­ stwa. Za miesiąc ma nastąpić pierwsze spotkanie eksperckie i konsultacje dotyczące tłumaczenia tekstu konwencji na język polski, ważny jest zatem — jej zdaniem — udział środowiska etnologów czuwających chociażby nad adekwatną terminologią w polskim tekście konwencji. Powinna powstać lista krajowa dziedzictwa niemate­ rialnego, a jedno zjawisko może zostać wytypowane na listę światową. Konwencja zobowiązuje dane państwo do dokumentowania dziedzictwa niematerialnego, dla­ tego powinna powstać sieć ośrodków dokumentujących dziedzictwo niematerialne, w oparciu o istniejące instytucje, bądź mogą zostać powołane także nowe. Prezes Buchowski podziękował p. Joannie Cichej-Kuczyńskiej za reprezentowa­ nie interesów PTL w MKiDN. �Kronika 331 Następnie o głos poprosiła prof. Larysa Vakhnina z Narodowej Akademii Nauk Ukrainy z Kij owa. Podziękowała za możliwość uczestniczenia w WZD i towarzyszą­ cej mu konferencji. Przekazała od Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M. Rylskiego dla biblioteki PTL etnologiczne i folklorystyczne wydawnictwa: książki, czasopisma oraz płyty CD. Wyraziła też ogromną chęć dalszej współpracy. Prezes Buchowski podziękował za dary dla biblioteki i podkreślił, że współpraca z instytu­ cjami naukowymi z Ukrainy jest dla PTL bardzo ważna. Z kolei głos zabrał Leszek Richter z Sekcji Ludoznawczej przy Zarządzie Głów­ nym Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego w Czeskim Cieszynie. Sekcja po­ wstała w 1965 roku, ale kontynuuje tradycje powstałego w 1901 roku w Cieszynie Towarzystwa Ludoznawczego. Omawiając prace Sekcji, Leszek Richter zauważył, że jej członkowie nie są naukowcami, a amatorami-regionalistami, ale ich działalność obejmuje zarówno organizację seminariów, obozów folklorystycznych, jak i szeroką działalność wydawniczą, z monografią Śląska Cieszyńskiego na czele. Sekcja wyda­ je „Biuletyn Ludoznawczy” (24 numery). Prezes Buchowski podziękował za prezentację Sekcji i podkreślił jej ogromną wartość dla PTL. Wiceprezes Małgorzata Michalska przedstawiła sytuację nowego statutu Towa­ rzystwa, który był głosowany rok wcześniej na WZD w Krakowie. Krajowy Re­ jestr Sądowy zakwestionował jeden punkt (paragraf 38, pkt 14) z przegłosowane­ go wówczas statutu jako niezgodny z ustawą Prawo o stowarzyszeniach (art. 11, ust. 1). Mimo udzielonych rok wcześniej przez WZD pełnomocnictw dla ZG do wpro­ wadzenia niezbędnych zmian, zgodnie z zaleceniami KRS, KRS ich nie uwzględnił, dlatego też, jak stwierdziła, istnieje konieczność wprowadzenia tych zmian przez WZD. Na wniosek ZG PTL zaproponowała następujące zmiany: — w paragrafie 29 dopisać pkt 10. w następującym brzmieniu: „Podejmowanie uchwał we wszystkich innych sprawach niezastrzeżonych dla innych władz Towa­ rzystwa”; — paragraf 38, pkt 14 — skreślić; — paragraf 38, pkt 15 — zmienić numerację na pkt 14. Zmiany te poddano pod głosowanie. Komisja Skrutacyjna ogłosiła, że przyjęto je jednogłośnie. Następnie głosowano nowy, jednolity tekst statutu. Uchwałę przyję­ to również jednogłośnie. Prezes Buchowski wyraził zadowolenie, że wreszcie PTL będzie miał statut adekwatny do nowej rzeczywistości polityczno-prawnej. Następnie poinformowano delegatów, że protokół z 84. WZD w Krakowie został wydrukowany w ostatnim tomie „Ludu” i tam wszyscy mogą się z nim zapoznać. W dalszej kolejności dr Jerzy Adamczewski, sekretarz generalny PTL, odczytał sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego, a skarbnik PTL dr Anna Weronika Brzezińska odczytała sprawozdanie finansowe (wersje elektroniczne sprawozdań do­ stępne są na stronie PTL). Kolejny punkt zakładał odczytanie sprawozdania z działalności ODilE. Zamiast prof. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej, która nie mogła przybyć, informację o pracy ośrodka przekazała Paulina Suchecka — dyrektor biura ZG PTL (sprawo­ zdanie jest dostępne na stronie internetowej). Omówiła sytuacje Ośrodka i na prośbę �332 Kronika prof. Kopczyńskiej-Jaworskiej poinformowała, że ODilE od kilkudziesięciu lat ko­ rzysta z gościnnych pomieszczeń Uniwersytetu Łódzkiego, gdzie ma siedzibę. Prof. Jaworska poprosiła, żeby wyraźnie zaprotokołować, iż działalność ODilE (podobnie jak biblioteki, archiwum i działalność wydawnicza) jest ważną częścią PTL, i że jego waga dla całego polskiego środowiska etnologicznego jest ogromna: dzięki pra­ cy ODilE, PTL i polska etnologia istnieją w skali międzynarodowej (umieszczanie dorobku polskiej etnologii w międzynarodowych bibliografiach). Prezes Buchowski wyraził nadzieję, że pomimo niestabilnej sytuacji lokalowej Ośrodka będzie on dalej bez przeszkód wykonywał swojąbardzo istotną pracę. Przewodnicząca Głównej Komisji Rewizyjnej, Małgorzata Oleszkiewicz, przed­ stawiła sprawozdanie GKR za okres od czerwca 2008 do czerwca 2009 roku. Ko­ misja podziękowała Małgorzacie Michalskiej i pracownikom biura ZG za ogromną pomoc przy prowadzeniu kontroli oraz za profesjonalne prowadzenie biura, biblio­ teki i archiwum. Komisja nie stwierdziła żadnych nieprawidłowości w działalności ZG, natomiast zwróciła się do delegatów z oddziałów o systematyczne nadsyłanie dokumentów — sprawozdań z działalności, sprawozdań finansowych oraz sprawo­ zdań komisji rewizyjnych, gdyż wiele oddziałów nie wywiązało się należycie z tych zadań. Prezes Buchowski nadmienił, że praca ZG wykonywana jest sprawnie, ale praca w oddziałach ma jeszcze mankamenty. Prezes Buchowski zapytał, czy ktoś chce zabrać głos w sprawie przedstawionych sprawozdań. Nikt się nie zgłosił. Następnie prezes poinformował delegatów, że Zarząd Główny PTL na posiedze­ niu 17 września 2009 roku zatwierdził powstanie 2 nowych oddziałów: cieszyńskie­ go i białostockiego. Każdy z nich zgłosił 11 członków. Tak więc liczba oddziałów PTL wzrosła do 18. W dalszej części zgromadzenia członek Komisji Mandatowej Michał Mokrzan przedstawił następny wniosek ZG do przegłosowania, dotyczący ustalenia minimal­ nej składki członkowskiej na rok 2010. ZG zaproponował, aby jej wysokość pozosta­ ła bez zmian i wynosiła jak dotychczas 20 zł. Wyniki głosowania: 33 głosy za pozo­ stawieniem składki w dotychczasowej wysokości, 2 osoby wstrzymały się od głosu, 1 głos był przeciwny. Prezes Buchowski przypomniał, że jest to stawka minimalna, a w niektórych oddziałach jest ona wyższa, gdyż każdy oddział może zwiększyć składkę w swoim zakresie. Następnie prezes Buchowski przeszedł do wyboru miejsca WZD w 2010 roku oraz tematu i sekretarza naukowego konferencji. Zapytał, czy w związku z dekla­ racjami z ubiegłego roku delegaci z Torunia mogą coś zaproponować. Prezes od­ działu toruńskiego, Artur Trapszyc powiedział, że następne WZD może odbyć się w Toruniu. Zaproponował także roboczy temat konferencji „Podróże. Od migracji do turystyki”. Obie deklaracje sala przyjęła oklaskami. Prezes Trapszyc powiedział też, że ma wstępnie dwie propozycje wyboru sekretarzy naukowych konferencji: dr. hab. Violetty Wróblewskiej oraz dr. hab. Wojciecha Olszewskiego. Prezes Bu­ chowski wyraził gratulacje dla oddziału toruńskiego za podjęcie się zadania i zwrócił przy tym uwagę, że WZD nie było już dawno organizowane w Lublinie i w Opolu, a są to silne ośrodki i prężne oddziały. Zapowiedział także, że sprawozdania od­ �Kronika 333 działów będą dostępne na stronie PTL, ale jeżeli jakiś oddział chce się teraz czymś pochwalić, może to uczynić w czasie WZD. Prezes oddziału łódzkiego, dr Anna Nadolska-Styczyńska, przypomniała, że od­ dział wydał książkę (we współpracy z Łódzkim Domem Kultury) Na styku regionów. Dziedzictwo kultury ludowej województwa łódzkiego, oraz zapowiedziała, że w paź­ dzierniku organizuje konferencję o dorobku prof. Kazimiery Zawistowicz-Adam­ skiej. Głos zabrała również prezes oddziału krakowskiego Krystyna Reinfuss-Janusz, która przekazała zaproszenie na współorganizowaną przez oddział sesję poświęconą 150. rocznicy urodzin Jana Swiętka — pierwszego prezesa oddziału krakowskiego. Następnie prezes oddziału toruńskiego Artur Trapszyc poinformował, że ukazała się kolejna książka wydana przez oddział Do Torunia kupić kunia..., zbiór 21 różno­ rodnych artykułów: przekłady, teksty o Toruniu oraz materiały poruszające szeroko rozumiane zagadnienia etnologiczne i folklorystyczne. Toruński oddział rozpoczął również prace nad kolejną książką: Toruńczyków portret kraśny. Historia Torunia biografią pisana. Jej wydanie planowane jest na koniec roku 2010. Prezes Buchowski poinformował, że w 2008 roku PTL stał się członkiem Świato­ wej Rady Towarzystw Antropologicznych, w której pracach biorą udział przedstawi­ ciele kilkudziesięciu podobnych towarzystw z całego świata. W związku z wystąpieniem Joanny Cichej-Kuczyńskiej z Ministerstwa Kultu­ ry i Dziedzictwa Narodowego na temat listy zabytków dziedzictwa niematerialnego UNESCO, prof. Dorota Simonides zaproponowała zgłoszenie ODilE. Prof. Grażyna Ewa Karpińska zasugerowała, że ODilE może być wiodącą instytucją w tej sprawie jako ośrodek koordynujący pracę, ale nie może być wpisane na listę. Z tą sugestią zgodziła się pani Joanna Cicha-Kuczyńska. Prezes Buchowski ogłosił koniec zebrania i podziękował delegatom oraz wszyst­ kim zebranym. Protokołował Hubert Czachowski SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ZARZĄDU GŁÓWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO ZA OKRES OD WRZEŚNIA 2008 DO SIERPNIA 2009 Sprawozdanie obejmuje następujące części: 1. Dane ogólne; 2. Realizacja wniosków z 84. WZD w Krakowie; 3. Działalność Zarządu Głównego i Prezydium ZG; 4. Finanse; �334 Kronika 5. Działalność wydawnicza; 6. Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego; 7. Archiwum Naukowe; 8. Oddziały Towarzystwa. Dane ogólne 24 września 2008 roku w Krakowie odbyło się 84. Walne Zgromadzenie Dele­ gatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, któremu towarzyszyła konferencja naukowa „Miasto w obrazie, legendzie, opowieści...”, zorganizowana z okazji 110. rocznicy powstania krakowskiego oddziału PTL. Protokół z 84. WZD opublikowany został w „Ludzie” 92: 2008, s. 335-341. W trakcie zeszłorocznego WZD w Krakowie odbyły się zgodnie ze statutem wybory do władz Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego. Delegaci zdecydowali, że do Zarządu Głównego weszli (w kolejności alfabe­ tycznej): Jerzy Adamczewski, Jan Adamowski, Anna Weronika Brzezińska, Michał Buchowski, Hubert Czachowski, Grażyna Ewa Karpińska, Małgorzata Michalska, Magdalena Rostworowska, Dorota Simonides, Teresa Smolińska, Andrzej Stawarz, Zbigniew Toroński. Zarząd Główny PTL ukonstytuował się w następującym składzie: prezes — prof. dr hab. Michał Buchowski; wiceprezesi — dr Małgorzata Michalska, prof. dr hab. Teresa Smolińska, prof. dr hab. Grażyna Ewa Karpińska; sekretarz generalny — dr Jerzy Adamczewski; z-ca sekretarza generalnego — dr Hubert Czachowski; skarbnik — dr Anna Weronika Brzezińska; z-ca skarbnika — dr Magdalena Rostwo­ rowska; członkowie ZG: prof. dr hab. Jan Adamowski, prof. dr hab. Dorota Simoni­ des, dr Andrzej Stawarz, mgr Zbigniew Toroński. Do Głównej Komisji Rewizyjnej wybrani zostali (w kolejności alfabetycznej): Elżbieta Jaworska, Anna Nadolska-Styczyńska, Małgorzata Oleszkiewicz. Głów­ na Komisja Rewizyjna ukonstytuowała się następująco: przewodnicząca — mgr Małgorzata Oleszkiewicz, sekretarz — dr Anna Nadolska-Styczyńska, członek — mgr Elżbieta Jaworska. Do Sądu Koleżeńskiego weszli (w kolejności alfabetycznej): Janusz Kamocki, Teofila Latoś, Małgorzata Orlewicz. Sąd Koleżeński ukonstytuował się w składzie: przewodniczący — dr Janusz Kamocki, sekretarz — mgr Małgorzata Orlewicz, czło­ nek — mgr Teofila Latoś. W biurze działającym przy Zarządzie Głównym zatrudnione sąnastępujące osoby: 1. Mgr Paulina Suchecka na A etatu — dyrektor biura, która dodatkowo odpowiada za archiwum, sprawy wydawnicze i członkowskie. Pełni dyżury w czytelni: poniedzia­ łek, wtorek, środa w godz. 16-20 i dwie soboty w miesiącu w godz. 9-13. W związku z przepracowaniem 25 lat w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym, p. Paulina Suchecka otrzymała w tym roku nagrodę jubileuszową w wysokości j ednej miesięcznej pensji; 2. Pani Bożena Wrońska na pełnym etacie — intendent zbiorów bibliotecznych, obsługująca magazyn wydawnictw, prowadzi wysyłkę publikacji, ekspedycję kore­ spondencji, a także obsługę czytelników, zakupy na potrzeby biura itd.; �Kronika 335 3. Mgr Aleksandra Michałowska na pełnym etacie — pracownik biblioteki; 4. Pani Agata Sikora na x/i etatu — główna księgowa Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Wszystkie panie otrzymały w 2009 roku nagrodę roczną w wysokości 8% rocz­ nych dochodów. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze posiada swoją stronę internetową www. ptl.free.ngo.pl. Autorką strony jest Natalia Gancarz. Prowadzi ją bezpłatnie, ale w zamian otrzymuje niektóre gratisowe wydawnictwa Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego. Osobą odpowiedzialną za stronę internetową z ramienia Zarządu Głów­ nego jest dr Hubert Czachowski. Adres poczty internetowej: ptl@free.ngo.pl. Na przygotowanie nowej strony internetowej z wykorzystaniem nowoczesnych technologii PTL uzyskało w tym roku dofinansowanie z Ministerstwa Nauki i Szkol­ nictwa Wyższego w wysokości 6.650 zł. Realizacja wniosków z 84. WZD w Krakowie Wnioski przyjęte jednogłośnie do realizacji: 1. Upoważnienie Zarządu do wprowadzenia niezbędnych zmian w statucie, zgodnie z wymogami Krajowego Rejestru Sądowego; 2. Ustalono minimalną roczną składkę członkowską w wysokości 20 zł; 3. Zdecydowano, że w seriach wydawniczych PTL mogą publikować tylko człon­ kowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Wyjątek stanowić mają zaproszeni przez redakcje autorzy. Działalność Zarządu Głównego i Prezydium ZG W okresie sprawozdawczym Zarząd Główny spotkał się na trzech posiedzeniach w dniach 1.12.2008, 24.04. i 17.06.2009 roku. Odbyły się one w siedzibie PTL we Wrocławiu przy ul. Szczytnickicj 11. Na grudniowym posiedzeniu, pierwszym w no­ wej kadencji, dokonano podziału kompetencji dla poszczególnych członków Zarzą­ du Głównego: — podpisywanie umów z MNiSW/dotacje, umowy za prace redakcyjne dotyczą­ ce „Literatury Ludowej”: dr hab. Grażyna Ewa Karpińska i dr Magdalena Rostworowska lub dr Anna Brzezińska; — podpisywanie umów z MKiDN/dotacje: dr Małgorzata Michalska i dr Magda­ lena Rostworowska lub dr Anna Brzezińska; — podpisywanie umów z władzami samorządowymi/dotacje: dr Małgorzata Mi­ chalska i dr Magdalena Rostworowska lub dr Anna Brzezińska; — podpisywanie umów z drukarniami: dr Małgorzata Michalska i dr Magdalena Rostworowska lub dr Anna Brzezińska; — podpisywanie umów dotyczących kolportaży: dr Małgorzata Michalska i dr Mag­ dalena Rostworowska lub dr Anna Brzezińska; �336 Kronika — podpisywanie umów/zleceń dotyczących spraw wydawniczych (m.in. umowy autorskie, zatwierdzanie stron redakcyjnych, okładek): prof. dr hab. Teresa Smoliń­ ska i dr Magdalena Rostworowska lub dr Anna Brzezińska; — podpisywanie umów/zleceń dotyczących prac w ODilE: prof. dr hab. Grażyna Ewa Karpińska i dr Magdalena Rostworowska lub dr Anna Brzezińska; — podpisywanie umów/zleceń dotyczących prac bibliotecznych i archiwalnych: prof. dr hab. Michał Buchowski i dr Magdalena Rostworowska lub dr Anna Brzezińska; — podpisywanie rozdzielników wydawniczych: prof. dr hab. Jan Adamowski; — podpisywanie upoważnień dla oddziałów: dr Małgorzata Michalska i dr Mag­ dalena Rostworowska lub dr Anna Brzezińska; — podpisywanie przelewów bankowych: dr Małgorzata Michalska, dr Anna Brzezińska, dr Magdalena Rostworowska, mgr Paulina Suchecka; — podpisywanie dokumentów pracowniczych: dr Jerzy Adamczewski; — projekt nowej strony internetowej, komputeryzacja biblioteki, serwer, ODilE: dr Hubert Czachowski, dr Anna Brzezińska; — promocja wydawnictw PTL: dr Anna Brzezińska; — listy, opinie, wnioski o nadanie nagród, odznaczeń: prof. dr hab. Teresa Smo­ lińska; — kontakt z Uniwersytetem Wrocławskim: dr Małgorzata Michalska; — kontakty z oddziałami: dr Małgorzata Michalska; — sprawy pilne: dr Małgorzata Michalska. Omawiano też zagadnienia dalszej współpracy z Uniwersytetem Wrocławskim, rejestracją nowego statutu w Krajowym Rejestrze Sądowym, realizacją zadań wyko­ nanych w roku 2008, a finansowanych ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz przewidzianych do wykonania w roku 2009. Na kolejnych, tegorocznych już posiedzeniach, obrady koncentrowały się przede wszystkim na rozważaniu losów statutu w KRS, kwestiach finansowych, wydawni­ czych, sprawach członkowskich i problemach związanych z 85. Walnym Zgroma­ dzeniem Delegatów PTL we Wrocławiu i towarzyszącej mu konferencji naukowej. Bez wątpienia priorytetową była sprawa dalszego funkcjonowania biblioteki, archiwum i biura działającego przy Zarządzie Głównym PTL w powiązaniu z Uni­ wersytetem Wrocławskim. Do 3 marca 2009 roku obowiązywała umowa z Uniwersy­ tetem Wrocławskim, w ramach której Polskie Towarzystwo Ludoznawcze świadczyło usługi biblioteczne. Wielokrotne konsultacje dr M. Michalskiej wraz z dyrektorem biura — Pauliną Sucheckąu radcy prawnego Uniwersytetu Wrocławskiego umożliwiły przy­ gotowanie nowej umowy (parafowanej przez radcę uniwersyteckiego), która miała mieć charakter darowizny w skali roku. Podpisanie takiej umowy kwestor uniwersy­ tetu uzależniła od pozyskania przez PTL rekomendacji dwóch dziekanów: Wydziału Nauk Historycznych i Pedagogicznych oraz Wydziału Filologicznego, „że jesteśmy potrzebni i wspomagamy działalność statutową uczelni”, co zostało wykonane. Dzie­ kani obu wydziałów zostali przez nas zapewnieni (taką informację otrzymaliśmy od pani kwestor), że nie zostaną obciążeni kosztami utrzymania PTL. W rozmowie z panią kwestor okazało się także, że bezpłatne korzystanie przez PTL z pomieszczeń uniwer­ sytetu nie jest umocowane prawnie. Projekt umowy wraz z rekomendacjami został zło­ �Kronika 337 żony w sekretariacie JM Rektora Uniwersytetu Wrocławskiego, prof. dr hab. Marka Bojarskiego. Kolejnym etapem naszych starań było spotkanie 14 kwietnia br., w którym intere­ sy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego reprezentował, upoważniony przez prezesa Michała Buchowskiego, prof. Zygmunt Kłodnicki wraz z Pauliną Suchecką. Ze stro­ ny władz uniwersytetu udział wzięli: rektor — Marek Bojarski, prorektor ds. ogólnych — Witold Dynak, kanclerz — Ryszard Żukowski, kwestor — Jadwiga Gizowska oraz radca prawny Uniwersytetu Wrocławskiego — Teresa Bemadzikowska. Okazało się, że umowa na darowiznę to rozwiązanie czasowe, dotyczące tego roku. Na razie zawieszo­ ne, niezałatwiające także spraw lokalowych i związanych z tym opłat, które uniwer­ sytet powinien pobierać od obcych podmiotów. Władze Uniwersytetu Wrocławskie­ go jasno deklarowały chęć pomocy i ustabilizowania statusu PTL, prosząc członków ZG PTL o pomoc w znalezieniu takiej formuły prawnej (popartej stosowną umową), która nie byłaby wbrew ustawie o szkolnictwie wyższym i ustawie o stowarzyszeniach oraz wbrew statutom: uniwersytetu i PTL. Władze UWr zapewniały, że nie są zainte­ resowane pozbawieniem możliwości działania i rozwoju ani też zmiany statusu PTL. Informacja o takim stanie rzeczy została rozesłana do wszystkich członków ZG PTL z prośbą o ustosunkowanie się do niej. Na kolejnym, kwietniowym spotkaniu rektor dysponował opiniąradcy prawnego, z której wynikało, że nie ma prawnych przeszkód, aby Uniwersytet Wrocławski mógł udostępniać nam swoje pomieszczenia, w zamian za użyczenie księgozbioru PTL dla potrzeb studentów i pracowników naukowych uczelni. Szczegółowe uzgodnienia dotyczące umowy użyczenia oraz kwestia umocowania pracowników miały być jesz­ cze przez obie strony doprecyzowane. Zaproszona do gabinetu rektora radca prawny UWr zasugerowała, aby PTL przedstawił opisowo swóje potrzeby w zakresie zapisów w umowie, a jej zadaniem będzie sformułowanie tekstu w paragrafach. W kwestiach dotyczących umocowania pracowników w strukturach Biblioteki Uniwersyteckiej wskazano na konieczność konsultacji z kierownikiem tej biblioteki. Na posiedzeniu czerwcowym dyrektor biura przedstawiła propozycję Umowy użyczenia biblioteki między Uniwersytetem Wrocławskim a Polskim Towarzystwem Ludoznawczym. Umowa dotyczyła jedynie użyczenia biblioteki i nie mogła zawierać innych działań prowadzonych w ramach Towarzystwa, jak np. posiedzenia ZG czy Rady Wydawniczej. Obecna, dotycząca użyczenia naszej biblioteki zostanie podpisana po konsultacjach z panią dyrektor Biblioteki Uniwersyteckiej. W myśl umowy Uni­ wersytet Wrocławski zobowiązuje się do ponoszenia niezbędnych kosztów utrzymania i wszelkich kosztów związanych z prowadzoną działalnością Biblioteki. PTL będzie mógł nadal pozyskiwać środki między innymi na prowadzenie wymiany krajowej i za­ granicznej, zakup książek, konserwacje księgozbioru. Obecnie, w przeddzień WZD we Wrocławiu, przedstawicieli ZG czeka kolejna rozmowa z panią kwestor Uniwersytetu Wrocławskiego, a ewentualne zaakceptowa­ nie przez nią umowy, przygotowanej przez radcę prawnego Uniwersytetu Wrocław­ skiego, spowoduje przyspieszenie działań zmierzających do podpisania umowy PTL — Uniwersytet Wrocławski. Ostatecznie jednak ze strony Uniwersytetu Wrocław­ skiego umowę będzie podpisywał rektor. �338 Kronika Sprawa statutu PTL — wszystkie uzupełnione dokumenty wraz z nowym sta­ tutem złożono do Krajowego Rejestru Sądowego na początku listopada 2008 roku. 6 marca 2009 roku decyzją Sądu Rejonowego dla Wrocławia-Fabrycznej VI Wydział Gospodarczy KRS nowy statut został przyjęty, z wyjątkiem jednego zapisu — para­ graf 38, pkt 14 został odrzucony jako niezgodny z artykułem 11 ust. 1 Prawo o sto­ warzyszeniach. KRS wezwał do złożenia wyjaśnień w tej materii. Ostatecznie Sąd nie uwzględnił uchwały 84. WZD w Krakowie upoważniającej Zarząd Główny do wprowadzenia niezbędnych poprawek w statucie. W związku z powyższym na 85. WZD we Wrocławiu konieczne będzie przegło­ sowanie poprawek do statutu, które obejmują paragraf 29 (dopisano pkt 10 w brzmie­ niu: Podejmowanie uchwał we wszystkich innych sprawach niezastrzeżonych dla in­ nych władz Towarzystwa) i paragraf 38 (skreślono pkt 14 i zmieniono numerację pkt. 15 na pkt 14). Po wprowadzeniu przez WZD niezbędnych poprawek, wymagane dokumenty zostaną złożone w Sądzie w celu ostatecznego i całościowego przyjęcia przez KRS nowego statutu. Finanse Po podsumowaniu aktywów i pasywów za rok 2008 uzyskano zysk bilansowy w wysokości 50.048,22 zł, co oznacza, że Polskie Towarzystwo Ludoznawcze było wypłacalne i posiadało płynność finansową na działalność w roku 2009. Bilans za rok 2008 przedstawiony przez główną księgową Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Agatę Sikorę został zatwierdzony przez Zarząd Główny i złożony wraz ze stosownymi dokumentami w Urzędzie Skarbowym w ustawowym terminie do 30.06.2009 roku. Dane finansowe za rok ubiegły i pierwszą połowę 2009 roku zawierają następu­ jące pozycje: 1. Przychody z działalności statutowej w 2008 roku wyniosły — 88.990,26 zł, w tym najważniejsza pozycja to usługa biblioteczna finansowana przez Uniwersytet Wrocławski — 60.000,00 zł; dochód ze sprzedaży wydawnictw — 31.954,90 zł oraz dotacje — 309.610,00 zł, z których największa to 256.285,00 zł z Ministerstwa Na­ uki i Szkolnictwa Wyższego na zadania zlecone; 2. Koszty finansowania działalności statutowej Zarządu Głównego w 2008 roku to 355.731,88 zł, w tym największe pozycje: honoraria dotyczące zadań — 94.506,30 zł, usługi obce — 113.823,92 zł i wynagrodzenia etatowe z pochodnymi — 91.199,53 zł; 3. Przychody w I półroczu 2009 roku to dotacja w wysokości 149.613,00 zł z Mi­ nisterstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, usługa biblioteczna finansowana przez Uniwersytet Wrocławski — 15.000,00 zł oraz dochody ze sprzedaży wydawnictw — 24.269,55 zł; 4. Koszty w pierwszym półroczu 2009 roku wyniosły 73.022,66 zł, a najwięk­ szy udział miały usługi obce 6.339,12 zł, wynagrodzenia etatowe z pochodnymi — 50.161,95 zł. Na rok 2009 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Zarząd Główny otrzymało dofi­ nansowanie z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego w wysokości 149.613,00 �Kronika 339 zł, co stanowi 64,6% kosztów realizacji wszystkich zadań. Dofinansowaniem objęte zostały następujące zadania: 1. Konferencja naukowa „Polacy poza granicami kraju u progu XXI wieku — różne oblicza polskiej tożsamości” towarzysząca tegorocznemu WZD we Wrocławiu — 15.000,00 zł; 2. Upowszechnianie i promocja osiągnięć nauki polskiej — kontynuacja na rok 2009. Opracowanie selektywnej bibliografii polskiej za 2008 rok dla bibliografii międzynarodowych — Internationale Volkskundliche Bibliographie i International Bibliography o f the Social Sciences — 16.600,00 zł; 3. Przygotowanie nowej strony internetowej PTL z wykorzystaniem nowoczes­ nych technologii — 6.650,00 zł; 4. Tworzenie i użytkowanie bibliograficznych Baz Danych — kontynuacja na rok 2009. Gromadzenie informacji na nośnikach komputerowych, kwerenda bibliotecz­ na, klasyfikacja i zapis w bazie danych bibliograficznych za 2008 rok do bieżącej bibliografii etnografii polskiej — 23.750,00 zł; 5. Udostępnianie księgozbioru i informacja biblioteczna — 22.100,00 zł; 6. Gromadzenie zbiorów — uzupełnianie zasobów bibliotecznych — 8.650,00 zł; 7. Komputeryzacja zbiorów bibliotecznych — 8.723,00 zł; 8. Konserwacja zbiorów bibliotecznych — 5.450,00 zł; 9. Opracowywanie zbiorów bibliotecznych — 16.000,00 zł; 10. Wymiana wydawnictw Biblioteki im. Jana Czekanowskiego z instytucjami zagranicznymi i krajowymi — 19.290,00 zł; 11. Gromadzenie zbiorów archiwalnych — 1.900,00 zł; 12. Konserwacja zasobów archiwalnych — 2.400,00 zł; 13. Opracowywanie zbiorów archiwalnych — 3.100,00 zł. Działalność wydawnicza Przewodniczącym Rady Wydawniczej jest prezes, prof. Michał Buchowski. W okresie sprawozdawczym odbyło się jedno posiedzenie Rady Wydawniczej 17 czerwca 2008 roku. W posiedzeniu uczestniczyli redaktorzy poszczególnych serii wydawniczych PTL, członkowie ZG PTL, przewodnicząca GKR, dyrektor biu­ ra i główna księgowa Towarzystwa. Omówiona została realizacja planu wydawniczego na rok 2008. Zgodnie z pla­ nem ukazały się następujące czasopisma i książki — w nawiasach dofinansowanie z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego: A. Czasopisma: „Lud” 92: 2008 (dotacja 18.000,00 zł); „ Literatura Ludowa” 52: 2008 (dotacja 18.000,00 zł); „Łódzkie Studia Etnograficzne” 47: Katarzyna Orszulak-Dudkowska, Ogłosze­ nia matrymonialne. Studium z pogranicza folklorystyki i antropologii kultur (dotacja 5.400,00 zł). �340 Kronika B. Serie wydawnicze: „Atlas Polskich Strojów Ludowych” 38: Barbara Bazielich, Strój opolski (dotacja 6.000. 00 zł); „Archiwum Etnograficzne” 46: Inga Kuźma, Współczesna religijność kobiet (dotacja 13.500,00 zł); „Archiwum Etnograficzne” 47: Michał Buchowski (red.), Polska — Ukraina. Pogranicze kulturowe i etniczne (dotacja 7.200,00 zł); „Archiwum Etnograficzne” 48: Róża Godula-Węcławowicz (red.), Miasto w obra­ zie, legendzie, opowieść... (dotacja z Urzędu Marszałkowskiego w Krakowie); „Biblioteka Zesłańca” 19: Andrzej Zieliński, Wspomnienia z Uralu i stepów ka­ zachskich Bronisława Zaleskiego (dotacja 5.400,00 zł); „Biblioteka Zesłańca” 20: Tadeusz Brzeziński, Służba zdrowia Polskich Sił Zbroj­ nych naZachodzie 1939-1945. Z Armią Andersa z ZSRR ku Polsce (dotacja 6.300,00 zł); „Biblioteka Zesłańca” 21: Mariusz Chrostek, Etos dziewiętnastowiecznych ze­ słańców (dotacja 6.750,00 zł); „Prace Etnologiczne” 18: Łukasz Kaczmarek, Fidżi. Dzieje i barwy wielokulturowości (dotacja 9.000,00 zł); „Prace Etnologiczne” 19: Katarzyna Kość, Żywi we wspomnieniach. Doświadcze­ nia śmierci w relacjach polskich zesłańców w ZSRR (w latach 1940-1946) (dotacja 9.000. 00 zł); „Biblioteka Literatury Ludowej” 6: Katarzyna Marcol, Słowo i zabawa. Ustna twórczość dzieci na pograniczu polsko-czeskim (dotacja 5.400,00 zł). W 2009 roku otrzymano decyzję nr 587/DWB/P/2009 z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego przyznającą środki finansowe w wysokości 88.000,00 zł. Na osiem zgłoszonych zadań dofinansowanie otrzymało siedem: 1. Rocznik „Lud” 93 — 20.800,00 zł (kwota wnioskowana); 2. Dwumiesięcznik „Literatura Ludowa” 47 — 24.000,00 zł (stawka podwyższona); 3. „Łódzkie Studia Etnograficzne” 48: Aleksandra Rzepkowska, Sybiracy: wspól­ nota — pamięć — narracja. Studium antropologiczne — 7.200,00 zł (stawka stan­ dardowa 600 zł/arkusz wydawniczy); 4. Seria wydawnicza „Prace Etnologiczne” 20: Lucjan Buchalik, Niewolnicy ko­ biet, czyli pokrewieństwo żartów Dogonów i Kurumba. Studium z etnohistorii Afryki Zachodniej — 6.600,00 zł (stawka standardowa 600 zł/arkusz wydawniczy); 5. Seria wydawnicza „Prace Etnologiczne” 21: Weronika Belyaeva, Szamani i lamowie w sercu Sajanów. Współczesny system wierzeniowy Buriatów Doliny Tunkijskiej — 10.200,00 zł (stawka standardowa 600 zł/arkusz wydawniczy); 6. Seria wydawnicza „Biblioteka Literatury Ludowej” 7: Marek Pustowaruk, Od Tolkiena do Prachatta. Potencjał rozwojowy fantasy jako konwencji literackiej — 9.600,00 zł (stawka standardowa 600 zł/arkusz wydawniczy); 7. Seria wydawnicza „Archiwum Etnograficzne” 48: Praca zbiorowa, Polska — Słowacja. Pogranicze kulturowe i etniczne — 9.600,00 zł (stawka standardowa 600 zł/arkusz wydawniczy); 8. Seria wydawnicza „Archiwum Etnograficzne” 49: Jacek Bohdanowicz, Rózga weselna — nie zakwalifikowana do dofinansowania. �Kronika 341 W trakcie posiedzenia Rady zgłoszono następujące propozycje wydawnicze do realizacji na rok 2010: 1. „Atlas Polskich Strojów Ludowych”: Regina Rok, Strój częstochowski, rec.: Teresa Karwicka, Bronisława Kopczyńska-Jaworska. Ze względu na problemy zdro­ wotne prof. B. Kopczyńskiej-Jaworskiej, w razie odmowy sporządzenia przez nią recenzji jako recenzenta zaproponowano Janusza Kamockiego; 2. „Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego” 9: Agnieszka Pieńczak, Zygmunt Kłodnicki, Zwyczaje i obrzędy urodzinowe, rec.: Teresa Smolińska, Wanda Paprocka lub Anna Zadrożyńska. Nakład 500 egz.; 3. „Prace Etnologiczne”: Katarzyna Mirgos, Pani z Ambono — funkcje mitu w kulturze Basków, redaktorem naukowym będzie Aleksander Posem-Zieliński, a re­ cenzentami: Zygmunt Kłodnicki i, na wniosek Waldemara Kuligowskiego, ekspert w dziedzinie europeistyki — Jacek Bednarski. Nakład 300 egzemplarzy; 4. „Biblioteka Popularnonaukowa” — Waldemar Kuligowski zgłosił pracę zbio­ rową Nowe języki, ale zastrzegł, iż nie musi być ona wydana w tej serii. Prezes zapro­ ponował „Prace Etnologiczne”. Redaktorem naukowym może być Alfred Majewicz i Waldemar Kuligowski, a recenzentami Stanisław Gajda i Wojciech J. Burszta. Na­ kład 500 egzemplarzy; 5. „Archiwum Etnograficzne” — Janusz Kamocki zaproponował 3 pozycje: Etnografowie i ludoznawcy polscy, tom 3 dedykowany pamięci Ewy Fryś-Pietraszkowej. Wstęp ma być poświęcony zmarłej niedawno Ewie Fryś-Pietraszkowej, redak­ torce wcześniejszych tomów. Prezes zaoponował jednak przeciwko zmianie ciągłości koncepcji. Zaproponował, aby umieścić zdjęcie zmarłej i dedykację. Zebrani jedno­ głośnie zaakceptowali takie rozwiązanie i przyjęli tom do wydania; Jacek Bohdanowicz, Rózga weselna, rec.: Antoni Kuczyński, Barbara Baziebch. Praca mimo pozytywnych recenzji nie została zakwalifikowana przez MNiSW do dofinansowa­ nia. Czynione są starania o pozyskanie środków finansowych i wydanie jej w roku 2010; Iwona Kabzińska, Polacy na Litwie, Ukrainie i Białorusi w okresie transforma­ cji ustrojowej, rec.: Julian Winnicki, Andrzej Sadowski. Nakład 300 egzemplarzy. Ustalono, że jeśli będą środki finansowe pozyskane przez autorkę, to tytuł zostanie przyjęty w serii „Prace i Materiały Etnograficzne” w roku 2009, a autorka otrzyma część nakładu. Jeśli autorka zgodzi się poczekać do przyszłego roku, to praca zosta­ nie włączona do wniosku składanego w MNiSW na rok 2010; 6. „Lud” — Waldemar Kuligowski zaprezentował płytę CD wydaną przez Sto­ warzyszenie „Czas Kultury”. Głównym obszarem działalności Stowarzyszenia jest promocja kultury poprzez m.in. wydawanie „Czasu Kultury”. Jest to dwumiesięcz­ nik społeczno-kulturalny podejmujący tematy związane z problemami współczes­ nej kultury na tle przemian społecznych. Autorem płyty jest muzyk Maciej Ry­ chły. Jest to Muzyka Warta Poznania. Głosy Wielkopolan urodzonych w XIX wieku. Najstarsze fonogramy z lat 1936-1956. Waldemar Kuligowski zaproponował, aby stanowiła ona dodatek-załącznik do kolejnego tomu „Ludu”. Propozycja została przyjęta; 7. „Łódzkie Studia Etnograficzne” — praca zbiorowa Etyczne problemy badań antro­ pologicznych', rec.: Magdalena Zowczak, Iwona Kabzińska. Nakład 400 egzemplarzy; �342 Kronika 8. „Biblioteka Literatury Ludowej” — Luiza Podziewska, Poetyka ludowych opo­ wiadań komicznych, rec.: Michał Błażejewski, Violetta Wróblewska, redaktor tomu Maria Jakitowicz. Nakład 300 egzemplarzy; 9. „Literatura Ludowa”. Przedstawiona została też „Umowa o wspólnym przedsięwzięciu wydawniczym” między Muzeum Śląskim w Katowicach a Polskim Towarzystwem Ludoznawczym. Umowa dotyczy wydania książki Ludowe tradycje — dziedzictwo kulturowe ludności ro­ dzimej (w granicach województwa śląskiego), pod redakcją Barbary Bazielich, w ramach serii wydawniczej PTL „Dziedzictwo Kulturowe” (tom 4), w nakładzie 1000 egzempla­ rzy i objętości 25 arkuszy drukarskich. Muzeum poniesie koszty opracowania redakcyj­ nego. PTL pozyskało na ten cel dofinansowanie w wysokości 20.000,00 zł z Urzędu Mar­ szałkowskiego Województwa Śląskiego, które przeznaczone zostanie na koszty druku. W efekcie Towarzystwo otrzyma do dyspozycji 391 egzemplarzy książki. W okresie sprawozdawczym podjęto uchwałę w sprawie podawania zapisu w czasopismach na stronie redakcyjnej „copyright by autorzy artykułów, copyright by PTL”. Ustalono także, że poza dyspozycją wydawnictw gratisowych wynikającą z umów, zobowiązań wobec darczyńców, współwydawców oraz każdorazowo za­ twierdzanych przez ZG na wniosek redaktorów naczelnych egzemplarzy promocyj­ nych, rozdzielnik wydawnictw seryjnych jest następujący: — autor: 20 egzemplarzy, jeśli dwóch autorów — każdy po 10 egzemplarzy, jeśli praca zbiorowa (artykuły) — każdy z autorów po 1 egzemplarzu; — członkowie Zarządu Głównego PTL: po 1 egzemplarzu każdego tytułu; — redaktorzy naczelni serii i czasopism PTL: po 1 egzemplarzu każdego tytułu; — redaktor serii, w której opublikowany jest tytuł, dodatkowo 4 egzemplarze dla członków redakcji; — kierownik ODilE PTL: 1 egzemplarz każdego tytułu; — recenzenci naukowi dzieła: po 1 egzemplarzu danego tytułu; — redaktor naukowy dzieła: 1 egzemplarz danego tytułu; — członkowie honorowi PTL: po 1 egzemplarzu „Ludu”; — administrator strony internetowej PTL: po 1 egzemplarzu każdego tytułu; — czasopismo „Lud”: członkowie rady redakcyjnej i redakcji po 1 egzemplarzu, au­ torzy artykułów po 1 egzemplarzu, do dyspozycji redakcji na cele promocyjne każdora­ zowo do uzgodnienia. „Literatura Ludowa” — 50 egzemplarzy do dyspozycji redakcji. Nie ma możliwości otrzymywania podwójnych egzemplarzy wydawnictw. Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego Bibliotekę prowadzą w ramach etatów finansowanych przez Uniwersytet Wroc­ ławski, pod nadzorem Pauliny Sucheckiej, p. Aleksandra Michałowska od strony merytorycznej, p. Bożena Wrońska od strony technicznej. Biblioteka jest czynna co­ dziennie w godz. od 9.00, w poniedziałki, wtorki, środy do 20.00, w pozostałe dni do 13.00 (z wyjątkiem piątków). W celu umożliwienia skorzystania z księgozbioru studentom studiów zaocznych czynna jest również w dwie soboty w miesiącu. Szcze­ �Kronika 343 gółowy harmonogram znajduje się na stronie internetowej PTL. W czytelni biblio­ teki zbiory są udostępniane wszystkim zainteresowanym. Korzystają z nich przede wszystkim studenci etnologii, archeologii, kulturoznawstwa, historii sztuki, histo­ rii, filologii słowiańskiej, filologii polskiej, pracownicy muzeów i innych placówek kultury, nauczyciele. Na zewnątrz, zgodnie z regulaminem Biblioteki PTL, książki mogą wypożyczyć studenci etnologii oraz członkowie PTL. Na działalność biblioteki naukowej (gromadzenie, opracowanie, udostępnianie, wy­ miana zbiorów bibliotecznych) otrzymaliśmy w 2008 roku dofinansowanie z MNiSW w wysokości 66.735,00 zł. W roku 2008 biblioteka wzbogaciła się o 530 woluminów, w tym 330 druków zwartych oraz 200 czasopism. Z wymiany zagranicznej pochodziło 151 woluminów (43 zwarte i 108 czasopism), z wymiany krajowej 92 woluminy (50 zwartych i 42 czasopisma), dary to 34 woluminy, wydawnictwa własne 47 wolumi­ nów oraz zakupy — 206 woluminów. Na 31.12.2008 roku zbiory liczyły łącznie 43.198 woluminów, w tym 21.622 dzieł zwartych, 20.065 czasopism i 1.511 jednostek zbiorów kartograficznych. Ogólna wartość księgozbioru na koniec 2008 roku wynosiła 269.136,90 zł. Na koniec pierwszego pobocza 2009 roku stan posiadania zwiększył się o kolejne 163 woluminy: z wymiany zagranicznej pochodziło 65 woluminów (13 zwartych i 52 czaso­ pisma), z wymiany krajowej — 40 woluminów (21 zwartych i 19 czasopism), z darów — 20 woluminów, wydawnictwa własne obejmowały 4 woluminy, a zakupy 34 wolumi­ ny. Stan zasobów biblioteki wynosił 43.361 woluminów. W 2008 roku z biblioteki skorzystało 734 czytelników, a w pierwszej połowie bie­ żącego roku 398, w większości studenci. W zeszłym roku udostępniono 3716 wolu­ minów (2224 zwarte i 1492 czasopisma), a w 2009 roku 1162 woluminy (914 zwarte i 248 czasopism), wypożyczono 3600 dzieł zwartych i 1301 egzemplarzy czasopism. Biblioteka pozyskuje księgozbiór drogą wymiany, zakupów, darów i wydaw­ nictw własnych PTL. Są to najnowsze i najbardziej wartościowe (czasem kupowane w antykwariatach) publikacj e wyselekcj onowane pod kątem profilu zbiorów biblioteki z dziedziny etnologii, antropologii kulturowej, folklorystyki i nauk pokrewnych. Na bieżąco prowadzona była dokumentacja biblioteczna i finansowa (rejestr przybyt­ ków, inwentarze, ewidencja ilościowo-wartościowa). Wszystkie woluminy zostały skata­ logowane, sklasyfikowane do działów (zgodnie z klasyfikacją przedmiotową w działowym układzie zbiorów Biblioteki PTL), a karty katalogowe włączone do katalogów: alfabetycz­ nego, czasopism, etnogeograficznego, działowego i topograficznego. Prowadzono selekcję książek wpływających z darów, sporządzano wykazy darów, wyceniano tytuły z wymiany. Systematycznie uzupełniano i wymieniano oznakowanie obwolut książek. Publikacje PTL promują polską kulturę tradycyjną oraz świadczą o profilach badaw­ czych krajowych etnologów. Stałą wymianę wydawnictw Polskie Towarzystwo Ludo­ znawcze prowadzi ze 131 instytucjami zagranicznymi i 41 krajowymi. Są to instytucje kulturalne i naukowe, przede wszystkim biblioteki uniwersyteckie, towarzystwa naukowe i muzea. Część kontaktów sięga przełomu XIX i XX wieku. Adresy partnerów wymiany umieszczone są na stronie internetowej PTL. Wykaz tytułów otrzymanych drogą wymiany przekazywany jest corocznie do Centralnego Katalogu Zagranicznych Wydawnictw w Bi­ bliotece Narodowej. Dzięki temu informacja o zbiorach dociera do zainteresowanych w ca­ łym kraju. Prowadzona jest pełna dokumentacja dotycząca wymiany. Wszystkie otrzymane tą drogą publikacje są zewidencjonowane i włączone do ogólnie dostępnych katalogów. �344 Kronika Zgodnie z harmonogramem i zakresem planowanych prac prowadzona była pełna dokumentacja dotycząca wymiany (bieżąca ewidencja wpływających tytułów, spo­ rządzanie wykazów wewnętrznych wpływających książek i czasopism, prowadzenie kart wymiany dla każdej instytucji, prowadzenie bieżącej korespondencji z kontra­ hentami, wysyłanie monitów i potwierdzeń otrzymanych książek). Przygotowano wykazy i wyekspediowano książki do naszych partnerów wymiany. Od 2007 roku tworzony jest katalog księgozbioru w programie MAK. Wprowadzane są do niego opisy wydawnictw zwartych — polskich i zagranicznych. Aktualnie katalog obejmuje książki pozyskane do zbiorów w latach 2000-2008. W 2009 roku katalogowa­ ne są wpływy bieżące oraz tytuły pozyskane w latach 1996-1999. Katalog jest dostępny w bibliotece PTL, docelowo zostanie umieszczony na naszej stronie internetowej. Na rok 2009 dofinansowanie z MNiSW wyniosło 60.923,00 zł. Archiwum Naukowe Archiwum prowadzi p. Paulina Suchecka. Na bieżąco gromadzone są dokumenty dotyczące historii Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, rękopisy niepublikowa­ nych tekstów z zakresu etnologii, folklorystyki. Na działalność archiwum naukowe­ go (gromadzenie, opracowywanie, udostępnianie, konserwacja) MNiSW przyznało w roku 2008 dofinansowanie w wysokości 15.250,00 zł. Zbiory archiwum PTL zostały powiększone o kolejne wspomnienia sybirackie oraz 0 dokumentację naukową i wydawniczą Zarządu Głównego PTL i oddziałów tereno­ wych. Archiwizowane są szczegółowe sprawozdania, jakie oddziały składają co roku ze swej działalności naukowej i popularyzatorskiej. Zbiory sybirackie oraz dokumentacja naukowa i wydawnicza PTL są inwentaryzowane na bieżąco, opisywane i oprawiane w teki. Wyselekcjonowano i oddano do profesjonalnej oprawy oraz konserwacji rękopisy 1mapy ze zbiorów prof. Stanisława Poniatowskiego z teki „Goldowie i Oroczoni”. Pozyskane zbiory są udostępniane w czytelni PTL podczas codziennych dyżurów. Korzystają z nich przede wszystkim pracownicy naukowi Uniwersytetu Wrocławskie­ go. Materiały i uzupełnienia do kolejnych biogramów polskich etnografów przekazy­ wane są do Oddziału krakowskiego PTL, który opracowuje tom III słownika Etnogra­ fowie i ludoznawcy polscy. Gromadzone w Archiwum PTL zbiory są wykorzystywane także jako źródło do merytorycznego przygotowania wystaw muzealnych. Archiwum powiększa swe zbiory nieprzerwanie od ponad 110 lat. Dofinansowa­ nie na rok 2009 wyniosło 7.400 zł. Oddziały Towarzystwa W okresie sprawozdawczym do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przyjęto 27 nowych członków: Oddział Toruń — 8, Oddział Opole — 5, Oddział Wrocław — 4, Oddział Kraków — 4, Oddział Łódź — 3, Oddział Gdańsk — 2, Oddział Lublin — 1. Przy Zarządzie Głównym jest zarejestrowanych obecnie 16 oddziałów. Nakoniec pierw­ szego półrocza z obowiązku złożenia raportu finansowego wywiązało się 15 oddziałów. Sekretarz generalny Jerzy Adamczewski �Kronika 345 POSIEDZENIE PLENARNE KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK, POZNAŃ, 13 CZERWCA 2008 Posiedzenie odbyło się w siedzibie Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu. Jego termin połączono z konferencją „Komunikacja i dialog kul­ tur”, rozpoczynającą się tego samego dnia w Będlewie pod Poznaniem. Posiedzenie otworzył i prowadził według wcześniej przyjętego porządku przewodniczący Komi­ tetu — prof. Aleksander Posem-Zieliński. W ramach komunikatów przewodniczący poinformował zebranych między inny­ mi o projekcie budżetu Komitetu na rok 2009 oraz o przyznaniu doktoratu honoris causa Uniwersytetu Opolskiego członkowi KNE, prof. Dorocie Simonides. Następnie poruszył kwestię współpracy KNE z Polskim Instytutem Antropologii oraz problemy finansowe i prawne, które wiążą się z planowaną przez PIA digitalizacją „Ludu”. Omówił także stan dyskusji wokół formalno-prawnej zmiany nazwy naszej dyscy­ pliny na „etnologia/antropologia kulturowa” oraz poinformował o nowo uzyskanych tytułach naukowych z etnologii na poszczególnych uniwersytetach. W toku dalszych obrad zajmowano się następującymi sprawami: 1. Przewodniczący poinformował zebranych o możliwości powoływania hono­ rowego przewodniczącego Komitetu, co wynika z przyjętych przez PAN regulacji. W dyskusji ustalono, że przewodniczący Komitetu roześle informację w tej sprawie do członków KNE i poda termin zgłaszania kandydatur. Uzgodniono tryb postępo­ wania oraz procedurę głosowania. W jednogłośnie przyjętej uchwale, aprobującej inicjatywę Wydziału I PAN w sprawie powoływania honorowych przewodniczących komitetów, ustalono, iż wnioski z kandydaturami będą składane do Prezydium Ko­ mitetu, a głosowanie nad kandydatami odbędzie się korespondencyjnie. Przyjęto, że oddanie 2/3 głosów członków na określonego kandydata będzie równoznaczne z jego wyborem. 2. Podjęto dyskusję nad stanowiskiem Komitetu wobec nowego projektu reformy nauki. Wyrażono niepokój wobec planów redukcji liczby komitetów. Zgodzono się, iż środowisko etnologiczne widzi potrzebę reform, ale systematycznych, głębokich i zaaprobowanych przez środowisko naukowe, a jego główne postulaty to sprzeciw wobec planów zniesienia habilitacji (przy równoczesnym zaznaczeniu konieczności wdrażania mechanizmów usprawniających jej przeprowadzanie) i ograniczania au­ tonomii uczelni, brak zgody na coraz mniejsze finansowanie uczelni oraz postulat finansowania placówek PAN w inny sposób niż grantowy (zaproponowany w pro­ jekcie reformy). Podsumowując dyskusję, przewodniczący stwierdził, że Prezydium przygotuje dokument, w którym zawrze stanowisko Komitetu w takich sprawach, jak finansowanie nauki, habilitacje, doktoraty, autonomia i rola uniwersytetu czy specy­ fika nauk humanistycznych. 3. Poruszono problem funkcjonowania komisji KNE, zwracając uwagę na ko­ nieczność powołania ich nowych składów personalnych. �346 Kronika 4. Przewodniczący poinformował zebranych o nowych propozycjach dotyczących oceny parametrycznej dla humanistyki oraz o zmianach w „Ankiecie jednostki”. 5. Przeprowadzono dyskusj ę na temat potrzebnych analiz i ekspertyz dotyczących stanu i rozwoju nauk etnologicznych. W jej toku złożono wniosek, aby członkowie Uczelnianej Komisji Akredytacyjnej (UKA), którzy wizytowali etnologiczne placów­ ki uniwersyteckie, przygotowali materiał z raportów oceny poszczególnych środowisk do druku. Podnoszono kwestie kondycji polskiej etnologii uniwersyteckiej w świetle akredytacji i ustalono podczas dyskusji, że należałoby przygotować do „Ludu” tekst, będący zbiorową refleksją obrazującą sytuację w naszej dyscyplinie po akredytacji. Autorami tego opracowania powinni zostać przede wszystkim przewodniczący zespo­ łów „inspekcyjnych” UKA, czyli profesorowie Ewa Nowina-Sroczyńska, Zygmunt Kłodnicki, Czesław Robotycki, Lech Mróz i Aleksander Posem-Zieliński, ale należa­ łoby tę grupę rozszerzyć. Postulowano również przeprowadzenie analizy zawartości opracowywanych w ośrodku łódzkim bibliografii etnologii polskiej, aby zobaczyć, jak zmieniają się zainteresowania i tematy badawcze, oraz spisów lektur obowiązujących studentów, a także projektów badawczych zgłaszanych przez środowisko etnologiczne do Ministerstwa. 6. Informację o bieżącym tomie „Ludu” przedstawiła redaktor naczelna czasopisma — Danuta Penkala-Gawęcka, która mówiła między innymi o otrzymanym dofinanso­ waniu przygotowywanego tomu „Ludu”, o wersji angielskiej spisu treści i abstraktów, o stronie internetowej „Ludu”, o pozycji „Ludu” na listach czasopism i punktacji arty­ kułów (za publikację artykułu w „Ludzie” autor uzyskuje 6 punktów, zgodnie z punkta­ cją zamieszczoną w wykazie czasopism ogłoszonym przez MNiSW w 2007 roku). 7. Przewodniczący poinformował, że Kongres Międzynarodowej Unii Nauk An­ tropologicznych i Etnologicznych, który miał odbyć się w Chinach, został przełożo­ ny na nieznany bliżej termin (być może na rok 2009). Nawiązując do tego, prof. Lech Mróz złożył sprawozdanie ze stanu zaawansowania „tomu kongresowego”, który bę­ dzie liczył 290 stron, a na jego wydanie Komitet przeznaczył 13 tys. zł. Jest to jednak kwota niewystarczająca i być może ośrodki uniwersyteckie w Warszawie i Poznaniu powinny dofinansować to wydawnictwo. 8. Na zakończenie w wolnych głosach i wnioskach wypowiedzieli się: — prof. Michał Buchowski, który przekazał prośbę prof. Martine Segalen, redak­ tor „Ethnologie française”, aby zachęcić polskich autorów do nadsyłania tekstów do projektowanego międzynarodowego tomu. Zaznaczył, iż wystąpił już z tą propozycją do 23 autorów, a zakwalifikowano dotąd 15 zgłoszonych tekstów (prace dotyczące problematyki polskiej). Zwrócił się też z prośbą do kierowników ośrodków o sfinan­ sowanie tłumaczenia tekstów swoich pracowników; — prof. Bronisława Kopczyńska-Jaworska, która wystąpiła w imieniu prof. Kata­ rzyny Kaniowskiej z prośbą o pomoc w zorganizowaniu grupy mogącej włączyć się do dyskusji nad systemami wyszukującymi źródła etnograficzne i ustaleniem słów klu­ czowych do systemów wyszukiwawczych. W dyskusji wskazano, że w skład takiej grupy mogliby wchodzić prof. prof. Czesław Robotycki i Jan Swięch. Zebrani ustalili, że prof. Kaniowska sformuje taki zespół i wiadomość o jego składzie prześle do Pre­ zydium; �Kronika 347 — prof. Lech Mróz, który zwrócił uwagę na kończący się termin składania wnio­ sków grantowych i skierował prośbę do przyszłych recenzentów, aby w przypadku krytyki wyraźnie określali w swych recenzjach zauważone mankamenty, które moż­ na by skorygować w kolejnej wersji wniosku. Ryszard Yorbrich POSIEDZENIE PLENARNE KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK, TORUŃ, 24 PAŹDZIERNIKA 2008 Posiedzenie odbyło się w siedzibie Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UMK w Toruniu. Otworzył je i poprowadził, według przyjętego porządku, przewod­ niczący Komitetu — prof. Aleksander Posem-Zieliński. W ramach komunikatów przewodniczący i członkowie Komitetu przedstawili informacje o awansach naukowych w środowisku (m.in. o profesurze A. Brencza i I. Bukowskiej-Floreńskiej), wyborach dokonanych podczas Walnego Zjazdu PTL (prezesem został ponownie wybrany prof. M. Buchowski), przyznaniu nagrody i medalu im. Zygmunta Glogera prof. Antoniemu Kuczyńskiemu oraz o publika­ cjach (m.in. o tomie przeznaczonym na XVI Kongres Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych — IUAES — w Chinach oraz o znalezieniu się „Ludu” na liście inicjalnej czasopism punktowanych ERIH). Przekazano informację o nowych redak­ torach czasopism „Etnografia Polska” i „Ethnologia Polona”, a także o planowanych konferencjach naukowych. Złożono również relacje z przebiegu rekrutacji na studia w poszczególnych ośrodkach. W toku dalszych obrad zajmowano się następującymi sprawami: 1. Przeprowadzono wybory honorowego przewodniczącego Komitetu. W Ko­ misji Skrutacyjnej znaleźli się prof. Katarzyna Kaniowska i dr Wojciech Olszew­ ski. Przewodniczący poinformował, iż jedynym spełniającym wymogi regulaminu kandydatem (zgłoszonym pisemnie przez profesorów L. Mroza, J.S. Wasilewskiego i H.M. Zowczak) jest prof. Zbigniew Jasiewicz. Następnie Komisja Skrutacyjna przeliczyła głosy, które napłynęły w głosowaniu tajnym i stwierdziła, że członkowie KNE PAN wybrali większością głosów prof. Zbigniewa Jasiewicza na honorowego przewodniczącego. Informacja o wynikach głosowania zostanie przekazana do Wy­ działu I Nauk Społecznych PAN celem nadania sprawie dalszego biegu. 2. Omówiono zagadnienia związane z funkcjonowaniem poszczególnych komisji KNE. Na wniosek przewodniczącej Komisji Antropologii Miasta, prof. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej, do komisji dokooptowano prof. Irenę Bukowską-Floreńską. 3. Uzupełniono skład grupy ekspertów do spraw oceny stanu uniwersyteckiej et­ nologii. Do tworzących tę grupę profesorów: Ewy Nowiny-Sroczyńskiej, Czesława Robotyckiego, Zygmunta Kłodnickiego, Aleksandra Posema-Zielińskiego i Lecha �348 Kronika Mroza, dokooptowano prof. Piotra Kowalskiego. Ustalono zasady oraz wstępny har­ monogram prac grupy. 4. W ramach informacji o nowych projektach reformy nauki, przewodniczący zapoznał zebranych z treścią pisma skierowanego do władz Akademii z uwagami Komitetu dotyczącymi projektowanej reformy. Położono w nim szczególny nacisk na utrzymanie wymogu habilitacji, sposoby finansowania PAN oraz podkreślono specyfikę nauk humanistycznych. 5. Przewodniczący zapoznał zebranych z problemami związanymi z pracami nad nową strukturą komitetów Wydziału I Nauk Społecznych PAN. Przedstawił kandy­ datów (L. Mroza, Cz. Robotyckiego i A. Posema-Zielińskiego) do pracy nad usta­ leniem zespołów, w skład których może wejść nasz Komitet. Omówił propozycje powołania nowych zespołów komitetów w ramach naszego Wydziału (np. Komi­ tetu Nauk Antropologicznych, łączącego antropologów fizycznych, archeologów, demografów i etnologów). Jako najbardziej nas interesujący wskazał na możliwy do powołania zespół „nauki o kulturze”. Zaproponował, żeby tę sprawę przedysku­ tować we własnych placówkach, a ustalenia i propozycje przesłać do Prezydium Komitetu. 6. W wolnych wnioskach powrócono do kwestii wpisania zmienionej nazwy na­ szej dyscypliny w wykazie kierunków studiów Rady Głównej Szkolnictwa Wyższe­ go. Prof. Michał Buchowski zaproponował nazwę „etnologia/antropologia społecz­ no-kulturowa”. W dyskusji rozważano także inne możliwości i zwrócono uwagę, że wszystkie placówki uniwersyteckie noszą obecnie nazwę instytutów bądź katedr „et­ nologii i antropologii kulturowej”. Przewodniczący zaproponował, aby rady wszyst­ kich instytutów/katedr uniwersyteckich podjęły w tej sprawie uchwały, które zostaną dołączone do pisma przewodniego Komitetu do Rady Głównej. W części drugiej posiedzenia dokonano prezentacji instytucji etnologicznych w To­ runiu i w Szczecinie. 1. Dr Woj ciech Olszewski przedstawił osiągnięcia i stan obecny kierowanej przez niego Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UMK w Toruniu, która liczy sześciu adiunktów, ośmiu doktorantów i trzy asystentki. Zwrócił uwagę na poważny problem braku samodzielnych pracowników ze środowiska toruńskiego. Podkreślił, że Katedra poza badaniami regionalnymi coraz większą wagę przywiązuje do roz­ woju studiów pozaeuropejskich, badań z zakresu antropologii historycznej, studiów etnicznych i refleksji metodologicznej. W dyskusji poruszono między innymi sprawę kontroli Państwowej Komisji Akre­ dytacyjnej, która przyznała akredytację warunkową, ze względu na braki w zespole samodzielnych pracowników zatrudnionych na pierwszym etacie i zarządziła ponow­ ną kontrolę za dwa lata. Oceniła natomiast bardzo dobrze młodą kadrę naukową. 2. Dyrektor Muzeum Etnograficznego im. Marii Znamierowskiej-Priifferowej — dr Hubert Czachowski, przedstawił kierunki pracy Muzeum: gromadzenie zbio­ rów (60 tys. zabytków polskich, do tego nagrania muzyczne i dokumentacja foto­ graficzna), wystawiennictwo i badania naukowe. Wspomniał, że placówka będzie obchodzić 50-lecie swego istnienia w 2009 roku. �Kronika 349 W dyskusji poruszono kwestię studenckich praktyk muzealnych w ramach współ­ pracy z Katedrą Etnologii i Antropologii Kulturowej UMK oraz problemy związane z budowaniem nowego zespołu pracowników, w sytuacji wymiany pokoleniowej. 3. Prof. Karol Piasecki, kierownik Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Szczecińskiego, przybliżył zebranym wizję etnologii w Szczecinie, realizację zadań dydaktycznych oraz problemy kadry w kontekście wniosków sfor­ mułowanych po wizytacji Uczelnianej Komisji Akredytacyjnej, która zobligowała Katedrę do zatrudnienia dwóch samodzielnych pracowników. Prof. Piasecki stwier­ dził, że trudno mówić o osiągnięciach Katedry po zaledwie dwu i pół latach jej ist­ nienia. Obecnie jest w niej zatrudnionych osiem osób, w tym profesor z Kijowa, prof. Uniwersytetu Szczecińskiego oraz sześciu adiunktów. Realizowane są głównie dwa kierunki badawcze: badania wschodnie i badania pogranicza polsko-niemieckiego. Ryszard Yorbrich JUBILEUSZ PROFESOR BRONISŁAWY KOPCZYŃSKIEJ-JAWORSKIEJ 25 maja 2009 roku na Uniwersytecie Łódzkim, w Auli im. Profesora Wacława Szuberta, odbyło się uroczyste odnowie­ nie doktoratu prof. zw., dr hab. Bronisławy Kopczyński ej-Jaworski ej. To najwyższe wyróżnienie, jakim Uniwersytet może ob­ darzyć swego doktora, Profesor Kopczyńska-Jaworska odebrała w pięćdziesiątą rocznicę obrony swej doktorskiej dysertacji zatytułowanej „Pasterstwo wysokogórskie i szałaśnictwo w Tatrach”, napisanej pod kierunkiem prof. dr hab. Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej — twórczyni łódzkiej szkoły etnograficznej. Profesor Bronisława Kopczyńska-Jaworska urodziła się 1 maja 1924 roku w Poznaniu. Szkołę podstawową ukończy­ ła w Łodzi, maturę uzyskała w 1943 roku na tajnych kompletach w Warszawie. Tuż po zakończeniu wojny rozpoczęła studia etnograficzne na Uniwersytecie Łódzkim. W roku 1948 uzyskała stopień magistra filozofii w zakresie etnografii z etnologią na podstawie pracy „Gospodarka pasterska �350 Kronika w Beskidzie Śląskim”. Kolejne etapy naukowej kariery Profesor Kopczyński ej-Ja­ worskiej to uzyskanie przez nią stopnia doktora nauk humanistycznych w 1959 roku oraz doktora habilitowanego w roku 1967. Profesorem nadzwyczajnym została Pani Profesor w 1981 roku, a zwyczajnym w roku 1990. Od ukończenia studiów, nieprze­ rwanie do 1994 roku, pracowała w Katedrze Etnografii (obecnie Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej) Uniwersytetu Łódzkiego. W latach 1970-1994 była jej kierownikiem. Pierwsze zainteresowania naukowe Profesor Kopczyński ej-Jaworski ej dotyczyły pasterstwa, hodowli i gospodarki pasterskiej na terenach wysokogórskich. Badania nad tą problematyką prowadziła nie tylko w Polsce, ale także w Czechosłowacji, Rumunii, Bułgarii, Jugosławii, na Węgrzech i we Francji. Z tymi zagadnieniami związany był też doktorat Pani Profesor. Praca nad nim nie była zadaniem łatwym, bowiem luki w badaniach i raczej fragmentaryczne wia­ domości w literaturze wymagały ogromnego wysiłku, by w wyczerpujący sposób zanalizować gospodarcze i społeczne podstawy pasterstwa oraz stworzyć ramy teo­ retyczne i metodologiczne do badań porównawczych. Rzetelność przeprowadzonych wówczas przez Panią Profesor badań do dziś pozostaje dla wielu wzorem terenowej pracy etnografa. Poza tym, o czym w swej laudacji wygłoszonej podczas oficjalnych uroczystości wspomniała prof. dr hab. Maria Wieruszewska-Adamczyk, dysertacja Pani Profesor stanowiła pionierski wkład w europejskie badania regionalne, a także w rozwijaną z powodzeniem dopiero wiele lat później antropologię gospodarczą. Doświadczenia metodyczne i metodologiczne doprowadziły do wyłonienia się drugiego nurtu naukowej pracy Pani Profesor, który koncentruje się na klasyfikacji danych etnograficznych oraz teorii dokumentacji i informacji naukowej. Zaintere­ sowania te zaowocowały publikacją Metodyka etnograficznych badań terenowych — podręcznika, na który wciąż powołują się kolejne pokolenia adeptów etnologii. W 1976 roku Pani Profesor rozpoczęła także badania nad kulturą wielkiego mia­ sta. Stworzyła podstawy metodologiczne studiów miejskich, z powodzeniem nawią­ zujące do światowych osiągnięć antropologii miasta. Dzięki Niej problematyka ta stała się wizytówką łódzkich etnologów, którzy prowadząbadania nad kulturą miasta i których osiągnięcia doceniane są zarówno w kraju, jak i za granicą. Rezultaty swych badań Profesor Kopczyńska-Jaw orska prezentuje na wielu kra­ jowych i międzynarodowych konferencjach naukowych, a na Jej niezwykle bogaty dorobek składają się książki autorskie, rozprawy oraz artykuły naukowe publikowa­ ne w Polsce, Francji, Niemczech, Słowacji, Słowenii, Danii, Szwecji oraz w Stanach Zjednoczonych. Pani Profesor ma również w swoim dorobku naukową redakcję licz­ nych publikacji zbiorowych oraz wieloletnie redagowanie czasopisma „Folia Ethnologica”. Nadal pozostaje członkiem Rady Redakcyjnej „Łódzkich Studiów Etnogra­ ficznych”. I chociaż większość prac Pani Profesor jest związana ze wspomnianymi, głównymi nurtami zainteresowań, to znajdują się wśród nich i takie, które podejmują także inną tematykę i wykorzystują różne antropologiczne perspektywy. Profesor Bronisława Kopczyńska-Jaworska pełniła i pełni ważne funkcje, repre­ zentuj ąc polskie środowisko etnologiczne w wielu organizacj ach międzynarodowych, takich jak Conseil Permanent Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Et­ �Kronika 351 nologicznych, Reseau de cooperation scientifique et technique PACT-EUROETHNO (od 1982 roku członek prezydium), International Commission on Urban Anthropolo­ gy IUAES, a także Nârodopisnâ Spolocnost’ Slovenska (członek honorowy). W ciągu 60 lat swojej pracy na gruncie polskiej etnologii Pani Profesor uczestni­ czyła w działaniach wielu instytucji i organizacji — na przykład jako członek Prezy­ dium Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, członek Łódzkiego Towarzystwa Nauko­ wego, honorowy członek Polskiego Towarzystwa Etnologii Miasta. Od 1950 roku uczestniczy w działaniach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Przez wiele lat kierowała jego Łódzkim Oddziałem, była również sekretarzem generalnym Towarzy­ stwa, a także w latach 1976-1979 prezesem Zarządu Głównego. Ta wieloletnia dzia­ łalność została w 1991 roku uhonorowana zaszczytem honorowego członkostwa. Od 1971 roku do chwili obecnej Profesor Kopczyńska-Jaworska kieruje powsta­ łym w 1968 roku, z inicjatywy prof, dr hab. Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej, Ośrodkiem Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego (ODilE PTL), zlokalizowanym w Łodzi przy Instytucie Etnologii i An­ tropologii Kulturowej UL. Ośrodek prowadzi prace rejestrujące dorobek polskiego piśmiennictwa etnograficznego. W przeszłości opracowywał i wydawał drukiem bibliografie etnografii polskiej. Obecnie tworzy internetową bazę umożliwiającą wyszukiwanie not bibliograficznych prac z zakresu polskiej antropologii, etnologii i etnografii, a także wybranych pozycji z pokrewnych dziedzin nauki. Za zasługi dla nauki polskiej Pani Profesor została odznaczona między innymi: Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Złotym Krzyżem Zasługi, Meda­ lem Komisji Edukacji Narodowej, srebrnym medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”, odznaką „Za zasługi dla Miasta Łodzi” oraz Złotą Odznaką Uniwersytetu Łódzkiego. Dla kilku pokoleń swoich uczniów i współpracowników, Pani Profesor pozostaje wzorem naukowej i organizacyjnej aktywności, ale także podejścia wobec różnych intelektualnych wyzwań, zawsze nacechowanego ogromną pasją i zaangażowaniem. Do dziś utrzymuje ścisły kontakt z łódzkim Instytutem Etnologii i Antropologii Kul­ turowej, uczestnicząc w jego działaniach naukowych. Otacza Jągrono wiernych ucz­ niów, pełnych wdzięczności za okazywaną im przez lata troskę i osobistą sympatię. Warto dodać, że wypromowała jedenastu doktorów i około stu pięćdziesięciu magi­ strów etnografii i etnologii. Jubileusz i uroczyste odnowienie doktoratu były dla Profesor Kopczyńskiej-Ja­ worskiej okazją do przyjęcia licznych gratulacji i życzeń od przyjaciół, uczniów, środowiska etnologicznego oraz od przedstawicieli instytucji państwowych. Wszy­ scy podkreślali Jej pracowitość oraz niewyczerpaną energię — cechy, z których Pani Profesor jest powszechnie znana, życzyli zdrowia, satysfakcji z życiowych dokonań oraz siły w dalszej działalności naukowej. Aleksandra Krupa �Kronika 352 53. MIĘDZYNARODOWY KONGRES AMERYKANISTÓW, MEKSYK, 19-24 LIPCA 2009 Międzynarodowe kongresy amerykanistów są od lat wielu najważniejszymi spotkaniami badaczy dziejów, kultur i społeczeństw Nowego Świata. Pierwszy taki kongres zwołany został jeszcze w XIX wieku (w 1874 r. w Nancy, Francja) groma­ dząc na sali obrad przede wszystkim badaczy z Francji i krajów ościennych. Jed­ nak z biegiem lat zgromadzenia te naukowców profesjonalnie zainteresowanych amerykańskim kontynentem stały się trwałym elementem kalendarza specjalistów z tego zakresu. Ze względu na tak długą i ciągłą tradycję zwoływania kongresów amerykanistów te spotkania należą dziś do najstarszych światowych zebrań nauko­ wych w zakresie nauk humanistycznych i społecznych. Przez pierwszy okres swego rozwoju, mniej więcej do połowy ubiegłego wieku, tematyka tych periodycznych spotkań koncentrowała się w sposób wyraźny na ludności autochtonicznej Nowego Świata, prezentując dokonania w obrębie badań archeologicznych nad prekolumbij­ skimi kulturami, nad dziejami Indian w dobie konkwisty i kolonialnego panowania, nad folklorem, tradycją, religiami i życiem społecznym ludności tubylczej w czasach współczesnych, wreszcie także i nad ich zróżnicowaniem językowym. Z tego też względu najważniejszą rolę w tych kongresach odgrywali archeolodzy, etnolingwiści, etnohistorycy i etnologowie (antropologowie społeczni i kulturowi). Sytuacja zaczęła się jednak zmieniać po drugiej wojnie światowej prowadząc do znacznego poszerzenia akceptowanej tematyki, która z wąsko pojmowanych stu­ diów amerykanistycznych, ograniczonych przede wszystkim do badań nad ludnością indiańską, zaczęła obejmować wszystkie kategorie mieszkańców obu Ameryk. Jed­ nocześnie uległa zasadniczej zmianie lista dyscyplin amerykanistycznych, na której znalazły się teraz studia literaturoznawcze, ekonomiczne, geograficzne, prawnicze, politologiczne, edukacyjne, słowem wszystkie te dziedziny, które poruszały proble­ my istotne dla zrozumienia realiów życia po drugiej stronie Atlantyku. Uległa także istotnym przemianom formuła organizowania kolejnych kongresów, które zaczęto zwoływać co trzy lata, ale w trybie przemiennym, raz na terenie Europy (czy szerzej rzecz ujmując na obszarze Starego Świata), to znów w jednym z miast amerykań­ skiego kontynentu. W ten sposób przełamywano stopniowo europocentryzm studiów amerykanistycznych jako tych, które uprawiane z pozycji „zewnętrznych” spoglą­ dały na kultury Nowego Świata przez pryzmat ich „egzotyki”, odmienności i cywili­ zacyjnego dystansu. Dzięki tej nowej formule spotkań kongresy amerykanistów stały się szybko forum wymiany myśli i doświadczeń uczonych europejskich, patrzących z oddali na przedmiot swych badań, oraz badaczy (latyno-) amerykańskich, będących „amerykanistami” nie tyle z wyboru, co po prostu z powodu swego miejsca zamiesz­ kania i prowadzonych w sposób naturalny dociekań nad dziejami i kulturą własnego kraju, regionu czy kontynentu. Dla polskiej amerykanistyki niezwykle ważnym kongresem stał się jubileuszowy 50. Międzynarodowy Kongres Amerykanistów zwołany w Warszawie w roku 2000. �Kronika 353 Był to w istocie pierwszy w dziejach tej organizacji kongres umiejscowiony na te­ renie krajów Europy postkomunistycznej, a do tego na obszarze o niezbyt silnych tradycjach badań nad kulturami Nowego Świata. Decyzja ta, podjęta trzy lata wcześ­ niej na spotkaniu w stolicy Ekwadoru, Quito, była z jednej strony wyrazem uzna­ nia dla coraz bardziej widocznej (po 1989 r.) aktywności polskich amerykanistów, szczególnie w obszarze archeologii, etnologii i geografii, z drugiej zaś aktem zachęty pod adresem badaczy z Europy Środkowej i Wschodniej, by przełamali dotychcza­ sową izolację i włączyli się w główny nurt studiów amerykanistycznych. Jeśli chodzi o polskie środowisko, to niewątpliwie kongres warszawski był ważnym impulsem dalszego rozwoju badań amerykanistycznych, szczególnie wśród młodszej generacji badaczy. W istocie rzeczy dzisiaj badania o tym profilu prowadzone są z powodze­ niem w Warszawie, Poznaniu, Krakowie i Łodzi. Mają one coraz bardziej charakter interdyscyplinarny, realizowane są coraz częściej w ramach międzynarodowych pro­ gramów i porozumień, a ich rezultaty przedstawiane są na amerykanistycznych kon­ ferencjach i publikowane w językach kongresowych. Spory udział w tym dziele mają także etnologowie, którzy tradycje swych amerykanistycznych studiów wywodzą przede wszystkim z inspiracji profesor Marii Frankowskiej, organizującej jeszcze w latach 60. i 70. w Poznaniu interdyscyplinarne seminaria amerykanistyczne. W lipcu 2009 roku zwołany został w stolicy Meksyku 53. Międzynarodowy Kon­ gres Amerykanistów, który zgromadził kilka tysięcy badaczy z wielu krajów Ame­ ryki Łacińskiej, Stanów Zjednoczonych i Kanady, Europy i Dalekiego Wschodu. Ze względu na lokalizację tego spotkania dominowali na kongresie oczywiście Meksy­ kanie, którzy już od lat wielu pochwalić się mogą wielkimi osiągnięciami w zakresie archeologii, antropologii społecznej, historii i religioznawstwa. Dla każdego amerykanisty doskonale znane są dokonania zespołów badawczych skupionych w słynnych placówkach naukowych tego kraju, takich jak INAH (Instituto Nacional de Antropo­ logia e Historia), UNAM (Universidad Nacional Autonomia de México) czy CIESAS (Centro de Investigaciones y Estudios Superiores en Antropologia Social). Pracują w nich zarówno badacze meksykańscy, jak i wybitni specjaliści z innych obszarów, głównie z krajów Ameryki Łacińskiej, ale także i z Europy. Wybór miasta Meksyk na kolejny światowy kongres nie był więc w żadnym wypadku przypadkowy, gdyż w rzeczy samej odbywał się w jednej z naturalnych „intelektualnych” stolic amery­ kanistycznych studiów. W tym miejscu warto przypomnieć, iż Meksyk gościł takie kongresy już kilka razy. Pierwszy raz jeszcze pod koniec XIX wieku (w 1895 r.), następnie w 1910 roku, kolejny w przeddzień II wojny światowej (w 1939 r.), potem w 1962 roku, wreszcie przedostatni w roku 1974, a więc niemal 35 lat temu. Jak każdy kongres, także i meksykański odbywał się pod jednym ogólnym hasłem mającym zwracać uwagę na istotny także dla studiów amerykanistycznych problem. W tym przypadku sformułowano go w wersji hiszpańskiej w następującej postaci: Los pueblos americanos: cambios y continuidades. La construcción de lo propio en un mundo globalizado („Ludy Ameryki: Zmiany i kontynuacje. Konstruowanie własnej specyfiki w globalizującym się świecie”). Hasło to akcentowało jeden z naj­ ważniejszych dylematów Ameryki Łacińskiej, a mianowicie jej nieustanne wysiłki w poszukiwaniu tożsamości, tym razem wystawione na próbę przez wszechogarnia­ �354 Kronika jące procesy globalizacyjne. Wiele sympozjów, wykładów i prezentacji kongreso­ wych dotykało tej ważnej kwestii, naświetlając ją z najróżniejszych perspektyw, co jednak nie oznaczało, iżby na tym spotkaniu nie było również sposobności przedsta­ wienia problemów badawczych daleko odbiegających od głównego przesłania. Ideą zasadniczą kongresu jest bowiem stworzenie możliwie najszerszej platformy wymia­ ny doświadczeń i upowszechnienia najnowszych rezultatów badań we wszystkich amerykanistycznych dyscyplinach i specjalnościach. Temu zadaniu służyły zarówno sesje plenarne, jak i specjalistyczne sympozja oraz prezentacje „posterowe”. Ich łączna liczba przekraczała 360 spotkań, co — mimo niemal tydzień trwających obrad — było ogromną ofertą, uniemożliwiającą w isto­ cie pełne zorientowanie się w tendencjach bieżących badań. Niewątpliwie, liczba kilku tysięcy referatów podzielonych na równolegle odbywające się sympozja musi wprawiać uczestników tak wielkich imprez naukowych w stan znacznej frustracji, powodowanej stale pojawiającym się dylematem, co wybrać z tak obfitego progra­ mu, a z czego z konieczności zrezygnować. W rezultacie wielkie światowe spotkania specjalistów zamieniają się w serię małych sympozjów, a tylko plenarne obrady i nieformalne spotkania stwarzają bardziej integracyjną płaszczyznę kontaktów. Ze względu na znaczną liczbę owych sympozjów, zostały one podzielone na ze­ społy dyscyplinamo-tematyczne. Mimo to organizatorom nie udało się tak poklasyfikować zgłoszonych sympozjów, nie wspominając już o samych referatach, aby uniknąć przemieszania tych samych lub zbliżonych zagadnień i problemów, które pojawiały się w bardzo różnych konfiguracjach i w wielu formalnie odległych od siebie grupach. Jedną z ważniejszych grup tematycznych był zespół poświęcony etnologii, antropologii społecznej i kulturowej. Przy całej swej różnorodności do­ minowała tam tematyka związana ze studiami indianistycznymi zorientowanymi na kwestie tożsamości, tradycyjnych i nowych form życia religijnego, roli środowiska naturalnego, współczesnych procesach przemian kulturowych, choć również obecna była problematyka rodziny oraz specyfiki życia społecznego i kulturowego ludności affoamerykańskiej w Ameryce Łacińskiej. Problematyka antropologiczna lub też bardzo do niej zbliżona występowała także w wielu pozostałych zespołach sympozjów. I tak, w dziale poświęconym naukom technicznym związanym ze środowiskiem debatowano na temat kryzysowej sy­ tuacji w dostępie do zasobów wodnych w Ameryce Łacińskiej i naturalnych pra­ wach ludności tubylczej do ich wykorzystywania. Zwracano uwagę na kulturowe skutki zmian klimatycznych oraz na znaczenie koncepcji zrównoważonego rozwoju przeciwstawianej dzisiaj neoliberalnym ideom cywilizacyjnego postępu. W zespo­ le poświęconym kwestiom praw człowieka omawiano zagadnienia związane z re­ spektowaniem praw ludności tubylczej oraz z wysiłkami na rzecz przezwyciężenia przejawów dyskryminacji etno-rasowej. W dziale nauk edukacyjnych znalazło się sporo miejsca na analizę postępów edukacji interkulturowej, na ocenę stosowanych dotychczas metod skolaryzacji indiańskich dzieci, a także i na refleksje na temat roli edukacji w kształtowaniu narodowej tożsamości. W ramach studiów ekonomicznych i społecznych znalazło się miejsce na dysku­ sję na temat roli migracji w Ameryce Łacińskiej, zarówno tej wewnętrznej, z regionu �Kronika 355 do regionu, ze wsi do obszarów metropolitalnych, jak i wędrówek o charakterze emi­ gracyjnym do innych krajów kontynentu, do Stanów Zjednoczonych i Europy. Tam także omawiano nowe formy społecznej organizacji w przestrzeni miejskiej oraz rolę granic w procesie nowego kształtowania się podziałów regionalnych. Z kolei w dość dobrze obsadzonych sympozjach z zakresu studiów genderowych rozważano respek­ towanie prawa kobiet, zajmowano się zagadnieniem przemocy względem kobiet, ich na nowo konstruowaną tożsamością oraz coraz większą ich obecnością w przestrzeni życia publicznego. W dziale poświęconym studiom historycznym i etnohistorycznym sporo miejsca zajmowały rozważania na temat losu Indian w dobie kolonialnej i republikańskiej, choć dziwić musi dość słaba reprezentacja nurtu historii najnow­ szej. W grupie sympozjów o charakterze lingwistycznym tradycyjnie rozpatrywano tubylcze języki, ich klasyfikacje oraz zmiany zachodzące w tych etnolektach na sku­ tek kontaktów interetnicznyeh. Treściami antropologicznymi nasycony był dział sympozjów dotyczących no­ wych ruchów społecznych, w tym emancypacyjnych działań ludności tubylczej, sytuacji indiańskiej młodzieży w ośrodkach wielkomiejskich czy walki rdzennych mieszkańców Nowego Świata o prawo dostępu do zasobów surowcowych. W ze­ spole sympozjów politologicznych także można było napotkać interesujące dla an­ tropologa tematy, jak choćby kwestia wielokulturowości czy etnopolityki. Podobnie w dziale poświęconym zdrowiu i chorobom znalazło się miejsce na pokazanie do­ robku badawczego w zakresie etnomedycyny. Wreszcie, należy wspomnieć i o ze­ spole sympozj ów bezpośrednio wiążących się z głównym hasłem kongresu, a miano­ wicie — z globalizacją Otóż w ramach tego zagadnienia zajęto się rolą dziedzictwa kulturowego w utrzymywaniu tożsamości, znaczeniem turystyki we współczesnych procesach zmian, a także relacjami między globalizacją ekonomiczną a jej formą kulturową zwaną coraz częściej mundializacją W wielu wspomnianych wyżej sympozjach uczestniczyli aktywnie, a więc jako referenci, polscy badacze. Trzeba podkreślić, iż latynoamerykaniści z Polski tworzyli całkiem wyraźnie widoczną europejską grupę narodową, oczywiście za Hiszpanami, Francuzami czy Niemcami. Obecność reprezentantów polskiej nauki w tego rodzaju międzynarodowych gremiach przestaje już być traktowana jako zjawisko po części „egzotyczne”. Jest bowiem wynikiem nie tylko silnych zainteresowań studiami latynoamerykanistycznymi w naszym kraju, ale także i osiąganych w tej dziedzinie re­ zultatów. Właśnie wynikami swych badań, przede wszystkim terenowych, dzielili się w Meksyku antropologowie, prowadzący między innymi studia w zakresie proble­ matyki kobiecej, rozwojowej, ruchów społecznych, etnopolityki czy etnomedycyny. Archeologowie poinformowali społeczność międzynarodową o swych najnowszych odkryciach w peruwiańskich Andach, jak i o swych badaniach nad rekonstrukcją dawnej muzyki tubylczej czy domniemanym pismem Inków. Geografowie przed­ stawili wyniki swoich ustaleń na temat regionalnego rozwoju, turystyki i migracji, a politolodzy poinformowali o dociekaniach na temat znaczenia ubóstwa, rozwoju demokracji, zasad polityki społecznej czy roli armii we współczesnych przemianach Ameryki Łacińskiej. Warte podkreślenia jest także i to, iż wśród polskich referen­ tów zdecydowanie dominowali młodzi badacze, w tym także i ci, którzy prowadzą �356 Kronika swe studia w ramach prac nad doktoratami. Ten fakt ewidentnie ukazuje dynamikę rozwojową polskiej latynoamerykanistki, dając jednocześnie gwarancję jej dalszej zauważalnej obecności w przestrzeni międzynarodowej. Znacznym wyróżnieniem dla polskiej grupy było także zaproszenie autora tych refleksji przez organizatorów kongresu do wygłoszenia jednego z prestiżowych wy­ kładów plenarnych. Jego tematyka („Ofiary i beneficjenci globalizacji. Ludy tubylcze i ich organizacje jako «nowe plemiona» na przykładzie andyjskim”) nie tylko w pełni korespondowała z głównym hasłem kongresu, ale pozwalała również na wykorzysta­ nie doświadczeń z terenowych penetracji prowadzonych przez autora wśród Indian Ameryki Południowej w trakcie ostatniej dekady. Warto także wspomnieć o miłym akcencie „polskim”, jaki miał miejsce w trakcie uroczystości zamykającej kongres. Otóż do grona kilku osób żegnających uczestników w swoich narodowych językach (po portugalsku, angielsku, francusku) zaproszono także uczestniczkę z Polski, co wydaje się miłym, symbolicznym gestem podkreślającym wkład polskiej „delegacji” w prace tego wielkiego spotkania latynoamerykanistów. Można zatem mieć nadzieję, iż na kolejnym już 54. Międzynarodowym Kongresie Amerykanistów, który odbę­ dzie się w 2012 roku w Wiedniu, badacze z Polski tworzyć będą nie tylko jeszcze bardziej zauważalną grupę, ale będą mogli zaprezentować nowe, oryginalne wyniki swych badań, w tym również z zakresu antropologii. Aleksander Posern-Zieliński „STUDYING CENTRAL ASIA: IN QUEST FOR NEW PATHS AND CONCEPTS?” XI KONFERENCJA EUROPEJSKIEGO STOWARZYSZENIA DO BADAŃ AZJI ŚRODKOWEJ (ESCAS), BUDAPESZT, 3-5 WRZEŚNIA 2009 European Society for Central Asian Studies (ESCAS) powstało w 1985 roku jako międzynarodowa organizacja skupiająca przedstawicieli różnych dyscyplin zainte­ resowanych terenem Azji Środkowej. Głównym celem stowarzyszenia było nadanie odrębnego statusu badaniom środkowoazjatyckim, umożliwienie współpracy między badaczami z Zachodu i z Azji Środkowej oraz stworzenie forum dyskusji interdyscy­ plinarnych. Zakreślono wówczas obszar zainteresowań, definiując Azję Środkową jako teren obejmujący ówczesne środkowoazjatyckie republiki ZSRR, sąsiednie re­ jony Mongolii, północny Iran, północny Afganistan oraz północno-zachodnie Chiny. ESCAS organizuje międzynarodowe konferencje co dwa lata. Dwie ostatnie, poprze­ dzające budapeszteńską, miały miejsce w Krakowie w 2005 roku i w Ankarze w 2007 roku. XI Konferencja ESCAS odbyła się w pięknej siedzibie Uniwersytetu Środko­ woeuropejskiego (Central European University) w Budapeszcie. Trzydniowy pro­ �Kronika 357 gram obejmował sesje plenarne, panele, które toczyły się równolegle w czterech salach (w sumie 26 paneli) oraz zgromadzenie ogólne członków ESCAS. Tematyka spotkań panelowych była różnorodna. Część dotyczyła zagadnień ekonomicznych (np. różnych aspektów rozwoju gospodarczego Azji Środkowej) i politycznych (np. Azji Środkowej w kontekście geopolitycznym, przemian w tamtejszej polityce multilateralnej czy rozwoju ruchów obywatelskich na tym terenie). Tematy wielu sesji mogły być bardzo interesujące dla etnologa, ukazywały bowiem kulturowe po­ wiązania i konteksty problemów demograficznych (referaty omawiały np. korelacje płodności z etnicznością albo społeczno-kulturowe podstawy zachowań reproduk­ cyjnych w Kazachstanie), geograficznych i ekologicznych (poruszano np. zagad­ nienia „turystyki środowiskowej”, rozwijanej nad ginącym Morzem Aralskim oraz „turystyki kulturowej”, wykorzystującej spuściznę doświadczeń nad broniąjądrową w Kazachstanie). Większość jednak dotyczyła bezpośrednio problematyki społecz­ no-kulturowej, stanowiącej centrum zainteresowań naszej dyscypliny. Warto podkre­ ślić, że wyróżnione tematy paneli pozwalały na spotkania badaczy rozpatrujących poszczególne zagadnienia z perspektywy różnych dyscyplin naukowych, co ożywia­ ło prowadzone dyskusje i często wskazywało na możliwości wzajemnego uzupełnia­ nia i wzbogacania tradycyjnych podejść. Ponadto niektóre z sesji włączały referaty ujmujące historycznie dane problemy badawcze i takie, które prezentowały wyniki badań współczesnych. Niekiedy tematy były rozproszone, lecz i tak organizatorom należą się słowa uznania za zręczne skonstruowanie programu, tym bardziej, że tylko część paneli była wcześniej zgłoszona. Do szczególnie zajmujących należały, moim zdaniem, sesje dotyczące proble­ mów migracji, w tym dylematów związanych z realizacją projektu powrotu do Kazachstanu tak zwanych oralmanów — Kazachów zamieszkałych w Chinach, Mon­ golii i innych krajach (Isik Kuscu), czy migracji zarobkowej z krajów Azji Środkowej do Rosji. Omawiano także ważne kwestie dotyczące kształcenia młodzieży, edukacji muzułmańskiej w Kazachstanie (Dina Wilkowsky) oraz społecznych modeli samo­ realizacji kobiet (Gulnar Nadirova). Bardzo istotne zagadnienia, naświetlające po­ wiązania projektów architektonicznych i urbanistycznych z polityką, poruszał panel, w którym przedstawiono między innymi zasady planowania i realizację projektów architektonicznych w nowej stolicy Kazachstanu Astanie, interpretując je jako swo­ isty „miraż prezydenta” (Catherine Poujol). Inny referat również podkreślał ścisły związek władzy prezydenckiej i form architektury w Azji Środkowej, na przykładzie Astany i stolicy Turkmenistanu — Aszchabadu (Cécile Gintrac). Fenomen Astany tak zafascynował badaczy, że także w innej sesji, poświęconej różnym aspektom współ­ czesnych procesów narodotwórczych, jedno z wystąpień nosiło tytuł: „Astana po dzie­ sięciu latach: budowanie narodu i urbanizacja w Kazachstanie” (Adrien Fauve). Bardzo zainteresował mnie panel: „Polityka i stygmatyzacja społeczna w postsocjalistycznej Azji Środkowej”. W jego ramach francuskie badaczki, prowadzące ba­ dania w Uzbekistanie, Kazachstanie i Kirgistanie, rozpatrywały problemy zachwia­ nia poczucia społecznego bezpieczeństwa, znacznego pogorszenia stanu zdrowia psychicznego mieszkańców Azji Środkowej (depresja, inne zaburzenia psychiczne) po rozpadzie Związku Radzieckiego (wystąpienie Catherine Poujol) oraz gwał­ �358 Kronika townego wzrostu przypadków zakażeń HIV od połowy lat 90. (Sophie Hohmann, Laetitia Atlani-Duault). Inny ciekawy referat (Christilli Marteau-d’Autry) dotyczył tradycyjnych i współczesnych obowiązków synowej — kelin wobec teściowej i in­ nych członków rodziny męża w samarkandzkiej mahalli w Uzbekistanie. Panel prowadzony przez Gabriele Rasuly-Paleczek z Wiednia, zasłużoną jako or­ ganizatorka i długoletni prezydent ESCAS: „Badanie interakcji kulturowych w Azji Środkowej”, prezentował różne spojrzenia na historyczne i współczesne wpływy obcych tradycji na różne dziedziny kultury i życia społecznego w Azji Środkowej. Jeden z referatów omawiał oddziaływanie kultury rosyjskiej i radzieckiej na tradycje mieszkańców oazy Nurata w Uzbekistanie w pierwszej połowie XX wieku (Akbar R. Togaev), inny — współczesne zmiany we wzorcach pielgrzymowania do gro­ bowców świętych w Azji Środkowej (Nikolay Terletskiy), jeszcze inny — tradycję i wpływy procesów globalizacyjnych widoczne we współczesnym uzdrawianiu du­ chowym w Kazachstanie (Danuta Penkala-Gawęcka). Warto wspomnieć również o sesjach, na których rozważano zagadnienia religii w Azji Środkowej. Referaty odnosiły się na przykład do buddyzmu w Buriacji (Andrey Bazarov) czy chrześcijaństwa w Mongolii po roku 1990 (Rustam Sabirov), ale większość dotyczyła islamu. Poruszono bardzo interesujący problem „kobiecego islamu” w Tadżykistanie, reprezentowanego przez kobiety zwane otun, zajmujące się czytaniem modlitw, interpretacją Koranu, świadczące pomoc w razie kłopotów zdrowotnych czy rodzinnych (Zulaykho Usmonova). Wyjątkowym było wystąpienie składające się z dwóch części — prezentacji pięknych, nastrojowych fotografii kirgi­ skich cmentarzy muzułmańskich, której towarzyszył poetycki komentarz (Margaret Morton) oraz etnograficznego opisu zwyczajów pogrzebowych Kirgizów (Elmira Köchümkulova). Podczas walnego zgromadzenia członków ESCAS dotychczasowa prezydent Catherine Poujol przedstawiła zarys historii oraz obecne cele stowarzyszenia. Omó­ wiono kwestie finansowe i organizacyjne, zwrócono również uwagę na ważną rolę, jaką pełni wciąż poszerzana i doskonalona strona internetowa ESCAS. Na koniec dokonano wyboru nowych władz — na czele organizacji stanęła Zifa-Alua Auezova z Uniwersytetu w Leiden, która we władzach ostatniej kadencji pełniła funkcję sekre­ tarza generalnego i skarbnika. Doskonale zorganizowaną konferencję uprzyjemniło spotkanie na wyśmieni­ tej kolacji w restauracji Venhajo na statku-muzeum zacumowanym przy nabrzeżu Dunaju. Danuta Penkala-Gawęcka �Kronika 359 KONFERENCJA „EUROPEJSKA KARTA JĘZYKÓW REGIONALNYCH I/LUB MNIEJSZOŚCIOWYCH: OSIĄGNIĘCIA I WYZWANIA”, BILBAO, 20-21 KWIETNIA 2009 Organizatorami odbywającej się w Hiszpanii konferencji były Rada Europy, rząd Hiszpanii — pełniącej aktualne przewodnictwo w Komitecie Ministrów Rady Europy, a także Autonomiczny Rząd Kraju Basków wraz z Uniwersytetem Kraju Basków. Tytułowa „Karta” to europejska konwencja zatwierdzona w 1992 roku w ramach Rady Europy w celu ochrony oraz promocji języków regionalnych oraz języków mniejszości etnicznych/narodowych w Europie. Konwencja weszła w życie w 1998 roku, zaś do czerwca 2009 ratyfikowały ją 24 państwa, w tym Polska (12 lutego 2009 roku). Problemy oraz wyzwania związane z ratyfikacją oraz implementacją tego do­ kumentu były tematem omawianej konferencji. Referenci oraz delegaci zastanawiali się nad przyszłością „Karty” w świetle jej już ponad dziesięcioletniej egzystencji oraz zdobytego w tym czasie doświadczenia. Fenomen wielojęzyczności w Europie to temat wciąż żywy, stąd udział w konferencji wzięło liczne, ponad 150-osobowe grono zainteresowanych osób. Zarówno referenci, jak i obecni na konferencji delegaci reprezentowali bardzo różne środowiska, od administra­ cji publicznej na poziomie europejskim, państwowym i regionalnym, poprzez przedsta­ wicieli nauki, aż po organizacje pozarządowe i przedstawicieli mniejszości językowych Europy. Językami konferencji były oficjalne języki Rady Europy: angielski i francuski, a także dwa ofïcjalne j ęzyki gospodarzy tego wydarzenia: hiszpański oraz baskijski. Ceremonia otwarcia rozpoczęła się po południu pierwszego dnia konferencji, w atrium Muzeum Guggenheima. Inaugurację obrad swą obecnością zaszczycili licz­ ni goście honorowi. Słowo wstępne wygłosiła przewodnicząca sesji, Marta Vilardell Coma, stały przedstawiciel Hiszpanii w Komitecie Ekspertów, natomiast oficjalnego otwarcia posiedzenia dokonał Ińaki Goirizelaia Ordorika, rektor Uniwersytetu Kra­ ju Basków. Prezydent Autonomicznej Wspólnoty Kraju Basków, Juan José Ibarretxe Markuartu Lehendakari, wygłosił referat na temat promocji języka baskijskiego w Kraju Basków. Stwierdził w nim, iż „rewitalizacja języka baskijskiego wzmocni różnorodność językową Europy. Jeśli nie będziemy dbali o odnowienie naszego języ­ ka, wszyscy na tym stracimy, Europa także”. Następnie wystąpił Sekretarz Generalny Rady Europy, Terry Davis, prezentując referat „Ochrona kulturowej różnorodności Europy. Wkład Rady Europy”. Wystąpienia zakończył Przewodniczący Zgromadze­ nia Parlamentarnego Rady Europy, Lluis M.a De Puig i Olive referatem „Ochrona mniejszości w Europie”, w którym między innymi przytoczył własną definicję języka w świetle wielojęzyczności Europy: „Język to znacznie więcej niż tylko narzędzie komunikacji lub kulturowy mikrokosmos (...), język to fundament, na którym bu­ dowane jest bogactwo intelektualne oraz tożsamość indywidualna i zbiorowa. Lecz przede wszystkim język to prawo, które jest niezbywalne”. Inaugurację konferencji uświetnił występ lokalnego artysty, który wykonał tradycyjną baskijską formę poe­ tycko-muzyczną o nazwie bertsolaritza. Godny odnotowania jest fakt, iż z uwagi na �360 Kronika międzynarodowe grono słuchaczy zaśpiewał on swój poemat nie tylko w języku ba­ skijskim, jak nakazuje tradycja, lecz we wszystkich czterech językach konferencji. Kolejnego dnia konferencji odbyły się dwie sesje plenarne. W tematykę osiąg­ nięć i nowych wyzwań stojących przed ratyfikowaniem i implementacją karty wpro­ wadzili zebranych: Manuel Lezertua — doradca prawny Rady Europy, Sigve Gramstad — wiceprzewodniczący komitetu ekspertów do spraw „Karty”, oraz Robert Dunbar, Szwajcar reprezentujący szkocki Uniwersytet w Aberdeen. Następni prelegenci mówili o kwestii perspektywicznej ratyfikacji „Karty” na konkretnych obszarach: przypadek Belgii opisywał Yves Lejeune z Katolickiego Uniwersytetu w Louvain-la-Neuve, przy­ padek republik bałtyckich — Snezana Trifimovska z niderlandzkiego Uniwersytetu w Nijmegen, natomiast Bałkanów — Josef Marko z austriackiego Uniwersytetu w Gra­ zu. Tę część konferencji zakończył baskijskojęzyczny referat Alberta Lópeza Basagurena z Uniwersytetu Kraju Basków, opisujący problemy związane z wprowadzaniem w życie zasad „Karty”, wynikające z postanowień konstytucji hiszpańskiej. Sesja popołudniowa konferencji była poświęcona kwestii wzmocnienia efektyw­ ności „Karty”. Prelegenci przeanalizowali kilka konkretnych przypadków w oparciu 0 wyniki przedstawione w raportach państwowych. Constantin Pitsch ze szwajcar­ skiego Urzędu do spraw Kultury zreferował bieżącą sytuację języków imigrantów w tym kraju, José M.a Pérez Medina przedstawił położenie języków regionalnych 1 mniejszościowych w Hiszpanii w jej regionach autonomicznych, natomiast Judit Solymosi, poprzednia przewodnicząca Komitetu Ekspertów Rady Europy, przedsta­ wiła sytuację na Węgrzech. Kolejnymi mówcami byli: Guy Laforest z Uniwersytetu w Laval w Quebeku, opisujący ochronę języków w Kanadzie, Pirkko Nuolijárvi z In­ stytutu Języków Fińskich omawiająca przypadek Finlandii (skupiając się na języku Saamów), Marco Viola z Departamentu Mniejszości Językowych referujący zasady polityki językowej w Autonomicznej Prowincji Trydent we Włoszech, i wreszcie Patxi Baztarrika Galparsoro z Rządu Autonomicznego Kraju Basków, który opisał doświadczenia swojego regionu w promowaniu języka baskijskiego. Konferencję podsumowała debata publiczna nad poruszanymi przez referentów te­ matami. Jej gorący przebieg stymulowało między innymi samo miejsce obrad, którym był Kraj Basków. Na plan pierwszy debaty wysunęły się dwie kwestie. Po pierwsze, stosunek mieszkańców danych regionów do języków tam promowanych — na przykład nie wszyscy mieszkańcy Kraju Basków uważająjęzyk baskijski za „swój”, wielu mówi wyłącznie po hiszpańsku, co nie przeszkadza im czuć się Baskami. Po drugie, poruszo­ na została kwestia długiego czasu upływającego od ratyfikowania „Karty” w danym państwie do wprowadzenia rzeczywistych zmian, zauważalnych przez użytkowników języków podlegających specjalnej ochronie. Opisane przez prelegentów przykłady po­ kazały wyraźnie, iż najważniejszą rolę w przygotowaniach do ratyfikacji oraz wpro­ wadzania w życie zasad umieszczonych w „Karcie” odgrywają władze państwowe na szczeblu rządowym. Aczkolwiek, jak jasno wynika z sytuac ji Hiszpanii, władze lokal­ ne i regionalne pełnią w tym procesie niepoślednią rolę, biorąc odpowiedzialność za codzienne wdrażanie w życie ustaleń wynikających z ratyfikacji Karty. Katarzyna Linda �Kronika 361 KONFERENCJA „ANTROPOLOGIA POLITYKI I POLITYKA W ANTROPOLOGII”, BĘDLEWO, 18-20 MAJA 2009 Organizator konferencji, Komitet Nauk Etnologicznych PAN, przy współpracy z Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM i Zakładem Etnologii In­ stytutu Archeologii i Etnologii PAN, zaprosił do udziału w spotkaniu naukowców, przedstawicieli różnych dziedzin. Uczestnicy, poza antropologią, reprezentowali tak­ że politologię, prawo, archeologię, filologię polską, pedagogikę — dyscypliny, które w istotny sposób nadają kontekst etnograficznym eksploracjom i antropologicznej refleksji. Interdyscyplinarny charakter tego wydarzenia stwarzał okazję do konfron­ tacji rozmaitych podejść do kwestii polityki. Pozostaje pytanie, czy szansa ta została wykorzystana. A jeśli tak, to w jakim zakresie? Referaty wygłoszono w obrębie czterech sekcji: 1. Stereotypy, symbole i rytu­ ały w edukacji i polityce; 2. Tradycja i tożsamość a władza i autorytet polityczny; 3. Konflikty i transformacje a etnopolityka; 4. Antropologia polityki i polityka w an­ tropologii oraz w ramach sesji plenarnych. Różnorodność tematyczna referatów stała się inspiracją do podjęcia wielu wątków poruszanych w niejednokrotnie polemicz­ nych dyskusjach. Świadczy to nie tylko o trafnym zestawieniu poszczególnych wy­ stąpień, ale przede wszystkim o wadze podejmowanych zagadnień. Jednak to, co wydaje się najciekawszym aspektem konferencji, dotyka istotnych spraw związa­ nych ze współczesnymi sposobami uprawiania antropologii kulturowej. Warto zatem uwypuklić przede wszystkim te wątki, nie zapominając, że tytuły sekcji wskazująna znaczące przejawy funkcjonowania polityki w skali Europy i świata, jak również na pola refleksji akademickiej nad tymi zagadnieniami. W większości referatów oraz w dyskusjach w sekcjach przeważało pojmowanie polityki raczej sensu stricto, a nie jako sfery immanentnej — nie dającej się uchwycić wprost, lecz możliwej do zaobserwowania poprzez określone jej przejawy (rozróżnie­ nie to zaproponował w czasie obrad plenarnych Michał Buchowski, IEiAK UAM). Co charakterystyczne, prezentowane sposoby rozumienia zagadnień politycznych nie zawierały na ogół aspektu metarefleksji i odniesień do metodologii. Zastanawia zatem, dlaczego mamy do czynienia z takim stanem rzeczy. Odpo­ wiedzi należałoby poszukać w kolejnych wątkach, raczej o etnograficzno-metodycznym charakterze, które uwidoczniły się w czasie obrad. Konferencję otworzyły dwa referaty (Aleksandra Posema-Zielińskiego i Woj­ ciecha Dohnala z IEiAK UAM) prezentujące zakres antropologii politycznej, naj­ ważniejsze stanowiska teoretyczne oraz aktualne tendencje badawcze. Jak stwierdził Wojciech Dohnal, historia tej subdyscypliny trwa już 130 lat, a jej badania koncen­ trują się na zagadnieniach władzy i polityki jako sfery nadrzędnej wobec jednostek. Z jednej strony, sfera ta stanowi odrębny przedmiot studiów antropologicznych, a z drugiej także jeden z najważniejszych wątków w rozwoju naszej dyscypliny za­ równo w wymiarze badań etnograficznych (szczególnie badania społeczeństw poza­ europejskich), jak i uprawianej refleksji. Stąd zapewne brak jednoznacznej definicji, �362 Kronika czym jest antropologia polityczna. Zainteresowanie tak zwanymi społeczeństwami plemiennymi jako odrębnymi systemami sprowadzało się bowiem do tworzenia przez antropologów typologizacji struktur władzy, a jednocześnie pozwalało definio­ wać rozmaite typy organizacji życia, co stanowi obiekt zainteresowania antropologii en globe. Najważniejsze stanowiska teoretyczne — ujęcia historyczne, kontekstowe, a także procesualne zagadnień polityki, często zmagały się z uwikłaniem refleksji antropologicznej w kontekst kolonialny. Według Aleksandra Posema-Zielińskiego, współczesny zakres antropologii politycznej obejmuje studia nad kulturowymi wa­ runkami wszelkich działań politycznych oraz nad konsekwencjami istnienia określo­ nych reguł w sferze polityki (dominacja siły, powodująca zniewolenie grup o statusie mniejszości, bunt i konflikt, często klasyfikowany jako etniczny, dążności separaty­ styczne i autonomistyczne). Kolejny, obszerny wątek badań antropologii politycznej dotyczy problemów lud­ ności rodzimej żyjącej na obszarach określanych jako wielokulturowe, wobec której prowadzona jest zdecydowana, „odgórna” polityka państwa. Poruszane w referatach zagadnienia odnosiły się do obszarów postkolonialnych (wystąpienia Arkadiusza Żu­ kowskiego z Instytutu Nauk Politycznych Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, Joanny Pietraszczyk z Zakładu Studiów Latynoamerykańskich UŁ, Macieja Ząbka z IEiAK UW, Rafała Beszterdy z IAiE PAN, Antoniny Małowieckiej, Łukasza Kacz­ marka z IAiE PAN) oraz postradzieckich (wystąpienia Veroniki Belyaevej z KEiAK Uniwersytetu Szczecińskiego, Zbigniewa Szmyta z IEiAK UAM, Andrzeja Wierz­ bickiego z Instytutu Nauk Politycznych UW). Omówiono kwestie uwikłania etniczności i wartości kulturowych w politykę, zarówno bieżącą, jak i w projektowanie ustrojowe obszarów, na których występują zjawiska wielokulturowości. Prezentacja problematyki dotyczyła tła historycznego, społecznego i kulturowego, oraz uwzględ­ niała sposoby rozumienia tak zwanej polityki etnicznej na tych obszarach, w obrębie różnych dyscyplin naukowych. Rozpatrywano zachowania i aspiracje grup etnicz­ nych w różnych sytuacjach politycznych. Elementem wspólnym wszystkich wy­ stąpień było zwrócenie uwagi na znaczenie relacji dominacji i władzy, szczególnie nasilonych w okresach transformacji i wzmożonych konfliktów. Miały one swoje od­ bicie w sytuacji egzystencjalnej grup etnicznych, w ich relacjach z innymi grupami, a zwłaszcza z władzami prowadzącymi wobec nich określonąpolitykę prawno-admi­ nistracyjną. Przedstawiano przykłady wykorzystywania kategorii etnicznych i kultu­ rowych oraz manipulowania argumentem „różnic etnicznych” w celu osiągnięcia ko­ rzyści politycznych i materialnych, bardzo często iluzorycznych i krótkotrwałych. Z powyższym aspektem „uwikłania etniczności w politykę” wiąże się kwestia statusu języków tubylczych w państwach, które zmagają się z rosnącą potrzebą pod­ kreślania niezależności przez rozmaite grupy (określane jako etniczne czy regional­ ne). Walka o własny język to walka o „podmiotowość” rozumianą jako prawo do artykulacji własnej odrębności w przestrzeni publicznej, choćby przez uzyskanie au­ tonomii czy też „specjalnych praw”. W Katalonii regionaliści wykorzystali szansę, jaką niosła demokratyzacja życia w Hiszpanii i doprowadzili do uznania katalońskiego za język urzędowy, obok kastylijskiego (Katarzyna Linda, IEiAK UAM). W Peru natomiast ludność indiańska posługująca się j ęzykiem keczua nie jest równorzędnym �Kronika 363 partnerem w tworzeniu projektów edukacji multietnicznej, choć według elit odpo­ wiedzialnych za edukację, język ten powinien być nauczany na prawach takich, jak urzędowy język hiszpański (Maria Hebisz, ZSL UŁ). Walka o podmiotowość to nie tylko domaganie się praw, to także próba negocja­ cji określonych treści symbolicznych, które mają służyć tworzeniu i podtrzymywa­ niu jedności danej grupy. Trudny proces konstruowania narodowej tożsamości, po okresie sowieckiej homogenizacji wzorców życia, dotyczy państw postradzieckich. Według Marka Gawęckiego (Instytut Wschodni UAM), wskutek rozpadu ZSRR do­ szło w tych państwach do skomplikowanego procesu tworzenia własnej symboliki. W procesie tym trudno jednak całkowicie uwolnić się od symboliki sowieckiej, nadal żywej w świadomości społecznej. Następnym, ważnym i rozbudowanym wątkiem obrad była etyczno-praktyczna strona uprawiania antropologii. Ma ona dwa oblicza. Pierwsze, to uwikłanie badacza w kontekst badań, drugie natomiast dotyczy wykorzystywania wiedzy antropologicz­ nej do celów politycznych. Refleksja antropologiczna jest nieraz następstwem głęboko przeżywanych przez badacza dylematów, szczególnie gdy jego zainteresowanie doty­ czy życia ludności pozostającej w „stanie deficytu” w którejś z istotnych dla niej płasz­ czyzn życia, na terenie „wrażliwym politycznie” (kraje w konflikcie, obszary okupo­ wane, kontrolowane, skolonizowane, regiony dążące do autonomii czy niepodległości, obozy uchodźców). W tym wypadku badania terenowe przebiegają często w drama­ tyczny sposób. Choć „bycie ekspertem” w zakresie ludów tubylczych czy społeczności lokalnych (co zbliża antropologa „politycznego” do antropologii prawnej), jest efektem kumulowania przez niego wiedzy teoretycznej i praktyki terenowej, to nie pozostaje on wolny od „rozdarcia etycznego”. Wynika ono ze świadomości braku wystarczają­ cych kompetencji, by radzić sobie nie tylko ze zwykłym ludzkim cierpieniem, ale także z rozmaitymi skomplikowanymi relacjami. Badacz (nie tylko antropolog) może znaleźć się w sytuacji konfliktu interesów, kiedy grupa narzuca mu rolę „działacza”, w której motywacja poznawcza i ideowa są w sprzeczności. Bywa też, że staje się on przedmio­ tem manipulacji. Badani mająnieraz nadzieję, że uda im się za sprawąjego naukowego autorytetu legitymizować własne dążenia. Można także, jak w sytuacji opisanej przez Ignacego Jóźwiaka (IFiS PAN), zajmującego się zakarpackimi Rusinami, zostać posą­ dzonym o „podżeganie do separatyzmu” i „antyukraińskie działania wspierane przez Rosję”. Polityczna manipulacja wiedzą naukową dotyczyła XX-wiecznej Ruandy, gdzie władze kolonialne, w celu stworzenia rządów pośrednich, wpływały na wyniki prowadzonych tam badań antropologicznych na temat różnic etnicznych pomiędzy Tutsi i Hutu. To w konsekwencji miało doprowadzić do ludobójczej wojny domowej (Joanna Bar, Instytut Politologii Uniwersytetu Pedagogicznego im. Komisji Edu­ kacji Narodowej w Krakowie). Natomiast zdaniem Krzysztofa Gładkowskiego (In­ stytut Nauk Politycznych Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego), pojęcie „ludu”, szeroko stosowane przez etnografów w wielu krajach Europy, zostało wykorzystane przez elity w procesach narodowotwórczych na przełomie dwóch minionych stuleci. Anna Kwaśniewska (Zakład Antropologii Społecznej Instytutu Filozofii, Socjologii i Dziennikarstwa UG) wskazała natomiast na manipulowanie tym pojęciem w okre­ sie międzywojennym, dla dowiedzenia polskości Kaszub i Pomorza. �364 Kronika Z problemami praktyki badawczej wiąże się także sposób tworzenia reprezenta­ cji badanej grupy. Antropolog musi dokonać, na przykład, dekonstrukcji mitu „nie­ winnego tubylca”, na co wskazała Anna Symoszyn (IAiE PAN), dzieląc się swoim doświadczeniem z badań wśród Tybetańczyków. Jak przekonywała Natalia Bloch (IEiAK UAM), występuje też odwrotna sytuacja, kiedy dochodzi do autodekonstrukcji „niewinnego badacza”, który stając się częścią międzynarodowego reżimu uchodźczego traci swojąneutralnąpozycję. Ryszard Tomicki (IAiE PAN) podkreślił, że uwikłania badaczy w kontekst polityczny eksplorowanych przez nich terenów to­ warzyszyły im, zanim rozwinęła się antropologia. W tym kontekście można też mówić o uwikłaniu przedstawicieli innych nauk w politykę. Dotyczy to na przykład antropologii fizycznej, której możliwości swo­ bodnego podejmowania badań ogranicza poprawność polityczna prowadząca do kryptorasizmu (Karol Piasecki, KEiAK USz), archeologii, która zmaga się z pro­ blemami „własności przeszłości” i prawa do jej interpretacji oraz postkolonialnych żądań zwrotu „zawłaszczonych” przez archeologów elementów kultury materialnej, mających służyć do budowy tożsamości narodowej (Marta Kania, Instytut Amerykanistyki i Studiów Polonijnych UJ) czy politologii, która — jak zwrócono uwagę — powinna stosować metody antropologiczne. Inne oblicze uprawiania refleksji nad sferą polityki wiąże się z analizą wpisa­ nego w nią dyskursu. Wyróżniono zatem różne rodzaje jego funkcjonowania. Tak zwany „dyskurs polityczny” krzyżuje się z potocznym i podlega rytualizacji, jak w przypadku tekstów z polskiej przestrzeni medialnej w latach 2006-2009, kiedy na przykład wypowiedź Ludwika Dorna o „wykształciuchach” wywołała debatę publiczną na temat istoty polskiej inteligencji (Monika Grzelka, Instytut Filologii Polskiej UAM). Można też mówić o dyskursie zmityzowanym, kreującym legen­ dy polityczne (np. mit o Józefie Piłsudskim), o czym przekonywała Renata Hołda (Instytut Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Pedagogicznego im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie). Innym razem siła dyskursu politycznego znajduje swoje odbicie w zbiorowych wyobrażeniach. Prowokuje klasyfikację i ocenę określonych „cech narodowych”, co wykazała Agnieszka Szczepaniak-Kroll (IAiE PAN), ana­ lizując, raczej negatywne, wyobrażenia niemieckich transnationals z Poznania na temat polskiej polityki. Wydobywa także „lokalne wzorce władzy”, czego dowodem są opinie górali nowotarskich przekładające rodzime wartości na makroskalę kraju (Anna Malewska-Szałygin, IEiAK UW). Odmienne oblicze politycznego dyskursu, o społecznym zabarwieniu, można też dostrzegać na płaszczyźnie zachowań. Zda­ niem Anny Romanowieź (IEiAK UAM), koncepcja „współczesnej kobiety” realizo­ wana w działaniach indyjskich feministek zawiera sprzeczność. Kobiety te, z jednej strony, „zawodowo” deklarują zachodnioeuropejski model „kobiecości”, z drugiej jednak zachowują się jak „zwykłe” kobiety, wierne lokalnej tradycji, większość cza­ su poświęcając sferze domowej. Ostatni omówiony wątek nawiązuje do lokalnego wymiaru polityki. Odnosi się on do ludów tubylczych i grup etnicznych z Afryki, Ameryki Południowej, Ro­ sji i Indii, ale także do małych społeczności związanych z określonym regionem (np. Podkarpacie, Żuławy). Antropolodzy, koncentrując się na „małych wycinkach �Kronika 365 rzeczywistości”, pokazują nie tyle powszechność pewnych zjawisk, co osobliwe me­ chanizmy konstruowania zbiorowo podzielanych sensów w odniesieniu do polityki, a szczególnie władzy Na to zagadnienie (w tym także na warianty przywództwa tradycyjnego i źródła jego legitymizacji) można spojrzeć zatem z perspektywy kon­ cepcji filozoficznej Kwame Anthonego Appiaha, wywodzącego się z ludu Aszantów (jak uczynił Krzysztof Trzciński z Instytutu Studiów Regionalnych i Globalnych UW), jak i poprzez pryzmat badań terenowych wśród Pigmejów Baka, gdzie władza może być realizowana bez instytucji zwanej państwem (Ryszard Vorbrich, IEiAK UAM). Przewodzenie grupie może także dokonać się na drodze „formowania” lo­ kalnych liderów, takich jak rodziny radżów w stanie Himaćal Pradeś wpływające na życie miejscowych społeczności, dla których są oni autorytetem (Przemysław Hin­ ca, IEiAK UAM), bądź przez osoby z korzeniami szlacheckimi, które zdobywają poparcie w społecznościach lokalnych (Irena Kotowicz-Borowy, SGGW Warszawa). Innym przykładem studium władzy może być analiza funkcjonowania tubylczych partii indiańskich z Ekwadoru i Boliwii, przeprowadzona przez Magdalenę Śniadecką-Kotarską (ZSL UŁ), czy manipulacji w zakresie prawa zwyczajowego, krajo­ wego i międzynarodowego w obliczu eksterminacji izolowanej ludności tubylczej, co zaprezentowała Magdalena Krysińska-Kałużna (ZSL UŁ), omawiając sytuację Huorami. Osobnym aspektem lokalnego wymiaru polityki jest działalność miejsco­ wych elit. Według Anny W. Brzezińskiej (IEiAK UAM) służy ona wartościowaniu cech regionu (Żuławy), w celu jak najlepszej jego promocji. Natomiast zdaniem Ag­ nieszki Chwieduk (IEiAK UAM), sprawowanie władzy przez grupy elitarne może polegać na manipulacji społecznościąw celu uzyskania osobistych korzyści. Staje się to szczególnie widoczne w sytuacji kontaktu reprezentantów odmiennych środowisk kulturowych, kiedy odsłaniają się rozmaite postawy w procesie kształtowania społe­ czeństwa obywatelskiego (przykład Piątkowej Ruskiej na Podkarpaciu). W czasie ostatniej dyskusji plenarnej uczestnicy stwierdzili, że wykorzystali szansę spotkania antropologii kulturowej z politologią (pozostałe dyscypliny, choć dostarczyły istotnych perspektyw rozumienia funkcjonowania sfery polityki, nie do­ czekały się takiego aplauzu). Pojawiło się zatem pytanie o to, czego mogą się od siebie nauczyć politolodzy i antropolodzy. Skonstatowano, że antropolodzy tłuma­ czą kontekst zdarzeń, oferują perspektywę porównania i wprowadzają pojęcia takie, jak „etniczność”, „grupy etniczne”. Politolodzy natomiast proponują definiowanie władzy i państwa z wykorzystaniem dorobku myśli politycznej. Podkreślono też rolę, jaką w obu dyscyplinach odgrywają badania jakościowe, szczególnie ważne dla studiów nad relacją między polityką i etnicznością na obszarach postkolonialnych i postkomunistycznych (Aleksander Posem-Zieliński, IEiAK UAM; Krzysztof Trzciński, ISRiG UW). Dyskusja wyłoniła zatem tendencję do antropologizacji nauk politycznych i po­ lityzacji antropologii. Przedstawiciele tych nauk uznali, że obie dyscypliny pozosta­ ją wobec siebie w dużej mierze komplementarne. Otóż obserwacja uczestnicząca, nieodłączna od badań antropologii kulturowej, wyrasta z psychologicznego ekspe­ rymentu, jakiemu poddaje się badacz, kiedy dystansuje się od świata tubylczego jako społecznie negocjowanego konstruktu. Każda zatem z kategorii opisu, którymi �366 Kronika posługuje się antropolog, warunkowana jest kontekstem obserwowanej przez niego rzeczywistości. W związku z tym, wszelkie teorie dotyczące władzy, powstałe na gruncie europejskim (co jest zasługą nauk politycznych), powinny być konfrontowa­ ne z wynikami eksploracji terenowej, w trakcie której antropolodzy odsłaniają sens codziennych praktyk społeczno-kulturowych. Ponadto dostrzeżono perspektywę „szerszą” i „odwróconą”, którą proponuje an­ tropologia kulturowa, w tym polityczna. Pierwsza z nich pozwala spojrzeć, na przy­ kład, na zagadnienia prawne pod kątem różnych typów organizacji społeczno-kul­ turowej, występujących w świecie i rozmaitych sposobów ich interpretacji. Według Ryszarda Tomickiego (IAiE PAN), ewentualne uwzględnienie takiej roli antropologii nadałoby edukacji w zakresie studiów prawniczych bardziej interdyscyplinarny cha­ rakter. Druga odnosi się do kwestii merytorycznych i pozwala zastosować zabieg relatywizacji obserwowanych zjawisk społecznych i kulturowych, w tym władzy, czyli pojęcia naczelnego dla politologii. Antropologia dostarcza przykładów, kiedy praktykowanie polityki nie wiąże się z władzą, jak w przypadku Pigmejów Baka z Kamerunu (Ryszard Vorbrich, IEiAK UAM). Konfrontacja podejść antropologii kulturowej i politologii służyła również odpo­ wiedzi na pytanie, jak uprawia się refleksję na różnych polach zainteresowań życiem społeczno-kulturowym. Aleksander Posem-Zieliński podkreślił, że antropolodzy, prowadząc badania terenowe, próbują ustalić, jakie praktyki można określić jako działania polityczne. Natomiast Michał Buchowski zwrócił uwagę na odkrywane przez antropologów w sferze polityki struktury długiego trwania. Konferencja w Będlewie, choć rzadziej — co wynikało z tematyki referatów — dawała okazję do rozważań teoretycznych, spełniła swój cel stworzenia forum spotkania i dyskusji, aby „spojrzeć na politykę w kontekście antropologii i na kulturę w kontekście polityki (Aleksander Posem-Zieliński, IEiAK UAM). Agnieszka Chwieduk (na podstawie opracowań Natalii Bloch, Anny Weroniki Brzezińskiej, Łukasza Kaczmarka i Agnieszki Szczepaniak-Kroll) KONFERENCJA „ANTROPOLOGIA MEDYCZNA W POLSCE DOŚWIADCZENIA, POLA BADAŃ, PERSPEKTYWY”, POZNAŃ, 24 KWIETNIA 2009 Konferencja, zorganizowana przez Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza we współpracy z Komisją Etnograficzną Po­ znańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, była pierwszą w Polsce poświęconą an­ tropologii medycznej, dobrze rozwiniętej i ważnej subdyscyplinie antropologicznej, �Kronika 367 która jednak dotąd nie cieszyła się szczególną popularnością wśród polskich antro­ pologów. Organizatorka konferencji, dr hab. Danuta Penkala-Gawęcka, która od lat prowa­ dzi badania z zakresu antropologii medycznej i stara się popularyzować jej osiągnię­ cia, zaprosiła kilkanaścioro młodych antropologów zainteresowanych tą dziedziną i mających już pierwsze osiągnięcia w badaniach nad zdrowiem, chorobą i lecze­ niem. Gośćmi specjalnymi konferencji byli prof. dr hab. Bożena Płonka-Syroka z Uniwersytetu Wrocławskiego i Akademii Medycznej we Wrocławiu oraz prof. dr hab. Jaromir Jeszke z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu — histo­ rycy medycyny, zajmujący się również problematyką antropologiczną. Spotkanie podzielono na trzy bloki tematyczne, a każdy z uczestników poprzedzał wystąpienie krótką informacją o swojej drodze do antropologii medycznej, zakresie zainteresowań i prowadzonych badaniach. Pierwsza część konferencji grupowała referaty dotyczące problemów choroby i leczenia w kulturze tradycyjnej i współczesnej. Dr Aleksandra Szlagowska (Za­ kład Humanistycznych Nauk Wydziału Farmaceutycznego AM, Wrocław) omówiła procesy mityzacji choroby w kulturze ludowej i we współczesnej wiedzy potocznej, zwracając szczególną uwagę na recepcję idei dotyczących choroby zaczerpniętych z biomedycyny, ale podlegających daleko idącym przekształceniom, dostosowują­ cym je do panującego światopoglądu oraz systemu wartości. Wystąpienie Anny Mał­ gorzaty Charyton (IEiAK UAM, Poznań) prezentowało interesujące wyniki badań, które autorka prowadziła na Podlasiu, wśród tamtejszych „szeptuch” tradycyjnie zaj­ mujących się w społecznościach wiejskich leczeniem za pomocą modlitw i środków magicznych. Jest to nadal żywa tradycja, przy czym działalność niektórych uzdro­ wicieli tego rodzaju wykracza poza lokalne społeczności, przyciągając pacjentów z różnych części kraju. Natomiast dr Alicja Kujawska (KEiAK UMK, Toruń) zajęła się ideą „energii”, bardzo ważną dla medycyny alternatywnej i komplementarnej. Pokazała, że pojęcie energii, poczynając od mesmeryzmu, poprzez bioenergoterapię, aż do współcześnie wykorzystywanych w leczeniu urządzeń technicznych, pozostaje kluczowym dla terapii niekonwencjonalnych. Drugi blok dotyczył istotnego w studiach antropologii medycznej problemu pluralizmu medycznego, charakterystycznego współcześnie zarówno dla krajów „rozwijających się”, jak i dla świata Zachodu. Otwierające tę część wystąpienie dr hab. Danuty Penkali-Gawęckiej (IEiAK UAM, Poznań), „Pluralizm medyczny w perspektywie antropologicznej”, zaprezentowało teoretyczne aspekty tego zagad­ nienia, różne formy pluralizmu medycznego i rozwój badań, wraz z współcześnie obserwowanym przesunięciem akcentów w studiach z tego zakresu. Kolejne refe­ raty przedstawiały wyniki badań etnograficznych prowadzonych nad konkretnymi przejawami pluralizmu medycznego w różnych środowiskach społeczno-kulturo­ wych. Mgr Monika Kujawska (KEiAK, Uniwersytet Wrocławski) omówiła posta­ wy polskich osadników, przybyłych do prowincji Misiones w Argentynie w latach 30. XX wieku, wobec zdrowia, choroby i leczenia, wskazując na złożone czynniki decydujące o wyborze sposobów radzenia z tymi problemami. Porównała sytuację z początkowego okresu imigracji ze współczesną, charakteryzującą się rozszerzoną �368 Kronika ofertą służby zdrowia i postępującą medykalizacją różnych sfer życia. Referat mgr Anny Heleny Wądołowskiej (Szkoła Nauk Społecznych PAN, Warszawa) dotyczył pluralizmu medycznego w Regionie Indian Purhepecha w Meksyku, gdzie autorka prowadzi intensywne, długotrwałe badania terenowe. W swoim wystąpieniu ukazała różnorodność form opieki medycznej na tym terenie, skupiając się na problematyce zdrowia reprodukcyjnego kobiet i czynnikach wpływających na dokonywane przez nie wybory. Natomiast mgr Anna Mrozowicka (KEiAK, Uniwersytet Wrocławski) zajęła się metodami autokreacji uzdrowicielki z Bamauł w Ałtajskim Kraju, przed­ stawiając na jej przykładzie znaczenie idei New Age, charakterystycznych dla medy­ cyny komplementarnej we współczesnej Rosji. Wystąpienia w ramach trzeciego i ostatniego zarazem bloku koncentrowały się na zagadnieniach szczególnie często poruszanych we współczesnej, światowej an­ tropologii medycznej, związanych z jej specyfiką jako nauki interdyscyplinarnej. Mgr Marta Chudziak (Poznań) w wystąpieniu „Antropologia medyczna jako inter­ dyscyplinarna nauka stosowana” podjęła problem teoretycznych i metodologicznych założeń interdyscyplinarności. Podała również przykłady praktykowania antropolo­ gii medycznej w różnorodnych interdyscyplinarnych środowiskach oraz problemów badaczy angażujących się w takie działania. Następne trzy referaty dowodziły, że badania prowadzone przez antropologów mogą istotnie uzupełnić perspektywę bio­ medyczną, wnosząc nowe wartości poznawcze. Dr Tomasz Rakowski (IEiAK UW) porównał perspektywę lekarza i antropologa w kontekście praktyki klinicznej. Po­ kazał, w jakich polach działania nie tylko przydatna, ale i niezbędna okazuje się wiedza antropologiczna, podjął również problem metod stosowanych w badaniach prowadzonych wśród pacjentów — nad doświadczeniem choroby i cierpienia. Gość zagraniczny konferencji — Annamaria Marttila, doktorantka z Uniwersytetu Oulu w Finlandii, omówiła swoje badania nad narracjami pacjentów z powypadkowy­ mi uszkodzeniami mózgu. Wskazała na szczególną wartość fenomenologicznego podejścia w tych badaniach, tym bardziej, że konsekwencje uszkodzeń mózgu są bardzo zindywidualizowane. Z drugiej jednak strony, samodoświadczenie i sposób funkcjonowania osób po tego rodzaju wypadkach konstruowane sąprzez modele ich kultury. Stąd wynika znaczenie antropologicznych badań tych procesów. Przedmio­ tem wystąpienia mgr. Huberta Wiercińskiego (IEiAK UW) były natomiast narracje pacjentów, którzy przeszli chemioterapię. Autor przedstawił w poruszający sposób zmagania pacjentów z chorobą oraz z samą terapią, która, niszcząc chorobę, do­ prowadzała również do zmian w ich osobowości i zmuszała do budowania nowej tożsamości. Dyskusja, żywo prowadzona przez uczestników, dotyczyła przede wszystkim możliwości i ograniczeń współpracy interdyscyplinarnej, tak istotnej dla rozwoju antropologii medycznej. Poruszano również rozmaite kwestie związane z problema­ tyką pluralizmu medycznego, wskazując na kłopoty związane ze stosowaniem tego terminu w odniesieniu do bardzo różnorodnej rzeczywistości społeczno-kulturowej w różnych rejonach świata. Dyskutantów interesowały także zagadnienia metody­ ki badawczej antropologii medycznej, a zwłaszcza trudności w prowadzeniu badań wśród pacjentów — ludzi cierpiących i przez to szczególnie wrażliwych. �Kronika 369 Konferencja zobrazowała różnorodność zainteresowań badawczych i tematów podejmowanych przez polskich antropologów zajmujących się zdrowiem, chorobą i leczeniem. Jednocześnie, spotkanie tego kręgu badaczy lepiej uzmysłowiło im, że nie są samotni w swoich poczynaniach badawczych, czasem jeszcze postrzeganych w naszym kraju jako ekscentryczne, jeśli nie marginalne. Usytuowanie poruszanych zagadnień w szerszym kontekście osiągnięć światowej antropologii medycznej wy­ kazało, że są to rzeczywiście problemy kluczowe dla tej dyscypliny. Ponadto, wyniki prezentowanych badań mogą okazać się przydatne praktycznie, co pozwala sądzić, że i w Polsce wyraźny aspekt stosowany antropologii medycznej wpłynie na jej in­ tensywniejszy rozwój. Konferencji towarzyszyła interesująca i dobrze przygotowana wystawa fotograficz­ na „Dotyk szamana. O różnorodności praktyk leczniczych na świecie”, zorganizowa­ na przez nowo powstałą Sekcję Antropologii Medycznej Koła Naukowego Studentów Etnologii UAM w Poznaniu. Zaangażowanie studentów budzi szczególną nadzieję, że badania z zakresu antropologii medycznej nabiorą w naszym kraju impetu. Danuta Penkala-Gawęcka, Marta Zyśko MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA NAUKOWA „ŁEMKOWIE OSTATNI MOHIKANIE EUROPY?”, KRYNICA-ZDRÓJ, 23-24 CZERWCA 2009 Konferencja obyła się w ramach kolejnego, XII Międzynarodowego Festiwalu Folk­ lorystycznego Mniejszości Narodowych i Etnicznych „Świat pod Kyczerą”. Inicjator tego naukowego spotkania, Łemkowski Zespół Pieśni i Tańca „Kyczera”, zaprosił do dyskusji ponad trzydziestu uczestników — badaczy i osoby zaangażowane w kreo­ wanie odrębności łemkowsko-rusińskich i łemkowsko-ukraińskich społeczności lokal­ nych. Poważnym wyzwaniem dla uczestników okazał się dylemat, czy społeczność łemkowska jest wciąż żywąi rozwijającą się grupą, czy może „reliktem przeszłości”? Kwestia ta wzbudziła żywe reakcje uczestników, co wskazuje na konieczność podjęcia debaty nad podstawami tworzenia wiedzy etnologicznej w odniesieniu do grup, które podejmują starania, aby budować na nowo „własną kulturową specyfikę”. W trakcie tego dwudniowego spotkania zaprezentowano wystąpienia w dziewię­ ciu blokach tematycznych. Pierwszy z nich, „Kultura materialna Łemków i jej ochro­ na”, skupił osoby zajmujące się ochroną dziedzictwa kulturowego Łemkowszczyzny. B. Gocz przedstawił historię i współczesną działalność Muzeum Kultury Łemkowskiej w Zyndranowej, podkreślając wielość problemów, z którymi stykali się na przestrzeni wielu lat twórcy tej placówki. M. Zdziemicka (Stowarzyszenie Królik Wołoski) i S. Mo­ �370 Kronika drzejewski (Stowarzyszenie Magurycz), oboje zaangażowani w ochronę materialnych przejawów życia byłych mieszkańców Łemkowszczyzny, prezentowali nieco odmienne punkty widzenia na realizację tego zadania. Pierwsza omówiła starania Stowarzyszenia podejmowane dla ratowania zrujnowanej cerkwi oraz utworzenia przycerkiewnego lapi­ darium z nagrobków zebranych z pobliskiego cmentarza w nieistniejącym już Króliku Wołoskim. Drugi natomiast przedstawił krótkie sprawozdanie z dwudziestu dwóch sezo­ nów społecznej pracy Stowarzyszenia, między innymi na cmentarzach Łemkowszczy­ zny, pokazując w multimedialnej prezentacji, w jaki sposób odnawia się i zabezpiecza przydrożne krzyże, kapliczki i cmentarne nagrobki, będące nierzadko jedynymi pa­ miątkami po byłych mieszkańcach. W przeciwieństwie do prac Stowarzyszenia Królik Wołoski, działalność Stowarzyszenia Magurycz jest nakierowana zarówno na tak zwa­ ne dziedzictwo kulturowe Łemków, jak i pozostałych, byłych mieszkańców tego ob­ szaru, bez względu na ich przynależność etniczną czy religijną. Co więcej, Magurycz dąży do zabezpieczania materialnych śladów po byłych mieszkańcach in situ. Ostatni referat w tym bloku wygłosiła A. Paduch (Uście Gorlickie), która nawiązała do niedawnej renowacji ikon z cerkwi w Uściu Gorlickim. Podkreślając, że każda reno­ wacja ikon powinna uwzględnić przede wszystkim teologię i kanon ikony; twierdziła, że renowacja w Uściu Gorlickim została przeprowadzona nieprofesjonalnie, z naru­ szeniem kanonu. To stwierdzenie sprowokowało gorącą dyskusję, w której zarzucono prelegentce powoływanie się na ekspertyzy anonimowych konserwatorów sztuki. Drugi panel poświęcono tak zwanej kulturze duchowej Łemkowszczyzny. W jego ramach wygłoszono cztery referaty — dwa dotyczące obrzędowości pogrzebowej, zaś kolejne obrzędowości weselnej i kultury muzycznej współczesnych Łemków. T. Kosiek (UAM w Poznaniu) omówił praktyki pogrzebowe, opierając się na źród­ łach etnograficznych, a jednocześnie podkreślił fragmentaryczność relacji etnogra­ ficznych, a tym samym niemożność „zrekonstruowania” czy stworzenia całościo­ wego opisu danej kultury. Drugi z referatów poświęconych tematyce pogrzebowej, autorstwa M. Graban-Butryn (UMCS w Lublinie), powstał niemal w całości w opar­ ciu o wywiady przeprowadzone z osobami pamiętającymi okres przedwysiedleńczy. W wystąpieniach w tym panelu kilkakrotnie pojawiały się wyrażenia: „odżyła tra­ dycja”, „rdzennie łemkowski” czy „nowa obrzędowa tradycja”, używane przez re­ ferujących w sposób bezkrytyczny i zapewne nieświadomy, wskazujący — według mnie — na ich zaangażowanie w konstruowanie łemkowskiej tożsamości. W końco­ wej dyskusji B. Tarasiewicz (Uniwersytet Zielonogórski) wystąpiła z postulatem jak najszybszego zorganizowania „badań ratunkowych” w celu spisania relacji starych Łemków, a tym samym zachowania ich kultury dla potomnych. Propozycja spotkała się z poklaskiem wielu uczestników związanych ze środowiskiem łemkowskim. Kolejny blok poświęcono w całości twórczości Epifanija Dwomiaka — Nikifora. Referaty wygłoszone przez A. Iżewskyjego (Akademia Nauk Ukrainy we Lwowie) oraz Z. Wolanina (Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu) dotyczyły dokonań artystycz­ nych Nikifora. Pierwszy z występujących przedstawił najstarszy okres twórczości ma­ larza, a drugi omówił przedstawienia Krynicy i Łemkowszczyzny w pracach Nikifora. Następne dwa panele koncentrowały się na zagadnieniach języka rodzimego, lite­ ratury oraz edukacji w społeczności Łemków. Jedno z ciekawszych wystąpień w tej �Kronika 371 części konferencji zaprezentował H. Duda (KUL, Lublin), który próbował z per­ spektywy lingwistycznej koncepcji R. Dixona spojrzeć na „mowę” Łemków. W tym ujęciu etnolekt łemkowski jest odrębnym językiem jedynie w sensie politycznym, natomiast nie jest nim w sensie lingwistycznym. Referat ten wzbudził polemikę, w której dominowała postawa obrony „mowy łemkowskiej” i traktowania jej jako ję­ zyka w sensie lingwistycznym. Wydźwięk ideologiczny miały także kolejne trzy re­ feraty. Pierwszy z nich, wygłoszony przez B. Orłowską (PWSZ w Gorzowie Wlkp.), zawierał postulat konieczności kształcenia i przygotowania kadry nauczycielskiej do prowadzenia zajęć na temat mniejszości etnicznych i narodowych (głównym argu­ mentem były tu „pesymistycznie brzmiące” wyniki badań nad stanem wiedzy o kul­ turze łemkowskiej wśród młodzieży, przeprowadzonych przez prelegentkę). Dru­ gi, autorstwa P. Trochanowskiego (redakcja czasopisma „Besida”, Krynica-Zdrój), poruszył dramat wysiedleń, w którym winę ponoszą nie tylko komuniści, ale także „zwykli ludzie”. W trzecim referacie, H. Duć-Fajfer (Uniwersytet Jagielloński i Aka­ demia Pedagogiczna w Krakowie), pojawiła się propozycja spojrzenia na literaturę łemkowską przez pryzmat koncepcji postkolonialnej. Powołując się między innymi na poglądy E. Domańskiej i E. Saida, prelegentka próbowała pokazać, że literatura grupy, której ona sama jest przedstawicielką, stanowi głos społeczności „uciskanej, zależnej, o której usłyszano szerzej dopiero po upadku imperiów”. Drugi dzień obrad poświęcono niemal w całości historii Łemków i Łemkowszczyzny w XX wieku i ich współczesnemu obliczu. Referat otwierający wygłosiła Z. Szanter (Warszawa), która przybliżyła założenia i efekty realizacji projektu naukowo-wydawniczego „Z przeszłości Łemkowszczyzny”. Pierwsze dwa bloki dotyczyły losów ludności łemkowskiej w latach 1939-1989. M. Humecki (Biblioteka Uniwersytetu Wrocławskiego) ukazał zagadnienia krzewienia sportu na Łemkowszczyźnie w okresie II wojny światowej. Według niego, sport w tym czasie należał do narzędzi ukrainizacji Łemków. M. Śmigiel (Uniwersytet Mateja Bela, Słowacja) przywołał historię ucieczek mieszkańców wschodniej Łemkowszczyzny przez „zieloną granicę” do Czechosłowa­ cji w latach 1945-1946. Z kolei B. Halczak (Uniwersytet Zielonogórski) skoncentrował się na działalności Michajła Fedaka, ps. Smyrny, dowódcy jednego z oddziałów UPA na Łemkowszczyźnie. To wystąpienie poruszyło niektórych słuchaczy, czemu dali wy­ raz w dyskusji, nie zgadzając się z niektórymi prezentowanymi twierdzeniami. Kolejne referaty, A. Słabiga (Akademia Pomorska w Słupsku) i J. Symyka (IPN), odnosiły się do powojennych losów wysiedlonych mieszkańców Łemkowszczyzny. Trzeci z paneli był poświęcony społeczności łemkowskiej w dobie transformacji. R. Kabaczij („Ukrajińskyj Tyżdeń”, Kijów), w referacie na temat zachowania pamięci historycznej wśród ludności łemkowskiej wysiedlonej do ZSRR w latach 1944-1946, jako pierwszy z uczestników konferencji wyraźnie podkreślił, że mówiąc o Łemkach, należy także pamiętać o znacznej ich grupie żyjącej w granicach niepodległej Ukrainy. M. Dziewierski (Uniwersytet Śląski) zwrócił uwagę, że dyskurs o współczesnych Łem­ kach w Polsce wymaga pokazywania dwóch obliczy środowiska łemkowskiego, związa­ nych z jego podziałem na „etniczne opcje” łemkowsko-rusińskąi łemkowsko-ukraińską. Natomiast P. Trzeszyńska (Uniwersytet Jagielloński) starała się pokazać, że pamięć prze­ szłości funkcjonująca w grupie Łemków jest jednym z elementów ich tożsamości. �372 Kronika Ostatni blok wystąpień dotyczył kwestii łemkowskiej tożsamości. B. Wasilewska-Klamka (Uniwersytet Łódzki), w opracowaniu prezentującym „portret etniczny” łemkowskiej grupy, podkreślała ważne znaczenie liderów tej grupy, mobilizujących społeczność. Natomiast A. Stachowiak (Tulce), omawiając wyniki własnych badań terenowych, ukazał współczesną problematykę religijną Łemków zamieszkujących tereny obecnej Łemkowszczyzny. Autor stwierdził, że ta społeczność, choć zjedno­ czona wokół jednego obrządku, jest rozdarta pomiędzy dwa chrześcijańskie Kościo­ ły. Słuchając go, można było dojść do wniosku, że dla współczesnej, łemkowskiej tożsamości nie tyle ważna jest konfesyjna przynależność, ile obrządek praktykowa­ nej wiary. E. Michna (Uniwersytet Jagielloński) na przykładzie Talerhofu i Sigiet starała się pokazać, jak pewne miejsca i pamięć wydarzeń z nimi związana mogą służyć budowaniu i podtrzymywaniu tożsamości grupy. M. Pecuch (Muzeum Lu­ buskie) skoncentrował się na dylematach badań nad tożsamością kulturową danej grupy, prowadzonych przez osobę z nią się utożsamiającą. Podsumowując zaprezentowane wątki, chciałbym odnieść się do wspomnianego na wstępie przenikania się płaszczyzny naukowej z ideologiczną. Kwestia ta wskazu­ je, że naukowcy — a w szczególności etnolodzy, historycy, językoznawcy — często wikłają się w strategię budowania odrębności grup, które wkraczają w okres inten­ sywnej rewitalizacji kulturowej. Tomasz Kosiek KONFERENCJA „KULTURA TYPU LUDOWEGO W CZASACH PONOWOCZESNYCH”, LUBLIN, 26 LISTOPADA 2008 Konferencja została zorganizowana z okazji jubileuszu 40-lecia istnienia Stowa­ rzyszenia Twórców Ludowych. Organizatorem sesji był Zarząd Główny STL, a miej­ scem obrad Trybunał Koronny na Rynku Starego Miasta. Obchody jubileuszowe finansowane były ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Stowarzyszenie Twórców Ludowych powstało w 1968 roku i jest drugą obok Cepelii ważną instytucją skupiającą w swych szeregach twórców ludowych. Celem STL, określonym w statucie organizacji, jest „kultywowanie tradycji sztuki ludowej w dziedzinie plastyki, piśmiennictwa, tańca i budownictwa, popularyzacja najwar­ tościowszych przejawów artystycznej twórczości ludowej i folkloru oraz reprezenta­ cja twórców ludowych i roztaczanie nad nimi opieki”. Specyfika tej organizacji, kierowanej przez samych członków, przyczyniła się do utrwalenia w społeczeństwie terminu „twórca ludowy” na określenie osoby zajmu­ jącej się twórczością ludową. Działalność STL skupia się głównie wokół interesów twórców ludowych, między innymi poprzez przyznawanie stypendiów twórczych, organizowanie licznych konkursów i wystaw, a także kiermaszów i targów umożli­ wiających bezpośrednią sprzedaż wytworów. Z funduszy STL wydawany jest kwar­ �Kronika 373 talnik „Twórczość Ludowa”, w którym zamieszczane są między innymi utwory lite­ ratury ludowej i sprawozdania z działalności. Dodatkowo STL prowadzi działalność wydawniczą i upowszechniającą. Zaproponowany przez organizatorów tytuł sesji miał skłonić referentów do roz­ ważań nie tylko nad historią organizacji i jej niewątpliwymi zasługami. Spotkanie miało bowiem służyć przede wszystkim refleksji nad miejscem twórczości ludowej we współczesnym świecie oraz sposobem jej przekazywania i upowszechniania. Tematyka wygłoszonych referatów oscylowała wokół zaproponowanych przez orga­ nizatorów zagadnień: 1. Sztuka ludowa jako kontynuacja tradycyjnych wzorów, współ­ czesne przeobrażenia i przemiany, ciągłość czy zaniechanie tradycji, jej żywotność czy zamieranie; 2. Folklor muzyczny — tradycja i współczesność. Autentyczni jego nosicie­ le, żywa tradycja i rekonstrukcja, fenomen „ruchu folkowego”; 3. Regionalny wymiar kultury ludowej. Środowiskowy nacisk na utrzymanie tradycji i obyczajów decydujących 0 odmienności danego regionu. Poszukiwanie regionalnych korzeni kultury ogólnonaro­ dowej. Inicjatywy lokalne oraz rola ruchów środowiskowych na wsi w „odkrywaniu”, podtrzymywaniu i animowaniu wartości związanych z kulturą regionalną; 4. Relacja między stanem badań a modelem prezentacji i udostępnianiem informacji o zasobach przy wykorzystaniu współczesnych narzędzi komunikacji (digitalizacja i Internet). Na zaproszenie organizatora swoje referaty zaprezentowało trzynastu specjali­ stów, reprezentujących różne ośrodki naukowe (m.in. Kraków, Warszawę, Toruń, Lublin, Poznań, Tczew). Uczestników konferencji powitali w imieniu organizato­ rów prof. dr hab. Jan Adamowski (przewodniczący Rady Naukowej Stowarzyszenia Twórców Ludowych) oraz Ryszard Rabeszko (prezes Zarządu Głównego Stowarzy­ szenia Twórców Ludowych). Sesję przedpołudniową otworzył referat prof. dr. hab. Czesława Robotyckiego (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego) „Czy sztuka jeszcze ludowa? Zmiany kryteriów i ocen”. Wystąpienie było poświęcone teo­ retycznym rozważaniom nad istotą twórczości o charakterze ludowym oraz zmianom kryteriów analizy i interpretacji tego zjawiska na przestrzeni ostatnich kilkudziesię­ ciu lat. Kolejnym referentem był dr Aleksander Błachowski (Rada Naukowa Stowa­ rzyszenia Twórców Ludowych), który swoje wystąpienie, „Żywotne wartości dzie­ dzictwa kultury ludowej”, poświęcił ukazaniu niezaprzeczalnych związków treści tradycyjnej kultury ludowej z ogólnonarodowym dziedzictwem kulturowym. Trzeci referat, „Od kultury ludowej do kultury lokalnej, czyli o tym samym, ale nie tak samo”, wygłosiła dr hab. Izabella Bukraba-Rylska (Zakład Socjologii Kultury Uni­ wersytetu Warszawskiego). Dotyczył on roli twórców ludowych funkcjonujących jako liderzy w swoich społecznościach lokalnych. Kolejny był poświęcony zagadnie­ niom związanym z folklorem muzycznym. Prof. dr hab. Piotr Dahlig (Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk) w wystąpieniu „Folklor muzyczny jako dziedzictwo kultu­ ry europejskiej i perspektywy jego funkcjonowania w XXI w.” skupił się na znacze­ niu tradycyjnego folkloru muzycznego, mogącego stanowić inspirację dla twórców profesjonalnych. Z kolei prof. dr hab. Anna Brzozowska-Krajka (Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie), w referacie „Globalizacja a regionalizm: zagrożenia 1możliwości dla polskiej kultury ludowej”, podjęła analizę różnych aspektów współ­ �374 Kronika czesnego regionalizmu, który w społecznościach lokalnych może stanowić przeciw­ wagę dla procesów globalizacyjnych. Natomiast mgr Jacek Jackowski (Zakład Zbio­ rów Etnograficznych Polskiej Akademii Nauk) swój referat, „Modele prezentacji i udostępniania informacji o zasobach archiwalnych dotyczących kultury ludowej”, poświęcił zaprezentowaniu działalności związanej z konserwacją i udostępnianiem archiwalnych zbiorów fonograficznych z zakresu muzyki ludowej. Sesję popołudniową otworzyło wystąpienie Ryszarda Rabeszki (Zarząd Główny Stowarzyszenia Twórców Ludowych) „Współczesny twórca ludowy — w ocenie pre­ zesa STL”. Referat dr Justyny Słomskiej-Nowak (Muzeum Etnograficzne w Toruniu), „Sztuka ludowa czy regionalna — refleksje badawcze”, był poświęcony przemianom, jakie zaszły w zakresie teoretycznych rozważań nad sztuką ludową oraz praktycznych sposobów opieki nad nią Z kolei dr Bożena Lewandowska z Instytutu Muzykologii Uniwersytetu Jagiellońskiego („Od folkloru do folku”) skupiła się na problemach definicyjnych zachodzących w obrębie zjawiska, jakim jest współczesna polska mu­ zyka ludowa. Aspekty twórczego wykorzystywania motywów ludowych i kreowania współczesnych produktów regionalnych omawiało wystąpienie „Rola społeczności lo­ kalnej w kreowaniu współczesnej kultury regionalnej” dr Anny Weroniki Brzezińskiej (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu). Referat dr. Donata Niewiadomskiego (Rada Naukowa Stowarzyszenia Twórców Ludowych), „Fenomen literatury ludowej na przykładzie współczesnej działalności wydawniczej”, dotyczył aktualnej działalności wydawniczej STL, a ważnej roli, jaką odgrywa praktyka mająca na celu upowszechnianie regionalnej sztuki ludowej, poświęcone było opracowanie mgr Kamili Gillmeister (Centrum Wystawienniczo-Regionalne Dolnej Wisły w Tcze­ wie) „Edukacja regionalna na Kociewiu”. Część konferencyjną zamknęło wystąpienie mgr. Pawła Onochina (Biuro Zarządu Głównego Stowarzyszenia Twórców Ludowych) zatytułowane „Dorobek STL w dziedzinie archiwizacji, dokumentacji i upowszechnia­ nia dziedzictwa kultury ludowej — zasoby, potrzeby, perspektywy”. Sesji naukowej towarzyszyły wystawy w siedzibie Stowarzyszenia Twórców Lu­ dowych przy ul. Grodzkiej w Lublinie: „Historia STL w fotografii”, „W niebie i na ziemi — prace członków STL” oraz „Polska wycinanka ludowa”. Referaty zaprezentowane podczas sesji oraz dyskusje prowadzone w kuluarach po­ kazały, jak istotnym tematem jest sytuacja współczesnej twórczości typu ludowego zarówno z punktu widzenia naukowców, jak i samych twórców. Złożoność współczes­ nej sytuacji społeczno-kulturowej, a także gospodarczej stawia nowe wyzwania przed samymi twórcami oraz instytucjami, których istotą jest opieka nad nimi. Wymaga to szeregu istotnych zmian nie tylko na polu praktycznej działalności STL, ale także na poziomie teoretycznych koncepcji i analiz dotyczących twórczości ludowej. Anna Weronika Brzezińska, Justyna Słomska-Nowak �Kronika 375 KONFERENCJA NAUKOWA „HISTORIE KUCHENNE. ROLA I ZNACZENIE POŻYWIENIA W KULTURZE”, CIESZYN, 19-20 CZERWCA 2009 Głównymi organizatorkami konferencji, poświęconej roli i znaczeniu pożywie­ nia w kulturze, były prof. Rastislava Stolicna i dr Anna Drożdż z Zakładu Etnologii i Geografii Kultury Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Ślą­ skiego. Spotkanie odbyło się na Wydziale Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie. Konferencja miała charakter interdyscyplinarny. Celem, który postawili sobie organizatorzy, była próba odpowiedzi na pytanie o to, jaką rolę spełniało i spełnia pożywienie w kulturze. Dla jego realizacji należało wziąć pod uwagę głosy przed­ stawicieli nauk przyrodniczych i humanistycznych, rozpatrujących problematykę ży­ wienia w ujęciu kulturowym i społecznym zarówno z perspektywy historycznej, jak i w kontekście procesów współczesnych. Uczestnictwo zgłosiło ponad trzydzieści osób z Polski i Słowacji, dlatego obrady odbywały się w dwóch sekcjach, podzie­ lonych na bloki problemowe (w sumie było ich dziesięć). Podział ten został niejako wymuszony wielowątkowością i różnorodnością poruszanych tematów. Referat wprowadzający, „K metodologii vÿskumu jedla” („O metodologii ba­ dań nad pożywieniem”), wygłosiła Rastislava Stolicna — członek International Commission of Food Research. Wśród wielu poruszanych kwestii wyróżniało się kilka. Pożywienie w szerokim kontekście omówili historycy, którzy przybliży­ li kierunki zmian w sposobach odżywiania i stołowania się z perspektywy histo­ rycznej oraz przedstawili współczesny stan wiedzy na temat roli pożywienia. Jako przykłady warto wymienić wystąpienia dr. hab. Michała Kopczyńskiego (Instytut Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego), który wskazywał na wzrost ciała ludz­ kiego jako miernik zmian konsumpcji i dr. hab. Tadeusza Czekalskiego (Instytut Historyczny Uniwersytetu Jagiellońskiego), mówiącego o zmianach w ideach zdro­ wego żywienia w XIX wieku. Niezwykle interesujące było również wystąpienie dr. Marka Wójcika (Instytut Historyczny Uniwersytetu Wrocławskiego), który przy­ bliżył słuchaczom problematykę symbolicznego znaczenia i roli produktów żywnoś­ ciowych występujących w herbach wsi, miast, gmin i powiatów. Natomiast dr hab. Jarosław Dumanowski (Instytut Historii i Archiwistyki UMK w Toruniu) w swym wystąpieniu omówił program badań nad gastronomią historyczną. Na konferencji spotkali się liczni przedstawiciele nauk etnologicznych i antro­ pologicznych. Wielu z nich zaprezentowało wybrane zagadnienia związane z ku­ linariami i tradycjami żywieniowymi innych ludów i narodów. Głos dr Magdale­ ny Ziółkowskiej-Kuflińskiej (Instytut Socjologii UAM w Poznaniu) dotyczył norm żywieniowych w Boliwii, inni badacze przybliżyli afrykańskie zwyczaje żywienio­ we w Czadzie (mgr Aleksandra Zamojska, Katedra Bliskiego i Dalekiego Wschodu Uniwersytetu Jagiellońskiego) i nad środkowym Nilem (dr Maciej Kurcz, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Śląskiego). Europy i częściowo �376 Kronika Azji dotyczyły referaty: mgr Alicji Yusupow (Katowice/Nowosybirsk), traktujący 0 roli blinów w kulturze rosyjskiej, dr Aleksandry Rzepkowskiej (Katedra Etnologii 1Antropologii Kulturowej UMK w Toruniu) o sposobach odżywiania się zesłańców w ZSRR, mgr Katariny Novakovej (Katedra etnologie a mimoevropskich studii, Filozoficka fakulta, Universita v Tmave) o kuchni mieszkańców zachodniej Słowacji oraz Grzegorza Goli (Muzeum Żuławskie w Nowym Dworze Gdańskim) na temat historii mennonickiej wytwórni Stobbes Machandel. Uczestnicy konferencji przedstawili pożywienie w szerokiej perspektywie antro­ pologicznej jako ważny element tradycji. Dr Agnieszka Pieńczak (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Śląskiego) omówiła wierzenia i praktyki magiczne związane z potrawami spożywanymi przez kobietę ciężarną. Problematyką potraw regionalnych oraz tendencjami marketingowymi z nimi związanymi zajął się dr Grzegorz Studnicki (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Śląskiego). O smakach i zapachach kuchni XXI wieku opowiedziały Karolina Ko­ walska (Instytut Socjologii UMK w Toruniu) oraz Przybysława Tomiczek (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Śląskiego). Reprezentantki Instytutu Filologii Polskiej UMCS w Lublinie swe referaty po­ święciły językowym kontekstom pożywienia. Dr Marta Wójcicka przeanalizowała menu jako gatunek językowej wypowiedzi, natomiast dr Anna Kaczan omówiła po­ wszednie i obrzędowe potrawy zbożowe występujące w polskiej kulturze ludowej. Przedstawiciele nauk botanicznych i archeobotanicznych wzbogacili spojrzenie humanistyczne o informacje ujmujące omawianą problematykę w kontekście przy­ rodniczym. Zwracano uwagę, że nawyki kulinarne człowieka w dużej mierze były uzależnione od warunków klimatycznych i glebowych, panujących na danym tere­ nie. Poruszane zagadnienia dotyczyły użytkowania roślin dziko rosnących: dr Ewa Pirożnikow (Instytut Biologii Uniwersytetu w Białymstoku) podjęła temat dziko ros­ nących roślin pokarmowych na Podlasiu, a mgr inż. Agata Kurzawska (Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu) przedstawiła możliwości wykorzystania pałki wodnej w żywieniu człowieka. Wśród omawianych tematów pojawiło się także ziołoleczni­ ctwo (Damian Łabudek, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Śląskiego). Natomiast dr Łukasz Łuczaj (Akademia Humanistyczno-Ekonomiczna w Łodzi) poruszył problem „herbofilii” (określenie to stosuje się do kultur o silnej tradycji spożywania roślin dzikich) i „aherbii” (autor zaproponował ten termin w od­ niesieniu do kultur słabo wykorzystujących dzikie rośliny w celach spożywczych). Znaczenie badań archeobotanicznych dla poznania diety dawnych mieszkańców ziem polskich zaprezentowały mgr Katarzyna Pińska oraz dr Monika Badura (Kate­ dra Ekologii Roślin Uniwersytetu Gdańskiego). Postanowiono opublikować przedstawione referaty i rozważono możliwość zor­ ganizowania następnej konferencji poświęconej szeroko pojętej problematyce po­ żywienia. Uczestnicy konferencji mieli możliwość wymiany poglądów nie tylko w trakcie obrad, które przebiegały w bardzo dobrej atmosferze, ale również w czasie zwiedzania Cieszyna i Browaru Brackiego oraz podczas uroczystej kolacji. Anna Drożdż �Kronika 377 IV ZJAZD ABSOLWENTÓW STUDIÓW ETNOLOGICZNYCH W POZNANIU, POZNAŃ, 26 WRZEŚNIA 2009 Jedną z małych — acz bardzo pozytywnych i integrujących — tradycji, jakie wypracowano w środowisku Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uni­ wersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu są zjazdy absolwentów. Pierwszy z nich, związany z 50-leciem istnienia uczelni, miał miejsce 27 września 1969 roku; II Zjazd odbył się 25 września 1987 roku (początkowo miał uświetnić 50-lecie pracy naukowej Profesora Józefa Burszty, ostatecznie jednak, ze względu na Jego śmierć, poświęcony został pamięci tego wybitnego etnologa); III Zjazd zorganizowano nato­ miast 17 września 1994 roku, włączając to spotkanie w obchody 75-lecia działalności zarówno UAM, jak i Instytutu. Ostatnie tego rodzaju spotkanie, IV Zjazd, połączono z 90-leciem Uniwersytetu w Poznaniu, w tym także poznańskiej etnologii. Główna, oficjalna część uroczystości miała miejsce w Collegium Historicum UAM. Dyrektor IEiAK, prof. Michał Buchowski, powitał zebranych, a prof. Walde­ mar Kuligowski, przewodniczący komitetu organizacyjnego Zjazdu, poprosił o przy­ witanie absolwentów prorektora UAM, prof. Zbigniewa Pilarczyka i dziekan Wy­ działu Historycznego UAM, prof. Hannę Kockę-Krenz. Jako że program spotkania był bogaty i różnorodny, najlepiej jest go wypunktować: 1. uczczenie minutą ciszy pamięci absolwentów zmarłych od ostatniego zjazdu; 2. pokaz filmu dokumentujące­ go obchody 90-lecia UAM; 3. wystąpienie prof. Zbigniewa Jasiewicza na temat prze­ szłości poznańskiej etnologii; 4. wystąpienie prof. Aleksandra Posema-Zielińskiego dotyczące obszarów i nurtów badań realizowanych w ośrodku poznańskim; 5. głos dr. Wojciecha Dohnala na temat dawnego i współczesnego oblicza studiowania etno­ logii w Poznaniu; 6. multimedialna prezentacja dorobku IEiAK, ukazująca między innymi miejsca podejmowanych badań terenowych; 7. minirecital Łukasza Jakubow­ skiego (wokal i pianino) z akompaniamentem skrzypiec; 8. wystąpienia absolwen­ tów: prof. Jana Grada z Instytutu Kulturoznawstwa UAM oraz dr. Huberta Czachow­ skiego z Muzeum Etnograficznego w Toruniu; 9. odczytanie życzeń i pozdrowień dla uczestników Zjazdu nadesłanych z całego świata przez absolwentów; 10. występ „legendy muzyki folkowej” — zespołu Kwartet Jorgi w składzie: Maciej Rychły i Mateusz Rychły; 11. wspólna fotografia uczestników Zjazdu. Bardzo sympatyczną, choć już o charakterze stricte towarzyskim, częścią IV Zjaz­ du było spotkanie koleżeńskie odbywające się w restauracji Beverly Hills, w siedzi­ bie Wyższej Szkoły Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu. Uraczeni ciepłym posił­ kiem, bufetem staropolskim oraz muzyką graną na żywo przez zespół, absolwenci bawili się na balu do godzin wczesnorannych. IV Zjazd Absolwentów Studiów Etnologicznych w Poznaniu został przygotowany przez zespół pracowników Instytutu. Na podkreślenie zasługuje publikacja zjazdowa, przygotowana pod redakcją dr. Jacka Bednarskiego i dr. Piotra Fabisia, Etnologia uniwersytecka w Poznaniu 1919-2009, zawierająca syntetyczne omówienie dziejów Instytutu, jego działalności badawczej, rozwoju dydaktyki, a także autoprezentacje �Kronika 378 obecnych pracowników IEiAK, wykaz wszystkich powstałych w jego ramach prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych oraz alfabetyczny spis absolwentów. Była ona jedną z pamiątek przeznaczonych dla uczestników obecnego zjazdu. * * * W 90-letniej historii Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. A. Mickiewicza progi naszej placówki opuściło ponad 1000 absolwentów. Nie­ wiele zachowało się pewnych informacji na temat liczby absolwentów etnologii do 1939 roku. Zdecydowanie łatwiej jest mówić o absolwentach z lat 1946-2008. Po II wojnie światowej studia ukończyło 908 absolwentów stacjonarnych studiów magi­ sterskich i 94 — niestacjonarnych (od 2004 roku), a także 75 absolwentów studiów licencjackich (stacjonarnych i niestacjonarnych). Co można powiedzieć, dysponując skromną bazą źródłową, o 1002 absolwentach studiów magisterskich? 64% tej populacji to kobiety. Ze zbiorowości absolwenckiej na zawsze odeszło 39 osób. Blisko 9% stanowią emeryci, z których 39% przed przej­ ściem w stan spoczynku pracowało w zawodzie (wielu z tytułem doktora). W gronie absolwentów jest pięciu obcokrajowców-mężczyzn i cztery reprezentantki Polonii. Na uwagę zasługuje to, że w kilkunastu wypadkach mamy do czynienia z sytuacją, kiedy nasze studia nabierały charakteru rodzinnego. Było i tak, że nasze studia ukoń­ czyli ojciec, matka, córka i jej ciocia. Wśród naszych absolwentów zawiązało się ponad 40 małżeństw, bywało, że po dwa na jednym roku. Najwięcej, bo aż 38% absolwentów pochodzi z wielkich miast (powyżej 0,5 min mieszkańców). Z dużych miast (250-500 tys.) — 5,5%, 18% ze średnich (50-250 tys.), z małych miast (25-50 tys.) ponad 5%, blisko 23% z miasteczek (do 25 tys.), po­ nad 10% ze wsi. Co do pochodzenia regionalnego, to 60% pochodzi z Wielkopolski, w tym 61% z Poznania, co stanowi prawie 36% ogólnej liczby absolwentów, z Po­ morza — 12%, z zachodniej Polski — 6%, ze Śląska — prawie 4% i z pozostałych regionów Polski blisko 18%. W latach czterdziestych studia ukończyły cztery osoby, w pięćdziesiątych — 31, w sześćdziesiątych — 117, w osiemdziesiątych — 151, w dziewięćdziesiątych — 221, wiatach 2000-2008 — 417. Około 6% absolwentów ukończyło przed naszy­ mi studiami lub po nich inny kierunek (studiowano także historię, filologię polską, archeologię, kulturoznawstwo, teologię, dziennikarstwo, muzykologię, socjologię, prawo i piętnaście innych). Ponad 90% absolwentów opuściło progi uczelni z tytu­ łem magistra. Kilka z powstałych magisteriów zostało opublikowanych jako pozycje książkowe, natomiast kilkadziesiąt w postaci artykułów trafiło do czasopism etnolo­ gicznych czy prac zbiorowych. Obecnie 42% absolwentów żyje w wielkich miastach, 20% w miasteczkach, bli­ sko 17% w średnich miastach, 12% na wsi, 5% w małych miastach i blisko 5% w du­ żych miastach. W rozbiciu na regiony sytuacja przedstawia się następująco: 65% mieszka na terenie Wielkopolski, w tym 61% w Poznaniu, co stanowi ponad 39% ogólnej liczby absolwentów, na Pomorzu 9,5%, w zachodniej Polsce ponad 5%, na Śląsku blisko 4%, natomiast w pozostałych regionach kraju ponad 16%. Największe �Kronika 379 skupiska absolwentów poza Wielkopolską są w następujących miastach: Koszalin, Toruń, Warszawa, Gorzów Wlkp., Olsztyn, Szczecin i Gdańsk. Osoby przebywa­ jące na dłuższych pobytach bądź mieszkające na stałe za granicą stanowią około 7% ogółu absolwentów, w tym 65% to kobiety. Najwięcej, bo aż 62% osiedliło się w Europie, druga najbardziej liczna grupa przebywa na kontynencie północnoamery­ kańskim, a trzecia w Australii. Jeżeli chodzi o losy zawodowe absolwentów, to można to zagadnienie rozpa­ trywać w trzech kategoriach: 1. absolwentów pracujących w zawodzie, 2. pracu­ jących w zawodach pokrewnych i 3. odchodzących od zawodu, względnie niepra­ cujących w ogóle. Jeżeli chodzi o kategorię pierwszą, to stanowią oni około 20%. Etnologowie podejmowali pracę w następujących instytucjach: w muzeach 61 osób (w tym 37 — w muzeach lub działach etnograficznych), w szkołach wyższych (pla­ cówki etnologiczne lub pokrewne etnologii) — 50, w domach i ośrodkach kultury — 11, w placówkach naukowo-badawczych (w tym PAN) — 9 oraz w innych in­ stytucjach. 22 osoby podjęły dalszą naukę na studiach doktoranckich bądź pody­ plomowych (większość na Wydziale Historycznym UAM, ale także za granicą). Na 86 doktoratów obronionych przez naszych absolwentów (w tym 33 w ramach studiów doktoranckich na Wydziale Historycznym UAM), 58 to doktoraty osób pracujących w zawodzie. Absolwenci należący do tej grupy odbyli także dwanaście kolokwiów habilitacyjnych, pięciu z nich jest tytularnymi profesorami, a trzech uczelnianymi. Spośród wymienionych tu absolwentów 28 piastuje stanowiska dyrektorskie, wicedyrektorskie i kierownicze. Także z osób pracujących za granicą ośmiu absolwentów jest zatrudnionych w zawodzie. Na osobną wzmiankę zasługuje fakt, że wśród mał­ żeństw zawartych między absolwentami sześć par pracuje w zawodzie. Ponad 13% absolwentów znalazło zatrudnienie w zawodach pokrewnych. Duży odsetek pracuje w resorcie oświaty: w przedszkolach, szkołach podstawowych, gim­ nazjalnych, ponadgimnazjalnych i wyższych. Podobnie liczna grupa jest zatrudniona w bibliotekach, wydawnictwach i redakcjach czasopism. Kilkunastu absolwentów prowadzi działalność artystyczną. Obrazu dopełniają zatrudnieni w radiu i telewizji, wydziałach kultury i sztuki, placówkach samorządowych, turystyce oraz jako tłuma­ cze i nauczyciele języków obcych. Liczna grupa absolwentów ma własne firmy lub jest dyrektorami lub kierownikami placówek, w których są zatrudnieni. Wielu absol­ wentów mieszkających za granicą również jest aktywnych na tych polach. Przedsta­ wiciele tej kategorii absolwentów, pomimo braku stałego kontaktu ze swoim wyuczo­ nym zawodem, twórczo rozwijali to, co wynieśli z naszych studiów, niejednokrotnie sięgając do etnologicznej przeszłości, która nie stanowiła przeszkody w dalszej ka­ rierze. Dowodem na to jest chociażby kilka doktoratów nie tylko z etnologii. Grupa absolwentów odchodzących od wyuczonego zawodu reprezentuje głów­ nie następujące dziedziny: handel, administrację, informatykę, produkcję, służbę zdrowia, wymiar sprawiedliwości, bankowość i wiele innych, pełniąc w nich także funkcje prezesów, dyrektorów i kierowników. Mieszczą się tu także osoby, które nie podjęły pracy zawodowej w ogóle bądź ją przerwały. W skład tej grupy wchodzą również kobiety, które — jak trafnie określiła jedna z absolwentek — są „organiza­ torkami życia domowego”. Ta kategoria absolwentów skupia też najwięcej osób, któ­ �Kronika 380 re pracują na własny rachunek, będąc właścicielami firm i prowadząc najróżniejsze interesy. Fakt odejścia od wyuczonego zawodu lub niepodejmowania pracy w tym zakresie nie zawsze wynika z braku zainteresowania nim. Świadczy o tym utrzymy­ wanie więzi z Instytutem, środowiskiem etnologicznym, uczestniczenie w imprezach etnograficzno-foklorystycznych, kompletowanie specjalistycznych księgozbiorów, organizowanie własnych wypraw itp. W karierach zawodowych absolwentów zaznacza się nie tylko to, co jest osiąg­ nięciem „formacyjnym” Instytutu, ale także to, co jest ich sukcesem własnym. Na IV Zjazd przybyło około 30% absolwentów naszego kierunku. Organizując zjazd i przyjeżdżając nań, wpisaliśmy się w realizację jednego z celów strategicznych roz­ woju naszej uczelni w latach 2009-2019, którym jest otwarcie Uniwersytetu na oto­ czenie oraz wzmacnianie więzi z absolwentami. Irena Kabat, Waldemar Kuligowski FESTIWAL FILMOWY ASTRA, POZNAŃ, 15-29 PAŹDZIERNIKA 2008 Festiwal Filmowy Astra jest przedsięwzięciem organizowanym od wielu już lat w rumuńskim Sibiu; w jego ramach prezentowane są dokumenty, które — jak piszą organizatorzy — „podejmują problemy współczesnego świata, mając na względzie wrażliwość antropologiczną”. Mija już prawie dziesięć lat, odkąd studenci i student­ ki z Polski, w tym z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, zaczęli przyjeżdżać do Sibiu, i od kiedy prof. Michał Buchowski, dyrektor IEiAK i miłośnik festiwalu, jest zapraszany do Rumunii jako juror. W 2008 roku góra przyszła jednak do Mahometa i w rezultacie mieliśmy przyjemność gościć organizatorów i ich pro­ pozycję filmową w Poznaniu. Dzięki współpracy Centrum Kultury Zamek (i w jego siedzibie), IEiAK oraz Stowarzyszenia Antropologów Kultury „Etnosfera”, poznań­ skiej publiczności został zaprezentowany wybór najlepszych filmów dotychczas pokazywanych w ramach rumuńskiego festiwalu w czterech konkursowych katego­ riach: międzynarodowej, europejskiej, rumuńskiej i studenckiej. Pokazom filmów towarzyszyła zbiorowa wystawa fotograficzna „Moja Transylwania” oraz gościnne występy zespołów prezentujących tradycyjną muzykę rumuńską i romską muzykę „brasową”. W ramach swoistego „The best of Astra Festival” mieliśmy okazję zapoznać się zarówno z najnowszymi produkcjami, jak i z obrazami liczącymi sobie już ponad dwie dekady, autorstwa tak debiutantów-studentów, jak i klasyków gatunku, jak chociaż­ by rosyjskiego reżysera Viktora Kossakovskiego. W trakcie pięciu dni obejrzeliśmy łącznie 28 filmów, od małych form poczynając (krótkometrażowy rekordzista trwał �Lud, t. 93, 2009 zaledwie 14 minut), a na półtoragodzinnych produkcjach kończąc. Choć, z oczywi­ stych względów, dominowały filmy nakręcone w Rumunii (9 obrazów), nie zabrakło też produkcji z innych krajów Europy Środkowo-Wschodniej (m.in. z Węgier czy byłej Jugosławii) oraz dokumentów zrealizowanych na innych kontynentach, mię­ dzy innymi w Afryce i Azji oraz na obszarze Oceanii (aż trzy filmy rozgrywały się w Indiach, tyle samo w Papui-Nowej Gwinei). Co zastanawiające, w programie nie było ani jednego obrazu z żadnej z Ameryk! Europa Zachodnia również wyraźnie po­ została poza spectrum zainteresowań twórców — przedstawiono j ą w jednym tylko, francuskim dokumencie. Polskę mogliśmy obejrzeć w trzech obrazach: Kominierz — nagradzanym, krótkim metrażu absolwentki IEiAK, Katarzyny Wali, Naszej ulicy — historii rodziny z robotniczej dzielnicy Łodzi autorstwa Marcina Latałło, polskie­ go reżysera mieszkającego we Francji, oraz filmie Konrada Szołajskiego Gruba do łóżka, chuda na bal... Pod względem formy, poznańska oferta Astry oscylowała od animacji, poprzez rekonstrukcję historyczną, refleksję filozoficznąi obraz biograficz­ ny, po pełnometrażowy film dokumentalny. Choć problematyka zaprezentowanych obrazów była bardzo zróżnicowana, moż­ na wyodrębnić kilka kategorii tematycznych, które dominowały na ekranie Kina Pa­ łacowego w poznańskim Zamku w trakcie festiwalu. Zdecydowanie najwięcej filmów dotykało zagadnienia zmiany kulturowej, naj­ częściej konfrontacji tradycyjnego (chłopskiego czy pasterskiego) stylu życia z no­ woczesnością (procesami globalizacji). W filmie Dumitru Budrali, W drodze, obser­ wowaliśmy zmagania transylwańskich pasterzy u progu XXI wieku, prowadzących swoje stada przez ruchliwe drogi wśród klaksonów TIR-ów; rumuńscy Ostatni chło­ pi, dobra żonaAngusa Macqueena borykali się z odpływem młodych ze wsi, przycią­ ganych przez magię miast, podczas gdy w Ziemia czeka Laurentiu Calciu młody Rom wolał modną karierę duchownego od pasania bydła w rodzinnej wiosce. W Dzień, którego nigdy nie zapomnę Kim Longinotto, młode afrykańskie dziewczyny zde­ cydowały się podać swoich rodziców do sądu, by w ten sposób obronić się przez przymusowym, „tradycyjnym” obrzezaniem, a dwudziestoparoletni Hindus z Kal­ kuty w filmie W czym mogę pomóc? André Hórmanna zastanawiał się, jak pogodzić bycie nowoczesnym pracownikiem zachodniej korporacji i szanującym tradycję Sikhem. W Liście do zmarłych Eytana Kapona i Andre Itteanu, główny bohater, Papuas z małej wioski o imieniu, nomen omen, David, rzucił wyzwanie chrześcijańskim mi­ sjom walczącym o dusze jego współplemieńców, próbując zorganizować tradycyjny rytuał ku czci zapomnianych zmarłych. Wydaje się zatem, że zagadnienie wysiłków jednostek podejmowanych na rzecz oswojenia i reinterpretacji zmiany kulturowej w globalizującym się wciąż coraz bardziej świecie jest tematem ważkim, wyraźnie będącym w centrum zainteresowania twórców filmów dokumentalnych. Specyficzną podkategorię powyższej problematyki stanowiły dwa filmy traktu­ jące o kontakcie tradycyjnych społeczności — zresztą, co ciekawe, w obu przypad­ kach papuaskich — z białym człowiekiem. Zestawione razem doskonale ilustrowały rozwój wzajemnych relacji i ewolucję postaw przedstawiciela kultury zachodniej, od dominującego odkrywcy-ignoranta po empatycznego antropologa. W obrazie Boba Connolly’ego i Robina Andersona, Pierwszy kontakt, wysłuchaliśmy wspomnień �382 Kronika braci Leahy, którzy, poszukując złota w latach 30. XX wieku, jako pierwsi przed­ stawiciele Zachodu dokonali eksploracji wnętrza Papui-Nowej Gwinei, stykając się z zamieszkującymi je ludami. Znamienna jest scena zachowana w archiwalnym ma­ teriale filmowym i pokazana przez reżyserów, w której jeden z braci publicznie za­ bija ze strzelby świnię, aby pokazać „dzikim” swoją wyższość cywilizacyjną i w ten sposób ustanowić pożądaną przez niego hierarchię. Film konfrontuje dwa odmien­ ne dyskursy: dyskurs białego człowieka, który po dziś dzień nie czuje się winnym popełnionych przed kilkudziesięcioma laty zabójstw („Musiałem bronić swoich tra­ garzy”), uważa Papuasów za „prymitywnych i leniwych” i twierdzi, że „płacili im bardzo dobrze” za pracę przy wydobywaniu złota, oraz dyskurs Papuasów, którzy wspominają tamte czasy, gdy „białemu człowiekowi wydawało się, że wódz chciał go zaatakować, więc go zastrzelił”, i że „wcześniej każdy mężczyzna był swoim szefem, ale to się skończyło, jak przyszli biali”, którzy za miesiąc pracy przy poszu­ kiwaniu kości zmarłych przodków, bo tego w ich mniemaniu szukali bracia Leahy w rzece, otrzymywali zapłatę w wysokości jednej muszelki. Relacje te odwracają się całkowicie w filmie francuskiego antropologa Frederica Compaina, zatytułowanym Oni i ja (proszę zwrócić uwagę na kolejność osób). W tym autorskim dokumencie, w którym badacz pokazuje „swój” teren i Papuasów, których bada, to on musi się dostosować do norm narzucanych przez badanych, i to j emu próbuj ą oni sprzedawać muszelki po zawyżonych cenach, a on — nie chcąc stracić swojego autorytetu (i re­ spondentów) — musi je kupować. Podobnym zagadnieniem, wpisującym się poniekąd w problematykę konfrontacji odmiennych kulturowo wartości, były tradycyjne, „egzotyczne” zwyczaje, występu­ jące w opozycji do zachodniego systemu moralnego. Mam na myśli szczególnie dwa filmy: wspomniany już Dzień, którego nigdy nie zapomnę, traktujący o obrzezaniu w muzułmańskich społecznościach Afryki, oraz Porywanie panny młodej w Kirgistanie Petra Loma o zmuszaniu kobiet do małżeństw z obcymi mężczyznami. Obrazy te zmusiły do zadania sobie pytania o uniwersalność ludzkiego cierpienia, do zasta­ nowienia się, w jakim stopniu może być ono legitymizowane pojęciami „tradycji” czy „kultury”. Czy my, w szczególności antropolodzy, winniśmy poszanowanie dla wartości sprzecznych z naszym, zachodnim, poczuciem moralności? Filmy, co warte podkreślenia, nie dały jednoznacznej odpowiedzi, ukazując wieloaspektowość i kontekstualność przedstawianych praktyk. Pokazały też, że sami zainteresowani nie są biernymi ofiarami, że stosują szereg strategii, mających na celu stanie się sprawczy­ mi aktorami społecznymi. Kolejną kategorią tematyczną, której obecność w filmach tłumaczy fakt, iż wie­ le z nich nakręcono w krajach Europy Środkowej i Wschodniej, jest postsocjalizm, czyli konsekwencje zmiany polityczno-ekonomicznej, która nastąpiła w naszym re­ gionie w wyniku rozpadu sytemu dwublokowego. Tutaj warto wspomnieć obrazy: Viktora Kossakovskiego Rodzina Belov, który w ujmujący, refleksyjny sposób ukazał życie na rosyjskiej prowincji za czasów rządów Borysa Jelcyna, czy Bałkańskiego mistrza Reki Kineses, dokumentującego codzienne zmagania głównego bohatera — ojca reżyserki — kiedyś walczącego z systemem komunistycznym, a dziś nie potrafiącego odnaleźć swojego miejsca w „tak zwanej” demokratycznej Rumunii. �Kronika 383 Jednak filmem, który w moim osobistym odbiorze najtrafniej ukazał próby poszu­ kiwania własnej przestrzeni w nowej rzeczywistości społecznej, była Nasza ulica Marcina Latałło, rozgrywająca się w byłej robotniczej dzielnicy Łodzi. Latałło przez trzy lata odwiedzał z kamerą rodzinę Furmańczyków, kiedyś zatrudnionych w pobli­ skiej fabryce włókienniczej, dziś bezrobotnych, obserwujących w dobie wchodzenia Polski do Unii Europejskiej, jak w miejscu „ich” zakładu przemysłowego francuski inwestor buduje największe centrum handlowo-rozrywkowe w Europie Środkowej 0 znamiennej nazwie „Manufaktura”. Furmańczykowie nie znajdą w nim jednak zatrudnienia, choć inwestor chwalił się, że nowy kompleks da 4,5 tysiąca nowych miejsc pracy, ani też nie staną się jego klientami, próbując utrzymać rodzinę z renty babci i zasiłku dla bezrobotnych jej syna. W pewnym momencie na ekranie telewizo­ ra w domu rodziny Furmańczyków pojawia się pytanie sondażowe: „Czy czujesz się pełnoprawnym Europejczykiem?”. W zaprezentowanych w ramach festiwalu filmach obecny był też temat migracji 1 uchodźstwa, co nie powinno dziwić, zważywszy, że — według różnych danych — od 150 do 200 milionów ludzi we współczesnym świecie nie żyje w kraju swo­ jego pochodzenia. Do tej liczby należy dodać migrantów ze wsi do miast oraz tak zwanych uchodźców wewnętrznych, którzy, choć nigdy nie opuścili granic swojego kraju, również są wymiejscowieni. Zagadnienie to wiąże się bezpośrednio z wcześ­ niejszymi kategoriami — jest czynnikiem zmiany kulturowej, zarówno w środowisku samych imigrantów, jak i społeczności, które opuścili, i często jest konsekwencjąprzemian geopolitycznych, takich jak chociażby rozpad bloku wschodniego, wpisując się tym samym w problematykę postsocjalizmu. W tym miejscu warto wspomnieć zwłasz­ cza dwa filmy. Reżyser Angus Macqueen pokazał odpływ młodych ludzi z rumuńskiej prowincji — praktycznie każda rodzina w sfilmowanej przez niego wiosce Budesti miała „swojego” nielegalnego imigranta za granicą. Młode pokolenie nie uległo ro­ mantyzmowi wiejskiej egzystencji, chciało lepszego życia „na Zachodzie”. Ostatni chłopi Macqueena naprawdę mogą być ostatnimi. Z kolei obraz autorstwa Borisa Mí­ tica, o przewrotnym tytule Piękna Diana, wprowadził nas w świat romskich uchodź­ ców z Kosowa, żyjących na obrzeżach Belgradu (skąd wkrótce mieli zostać wyrzuceni, gdyż w miej scu ich obozowiska miała powstać cerkiew). Tytułowa Diana to stara marka Citroena, którąbohaterowie filmu Mitića przerabiali na pojazdy rodem z filmó\v/w«tasy, używając ich następnie jako środków transportu zgromadzonych surowców wtór­ nych, będących źródłem ich utrzymania. Film ten zwyciężył w rankingu na najlepszy obraz festiwalu przeprowadzonym przeze mnie wśród studentów IEiAK, uczestni­ czących w fakultecie filmowym, gdyż zdekonstruował stereotypowy obraz uchodźcy — biernej ofiary na rzecz aktywnego, kreatywnego uczestnika życia społecznego. Romowie byli bohaterami aż czterech filmów pokazanych na festiwalu (omó­ wionych już Pięknej Diany i W drodze oraz Klątwy jeża Budrali i Viva Konstanta Ambrusa Emese). Wynikało to po części z faktu, iż dyrektor festiwalu w Sibiu — Dumitru Budrala — sam od wielu już lat filmuje życie rumuńskich Romów (był au­ torem dwóch obrazów zaprezentowanych w trakcie poznańskiej edycji, sam zresztą gościł w Poznaniu), po części natomiast z tego, że festiwal przyjechał do nas z Ru­ munii, a dla Rumunów ich najbliższym „Innym” jest właśnie Cygan. �384 Kronika Przegląd Astra pokazał ponadto, iż dokumentaliści nie pozostają obojętni na problematykę „genderową”. Kwestie kulturowo wytwarzanych relacji między płcia­ mi były tematem nie tylko wspomnianych już obrazów z Afryki, Kirgistanu i Rosji, ale i filmów bliższych nam kulturowo z Węgier i Polski. Twórcy aniołów Astrid Bus­ sink to film osnuty wokół kryminalnej historii z początku XX wieku, rozgrywającej się na węgierskiej prowincji, gdzie na przestrzeni piętnastu lat doszło do kilkuset zgonów, głównie mężczyzn, w niewyjaśnionych okolicznościach. Jak się później okazało, przyczyną był arszenik pozyskiwany z... lepu na muchy i dodawany mał­ żonkom do posiłków przez ich własne żony. Gdy sprawa wyszła na jaw, około 30 ko­ biet, w tym akuszerki, które wytwarzały truciznę, zostało oskarżonych i skazanych. Film we wnikliwy sposób pokazał, jak banalny lep na muchy stał się dla tych kobiet szansą na wyzwolenie z narzuconych im przez panujące w owym czasie normy życia małżeńskiego (aranżowanie związków, brak możliwości rozwodów) ról żon, często pijących, brutalnych, leniwych czy też po prostu niekochanych mężczyzn. Z kolei film Konrada Szołajskiego Gruba do łóżka, chuda na bal... przedstawił zagadnienie otyłości kobiet we współczesnej Polsce przez pryzmat kobiecej seksualności i wy­ twarzanych przez kulturę popularną i przemysł związany z estetyką ciała kanonów kobiecego piękna. Poza omówioną już problematyką, w trakcie festiwalu obejrzeliśmy filmy mó­ wiące o nacjonalizmie (Ostatnia jugosłowiańska drużyna piłki nożnej Vuka Janica), komunizmie (Wielki komunistyczny napad na bank Alexandru Salomona), strefach biedy (Howrah, Howrah Tilla Passowa), duchowości {Święci i głupcy Michaela Yorke’a) czy codzienności {Bar de zi i inne opowieści Coriny Radu). Ta omówiona pokrótce typologia pokazuje, iż film dokumentalny „o wrażliwości antropologicznej” coraz częściej podejmuje problematykę „Innego” nie tego dalekie­ go, egzotycznego, ale tego, który żyje w naszym otoczeniu, często za ścianą. Ponadto procesy globalizacyjne dotykają w równej mierze papuaskich chłopów, rumuńskich pasterzy i polskich robotników, i oni wszyscy muszą przyjmować rozmaite strate­ gie radzenia sobie ze zmianą. Film jako medium niezwykle nośne, w połączeniu z antropologiczną wrażliwością, wsłuchaniem w drugiego człowieka, może stanowić doskonałą receptę na dokument. Dowody na to obejrzeliśmy podczas poznańskiej edycji Festiwalu Astra. Natalia Bloch � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/22732dd07c849506c2c85f8d1dc586c6.pdf 8ad074c2492d240ba418afc92eb74257 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6185 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource kronika Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5770 Title A name given to the resource Kronika/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.473-514 Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 VI. KRONIKA 86. W ALNE ZG RO M A D ZEN IE DELEGATÓW PO LSKIEG O TOW ARZYSTW A LU DOZNAW CZEGO, TORUŃ, 24 W RZEŚN IA 2010 Walne Zgromadzenie Delegatów PTL odbyło się w Collegium Maius Uniwer­ sytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Porządek obrad objął dwadzieścia punktów. Przybyłych powitała wiceprezes PTL, dr Małgorzata Michalska, która usprawied­ liwiła nieobecność prezesa, prof. Michała Buchowskiego. Zaproponowała na prze­ wodniczącą obrad prof. Grażynę Ewę Karpińską (wiceprezesa PTL), a na sekretarza dr. Jerzego Adamczewskiego (sekretarza generalnego). Zebrani w głosowaniu jaw ­ nym jednogłośnie opowiedzieli się za przedstawionymi kandydaturami. Zebrani uczcili minutą ciszy pamięć zmarłych członków PTL: Bartosza Toma­ szewskiego (O/Wrocław), Jana Mirosława Kasjana (O/Toruń), Haliny Sampławskiej (O/Gdańsk), Konstantego Ostrowskiego (O/Śląski), Ireny Bajerowej i Klemensa Krzysztofowicza (O/Kraków) oraz Jadwigi Śląskiej (O/Mszana Dolna). Następnie prowadząca obrady odczytała w imieniu prezesa, prof. Buchowskiego, podziękowania i wręczyła okolicznościowy dyplom dr. Michałowi Mokrzanowi, pre­ zesowi Oddziału PTL we Wrocławiu, organizatorowi ubiegłorocznego 85. WZD PTL i sesji naukowej „Polacy poza granicami kraju u progu XXI wieku - różne oblicza polskiej tożsamości”. Odczytała również list prof. Zbigniewa Jasiewicza, w którym żałując, iż nie może uczestniczyć w WZD, życzył wszystkim udanych obrad. Dalej głos zabrali zaproszeni goście: doc. Hana Hloskova - Narodopisna Spoloćnosf Slovenska (Bratysława) i dr Miroslav Valka - Ceska narodopisna spolecnost (Brno), którzy podziękowali za zaproszenie do uczestnictwa w WZD i krótko scha­ rakteryzowali swoje towarzystwa. Przystąpiono do wyboru: Komisji Mandatowej, do której zgłoszono Elżbietę Ja­ w orską- O/Warszawa i Annę Spiss - O/Kraków; Komisji Skrutacyjnej - zgłoszono Damiana Kasprzyka - O/Łódź i Krystynę Reinfuss - O/Kraków oraz Komisji Wnio­ skowej, gdzie zaproponowano Natalię Bloch - O/Poznań i Janinę Hajduk-Nijakows k ą - O/Opole. Składy komisji wybrano jednogłośnie. Komisja Mandatowa rozdała delegatom mandaty. Jej przewodnicząca, Elżbieta Jaworska, ogłosiła, że na sali znajduje się 32 delegatów spośród 46 uprawnionych do głosowania. Stwierdziła, iż Walne Zgromadzenie Delegatów jest uprawnione do podejmowania uchwał. W kolejnym punkcie, Janina Hajduk-Nijakowska odczytała wnioski Zarządu Głównego dotyczące zmian w statucie PTL. Zarząd Główny zaproponował zmianę �474 Kronika zapisu w paragrafie 50, pkt. 2 z: „W razie braku wymaganego quorum Walne Zgroma­ dzenie Delegatów jest prawomocne w drugim terminie, bez względu na liczbę obec­ nych. Jeżeli zawiadomienie o drugim terminie Walnego Zgromadzenia nie stanowi inaczej, odbywa się ono pół godziny później po pierwszym terminie i w tym samym miejscu”, na: „W razie braku wymaganego quorum Walne Zgromadzenie Członków Oddziału jest prawomocne w drugim terminie, bez względu na liczbę obecnych. Jeżeli zawiadomienie o drugim terminie Walnego Zgromadzenia nie stanowi inaczej, odbywa się ono pół godziny później po pierwszym terminie i w tym samym miejscu”. Zaproponowano ponadto zmianę numeracji paragrafów: po paragrafie 54, dotych­ czasowy paragraf 56 (brak paragrafu 55) przyjmuje nr 55, a kolejne ulegają auto­ matycznemu przenumerowaniu. Wnioskowano także o ujednolicenie zapisu „Walne Zgromadzenie Członków Oddziału” (wszystkie słowa pisane z dużej litery) w para­ grafach 48, 50, 51. Wiceprezes Małgorzata Michalska zreferowała sprawę zgłoszonych zmian w statucie. Przy tłumaczeniu przez tłumacza przysięgłego (specjalista od tekstów prawniczych) na język angielski treści statutu, wyszły na jaw uchybienia: pomyłka w numeracji paragrafów - po paragrafie 54 był paragraf 56, niekonsekwentny zapis „Walne Zgromadzenie Członków Oddziału” (wyraz „członków” pisany raz z dużej, raz z małej litery) oraz błędne sformułowanie wymagające przegłosowania zmiany tekstu przez Walne Zgromadzenie Delegatów. Zamiast sformułowania w paragrafie 50, pkt 2 „Walne Zgromadzenie Delegatów” powinno być „Walne Zgromadzenie Członków Oddziału”. Pkt 2. nie był zgodny z pkt. 1. - wzajemnie się wykluczały. Wobec braku uwag i dyskusji w sprawie proponowanych zmian, Janina Hajduk-Nijakowska odczytała treść Uchwały nr 1, dotyczącej zmiany numeracji paragra­ fów. Prowadząca obrady zarządziła głosowanie. W jawnym głosowaniu jednogłoś­ nie przyjęto Uchwałę nr 1. Następnie przedstawiła treść Uchwały nr 2, dotyczącej ujednolicenia zapisu „Walne Zgromadzenie Członków Oddziału”, a prowadząca ob­ rady zarządziła głosowanie. W jawnym głosowaniu delegaci jednogłośnie przyjęli Uchwałę nr 2. Kolejno odczytała treść Uchwały nr 3, dotyczącej nowego brzmienia paragrafu 50, pkt 2. statutu PTL; delegaci w jawnym głosowaniu przyjęli ją jedno­ głośnie. Na koniec tej części obrad odczytała treść Uchwały nr 4, dotyczącą przyję­ cia statutu w jednolitym brzmieniu. Przewodnicząca obrad zarządziła głosowanie. W jawnym głosowaniu delegaci jednogłośnie przyjęli Uchwałę nr 4. Następnie poinformowano zebranych, że protokół z 85. Walnego Zgromadzenia Delegatów PTL we Wrocławiu został wydrukowany w ostatnim tomie „Ludu” (93: 2009, s. 329-333). Odczytano sprawozdania: sekretarz generalny, Jerzy Adamczewski - skrót spra­ wozdania z działalności Zarządu Głównego (pełna wersja dostępna na stronie inter­ netowej PTL); skarbnik, Anna Weronika Brzezińska - skrót sprawozdania finanso­ wego (znajduje się na stronie internetowej PTL, a pełna wersja dostępna w biurze ZG PTL); w zastępstwie prof. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej - kierownika Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi, skrót sprawozdania - Jerzy Adamczewski (pełna wersja na stronie internetowej PTL) oraz Głównej Komisji Rewizyjnej - jej przewodnicząca, mgr Małgorzata Oleszkiewicz. GKR nie �Kronika 475 stwierdziła żadnych nieprawidłowości w działalności Zarządu Głównego. Postawiła wniosek o wykonanie inwentaryzacji magazynu. Sprawozdanie GKR jest dostępne w biurze ZG PTL. Przewodnicząca obrad zapytała, czy ktoś chce zabrać głos w sprawie przedsta­ wionych sprawozdań. Nikt się nie zgłosił. Prezesi oddziałów terenowych (Bielsko-Biała, Ciechanów, Mszana Dolna, Kra­ ków, Opole, Poznań, Toruń, Wrocław, Zamość) odczytali sprawozdania z działalno­ ści za ostatni rok. W dalszej części, przewodnicząca Komisji Wnioskowej, Janina Hajduk-Nijakow­ ska, przedstawiła wniosek Zarządu Głównego dotyczący minimalnej składki człon­ kowskiej na rok 2011. ZG wnioskował, aby jej wysokość wyniosła 30 zł. Po krótkiej dyskusji, w której głos zabrali: Teresa Smolińska, Irena Kotowicz-Borowy, Hubert Czachowski i Paulina Suchecka, przewodnicząca obrad zarządziła głosowanie nad wnioskiem. W jawnym głosowaniu oddano następującą liczbę głosów: za wnioskiem - 25 głosów, głosów wstrzymujących - 3, głosów przeciwnych - 4. W Uchwale nr 5 wniosek ZG został przyjęty. Janina Hajduk-Nij akowska zgłosiła Opole jako miejsce 87. Walnego Zgromadze­ nia Delegatów PTL. Temat i sekretarz konferencji miał zostać wskazany do 10 paź­ dziernika 2010 roku. Na zakończenie obrad wiceprezes Małgorzata Michalska przedstawiła dwa ko­ munikaty: 23 i 24 sierpnia 2010 roku odbyło się kolejne spotkanie World Council of Anthro­ pological Associations (Światowa Rada Stowarzyszeń Antropologicznych), którego Polskie Towarzystwo Ludoznawcze od dwóch lat jest członkiem jako (przynajmniej dotąd) jedyne towarzystwo z Polski. W spotkaniu wzięło udział ponad 25 przed­ stawicieli organizacji z całego świata, od Japonii po Brazylię. PTL i jednocześnie Europejskie Stowarzyszenie Antropologów Społecznych (EASA) reprezentował pre­ zes Michał Buchowski. Spotkanie towarzyszyło konferencji w Maynooth w Irlandii. WCAA jest siecią kraj owych i międzynarodowych stowarzyszeń, ma na celu koordy­ nowanie i promowanie na całym świecie współpracy w dziedzinie antropologii. Rada chce promować etnologię i antropologię oraz badania etnograficzne. Ma również na celu propagowanie wielości i różnorodności antropologii, jej wariantów i stylów narodowych włączonych w kosmopolityczną dyscyplinę. WCCA ma swój Zarząd, którego przewodniczącym jest aktualnie Thomas Reuter z Uniwersytetu Melbourne w Australii. Na wiceprzewodniczącego został wybrany przedstawiciel PTL, prezes Michał Buchowski. W drugim komunikacie wiceprezes poinformowała o wiadomości mailowej od Pani Joanny Cichej-Kuczyńskiej z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowe­ go, że Polskie Towarzystwo Ludoznawcze zostało rekomendowane przez Sekretariat ds. niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO jako organizacja pozarzą­ dowa akredytowana przy Międzynarodowym Komitecie ds. niematerialnego dzie­ dzictwa kulturowego. Ostateczną decyzję w tej sprawie podejmie Komitet podczas posiedzenia, które odbędzie się w Nairobi w listopadzie 2010 roku. Wiceprezes pod­ kreśliła, że oba wyróżnienia są dużym sukcesem Towarzystwa. �Kronika 476 Przewodnicząca obrad, wiceprezes Grażyna E. Karpińska, dziękując delegatom i wszystkim zebranym za uczestnictwo, ogłosiła koniec 86. Walnego Zgromadzenia Delegatów PTL. sekretarz obrad Jerzy Adamczewski przewodnicząca obrad Grażyna Ewa Karpińska SPRAW OZDANIE Z DZIA ŁA LN O ŚCI ZA RZĄ D U GŁÓW NEGO PO LSK IEG O TOW ARZYSTW A LUDOZNA W CZEGO ZA OKRES OD W RZEŚN IA 2009 DO SIERPNIA 2010 Sprawozdanie obejmuje następujące części: 1. Dane ogólne; 2. Realizacja wniosków z 85. WZD we Wrocławiu; 3. Działalność Zarządu Głównego; 4. Finanse; 5. Działalność wydawnicza; 6. Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego; 7. Archiwum Naukowe; 8. Oddziały Towarzystwa. Dane ogólne 18 września 2009 roku we Wrocławiu odbyło się 85. Walne Zgromadzenie Dele­ gatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, któremu towarzyszyła konferencja naukowa „Polacy poza granicami kraju u progu XXI wieku - różne oblicza polskiej tożsamości”. Protokół z 85. WZD został opublikowany w „Ludzie” 93: 2009, s. 329­ -333. W okresie sprawozdawczym Zarząd Główny, Prezydium ZG i pozostałe organy PTL pracowały w niezmienionych składach, które ukonstytuowały się w trakcie 84. Walnego Zgromadzenia Delegatów PTL w Krakowie w 2008 roku. Zarząd Główny PTL działa w następującym składzie: prezes -prof. dr hab. Michał Buchowski; wiceprezesi - dr Małgorzata Michalska, prof. dr hab. Teresa Smolińska, prof. dr hab. Grażyna Ewa Karpińska; sekretarz generalny - dr Jerzy Adamczewski; z-ca sekretarza generalnego - dr Hubert Czachowski; skarbnik - dr Anna Weronika Brzezińska; z-ca skarbnika - dr Magdalena Rostworowska; członkowie ZG: prof. dr hab. Jan Adamowski, prof. dr hab. Dorota Simonides, dr Andrzej Stawarz, mgr Zbigniew Toroński. Główną Komisję Rewizyjną tworzą: przewodnicząca - mgr Małgorzata Oleszkiewicz, sekretarz - dr Anna Nadolska-Styczyńska, członek - mgr Elżbieta Jaworska, �Kronika A li a Sąd Koleżeński: przewodniczący - dr Janusz Kamocki, sekretarz - mgr Małgorzata Orlewicz, członek - mgr Teofila Latoś. W biurze działającym przy Zarządzie Głównym są zatrudnione następujące osoby: 1. Mgr Paulina Suchecka na % etatu - dyrektor biura, która dodatkowo odpowia­ da merytorycznie za bibliotekę i archiwum oraz sprawy wydawnicze i członkowskie. Pełni dyżury w czytelni: poniedziałek, wtorek, środa w godz. 16-20 i dwie soboty w miesiącu w godz. 9-13; 2. Pani Bożena Wrońska na pełnym etacie - intendent zbiorów bibliotecznych, obsługująca magazyn wydawnictw, prowadzi wysyłkę publikacji, ekspedycję kore­ spondencji, a także obsługę czytelników, zakupy na potrzeby biura itd.; 3. Pani Agata Sikora na A etatu - główna księgowa Polskiego Towarzystwa Lu­ doznawczego; 4. Mgr Aleksandra Michałowska - od 1.10.2009 roku przebywa na pięcioletnim urlopie bezpłatnym w PTL. W związku z umową z Uniwersytetem Wrocławskim, etatowo umocowana w Bibliotece Uniwersytetu Wrocławskiego dalej świadczy pra­ cę na rzecz Biblioteki PTL. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze posiada swojąnowąstronę intemetowąhttp:// www.ptl.info.pl, którą przygotował i za którą jest odpowiedzialny zastępca sekretarza generalnego, dr Hubert Czachowski. Adres poczty internetowej: ptl@ptl.info.pl. Na przygotowanie nowej strony internetowej, z wykorzystaniem nowoczesnych technolo­ gii, PTL uzyskało w 2009 roku dofinansowanie z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego w wysokości 6.650 zł. Realizacja wniosków z 85. WZD we Wrocławiu Ustalono minimalną roczną składkę członkowską na rok 2010 w wysokości 20 zł. Działalność Zarządu Głównego W okresie sprawozdawczym Zarząd Główny spotkał się na dwóch posiedzeniach: 20.01.2010 i 1.06.2010 roku. Odbyły się one w siedzibie PTL we Wrocławiu przy ul. Szczytnickicj 11. Na styczniowym posiedzeniu omawiano kilka ważnych zagad­ nień. Mówiono o sytuacji Biblioteki Naukowej im. Jana Czekanowskiego PTL. Od 1 października 2009 roku weszła w życie na okres pięciu lat umowa z Uniwersytetem Wrocławskim o użyczeniu zbiorów bibliotecznych. Zasady funkcjonowania Biblio­ teki praktycznie nie uległy zmianie. UWr zobowiązał się ponosić niezbędne koszty jej utrzymania oraz przeprowadzić skontrum zbiorów. Od 1.10.2009 roku mgr Alek­ sandra Michałowska, dotychczasowy pracownik biblioteki PTL, została pracowni­ kiem UWr z dotychczasowym zakresem obowiązków. Jednocześnie na czas trwania umowy, zgodnie z obowiązującymi przepisami, pozostaje w PTL na urlopie bez­ płatnym. Działalność biblioteki jest prowadzona w dotychczasowym lokalu. Umowa użyczenia wiązała się z koniecznościąwykonania skontrum, łącznie z wyceną, po raz �478 Kronika pierwszy od 1945 roku. Od 7.10.2009 do 27.04.2010 roku komisja powołana przez dyrektora Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu przeprowadziła skontrum za po­ mocą spisu z natury (druki zwarte) i inwentarza (druki ciągłe). Skontrum objęło dru­ ki zwarte oraz druki ciągłe. Wykazano braki względne, których powstanie, zgodnie z pisemną sugestią dyrektora Biblioteki Uniwersyteckiej, należy wyjaśnić i podjąć działania w kierunku odzyskania brakujących książek i czasopism. Biblioteka jest obecnie włączona w struktury Biblioteki Uniwersyteckiej i umieszczona w systemie informacyjnym w zespole Bibliotek Zakładowych UWr, co skutkuje fachową opieką nad zbiorami. Oprócz umowy użyczenia z 1.10.2009 roku zawarto porozumienie, na mocy któ­ rego UWr zwolnił PTL z opłat najmu pomieszczenia biurowego używanego przez Towarzystwo do realizacji zadań statutowych. Natomiast PTL zobowiązał się po­ krywać do 10. dnia każdego miesiąca koszty bieżącej eksploatacji pomieszczenia biurowego proporcjonalnie do udziału procentowego powierzchni biura w stosun­ ku do całości zajmowanego lokalu. Jednak od lutego, zgodnie z ustawą o finansach publicznych, PTL jako zewnętrzny podmiot prawny musi opłacać również czynsz. Ostatecznie 5.02.2010 roku podpisano nową umowę (na czas nieokreślony) dotyczą­ cą wynajmu pomieszczenia biurowego, będącą uzupełnieniem poprzednich doku­ mentów, w wyniku której do wcześniej ustalonych kosztów eksploatacji dołączono koszty czynszu. Sprawa Statutu PTL - na 85. WZD we Wrocławiu jednogłośnie przegłosowano jednolity tekst nowego statutu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, a w listo­ padzie 2009 roku decyzją Sądu Rejonowego dla Wrocławia-Fabrycznej VI Wydział Gospodarczy KRS zarejestrował nowy statut PTL. Jednakże w trakcie tłumaczenia tekstu na język angielski przez tłumacza przysięgłego zostały wykazane dwa uchy­ bienia, których nie zauważył sąd, a które dotyczą dwóch paragrafów: błędna nume­ racja dwóch kolejnych paragrafów oraz błędne sformułowanie. W związku z tym na tegorocznym Walnym Zgromadzeniu Delegatów konieczne jest ponowne głosowa­ nie nad wprowadzeniem niezbędnej poprawki do statutu. Finanse Informacje zawarte w tej części sprawozdania dotyczą całego roku 2009 i pierw­ szych sześciu miesięcy roku 2010. Wszystkie koszty dotyczące zadań zleconych przez Ministerstwo Nauki i Szkol­ nictwa Wyższego zaksięgowano i wypłacono w 2009 roku. Przychody finansowe pozyskane z rachunku bankowego pokryły koszty związane z obsługą rachunku bankowego. Po podsumowaniu aktywów i pasywów w księgach rachunkowych za rok 2009 uzyskano zysk bilansowy w wysokości 9.876,10 zł. Oznacza to, że Zarząd Główny PTL posiadał płynność finansową na działalność w roku 2010. Sporządzony został za rok 2009 bilans oraz rachunek zysków i strat, które wraz z deklaracją CIT-8 przekazano do właściwego względem siedziby PTL Urzędu Skarbowego. Bilans jed­ nogłośnie zatwierdzony uchwałą na posiedzeniu ZG został złożony wraz ze stosow­ �Kronika 479 nymi dokumentami w Urzędzie Skarbowym w ustawowym terminie do 30.06.2010 roku. Dane finansowe zawierają następujące pozycje: 1. Przychody z działalności statutowej w 2009 roku wyniosły 357.155,37 zł, w tym najważniejsze pozycje to: dochód ze sprzedaży wydawnictw - 40.020,75 zł oraz różne dotacje - 299.794,37 zł, z których największa to - 237.613,00 zł z Mini­ sterstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego na zadania zlecone; 2. Koszty finansowania działalności statutowej Zarządu Głównego w 2009 roku -357.894,75 zł; 3. Przychody w 1. półroczu 2010 roku to przede wszystkim dotacje w wysokości 205.494,00 zł, w tym 202.994,00 zł z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz dochody ze sprzedaży wydawnictw - 19.478,15 zł; 4. Koszty w pierwszym półroczu 2010 roku wyniosły 86.284,81 zł. Na rok 2010 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Zarząd Główny otrzymało dofinansowanie z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego w wysokości 202.994,00 zł, co sta­ nowi 52,75% kosztów realizacji wszystkich zadań. Drastycznie zostało obniżone do­ finansowanie wymiany wydawnictw. Dofinansowaniem objęte zostały następujące zadania: 1. Konferencja naukowa „Za miedzę, za morze, w zaświaty. Kulturowe wymiary podróżowania” towarzysząca tegorocznemu WZD we Wrocławiu - 10.000,00 zł; 2. Upowszechnianie i promocja osiągnięć nauki polskiej - kontynuacja na rok 2010. Opracowanie selektywnej bibliografii polskiej za 2009 rok dla bibliografii międzynarodowych - Internationale Volkskundliche Bibliographie i International Bibliography of the Social Sciences - 8.350,00 zł; 3. Tworzenie i użytkowanie bibliograficznych Baz Danych - kontynuacja na rok 2010. Gromadzenie informacji na nośnikach komputerowych, kwerenda bibliotecz­ na, klasyfikacja i zapis w bazie danych bibliograficznych za 2009 rok do bieżącej bibliografii etnografii polskiej - 21.350,00 zł; 4. Udostępnianie księgozbioru i informacja biblioteczna - 18.900,00 zł; 5. Gromadzenie zbiorów - uzupełnianie zasobów bibliotecznych - 8.000,00 zł; 6. Komputeryzacja zbiorów bibliotecznych - 7.444,00 zł; 7. Konserwacja zbiorów bibliotecznych - 5.450,00 zł; 8. Opracowywanie zbiorów bibliotecznych - 16.000,00 zł; 9. Wymiana wydawnictw Biblioteki im. Jana Czekanowskiego z instytucjami zagra­ nicznymi i krajowymi - 5.500,00 zł; 10. Gromadzenie zbiorów archiwalnych - 1.900,00 zł; 11. Opracowywanie zbiorów archiwalnych - 3.100,00 zł. Działalność wydawnicza Przewodniczącym Rady Wydawniczej jest prezes prof. Michał Buchowski. W okresie sprawozdawczym odbyło się jedno posiedzenie Rady Wydawniczej 1 czerwca 2010 roku. W posiedzeniu uczestniczyli redaktorzy poszczególnych se­ �480 Kronika rii wydawniczych PTL, członkowie ZG PTL, przewodnicząca GKR, dyrektor biura i główna księgowa Towarzystwa. Omówiona została realizacja planu wydawniczego na rok 2009. Zgodnie z planem ukazały się następujące czasopisma i książki - w na­ wiasach dofinansowanie z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego: A. Periodyki: „Lud” 93:2009 (20.800,00); „Literatura Ludowa” 53: 2009 (24.000,00); „Łódzkie Studia Etnograficzne” 48: Aleksandra Rzepkowska, Sybiracy: wspólno­ ta - pamięć - narracja. Studium antropologiczne (7.200,00). B. Serie wydawnicze: „Atlas Polskich Strojów Ludowych” 38: Barbara Bazielich, Strój opolski (6.000,00); „Archiwum Etnograficzne” 49: Rastislava Stolicna, Agnieszka Pieńczak, Zygmunt Kłodnicki (red.), Polska - Słowacja. Pogranicze kulturowe i etniczne (9.600,00); „Prace Etnologiczne” 20: Lucj an Buchalik, Niewolnicy kobiet, czylipokrewieństwo żartów Dogonów i Kurumba. Studium z etnohistorii Afryki Zachodniej (6.600,00); „Prace Etnologiczne” 21: Veronika Belyaeva, Szamani i lamowie w sercu Sajanów. Współczesny system wierzeniowy Buriatów Doliny Tunkijskiej (10.200,00); „Biblioteka Literatury Ludowej” 7: Marek Pustowaruk, Od Tolkiena do Prachetta. Potencjał rozwojowy fantasy jako konwencji literackiej (9.600,00). W roku ubiegłym poza dotacją z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego wydano dodatkowo pięć publikacji w różnych seriach wydawniczych: „Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego” 8: Anna Drożdż, Zwyczaje i obrządy weselne, cz. 3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrządu we­ selnego (drugapołowaXIXwieku iXXwiek)', „Prace i Materiały Etnograficzne” 36: Tożsamość etniczna i kulturowa Śląska w procesie przemian', „Biblioteka Zesłańca” 22: Wiesław Krawczyński, Przez tundrą i tajgą po sowie­ ckich łagrach', „Biblioteka Zesłańca” 23: Halina Kierska, Kędy kazachski step', „Dziedzictwo Kulturowe” 4: Ludowe tradycje - dziedzictwo kulturowe ludności rodzimej w granicach województwa śląskiego. Publikacje te zostały wydane dzięki wsparciu instytucji kultury, władz samorzą­ dowych i osób prywatnych. W 2010 roku otrzymano decyzję nr 558/DWB/P/2010 z 19 lutego 2010 roku z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego przyznającą środki finansowe w wy­ sokości 97.000,00 zł na następujące pozycje wydawnicze: Rocznik „Lud” 94: 2010 - 25.200,00; Dwumiesięcznik „Literatura Ludowa” 54: 2010 - 24.000,00; „Łódzkie Studia Etnograficzne” 49: Etyczne problemy badań antropologicznych - 7.200,00; �Kronika 481 „Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego” 9, cz. 1: Zwyczaje, obrządy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka - 10.000,00; „Archiwum Etnograficzne” 50: praca zbiorowa, Etnografowie i ludoznawcy pol­ scy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 3 - 11.250,00; „Archiwum Etnograficzne” 51: Bożena Lewandowska, Wesele orawskie dawniej i dziś - 3.600,00; „Biblioteka Literatury Ludowej” 8: Luiza Podziewska, Ludowe opowiadania ko­ miczne. Poetyka i antropologia - 5.400,00; „Prace Etnologiczne” 22: Katarzyna Mirgos, Mit Mari. Jego źródła i miejsce w kulturze Basków - 7.200,00; „Prace Etnologiczne” 23: praca zbiorowa, Nowe języki. Studia z zakresu kreolizacji języków i kultur - 3.150,00. W trakcie posiedzenia Rady zgłoszono następujące propozycje wydawnicze do realizacji na rok 2011: „Lud” 95; „Literatura Ludowa” 55; „Archiwum Etnograficzne” : 1. praca Alicji Małety o tragarzach (ozdobna bel­ ka w budownictwie drewnianym biegnąca wzdłuż całego pułapu i podtrzymująca go). Na recenzentów zaproponowano dr. hab. Jerzego Czajkowskiego i dr. hab. Jana Swięcha; 2. publikacja zawierająca referaty z konferencji naukowej „Polacy poza granicami kraju u progu XXI wieku - różne oblicza polskiej tożsamości”, która to­ warzyszyła 85. WZD we Wrocławiu. Na recenzentów zaproponowano prof. Zbignie­ wa Jasiewicza i prof. Ryszarda Kantora; „Biblioteka Popularnonaukowa” : praca zbiorowa Tubylcy własnego świata. Ku etnografii zbliżenia. Na recenzentów zaproponowano prof. Czesława Robotyckiego, prof. Piotra Kowalskiego i prof. Wojciecha J. Bursztę; „Biblioteka Zesłańca” : 1. Eugeniusz Niebelski, Tunka na Syberii. Księża zesłańcy 1863 roku. Sąjuż dwie recenzje prof. Wiktorii Śliwowskiej i prof. Wiesława Cabana; 2. siostra Teresa Antonietta Frącek, Zesłaniec nad brzegami Wołgi. Miniatury z życia abp. Zygmunta Szczęsnego Felińskiego. Na recenzentów wybrano prof. Zbigniewa Wójcika i prof. Krystyna Matwijowskiego; „Biblioteka Literatury Ludowej”: Janina Hajduk-Nijakowska, Teresa Smolińska (red.), Folklorystyka w badaniach kultury współczesnej. Recenzję przygotuje prof. Roch Sulima i prof. Maria Jakitowicz; „Atlas Polskich Strojów Ludowych”: Regina Rok, Strój częstochowski. Recenzję mają przygotować dr Barbara Pabian i dr Krystyna Hermanowicz-Nowak; „Dziedzictwo Kulturowe”: Monika Bisek-Grąz, Dziedzictwo kulturowe Wałbrzy­ skiego. Wierzenia, zwyczaje i obrzędy rodzinne. Recenzenci: dr hab. Janina Hajduk-Nijakowska i prof. Zygmunt Kłodnicki; „Prace Etnologiczne” lub „Biblioteka Literatury Ludowej” : Mateusz Szubert, Żyjąc w cieniu śmierci... Kulturowy obraz gruźlicy. Proponowani recenzenci: prof. Marek Piechota, prof. Jolanta Ługowska lub prof. Bożena Płonka-Syroka; „Prace Etnologiczne” : Rafał Beszterda, Bracia Morawscy w Himalajach. Na recenzentów zaproponowano: prof. Sławoja Szynkiewicza, dr. hab. Jacka Pawlika, �482 Kronika dr. hab. Wojciecha Bębna, prof. Henryka Zimonia. Ostatecznie recenzentami zostali prof. Marek Mejor i prof. Zbigniew Jasiewicz. „Łódzkie Studia Etnograficzne”: Anna Nadolska-Styczyńska, Ewa Karpińska (red.), Wokół społeczności wiejskiej. Etnografia Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej - kontynuacje i inspiracje. Recenzje przygotują prof. Anna Szyfer i dr hab. Anna Malewska- Szałygin. Dr Małgorzata Michalska we współpracy z prof. Teresą Smolińską i prof. Ewą Karpińską przygotowała dokument „Ogólne wytyczne do wszystkich czasopism i se­ rii”, który został przez ZG PTL przyjęty i zaakceptowany. Został on przesłany do wszystkich redakcji do obowiązkowego stosowania. Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego Bibliotekę, pod nadzorem merytorycznym Pauliny Suchockiej, prowadzi pani mgr Aleksandra Michałowska. Biblioteka jest czynna codziennie od 9.00 w poniedziałki, wtorki, środy do 20.00, w pozostałe dni do 13.00 (z wyjątkiem piątków). W celu umoż­ liwienia skorzystania z księgozbioru studentom studiów zaocznych czynna jest również w dwie soboty w miesiącu. Szczegółowy harmonogram znajduje się na stronie interne­ towej PTL. W czytelni biblioteki zbiory są udostępniane wszystkim zainteresowanym. Korzystają z nich przede wszystkim studenci etnologii, archeologii, kulturoznawstwa, historii sztuki, historii, filologii słowiańskiej, filologii polskiej, pracownicy muzeów i innych placówek kultury, nauczyciele. Na zewnątrz, zgodnie z regulaminem Bibliote­ ki PTL, książki mogą wypożyczyć studenci etnologii oraz członkowie PTL. W roku 2009 wypożyczono na zewnątrz 471 książek, a w czytelni udostępniono 1020 książek i 714 czasopism. W ramach wymiany między bibliotekami wypożyczo­ no 18 książek i 2 czasopisma. Na działalność biblioteki naukowej (gromadzenie, opracowanie, udostępnianie, komputeryzacja, wymiana wydawnictw) otrzymaliśmy w 2009 roku dofinansowanie z MNiSW w wysokości 80.213,00 zł. W roku 2009 biblioteka wzbogaciła się o 430 woluminów. Zakupiono 125 wolu­ minów druków zwartych i 19 czasopism. Pozyskano również 52 dary oraz 24 wolu­ miny własnych wydawnictw. Z wymiany zagranicznej pochodziło 150 woluminów od instytucji zagranicznych (zwarte i czasopism) i 59 woluminów z wymiany krajowej. W zamian wysłano 343 woluminy za granicę i 99 woluminów do instytucji krajowych. 31.12.2009 roku zbiory liczyły łącznie 43.628 woluminów, w tym 21.852 woluminów dzieł zwartych, 20.265 woluminów czasopism i 1.511 jednostek zbiorów kartograficz­ nych. Ogólna wartość księgozbioru na koniec 2009 roku wynosiła 293.653,46 zł. Na rok 2010 działalność Biblioteki Naukowej została dofinansowana przez MNiSW w wysokości 61.294,00 zł. Na koniec pierwszego półrocza 2010 roku wartość zbiorów wynosiła 297.590,51 zł, stan posiadania zwiększył się o kolejne 230 woluminy: z wymiany zagranicznej pochodziło 44 woluminów (14 zwartych i 30 czasopism), z wymiany krajowej 17 czasopism, dary to 29 woluminów; wydaw­ nictwa własne stanowiły 4 woluminy. Stan ilościowy biblioteki wynosił na koniec sierpnia 2010 roku 43.361 woluminów. �Kronika 483 W roku bieżącym w czytelni skorzystano z 1093 książek i 440 czasopism, wy­ pożyczono na zewnątrz 149 książek i 5 czasopism, w ramach wypożyczeń między bibliotekami - 10 książek i 2 czasopisma. Biblioteka pozyskuje księgozbiór drogą wymiany, zakupów, darów i wydaw­ nictw własnych PTL. Są to najnowsze i najbardziej wartościowe (czasem kupowane w antykwariatach) publikacj e wyselekcj onowane pod kątem profilu zbiorów biblioteki z dziedziny etnologii, antropologii kulturowej, folklorystyki i nauk pokrewnych. Na bieżąco była prowadzona dokumentacja biblioteczna i finansowa (rejestr przy­ bytków, inwentarze, ewidencja ilościowo-wartościowa). Wszystkie woluminy zosta­ ły skatalogowane, sklasyfikowane do działów (zgodnie z klasyfikacją przedmiotową w działowym układzie zbiorów Biblioteki PTL), a karty katalogowe włączone do katalogów: alfabetycznego, czasopism, etnogeograficznego, działowego i topogra­ ficznego. Prowadzono selekcję książek wpływających z darów, sporządzano wyka­ zy darów, wyceniano tytuły z wymiany. Systematycznie uzupełniano i wymieniano oznakowanie obwolut książek. Publikacje PTL promują polską kulturę tradycyjną oraz świadczą o profilach ba­ dawczych krajowych etnologów. Stałą wymianę wydawnictw Polskie Towarzystwo Ludoznawcze prowadzi ze 121 instytucjami zagranicznymi i 41 krajowymi. Są to instytucje kulturalne i naukowe, przede wszystkim biblioteki uniwersyteckie, towa­ rzystwa naukowe i muzea. Część kontaktów sięga przełomu XIX i XX wieku. Adresy partnerów wymiany są umieszczone na stronie internetowej PTL. Wykaz tytułów otrzymanych drogą wymiany jest przekazywany corocznie do Centralnego Katalo­ gu Zagranicznych Wydawnictw w Bibliotece Narodowej. Dzięki temu informacja o zbiorach dociera do zainteresowanych w całym kraju. Prowadzona jest pełna doku­ mentacja dotycząca wymiany. Wszystkie otrzymane tą drogą publikacje są zewiden­ cjonowane i włączone do ogólnie dostępnych katalogów. Zgodnie z harmonogramem i zakresem planowanych prac była prowadzona pełna dokumentacja dotycząca wymiany (bieżąca ewidencja wpływających tytułów, spo­ rządzanie wykazów wewnętrznych wpływających książek i czasopism, prowadzenie kart wymiany dla każdej instytucji, prowadzenie bieżącej korespondencji z kontra­ hentami - wysyłanie monitów i potwierdzeń otrzymanych książek). Przygotowano wykazy i wyekspediowano książki do naszych partnerów wymiany. Przygotowa­ no do oprawy czasopisma etnograficzne z przełomu XIX i XX wieku. Poddano kon­ serwacji i oprawiono 63 tomy, 81 woluminów. W okresie sprawozdawczym 2009 roku w zakresie komputeryzacji sporządzono zapis publikacji zagranicznych, które otrzymaliśmy w latach 1996-1999, 2008. Wprowadzono do komputerowego kata­ logu dzieła zwarte pozyskane w latach 1996-1999. Archiwum Naukowe Archiwum prowadzi p. Paulina Suchecka. Na bieżąco gromadzone są dokumenty dotyczące historii Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, rękopisy niepublikowa­ nych tekstów z zakresu etnologii, folklorystyki. Na działalność archiwum naukowe­ �484 Kronika go (gromadzenie, opracowywanie, udostępnianie, konserwacja) MNiSW przyznało w roku 2009 dofinansowanie w wysokości 7.400,00 zł. Zbiory archiwum PTL zostały powiększone o kolejne wspomnienia sybirackie oraz o dokumentację naukową i wydawniczą Zarządu Głównego PTL i oddziałów terenowych. Archiwizowane są szczegółowe sprawozdania, jakie oddziały składają co roku ze swej działalności naukowej i popularyzatorskiej. Zbiory sybirackie oraz dokumentacja naukowa i wydawnicza PTL są inwentaryzowane na bieżąco, opisy­ wane i oprawiane w teki. Pozyskane zbiory są udostępniane w czytelni PTL podczas codziennych dyżurów. Korzystają z nich przede wszystkim pracownicy naukowi Uniwersytetu Wrocław­ skiego oraz innych placówek naukowych z kraju i zagranicy (m.in. z Ukrainy, Czech, Rosji). Zbiory są wykorzystywane do opracowywania publikacji, m.in. słownika Et­ nografowie i ludoznawcy polscy oraz książek z serii „Biblioteka Zesłańca”. Groma­ dzone w Archiwum PTL zbiory są wykorzystywane także jako źródło do merytorycz­ nego przygotowania wystaw muzealnych. Zakupiono specjalistyczne, wzmocnione teki kartonowe z tektury bezkwasowej o określonych wymiarach w celu ochrony najstarszych i najcenniejszych zbiorów. Konserwacją (m.in. odkwaszanie, prasowanie, uzupełnianie ubytków) objęto zespół archiwaliów pochodzących z wyprawy do wschodniej Syberii (kraj Goldów i Oroczonów) prof. S. Poniatowskiego. W obecnym stanie materiały te mogą już być udostępniane badaczom. W roku 2009 do archiwum wpłynęły 23 zamówienia na 328 tek, a w roku bieżącym dwa zamówienia na 15 tek. Archiwum powiększa swe zbiory nieprzerwanie od ponad 110 lat. Dofinansowanie na rok 2010 wynosi 5.000,00 zł. Oddziały Towarzystwa W okresie sprawozdawczym zostały zarejestrowane dwa nowe oddziały Polskie­ go Towarzystwa Ludoznawczego: w Białymstoku (prezes - dr Artur Gaweł) oraz w Cieszynie (prezes - prof. Zygmunt Kłodnicki). Obecnie funkcjonuje 18 oddzia­ łów. Przyjęto 60 nowych członków: Oddział Toruń - 4, Oddział Wrocław - 5, Od­ dział Kraków - 8, Oddział Lublin - 4, Oddział Bielsko-Biała - 1, Oddział Śląski - 2, Oddział Cieszyn 11. Oddział Gdańsk - 1, Oddział Północno-Mazowiecki 12, Oddział Łódź - 1, Oddział Białystok 11. Na posiedzeniu ZG jednogłośnie zatwierdzono nową deklarację członkowską Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Sekretarz generalny Jerzy Adamczewski �Kronika 485 PO SIED ZEN IE PLENARNE K O M ITETU N A U K ETN O LO G ICZN Y C H PO LSK IEJ A K A D EM II N A U K , PO ZNA Ń, 18 M AJA 2009 Posiedzenie odbyło się w siedzibie Instytutu im. Oskara Kolberga w Poznaniu. Otworzył je i prowadził według wcześniej przyjętego porządku przewodniczący Ko­ mitetu - prof. Aleksander Posem-Zieliński. Zebranie poświęcono pięciu zespołom zagadnień: przedstawieniu komunikatów, omówieniu bieżących spraw organizacyj­ nych, sprawom interwencyjnym związanym z naukami etnologicznymi, prezentacji tomu wydanego na Kongres IUAES, zapoznaniu się z dorobkiem i pracami Instytutu im. Oskara Kolberga. Ostatnim punktem programu były wolne głosy i wnioski. W ramach komunikatów, przewodniczący poinformował zebranych o organizo­ wanej przez KNE konferencji „Antropologia polityki i polityka w antropologii” oraz o najnowszych wydawnictwach etnologicznych. Mówił również o zakończeniu prac Państwowej Komisji Akredytacyjnej w placówkach kształcenia etnologicznego oraz 0 odbytych i planowanych habilitacjach. Przekazał także wiadomość o wyborze człon­ ka KNE, prof. Michała Buchowskiego, na prezydenta Europejskiego Stowarzyszenia Antropologów Społecznych (EASA) oraz o akceptacji przez Wydział I PAN wniosku Komitetu w sprawie wyboru prof. Zbigniewa Jasiewicza na honorowego przewodni­ czącego KNE. Następnie zwrócono uwagę na odbyte oraz planowane konferencje na­ ukowe (w kraju i za granicą) oraz inne inicjatywy środowiska etnologicznego. W toku dalszych obrad zajmowano się bieżącymi sprawami organizacyjnymi KNE. Na wniosek prof. Doroty Simonides poruszono kwestię zapraszania na po­ siedzenia Komitetu reprezentantów ośrodków etnologicznych nie mających swych przedstawicieli w Komitecie. Podjęto jednogłośnie decyzję o zapraszaniu przedsta­ wicieli ośrodków z Opola i Szczecina. Następnie dr hab. Danuta Penkala-Gawęcka, redaktor naczelna „Ludu”, przekazała informację o dotacji (20.800 zł) dla czasopis­ ma na rok 2009 oraz o tym, że następny tom, w roku 2010, będzie zawierał część tematyczną, poświęconą globalizacji. Prof. Aleksander Posem-Zieliński zapoznał zebranych z kolejnym projektem logo Komitetu. Przewodniczący oraz prof. Miro­ sława Drozd-Piasecka poruszyli kwestię grantów MNiSW; zwrócili uwagę na to, że w ostatnim konkursie etnolodzy nie złożyli wielu wniosków. Omówiono także listę rankingową czasopism etnologicznych: po sześć punktów otrzymują teksty za­ mieszczone w „Ludzie”, „Literaturze Ludowej”, „Sprawach Narodowościowych” 1 „Etnografii Polskiej”, a po cztery - w czasopiśmie „Ethnologia Polona”. W tym kontekście, przewodniczący odczytał memoriał przygotowany przez slawistów i ro­ zesłany do placówek humanistycznych w sprawie bieżącej sytuacji nauk humani­ stycznych z prośbą o akceptację i uzupełnienia. W dyskusji prof. Zbigniew Jasiewicz zaproponował podjęcie uchwały wspierającej memoriał; tezy w nim zawarte zyskały aprobatę członków Komitetu. W dalszej kolejności zebrani zapoznali się z uchwałą Polskiej Akademii Umiejętności w sprawie rozwoju humanistyki polskiej, a także poparli propozycję Prezydium KNE skierowania do Wydziału I PAN wniosku o po­ wołanie nagrody im. Bronisława Malinowskiego z zakresu etnologii. �486 Kronika Przechodząc do spraw interwencyjnych, przewodniczący podziękował za od­ dźwięk na apel w sprawie wniosku dotyczącego zmiany nazwy dyscypliny. KNE dysponuje już kompletem dokumentów, w oparciu o które będzie można ponownie czynić starania. Ustalono, aby stosowny wniosek (przygotowany przez przewodni­ czącego) przedstawić na zebraniu plenarnym Wydziału I PAN, a dopiero potem Cen­ tralnej Komisji, Radzie Głównej i Ministerstwu Szkolnictwa Wyższego. Poddano również dyskusji materiały Fundacji „Perspektywy” dotyczące definicji etnografa i jego zawodowej sylwetki. Następnie prof. Lech Mróz zaprezentował książkę Exploring Home, Neighbou­ ring and Distant Cultures, przygotowaną na kongres International Union of Anthro­ pological and Ethnological Sciences w Chinach w 2009 roku. W kolejnej części zebrania dyrektor Instytutu im. O. Kolberga, mgr Jan Pałka, wprowadził zebranych w zagadnienia formalno-finansowe Instytutu, podkreślając, że jest on kontynuacją Redakcji Dzieł Wszystkich O. Kolberga przy Polskim Towa­ rzystwie Ludoznawczym. Instytut ten, aby móc kontynuować prace, musiał usamo­ dzielnić się w 1998 roku. Finanse na działalność wydawniczą, o które co roku trzeba zabiegać, pochodząz Ministerstwa Kultury i Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyż­ szego. Aktualny budżet roczny na całość potrzeb Instytutu wynosi około 300 tys. zł. Dotychczasowy dorobek placówki to wydanie 82 tomów dzieł Oskara Kolberga. Ze­ spół składa się z ośmiu osób (muzykologów, folklorystów, polonistów, etnologów), zatrudnionych na niepełnych etatach. Bieżące zadania polegają przede wszystkim na: 1. kontynuacji rozpoczętych prac i przygotowywaniu indeksów do dzieł Kolberga, 2. opracowywaniu edytorskim nagrań muzycznych ze zbiorów Sobieskich, 3. opra­ cowywaniu archiwum muzycznego zgromadzonego w Muzeum Archidiecezjalnym. W szczegółowe zagadnienia związane z bieżącymi pracami wprowadziła zebranych mgr Agata Skrukwa. W dyskusji podkreślano iście benedyktyński trud włożony przez pracowników w opracowanie tomów dzieł Kolberga. Zgromadzeni byli pełni podziwu i uznania dla dorobku zespołu, zwracano uwagę na dokumentacyjny walor tych wydawnictw, zasta­ nawiano się także nad projektowanym terminem zakończenia prac nad dziełami Kol­ berga. Mówiono też o ich percepcji i odbiorcach w całej Europie, a także w Bibliotece Kongresu USA, ale przede wszystkim w Polsce, co spowodowało, że część dzieł zosta­ ła już zamieszczona w Internecie, by dostępność do nich była coraz szersza. W końcowej części zebrania prof. Zygmunt Kłodnicki zaprosił członków Komi­ tetu na posiedzenie plenarne do Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uni­ wersytetu Śląskiego w Cieszynie w 2010 roku, aby można było zapoznać się z pra­ cami związanymi z Polskim Atlasem Etnograficznym, ocenić te prace i uczestniczyć w dyskusji nad wskazaniem dalszej drogi działalności pracowni atlasowej. Zamykając posiedzenie, przewodniczący zasugerował Łódź lub Warszawę jako miejsce jesiennego posiedzenia Komitetu. Ponadto poinformował zebranych o stara­ niach podjętych w celu pozyskania środków dla przeprowadzenia ekspertyzy doty­ czącej „Oceny systemu i praktyki kształcenia etnologicznego (antropologicznego)”. Ryszard Vorbrich �Kronika 487 PO SIED ZEN IE PLENARNE K O M ITETU N A U K ETN O LO G ICZN Y C H PO LSKIEJ A K A D EM II N A U K , WARSZAWA, 20 LISTOPADA 2009 Posiedzenie odbyło się w siedzibie Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Otworzył je przewodniczący KNE - prof. Aleksander Posem-Zieliński, na wstępie informując zebranych o śmierci dr Anny Kowalskiej-Lewickiej, byłej członkini Komitetu, i prosząc o uczczenie minutą ciszy pamięci Zmarłej. Następnie pogratulował prof. Zbigniewowi Jasiewiczowi otrzymania (decyzją Prezydium PAN) godności honorowego przewodniczącego Komitetu. Posiedzenie poświęcone było następującym zagadnieniom: przedstawieniu ko­ munikatów, omówieniu bieżących spraw organizacyjnych Komitetu, prezentacji wi­ zji muzeum etnograficznego w XXI wieku (w związku z planami rozwojowymi Pań­ stwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie), omówieniu nowych możliwości działań w ramach antropologii rozwoju (w kontekście instytucjonalnych i prawnych ram programu „polskiej pomocy” MSZ RP). Ostatnim punktem programu były wol­ ne głosy i wnioski. W części poświęconej komunikatom, przewodniczący oraz członkowie Komi­ tetu zaprezentowali najnowsze publikacje etnologiczne, przedstawili sprawozdania i przekazali refleksje o krajowych i międzynarodowych konferencjach naukowych, w tym o kongresie International Union of Anthropological and Ethnological Scien­ ces w Kunming w Chinach (prof. prof. M. Buchowski i J.S. Wasilewski), Kongresie Amerykanistycznym w Meksyku (prof. A. Posem-Zieliński), konferencji „Anthropology of Europe - what is it and how should it be practised?” i posiedzeniu komitetu wykonawczego European Association of Social Anthropologists (EASA) w Poznaniu (prof. M. Buchowski), konferencji KNE, IEiAK UAM i Instytutu Archeologii i Etno­ logii PAN w Poznaniu „Antropologia polityki i polityka w antropologii” w Będlewie (prof. A. Posem-Zieliński), konferencji PTL o Polonii (prof. M. Buchowski), konfe­ rencji Komisji Antropologii Miasta KNE „Lato w mieście” i konferencji dedykowa­ nej prof. Kazimierze Zawistowicz-Adamskiej (prof. B. Kopczyńska-Jaworska) oraz 0 konferencji poświęconej prof. Jackowi Olędzkiemu. Następnie prof. Mirosława Drozd-Piasecka omówiła propozycję przekształcania instytutów PAN w centra badawcze, a prof. Michał Buchowski poinformował o po­ wstaniu Centrum Badań Migracyjnych w Instytucie Etnologii i Antropologii Kultu­ rowej UAM. Dyskutowano też na temat trudnej sytuacji szczecińskiej Katedry Et­ nologii i Antropologii Kulturowej, próbach otwarcia kierunku etnologia w filii KUL w Tomaszowie Lubelskim oraz o inicjatywie powołania etnologii na Uniwersytecie Gdańskim. Omawiając sprawy bieżące KNE, przewodniczący poddał dyskusji kolejną pro­ pozycję logo Komitetu, poinformował o ostatecznej zawartości 93. tomu „Ludu” oraz o możliwości opublikowania materiałów z konferencji „Antropologia polityki 1 polityka w antropologii”. Następnie powiadomił zebranych o otrzymaniu dotacji na wykonanie zaplanowanej ekspertyzy „Ocena systemu i praktyki kształcenia et­ �488 Kronika nologicznego (antropologicznego) na polskich wyższych uczelniach w latach 2004­ -2009” oraz zaawansowaniu prac z tym związanych. Poinformował też o powstaniu zespołów integracyjnych, grupujących poszczególne komitety i mających służyć jako zespoły eksperckie, co nie spowoduje likwidacji komitetów. W tym kontekście dla KNE właściwy jest Zespół Nauk o Kulturze i Sztuce, którego przewodniczącym został prof. Aleksander Posem-Zieliński. Szefowie poszczególnych zespołów tworzą zespół „megaekspercki” pod przewodnictwem prof. Andrzeja Wiatraka. Przewodniczący Komisji Etniczności KNE i Komisji do Badania Kultury Ludo­ wej w Karpatach KNE przedstawili następnie nowe składy Komisji, które zostały zaaprobowane. W dalszej części zebrania dyrektor Państwowego Muzeum Etnograficznego, dr Adam Czyżewski, przedstawił historię budynku i obecności w nim Muzeum, za­ rysował program modernizacji Muzeum do 2012 roku i wskazał na priorytety w jego rozwoju, omówił wykorzystanie środków finansowych, zmiany organizacyjne i prze­ strzenne, realizację kolejnych projektów oraz inne problemy (kadrowe, związane z remontem itp.). Poinformował też o odbytych konferencjach muzealnych i zapla­ nowanej konferencji międzynarodowej „Experimental religion” w 2010 roku. Na zakończenie zapoznał zebranych z pierwszym numerem nowego czasopisma muze­ alnego „Etnografia Nowa”. W dyskusji poruszano zagadnienia relacji Muzeum z or­ ganem założycielskim (Urzędem Marszałkowskim) oraz kształtu wystawy planowa­ nej na otwarcie zmodernizowanego Muzeum. Następnie prof. Ryszard Vorbrich zapoznał zebranych z publikacjami, powsta­ łymi w rezultacie projektu „Pokaż mi swój świat - pokaż mi swoją szkołę”, oraz omówił zagadnienia związane z realizacją projektów rozwojowych w kontekście nowych możliwości działań w ramach konkursów na projekty finansowane przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Kontynuacją tych działań ma być zaplanowana na jesień 2010 roku konferencja KNE „Rozwój a kultura”. W wolnych głosach poruszono następujące kwestie: 1. prof. Lech Mróz poin­ formował zebranych, że w czerwcu 2010 roku odbędzie się w Warszawie konfe­ rencja towarzysząca obchodom jubileuszu 75-lecia etnologii warszawskiej; 2. prof. Zygmunt Kłodnicki zwrócił uwagę, że została powołana specjalna komisja do oceny instytutów i zasugerował, aby wystosować pismo w sprawie utrzymania ocen UKA i PKA; 3. prof. Elżbieta Tarkowska powiadomiła o powstaniu centrum bibliograficz­ nego. Ryszard Vorbrich �Kronika 489 M IĘDZY NA ROD OW A KO N FEREN CJA „WHAT IS A N TH R O PO LO G Y OF EU ROPE AN D H O W SHOULD IT BE PR A CTIC ED ?”, PO ZNA Ń, 15-16 PAŹDZIERNIKA 2009 Na międzynarodową konferencję poświęconą praktykowaniu antropologii w Eu­ ropie przybyło do Poznania 47 antropologów z 18 krajów: Austrii, Czech, Danii, Francji, Hiszpanii, Islandii, Izraela, Litwy, Niemiec, Polski, Portugalii, Słowacji, Słowenii, Szwajcarii, Szwecji, USA, Węgier i Wielkiej Brytanii. Główni organiza­ torzy, poznańscy antropolodzy z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uni­ wersytetu im. Adama Mickiewicza, zaprosili do współpracy naukowców z krajów Grupy Wyszehradzkiej, reprezentujących Instytut Etnologii Słowackiej Akademii Nauk w Bratysławie, Instytut Etnologii Węgierskiej Akademii Nauk w Budapeszcie oraz Wydział Nauk Społecznych Uniwersytetu w Pardubicach. Temat tego spotkania miał, w zamierzeniu, sprowokować debatę nad aktualną kondycją antropologicznych studiów europejskich, odsłonić ich zaplecze teoretyczne i metodologiczne i skłonić do, chociażby częściowej, odpowiedzi na kluczowe pytanie: czy w ogóle można mó­ wić o antropologii Europy? Jak się okazało, w ocenie zarówno organizatorów, jak i wielu uczestników, konferencja jedynie wstępnie zarysowała powyższe problemy. Co zatem przyniosły dwudniowe obrady? To pionierskie spotkanie ujawniło przede wszystkim dwie kwestie. Pierwsza z nich dotyczy aktualnych zainteresowań kulturami europejskimi, wzbogaconych o refleksję nad rolą antropologii we współczesnym świecie. Druga to deklarowana potrzeba zacieśnienia współpracy pomiędzy poszczególnymi instytucjami antropolo­ gicznymi w Europie. Konferencja stworzyła pole do wymiany doświadczeń badaw­ czych uczestników, również dzięki osobistym spotkaniom z ludźmi będącymi auto­ rytetami w dyscyplinie, a znanymi często jedynie z publikacji naukowych. W tym sensie można zaliczyć ją do istotnych wydarzeń naukowych, mimo że pod względem merytorycznym nie w pełni spełniła oczekiwania organizatorów. Badania antropologiczne (etnologiczne) prowadzone w Europie posiadają swoją stosunkowo długą historię. Od ponad dziesięciu już lat są też organizowane między­ narodowe konferencje poświęcone specyfice antropologicznych badań europejskich. Jednakże, j ak pokazują publikacje stanowiące pokłosie owych spotkań bądź też efekt indywidualnych zainteresowań etnologów, dotąd nie podjęto próby kompleksowej odpowiedzi na pytanie, czy można mówić, a jeśli tak, to w jakim zakresie koncepcyjno-metodologicznym, o antropologii Europy. Kwestia ta wydała się organizatorom zasługującą na zainteresowanie, tym bardziej, jeśli wziąć pod uwagę warunki poli­ tyczne Europy po drugiej wojnie światowej. Zadecydowały one o rozwoju naszej dyscypliny w poszczególnych krajach i przyczyniły się do powstania krzywdzących stereotypów na temat „gorszych badaczy ze Wschodu” i „lepszych z Zachodu” tych, których wyłącznym udziałem są osiągnięcia teoretyczne. Mając w pamięci ten kontekst, możemy w treści zaprezentowanych wystąpień wyodrębnić kilka ważnych �490 Kronika wątków. Odnoszą się one nie tylko do konsekwencji wspomnianych podziałów poli­ tycznych i ich związków z rozwojem myśli antropologicznej, ale także do problema­ tyki podejmowanej w ramach studiów europejskich. Należy podkreślić, że wyodrębnienie zakresu badawczego antropologii Europy napotyka na problemy związane z samym pojęciem Europy, ze statusem danych etnograficznych i ich interpretacją. Tę kwestię podjęto w ramach sesji plenarnej „Anthropology Transcending Europę”, którą prowadził Michał Buchowski (UAM w Poznaniu). Według Chrisa Hanna (Instytut Antropologii Społecznej Maxa Plan­ cka w Halle), antropologia Europy, która ma zajmować się określonym „areałem kulturowym”, powinna rozstrzygnąć zasadność jego granic. W perspektywie long duree, Europę wiąże bowiem szereg podobieństw z Azją i Afryką Północną. Ponadto subdyscyplina ta musi uporać się z problemem, jakim jest szczególny status danych etnograficznych, pozyskiwanych zawsze w lokalnych warunkach. Zwrócono na to uwagę w drugiej sesji plenarnej: „Getting Knowledge”, pod przewodnictwem Ulfa Hannerza (Uniwersytet w Sztokholmie). Jak stwierdziła Kirsten Hastrup (Uniwersy­ tet w Kopenhadze), wszelka generalizacja czerpiąca z tego rodzaju empirii powinna być wynikiem głębokiego namysłu, gdyż wiedza zdobywana „lokalnie” przez antro­ pologa nabiera różnych znaczeń. Tak jest między innymi w przypadku badań nad mi­ grantami, na co zwrócił uwagę Werner Schiffauer (Uniwersytet Europejski Viadrina we Frankfurcie nad Odrą), odwołując się do przykładu wyznawców islamu w Niem­ czech. Rekonstruują oni swoje praktyki kulturowe w zupełnie nowym kontekście, tak by zachować własną tożsamość. Badający ich antropolog musi uwzględnić ten fakt i przyjąć założenie, że jego wiedza na ten temat, choć pozostaje „lokalna”, to jednak nabiera innego znaczenia. Jest jakby „od-miejscowiona”, czyli pozbawiona pierwot­ nego kontekstu, w którym funkcjonowali imigranci, zanim przybyli do obcego kraju. I chociaż w pracę antropologa jest wpisana zgoda na nieustanne kwestionowanie sensu zdobywanej przez niego wiedzy o Innych, to nie należy poprzestawać na ta­ kich stwierdzeniach. Nauka nasza, by nie stracić swej mocy eksplanacyjnej i dalej się rozwijać, musi przestać być tak silnie samokrytyczna i skuteczniej współpraco­ wać z innymi dyscyplinami. Zagadnienia te podniesiono w ramach dwóch sekcji: „Against Old Hierarchies of Knowledge”, którą moderowała Helena Wulff (Uniwer­ sytet w Sztokholmie) i „Towards a New Anthropology of Europę?” prowadzonej przez Rajko Murśica (Uniwersytet w Lublanie). Kolejny wątek refleksji miał charakter ideologiczny i postulatywny. Pojawił się w kilku wystąpieniach prezentowanych aż w czterech sekcjach. Z jednej strony, uwy­ puklono negatywne skutki polityczne, do których przyczyniła się refleksja antropo­ logiczna. Antropolodzy bowiem nie tylko stworzyli nacjonalistycznie zorientowane etnologie, ale także ułatwili ekspansję kolonializmu. Z drugiej strony, dostrzeżono fakt, że chociaż dorobek tak zwanych antropologii narodowych stanowi cenne źródło wiedzy o kulturach Europy, to jest on pomijany na rzecz „wielkich” tradycji an­ tropologicznych. Na przykład w sekcji „Building Knowledge”, prowadzonej przez Hastrup, Tomasz Rakowski (Uniwersytet Warszawski) wskazał na mało znany, ale jakże inspirujący kapitał wiedzy etnograficznej Jacka Olędzkiego. Jak postulował Buchowski, należy więc włączyć „lokalne” antropologie do głównego nurtu dyscy­ �Kronika 491 pliny. Natomiast według Marcina Lubasia (Uniwersytet Jagielloński w Krakowie) i Hany Cervinkovej (Dolnośląska Szkoła Wyższa we Wrocławiu) prezentujących referat w sekcji „Europe in the Field: Daily Life in Past and Present”, którą kiero­ wał Mihaly Sarkany, antropolodzy powinni aktywnie działać na rzecz społeczno­ ści, między innymi w krajach post-socjalistycznych. Takie zaangażowanie badaczy wpisywałoby się zatem w hasło world-building anthropology zaproponowane przez Hannerza, kiedy nawoływał do konstruowania „lepszego: nie-nacjonalistycznego i nie-imperialnego świata”. Zasadność takiej ideologizującej i zaangażowanej posta­ wy potwierdziła w swym wystąpieniu Alexandra Schwell (Uniwersytet w Wiedniu) występująca w sekcji „Crossing European Borders: Exploring European Margines” moderowanej przez Annę Horolets (Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej w War­ szawie). Schwell przytoczyła przykład opisuj ący, jak dla celów politycznych manipu­ lowano wyobrażeniami Austriaków na temat „niebezpiecznej Europy Wschodniej”, aby wzmacniać lub osłabiać ich poczucie bezpieczeństwa. Kreowanie negatywnych stereotypów na temat Zachodu i Wschodu to element realiów, w jakich przyszło się rozwijać lokalnym etnologiom, na przykład na Węgrzech, Słowacji czy w Polsce, które budowały swój potencjał w epoce komunizmu i po jego obaleniu. Problem ten pojawił się między innymi w referatach László Ktirtiego (Uniwersytet w Miszkolcu), Borsosa Balazsa (Węgierska Akademia Nauk w Budapeszcie), Janusza Barańskiego (UJ w Krakowie), Zofii Sokolewicz (UW) i Anny Ostrowskiej (Centrum Europej­ skie w Warszawie), którzy uczestniczyli we wspominanych już sekcjach: „Towards a New Anthropology of Europe?” i „Against Old Hierarchies of Knowledge”. Pre­ zentujący zwracali uwagę na obecną w historii rozwoju ich rodzimych etnologii dychotomię Wschód - Zachód. Zgodnie z nią, zachodnia myśl antropologiczna in­ spirowała dokonania „wschodnich” etnologii, a jednocześnie była traktowana jako „niedościgniony ideał”. Trzeci wątek, widoczny najbardziej w dwuczęściowej sekcji „Anthropology at Home and Abroad”, kierowanej kolejno przez Juraja Podobę (Słowacka Akade­ mia Nauk w Bratysławie) i Janinę Wedel (Uniwersytet George’a Masona w Fairfax County, USA) dotyczył zagadnień związanych z pojęciami antropologii „u siebie” („w domu”) i „za granicą”. Podjęto go także w sekcji „Ethnographer’s Identity: Betwixt and Between”, prowadzonej przez Andresa Barrerę-Gonzalesa. W referatach podkreślano, że antropolog w czasie badań odczuwa „obcość” lub „czuje się swoj­ sko”, w dużej mierze w zależności od tego, jak jest traktowany przez badanych. Tym samym zdekonstruowano i zrelatywizowano założenie wpisane w te pojęcia, że to, co bliskie („w kraju”), jest bardziej zrozumiałe dla badaczy niż to, co dalekie („za grani­ cą”). Na poczucie obcości wskazywały doświadczenia między innymi Szwedki w Ir­ landii (Wulff), Rumuna na Kubie (Marian-Viorel Anastasoaie, University College w Londynie), Portugalki w Hiszpanii (Maria de Fatima Amante, Uniwersytet Tech­ niczny w Lizbonie) czy Polaka w Brukseli (Paweł Lewicki, Uniwersytet Humboldtów w Berlinie). Natomiast amerykańska antropolożka Wedel stwierdziła, że przeżywa­ nie przez nią sytuacji wyobcowania w czasie badań w Europie Środkowo-Wschod­ niej posłużyło jej do konceptualizacji badań systemów władzy w USA. „Obco” czuli się niejednokrotnie także ci, którzy prowadzili badania terenowe w kraju, w którym �492 Kronika się urodzili i gdzie mieszkają. Twierdzili oni, że „dom” to kategoria stopniowalna i relatywna, która sama w sobie nie zawiera żadnej wyjątkowej eksplanacyjnej tre­ ści i jest wtórna wobec opozycji swój/obcy. Ponadto, odwołując się do własnych doświadczeń terenowych, Dan Podjed (Uniwersytet w Lublanie), współpracujący ze słoweńską organizacją monitorującą ptaki, Mariusz Filip (UAM w Poznaniu), badający polską organizację neopogańskich nacjonalistów i Agnieszka Chwieduk (UAM w Poznaniu), zajmująca się polskim biurem matrymonialnym, dowodzili, że w przypadku wspólnej tożsamości narodowej antropologa i badanych, granicę ob­ cości wyznacza kultura grupy społecznej (w ramach szerszej kultury narodowej), z którą identyfikują się badani. Potwierdziła to także Jessica Robbins (Uniwersytet w Ann Arbor, Michigan, USA), prowadząca badania wśród osób starszych, i Dong Ju Kim (Uniwersytet w Ann Arbor, Michigan, USA), eksplorujący środowisko rolni­ ków. Analogicznych wniosków dostarczyło też wystąpienie Grażyny Kubicy-Heller (UJ w Krakowie) w ramach sekcji „Europę in the Field: Ethnicity”, której przewod­ niczył Aleksander Posem-Zieliński (UAM w Poznaniu), na temat korespondencji między spolonizowanym Żydem Feliksem Grossem i Bronisławem Malinowskim. W referatach nie pominięto motywu „domu” pojmowanego jako bliskość społecz­ no-kulturowa pomiędzy antropologiem a badanymi. Może ona czasem prowadzić, jak zauważył Thomas K. Schippers (Instytut Etnologii Śródziemnomorskiej i Po­ równawczej w Aix-en-Provence), występujący w sekcji „Buliding Knowledge”, do swoistej „ślepoty” tubylczego antropologa i unikania analizy określonych tematów. Czwarty wątek dotyczył konkretnych przypadków badań antropologicznych w Eu­ ropie, które dotyczyły głównie zagadnień etniczności oraz migracji (sekcja „Europę in the Field: Ethnicity”). Tu warto przywołać wystąpienia na temat tożsamości naro­ dów bezpaństwowych. Ewa Nowicka-Rusek (UW) wskazała na przykład Wołochów/ Aromunów i Romów/Cyganów, Karolina Bielenin-Lenczowska (UW) na macedoń­ skich Torbeszów, zaś Frań Markowicz (Uniwersytet Ben-Guriona w Beersheva, Izra­ el) na problem Żydów w kontekście relacji serbsko-chorwackich. W ramach studiów migracyjnych, głównym punktem zainteresowania okazali się Polacy i Litwini. Anna Wojtyńska (University of Iceland) skoncentrowała się na naszych rodakach wyjeż­ dżających do Islandii, a Anna Horolets (SWPS w Warszawie) na podróżujących do byłego Związku Radzieckiego. Natomiast Vytis Ciubrinskas (Uniwersytet Vytautasa Magnusa w Kownie) omówił różnice między tożsamością Litwinów mieszkających w Stanach Zjednoczonych od XIX wieku i tych, którzy przyjechali tam w ciągu kilku ostatnich dziesięcioleci. Ostatni z wątków, pojawiający się w kilku sekcjach, dotyczył różnych zagadnień, które podejmowano, próbując uchwycić „kulturę Europy”. Między innymi Lucia Orviskâ (Uniwersytet we Fryburgu) poruszyła kwestie zaufania społecznego do krajów byłego bloku socjalistycznego w kontekście globalnych rynków finansowych i kry­ zysu ekonomicznego, a Agnieszka Kościańska (UW) wespół z Aniką Kinez (Uniwer­ sytet Europejski Viadrina we Frankfurcie nad Odrą) omówiły relacje władzy w Euro­ pie w perspektywie studiów nad płcią kulturową i seksualnością. Powyższy przegląd treści konferencji sugeruje, w jaki sposób można by obecnie rozumieć zakres badawczy antropologii Europy. W tym sensie spotkanie w Poznaniu �Kronika 493 należy uznać za niewątpliwe wydarzenie, którego uczestnicy zaprezentowali boga­ ctwo przykładów z badań, pomysłów i postulatów. Niedosyt budzi jednak brak wyraź­ nej odpowiedzi, na czym miałaby polegać metodologia w ramach tej subdyscypliny. W wystąpieniach przyjmowano bowiem najczęściej postawę krytyczno-postulującą, ale w odniesieniu do całości dyscypliny. Na przykład atrakcyjnie brzmiące postulaty odnośnie do tego, jak powinna wyglądać „nowa twarz antropologii” wzbogacona 0 wkład lokalnych antropologii nie zostały poparte propozycjami ich realizacji. Nie wiadomo też, jak należałoby osiągnąć skuteczniejszą współpracę z przedstawicie­ lami innych dyscyplin, ani jak antropolodzy powinni postępować, aby przyczyniać się do tworzenia „lepszego świata”, tym bardziej w ramach badań europejskich. Wy­ raźnie zabrakło też odpowiedzi na pytanie, czy osiągnięcia lokalnych antropologii tworzą taki kapitał wiedzy, który można by jednoznacznie określić mianem antro­ pologii Europy. Ponadto otwartą kwestią pozostaje, na ile i na jakich zasadach, przy oczywistych konsekwencjach długotrwałej wzajemnej izolacji na polu naukowym 1 społecznym, jesteśmy teraz w stanie pokonać obustronne uprzedzenia i autentycz­ nie współpracować. Niemniej, jeśli wierzyć deklaracjom uczestników, ich potrzeba współpracy powinna zaowocować dalszym rozwojem refleksji nad głównym proble­ mem tej konferencji. Agnieszka Chwieduk, Mariusz Filip, Katarzyna Chlewińska K O N FEREN CJA M ED ICA L A N TH R O PO LO G Y STUDENT N E TW O R K EASA, BERLIN, 11-12 LU TEGO 2010 Młodzi antropolodzy dyskutowali w Berlinie nad problemami antropologii me­ dycznej. Było to pierwsze spotkanie Medical Anthropology Student Network, któ­ rą utworzono podczas konferencji European Association of Social Anthropologists (EASA) w Lublanie w 2008 roku jako „odgałęzienie” Medical Anthropology Net­ work, istniejącej od roku 2006. Sieć młodych antropologów medycznych w ciągu niespełna półtorarocznej działalności zgromadziła ponad 150 członków z 15 krajów Europy. Pierwsze spotkanie grupy, którego gospodarzem był Institut für Ethnologie, Freie Universität Berlin, stworzyło możliwość osobistego poznania się jej członków oraz nawiązania szerszej współpracy. W konferencji wzięło udział 40 doktorantów, stu­ dentów ostatnich lat studiów magisterskich oraz młodych doktorów. Najliczniejsi byli uczestnicy z Niemiec, a zaraz za nimi znalazła się trzyosobowa reprezentacja z Polski. Obecni byli również studenci i młodzi naukowcy z Austrii, Czech, Danii, Francji, Hiszpanii, Holandii, Wielkiej Brytanii, Włoch, a nawet Ugandy. Słowa uzna- �494 Kronika nia należą się organizatorkom spotkania, Susan Huschke z Freie Universität Berlin oraz Claire Beaudevin z Université Paul Cézanne Aix-Marseille, które pełniąfunkcję reprezentantek sieci od jej powstania. Blisko połowa uczestników konferencji prezentowała swoje dokonania badaw­ cze podczas sesji plenarnych, które zostały podzielone na pięć paneli. Ich tematyka skupiała się wokół tematów: 1. pluralizm medyczny, 2. metodologia i etyka w pra­ cy terenowej, 3. problemy zdrowia wśród imigrantów, 4. płeć kulturowa a zdrowie, 5. antropologia produktów farmaceutycznych i biotechnologie medyczne. Program był bardzo napięty. Każdy referent miał do dyspozycji 15 minut na zaprezentowanie swojego tematu, a zaplanowane częste dyskusje stwarzały możliwość wymiany opi­ nii między uczestnikami, którą kontynuowano także w kuluarach. Różnorodność tematyczna referatów świadczy o bogactwie zagadnień podejmo­ wanych w ramach antropologii medycznej, która w ostatniej dekadzie przeżywa roz­ kwit, szczególnie w krajach anglojęzycznych. Już pierwszy panel wyraźnie pokazał, że subdyscyplina ta daje możliwości korzystania z wielu perspektyw teoretycznych. W szerokim spektrum poruszonych tematów badawczych wyróżniały się dwa wio­ dące - problematyka zdrowia psychicznego oraz płodności i zdrowia reprodukcyj­ nego. Wśród prezentacji odwołujących się do badań nad zdrowiem psychicznym po­ ruszono temat zarówno medycznego, jak i społecznego konstruowania wizerunku osób uważanych za dotknięte chorobą psychiczną, na przykład pacjentów z anorek­ sją. Pojawiło się pytanie o etykę i metody badań etnograficznych prowadzonych na oddziałach psychiatrycznych. Podniesiono także problem przeprowadzania przez niektóre koncerny farmaceutyczne intensywnych promocji leków wśród lekarzy psy­ chiatrów. Problematyka zdrowia reprodukcyjnego, ściśle spleciona z tematyką gen Jer stu­ dies, pojawiała się przede wszystkim w licznych prezentacjach poświęconych HIV/ /AIDS. W wystąpieniach omawiano także zagadnienia z zakresu genetyki oraz kwe­ stie technik rozrodu wspomaganego medycznie. Dyskutowano również na temat pro­ gramów, których celem jest ograniczenie płodności mniejszości etnicznych: Romów na Słowacji oraz ludności indiańskiej w Meksyku. Wiele uwagi poświęcono także zagadnieniom z zakresu zdrowia publicznego i biomedycyny. Opisy funkcjonowania opieki zdrowotnej obrazowały jej splecenie z kontekstem kulturowym, powiązania z religią, uwikłanie w relacje władzy i za­ leżność od prawodawstwa danego państwa. Rozpatrywano również wpływ rynku farmaceutycznego. Niezwykle ważny wydał się uczestnikom temat relacji między migracjami a zdrowiem i jego ochroną. Nie zabrakło także rozważań na temat uzdro­ wień w kontekście praktyk religijnych. Toczyły się dyskusje nad charakterem subdyscypliny, jaką jest antropologia me­ dyczna, zastanawiano się nad jej metodologią i stosowanymi technikami badawczy­ mi. Rozważano, czym jest teren badawczy w różnych kontekstach - „domowym”, własnym oraz egzotycznym, obcym. Większość dyskutowanych podczas konferencji tematów dotyczyła Europy, ale prezentowano również wyniki badań prowadzonych �Kronika 495 w krajach położonych na różnych kontynentach (Meksyk, Tanzania, Turcja, Ugan­ da). Dzięki mniej oficjalnej formule spotkania, w którym uczestniczyli wyłącznie mło­ dzi badacze, możliwa była swobodna prezentacja postępów prac badawczych znaj­ dujących się na różnym stopniu zaawansowania. Stworzyło to doskonałą platformę wymiany doświadczeń między badaczami. W rozmowach kuluarowych zajmowano się między innymi praktycznymi problemami związanymi ze studiami doktorancki­ mi, prowadzeniem badań i pisaniem rozprawy doktorskiej, jak i perspektywami za­ wodowymi. Omawiano podobieństwa i różnice w sytuacji młodych badaczy z róż­ nych krajów europejskich. Warto wspomnieć, że do uczestnictwa w końcowej części konferencji zaproszo­ no dwie brytyjskie antropolożki, które przeprowadziły inspirujące warsztaty na temat „Careers in Applied Medical Anthropology”. Młodzi badacze, którzy swoją karie­ rę pragną wiązać z antropologią, dowiedzieli się o możliwościach podjęcia pracy w zawodzie poza uniwersytetem. Dr Rachel Gooberman-Hill z University of Bristol i dr Kathryn Tomlinson z Ministerstwa Obrony, reprezentujące Network of Applied Anthropologists (w ramach Association of Social Anthropologists of the UK and Commonwealth - ASA), omówiły różne możliwości zatrudnienia dostępne antropo­ logom. Warsztaty miały pokazać, w jakich dziedzinach mogą pracować osoby dys­ ponujące wiedzą i umiejętnościami nabytymi podczas studiów antropologicznych, a szczególnie - specjalizujące się w badaniach z zakresu medycyny. Przedstawiono placówki, w których istnieje zapotrzebowanie na pracowników z wykształceniem antropologicznym i doświadczeniem w prowadzeniu badań terenowych. Warsztaty zamknęła ożywiona dyskusja, w której podniesiono między innymi kwestie etyczne antropologii stosowanej. Doktoranci z Polski, Czech, ale również z Francji, zwrócili uwagę na niewielką popularność antropologii w swoich krajach, co powoduje, że potencjalni pracodawcy nie są świadomi, czym zajmują się antropolodzy i dlaczego warto ich zatrudniać. Oprócz zagadnień stricte merytorycznych, sporo uwagi poświęcono wypraco­ waniu koncepcji dalszego rozwoju sieci. Podjęto decyzję o zmianie nazwy, gdyż poprzednia nie określała wyraźnie adresatów. Od marca 2010 roku sieć oficjalnie nosi nazwę Medical Anthropology Young Scholars (MAYS). Najważniejszym jej za­ daniem jest utworzenie platformy wymiany doświadczeń, ułatwienie przepływu in­ formacji na temat konferencji, seminariów i warsztatów poświęconych antropologii medycznej, a także stypendiów czy grantów badawczych. Na razie temu celowi słu­ ży grupa dyskusyjna dostępna pod adresem http://www.groups.google.pl/group/StuMedAnth-EASA. Członkowie MAYS będą mieli również okazję do regularnych spotkań. Uzgod­ niono, że kolejne konferencje będą się odbywały co dwa lata w różnych uniwersy­ tetach europejskich, a także ustalono zmianę formuły spotkań. Sesje plenarne będą w przyszłości skrócone, służąc głównie omówieniu spraw dotyczących funkcjono­ wania sieci. Referaty mająbyć natomiast prezentowane w trakcie kilku równoległych warsztatów tematycznych. Dzięki temu poszczególne prezentacje będą dłuższe, znaj­ dzie się również więcej czasu na dyskusje w gronie osób szczególnie zainteresowa­ �496 Kronika nych konkretnym tematem. Podniesiono także kwestię miejsca kolejnego spotkania. Wstępnie uzgodniono, że odbędzie się ono w Polsce (prawdopodobnie w Instytucie Kultury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego), z uwagi na stosunkowo liczną repre­ zentację z naszego kraju na konferencji w Berlinie. Ten ostatni fakt świadczy o ros­ nącym w ostatnich latach zainteresowaniu antropologią medyczną w Polsce. Mamy nadzieję, że zorganizowanie spotkania MAYS w naszym kraju zmotywuje kolejnych młodych polskich antropologów do podjęcia badań nad zdrowiem, chorobą i opieką medyczną. Małgorzata Anna Charyton, Michał Kocikowski, Anna Hełena Wądołowska M IĘDZY NA ROD OW A K O N FEREN CJA NAUKOW A „POLACY PO ZA G RAN ICAM I K R A JU U PR O G U X X I W IEK U RÓ ŻN E O BLICZA PO LSK IEJ TO ŻSA M O ŚCI” , WROCŁAW, 17-18 W RZEŚN IA 2009 Międzynarodowa konferencja naukowa „Polacy poza granicami kraju u progu XXI wieku - różne oblicza polskiej tożsamości” towarzyszyła Walnemu Zgromadze­ niu Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Honorowy patronat nad nią objęli: Marszałek Senatu RP - Bogdan Borusewicz, prezes Stowarzyszenia „Wspól­ nota Polska” - Maciej Płażyński oraz rektor Uniwersytetu Wrocławskiego - prof. Marek Bojarski. Konferencję zorganizowało Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Zarząd Główny oraz Oddział we Wrocławiu, a współorganizatorami byli: Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej oraz Instytut Studiów Międzynarodowych Uni­ wersytetu Wrocławskiego, Muzeum Etnograficzne - Oddział Muzeum Narodowego we Wrocławiu oraz Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Wygłoszono 23 referaty. Do udziału, obok etnologów, zaproszeni zostali folklory­ ści, muzykolodzy, slawiści, historycy, politolodzy, socjolodzy, a także osoby bezpo­ średnio zaangażowane w działalność Polaków poza granicami kraju. Reprezentowali oni zarówno ośrodki naukowe w kraju (Wrocław, Opole, Poznań, Lublin, Łódź, Kra­ ków, Katowice, Cieszyn, Warszawa), jak i za granicą (Belgrad, Kijów, Ostrawa). Taki dobór referentów umożliwił wielostronne spojrzenie na życie Polaków poza grani­ cami kraju od strony naukowej oraz praktycznej (choć praktyków zaangażowanych w działalność na rzecz polskości było na konferencji zdecydowanie mniej). Planując konferencję, postanowiono skoncentrować się na procesach mających miejsce na przełomie XX i XXI wieku, na pojawiających się nowych zjawiskach, jak chociażby wzmożonych w ostatnich latach migracjach, głównie o charakterze ekonomicznym oraz dokonujących się przemianach w kształtowaniu tożsamości. Nie można jednak ich analizować bez kontekstów historycznych, do których niejedno­ krotnie odwoływali się referenci. �Kronika 497 Podjęto problemy dotyczące naszych rodaków mieszkających nie tylko na konty­ nencie europejskim (byłe kraje ZSRR, Czechy, Rumunia, Mołdawia, Serbia, Wielka Brytania), ale także w Ameryce Północnej i w Afryce. Konferencję otworzyła prof. dr hab. Dorota Simonides z Uniwersytetu Opol­ skiego referatem zatytułowanym „Wybrane problemy z prac Komisji Senatu RP do spraw Polaków za Granicą (z wieloletnich doświadczeń senatora)”, w którym zwróciła uwagę na istotne kwestie związane z działalnością instytucji państwowych. Przedstawiła sytuację Polaków w różnych krajach europejskich, a także w innych częściach świata. Wskazała na inicjatywy legislacyjne podjęte przez Sejm i Senat RP oraz na działalność organów europejskich, takich jak Rada Europy czy parlament OB WE. Zwróciła uwagę na problemy terminologiczne dotyczące określania Polaków żyjących poza Polską. Wątek ten rozwinął w swoim referacie „Koncepcja diaspory i problemy jej aplikacji do badań środowisk polonijnych” prof. dr hab. Aleksander Posem-Zieliński z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, mówiąc między innymi o roli właściwego użycia określonych pojęć w badaniach etnicznych oraz ich przekładalności na rzeczywistość społeczną. Podkreślił znaczenie kontekstowego ujmowania tych pojęć. Kolejne wystąpienia poświęcone były konkretnym zbiorowościom Polaków. 0 Polonii pozaeuropejskiej opowiedziały prof. dr hab. Anna Brzozowska-Krajka z Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu im. Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie 1 mgr Izabela Kołbon - doktorantka w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie - obie o Stanach Zjednoczonych, oraz mgr Marta Staszczak - doktorantka w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego - o polskiej diasporze w RPA. Znacznie więcej referentów podjęło problematykę Polaków w Europie. Mgr Ka­ tarzyna Dębkowska, doktorantka w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Łódzkiego zaprezentowała referat: „Problem adaptacji kulturowej Polaków w Anglii - tożsamość hybrydyczna” o najnowszej polskiej emigracji do Anglii, po 2000 roku. Kolejne wystąpienia dotyczyły naszych rodaków mieszkają­ cych w Republice Czeskiej, głównie w czeskiej części Śląska Cieszyńskiego, czyli Zaolziu (prof. dr hab. Halina Rusek z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie, dr Józef Szymeczek - prezes Kongresu Pola­ ków w Republice Czeskiej i pracownik Katedry Nauk Społecznych Uniwersytetu Ostrawskiego, dr Elżbieta Pałka z Instytutu Studiów Międzynarodowych UWr). Po­ lakom w Pradze poświęcony był referat dr Małgorzaty Michalskiej z Katedry Etno­ logii i Antropologii Kulturowej UWr, zatytułowany „Polacy w Pradze i ich związki z ojczyzną- stara i nowa emigracja”. Jest to grupa, o której niewiele pisze się w lite­ raturze przedmiotu; większość badaczy zajmujących się Polakami w Republice Cze­ skiej skupia swoją uwagę na Zaolziu. Niejako nawiązaniem do tych wypowiedzi był referat prof. dr. Duśana Drljacy z Instytutu Etnografii Serbskiej Akademii Nauk i Umiejętności w Belgradzie, „Od odrębności etnicznej ku tożsamości narodowej (polskiej): wiślanie w Ostojićevie (Banat, Serbia)” o potomkach wiślan w serbskiej wsi, których przodkowie wyemi­ growali tutaj w połowie XIX wieku ze Śląska Cieszyńskiego. �498 Kronika Kolejny dzień konferencji otworzyło wystąpienie dr. hab. Eugeniusza Kłoska z Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UWr, „Dziś i jutro Polaków na Buko­ winie rumuńskiej”. Pozostałe wypowiedzi były poświęcone Polakom mieszkającym w krajach byłego ZSRR. Tematyka ta od wielu lat cieszy się niesłabnącym zaintere­ sowaniem. Wspomniany blok tematyczny rozpoczęła prof. dr hab. Iwona Kabzińska z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie referatem „Polskość odrzucona, ocalona i przypomniana. Polacy na Litwie, Ukrainie i Białorusi”. Zwróciła uwagę na zróżnicowanie wielomilionowej zbiorowości złożonej z osób o polskich korzeniach, mieszkającej w krajach byłego ZSRR. Następnie dr Grzegorz Dąbrowski z Kate­ dry Etnologii i Antropologii Kulturowej UWr przedstawił referat: „Polacy na Wileń­ szczyźnie przez pryzmat etnograficznego detalu”. Dwa kolejne wystąpienia - prof. dr. hab. Zdzisława J. Winnickiego oraz mgr Heleny Giebień (obydwoje z Instytutu Studiów Międzynarodowych UWr) dotyczyły problematyki białoruskiej, a następne poświęcono Polakom na Ukrainie (dr Helena Krasowska z Instytutu Slawistyki PAN w Warszawie, „Język jako wyznacznik polskiej tożsamości na pograniczach”; prof. dr Larysa Vakhnina, „Folklor jako przejaw tożsamości Polaków Ukrainy w kontekście współczesnej transformacji” oraz dr Halina Bondarenko, „Przynależność konfesyjna jako wyznacznik przynależności etnicznej ukraińskich Polaków” - obie z Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M. Rylskiego, Narodowa Akademia Nauk Ukra­ iny w Kijowie). W dalszej części obrad dr Irena Kotowicz-Borowy (Szkoła Główna Gospodar­ stwa Wiejskiego w Warszawie i Muzeum Szlachty Mazowieckiej w Ciechanowie) wygłosiła referat „Rody ziemią karmione. Tożsamość potomków dawnych osadni­ ków kresowych”. Następne wystąpienia dotyczyły problematyki syberyjskiej (mgr Włodzimierz Siek - proboszcz parafii rzymskokatolickiej w Irkucku, mgr Łukasz Smoluch - doktorant w Instytucie Muzykologii UAM), a ostatnie, dr. Krzysztofa No­ waka z Instytutu Historii US w Katowicach, Polaków w Mołdawii („Między Wscho­ dem a Zachodem. Wokół postaw i dylematów Polaków mołdawskich”). W ostatnich latach, mimo prowadzonych badań, w środowisku etnologicznym nie było konferencji poświęconej Polakom poza granicami kraju, która dotyczyłaby ca­ łego świata (warto wspomnieć, że cykl konferencji dotyczących Polaków na Wscho­ dzie zorganizował ośrodek wrocławski). Podkreślić należy fakt, że większość refe­ ratów autorzy oparli na własnych badaniach terenowych. W rezultacie otrzymaliśmy współczesną, wielopłaszczyznową diagnozę środowisk polonijnych, która jednak wymaga dalszych uzupełnień. Uczestnicy zwracali uwagę w swoich wystąpieniach na różne czynniki kształtujące tożsamość, między innymi na język, kulturę, religię, tradycję, a także na rolę różnego typu instytucji w ich kształtowaniu (np. Kościół, szkoła, polskie organizacje). Ze względu na ograniczenia czasowe, można było odczuć pewien niedosyt i po­ trzebę zorganizowania kolejnych, może nawet bardziej interdyscyplinarnych, konfe­ rencji poświęconych prezentowanej tematyce. Jak wynika z wygłoszonych referatów i podjętych dyskusji, obraz polskich tożsamości u progu XXI wieku jest mocno zróż­ nicowany i wielowymiarowy. Małgorzata Michalska �Kronika 499 K O N FEREN CJA „ZA M IEDZĘ, ZA M ORZE, W ZAŚWIATY... KULTUROW E W YM IARY PO DRÓ ŻO W A NIA”, TORUŃ, 23-24 W RZEŚN IA 2010 Międzynarodową konferencję naukową zorganizował Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu i Polskie Towarzystwo Ludoznaw­ cze Oddział w Toruniu, przy współpracy z Muzeum Etnograficznym im. Marii Znamierowskiej-Priifferowej w Toruniu, Katedrą Etnologii i Antropologii Kulturo­ wej Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu i Instytutem Literatury Polskiej UMK (Zakład Folklorystyki i Literatury Popularnej oraz Zakład Wiedzy o Kul­ turze). Uroczystego otwarcia konferencji, odbywającej się w toruńskim Muzeum Etno­ graficznym, dokonali prezes ZG PTL prof. Michał Buchowski oraz prezes PTL O/T mgr Artur Trapszyc. Następnie głos zabrali zaproszeni goście - przedstawiciele ad­ ministracji samorządowej i władz uczelni, sprawujący patronat honorowy nad tym przedsięwzięciem. Część oficjalną zakończył podniosły moment - wręczenie nagród dla osób i instytucji zasłużonych dla regionu. Medal Marszałka Województwa Ku­ jawsko-Pomorskiego Unitas Durat Palatinatus Cuiaviano-Pomeraniensis w uznaniu zasług na rzecz upowszechniania dziedzictwa narodowego oraz promocji wojewódz­ twa kujawsko-pomorskiego otrzymał długoletni członek PTL oraz dawny pracownik Muzeum Etnograficznego - prof. Roderyk Lange. Następnie Muzeum Etnograficzne w Toruniu, reprezentowane przez dyrektora instytucji - dr. Huberta Czachowskiego, zostało nagrodzone przez Towarzystwo Miłośników Torunia statuetką Złote Astrola­ bium za wkład w rozwój kulturalny miasta. Konferencja była poświęcona tematyce podróżowania w ujęciu antropologiczno-historycznym. Program pierwszej części dotyczył zmian nie tylko w samym sposo­ bie podróżowania, ale także w doświadczaniu podróży. W pierwszym wystąpieniu prof. Piotr Kowalski (UWr) mówił o potworach i podróżowaniu, przybliżając ze­ branym staropolskie doświadczanie obcości. Swoistym uzupełnieniem tego referatu była dokonana przez mgr. Igora Zmetlaka (Slovenska narodna kniżnica w Martinie, Czechy) prezentacja wyobrażeń o „światach za morzem” w XVI wieku. W rozważa­ nia o przemianach w pojmowaniu podróżowania wpisał się także referat dr. hab. Jana Perszona (UMK) dotyczący antropologicznego i religijnego wymiaru pielgrzymowa­ nia w przeszłości oraz współcześnie. W końcowym wystąpieniu dr Krzysztof Woźniak (UL) opowiedział o zachodnioeuropejskich podróżach polskich pionierów uprzemysło­ wienia na przełomie XVIII i XIX wieku. Część druga obrad dotyczyła współczesnych aspektów podróżowania - od ujęć lite­ rackich po socjologiczno-antropologiczne. W tej części prof. Jolanta Ługowska (UWr) scharakteryzowała powieści o tematyce podróżniczej na przykładzie losów Katii z po­ wieści Astrid Lindgren. Z kolei prof. Świetlana Czerwonnaja (UMK) zastanawiała się nad modelem drogi-podróży uchodźców czeczeńskich po 2000 roku. Sesję za­ mknęło wystąpienie prof. Aleksandra Posema-Zielińskiego (UAM), który mówił �500 Kronika 0 południowoamerykańskich tubylcach w podróży, w kontekście globalizacji i glokalizacji. Obrady drugiego dnia konferencji, które odbywały się w Katedrze Etnologii i An­ tropologii Kulturowej UMK, toczyły się w dwóch równoległych sekcjach - etnolo­ gicznej i folklorystycznej. Sekcję etnologiczną rozpoczęło wystąpienie dr hab. Marii Jakitowicz (UMK), która - analizując dziennik Jakuba Salingera z 1863 roku - rozpatrzyła relacje mię­ dzy aktem podróżowania a zesłaniem. W dwóch kolejnych referatach pojawił się wątek podróży ujętej w kategoriach turystycznego pielgrzymowania. Dr Oleksandra Matyukhina (Państwowy Uniwersytet Lotniczy, Kijów) przedstawiła ten temat w kontekście osobliwości turystyki ZSRR, zaś dr hab. Janina Hajduk-Nijakowska, prof. UO, w związku z tak zwaną turystyką katastroficzną. Referat dr Ewy Klekot (UW) poświęcony był natomiast turystyce historycznej. W następnych wystąpie­ niach dr Magdalena Ziółkowska-Kuflińska (UAM) scharakteryzowała zjawisko po­ dróży turystycznych, w których głównymi atrakcjami są safari, encierros i corrida; dr Natalia Bloch (UAM) przedstawiła tybetańskie obozy uchodźców odwiedzane jako „atrakcje wakacyjne”; podróże do pracy antropologów przedstawiła dr Anna Nadolska-Styczyńska (UMK), a aspekt biesiadowania w podróży pociągiem zanali­ zował dr Damian Kasprzyk (UŁ). W obradach sekcji folklorystycznej zajmowano się podróżami w kontekście folkloru tradycyjnego oraz w odniesieniu do zjawisk popkultury. Doc. dr hab. Katia Michałowa (Instytut Etnologii i Folklorystyki, Muzeum Etnograficzne w Sofii, Buł­ garia) rozważała symboliczne aspekty podróżowania dziada wędrownego w kulturze ludowej Słowian. Następnie dr Katarzyna Smyk (UMCS) scharakteryzowała motyw podróży w polskiej balladzie ludowej, dr hab. Violetta Wróblewska (UMK) omówiła wizje bajkowych podróży „w inne światy i zaświaty” w opowieściach ludowych, a dr hab. Iwona Rzepnikowska (UMK) - spotkania w drodze, w kontekście kompozycyjno-gatunkowych właściwości rosyjskiej ludowej bajki zwierzęcej i magicznej. W dalszej części obrad tej sekcji dr Agnieszka Gołębiowska-Suchorska (UKW) wy­ głosiła referat dotyczący motywu wyboru drogi w rosyjskim folklorze tradycyjnym 1 współczesnym. Następnie mgr Małgorzata Czapiga (UJ) omówiła podróże inicja­ cyjne, zarówno w kategoriach pielgrzymki, jak i symbolicznej figury labiryntu, a na koniec mgr Tomasz Kalniuk (UMK) zajął się problemem religijnych „pop-wojaży”, próbując rozstrzygnąć, czy kryje się za nimi mistyka czy mistyfikacja. Wszystkie przedstawione w ciągu dwóch dni obrad referaty spotkały się ze znacz­ nym zainteresowaniem słuchaczy, o czym świadczyła nie tylko licznie zebrana pu­ bliczność, ale także żywe dyskusje toczące się po wystąpieniach. W kontekście wypowiedzi referentów i dyskutantów rzec można, iż dla człowie­ ka XXI wieku podróż nadal pozostaje wielkim wyzwaniem. Nie jest to już jednak problem natury organizacyjnej, gdyż w tym zakresie nastąpił znaczny postęp. Mamy do czynienia raczej z ekscytującym wyzwaniem kulturowym i mentalnym. Każda bowiem wyprawa, niezależnie od czasu i miejsca, niesie ze sobą nowe doświad­ czenia, wrażenia i wyobrażenia o tym, co nieznane, a oswajane przez bezpośredni kontakt. �Kronika 501 Konferencja poświęcona kulturowym wymiarom podróżowania pokazała, że każ­ dy człowiek to na swój sposób homo viator. I choć wyprawa w różnych okresach i w różnych kulturach ma odmienny charakter, a niekiedy odbywa się jedynie w wy­ obraźni, wydaje się nieustannie pozostawać w zasięgu działań i marzeń. Tym samym akt podróżowania okazuje się niewyczerpanym tematem naukowych dociekań. Justyna Słomska-Nowak, Violetta Wróblewska K O N FEREN CJA „O B LIC ZA BUNTU. PR A K TY K I I TEO RIE SPRZECIW U W KULTURZE W SPÓ ŁCZESN EJ”, PO ZNA Ń, 4-5 M A R CA 2010 Konferencja była drugim spotkaniem w ramach cyklu kolokwiów antropolo­ gicznych organizowanych przez Zakład Studiów nad Kulturą Współczesną Insty­ tutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza we współpracy z Komisją Etnograficzną Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Celem kolokwiów jest, jak zapowiadają organizatorzy w materiałach anonsujących wydarzenie, „sproblematyzowanie i upowszechnienie badań nad fenomenem kultury współczesnej, prowadzonych w różnych ośrodkach naukowych i przy użyciu różnych optyk teoretycznych”. Pierwsze spotkanie - „Różne kultury, różne globalizacje” miało miejsce w styczniu 2009 roku, trwało jeden dzień, a w jego ramach czternaście osób z polskich instytucji naukowych zaprezentowało swoje referaty. Tym razem konferencja przybrała kształt dwudniowego spotkania, z prawie podwojoną liczbą prelegentów reprezentuj ących różne ośrodki naukowe, tak kraj owe, j ak i zagraniczne. Spore zainteresowanie (ponad 100 zgłoszeń) było niewątpliwie efektem uczynienia buntu, praktyk i teorii sprzeciwu tematem drugiej odsłony cyklu. Bunt bowiem, obok poprzednio analizowanej globalizacji, jest przedmiotem ogromnego zainteresowania naukowców próbujących badać i ujmować teoretycznie różne współczesne zjawiska. Podobnie też jak globalizacja, czy nawet sama współczesność, sprawia on badaczom problemy definicyjne, zawiera w sobie wieloznaczności, stanowi punkt newralgiczny wielu kluczowych kwestii poruszanych na gruncie antropologii oraz innych nauk hu­ manistycznych. Dyskusja wokół niego ujawnia różne przeświadczenia i stanowiska, wyrażane także przez uczestników konferencji. Oczywiście, nie należy mieć złudzeń, iż organizatorom udało się poprowadzić konferencję w ten sposób, by rozplątać węzeł gordyjski teoretycznych sporów. Nikt z uczestników nie pokusił się o jego przecięcie i podanie choćby wstępnej definicji buntu czy sprzeciwu. Referenci nie zdecydowali się tworzyć „metanarracji”, wybrali �502 Kronika natomiast mikroopowieści, drobne przypadki dotyczące tak dyskursywnych aspek­ tów, jak i praktycznych realizacji buntu. Drobiazgowość i wielość przypadków nie przeszkodziła jednak próbie teoretycznego sproblematyzowania samego buntu. Za­ równo poszczególne części wystąpień, jak i dyskusje sięgały pewnego poziomu ogól­ ności, choć jednocześnie ukazywały zjawisko buntu w jego różnorodności. Zwykle też prezentacje przebiegały „od szczegółu do ogółu”, pojedyncze przykłady służyły do formułowania refleksji teoretycznej. Niemniej należy podkreślić, iż nie wszystkim starczyło sił i czasu, by poczynić spostrzeżenia tego rodzaju. Niewątpliwe szkoda, że niektóre wystąpienia, będące bogatymi egzemplifikacjami, nie rozwijały możliwych tez i nie zostały spuentowane wnioskami. Prelegenci wiązali swoje ujęcia buntu z konkretnymi społecznościami. Omawia­ ne formy sprzeciwu dotyczyły więc grup wpisujących się we współczesną panoramę ruchów kontestujących, takich jak chociażby: ruchy alternatywne w Niemczech za­ chodnich i wschodnich, wywodzące się z kontrkultury lat 60. (wystąpienie Lothara Quinkensteina z Instytutu Filologii Germańskiej UAM), grupa przygotowująca „Kra­ kowski Marsz dla Tolerancji” (wystąpienie Grażyny Kubicy z Instytutu Socjologii UJ), ruchy antysystemowe, alterglobalistyczne (wystąpienie Adama Pomiecińskiego z IEiAK UAM), aktywiści związkowi i anarchosyndykaliści (wystąpienie Renaty Hołdy z Instytutu Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie), ruch kontrkulturowy oparty na zasadzie DIY, czyli do ityourself (wystąpienie Kami­ la Artura Siemaszko z Instytutu Socjologii UAM), ruchy promujące świadomą kon­ sumpcję (wystąpienie Pauliny Doroty Perki z Instytutu Studiów Politycznych PAN). Bunt był również przedstawiany jako wyraz sprzeciwu grup i nurtów wiązanych ze sztuką, jak miało to miejsce w referacie o środowisku poznańskiego Teatru Ósmego Dnia (Juliusz Sławomir Tyszka, Instytut Kulturoznawstwa UAM) czy slamie poe­ tyckim w Polsce (Rafał Kleśta-Nawrocki, KEiAK UMK). W tym kontekście ana­ lizowano też zjawiska dotyczące współczesnego teatru polskiego (Maria Delimata, Wydział Filologii Polskiej i Klasycznej UAM) i najnowszej literatury polskiej (Anna Kolos, Wydział Filologii Polskiej i Klasycznej UAM). Bunt w obszarze sztuki może przejawiać się także w działaniach jednostki, co pokazała Katarzyna Kułakowska (Instytut Kultury Polskiej UW) na przykładzie sprzeciwu wobec kulturowego uwi­ kłania w płeć, wyrażonego w twórczości piosenkarki i aktorki, Marii Peszek. Z drugiej strony, będący przedmiotem rozważań bunt wiązał się z problematyką narodowo-państwową, zagadnieniami mniejszości etnicznych, religijnych itp. Kwe­ stie funkcjonowania mniejszości, czy może raczej „zagrożonej” większości, przy­ bliżyli na przykładzie własnego kraju goście ze Słowacji (Jaroslav Cukan i Boris Michalik, Katedra manażmentu kultury a turizmu, Uniwersytet Konstantyna Filozo­ fa, Nitra). Katarzyna Małgorzata Jaszczyk (Instytut Stosowanych Nauk Społecznych UW oraz Centre Européen de Sociologie et de Science Politique, Université Paris 1 Panthéon-Sorbonne) omówiła działania ruchu społecznego przeciwstawiającego się polityce imigracyjnej we Francji. Mariusz Marszewski (Instytut Wschodni UAM) zaprezentował, na wybranych przykładach, współczesny islam jako ideologię sprze­ ciwu społecznego, wskazując jednocześnie na rewolucyjny potencjał tkwiący w tej religii. Jarema Drozdowicz (Wydział Studiów Edukacyjnych UAM) i Luis Martinez �Kronika 503 Andrade (École des Hautes Études en Sciences Sociales w Paryżu) analizowali z kolei radykalny sprzeciw wywodzący się z ruchów społecznych w Ameryce Łacińskiej. Tak szerokie przedstawienie buntu pokazało, iż ma on różne oblicza i niejedno imię. Odwoływanie się do różnych praktyk i teorii sprzeciwu wskazało jednak, iż we współczesnych buntach to, co lokalne i globalne, zwykło się przenikać. Lokalne sprzeciwy odwołują się bowiem do globalnego dyskursu, ten zaś z kolei wykorzy­ stuje lokalne głosy. Kiedy Luis Martinez Andrade omawiał brazylijski ruch chłopów pozbawionych ziemi czy ruch zapatystów w południowo-wschodnim Meksyku, to jednocześnie ukazywał te ruchy w kontekście ogólniejszej problematyki „dekolonizacji władzy i wiedzy” i wskazywał na „słabości eurocentrycznych nauk społecz­ nych”. Adam Pomieciński w swoim referacie dotyczącym alterglobalistów i ruchów antysystemowych nawiązał do tego, jak zapatyści są wykorzystywani w roli wzorca i symbolu buntu przez współczesne ruchy oporu o charakterze globalnym. Wzajemne przenikanie i zachodzenie na siebie odległych nawet ścieżek buntu umożliwia wy­ ciągnięcie pewnych ogólnych wniosków o naturze sprzeciwu. Pozwala w dyskursie globalnym, w tym i w dyskursie nauki, stworzyć wspólny obraz „buntujących się” i tego, przeciwko czemu bunt winien być skierowany. W tak konstruowanej refleksji mamy głównie do czynienia z poszkodowanymi w wyniku działania neoliberalnego porządku, kultury konsumpcyjnej, korporacji itp. Wytworzenie owego modelu umoż­ liwia nie tylko aktywistom, ale i wielu naukowcom użycie różnorakich form buntu obecnych w lokalnych kontekstach do wyrażania własnego sprzeciwu. To właśnie miałem na myśli, zaznaczając powyżej, iż dyskusja wokół buntu ujawnia przeświad­ czenia i stanowiska uczestników konferencji. W konsekwencji, nieuniknione staje się dotknięcie poruszanej w trakcie spotkania problematyki zaangażowania. Chodzi tutaj oczywiście o zaangażowanie w sprzeciw i bunt, będące udziałem badanej grupy. Tak się złożyło, iż wiele referatów opar­ to o własne doświadczenie bezpośredniego kontaktu, przebywania w takiej grupie lub prowadzenia w niej badań terenowych. Grażyna Kubica opowiadała o aktywnej postawie swoich studentów i własnej w przygotowaniach i udziale w Krakowskim Marszu dla Tolerancji. Adam Pomieciński wskazywał, jak trudno było mu zachować dystans w trakcie protestów alterglobalistów i jak namawiano go do ostatecznego zdeklarowania się, po której jest stronie. Katarzyna Jaszczyk udzielała się w ruchu społecznym zajmującym się imigrantami we Francji, który stał się przedmiotem jej analizy. Kamil Siemaszko, omawiający scenę DIY jako sferę kontrkulturowego buntu, w istocie odwoływał się do działań zespołu muzycznego, w którym sam gra. W wielu referatach opowiedzenie się autorów po danej stronie, opowiedzenie się za grupą podejmującą sprzeciw, nie budziło wątpliwości i było jednoznaczne. Wobec ujęć współczesnej humanistyki, w tym i antropologii kulturowej, lokujących kwestie etyczne w centrum rozważań i nawołujących do zaangażowania badacza, zajmowa­ nie takiego stanowiska nie było niczym nadzwyczajnym. Natomiast osobiste historie dotyczące tej problematyki są same w sobie interesującym materiałem, stawiającym przemyślenia referujących w innym świetle. Kwestie buntu i sprzeciwu wyrażane i badane w antropologii w dość komplekso­ wy sposób przedstawił Waldemar Kuligowski (IEiAK UAM). Odbył on wycieczki �504 Kronika w przeszłość dziedziny, ale nawiązał także do interesujących inicjatyw ostatnich lat. W kontekście powiązania antropologii z buntem, zaangażowaniem, potraktowaniem samej dyscypliny jako sprzeciwu, szczególnie znaczące wydają się propozycje przy­ woływanych autorów, Davida Graebera i Jeffreya S. Jurisa. Pierwszy, podejmując próbę powiązania antropologii i anarchizmu, drugi zaś - postulując typ etnografii wojującej, przełamują definitywnie podział na badacza i aktywistę, prezentując an­ tropologię jako rodzaj praktyki zaangażowanej i sprzeciwiającej się, bunt zaś jako jej warunek konieczny. Część referatów i głosów w dyskusji poszła tym tropem. Bunt przedstawiano jako pewien permanentny stan, który pozwala nawet charakteryzować samąkulturę, pełną wewnętrznych tarć i sprzeciwów. Jest zatem nie tyle wymierzony w kulturę i przeła­ muje ją, co raczej ją definiuje. Z drugiej jednak strony, w trakcie dyskusji pojawiło się pytanie, czy możliwy jest jeszcze we współczesnej kulturze bunt. Esencjalizowanie kultury współczesnej i podkreślanie jej komercyjnego, konsumpcyjnego czy nawet masowego i popkulturowego charakteru (na przykład w wystąpieniu Michała Bogdana i Macieja Przybylskiego z Wydziału Nauk Humanistycznych i Społecznych SWPS) utrudniało oczywiście pozytywną odpowiedź. Zauważano też, iż we współ­ czesnej kulturze trudno zlokalizować jakieś centrum, władzę czy system, przeciw którym w prosty sposób mógłby być skierowany bunt. Taka sytuacja niekoniecznie jednak niweczy sprzeciw, być może wymaga innego sposobu jego analizy. Niektóre referaty próbowały niewątpliwie wyjść poza dominujące paradygmaty przedstawia­ nia buntu, inne były dobrym świadectwem ożywionej dyskusji dotyczącej tej tema­ tyki. Dyskusji, którą warto kontynuować. Ciekawym akcentem całego wydarzenia, o którym warto wspomnieć, była pro­ wokacja przygotowana przez organizatorów. W otwarciu konferencji i w pierwszych sesjach uczestniczył tajemniczy mężczyzna, notujący i fotografujący wszystko w os­ tentacyjny sposób. Niektórych, nieco skonfundowanych uczestników, prosił o zgło­ szenie uwag i obserwacji, zostawiając im wizytówkę z nazwą równie tajemniczej agencji. Wielu obecnych na sali szeptało i wymieniało uwagi dotyczące tej dziwnej sytuacji, a organizatorzy bynajmniej nie demaskowali swej prowokacji. Zastanawia­ jące jest, iż ewentualna kontrola i zainteresowanie władzy oraz służb specjalnych buntem i intelektualnymi rozterkami w tym zakresie może już dziś stanowić formę żartu. To prawda, że żyjemy w Polsce w innej rzeczywistości niż jeszcze 30 lat temu, to prawda, iż sprzeciw zostaje dziś często opakowany w popkulturo wy karton i wy­ stawiony na sprzedaż. Po to jednak mamy antropologię i tego typu konferencje, by zastanawiać się, czy jest tak wszędzie i zawsze, oraz by wskazywać, że sprzeciw jest wciąż możliwy, a nawet konieczny. Rafał Kleśta-Nawrocki �Kronika 505 K O N FEREN CJA „PROJEKT: M IASTO POZNAŃ. PRZEG LĄ D PR O JEK TÓ W BA DA W CZYCH” , PO ZN A Ń , 18-19 M A R CA 2010 Miasto to jedno z tych wyzwań badawczych, które od lat wzbudzają zaintereso­ wanie przedstawicieli różnych dziedzin i dyscyplin naukowych. Współczesne miasta są przestrzenią krzyżowania się odmiennych trybów życia rozmaitych grup i katego­ rii społeczno-kulturowych (określanych na przykład jako „imigranci”, „przejezdni”, ludność „rdzenna”, „grupy społeczno-zawodowe”, „wyznaniowe”, „elity”, „zwykli ludzie”). Najważniejszym zatem wymiarem współczesnego miasta staje się dynamika zachodzących w jego granicach relacji, niespotykana w podobnym natężeniu w innych skupiskach ludzi. Wpływa ona na kształtowanie poszczególnych identyfikacji zbio­ rowych i indywidualnych oraz na tak zwany miejski krajobraz (podział na dzielnice, strefy centrum i peryferii, biedy i bogactwa, rozrywki i odpoczynku, kultury oficjalnej i alternatywnej). Wszystkie te tendencje i przemiany są widoczne we współczesnej tkance naszego miasta, w którym mieszkamy, pracujemy, spędzamy wolny czas. Prak­ tyka codziennego, tutejszego życia stała się inspiracją do podjęcia i realizacji projektu badawczego, którego Poznań został bohaterem. Motywy były nie tylko pragmatyczne, choć na pewno ma znaczenie, iż teren badawczy znajduje się tuż „za oknem”. Wybór ten podyktowany został także chęcią sprawdzenia własnych możliwości badawczych i interpretacyjnych, związanych z uwikłaniem antropologa w sieć relacji w danym miejscu poprzez zamieszkiwanie w nim, a tym samym budowanie określonego związ­ ku emocjonalnego z otaczającą rzeczywistością. Od roku 2008 w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. A. Mickiewicza jest realizowany projekt autorstwa Anny Weroniki Brzezińskiej i Agnieszki Chwieduk z Zakładu Etnologii Polski, którego główne pytania badawcze brzmią: czy istnieje miejski etnolog (mieszkający i działający w mieście), czy jest to raczej etnolog miasta (specjalista, który wie, w jaki sposób badać miasto i w jaki spo­ sób te badania przełożyć na konkretne działania)? W odpowiedzi na te pytania projekt proponuje spojrzenie na miejskie realia z dwóch perspektyw: „słownej” i „wizualnej”. Pierwsza z nich wskazuje na istnienie „opowieści” o mieście, obecnych w świadomo­ ści jego mieszkańców. Funkcjonują one w postaci międzypokoleniowych przekazów nawiązujących do zdarzeń, zachowań grupowych oraz wyobrażeń związanych z prze­ szłością lub z teraźniejszością miasta. Druga perspektywa - wizualna - dotyczy nazna­ czania przestrzeni miejskiej, wyznaczania granic (także tych wyobrażonych), sposo­ bów komunikowania się za pomocą obrazów i symboli. Projekt podzielony został na trzy etapy: 1. Podstawy teoretyczne. Na tym etapie ustalano zakres pojęciowy takich terminów, jak „lokalność - integralność”, „społeczność lokalna”, „tożsamość małych grup”, „mapy mentalne” (miejsca charakterystyczne i magiczne, dzielnice „wyobra­ żone”), „folklor miejski” (wizualny i słowny - mapa przestrzenna folkloru związa­ na z konkretnym miejscem); 2. Podstawy metodyczne. Rozpatrzono specyfikę badań w mieście, w tym między innymi sposoby dotarcia do respondentów i sposoby prowa­ �506 Kronika dzenia badań; 3. Podstawy historyczne - dzieje miasta, czyli kształtowanie przestrze­ ni miejskiej poszczególnych poznańskich dzielnic. W rezultacie badań, 18 i 19 marca 2010 roku, odbyła się konferencja zatytułowa­ na „Projekt: miasto Poznań. Przegląd projektów badawczych”, której organizatorem był Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM. W konferencji brali udział naukowcy głównie z poznańskich uczelni: UAM i Akademii Sztuk Pięknych, a także pracownicy Polskiej Akademii Nauk - Oddział w Poznaniu, Muzeum Etnograficzne­ go (Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu) oraz goście z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Uniwersytetu Warszawskiego oraz Uniwersytetu Zielonogór­ skiego. Podczas dwudniowych obrad swoje projekty badawcze oraz wyniki badań zaprezentowało 37 prelegentów, reprezentujących takie dyscypliny naukowe, jak archeologia, architektura, etnologia, socjologia, kulturoznawstwo, językoznawstwo, filologia polska i słowiańska, historia, geografia, muzykologia i muzealnictwo. Obra­ dy odbyły się w sześciu sekcjach tematycznych, z których każda prezentowała inne oblicze Poznania. Pierwsza sekcja, zatytułowana „Miasto - materia tekstu”, dotyczyła głównie problemów metodologicznych i metodycznych (A.W. Brzezińska i A. Chwieduk; K. Palmowska, K. Rybarczyk i M. Smykowski), a także sposobów opisywania mia­ sta poprzez analizę nazw poznańskich ulic (P. Borowiak), konstruowania opowieści 0 miejscach opuszczonych (B. Stańda), również w perspektywie obszarów granicz­ nych (K. Walentynowicz-Moryl i P. Luczys) oraz zagadnień biografii pisarek związa­ nych z Poznaniem i Wielkopolską (L. Marzec, A. Gajewska i A. Kovacheva). W sekcji drugiej - „Miasto warte pamięci?” - zaprezentowano podejście histo­ ryczne. Poznaliśmy punkt widzenia historyka dokumentującego historię powojenne­ go Poznania na podstawie archiwalnych zdjęć i dokumentów, a także zbierającego relacje bezpośrednich świadków (M. Klorek). Inna perspektywa historyczna odnosi się do okresu pradziejowego oraz sposobów odkrywania śladów najstarszej działal­ ności człowieka na terenie współczesnej aglomeracji poznańskiej (D. Jankowska, A. Michałowski, K. Pyżewicz i M. Makohonienko). Sekcja trzecia: „Kultura Miasta - pomiędzy instytucją a człowiekiem” - była po­ święcona zagadnieniom badań nad kulturą w obszarze metropolitarnego Poznania (P. Kieliszewski i M. Poprawski), przeglądowi projektów realizowanych przez ze­ spół etnologów-muzealników (J. Minksztym) oraz zaprezentowaniu koncepcji Mu­ zeum Powstania Wielkopolskiego (P. Mikołajczak). Omówiono także wyniki badań prowadzonych wśród młodych mieszkańców miasta, dotyczących rozpoznawania najpopularniejszych marek poznańskich (R. Pacanowska, D. Grala). W ramach czwartej sekcji - „Miasto kultur Obcych?” - poruszono problemy ba­ dawcze związane z nowym kierunkiem badań nad cudzoziemcami w Poznaniu, nad sposobami ich integracji i adaptacji (N. Bloch, A. Szczepaniak-Kroll, A. Bełkot). Sekcja piąta - „Miasto - materia obrazu i dźwięku” - odnosiła się do takich za­ gadnień, jak miejska etnomuzykologia (M. Wosińska) czy wizualne metody badania 1 doświadczania miasta (J. Stec, M. Rogowski i M. Sadło), a także do sposobów do­ kumentowania detali architektonicznych (W. Krzyżaniak, P. Szwiec) i prezentowania za pomocą dokumentacji rysunkowej nieistniejących budowli (J. Stiller). �Kronika 507 Dwudniowe obrady zamknęła sekcja zatytułowana „Miasto kultur Swoich?”, podczas której omawiano zagadnienia związane z tworzeniem się i funkcjonowa­ niem poznańskich szkół naukowych (A. Kobielska), prezentowaniem miasta przez literatów (J. Roszak) oraz powstawaniem poznańskich salonów (W. Przewoźny). Spotkanie przeplatały ożywione dyskusje na temat praktycznych zastosowań pre­ zentowanych projektów. Jak się okazało, naukowcy są świadomi faktu, że ich wysiłki badawcze nie mogą mieć ekskluzywnego charakteru, zwłaszcza w czasach, gdy jed­ nym z wyznaczników poziomu naukowego jest nie tylko dojrzałość teoretyczna, ale przede wszystkim przydatność osiągnięć badawczych. W dyskusji podniesiono ar­ gument, że poznańskie uczelnie mogą poszczycić się potencjałem naukowym, który mógłby niejednokrotnie zaowocować poprawą warunków lokalnego życia w różnych jego aspektach. Urzeczywistnienie tych dobrych pomysłów wymaga intensywnej współpracy z władzami lokalnymi, które jednak - jak to wynikało z wielu przytacza­ nych przykładów - rzadko wykazują zainteresowanie. Masowe imprezy w rodzaju Nocy Naukowców czy Festiwalu Nauki i Sztuki, mające na celu popularyzację na­ uki, to pożyteczna, ale już niewystarczająca inicjatywa. Konferencja odsłoniła więc naglącą potrzebę integracji środowisk naukowych, które, nolens volens, muszą być własnymi menedżerami, by zaistnieć j ako licząca się strona w publicznych rozstrzyg­ nięciach odnośnie do profilu miejskiego życia. W odczuciu uczestników wypełnia­ nie tego postulatu wymaga konsekwencji. Dlatego też organizatorki, przy poparciu obecnych, postanowiły zaproponować drugie spotkanie za rok, tym razem warszta­ towe, by sprawdzić, na ile determinacja w głoszeniu postulatów przełożyła się na skuteczne działania. Podobno „chcieć, to móc” ! Anna Weronika Brzezińska, Agnieszka Chwieduk PROJEKT „SZTU TOW O CZY STUTTHOF? OSW AJANIE K R A JO BRA ZU K U LTU ROW EG O” , PO ZNA Ń-SZTU TOW O , M AJ-CZERW IEC 2010 Od 29 kwietnia do 11 maja 2010 roku na terenie byłego obozu koncentracyjnego Stutthof - obecnie Muzeum Stutthof w Sztutowie oraz w pasie Mierzei Wiślanej (gminy Stegna, Sztutowo i Krynica Morska) przeprowadzono antropologiczno-archeologiczne badania terenowe. Prace te były jednym z etapów większego projek­ tu badawczego „Sztutowo czy Stutthof? Oswajanie krajobrazu kulturowego”, który rozpoczął się w październiku 2009 roku z inicjatywy Instytutu Etnologii i Antropo­ logii Kulturowej UAM, Instytutu Prahistorii UAM, The University of Manchester oraz Muzeum Stutthof w Sztutowie. W badaniach wzięli udział studenci, doktoranci i pracownicy obu uniwersytetów oraz pracownicy muzeum. �508 Kronika Projekt cechuje interdyscyplinarność, która znajduje wyraz zarówno na gruncie metodologicznym, jak i empirycznym (prace terenowe). Współpraca między antro­ pologią i archeologią wydaje się tutaj szczególnie istotna, gdyż pozwala określić kul­ turowy kontekst badanej przestrzeni fizycznej i umożliwia studia nad biografią kraj­ obrazu (wyrażanąprzez społecznąi indywidualnąpamięć jednostki/grupy). W trakcie realizacji projektu studenci archeologii i antropologii kulturowej poznają wzajemnie metodykę i specyfikę badań obu dyscyplin. Służy temu kurs przygotowujący do ba­ dań terenowych, same badania, a także prowadzone analizy, interpretacje i wzajemne reinterpretacje materiałów badawczych. Celem badań była analiza i wstępna identyfikacja zmian krajobrazu fizycznego i kulturowego KL Stutthof w kontekście czasu (od II wojny światowej do współczes­ ności) i przestrzeni (region Żuław, a szczególnie wsie przyległe do obozu). Akcent antropologiczny położono na badanie społecznej świadomości i działalności ludności lokalnej wobec KL Stutthof, sposoby oswajania przestrzeni (którą dla potrzeb pro­ jektu nazywamy „przestrzenią naznaczoną”), ekonomiczną stronę funkcjonowania muzeum przedstawiającego historię obozu koncentracyjnego we wsi nadmorskiej, o charakterze rekreacyjnym i turystycznym, a także refleksję nad wystawiennictwem martyrologicznym. Aspekt archeologiczny badań dotyczył natomiast zastosowania nieinwazyjnych metod badawczych w przestrzeni charakteryzującej się dużym ła­ dunkiem emocjonalnym (były obóz, cmentarz itp.), rekonstrukcji za pomocą me­ tod nieinwazyjnych części obozu żydowskiego i tak zwanego nowego obozu, a także analizy społecznego kontekstu kradzieży artefaktów leżących w przestrzeni KL Stutthof przez „detektorystów”1. Metody wykorzystane w terenie obejmowały wywi ad etnograficzny (w tym bio­ graficzny i kwestionariuszowy), ankiety, obserwację uczestniczącą, rejestrację ikonosfery badanej przestrzeni, fotoelicytację12, pomiary geopatyczne i geofizyczne. W ciągu dziesięciu dni badań zebrano 94 relacje pierwszych osadników przybyłych na teren Żuław po II wojnie światowej, przeprowadzono 100 wywiadów z mieszkań­ cami Sztutowa, 192 ankiety ze zwiedzającymi Muzeum Stutthof oraz 16 wywiadów z pracownikami muzeum. Dodatkowym materiałem były wywiady dotyczące dzia­ łalności „detektorystów” na terenie byłego obozu oraz materiał filmowy nakręcony w budynkach należących kiedyś do obozu (m.in. willa komendanta). Kolejnym etapem realizacji projektu było zorganizowanie spotkania, które od­ było się 18 czerwca 2010 roku w Poznaniu, z udziałem dyrektora Muzeum Stutthof oraz kierownika Działu Oświatowego tegoż. Zaprezentowano wstępne wyniki badań ankietowych przeprowadzonych wśród zwiedzających muzeum oraz wyniki analizy SWOT uwzględniające możliwości rozwoju muzeum, a także jego ograniczenia. 1 Określenie to pochodzi od urządzenia służącego do wykrywania metali, zwanego „detektorem”. Są oni także popularnie nazywani „poszukiwaczami skarbów”. 2 Metoda stosowana w antropologii audiowizualnej polegająca na wykorzystywaniu fotografii pod­ czas prowadzonych wywiadów. Badacz może pokazywać informatorowi zdjęcia wykonane kilkadziesiąt lat wcześniej w jego miejscowości i prosić go o zidentyfikowanie widocznych na fotografiach miejsc na współczesnej mapie miejscowości. Takie działania mogą pomóc w nawiązaniu kontaktu z informatorem i skłonić go do podzielenia się swoimi wspomnieniami, odczuciami i emocjami z badaczem. �Kronika 509 Przedstawienie wszystkich efektów badań oraz danych zebranych przez etnologów i archeologów nastąpi podczas planowanej konferencji i w przygotowywanej publi­ kacji. W kolejnych latach planujemy kontynuowanie badań, w ramach długofalowej współpracy z Muzeum Stutthof w Sztutowie. Anna Weronika Brzezińska, Małgorzata Wosińska PRO JEK T „PU SZCZA PY ZDRSKA . OLĘD RZY I ICH ZELAZN E D O M Y ”, W RZESIEŃ-CZERW IEC 2010 ORAZ KO N FEREN CJA „PU SZCZA PY ZD R SK A O LĘDRZY I ICH ŻELA ZN E DOMY, STAN DZIEDZICTW A I PER SPEK TY W Y N A PR ZY SZŁO ŚĆ” , BLIZANÓW , 13 LISTOPADA 2009 Puszcza Pyzdrska to obszar położony na wschodzie Wielkopolski, którego granice wyznaczają rzeki Warta, Prosną, Czarna Struga oraz linia lasu na południu. Od XVIII wieku był to teren intensywnego osadnictwa olęderskiego, a od 1815 roku - obszar pograniczny pomiędzy zaborem pruskim a Królestwem Polskim. Na tym obszarze zachował się specyficzny poolęderski krajobraz, na który składają się mozaika pól i lasów, łąki i rowy melioracyjne, puszczańskie osady z licznie zachowanym budow­ nictwem drewnianym, glinianym czy żelaznym, które stanowi jego wyróżnik. Po­ zostałości dawnej granicy wiążą się także z rozwojem społecznym i gospodarczym. Tak zwana kongresówka to obszar biedny, pełen niewielkich gospodarstw rolnych, ze słabo rozwiniętą infrastrukturą, w dawnym zaborze pruskim powstawały zaś folwar­ ki, drogi itd. Głównym celem badań było dokumentowanie dziedzictwa kulturowego i dzięki temu popularyzacja tego terenu jako atrakcyjnego turystycznie oraz pobu­ dzenie do rozwoju. Inicjatorem badań było Stowarzyszenie „Mecenat”, a środki na realizację projektu pozyskano z Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach programu Funduszu Inicjatyw Obywatelskich. Badania prowadzili naukowcy z In­ stytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, Pracowni Projektowania Detalu ASP w Poznaniu oraz Muzeum Etnograficznego w Poznaniu. Pierwszym etapem realizacji projektu była kwerenda archiwalna przeprowadzona przez dr. Zbigniewa Chodyłę, w której efekcie powstało opracowanie: „Osadnictwo w Puszczy Pyzdrskiej od średniowiecza do początku XXI w.”. Prace realizowała in­ terdyscyplinarna grupa, która jesienią 2009 roku prowadziła na terenie puszczy sta­ cjonarne badania terenowe. W okolicznych wsiach badacze docierali do najstarszych mieszkańców, z którymi rozmawiali o historii ich rodzin, wsi, zmianach zachodzących na tym obszarze. Drugą grupą rozmówców były osoby pochodzenia olęderskiego, któ­ re po 1945 roku pozostały w Polsce. Pytano je o problemy dotyczące ich tożsamości, �510 Kronika wspomnienia z okresu II wojny światowej, koegzystencji z ludnością polską itd. W ra­ mach badań inwentaryzowano krzyże i kapliczki przydrożne. Architektoniczna część prac to inwentaryzacja budynków mieszkalnych oraz dokumentacja fotograficzna wy­ branych gospodarstw. W Pyzdrach przeprowadzono wśród uczniów gimnazjum an­ kietę dotyczącą identyfikacji z miejscem zamieszkania, a z nauczycielami tejże szkoły wywiady na temat realizacji programu zajęć z zakresu edukacji regionalnej. Zebrano ogółem 77 ankiet z uczniami, 13 wywiadów' z najstarszymi mieszkańcami, dziewięć wywiadów z potomkami olędrów oraz zinwentaryzowano dziewięć domów. Rezultatem badań była konferencja „Puszcza Pyzdrska - Olędrzy i ich żelazne domy, stan dziedzictwa i perspektywy na przyszłość”, która odbyła się 13 listopa­ da 2009 roku w Blizanowie. Przemysław Kowalski (z „Echa Pyzdr”) przedstawił projekt, a następnie dr Anna W. Brzezińska (IEiAK UAM) wygłosiła referat „Co można znaleźć w Puszczy Pyzdrskiej? Możliwości wykorzystania potencjału kul­ turowego Puszczy Pyzdrskiej”, pokazując, w jaki sposób dziedzictwo kulturowe tego obszaru może służyć do aktywizacji lokalnych społeczności. Kolejny referat, „Co w Puszczy Pyzdrskiej piszczy, czyli mieszkańcy o dziedzictwie kulturowym”, przedstawiła Paulina Baranowska (IEiAK UAM). Mówiła o elementach, które two­ rzą tożsamość mieszkańców tego obszaru. Z kolei Witold Przewoźny (Muzeum Etnograficzne - Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu) w wystąpieniu „W kręgu pracy, wiary i uporu. Z historii osadnictwa olęderskiego w Polsce” opowiedział, na czym polegało osadnictwo olęderskie. Efekty badań architektonicznych zaprezento­ wała mgr Patrycja Mikołajczak (ASP Poznań), która w referacie „Puszcza Pyzdrska - zapomniane domostwa” scharakteryzowała budownictwo wiejskie, a na podstawie zagrody z Nowolipska omówiła konkretne rozwiązania architektoniczne. Wystąpie­ nie Bartosza Stańdy (IEiAK UAM) „Rozwój obszaru Puszczy Pyzdrskiej na przy­ kładzie wsi Czarny Bród” przedstawiało jedną z osad, ukazując, jak słabości tego terenu zamienić w jego walory. Konferencję zamknął referat dr. hab. Piotra Szwieca (ASP Poznań), „Architektura regionalna w krajobrazie Puszczy Pyzdrskiej”, który na podstawie konkretnych obiektów i rozwiązań architektonicznych scharakteryzował zjawisko architektury regionalnej. Ważnym efektem badań jest również wystawa „Olędrzy i ich domy z żelaza” zorganizowana przez Muzeum Etnograficzne w Poznaniu, Oddział Muzeum Naro­ dowego. Wystawa ta ma na celu przybliżenie tak bliskiego, a nieznanego obszaru Wielkopolski. Poprzez zdjęcia i obiekty (sprzęty, meble) pozyskane w trakcie badań pokazuje bogactwo i różnorodność tego regionu. Wydaje się, że przeprowadzony projekt badawczy można traktować jedynie jako wstępny. Sytuacja społeczno-kulturowa regionu Puszczy Pyzdrskiej z całą pewnoś­ cią zasługuje na dalsze badania, a doskonale zachowane budownictwo tradycyjne wymaga pilnej inwentaryzacji oraz, w przypadku najciekawszych obiektów, prac kons erwatorski eh. Bartosz Stańda �Kronika 511 WYSTAWA „SZTU K A SPOD K RO SN A I IG ŁY ” , M U ZEU M ETN O G RA FICZN E, O D DZIA Ł M U ZEU M N A R O D O W EG O , W ROCŁAW, 27 LISTOPADA 2009-21 LU TEGO 2010 Tkanina jest od wieków związana z kulturą człowieka. Służyła dawniej przede wszystkim do wytwarzania odzieży chroniącej przed wpływem różnych warunków klimatycznych. O tym, że ludzie używali włókna lnianego już 35 tys. lat temu, świadcząznaleziska archeologiczne z jaskiń położonych w Gruzji. Można przypuszczać, że warsztat tkacki należy do jednych z pierwszych wynalazków człowieka. Ozdabianie wyrobów tkackich jest natomiast jednym z ważniejszych elementów sztuki ludowej. Materiały tkane wzorzyście znalazły szerokie zastosowanie w stroju ludowym, ale także we wnętrzu mieszkalnym, gdzie używano ich do przykrywania posłań, ław, do zawieszania na ścianach, zdobienia obrazów, występują też jako bielizna pościelowa i stołowa; niektóre służyły do przykrywania siedzenia na wozie lub były narzucane na konia. Na ekspozycji w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu zaprezentowano tka­ ninę nie tę odzieżową, ale dekoracyjną, zaspokajającą pewne potrzeby estetyczne, przejawiające się w chęci ozdabiania swojego najbliższego otoczenia. Były to więc różnego rodzaju narzuty na łóżka, ręczniki, obrusy i serwetki, poszewki na poduszki, kilimy, makatki. W sumie ponad 100 tkanin przywiezionych na Dolny Śląsk po 1945 roku przez ludność przesiedleńczą. Głównym założeniem wystawy było przedstawienie szerokiego spektrum pol­ skiego tkactwa ludowego, obejmującego różne zastosowane techniki, wzornictwo oraz funkcje poszczególnych typów tkanin dekoracyjnych. Szczególnie ważne było ukazanie różnorodności tkanin ze względu na ich proweniencję - pochodzą one z rozległego obszaru Polski przedwojennej, obejmującego zarówno Kresy Wschod­ nie, jak i Lubelszczyznę, Białostockie, Mazowsze. Część z nich przywieziono spoza Polski - z Bukowiny rumuńskiej i z Bośni. Cały wrocławski zbiór tkanin ludowych jest świadectwem burzliwych losów ludności przesiedlonej na Dolny Śląsk oraz spe­ cyficznej heterogenicznej kultury tego regionu. Walory plastyczne nadaje tkaninie przede wszystkim barwa i ornamentyka, choć w dużej mierze zależy to również od zastosowanego surowca i rodzaju splotu tka­ ckiego. Jeszcze pod koniec XIX wieku w tkactwie ludowym używano głównie su­ rowców naturalnych, takich jak len, wełna i w mniejszym zakresie konopie. Stop­ niowo wzrastało znaczenie bawełny, a w połowie XX wieku zaczęły pojawiać się włókna sztuczne. Szeroko przyjęło się również wtórne wykorzystanie zużytych tka­ nin fabrycznych, na przykład w chodnikach-szmaciakach. Wśród kilku stosowanych rodzajów splotów, najprostszy i najbardziej znany jest splot płócienny, w którym nici wątku i osnowy są tej samej grubości i przetykają się na przemian równomiernie. Blisko spokrewniony ze strukturą płótna jest splot rypsu płóciennego - różni się uży­ ciem rzadszej lub cieńszej osnowy, która staje się niewidoczna pod grubszymi nitka­ mi wątku. Trzecim, dość często spotykanym splotem, jest splot rządkowy, zwany też �512 Kronika drelichowym lub czynowatym - rozpoznaje się go po ukośnie biegnących rządkach. Trzy wymienione sploty mają w Polsce odległą tradycję, sięgającą wczesnego śred­ niowiecza i były szeroko rozpowszechnione. Do ich wykonania wystarczyły dwie nicielnice. Przy zwiększonej liczbie nicielnic albo przy użyciu techniki kilimowej uzyskiwano wzory bardziej skomplikowane. Kolorystyka tkanin wzbogaciła się do­ piero w drugiej połowie XIX wieku, w związku z upowszechnieniem barwników anilinowych, które wyparły barwniki naturalne. Ze względu na rodzaj dekoracji można wyróżnić kilka większych grup tkanin. Są to materiały tkane w pasy, kraty lub bardziej wzorzyste oraz ozdabiane haftem. Dwie pierwsze grupy uważane są za najbardziej tradycyjne i typowe dla polskiego tkactwa ludowego. W tkaninach wzorzystych, takich jak dywany dwuosnowowe, tkaniny przetykane czy kilimy, często odzwierciedlały się również wpływy obce, przenikają­ ce do tkactwa ludowego za pośrednictwem pracowni rzemieślniczych. Pasiaki stanowiąnajliczniejszągrupę wśród ludowych wyrobów samodziałowych i mają w Polsce odległą tradycję, sięgającą XI wieku. Lniana osnowa jest w nich najczęściej przeplatana różnokolorowym, wełnianym wątkiem. Początkowo tkaniny te były stosunkowo skromne, dwu- lub trzykolorowe, o wąskich paskach; współ­ cześnie kolorystyka niektórych pasiaków jest bardzo bogata. Występują w północno­ -wschodniej Polsce, na Mazowszu, północnej Lubelszczyźnie, Kielecczyźnie, Śląsku Opolskim i w Sieradzkiem. Znane były również wśród Kresowiaków i wraz z nimi trafiły po 1945 roku na Dolny Śląsk. Wprowadzenie różnobarwnych nici zarówno w wątku, jak i w osnowie daje w rezultacie tkaninę kraciastą, która znana była, po­ dobnie jak pasiak, już w czasach wczesnośredniowiecznych. Tkaniny dwuosnowowe znane są z terenów północno-wschodniej Polski - głów­ nie z Białostocczyzny, Podlasia, Mazur oraz z północnych Kurpiów. Składają się z dwóch warstw wykonanych z nici wełnianych prostym splotem płótna. Osnowa i wątek każdej warstwy są w odmiennych kolorach, przez co dywany są dwubarwne (sporadycznie wielokolorowe), często w bardzo kontrastowych zestawieniach. Wzór powstaje przez wydobywanie na wierzch, w określonych miejscach, warstwy dolnej. Najstarsze tego typu dywany z obszaru Polski pochodzą z XVIII wieku z Mazur, ale już w XIX wieku przestano je tam wyrabiać. Na Białostocczyźnie i Podlasiu ich produkcja utrzymała się do dzisiaj, a nawet wzrosła dzięki działalności Cepelii. Do tkactwa ludowego tkaniny dwuosnowowe dostały się za pośrednictwem tkactwa rzemieślniczego indywidualnego lub manufakturowego. W ornamentyce dywanów dwuosnowowych występują motywy geometryczne, zgeometryzowane roślinne i zoomorficzne oraz scenki zaczerpnięte z życia wiejskiego. Tkaniny „przetykane” są typowe dla pogranicza litewsko-białoruskiego (Wileńszczyzna, Nowogródzkie, Polesie), skąd rozeszły się na Białostocczyznę, Kurpie, Podlasie, Lubelszczyznę; znane są również na Mazurach i Pomorzu. Są stosunkowo młode, ich tradycja w zasadzie nie sięga XfX wieku, a w niektórych wsiach pojawiły się dopiero tuż przed II wojną światową. Do tkactwa ludowego trafiły za pośredni­ ctwem zawodowych tkaczy-rzemieślników, od których wiejskie tkaczki przejmowa­ ły jedynie prostsze wzory. Specyfiką tkanin przetykanych jest tło utworzone splotem płóciennym oraz wzór powstający poprzez przewlekanie dodatkowego wątku, który �Kronika 513 w kolorze oraz surowcu jest odmienny od tła. Kolorystyka jest bardzo różnorodna. Ornamenty, jakie powstają na tkaninach przetykanych, to przede wszystkim proste motywy geometryczne złożone z wzorów kostkowych. Z czasem wprowadzano motywy bardziej rozbudowane roślinne, zoomorficzne, a nawet antropomorficzne. Ornamentów nie wymyślały jednak same tkaczki, lecz były one odwzorowywane z wyrobów fabrycznych (kap, firan, obrusów). Kilimy są tkaninami dekoracyjnymi dwustronnymi o bardzo odległej tradycji. Technika ich wykonania jest jednym z najstarszych sposobów tkactwa wzorzy­ stego i polega na ręcznym wybieraniu osnowy w celu przeciągnięcia wątku two­ rzącego wzór. Na Huculszczyźnie (skąd pochodzi większość kilimów w zbiorach ME) początkowo były one wyłącznie wyrobami domowymi, którymi zajmowały się przede wszystkim kobiety. Pod koniec XIX wieku w Kosowie założono szkołę tkacką, w której wykonywano kilimy według wzorów ludowych i stylizowanych. Uczniowie tej szkoły zakładali później domowe warsztaty albo większe pracownie. W okresie międzywojennym Kosów stał się centrum przemysłu tkackiego, w okoli­ cy działało około 500 warsztatów. Ornament kilimów huculskich to przede wszyst­ kim motywy geometryczne w układach pasowych, ale także zgeometryzowane roślinne. Tkaniny ozdabiane haftem to głównie proste płótna lniane i bawełniane, choć w ten sposób zdobiono także tkaniny wzorzyste. Podstawowe techniki ludowych wyszyć były ściśle związane ze strukturą materiału. Do najbardziej tradycyjnych zaliczane są tak zwane ściegi liczone, w których odlicza się nitki płótna podczas wyszywania or­ namentów, co powoduje ich geometryzację. Najpopularniejszy jest ścieg krzyżyko­ wy, bardzo rozpowszechniony również ścieg płaski. Spośród ściegów swobodnych, niezwiązanych ze strukturą tkaniny, archaiczny w formie jest ścieg łańcuszkowy. Inne ściegi, takie jak na przykład zygzakowaty, okrętkowy, za igłą, „janina”, dzierga­ ny czy atłaskowy i podkładany, w kulturze ludowej zaczęły występować stosunkowo późno (XVIII-XIX w.), w wyniku wpływów rzemiosła cechowego. Jedną z przyczyn zarzucenia starych ściegów było także rozpowszechnienie się fabrycznego cienkiego płótna, na którym liczenie nitek było zbyt żmudne. Do ludowych wyszyć z hafciarstwa profesjonalnego i haftów środowisk wyższych grup społecznych przeniknęły pewne motywy zdobnicze, takie jak realistycznie ujmowane kompozycje kwiatowe. Z najbardziej tradycyjnymi technikami haftu wiąże się niewielkie zróżnicowanie ko­ lorystyczne. Na ogół były to hafty jednobarwne, rzadziej dwukolorowe. Wielobarwność wiąże się z wpływami obcymi, spoza środowiska wiejskiego, które przenikały głównie za pośrednictwem zawodowego hafciarstwa. Różnorodność zaprezentowanych tkanin przejawia się w dużym stopniu także w ich funkcji - od dekoracyjnej, przez użytkową do obrzędowej, przy czym jedna tkanina może spełniać kilka funkcji jednocześnie. Kilim zawieszony na ścianie de­ korował ją, ale również ocieplał. Na Huculszczyźnie przykrywano nim trumnę, po pogrzebie zaś zostawiano w cerkwi. Ręczniki nie służyły do celów higienicznych, ale przyozdabiano nimi święte obrazy, półki lub krzyże nagrobne. Narzuty na co dzień przykrywały łóżka, ale mogły służyć także do okrycia konia, siedzenia na wozie bądź też były używane jako płachta do przenoszenia dziecka. Obrusami i serwetkami �514 Kronika nabywano stoły od święta; obrus wigilijny czy serwetki do koszyczka ze święconką znalazły swoje miejsce w obrzędowości dorocznej. Płachta na trumnę, prześcieradło dla położnicy czy zwykłe płótno lniane zastosowane do rytualnego spowicia odgry­ wały ważną rolę w momentach przełomowych dla wiejskiej społeczności. Większość z tych tkanin była również niezbędnym elementem wiana panny młodej. W zaprezentowanym na wystawie zbiorze tkanin najstarszymi były: ręcznik po­ leski z 1882 roku oraz narzuta białostocka z roku 1890. Część wyrobów datowano na przełom XIX i XX wieku, większość natomiast pochodziła z okresu międzywo­ jennego, a na przykład chodniki-szmaciaki wykonane zostały już na Dolnym Śląsku przez ludność przesiedleńczą. Oprócz tkanin, ekspozycja ukazywała także cały proces tkacki - w prezentacji filmowej. Uzupełnieniem wystawy były fotografie oraz teksty informacyjne. Obecnie tkactwo zalicza się raczej do zawodów ginących. Wystawa umożliwiła zwiedzającym poznanie tradycji tkackich oraz hafciarskich charakterystycznych dla wielu regionów Polski. Ekspozycja dostała nominację w Konkursie na Wydarzenie Muzealne Roku Sybilla 2009 w kategorii wystaw etnograficznych. Hanna Goiła1 1Autorka scenariusza i realizacji oraz katalogu zbiorów, który towarzyszył wystawie: H. Goiła, Wrocław 2009; aranżacja plastyczna Joanna Głowacz, fot. Wojciech Rogowicz. T k a n in y lu d o w e , � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2bf0a7c556b48dda767e876bc3142de9.pdf b3e1f2a81a6d07f8895fc9b128ecfbb0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3742 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3515 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t. 14 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t. 14 z.2, s.125-126 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text B A D A N I A S Z T U K I Zespół e t n o g r a f ó w nośląskim badania w przy Bytomiu z dzinnymi w województwie mgr Barbary dzane w są Pszczyna, Kołbuck oraz Cieszyn, który posłuży dań Będzinie. Celem do zbiorowego działem K u l t u r y nośląskie czajów którymi województwa Na wadzono badań jest ze­ dokumentacyjnego, opracowania objęto śląskich nauczycieli katowickiego. k o n k u r s dotyczący dorocznych i cowania Częstochowa szkół Wspólnie z W y ­ W R N w Katowicach, Muzeum ogłosiło s t r o n y zasilą z b i o r y e t n o g r a f i c z n e M u ­ ludowych rodzinnych. Polega w terenie powiatów zakresie kultury zeum Regionalne wakacyjnych Kołbuck ludowej. zwy­ stanu i przeprowadzenie tradycyjnej kultury zebranie autentycznych K Działalność materiałów, eksponatów rolnictwa, stroju W K u b a l o n c e k/Wisły powstało m u z e u m rzeźby i m a l a r s t w a l u d o ­ wego. Przeniesiono t a m d r e w n i a n y kościółek w i e j s k i , w k t ó r y m u m i e s z ­ c z o n e zostały rzeźby i o b r a z y m a ­ l o w a n e n a szkle, pochodzące z p r z y ­ drożnych k a p l i c z e k w okolicach Wisły. P R N w Radomsku prowadzi pra­ ce p r z y g o t o w a w c z e z w i ą z a n e z z a ­ mierzoną organizacją M u z e u m R e ­ g i o n a l n e g o Z i e m i Radomszczańskiej. Zaczątek z b i o r ó w M u z e u m stano­ w i ć będą e k s p o n a t y z e b r a n e n a w y ­ stawę p o w i a t o w ą , która odbyła się p o d k o n i e c ubiegłego r o k u . obecnego regionu. Zebrane prace plastyków z a t r u d n i o n y c h fabryce włocławskiej. Jednocześnie i meblarstwa z zgromadzono zakresu kowalstwa, ludowego. K N muzeów badań było ogólne materiały stanowić mają p u n k t w y j ś c i a d o przyszłych badań. jest naukowe dokumentacji ludowej dla Muzeum konkursu Kierownictwo e k i p a spenetrowała 25 w s i . C e l e m poznanie Celem je M u ­ z M u z e u m Górnośląskiego w B y t o m i u . W ciągu 14 d n i 160 obrzędowych. Zorganizowało m g r o w i Eugeniuszowi Jaworskiemu systematycznych pieśni pro­ penetracyjne w Częstochowie w r a m a c h p r a k t y k s t a r c z a n i u d o M u z e u m r e k w i z y t ó w o r a z strojów l u d o ­ ilustracji, i Częstochowa 1959 r . b a d a n i a d l a studentów. badań p o w i e r z o n o Gór­ on n a do­ w e wrześniu wych, opisów, opra­ naukowego. przeprowa­ l u d o w y c h . Jednocześnie podjęto akcję b a ­ ankietowych, wiejskich Ś L Ą S K U z e u m , z d r u g i e j posłużą d o w y ż e j w y m i e n i o n e g o Bielsko-Biała, Góry, b r a n i e m o ż l i w i e pełnego materiału zwyczajów i ro­ które z j e d n e j N A katowickim. Badania pod Tarnowskie w Gór­ 1959 r o k u dorocznymi Bazielichówny powiatach: Gliwice, Muzeum końcem n a d l u d o w y m i zwyczajami kierunkiem i Okręgowym podjął L U D O W E J w W wojewódzkim D o m u K u l t u r y w P o z n a n i u odbyła się w s t y c z n i u b r . w y s t a w a propagująca zastoso­ w a n i e s z t u k i l u d o w e j w urządzeniu wnętrza. Pokazano W s t y c z n i u 1960 r o k u o t w a r t o współczesnego ceramikę, hafty, rzeźbę w „Sieni G d a ń s k i e j ' ' w Gdańsku ludową w y s t a w ę współczesnej s z t u k i l u d o ­ i w y r o b y w i k l i n i a r s k i e . A u t o r a m i Cichowicz w e j k a s z u b s k i e j i k o c i e w s k i e j . O k o ­ w y s t a w y są W i e s ł a w a ło 300 eksponatów r e p r e z e n t o w a ł o i a r t . p i a s t . Z b i g n i e w K a j a . osiągnięcia 40 t w ó r c ó w . P o k a z a n o p r z e d e w s z y s t k i m h a f t y , ceramikę, p l e c i o n k a r s t w o i rzeźbę. W y s t a w a s z t u k i l u d o w e j Pogórzan G o r l i c k i c h o t w a r t a była w G o r l i ­ cach w m a r c u b r . Zgromadzono W g r u d n i u 1959 i s t y c z n i u b r . eksponaty zarówno zabytkowe j a k w Zielonej Górze otwarta była wykonane współcześnie. R e p r e z e n ­ wystawa sztuki ludowej i prac ama­ t o w a n e b y ł y w s z y s t k i e działy t w ó r ­ t o r ó w z t e r e n u w o j e w ó d z t w a zie­ czości p l a s t y c z n e j P o g ó r z a n . Z o r g a ­ lonogórskiego. Wśród eksponatów nizowali wystawę: Prezydium P R N w y r ó ż n i a ł y się h a f t y A p o l o n i i K r a ­ i M u z e u m Regionalne P T T K w Gor­ wiec. licach. W y d a n o k a t a l o g zawierający o g ó l n y w s t ę p p r o f . d r a R. R e i n f u s s a , opis e k s p o n a t ó w oraz 9 i l u s t r a c j i . Zbiory sztuki ludowej w Muzeum w Bochni wzbogacają się s t a l e o n o w e e k s p o n a t y nadsyłane z k r a ­ Z inicjatywy warszawskiej W R N j u , a t a k ż e z z a g r a n i c y , n a ręce z o r g a n i z o w a n a została objazdowa dyrektora Muzeum p r o f . S t . F i ­ w y s t a w a współczesnych w y c i n a n e k schera. k u r p i o w s k i c h . W ciągu r o k u 1960 wystawa ta pokazana będzie w e w s z y s t k i c h większych m i a s t a c h w o ­ Wystawy jewództwa warszawskiego. Doboru W M u z e u m Śląskim w e W r o c ł a ­ eksponatów n a w y s t a w ę dokonały w i u odbył się w g r u d n i u 1959 r . a r t . p i a s t . J . S t a n k i e w i c z o w a i e t n o ­ pokaz fajansów w ł o c ł a w s k i c h . g r a f m g r H . Olędzka. O b e j m o w a ł o n z a r ó w n o tradycyjną ceramikę l u d o w ą j a k współczesne W y s t a w a m a l a r s t w a N i k i f o r a , eks­ ponowana n a początku ubiegłego r o k u w P a r y ż u , p o k a z a n a była n a ­ stępnie w A m s t e r d a m i e , B r u k s e l i i Liège. W A m s t e r d a m i e zorganiz o w a n a była o n a w S t a d e l i j k M u ­ séum, s t a r a n i e m d y r . W . S a n d b e r g a , jednocześnie z o d b y w a j ą c ą się t a m w październiku wystawą współ- 125 �czesnego m a l a r s t w a p o l s k i e g o . J a k o uzupełnienie p o k a z u p r a c N i k i f o r a przygotowano niewielką wystawę malarstwa prymitywów innych k r a ­ j ó w e u r o p e j s k i c h . W czasie w y s t a ­ w y w B e l g i i prasa tamtejsza, m . i n . „La Gauche", „ L e Peuple", „La Phare Dimanche", „La Dernière H e u r e " , zamieściła artykuły o c e n i a ­ jące e n t u z j a s t y c z n i e twórczość N i ­ kifora. D w i e w y s t a w y współczesnej w y ­ cinanki polskiej przeznaczone do Kanady i do I n d i i przygotowano w r o k u 1959 z i n i c j a t y w y Zespołu do Spraw Plastyki Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki. Doboru ekspo­ natów dokonała a r t . p i a s t . J . S t a n k i e w i c z o w a . Układ plastyczny o p r a ­ cowali J . i W. Stankiewiczowie. znaczono je na k o n k u r s y , w y s t a w y i inne akcje organizowane przez poszczególne w o j e w ó d z t w a . Ponad­ to M i n i s t e r s t w o przyznało ogółem 220 nagród ( r a z e m 140 000 zł) d l a twórców l u d o w y c h , biorących u dział w 35 w y s t a w a c h i k o n k u r ­ sach. Z o k a z j i w y s t a w i konkursów w y d a n o k i l k a katalogów, z a k u p i o n o dla M u z e u m K u l t u r y i Sztuki L u ­ d o w e j w W a r s z a w i e o k . 1 000 e k s ­ p o n a t ó w n a sumę 300 000 zł o r a z p r z y z n a n o a r t y s t o m l u d o w y m 126 stypendiów t w ó r c z y c h n a łączną sumę 150 000 zł, z czego 60 000 zł przyznano na stypendia dla twór­ ców ludowych współpracujących z CPLiA. * Z o k a z j i p o l s k i c h w y s t a w gospo­ d a r c z y c h z o r g a n i z o w a n y c h w 1959 r. w L o n d y n i e i Paryżu, d w i e l u d o w e wycinankarki demonstrowały swą sztukę na specjalnych pokazach. W m a r c u o t w a r t a była w Pałacu Czesława K o n o p k a z K u r p i ó w — WawrykoK u l t u r y i Nauki w Warszawie W y ­ w Londynie i Janina stawa Ludowej Sztuki Stosowanej wicz z Łowicza — w Paryżu. Litewskiej SSR. Pokazano około 250 eksponatów w y k o n a n y c h p r z e z 50 t w ó r c ó w . Większość i c h w s p ó ł ­ p r a c u j e z przedsiębiorstwem a r t y ­ W ramach wymiany naukowo-kuls t y c z n y m „ D a i l e " , o d p o w i e d n i k i e m t u r a l n e j z zagranicą p r z e b y w a ł w polskiej C P L i A . Wystawa o b e j m o ­ Czechosłowacji w e wrześniu 1959 r. wała rzeźbę figuralną, ceramikę, p r o f . d r R o m a n R e i n f u s s . Z r a m i e ­ tkaninę oraz wyroby z metalu, nia Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki bursztynu i alabastru. w y j e ż d ż a l i d o Czechosłowacji p r a ­ Różne cownicy nadzoru C P L i A : art. piast. i B. Kowalec. I. artystycznego Podlasiecka D n . 15.1.1960 r . zmarł w G r a b o ­ wie 78-letni w y c i n a n k a r z ludowy, Ignacy Dobrzyński. W pogrzebie słynnego t w ó r c y l u d o w e g o wzięli Badania polskiej sztuki ludowej udział p r z e d s t a w i c i e l e P o l s k i e g o T o ­ w a r z y s t w a L u d o z n a w c z e g o , M u z e u m p r o w a d z i ł a n a j e s i e n i 1959 r. a n ­ w L u b l i n i e , Z P A P , W R N w L u b l i ­ gielska etnografka i plastyczka Pearl nie oraz twórcy l u d o w i . M o n o g r a ­ B i n d e r oraz 2 absolwentów p a r y ­ d'Enseigne­ ficzną p r a c ę o w y c i n a n k a c h D o ­ s k i e j École Supérieure brzyńskiego, pióra H e n r y k a Z w o l a - m e n t T e c h n i q u e — P i e r r e D u p l a n Jacques Bertoux. Przygotowują k i e w i c z a , drukowaliśmy w „Polskiej i Sztuce Ludowej" n r 2 z 1958 r . o n i p r a c e n a u k o w e z z a k r e s u p o l ­ s k i e j rzeźby i w y c i n a n k i l u d o w e j . Fundusze w y d a t k o w a n e przez M i ­ nisterstwo K u l t u r y i S z t u k i na opiekę n a d sztuką l u d o w ą wyniosły w 1959 r . ogółem 500 000 zł.; p r z e ­ są p r z e d e w s z y s t k i m w y r o b y l u d o ­ we. K i e r o w n i c t w o s k l e p u u t r z y m u j e bezpośredni kontakt z twórcami ludowymi. * W prasie polskiej przeznaczonej dla zagranicy pojawiły się w I k w a r t a l e b r . p o w a ż n e błędy m e ­ r y t o r y c z n e w artykułach p o ś w i ę c o ­ n y c h p o l s k i e j sztuce l u d o w e j . W y ­ d a j e się t o szczególnie szkodliwe wobec bardzo niewielkiej szansy w y k r y c i a błędów przez c z y t e l n i k a zagranicznego. W nrze 1 „Polski" z 1960 r . z a m i e s z c z o n o reportaż f o ­ tograficzny M a r k a Holzmana doty­ czący w y c i n a n e k ł o w i c k i c h . K r ó t k i k o m e n t a r z p o u c z a , iż reportaż i l u ­ struje codzienną pracę rodziny Strycharskich. Na fotografiach po­ kazano, j a k w y c i n k a r k a p r a c u j e sie­ dząc p o d płotem, n a k t ó r y m r o z ­ w i e s z o n e są m a l o w n i c z o w y c i n a n k i . T a k i e ujęcie, j a k k o l w i e k m o ż e i n t e ­ resujące ze w z g l ę d ó w fotograficz­ n y c h , s u g e r u j e , że w y c i n a n k i służą do o z d o b y p ł o t ó w , poza t y m , j a k w y n i k a z k o m e n t a r z a , że znajdują wciąż w Łowiczu s w y c h l u d o w y c h o d b i o r c ó w . W rzeczywistości r o d z i n a S t r y c h a r s k i c h pracuje wyłącznie n a z a m ó w i e n i a C P L i A czy M u z e u m , n i e zdobiąc w y c i n a n k a m i n a w e t w n ę ­ t r z a w ł a s n e g o d o m u . F a k t u , że w y ­ c i n a n k i w Łowiczu a n i w żadnym i n n y m r e g i o n i e P o l s k i n i e służyły n i g d y d o o z d o b y płotów, a w y ł ą c z ­ nie wnętrz mieszkalnych, n i e trzeba c h y b a n a w e t przypominać. „Siedem d n i w Polsce" z d n . 7.II.1960 r . w o b s z e r n y m a r t y k u l e poświęconym n o w o o t w a r t e m u w N o ­ wym Jorku magazynowi CPLiA i n f o r m u j e , iż w i e l k i m p o w o d z e n i e m cieszyły się d y w a n y dwuosnowowe, kompozycje tkaczek z Podhala. D a ­ l e j d o w i a d u j e m y się, że o w e p o d ­ halańskie tkaczki z Zakopanego, N o w e g o T a r g u i o k o l i c tkają d y w a ­ n y o m o t y w a c h zaczerpniętych z l e ­ gend i życia miejscowego ludu. Tego r o d z a j u i n f o r m a c j e dziwią t y m b a r d z i e j , że f a k t w y s t ę p o w a n i a d y ­ N a początku b r . oddział P T T K wanów dwuosnowowych jedynie w w S a n o k u z o r g a n i z o w a ł s k l e p z p a ­ P o l s c e północnej, n a P o d l a s i u , j e s t miątkami, w k t ó r y m s p r z e d a w a n e ogólnie z n a n y . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0357de714aad29546a8544a1e2f7618a.pdf ed0cc27c33fc97fb89837b99aff27f96 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3723 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3497 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.1 Description An account of the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.1, s. 59-62 Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text r o w e . ( Z a w i e r a opis strojów n o s z o n y c h p r z e z W ę g r ó w zamieszkujących o k o l i c e C l u j m i ę d z y linią k o l e j o w ą C l u j — O r a d e a a górami M e s e s u l u i n a północy.) A u t o r e m o s t a t n i e g o z o m a w i a n y c h t u zeszytów j e s t znany badacz k u l t u r y Niemców s i e d m i o g r o d z k i c h : Julius Bielz: P O R T U L P O P U L A R A L S A S I L O R D I N T R A N S I L V A N I A . s t r . 52, i l u s t r . 36 o r a z 4 b a r w n e i mapka. Wymienione wyżej zeszyty, mimo że stanowią część t e j s a m e j s e r i i , n i e są o p r a c o w a n e w sposób j e d n o l i t y . W i d a ć , że w y d a w n i c t w o ( E d i t u r a de S t a t P e n t r u L i t e r a t u r a si A r t a ) z o s t a w i ł o a u t o r o m s w o ­ bodę, n i e w y m a g a j ą c , b y w o p r a c o w a n i a c h swych s t o s o w a l i się d o wskazań jakiejś ogólnej i n s t r u k c j i , która' z a p e w n i ł a b y o m a w i a n e j t u s e r i i o p r a c o w a ń p o ­ ziom jednakowy pod względem metodologicznym. N i e z a w s z e w y s z ł o t o poszczególnym z e s z y t o m na dobre. Niektórzy z autorów (Jeno Nagy, Nicolae D u nare) ograniczają się j e d y n i e do słownego opisu s t r o j u i j e g o zasięgu, n i e dodając a n i m a p y , a n i — co w a ż n i e j s z e — rysunków k r o j u ; b a r d z o t o obniża naukową wartość opracowań. J u l i u s B i e l z p u b l i k u j e К Badania Instytut Historii Kultury Mate­ rialnej P A N w Warszawie w swej działalności n a u k o w e j w s p ó ł p r a c u j e ściśle z Z a k ł a d e m E t n o g r a f i i U n i ­ wersytetu Warszawskiego. W 1959 r. k o n t y n u o w a n o akcję badawczą n a K u r p i a c h poprzez studenckie obozy n a u k o w o - i n w e n t a r y z a c y j n e o r a z pe­ netracje i n d y w i d u a l n e . W y n i k i ba­ dań t e r e n o w y c h będą o p u b l i k o w a ­ ne w p r z y g o t o w y w a n e j o b e c n i e d o d r u k u 2-tomowej monografii K u r ­ piów p o d r e d . doc. d r A. KułrzebyPojnarowej. Praca ta obejmie ca­ łokształt zagadnień l u d o w e j k u l t u ­ ry materialnej i duchowej regionu. Z a g a d n i e n i a dotyczące s z t u k i l u d o ­ wej opracowują: b u d o w n i c t w o ( w p o r o z u m i e n i u i współpracy z K a t e ­ drą A r c h i t e k t u r y Wiejskiej Poli­ techniki Warszawskiej) — mgr M. Pokropek, zdobnictwo w drzewie związane z b u d o w n i c t w e m — m g r H . Olędzka, t k a c t w o — mgr H. Damroszowa, plecionkarstwo — m g r W . P a p r o c k a , plastykę o b r z ę d o w ą — m g r J . Olędzki. R o z p o c z ę t e zostały r ó w n i e ż p r a ­ ce b a d a w c z e n a t e r e n i e i n n y c h r e ­ gionów Mazowsza: w okolicach Warszawy i na Podlasiu. Głównym p r o b l e m e m badań j e s t t a m z a g a d ­ nienie k u l t u r y w s i drobnoszlacheckich. o mapę, a l e p o m i j a r y s u n k i krojów. J e d y n i e z e s z y t y opracowane przez Cornele I r i m i e i R o m u l u s a V u i a realizują w pełni w y m a g a n i a w s t o s u n k u d o t e g o r o d z a j u w y d a w n i c t w a . O d n o s i się t o z a r ó w n o do s t r o n y t e k s t o w e j , zawierającej sporo c e n n y c h w i a d o ­ mości dotyczących z d o b n i c t w a s t r o j u ( h a f t y ) i stoso­ w a n y c h technik dekoracyjnych (np. odlewanie spinek d o p a s ó w l u b i n t a r s j o w a n i e cyną p r z e d m i o t ó w d r e w ­ n i a n y c h ) , j a k i do s t r o n y i l u s t r a c y j n e j , gdzie o b o k l i c z n y c h zdjęć f o t o g r a f i c z n y c h znajdujemy również m a p k ę (pozwalającą z l o k a l i z o w a ć w y s t ę p o w a n i e o p i ­ s y w a n y c h ubiorów), schematy krojów oraz rysunki przedstawiające k o l e j n o s t a d i a u p i n a n i a f r y z u r n i e ­ wieścich (R. V u i a ) . We wszystkich omawianych t u zeszytach atlasu (z w y j ą t k i e m p r a c y J . B i e l z a o s t r o j u Sasów s i e d m i o ­ g r o d z k i c h ) u m i e s z c z o n y j e s t p r z y końcu słownik t e r ­ m i n ó w g w a r o w y c h odnoszących się d o poszczególnych części o p i s y w a n e g o u b i o r u . Szata g r a f i c z n a , p o d o b n i e j a k w p o p r z e d n i o z o w a n y c h zeszytach, jest b a r d z o s t a r a n n a . recen­ Rss. N К terenie Z i e m i L u b u s k i e j ; wyniki penetracji zostały przekazane do wykorzystania Wydziałowi Kultu­ r y P W R N w Z i e l o n e j Górze. Po­ dobne badania na terenie pow. Sierpc przeprowadził M a r i a n P r z e d ­ pełski. W bezpośrednim k o n t a k c i e z Z e ­ społem d o s p r a w p l a s t y k i p r o w a ­ dzono prace penetracyjne przygo­ towawcze do dwóch w i e l k i c h w y ­ s t a w , które odbędą się w 1960 г.: w y s t a w y s z t u k i l u d o w e j mniejszości narodowych w Muzeum Etnogra­ ficznym w Krakowie (komisarz w y s t a w y m g r M . Woleńska) i w y ­ s t a w y s z t u k i l u d o w e j śląskiej w o ­ jewództw opolskiego, wrocławskie­ go i k a t o w i c k i e g o . * n a n i u k o n t y n u o w a ł w 1959 r . akcję kolekcjonerską sztuki ludowej w Wielkopolsce oraz, dorywczo, w Gorcach i na Podhalu. Badania M u ­ z e u m p r o w a d z i w s p ó l n i e z poznań­ skim ośrodkiem uniwersyteckim i oddziałem 1 H K M P A N . W zespole opracowującym w y d a w n i c t w o „ K u l ­ tura ludowa Wielkopolski" pracow­ nicy Muzeum przygotowali nastę­ pujące t e m a t y : m g r S t . Błaszczyk 0 wielkopolskiej plastyce ludowej 1 g a r n c a r s t w i e , m g r O. P o d l e w s k i — 0 plecionkarstwie. Ponadto obaj opracowali zagadnienia dotyczące kultury ludowej Ziemi Kaliskiej, które zostaną o p u b l i k o w a n e w w y ­ dawnictwie „Osiemnaście wieków Kalisza". Muzeum K u l t u r y i Sztuki Ludo­ wej w Warszawie prowadziło w 1959 r . b a d a n i a n a d całokształtem k u l t u r y ludowej na Mazowszu. Za­ gadnienia badawcze były dobierane p o d kątem p o t r z e b M u z e u m , k o m ­ pletującego s w e z b i o r y . P r z y p o ­ mocy obszernego kwestionariusza przebadano 40 miejscowości. Ba­ dania na terenie Mazowsza będą k o n t y n u o w a n e w 1960 r . Ponadto Muzeum prowadzi wy­ mianę naukową i w y m i a n ę e k s p o ­ natów z muzeami zagranicznymi: M u z e u m Człowieka w Paryżu, M u ­ zeum Etnograficznym w Bazylei, Muzeum Narodowym w Kopenha­ dze, M u z e u m E t n o l o g i c z n y m w H a i fie i M u z e u m S t a n o w y m w M i l wauke w USA. Zespół etnograficzny Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Ł o d z i p r o w a d z i ł w r . 1959 b a ­ dania stacjonarne w wybranych wsiach na terenie powiatów Sie­ radz i Radomsko. Obejmowały one całokształt zagadnień z zakresu kultury materialnej, duchowej i społecznej w s i . W o b u w y m i e n i o ­ n y c h p o w i a t a c h oraz n a terenie p o ­ w i a t ó w Łódź, Łęczyca i S k i e r n i e ­ w i c e p r o w a d z o n e b y ł y wstępne b a ­ dania penetracyjne obejmujące tę samą tematykę. M a t e r i a ł y u z y s k a ­ n e w czasie badań o p u b l i k o w a n e będą w w y d a w n i c t w i e m u z e a l n y m p t . „Seria e t n o g r a f i c z n a p r a c i m a ­ teriałów M u z e u m Archeologicznego Zespół d o s p r a w p l a s t y k i w M i ­ nisterstwie K u l t u r y i Sztuki za­ i n i c j o w a ł i finansował w 1959 r. następujące b a d a n i a z z a k r e s u s z t u ­ Oddział K u l t u r y i S z t u k i L u d o ­ k i ludowej: D r A d a m Glapa pro­ wadził badania penetracyjne na w e j M u z e u m N a r o d o w e g o w Poz­ 1 Etnograficznego" oraz w „ Ł ó d z ­ kich Studiach Etnograficznych". W r o k u 1959 ukazał się t o m p o ­ święcony wsi Klonowej w pow. Sieradz. 59 �Oddział etnograficzny Muzeum Śląskiego w e W r o c ł a w i u p r o w a d z i ł w 1959 r . następujące b a d a n i a : w pow. Kłodzko: badania penetracyj­ ne ze szczególnym u w z g l ę d n i e n i e m budownictwa drewnianego, malar­ s t w a , rzeźby i z d o b n i c t w a w m e t a ­ l u ; w pow. Lwówek: zinwentary­ zowanie 8 chałup o konstrukcji przysłupowej; w p o w . W o ł ó w : b a ­ dania stacjonarne w związku z opracowywaną monografią wsi W r z o s y . W p r z y g o t o w a n i u do d r u ­ ku znajduje się r o c z n i k muzeum pt. „ P r a c e i m a t e r i a ł y etnograficz­ ne''. Z o r g a n i z o w a n o dwie wystawy o b j a z d o w e : śląskie m a l a r s t w o l u d o ­ w e n a s z k l e oraz dolnośląska s z t u ­ ka ludowa. * M u z e u m w Rzeszowie p r o w a d z i ­ ło b a d a n i a s t a c j o n a r n e w e w s i a c h Moszczenica, p o w . Gorlice, i M a j ­ d a n S i e n i a w s k i , p o w . Jarosław. T e ­ m a t y k a badań o b e j m o w a ł a z a g a d ­ nienia z zakresu a r c h i t e k t u r y i pla­ s t y k i l u d o w e j oraz f o l k l o r u . P r z y o k a z j i p r z e p r o w a d z o n y c h badań p o ­ zyskano d l a M u z e u m wiele ekspo­ natów z dziedziny p l a s t y k i i s t r o ­ j ó w . B a d a n i a m i k i e r o w a ł doc. F. Kotula. * W I k w a r t a l e 1959 r . Dział E t n o ­ graficzny Muzeum w Gliwicach kontynuował b a d a n i a w e w s i Sie­ r a k o w i c e , mające n a c e l u z e b r a n i e materiału d o e t n o g r a f i c z n e j mono­ grafii w s i . B a d a n i a prowadził m g r L . D u b i e l . Są o n e w s t ę p n y m o p r a ­ c o w a n i e m materiału d o m o n o g r a f i i etnograficznej powiatu Gliwice. Będzie ona o p r a c o w y w a n a w la­ t a c h 1960-65. Konferencje i zjazdy Narada działaczy kulturalnoo ś w i a t o w y c h i społecznych w I s t e b ­ n e j , zwołana z i n i c j a t y w y PAX, odbyła się w g r u d n i u 1959 r . P o ­ ruszano s p r a w y zorganizowania sa­ l o n u sztuki regionalnej w Cieszynie l u b Wiśle, ożywienia działalności ludowych zespołów amatorskich, u t r w a l e n i a n a taśmie m a g n e t o f o n o ­ wej tekstów zanikającej ludowej literatury mówionej. Działalność muzeów W Zakopanem przy drodze do Kuźnic p r o j e k t o w a n e jest m u z e u m skansenowskie. Projekt rozplano­ w a n i a m u z e u m w y k o n a ł G . Ciołek. Dokumentację p r z e p r o w a d z i ł o M u ­ zeum Tatrzańskie i Podhalańska Komisja Opieki nad Zabytkami P T T K . Prace przy budowie skan­ s e n u mają t r w a ć 5 l a t . P r o w a d z i ć j e będzie k r a k o w s k i oddział P K Z . N a p o d s t a w i e wstępnej d o k u m e n t a ­ c j i w y b r a n o 16 zagród. * W nad 60 S a n o k u trwają nadal prace organizacją muzeum skanse­ n o w s k i e g o . M a o n o r e p r e z e n t o w a ć c h u w r a t u s z u i w a l ą c y m się d o m u architekturę c z t e r e c h g r u p e t n i c z ­ g o t y c k i m , który n i e m o ż e doczekać n y c h : D o l i n i a n , Bojków, Ł e m k ó w się r e m o n t u . i Pogórzan. Muzeum w Koninie, zorganizo­ * w a n e dzięki zapałowi i ofiarności ludności, nie posiada M u z e u m Archeologiczne i Etno­ miejscowej graficzne w Łodzi prowadziło o d p o w i e d n i e j o p i e k i n a u k o w e j . Re­ w s p ó l n i e z k u r a t o r e m okręgu s z k o l ­ z u l t a t e m tego j e s t m . i n . d o k o n y ­ n e g o łódzkiego obóz w ę d r o w n y d l a w a n i e p r z e z k i e r o w n i c t w o m u z e u m wartościowych ekspona­ liceów pedagogicznych, w czasie z a m i a n y nie przedsta­ którego młodzież p o d stałym k i e ­ tów n a p r z e d m i o t y prawie żadnej wartości runkiem pracownika n a u k o w e g o wiające np. gotyckiego miecza m u z e u m zapoznawała się z t e c h n i ­ m u z e a l n e j , XX-wieczką badań t e r e n o w y c h . A k c j a t a , krzyżackiego n a s t r z e l b y p r o w a d z o n a już d r u g i r o k , m a n a ne. M u z e u m Pienińskie w Szczawni­ celu przygotowanie przyszłych k o ­ respondentów terenowych w ś r ó d cy, u t w o r z o n e p o w i e l u l a t a c h p o ­ ogromnych trudności, nauczycieli w i e j s k i c h . Obóz mło­ k o n y w a n i a d z i e ż o w y z o r g a n i z o w a n y był n a t e ­ w z n a c z n e j m i e r z e dzięki s t a r a n i o m renie pogranicza radomszczańsko- p i s a r z a J a n a W i k t o r a , n i e p o s i a d a r ó w n i e ż własnego l o k a l u . kieleckiego. Wspólnie z Wydziałem Kultury W R N zorganizowano wystawę w y ­ c i n a n k i łowickiej w Łowiczu oraz Muzeum w Gliwicach w I I kwar­ konkurs i wystawę sztuki ludowej t a l e 1959 r o k u o p r a c o w a ł o i o p u b l i ­ p o w i a t u radomszczańskiego i c e r a ­ kowało w l o k a l n e j prasie c y k l a r t y ­ m i k i sieradzkiej. k u ł ó w z w i ą z a n y c h z pracą M u z e u m i jego badaniami. W c y k l u szki­ ców etnograficznych pt. Nowiny Muzeum w Gliwicach przy Gliwickie znalazły się artykuły: współpracy PRN prowadziło w O b u d o w n i c t w i e chłopskim w o k o ­ 1959 r . p e n e t r a c j e w p o s z u k i w a n i u l i c a c h G l i w i c w X I X w i e k u , W i e ­ z a b y t k o w y c h eksponatów. Z o r g a n i ­ r z e n i a i przesądy z w i ą z a n e z b u ­ zowano komitet społeczny, który d o w n i c t w e m , O d m a l o w a n e j skrzy­ rozpoczął już w s t ę p n e p t a c e : o p r a ­ n i d o n o w o c z e s n y c h mebli. Garn­ c o w a n e zostały w s k a z ó w k i i i n ­ carze l u d o w i z okolic G l i w i c i Z a ­ s t r u k c j e d l a społecznych zbieraczy brza, Nieznane szczegóły procesu i harcerzy. Akcję p r o p a g a n d o w ą E l sów G l i w i c k i c h . rozpoczęły „Nowiny Gliwickie". Z e b r a n o już m . i n . s z e r e g o b r a z ó w ludowych z X I X wieku. Wystawy i konkursy Dział E t n o g r a f i c z n y Muzeum w Białymstoku p r o w a d z i Szeroko z a ­ krojoną akcję popularyzatorską wśród h a r c e r s t w a w dziedzinie b a ­ dań e t n o g r a f i c z n y c h . W ciągu o s t a t ­ niego roku zorganizowano kilka kursów d l a instruktorów drużyn wiejskich i starszych harcerzy. Przeprowadzono też kilka pene­ tracji w terenie pod kierunkiem mgra Z. C i e s i e l s k i e g o na terenie w s i D u b i n y , p o w . H a j n ó w k a , Sze­ ligi, B u c z k i , M r o z y i Szyba w p o w . Elk. W M u z e u m Śląskim w B y t o m i u o t w a r t a była w październiku w y ­ s t a w a spółdzielni C P L i A . P o k a z a n o d y w a n y żywieckie, chusty i pasiaki w i l a m o w i c k i e , h a f t y opolskie, fili­ grany Horaka. ; W salonie C P L i A przy Długim Targu w Gdańsku o t w a r t a była w październiku w y s t a w a p r a c spół­ d z i e l n i C P L i A z północnych r e g i o ­ nów kraju (Białostockie, Kurpie. Warmia i Mazury). Wystawa obej­ m o w a ł a przeszło 1000 eksponatów i połączona była z kiermaszem. * W czasie t r w a n i a w y s t a w y technikę wycinankarską demonstrował Ka­ Fatalne w a r u n k i lokalowe m u ­ zimierz Puławski z Kadzidła na z e ó w r e g i o n a l n y c h — często u n i e ­ Kurpiach. m o ż l i w i a j ą c e n i e t y l k o udostępnie­ * n i e z w i e d z a j ą c y m eksponatów, a l e także n a j p r y m i t y w n i e j s z ą i c h k o n ­ W Rzeszowie w październiku serwację — oraz inne poważne c z y n n a była w y s t a w a p t . R z e s z o w ­ trudności, j a k i e napotykają w s w e j scy prymitywiści, zorganizowana p r a c y m n i e j s z e i t w o r z ą c e się m u ­ s t a r a n i e m p o r a d n i kulturalno-oświa­ zea, znajdują ż y w e o d b i c i e w p r a ­ towej przy W D K . Pokazano m . i n . sie. W o s t a t n i m k w a r t a l e 1959 r . prace Władysława Bieszczada. p u b l i k o w a n o m . i n . artykuły o m u ­ zeach w Nowym Sączu, Ż y w c u i Koninie. Eksponaty Muzeum Ziemi Są­ W y s t a w a prac L e o n a r d a Brzeziń­ d e c k i e j , obejmujące m . i n . z b i o r y s k i e g o z W i e l a o t w a r t a była w paź­ m a l a r s t w a i rzeźby z połemkow- d z i e r n i k u w C h o j n i c a c h z i n i c j a ­ skich cerkiewek z wieku X V I tywy koła Miejskiego Zrzeszenia i X V I I , m a g a z y n o w a n e są n a s t r y ­ K a s z u b s k i e g o . Pokazano przede �w s z y s t k i m h a f t y . W s t y c z n i u 1960 r. S t a n k i e w i c z o w a z Min. Kultury projektowana jest w y s t a w a prac i Sztuki. Brzezińskiego w Grudziądzu. Pokazano eksponaty z zakresu ceramiki i stroju ludowego, hafty, p a l m y w i e l k a n o c n e , rózgi w e s e l n e i imieninowe, turonie i gwiazdy k o ­ Muzeum rzeszowskie z o r g a n i z o ­ lędnicze. W y d a n o katalog wysta­ w a ł o w październiku w y s t a w ę r z e ­ w y ( n i e i l u s t r o w a n y ) w o p r a c o w a ­ szowskich haftów na płótnie z niu Andrzeja Zaborowskiego, opa­ okresu od X V I - X V I I I w i e k u . Re­ t r z o n y wstępem. cenzję z w y s t a w y z a m i e s z c z a m y n a i n n y m miejscu. * Konkurs ceramiki ludowej woj. lubelskiego i rzeszowskiego zorga­ n i z o w a ł a C P L i A w Łańcucie 12 l i ­ s t o p a d a 1959 r . W k o n k u r s i e w z i ę ł y udział w a ż n i e j s z e ośrodki g a r n c a r ­ skie o b u w o j e w ó d z t w . Szczegółowa recenzja — w bieżącym n u m e r z e . W Słupsku, w P o w i a t o w y m D o ­ m u K u l t u r y , o t w a r t a była w l i s t o ­ p a d z i e 1959 r . w y s t a w a m a l a r s t w a słupskiej g r u p y p l a s t y k ó w amato­ rów t z w . s a m o d z i e l n y c h . Wystawa malarstwa Nikifora o t w a r t a była w l i s t o p a d z i e w L u b ­ l i n i e w salach K U L . W m u z e u m r e g i o n a l n y m w Czę­ stochowie zorganizowana została przez T o w a r z y s t w o Zachęty S z t u k Pięknych w y s t a w a p r a c p l a s t y k ó w amatorów regionu częstochowskie­ go. W y s t a w a c z y n n a była w ciągu listopada. W d n i a c h 24 i 25.XI.1959 r . o d ­ było się w B y d g o s z c z y j u r y kon­ k u r s u n a pamiątkarstwo w o j . b y d ­ goskiego, zorganizowanego przez wydział k u l t u r y W R N . C e l e m k o n ­ kursu było w y t y p o w a n i e wzorów pamiątek, które następnie zostałyby przekazane placówkom h a n d l o w y m do szerszej p r o d u k c j i . W o b e c b r a k u d o s t a t e c z n e j ilości p r o j e k t ó w o d p o ­ wiadających warunkom konkursu, zdecydowano zorganizować jego d r u g i etap. Obecny n a j u r y delegat M i n i s t e r s t w a K u l t u r y i S z t u k i za­ kupił d l a M u z e u m K u l t u r y i Szt. Lud. w Warszawie nagrodzone eksponaty z zakresu sztuki ludowej. K u l t u r y Polskiej w Gruzji. Organi­ zatorem wystawy był Instytut W z o r n i c t w a Przemysłowego ( k o m i ­ sarze w y s t a w y : p r o f . W . T e l a k o w ska i a d i u n k t T . Reindl). W y s t a w a cieszyła się w G r u z j i d u ż y m p o w o ­ dzeniem (ok. 1500 z w i e d z a j ą c y c h dziennie); ilustrowała ona próby p o d e j m o w a n e przez I W P w dziedzi­ nie wykorzystania plastycznej i n ­ wencji ludowej we wzornictwie, p r o d u k c j i rękodzielniczej i p r z e m y ­ s ł o w e j . Szczególne zainteresowanie budziły prace ludowych kolekty­ wów projektanckich z Kurpiów. Z a l i p i a , p i s a n k a r e k ze w s i K r z c z o ­ nów i K u n ó w oraz prace w y k o n a n e p r z e z zespoły p o d k i e r u n k i e m p r o f , p r o f . E. Plutyńskiej i A . K e n a r a . Wystawa sztuki ludowej Ziemi Radomszczańskiej zorganizowana została w R a d o m s k u p r z e z W y d z i a ł K u l t u r y W R N w Łodzi, P R N w R a ­ domsku i Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi. W y s t a w a o t w a r t a była w l i s t o p a d z i e i g r u d ­ n i u 1959 r . P o p r z e d z i ł y ją p e n e t r a ­ cje t e r e n o w e p r o w a d z o n e p r z e z m g r W Muzeum Etnograficznym w Zofię N e y m a n oraz J a n a DekowB a z y l e i odbyła się w 1959 r . w y ­ skiego. stawa polskich wycinanek. Ekspo­ naty wystawowe zostały przywie­ z i o n e p r z e z d r a R. W i l d h a b e r a , któ­ r y z g r o m a d z i ł j e p o d c z a s podróży W W ę g r o w c u odbył się 2 6 . X I . p o ­ n a u k o w e j p o P o l s c e w 1958 r . R e ­ k a z p r a c uczniów K l a r y P r i l l o w e j cenzje p r a s o w e o w y s t a w i e w t o n i e z Kcyni. niezwykle p r z y c h y l n y m zamieściły m. i n . „Die W e l t w o c h e " , „Tribune de Geneve", „National Z e i t u n g " . W S i e r a d z u d n . 8 . X I I . odbyło się j u r y k o n k u r s u n a ceramikę ludową w o j . łódzkiego. W k o n k u r s i e w z i ę ł o udział 24 g a r n c a r z y n a ogólną l i c z ­ W krakowskim Stowarzyszeniu bę 38, z n a n y c h n a t e r e n i e woje­ Historyków Sztuki otwarta była wództwa. Konkurs zorganizowany w e wrześniu w y s t a w a s z t u k i l u d o ­ był z i n i c j a t y w y W R N w Łodzi. wej jawajskiej. Do organizacji w y ­ Przedkonkursowe penetracje tere­ s t a w y p r z y c z y n i ł y się m u z e a e t n o ­ n o w e prowadziły muzea w Sieradzu graficzne i narodowe. i Tomaszowie Mazowieckim. 14 i 1 5 . X I I . o d b y ł o się w G d a ń ­ sku j u r y k o n k u r s u n a pamiątkar­ stwo z zakresu sztuki ludowej w o j . gdańskiego. N a g r o d z o n e zostały w dziale rzeźby prace W . L i c y , I . Rze­ p y i F. M a y e r a , w d z i a l e t k a c ­ twa — M a r i i Ferra, ceramiki — R. N e c l a i K a z i m i e r c z a k a , plecio­ n e k — L . Stanowskiego i Z. N i k l a sia. Wystawa pt. Egzotyka k u l t u r l u ­ dów południowej i w s c h o d n i e j A z j i o t w a r t a była w e wrześniu w M u ­ zeum w Częstochowie. Wystawę przygotowały i zorganizowały M u ­ zeum Kultury i Sztuki Ludowej w W a r s z a w i e oraz M u z e u m w Czę­ stochowie. * W salach K U L w L u b l i n i e o t w a r ­ t a była w l i s t o p a d z i e w y s t a w a t r a ­ sztuki ludowej węgier­ K o n k u r s szopek k r a k o w s k i c h o d ­ d y c y j n e j był się 1 6 . X I I , z g o d n i e z tradycją s k i e j , c z e s k i e j o r a z p o l s k i e j — p o d ­ u stóp p o m n i k a M i c k i e w i c z a n a halańskiej i śląskiej. W ś r ó d e k s p o ­ malowa­ R y n k u K r a k o w s k i m . D w i e p i e r w s z e natów p r z e w a ż a ł y o b r a z y nagrody przyznano Zdzisławowi ne na szkle i kafle. D u d z i k o w i i Władysławowi W i a t r o ­ w i . Dalszymi n a g r o d a m i wyróżnie­ n i zostali m . i n . : F. T a r n o w s k i , Wystawa chińskiego rzemiosła A . W o j c i e c h o w s k i , Z. G o d y ń . O g ó ­ o t w a r t a była łem na konkursie przedstawiono ludowo-artystycznego 49 szopek. Szczegółową recenzję w K o s z a l i n i e w K l u b i e P r a s y W D K . Pokonkursowa wystawa s z t u k i z k o n k u r s u zamieścimy w następ­ W y s t a w ę o r g a n i z o w a ł a W R N i T o ­ warzystwo Przyjaźni Polsko-Chiń­ l u d o w e j w N o w y m Sączu z o r g a n i ­ n y m n u m e r z e . skiej. z o w a n a została p r z e z W y d z i a ł K u l ­ * tury W R N i o t w a r t a pod koniec l i s t o p a d a 1959 r. N a w y s t a w i e z n a ­ lazły się eksponaty wytypowane Wystawa pt. Inwencje ludowe W Szkole Oficerskiej w K i e l c a c h przez j u r y k o n k u r s u , w skład k t ó ­ w p o l s k i m w z o r n i c t w i e p r z e m y s ł o ­ o t w a r t a była w l i s t o p a d z i e w y s t a ­ r e g o w e s z l i m . i n . p r o f , d r R. R e i n - w y m - o t w a r t a była w T b i l i s i w paź­ w a p t . P r z e m y s ł a r t y s t y c z n y Chiń­ fuss z I n s t y t u t u S z t u k i P A N i J . d z i e r n i k u , w związku z D n i a m i skiej R e p u b l i k i L u d o w e j , ekspono- �I wana uprzednio w Warszawie. w Pałacu Kultury tkaninach z Sokółki, Augustowa i Białegostoku i o p o d w ó j n y c h t k a ­ n i n a c h współczesnych, s. 60—68; Z a ­ rys h i s t o r i i t k a c t w a podwójnego w P o l s c e z u w z g l ę d n i e n i e m materiału Towarzystwo Społeczno-Kultu­ porównawczego, głównie w o p a r c i u r a l n e C z e c h ó w i S ł o w a k ó w w P o l ­ o osobiste doświadczenia a u t o r k i . sce z o r g a n i z o w a ł o w g r u d n i u w N o ­ w y m T a r g u w y s t a w ę słowackiej ce­ r a m i k i i strojów l u d o w y c h . ..Archiwa, B i b l i o t e k i i Muzea Koś­ c i e l n e " . O r g a n Ośrodka А В M К przy K a t o l i c k i m Uniwersytecie L u ­ Wystawa chińskiego l u d o w e g o b e l s k i m . T o m I , zeszyt I , L u b l i n rzemiosła a r t y s t y c z n e g o c z y n n a b y ­ 1959 r . ła w grudniu w nowym porcie Pismo p o ś w i ę c o n e z b i o r o m koś­ w Gdyni. c i e l n y m oraz problematyce histo­ rycznej o charakterze źródłoznawRóżne czym. Przewidywanych j e s t pięć działów: Rozprawy, Towarzystwo Wiedzy Powszech­ zasadniczych n e j p r z y w s p ó ł u d z i a l e M u z e u m w Z życia a r c h i w ó w , b i b l i o t e k i m u ­ Ł o w i c z u , P T T K i Z w i ą z k u N a u c z y ­ z e ó w kościelnych, N o t a t k i i n f o r m a ­ cielstwa Polskiego zorganizowało cyjne i recenzje, B i b l i o g r a f i a , M a ­ źródłowe. s t u d i u m o r e g i o n i e ł o w i c k i m (22.X. teriały 1959 31.VI.1960). Na program W zeszycie p i e r w s z y m k s . W ł a d y ­ s t u d i u m składają się w y k ł a d y z geo­ sław Smoleń, dyrektor Muzeum grafii, archeologii, historii k u l t u r y Diecezjalnego w Tarnowie, publi­ ludowej. Uczestnikami studium mo­ kuje pierwszą część inwentarza gą być wszyscy zainteresowani k u l t u maryjnego w diecezji t a r n o w ­ d z i e j a m i i kulturą r e g i o n u ł o w i c ­ s k i e j (s. 81—133), zawierającą m . i n . kiego. szczegółowy w y k a z f i g u r i ołtarzy M a r i i oraz i n f o r m a c j e o f o r m a c h k u l t u ludowego. P R N w N o w y m Sączu p r z e p r o ­ w a d z i ł a w 1959 r . e w i d e n c j ę t w ó r ­ ców l u d o w y c h pracujących n a t e ­ renie powiatu. Najlepszym spośród Józef B u r s z t a : „ Z a b u d o w a miasta nich przyznano nagrody. R a d y m n a w połowie X V I I I w i e k u " , R z e s z ó w 1958, n a d b i t k a z R o c z n i k a Województwa Rzeszowskiego, s t r o n 24, 6 f o t . , 1 r y c . w tekście. C P L i A przygotowała n a eksport Praca Burszty stanowi interesu­ do U S A w y r o b y k o r o n k a r s k i e i k i ­ limy z Bobowej koło G o r l i c o r a z jącą próbę r e k o n s t r u k c j i z a b u d o w y miasta w oparciu jedynie o nie­ serię c z a p e k magierek. z w y k l e szczegółowe źródło pisane. N a j i s t o t n i e j s z y m p r o b l e m e m , który a u t o r s t a r a się r o z w i ą z a ć n a p o d ­ s t a w i e s y t u a c j i , jaką s t w i e r d z a w Zeszyt specjalny „Przeglądu Geo­ R a d y m n i e , jest zagadnienie podcie­ dezyjnego" ( n r 8—9, 1959 г.), w y ­ n i o w e j zabudowy rynków miast dany z okazji zjazdu Międzynaro­ i miasteczek Polski południowej. dowej Federacji Geodetów w K r a ­ B u r s z t a d o w o d z i , że było t o z j a w i ­ k o w i e , z a m i e s z c z a w k ł a d k i i l u s t r a ­ s k o t y p o w e , a odstępstwa o d n i e g o cyjne poświęcone polskiej sztuce z w a l c z a n o . ludowej: Podhale (architektura), Ł o w i c k i e (strój), K u r p i e (strój, w n ę ­ trze, f r a g m e n t y architektoniczne). Franciszek K o t u l a , „Amatorskie ba­ dania regionalne", R z e s z ó w 1958, s t r o n 18, f o t . w tekście (piąta z k o ­ K . Bułhakowa, J . G r a b o w s k i , M . lei b r o s z u r a w serii w y d a w n i c t w M a r k i e w i c z , E. Plutyńska, A . Ś l e - M u z e u m w R z e s z o w i e ) . dziewska: „Tkanina polska", pod A u t o r z a r y s o w u j e możliwość p r o ­ redakcją prof. Ksawerego Piwockiego, W a r s z a w a 1959, W y d a w n i c ­ w a d z e n i a n a t e r e n i e w o j . r z e s z o w ­ s k i e g o badań r e g i o n a l n y c h w j a k two Arkady. najszerszym zakresie: etnograficz­ R o z d z i a ł y o sztuce l u d o w e j s. 35— n y c h , h i s t o r y c z n y c h i badań n a d 69 o r a z 78 t a b l i c j e d n o b a r w n y c h : sztuką. J a k o p o t e n c j a l n y c h b a d a c z y Józef G r a b o w s k i — T k a n i n a l u d o ­ w s k a z u j e osiadłą n a p r o w i n c j i i n ­ w a , s. 35—59; j e s t t o p i e r w s z a p r ó ­ teligencję o z a i n t e r e s o w a n i a c h h u ­ b a ujęcia całokształtu zagadnień m a n i s t y c z n y c h , a p r z e d e w s z y s t k i m t k a n i n y l u d o w e j w Polsce; autor nauczycieli. Badacze r e g i o n a l n i po­ omawia tkactwo poszczególnych w i n n i działać w p o r o z u m i e n i u z m u ­ regionów z uwzględnieniem jego zeami i t o w a r z y s t w a m i n a u k o w y m i . historycznego rozwoju. Eleonora Plutyńska — O s t a r y c h p o d w ó j n y c h Przegląd wydawnictw „ W z o r n i k h a f t ó w o p o l s k i c h " , układ i r e d a k c j a Stanisław B r o n i c z , 8 s t r o n n i e l i c z b o w a n y c h , 25 t a b l i c , w t y m 14 b a r w n y c h , O s s o l i n e u m , W r o c ł a w 1958. Celem w y d a w n i c t w a było p r z y ­ g o t o w a n i e w z o r n i k a , który ułatwił­ by w y k o r z y s t a n i e t r a d y c y j n y c h m o ­ tywów ludowego h a f t u d l a zdobie­ nia współczesnych przedmiotów użytkowych. W z o r n i k poprzedzony jest krótkim wstępem St. B r o n i c z a , dotyczącym g e n e z y i h i s t o r i i l u d o ­ wego h a f t u opolskiego. Reprodu­ k o w a n e w z o r y pochodzą z M u z e u m Śląska O p o l s k i e g o w Opolu. Nakładem M u z e u m Pomorskiego w Gdańsku ukazały się składanki: Chaty kaszubskie we Wdzydzach Kiszewskich, tekst Longin Malicki, fotografie A. Podlewski, ryc. D. B o ­ r o w s k a . M e b l e gdańskie, t e k s t K . Mellin, fotografie A . Podlewski, A . Przecławski. Artystyczne kraty gdańskie, t e k s t T . B i e n i e c k i , f o t o ­ grafie A. Podlewski. „Deutsches J a h r b u c h f i i r Volksk u n d e " , B d . I V , J a h r g . 1958, o m a w i a r o c z n i k X (1956) „ P o l s k i e j S z t u k i Ludowej", sygnalizując problema­ tykę w a ż n i e j s z y c h artykułów wg podziału r z e c z o w e g o ( m a t e r i a ł y d o ­ tyczące f o l k l o r u słownego, mono­ g r a f i e r e g i o n ó w , rzeźba w d r z e w i e , m e b l a r s t w o l u d o w e , c e r a m i k a Itp.). Robert W i l d h a b e r „Uberblick uber die V o l k s k u n d e i n Polen", Schweiz. A r c h i v f u r V o l k s k u n d e B a n d 54 (1958), s. 1 5 6 - 1 6 0 . Sprawozdanie napisane po p o w r o ­ cie z p o b y t u w P o l s c e , jesienią 1958 г., z a w i e r a w i a d o m o ś c i d o t y ­ czące i n s t y t u c j i n a u k o w y c h , z a j m u ­ jących się b a d a n i a m i s z t u k i l u d o ­ w e j i opieką n a d nią. U w z g l ę d n i a strukturę organizacyjną omawia­ nych instytucji, podaje nazwiska k i e r o w n i k ó w poszczególnych placó­ wek, w y l i c z a w y d a w a n e przez nich publikacje. W y m i e n i a wyższe uczel­ n i e posiadające k a t e d r y e t n o g r a f i i i a r c h i t e k t u r y w i e j s k i e j oraz na­ zwiska ich kierowników, podaje w y k a z m u z e ó w posiadających z b i o ­ ry z zakresu etnografii i sztuki l u ­ dowej o r a z i c h krótką c h a r a k t e ­ rystykę. D o tego n i e w ą t p l i w i e cen­ nego i s t a r a n n i e o p r a c o w a n e g o a r ­ tykułu zakradły się j e d n a k p e w n e błędy. M g r K a z i m i e r z Pietkiewicz, Naczelnik Wydziału S z t u k i L u d o ­ wej w M i n i s t e r s t w i e K u l t u r y i Sztu­ k i , w y m i e n i o n y jest j a k o d y r e k t o r I n s t y t u t u S z t u k i . T a k ż e błędnie zre­ ferowana jest s t r u k t u r a organiza­ cyjna Instytutu Sztuki w zakresie badań n a d sztuką ludową. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/596138efdeef6b88eb59487b4dd3119e.pdf 2dec51f5fca3b2551018966f7d110a9e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3755 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3527 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1960 t.14 z.3, s. 188-189 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R Wystawy W marcu i kwietniu otwarta była w salonie w y s t a w o w y m C P L i A — „Długiej Sieni" w G d a ń s k u ogól­ n o p o l s k a w y s t a w a w s p ó ł c z e s n e j ce­ ramiki ludowej. Najbogatsze były zestawy ceramiki kaszubskiej Leona N e c l a i J ó z e f a K a ź m i e r c z a k a . Poza tym reprezentowani byli licznie garncarze: z Kieleckiego — Fryde­ r y k Bąbel, Józef Gałuszko i Jadwi­ ga K o s i a r s k a , z K u r p i ó w — Z d z i ­ s ł a w Plagowski, z Podlasia — K a ­ zimierz Rogowski i Władysław Gładzki oraz członkowie spółdziel­ ni garncarskich z Lubelszczyzny i Rzeszowskiego. O b o k c e r a m i k i l u ­ dowej pokazano n o w o c z e s n ą cera­ m i k ę a r t y s t y c z n ą i ludowe plecionki ze s ł o m y . O N z Mościsk oraz W a c ł a w a Skirzyńskiego. T w ó r c z o ś ć w s z y s t k i c h wy­ m i e n i o n y c h r z e ź b i a r z y oscyluje na pograniczu sztuki ludowej i ama­ torskiej. Najbardziej interesujące, a zarazem najbliższe tradycyjnej sztuce l u d o w e j , m i m o w s p ó ł c z e s n e j tematyki, b y ł y prace Ruszkowskie­ go, k s z t a ł t o w a n e w b r y ł a c h z w a r ­ tych, statycznych, nie przeładowa­ nych naturalistycznymi szczegółami. Niezły poziom przedstawiały • także prace Krajewskiego, powtarzające tradycyjną tematykę i schematy kompozycyjne Madonny Skępskiej i Chrystusa Frasobliwego. Rzeźby Hurasa, z wyjątkiem T r ó j c y Ś w i ę t e j , wzorowanej na p ó ź nogotyckiej rzeźbie znajdującej się w kościele w Sierpcu, s t a n o w i ł y przykład ujemnego w p ł y w u oleo­ d r u k ó w i złych ilustracji książko­ W k w i e t n i u w d o m u k u l t u r y cu­ w y c h na t w ó r c z o ś ć amatorską. k r o w n i G r a b ó w o t w a r t a b y ł a regio­ * nalna wsytawa współczesnej sztuki ludowej okolic Grabowa. W y s t a w a W Wojewódzkim Domu Kultury zorganizowana została z inicjatywy w Opolu odbył się w k w i e t n i u kon­ K l u b u T w ó r c ó w i A r t y s t ó w L u d o ­ kurs na tradycyjne ludowe kraw y c h p r z y P o w i a t o w y m D o m u K u l ­ szonki, p i e r n i k i , p a l e m k i i hafty t u r y w P u ł a w a c h . Pokazano w y c i ­ z regionu opolskiego oraz k o n k u r s n a n k i Ignacego D o b r z y ń s k i e g o i j e ­ na przeprosy, wiersze i najlepszych go w n u c z k i , u c z e n n i c y s z k o ł y p o d ­ p i e ś n i a r z y , b a j k a r z y i g a w ę d z i a r z y . stawowej, w y r o b y z rogu i metalu N a j w i ę k s z y m powodzeniem cieszył B r o n i s ł a w a P i e t r a k a , p i s a n k i Z o f i i s i ę k o n k u r s k r a s z o n e k . 75 t w ó r c ó w M i s z t a l o w e j i F r a n c i s z k i S m o l a k o - p r z e d s t a w i ł o do o c e n y 321 z d o b i o ­ w e j oraz z a b a w k i w y k o n a n e przez n y c h jajek. P r z y z n a n o d z i e s i ę ć r ó w ­ Teresę Bogutę. norzędnych pierwszych i dziesięć drugich nagród. Konkurs prze­ kształcił się w imprezę poświęconą 13 k w i e t n i a otwarta została w ludowej twórczości artystycznej. Krakowie, w gmachu Biblioteki O d b y ł y się pokazy haftów, rzeźby, Miejskiej, pokonkursowa wystawa palemek wiosennych oraz korowo­ artystycznego k o w a l s t w a ludowego d ó w marzankowych i gaikowych. województwa krakowskiego. Orga­ nizatorami wystawy byli: Sekcja * Badania Plastyki Ludowej Insty­ W Sokółce o d b y ł a się w k w i e t n i u t u t u Sztuki P A N oraz W y d z i a ł K u l ­ w y s t a w a s z t u k i l u d o w e j tego po­ tury W R N w Krakowie. wiatu. Znaczną większość ekspo­ n a t ó w stanowiły dywany dwuosnowowe, najbardziej reprezentatywna W k w i e t n i u o t w a r t a b y ł a w B y d ­ d l a Sokolskiego g a ł ą ź l u d o w e j t w ó r ­ goszczy pokonkursowa w y s t a w a czości plastycznej. Pokazano z a r ó w ­ sztuki ludowej i p a m i ą t k a r s t w a w o j . no t k a n i n y w y k o n y w a n e w s p ó ł c z e ś ­ bydgoskiego. (Por. Polska Sztuka nie, j a k i z a b y t k o w e ( w mniejszej L u d o w a , 1960, n r 2). O r g a n i z a t o r z y l i c z b i e ) . w y s t a w y i k o n k u r s u p r a c u j ą obec­ * nie nad przygotowaniem drugiego Wydział Kultury W R N w Bia­ etapu k o n k u r s u , w oparciu o do­ łymstoku zorganizował w marcu ś w i a d c z e n i a obecne. i kwietniu konkurs pisankarski. Z nadesłanych eksponatów urządzo­ W k o ń c u k w i e t n i a o t w a r t a b y ł a no w y s t a w ę , k t ó r a b y ł a o t w a r t a w w Powiatowym Domu Kultury w ciągu maja. Na konkurs n a d e s ł a n o S i e r p c u w y s t a w a m a l a r s t w a a m a ­ p o n a d 500 p r a c z t e r e n u w o j . b i a ­ Naj­ t o r ó w i prac r z e ź b i a r z y ludowych łostockiego i koszalińskiego. z a m i e s z k a ł y c h na t e r e n i e p o w i a t u . w a r t o ś c i o w s z e p o d w z g l ę d e m a r t y ­ Zgromadzone na wystawie r z e ź b y stycznym prace p o c h o d z i ł y z o k r ę ­ w liczbie o k . 40 r e p r e z e n t o w a ł y gu augustowsko-siemiatyckiego. Cie­ z twórczość współczesną: Mieczysła­ kawe prace n a d e s ł a n o również w a Ruszkowskiego i Franciszka H u - nieznanego dotychczas terenu pow. W konkursie brało udział rasa z Sierpca, W i n c e n t e g o K r a j e w ­ L a p y . skiego z Z a w i d z y , C z e s ł a w a K ę p ­ 130 o s ó b . W y r ó ż n i o n o 17 a u t o r ó w . c z y ń s k i e g o i H e l e n y G o ł ę b i o w s k i e j Z a u t o r a m i p r a c n a g r o d z o n y c h za- 188 I K A mierzą nawiązać kontakt CPLiA. O k o ł o 300 n a j l e p s z y c h p r a c z a k u ­ piło Muzeum w Białymstoku. * 21 k w i e t n i a o t w a r t o w M u z e u m Etnograficznym w Krakowie wy­ stawę sztuki ludowej zamieszka­ ł y c h w Polsce B i a ł o r u s i n ó w , L i t w i ­ n ó w , Rosjan, S ł o w a k ó w , U k r a i ń c ó w i Ż y d ó w . K o m i s a r z e m w y s t a w y jest m g r M a r i a W o l e ń s k a , kustosz M u ­ zeum Narodowego w Krakowie. W y ­ stawa przygotowana została w ra­ mach obchodów Tysiąclecia, z ini­ cjatywy Ministerstwa Kultury i Sztuki, przez M u z e u m Etnograficz­ ne w K r a k o w i e . Na w y s t a w i e zgro­ m a d z o n o o k . 500 e k s p o n a t ó w , re­ prezentujących zarówno unikatowe j u ż dziś okazy muzealne, j a k t w ó r ­ czość współczesną wymienionych grup narodowościowych. Założeniem wystawy było zobrazowanie zjawisk przenikania i wzajemnych wpły­ w ó w polskiej sztuki ludowej i sztu­ ki ludowej mniejszości narodowych. K a t a l o g w y s t a w y , w y d a n y przez Muzeum Etnograficzne w Krako­ wie, zawiera obszerny w s t ę p oma­ wiający założenia wystawy, napi­ sany przez M . W o l e ń s k a , b i b l i o g r a ­ f i ę , opis e k s p o n a t ó w o r a z 21 p l a n s z f o t o g r a f i c z n y c h . W d n i a c h 19—21 m a ­ ja odbyło się w związku z wysta­ wą trzydniowe seminarium, na k t ó r y m w y k ł a d y wygłosili: prof. T. Seweryn, m g r K . P i e t k i e w i c z oraz mgr M . Woleńska. W kwietniu otwarta została w Muzeum w Łowiczu wystawa wy­ cinanki łowickiej na przestrzeni stulecia jej istnienia. W y s t a w a ta wejdzie w skład działu etnografii stałej galerii muzealnej. Recenzję zamieścimy w następnym nume­ rze. W związku z obchodami Tysiąc­ lecia i 700-leciem Opoczna, W y d z i a ł K u l t u r y P R N w Opocznie i m i e j ­ scowa spółdzielnia C P L i A „Opocznianka" ogłosiły konkurs sztuki l u ­ dowej Ziemi Opoczyńskiej. Kon­ k u r s , t r w a j ą c y do dn. 1 m a j a , o b e j ­ m o w a ł wszystkie ż y w o t n e dziedzi­ ny sztuki ludowej. Nagrodzone i w y r ó ż n i o n e prace złożą się na w y s t a w ę sztuki ludowej, k t ó r a od­ b ę d z i e się w Opocznie, a n a s t ę p n i e w Kielcach i innych miastach wo­ jewództwa. * 5 czerwca o t w a r t a z o s t a ł a w Pa­ łacu Sztuki w Krakowie wystawa polskiego m a l a r s t w a i d r z e w o r y t u ludowego, zorganizowana przez To­ warzystwo Przyjaciół Sztuk Pięk­ nych i M u z e u m Etnograficzne w �Krakowie. W y s t a w a gromadzi oko­ ł o 400 eksponatów. Recenzję za­ mieścimy w następnym numerze Polskiej Sztuki Ludowej. Katalog w y s t a w y , w y d a n y przez T o w a r z y ­ stwo Przyjaciół Sztuk P i ę k n y c h w Krakowie, zawiera krótki wstęp pióra prof. Tadeusza Seweryna, opis e k s p o n a t ó w oraz 9 i l u s t r a c j i . * W czerwcu eksponowana była w łowickim Muzeum wystawa twór­ czości w y c i n a n k a r s k i e j trzech po­ koleń Strycharskich. Recenzję wy­ stawy zamieszczamy w następnym numerze. * Wystawa malarstwa Nikifora, która w roku ubiegłym i pierw­ s z y m k w a r t a l e r o k u b i e ż ą c e g o cie­ szyła się d u ż y m zainteresowaniem w Europie Zachodniej, otwarta by­ ła w kwietniu w Haifie w Muzeum Sztuki Nowoczesnej. W y s t a w ę zor­ ganizował A. Banach. * Wystawa polskiej w y c i n a n k i lu­ dowej, zorganizowana na wiosnę br. przez prof. Roberta W i l d h a b e r a w Muzeum Etnograficznym w Ba­ zylei, b u d z i ł a ogólne zainteresowa­ nie. K o m i s j a do u p i ę k s z a n i a s z k ó ł szwajcarskich zwróciła się do C P L i A z l i c z n y m i z a m ó w i e n i a m i na w y c i n a n k i , przeznaczone do deko­ racji klas szkolnych. * W k w i e t n i u o d b y ł a się w Tasz­ kiencie w y s t a w a pt. P o l s k a i n i c j a ­ tywa ludowa we wzorach przemy­ słowych. Największe zainteresowa­ nie zwiedzaj ąeych budziły prace koronkarek z Koniakowa, tkaniny m a l o w a n e przez c h ł o p k i z Z a l i p i a oraz w y r o b y fajansowe z W ł o c ł a w ­ ka. * Wystawa chińskiego ludowego rzemiosła artystycznego, ekspono­ wana w P a ł a c u K u l t u r y w Warsza­ w i e na jesieni u b i e g ł e g o r o k u , od­ była w pierwszym półroczu br. w ę d r ó w k ę po m i a s t a c h w o j e w ó d z ­ kich. W marcu i kwietniu otwarta była we Wrocławiu, w maju — w Bydgoszczy. Pokazano eksponaty z zakresu ozdób stroju, t k a n i n y dekoracyjne, naczynia porcelanowe i w y k o n a n e z kamieni szlachetnych, a także wycinaki i lampiony. W maju w salach redutowych Teatru Narodowego w Warszawie otwarta była wystawa współczesnej rzeźby i grafiki Eskimosów kana­ dyjskich. Wystawa zorganizowana została przez Biuro Współpracy Kulturalnej z Zagranicą i Mini­ sterstwo K u l t u r y i Sztuki. Zestaw eksponatów przysłany do Polski pokazywany był uprzednio w wie­ l u stolicach europejskich. N a wy­ s t a w ę złożyło się około stu rzeźb wykonanych przeważnie w kamie­ niu, t a k ż e w drzewie i kości, oraz kilkadziesiąt prac graficznych. Staraniem Towarzystwa Społecz­ no-Kulturalnego Czechów i Słowa­ k ó w w Polsce z o r g a n i z o w a n a zo­ stała w Krakowie, w Domu Kultu­ ry Z a k ł a d ó w Mechanicznych, wy­ s t a w a czeskiego s z k ł a i s ł o w a c k i e j ceramiki ludowej, pochodzących z wiosek Modrej i Hesoru. Wysta­ wa otwarta była w ciągu kwiet­ nia. „ Różne Po k i l k u l e t n i m o k r e s i e p r z y g o t o ­ w a ń otwarto Okręgowe Muzeum w Z i e l o n e j G ó r z e . J e d n y m z czte­ rech d z i a ł ó w muzeum jest dział etnograficzny. * Na zaproszenie M u z e u m Sztuki i Kultury Ludowej w Warszawie b a w i l i w Polsce d w a j rzeczoznaw­ cy U N E S C O w s p r a w a c h e t n o g r a ­ fii i sztuki ludowej — d r Robert Wildhaber z Bazylei i dr Erik A n d r e n ze S z t o k h o l m u . Zwiedzali oni m. i n . muzea na Rzeszowszczyźnie: w Ł a ń c u c i e , Rzeszowie i Sa­ noku, oglądali także zabytki ludo­ wej architektury oraz czynne ośrodki rękodzielnictwa ludowego. Następnym terenem szczegółowo poznanym przez rzeczoznawców UNESCO była Lubelszczyzna. Dr W i l d h a b e r z a k u p i ł szereg ekspona­ tów współczesnej sztuki ludowej dla kierowanego przez siebie M u ­ zeum Etnograficznego w Bazylei. Wśród imprez zorganizowanych * z okazji D n i K r a k o w a znalazł się kiermasz sztuki ludowej regionu 25 m a r c a o d b y ł s i ę w Powiato­ krakowskiego. Kiermasz odbywał w y m Domu Kultury w Puławach s i ę o d 12 c z e r w c a n a R y n k u G ł ó w ­ z j a z d t w ó r c ó w l u d o w y c h powiatu nym. Imprezę tę przygotowała puławskiego. Obrady poświęcone CPLiA. były omówieniu problemów zwią­ zanych z rozwojem twórczości l u ­ 5 c z e r w c a o d b y ł s i ę na P l a c u L i ­ d o w e j w t y m p o w i e c i e . tewskim w Lublinie cepeliowski kiermasz sztuki ludowej regionów * Lubelszczyzny — przede w s z y s t k i m ceramiki i tkanin. G ł ó w n ą atrakcją W k w i e t n i u odbył się w Wejhe­ kiermaszu był pokaz pracy garn­ rowie uroczysty jubileusz z okazji carzy J ó z e f a N o w o r o l a i Mateusza 60-lecia u r o d z i n rzeźbiarki-amatorStarka z Ł ą ż k a Ordynackiego. ki i propagatorki kaszubskiej sztuki * ludowej, Otylii Szczukowskiej, po­ W k w i e t n i u o t w a r t y b y ł w D o m u ł ą c z o n y z w y s t a w ą jej prac. Szczucórka znanego badacza Twórczości Ludowej CPLiA na kowska, Franciszka Rynku Staromiejskim w Warsza­ Kaszub i Kociewia — brała wraz z ojcem w i e kiermasz p o ł ą c z o n y z w y s t a w ą Szornaka, w poszukiwaniach tereno­ tkanin ludowych wykonywanych udział pracowała w placówkach przez s p ó ł d z i e l n i e C P L i A na tere­ w y c h , nie w o j . olsztyńskiego. Do najcie­ z a j m u j ą c y c h się o c h r o n ą i propa­ Obecnie kawszych eksponatów należały gowaniem sztuki ludowej. dziale sztuki szmaciaki mazurskie Stefanii B ę ­ zatrudniona jest w benkowej z Wielbarka. Pokazano ludowej W o j e w ó d z k i e g o D o m u K u l ­ wiele tkanin dekoracyjnych i ubra­ tury i w s p ó ł p r a c u j e też z C P L i A . niowych opartych na motywach l u ­ dowych. Wzornictwo i kolorystyka tkanin w y k o n y w a n y c h obecnie w O l s z t y ń ­ s k i e m coraz częściej w y k a z u j e za­ p o ż y c z e n i a ze s z t u k i i n n y c h r e g i o ­ n ó w ; przede wszystkim widoczny jest wpływ tkaniny wileńskiej. * P r z y c z y n ą tego z j a w i s k a jest osied­ W k w i e t n i u i m a j u o t w a r t a b y ł a lenie s i ę na t y c h terenach znacznej w D o m u K u l t u r y przy u l . Elekto­ liczby r e p a t r i a n t ó w z Wileńszczyzralnej w Warszawie w y s t a w a b ę ­ ny. * dąca przeglądem węgierskiego rę­ kodzielnictwa ludowego i drobne­ 17 m a j a s p ó ł d z i e l n i a CPLiA w go p r z e m y s ł u . P o k a z a n o m . i n . s t r o ­ Ż y w c u z o r g a n i z o w a ł a jednodniowy je ludowe, l a l k i w ubiorach regio­ pokaz w s p ó ł c z e s n e j sztuki ludowej nalnych, hafty charakterystyczne regionu żywieckiego, połączony dla poszczególnych r e g i o n ó w etno­ z j u r y k o n k u r s u na hafty ż y w i e c ­ graficznych i ceramikę l u d o w ą . kie. Sprawozdanie z obu tych i m ­ Wystawa obejmowała t w ó r c z o ś ć prez z a m i e ś c i m y w n a s t ę p n y m n u ­ współczesną. merze. * W ramach obchodów Tysiąclecia wmurowano kamień węgielny pod Muzeum Regionalne w Sidzinie koło Jordanowa. Inicjatorami bu­ dowy muzeum są: P a ń s t w o w y Dom Wczasów Dziecięcych i społeczeń­ stwo powiatu. Jako zaczątek zbio­ r ó w przyszłego muzeum zgroma­ d z o n o m . i n . szereg z a b y t k ó w s z t u ­ ki ludowej. * 5 kwietnia otwarty został w No­ wym Jorku sklep CPLiA. Wiele p o w a ż n y c h pism a m e r y k a ń s k i c h po­ dało entuzjastyczne sprawozdania z uroczystości otwarcia. Nowojorski sklep odwiedza codziennie ok. 200 o s ó b . 189 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e166b5a0034b579c144721e12848a409.pdf 291e437680f4e9c92271765e560a4f93 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3767 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3537 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.4, s.252-253 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R W o j e w ó d z k a Rada Narodowa w Łodzi p r z y z n a ł a w d n i u 20 lipca doroczne nagrody za działalność n a u k o w ą , a r t y s t y c z n ą i kulturalnoo ś w i a t o w a oraz w dziedzinie t w ó r ­ czości ludowej. L a u r e a t k ą nagrody naukowej zo­ s t a ł a prof. d r Kazimiera Zawistowicz-Adamska, K i e r o w n i k Katedry Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego. Dwie r ó w n o r z ę d n e nagrody za osiągnięcia kulturalno-oświatowe otrzymali: m g r Zofia Neyman — kustosz Muzeum w Sieradzu oraz Bogusław Kowalec — członek łódzkiego O d d z i a ł u ZPAP, sprawu­ j ą c y od 15 lat funkcję konsultanta do spraw sztuki ludowej w Wydz. K u l t u r y W R N w Łodzi. N a g r o d ę w dziedzinie twórczości ludowej o t r z y m a ł y 3 wycinankarki z rodziny Strycharskich z Łowicza: Józefa Stryeharska, jej c ó r k a Ja­ nina Wawrykowicz oraz bliska krewna — S t a n i s ł a w a Bogusz. W dniu 2 w r z e ś n i a br. o d b y ł się w Szczecinie jubileuszowy Zjazd Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego (jubileusz 15-lecia 1945—1960 i 65-lecia istnienia Towarzystwa 1895—1960). Zjazd połączony był z Międzynarodową Konferencją Pomorzoznawczą, k t ó r a o d b y ł a się w dniach od 3 do 6 w r z e ś n i a . W z w i ą z k u z jubileuszowym zjaz­ dem P T L wydano p u b l i k a c j ę infor­ m u j ą c ą o dotychczasowej d z i a ł a l ­ ności naukowej, wydawniczej i organizacyjnej Towarzystwa („Pol­ skie Towarzystwo Ludoznawcze". Szczecin 1960, str. 60). W konferencji naukowej udział wzięli, obok n a u k o w c ó w polskich, delegaci Czechosłowacji i Niemiec­ kiej Republiki Demokratycznej. Obrady toczyły się w pięciu sekcjach: antropologicznej, histo­ rycznej, j ę z y k o z n a w c z e j , folklory­ stycznej i socjologiczno-demograficznej. Z zakresu etnografii i sztu­ ki ludowej w y g ł o s z o n o n a s t ę p u j ą c e referaty: W i e s ł a w B i e ń k o w s k i — Badania ludoznawcze Krzysztofa Celesty­ na Mrongowiusza w okolicy S ł u p s k a w 1826 r. Janusz Bohdanowicz — Pomorze Zachodnie w świetle kartografii etnograficznej. Frantisek Vancik (CSRS) — Meto­ dologiczne w y n i k i b a d a ń etno­ graficznych na Ziemiach Odzy­ skanych. Zenon Jankowski — N i e k t ó r e uwa­ gi o r o l i etnografii w badaniach na Pomorzu Zachodnim. 252. O N Ryszard K u k i e r — Z problematyki etnograficznej powiatu Miastko. Maria Znamierowska-Prufferowa — Zarys obrazu k u l t u r y ludowej powiatu złotowskiego. Longin M a l i c k i — Perspektywy roz­ woju muzealnictwa etnograficz­ nego w w o j . k o s z a l i ń s k i m . Reinhard Peesch (DDR) — I n w e n ­ taryzacja etnograficzna n a r z ę d z i rybackich w NRD. Rudolf Weinhold (DDR) — I n w e n ­ taryzacja etnograficzna chłop­ skich n a r z ę d z i w NRD. Agnieszka Dobrowolska — Z pro­ blematyki kultury materialnej Pomorza Zachodniego. Krzysztof K w a ś n i e w s k i — Tery­ torium Słowian północno-za­ chodnich w świetle wyników b a d a ń nad budownictwem l u ­ dowym. Feliks Markowski — Budowle chłopskie w powiatach B y t ó w i Słupsk. Danuta P t a s z y ń s k a — Zabytki bu­ d o w n i c t w a ludowego w woje­ wództwie koszalińskim. Walery Sobisiak — W s p ó l n e cechy tkactwa w krajach basenu M o ­ rza Bałtyckiego. Herbert Wilczewski — O nie­ k t ó r y c h cechach specyficznych w kulturze Pomorza G d a ń s k i e ­ go. Henryk Knie — Oddziaływanie morza na kształtowanie się oblicza kulturowego p o ł u d n i o w e ­ go w y b r z e ż a B a ł t y k u . Maria Zaborowska — Role m u z e ó w regionalnych Pomorza Ś r o d k o ­ wego i zadania na przyszłość. K A M . Mierocha, zorganizowano z i n i ­ c j a t y w y Emila Bernaczka pracow­ n i ę k i l i m ó w huculskich, w y k o n y ­ w a n y c h na w z ó r s ł y n n y c h k i l i m ó w z Kosowa. Pracownia istnieje już od 2 lat i w y k a z a ć się m o ż e sporym dorobkiem. Wystawy W czerwcu otwarta została w P u ł ­ tusku wystawa ceramiki ludowej ze szczególnym uwzględnieniem w y r o b ó w tego regionu. Pokazano ok. 250 e k s p o n a t ó w . Od k o ń c a czerwca do 17 p a ź d z i e r ­ n i k a wystawione były w jednej z czołowych paryskich galerii — Ga­ lerie Lambert — obrazy polskich malarzy. Obok prac Lebensteina, Dominika, Pawlikowskiej-Winnickiej, Witza, P ą g o w s k i e j i Z a b ł o c ­ kiego, znalazły się r ó w n i e ż obraz­ k i Nikifora. W lipcu o t w a r t a została w M u ­ zeum Ziemi Opolskiej w Opolu Wystawa Śląskiej Sztuki Ludowej, na k t ó r ą złożyły się zbiory m u ­ z e ó w Ś l ą s k a G ó r n e g o , Dolnego i Opolskiego. Wystawa s k ł a d a j ą c a się z k i l k u części o b r a z o w a ł a z a r ó w n o k u l t u r ę minionych w i e k ó w j a k i w s p ó ł c z e s n ą s z t u k ę l u d o w ą . Bogata ekspozycja prezentowała zabytki budownictwa drewnianego w po­ staci fotosów i oryginalnych rzeź­ bionych kaoliczek, rzeźbę l u d o w ą z a r ó w n o religijną jak i świecką, s n y c e r k ę , malarstwo na szkle, me­ * blarstwo, s t r ó j , t k a n i n ę oraz hafty W końcu maja zorganizowano w i koronki. Muzeum K u j a w s k i m we W ł o c ł a w ­ * k u kurs dla 6 w y b r a n y c h hafciarek ludowych. Myślą p r z e w o d n i ą k u r ­ W Muzeum G ó r n o ś l ą s k i m w By­ su było zachowanie dobrej tradycji g i n ą c y c h j u ż haftów kujawskich tomiu zorganizowano w liocu po­ i przystosowanie najlepszych l u ­ k o n k u r s o w ą w y s t a w ę pt. Zwyczaje dowych w z o r ó w do potrzeb maso­ ludowe na ś l ą s k u . Z a w i e r a ł a ona wej produkcji. K u r s zorganizowany prawie w y ł ą c z n i e eksponaty nade­ został przez Instytut Wzornictwa s ł a n e z terenu i do dziś u ż v w a n e P r z e m y s ł o w e g o w Warszawie, i n ­ w mieiscowych o b r z ę d a c h . Wysta­ s t r u k t a ż p r o w a d z i ł y w oparciu o wa została podzielona na 4 części, zbiory Muzeum Kujawskiego a r t y ­ k t ó r e o b r a z o w a ł y zwyczaje z w i ą z a ­ stki plastyczki: Helena K u c z y ń s k a ne z poszczeeólnymi porami roku. Pokazano t a k ż e zwyczaje rodzinne i Henryka K r ó l i k o w s k a . i towarzyskie. W y s t a w ę u z u p e ł n i a ­ * ły zdiecia fotograficzne i mapy. N r 3/1960 „ U m e n i a Remesla" Scenariusz o p r a c o w a ł a mgr Barba­ wydawanego w Pradze zawiera ra Bazielich. a r t y k u ł Karela Z a s t ś r a p o ś w i ę c o ­ ny polskiej sztuce ludowej i dzia­ łalności C P L i A . W sierpniu Dział Etnograficzny Muzeum O k r ę g o w e g o w B i a ł y m s t o ­ W Bystrzycy K ł o d z k i e j , dzięki k u z o r g a n i z o w a ł w y s t a w ę pszczelar­ opiece kierownika Domu K u l t u r y , stwa ludowego. Pokazano 5 u l i kło- �dowych, u l s ł o m i a n y przedmioty z w i ą z a n e stwem. oraz drobne Hubert Suchecki oraz szkolna gru­ z pszczelar­ pa d z i a ł a n i a ZMS. Pokazano w dziale ceramiki w y r o b y m. i n . Necla z Chmielna, K a ź m i e r c z a k a , Brzeskiego i Adamczyka z Kartuz. Rzeźbę r e p r e z e n t o w a ł y prace J ó z e ­ W ramach programu imprez fa Goli oraz Apolinarego Pastwy z grunwaldzkich otwarta została w Węglikowic. Zofia i Jadwiga Ptasierpniu w Muzeum Mazurskim w c h ó w n y oraz Elżbieta Ebel z Wej­ Olsztynie wystawa prac C P L i A . herowa p r e z e n t o w a ł y hafty kaszub­ Wystawa o b r a z o w a ł a 15-letni doro­ skie. W y s t a w ę u z u p e ł n i a ł dział cza­ regionalnego. bek tej instytucji w zakresie za­ s o p i ś m i e n n i c t w a chowania ginących w z o r ó w k u l t u ­ r y ludowej r e g i o n ó w : kaszubskie­ go, g d a ń s k i e g o i w a r m i ń s k o - m a z u r ­ 2 w r z e ś n i a o t w a r t a została w sa­ skiego. Najbogaciej reprezentowane lach w y s t a w o w y c h Zamku Szcze­ były szmaciaki i d y w a n y mazur­ cińskiego Wojewódzka Wystawa skie. Sztuki Ludowej. Pokazano stroje, rzeźby w drzewie oraz tkaniny. Organizatorami wystawy byli: Wydz. K u l t u r y P W R N w Szczeci­ 23 sierpnia, z okazji rocznicy w y ­ nie i Polskie Towarzystwo Ludo­ zwolenia R u m u n i i , w S t o ł e c z n y m znawcze. Domu K u l t u r y w Warszawie otwar­ ta b y ł a wystawa pn. R u m u ń s k a sztuka ludowa. G ł ó w n e d z i a ł y w y ­ We w r z e ś n i u o t w a r t a była w sa­ stawy to: meblarstwo, ceramika, lach redutowych Teatru Narodowe­ tkaniny dekoracyjne i stroje ludo­ go w Warszawie wystawa „ I n w e n ­ we. Ponadto pokazano w y r o b y z cje ludowe w polskim wzornictwie". drzewa, instrumenty ludowe, ozdo­ Celem wystawy było pokazanie by kobiece, zabawki oraz f i g u r k i d w ó c h d r ó g w ł ą c z e n i a plastycznej z wosku. inwencji ludowej do nowoczesnego wzornictwa: 1) metody projektanc­ * kich k o l e k t y w ó w robotniczych i chłopskich, 2) metody inspirowania W sierpniu o t w a r t o w „ K o r d e g a r ­ się zawodowych p l a s t y k ó w walora­ dzie" w Warszawie w y s t a w ę po­ m i sztuki ludowej. Eksponaty sta­ święconą sztuce l u d ó w Oceanii, n o w i ł y przede wszystkim dokumen­ z o r g a n i z o w a n ą przez Muzeum K u l ­ tację prac k o l e k t y w ó w projektanc­ t u r y i Sztuki Ludowej. Na wysta­ kich, pokazano też przedmioty pro­ w i e zgromadzono eksponaty repre­ jektowane przez zawodowych pla­ z e n t u j ą c e r ó ż n e dziedziny sztuki: s t y k ó w . rzeźbę f i g u r a l n ą , maski o b r z ę d o w e , Wystawa została zorganizowana tkaniny, instrumenty muzyczne, staraniem Ministerstwa K u l t u r y i ozdoby wykonane z r ó ż n y c h ma­ Sztuki oraz Instytutu Wzornictwa t e r i a ł ó w oraz przedmioty codzien­ P r z e m y s ł o w e g o . Scenariusz wysta­ nego użytku. Ekspozycję u z u p e ł n i a ł w y o p r a c o w a ł a wicedyrektor I W P dział fotografiki. prof. Wanda Telakowska; komi­ sarz w y s t a w y : wicedyrektor I W P mgr Tadeusz Reindl; projektanci plastycznej obudowy w y s t a w y — W sierpniu otwarto w Zasadni­ art. plastyk Julian P a ł k a oraz inż. czej Szkole Zawodowej w Wejhe­ arch. W ł o d z i m i e r z S t r u m i ł ł o . rowie w y s t a w ę r e g i o n a l n ą sztuki ludowej pod h a s ł e m : „ J e s t e m K a ­ szuba — Polska matką moją". We w r z e ś n i u , w związku z K o n ­ Organizatorem w y s t a w y był prof. gresem A I C A . Muzeum Etnogra­ ficzne w K r a k o w i e p r z y g o t o w a ł o w y s t a w ę r z e ź b y i malarstwa ludo­ wego w Polsce. Z okazji w y s t a w y wydano ilustrowany folder. Recen­ zję z w y s t a w y umieszczamy na i n ­ n y m miejscu. We w r z e ś n i u czynna b y ł a w M u ­ zeum Ł ę c z y c k i m wystawa rzeźby i ceramiki ludowej w o j e w ó d z t w a łódzkiego, zorganizowana przez Wydział K u l t u r y W R N i Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi. * Z okazji 1150-lecia Cieszyna o t w a r t a z o s t a ł a we w r z e ś n i u w Muzeum Ziemi Cieszyńskiej wysta­ wa r z e m i o s ł a artystycznego. Boga­ to reprezentowane b y ł y k o r o n k i z Koniakowa, Istebnej i innych wsi okolicznych, b i a ł e i kolorowe hafty zdobiące s t r ó j miejscowy. Pokazano w y r o b y złotnicze i filigranowe Fr. Horaka, r z e ź b y w drzewie A r t u r a Cienciały i Fr. Gluzy z Wisły oraz Jaworskiego z Brennej. Ponadto eksponowano wyroby pamiątkar­ skie. We w r z e ś n i u o t w a r t a była w M u ­ zeum w Rzeszowie wystawa d y w a ­ n ó w Zofii Prawdzinkowej. Prace tej artystki n a w i ą z u j ą do t r a d y c j i ludowego zdobnictwa, przy czym wykorzystuje ona g ł ó w n i e m o t y w y rzeszowskie, łowickie, kurpiowskie i kaszubskie. W y s t a w ę zorganizo­ w a ł a Liga Kobiet. We w r z e ś n i u w K l u b i e Między­ narodowej Prasy i K s i ą ż k i w War­ szawie otwarta była wystawakiermasz k o r e a ń s k i c h książek, pocz­ tówek, płyt i w y r o b ó w sztuki l u ­ dowej. W t y m ostatnim dziale po­ kazano g ł ó w n i e c e r a m i k ę , w y r o b y z l a k i oraz hafty. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b2724219d1cccf4715cae5e7474df0e5.pdf a01dfe3ec3d07597cbbb8ab807f58702 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4038 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3776 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.3, s. 181-189 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R Konferencje i O zjazdy Ogólnopolski Zjazd Polskiego T o ­ warzystwa Ludoznawczego odbył się w Białymstoku w dniach od 15 do 18 września. Na zjeździe wygłoszo­ ne zostały następujące referaty: prof. dr Jan Czekanowski — Rererat inauguracyjny; mgr. Maria T r a wińska-Kwaśniewska — Stan ba­ dań nad regionem białostockim; dr Krzysztof Kwaśniewski — Biało­ stockie w świetle niektórych w y n i ­ ków badań kartografii etnograficz­ nej; mgr Jerzy Damrosz — Węzło­ we zagadnienia etnografii Podlasia i pogranicza polsko-białoruskiego; prof. dr Witold Doroszewski i ze­ spół Pracowni Dialektologicznej Z a ­ kładu Językoznawstwa P A N — Z badań dialektologicznych na Pod­ lasiu; prof. dr Tadeusz DzierżykrajRogalski — Długość trwania życia starożytnych mieszkańców Jaćwierzy. Komunikaty: mgr L . Szwengrub-Judenko — Starowiercy F i l i ­ pom w województwie białostockim; mgr Maria Trawińska-Kwaśniewska — Z badań nad budownictwem regionu białostockiego; mgr Jerzy Damrosz — Wartość źródłowa zbio­ rów Michała Seberewskiego dla ba­ dań wschodniego Polasia; dr T a ­ deusz Prus-Wiśniowski — Z badań nad poznaniem środowiska na Pod­ lasiu. * Staraniem Zarządu Klubu Twór­ ców i Artystów Ludowych przy P D K w Puławach odbył się 20 sierp­ nia w Nałęczowie wojewódzki zjazd poetów ludowych. Zjazd poprze­ dziła tygodniowa wystawa sztuki ludowej i amatorskiej województwa lubelskiego. Pokazano pisanki, w y ­ cinanki, ceramikę, zdobnictwo w metalu, tkactwo i stroje ludowe, a w dziale amatorów — wyroby z wikliny, rzeźbę w drzewie i m a ­ larstwo. Na zjeździe dyskutowano m. in. nad wydaniem antologii poe­ tów ludowych Lubelszczyzny z oka­ zji 10004ecia Państwa Polskiego. Wystawy i konkursy "Wystawa współczesnej wycinanki kurpiowskiej otwarta była przez pierwsze dwa tygodnie sierpnia w Kordegardzie na Krakowskim Przed­ mieściu w Warszawie. Eksponowa­ no wycinanki wykonane przez po­ nad czterdziestu twórców ludowych pochodzących z okolic Puszczy Zie­ lonej (grupy: z Myszyńca, Kadzidła i okolic Przasnysza) i Puszczy B i a ­ łej (pow. Wyszków). Ogółem na w y ­ stawie znalazło się 120 eksponatów. Na otwarcie wystawy przybyli w y cinankarze: Piotr Puławski z K a ­ dzidła, Maria Chrostek z Tatarów i Anna Kordecka z Myszyńca, De­ 250 N I monstrowali oni technikę wycina­ nek, a wykonane przez nich prace zwiedzający mogli nabywać. K o m i ­ sarzem wystawy był mgr Antoni Sledziewski; wybór eksponatów i oprawa plastyczna — art. piast. J a ­ nina Stankiewiczowa. Po zamknięciu ekspozycji w War­ szawie wystawę przeniesiono do Płocka, gdzie otwarta była przez cały wrzesień, ciesząc się rekordo­ wym powodzeniem. Pod koniec trwania wystawy w Płocku odbył się odczyt rngra Sledziewskiego n a temat wycinanek kurpiowskich, i l u ­ strowany wykonanymi na miejscu wycinankami Czesławy Konopkówny z Tatarów Wystawa sztuki ludowej woje­ wództwa białostockiego, zorganizo­ wana w Białymstoku przez Wydział Kultury Prezydium W R N i Muzeum Białostockie dla uczczenia 1000-lecia Państwa Polskiego, otwarta była w drugiej połowie sierpnia i we wrześniu. Pokazano przede wszyst­ kim współczesną twórczość ludową. Wśród pokazanych eksponatów naj­ większą ilościowo i najbardziej i n ­ teresującą grupę stanowiły tkaniny dekoracyjne, a przede wszystkim dywany dwuosnowowe. Pokazano również ceramikę, plecionki i maty słomiane, rzeźbę i snycerkę w drze­ wie oraz pisanki, pieczywo obrzę­ dowe i figurki z szopki. Do ekspo>natów zabytkowych należały stroje kobiece, przykłady haftów tkackich i krzyżykowych oraz krzyże żelaz­ ne ze szczytów kapliczek. Scena­ riusz wystawy opracował Zygmunt Ciesielski, opracowanie plastyczne — Cecylii Ambrożej i Jerzego Łabanowskiego; komisarzem wystawy była Zofia Brancewicz. Wyróżniający się twórcy zostali odznaczeni nagrodami z funduszów Ministerstwa Kultury i Sztuki (na ogólną sumę 27 000 zł.) i Prezydium W R N w Białymstoku (10 000 zł.). Znaczna większość eksponatów zo­ stała zakupiona przez Muzeum Sztuki i Kultury Ludowej w War­ szawie i Muzeum w Białymstoku. W końcu sierpnia i we wrześniu otwarta była w Muzeum w Kosza­ linie wystawa wielkopolskiej sztuki ludowej czynna uprzednio w M u ­ zeum w Poznaniu (por. kronikę w nrze 3/1961). W czasie trwania eks­ pozycji w Koszalinie ukazał się k a ­ talog wystawy wydany przez Mu­ zeum w Poznaniu i Muzeum w K o ­ szalinie. Autorem tekstu wprowa­ dzającego w problematykę wystawy jest mgr Stanisław Błaszczyk. K a ­ talog liczy 24 strony, ilustrowany K A jest 6 zdjęciami fotograficznymi włamanymi w tekst. W Powiatowym Domu Kultury w Łukowie zorganizowano w sierp­ niu i wrześniu wystawę sztuki l u ­ dowej i ludowej kultury material­ nej powiatu łukowskiego, złożoną z eksponatów pochodzących ze zbio­ rów organizującego się Muzeum Regionalnego. Ekspozycja obejmo­ wała tkaniny dekoracyjne i ubra­ niowe, fragmenty strojów, cerami­ kę, meblarstwo i rzeźbę w drzewie. W dziale kultury materialnej po­ kazano narzędzia rolnicze, sieci ry backie, koszykarstwo. Wystawa malarstwa Nikifora otwarta była w sierpniu w Salonie C B W A w Nowym Sączu. Organiza­ torem wystawy — urządzonej z ini­ cjatywy Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych — było miejscowe Muzeum. Pokazano 154 prace. Wy­ stawę zorganizowano w trzech sa­ lach, wprowadzając podział tema­ tyczny prac. W pierwszej zgrupo­ wano autoportrety i wnętrza miesz­ kalne, w drugiej architekturę fan­ tastyczną i dworce kolejowe, w trzeciej pejzaże krynickie. W spe­ cjalnej gablocie umieszczono biblio­ grafię o Nikiforze i katalogi jego wystaw za granicą. 6 września nastąpiło w Muzeum Świętokrzyskim w Kielcach roz­ strzygnięcie wojewódzkiego konkur­ su na wyroby tkactwa ludowego. Ilość eksponatów była stosunkowo niewielka, a ich poziom artystyczny nie odbiegał od przeciętnego. Po­ kazano wełniane pasiaki dekoracyj­ ne, kilka zapasek, ręczniki i obrusy lniane. Z konkursu wyeliminowano eksponaty oparte na motywach nieludowych, czerpanych z wzorników, oraz naśladujące wzory ludowe in­ nych regionów. * Muzeum Etnograficzne w Toru­ niu i Kuratorium Okręgu Szkolne­ go Bydgoskiego zorganizowały kon­ kurs ludoznawców, którego celem jest gromadzenie dla Muzeum naj­ cenniejszych i najlepiej udokumen­ towanych zabytków kultury i sztuki ludowej Polski północnej. W kon­ kursie uczestniczą liczne grupy mło­ dzieży oraz poszczególne osoby. Muzeum w Radomiu wspólnie z Wydziałem Kultury W R N zaini­ cjowały konkurs na ceramikę i tka­ niny ludowe. Działem ceramiki zaj­ muje się ob. Zaremba z Kielc, wie- �loletni zbieracz folkloru, pracow­ nik C P L i A ; dział tkanin opraco­ wuje mgr Apanowicz, dyrektorka Muzeum Miejskiego w Radomiu. Celem konkursu jest przede wszyst­ kim wyszukanie w terenie i spopu­ laryzowanie tradycyjnych tkanin ludowych z Radomskiego. tografie i plansze charakteryzujące różne dziedziny sztuki ludowej po­ szczególnych Republik. Wystawa przygotowana została w ten sposób, aby można ją było przenosić i eks­ ponować w miastach powiatowych. Wystawa sztuki ludowej narodów Związku Radzieckiego urządzona została w sierpniu w Warszawie staraniem warszawskiego Oddziału TPPR. Zgromadzono eksponaty, fo­ ficzne w Krakowie, wyruszyła we wrześniu na objazd po Ziemiach Zachodnich. Ekspozycja przewidzia­ na jest w Raciborzu, a następnie W Bytomiu, Opolu i Brzegu. Na wystawie zgromadzono około 200 przedmiotów pochodzących z ko­ • lekcji Rogozińskiego ofiarowanej Wystawa chińskiej sztuki ludowej Muzeum przed siedemdziesięciu prowincji Kueiczou (położonej w laty. pd.-zach. części Chin) odbyła się w sierpniu w Pałacu Kultury i Nauki Różne w Warszawie. Pokazano ponad We wrześniu zmarł w Krakowie 200 eksponatów z zakresu strojów w wieku 61 lat Antoni Wojciechow­ i hafciarstwa ludowego, batiku, w y ­ ski, jeden z czołowych twórców robów z laki, a także figurki i n a ­ szopek krakowskich, z zawodu mu­ czynia ceramiczne i rzeźbione w k a ­ rarz i elektromonter. Wojciechow­ mieniu, ozdoby ze srebra, plecionki ski od 1937 roku brał udział we bambusowe, wycinanki, rzeźbę f i ­ wszystkich konkursach szopkarskich guralną. Wszystkie te przedmioty, urządzanych przez Muzeum Histo­ przeznaczone n a użytek ludności ryczne m. Krakowa, zdobywając wiejskiej, wykonane są przez współ­ często pierwsze nagrody. Wykonał czesnych twórców ludowych sied­ około 2 000 szopek. Wiele jego prac miu narodowości zamieszkujących znalazło się w zbiorach krajowych prowincję Kueiczou. i muzeach zagranicznych, m. in. w Niemczech, Szwajcarii, Włoszech • Wystawę chińskiej wycinanki l u ­ i Ameryce. Wykształcił on również dowej zorganizował w Świdniku liczny zastęp młodych szopkarzy. lubelski Oddział Towarzystwa Przy­ Za wieloletnią pracę na polu twór­ czości ludowej otrzymał Wojcie­ jaźni Polsko-Chińskiej. chowski w 1959 roku od Prezydium Wystawa sztuki Kamerunu, przy­ W R N w Krakowie Złotą Odznakę gotowana przez Muzeum Etnogra­ Zasługi P D Konkurs na zabawki i pamiątki regionalne organizują Wydziały K u l ­ tury poszczególnych Powiatowych Rad Narodowych województwa k a ­ towickiego, pod patronatem W R N Katowice. Na konkurs przyjmowane są zabawki wykonane według tra­ dycyjnych lub nowych wzorów oraz niewielkie przedmioty powiązane z regionem, a mogące służyć jako pamiątki. We wzorcowym sklepie C P L i A w Gdańsku zorganizowano w sierp­ niu wystawę wycinanek ludowych z całej Polski, połączoną z kierma­ szem. * R Z E G L Ą W Y D A Gerard Labuda: Fragmenty dziejów Gdańsk 1960, stron 238, 115 ilust­ Słowiańszczyzny Zachodniej. Tom I. racji, 4 mapy. Etnograficzna mono­ Wydawnictwo Poznańskie. Poznań grafia powiatu Świecie. Najobszer1960, stron 312. niej, jeśli chodzi o własne bada­ nia, traktuje autor kulturę m a ­ poświęcając szczególnie Kultura ludowa Wielkopolski. R e ­ terialną, ludowe­ daktor Józef Burszta. Tom. I. Wy­ dużo uwagi budownictwu dawnictwo Poznańskie, Poznań 1960, mu. stron 743, tabl. 8, ilustracje, mapy, bibliografia. Zawiera: L . Gomo- Bożena Stelmachowska: Budow­ lec —• Wielkopolska. Zarys geogra- nictwo Słowińców. Polskie Towa­ ficznohistoryczny; J . Burszta — rzystwo Historyczne, Poznań 1960, Osadnictwo i kształty wsi; T.Wrób­ stron 78, ilustracje. Oddział w lewski — Dom i zagroda; J . Dydo- Słupsku — Biblioteka Słupska Tom wiczowa —> Wnętrze chałupy; A. 5. Artykuł pt. Uwagi nad współ­ Wojciechowska — Naczynia i n a ­ czesnym stanem zabytków budow­ rzędzia domowe; J . Topolski — K u l ­ nictwa słowińskiego opracował K l e ­ tura rolnicza; S. Chmielewski — mens Krajewski. * Rybołówstwo; Cz. Łuczak — Młynarstwo; W. Sobisiak — Przemysł Klonowa i okolice pow. Sieradz. włókienniczy; Z. Jasiewicz — K o ­ Łódź 1960, stron 313, mapa 1, m a ­ walstwo; S. Błaszczyk — Garncar­ py i ilustracje w tekście, tablice, stwo; O. Podlewski — Plecionkar­ nuty, bibliografia, streszczenie w stwo; A. Glapa — Ubiór chłopski; jęz. francuskim. Muzeum Archeolo­ S. Błaszczyk — Plastyka. giczne i Etnograficzne w Łodzi. Prace i Materiały... Seria Etnogra­ * Tadeusz Seweryn: Polskie zabawki ficzna, red. Kazimiera Zawistowiczludowe. Wydawnictwa Artystyczne Adamska, n r 3. * i Filmowe, Warszawa 1960, stron 132, ilustracje. Autor omawia z a ­ Atlas Polskich Strojów Ludowych, gadnienia psychologii zabawki, h i ­ Polskie Towarzystwo Ludoznawcze storii polskiej zabawki ludowej, we Wrocławiu. W 1960 r. ukazały jej roli jako odbicia środowiska się następujące dalsze zeszyty: społecznego, zwyczajów, obrzędów, Część 1: Pomorze i Warmia, ze­ magii i legend. szyt 3 — Franciszek A. Klonowski. Strój Warmiński. Plansza barwna: Władysław Łęga: Okolice Świecia. Jerzy Karolak, stron 62, tabl. 2, i l u ­ Gdańskie Towarzystwo Naukowe, stracje, mapy. bibliografia. W N I C T W Część 5. Małopolska, zeszyt 9 — Tadeusz Seweryn. Strój Krakowia­ ków wschodnich. Plansze barwne: Jerzy Karolak, Wrocław 1960, s. 100, tabl. 2, ilustracje, mapy bibliogra­ fia. Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, redaktor naczelny Jerzy Z. Łoziń­ ski. Instytut Sztuki Polskiej Aka­ demii Nauk, Warszawa. W ciągu roku 1960 ukazały się następujące dalsze zeszyty katalogu: Tom V. Województwo poznańskie, pod redakcją Teresy Ruszczyńskiej i Anieli Sławskiej: Zeszyt 6, powiat kaliski, stron 69, ilustracji 169; Ze­ szyt 8, powiat kolski, str. 25, ilustr. 60; Zeszyt 22, powiat słupecki, str. 23, ilustr. 81; Zeszyt 29, powiat wrzesiński, str. 22, ilustr. 73; Tom V I I . Województwo opolskie, pod redakcją Tadeusza Chrzanow­ skiego i Mariana Korneckiego: Ze­ szyt 4, powiat kluczborski, stron 54, ilustracji 113; Zeszyt 10, powiat oleski, str. 36, ilustr. 80; Zeszyt 12, powiat prudnicki, str. 82, ilustr. 176. W tekstach wymienionych zeszytów katalogu wzmiankowane są wiejskie kościoły i kapliczki przydrożne, rzeźby i obrazy ludowe oraz n a po­ ły ludowe, znajdujące się w kościo­ łach i kapliczkach, oraz zabytki wiejskiej architektury świeckiej ponad stuletniej. W zeszytach kata­ logów wydanych w 1960 r. znajdują się szczególnie interesujące ma- 251 �teriały z zakresu architektury ko­ ścielnej drewnianej i rzeźby cechowo-ludowej; budownictwo ludowe cytowane jest rzadko. zych — Konferencja w sprawie ska M. Juchturowicza w Kraskowie ochrony i inwentaryzacji drewnia­ pow. Kluczbork). Ilustracje i rysun­ nego budownictwa ludowego na ki w tekście. Warmii i Mazurach, s. 321—322; * Kazimierz Pietkiewicz — Warmiń­ Komunikaty Warmińsko-Mazurskie, Teodora Modzelewska: Stroje ludo­ ska rzeźba ludowa na wystawie kwartalnik. Stacja Naukowa Pol­ we Warmii i Mazur. Prezydium polskiej sztuki ludowej w Paryżu, skiego Towarzystwa Historycznego (Instytut Mazurski) w Olsztynie, Wojewódzkiej Rady Narodowej w s. 323—326. Olsztyn 1960. Olsztynie. Wydawnictwo Pojezierze, • Olsztyn 1958, stron 148, 8 tablic, Wydawnictwa Śląskiego Instytutu Nr 2 (68) zawiera: Emilia Sukertowa-Biedrawina — Bibliografia 10ilustracje, rysunki wykrojów. Naukowego. * Z serii „Biblioteczka wiedzy o Śląs­ lecia Mazur i Warmii (1945—1955). Łódzkie Studia Etnograficzne. R e ­ ku". Rudolf Jamka: Pradzieje i Nr 3 (69) — A. Franciszek Klonow­ daktorzy: Kazimiera Zawistowicz- wczesne średniowiecze Górnego ski (Olsztyn) — Mazurskie chałupy Adamska, Bohdan Baranowski. Śląska ze szczególnym uwzględnie­ podcieniowe, s. 372—394, 21 i l u ­ Tom I I . Polskie Towarzystwo L u ­ niem obszaru przemysłowego. K a ­ stracji. Dalszy ciąg bibliografii 10lecia Mazur i Warmii. doznawcze, Oddział w Łodzi, Łódź towice 1960, s. 118, 2 nlb. * 1960. Stron 200, tabl. 7, ilustracje w Aleksander Gieysztor: Kultura śląs­ tekście. Zawiera m. in. Prace i m a ­ ka między I X a X I I I w. 1960, s. Zygmunt Cieślewski: Na tropach przeszłości. Poradnik amatora-etnoteriały: D. Mikołajczykowa — 23, 2 nlb. Technika i organizacja tkactwa cha­ Konrad Jażdżewski: Stosunki et­ grafa. Poradnia Amatorskiego R u ­ łupniczego w Dłutowie (woj. łódz­ niczne n a Śląsku w I tysiącleciu chu Artystycznego Wojewódzkiego kie); I. Turnau — Znaczenie źródeł przed n.e. i w I tysiącleciu n.e. K a ­ Domu Kultury w Białymstoku, B i a ­ łystok 1960, stron 82, rysunki w etnograficznych dla badań histo­ towice 1960, s. 38, 2 nlb. rycznych (Badania nad historią tka­ Biuletyn nr 18. Józef Matuszczak: tekście, bibliografia. * nin i odzieży w X V I I I w.); B. B a ­ Stan badań nad sakralnym budow­ ranowski, J . Bartyś — Źródła do nictwem drewnianym na Górnym Maria Drabecka: Tańce i zabawy historii budownictwa wiejskiego z Śląsku. Katowice 1960, s. 40, i l u ­ Warmii i Mazur. Centralna Porad­ początków X I X w.; J . P. Dekow- stracje. Nr 19. E w a Kozłowska: nia Amatorskiego Ruchu Artystycz­ ski — Rzeźby demonologiczne Igna­ Przegląd prac dotyczących badań nego. Warszawa 1960. (Powielar. cego Kamińskiego; W. Nowosz — etnograficznych związanych z te­ Copia), s. 159, ilustracje, nuty, b i ­ Stodoły o konstrukcji wewnątrzso- renem województwa katowickiego. bliografia. chowej we wsi Czarnocin powiatu Katowice 1960, s. 80. łódzkiego. Kronika: A. Włodar­ Zaranie Śląskie, kwartalnik. Wśród Gładyszowa Maria: Wiedza ludowa czyk — Wielki triumf folkloru ło­ artykułów publikowanych w 1960 r:. o gwiazdach. Polska Akademia wickiego w Anglii; B. Kowalec — Nr 1 — przygotowany celem uczcze­ Nauk, Instytut Historii Kultury Ma­ Działalność Wydziału Kultury nia 15-tej rocznicy wyzwolenia Gór­ terialnej — Biblioteka Etnografii PWRN w Łodzi w zakresie opieki nego Śląska spod okupacji hitlerow­ Polskiej, n r 4, Wrocław 1960, stron 1 upowszechnienia twórczości ludo­ skiej — gromadzi materiały z z a ­ 235, map 15, bibliografia, streszcze­ wej woj. łódzkiego; B. Kowalec — kresu historii Śląska Górnego w l a ­ nia w językach francuskim i r o ­ Instruktaż na wycinanki w szko­ tach 1939—1945. syjskim. łach powiatu łowickiego; M. Mi• * sińska — Działalność Zespołu Etno­ Kwartalnik Historii Kultury M a ­ L e Musée Etnographique de Toruń. graficznego Muzeum Archeologicz­ terialnej. Polska Akademia Nauk, Red. Maria Znamierowska-Pruffenego i Etnograficznego w Łodzi; J . Instytut Historii Kultury Material­ rowa. Muzeum Etnograficzne, T o ­ Kucharska — Etnografia na U n i ­ nej, Warszawa, Rok V I I I : 1960. Po­ ruń 1960, stron 6, tabl. 12. Informa­ wersytecie Łódzkim. Koresponden­ szczególne numery zawierają m. in.: tor o Muzeum w języku francuskim cje z terenu. Nr 1. Studia i rozprawy: Walerian * * Solisiak — Z badań nad narzędzia­ Autorzy artykułów zamieszczonych Lud. W 1960 roku ukazał się 45 mi obróbki lnu i konopi w X V I — w ostatnim kwartale 1960 r. na ła­ tom „Ludu" za lata 1958—1959 X V I I I wieku. Kronika: Jerzy T o ­ mach prasy regionalnej (codzien­ (Polskie Towarzystwo Ludoznaw­ polski — Dzisiejsza etnografia fran­ nej i tygodniowej), a poświęconych cze, Wrocław 1960). Tom zawiera cuska; Irena Turnau — Muzeum problemom ludowej twórczości ar­ m. in. rozprawy: Stefan Łysik — Etnograficzne w Sofii. tystycznej, koncentrowali swą uwa­ Pigmeje afrykańscy i zagadnienie Nr 2. Anna Kutrzeba-Pojnarowa — gę przede wszystkim n a zagadnie­ ich języka, Wacław Korabiewicz — Kazimierz Moszyński jako historyk niu podtrzymywania i rozwoju sztu­ Makonde — wielcy rzeźbiarze. kultury materialnej Polski i Sło­ ki ludowej. W poszczególnych re­ Ponadto obszerne działy sprawoz­ wiańszczyzny. gionach szukano dróg utrzymania dań i recenzji wydawnictw książko­ Nr 3. Zofia Libiszowska — Gospo­ istniejącej jeszcze tradycyjnej kul­ wych i periodycznych, działalności darstwo wiejskie w Polsce w X V I I tury wiejskiej przez właściwą opie­ muzeów, kronika i dział „różnych". w. w opinii cudzoziemców; Zofia kę nad zespołami amatorskimi, po­ Streszczenia w językach angielskim Hilczerówna — Warsztat tokarski stulowano znalezienie rynków zbytu i rosyjskim oraz indeks rzeczowy dla obróbki rogu. dla plastyki i rzemiosła ludowego, 42, 43, 44 i 45 tomu „Ludu". Stron • którego wyroby powinny zastąpić 670, ilustracje w tekście. Kwartalnik Opolski. Polskie Towa­ tandetę i szmirę, jakie spotyka się rzystwo Przyjaciół Nauk w Opolu. najczęściej w świetlicach, domach Rocznik Olsztyński. Tom I I . M u ­ Rok V I : 1960. Poszczególne numery kultury itp. Zamieszczono również zeum Mazurskie w Olsztynie, zawierają m. in.: wiele artykułów i wzmianek i l u ­ Olsztyn 1959, P W N Warszawa 1960. Nr 1. Piotr Swierc — Z badań nad strowanych, poświęconych najwy­ W dziale „Materiały": Franciszek opolskim folklorem muzycznym w bitniejszym spośród działających A. Klonowski — Z historii inwen­ latach 1945—1959. jeszcze na różnych terenach Polski taryzacji młynów wodnych na War­ Nr 3. Barbara Jankowska — Z ba­ twórcom ludowym, jak Ignacy K a ­ mii, Mazurach i Powiślu, s. 173— dań nad garncarstwem ludowym miński, Leon Kudła, Stanisław P a 194. W dziale Kronika: Sława Moj- Opolszczyzny (pracownia garncar­ stuszkiewicz i inni. 252 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c49f5daf195864ffaf0e98c7a620772f.pdf 46a0fb03bdc14b4772b3e9fb4976a528 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4547 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4227 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1963 t.17,z.1, s.61-62 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text architektury, rzeźby, fotografował stroje ludowe, chło­ pów przy pracy itp. Powstało w ten sposób archiwum o dużej wartości naukowej. Większość bowiem zdjęć Świeżego stanowi dziś dokument jedyny i niepowta­ rzalny. Poza pracą naukową J. Świeży prowadził jako etnograf bardzo żywą i rozległą działalność społecz­ ną. Był długoletnim prezesem Lubelskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, członkiem Towarzystwa Teatrów i Chórów Ludowych, współ­ pracował blisko z Muzeum Lubelskim, Wydziałem Kultury WRN i lubelskim Domem Kultury, pomagał w organizowaniu konkursów i wystaw sztuki ludo­ wej, wygłaszał na terenie Lublina i województwa mnóstwo odczytów i pogadanek na tematy etnogra­ ficzne, współpracował z zespołami pieśni i tańca, K W roku 1960 Janusz Świeży nawiązał bliższy kon­ takt z Katedrą Etnografii i Etnologii UMSC w Lub­ linie, gdzie prowadził naukę rysunku dla studenfów, zdobywając sobie, dzięki walorom osobistym i nie­ zwykłej sumienności w pracy, ogólną sympatię wśród kolegów i uczniów. Zgon J. Świeżego, który po krót­ kiej nieuleczalnej chorobie nastąpił w dniu 9 paź­ dziernika 1962 r., okrył głęboką żałobą wszystkich, którzy kiedykolwiek zetknęli się z tym wartościowym i do głębi dobrym człowiekiem. Roman zjazdy Doroczny, ogólnopolski Zjazd PTL odbył się w 1962 r. w Łańcu­ cie w dniach od 28 do 30 wrześ­ nia. Tematyka naukowa Zjazdu poświęcona była zagadnieniom l u doznawstwa Rzeszowszczyzny. Wy­ głoszone zostały następujące refe­ Reinfuss K N Opieka nad plastyką ludową sprawowana w 1962 r. przez Ze­ spół do Spraw Sztuki Ludowej MKiS koncentrowała się, podobnie jak w latach ubiegłych, głównie na zagadnieniach organizacji wy­ staw i konkursów, przydzielaniu stypendiów szczególnie uzdolnio­ nym twórcom ludowym oraz udzia­ le w konferencjach, zjazdach itp., poświęconych sprawom związanym ze sztuką ludowa. W ciągu roku zorganizowano ogółem 24 konkursy i wystawy. Przyznano 180 nagród na sumę 144 600 zł. Zakupiono na wystawach 969 eksponatów dla muzeów za sumę 204 950 zł. Przyznano 64 sty­ pendia na sumę 100 300 zł. Kontynuowano również ścisłą współpracę z CPLiA i PTL. Z inicjatywy lub przy pomocy Zespołu prowadzone były penetra­ cje terenu i badania sztuki ludo­ wej. Na terenie woj. olsztyńskiego przeprowadzono przygotowania do konkursu pamiątkarstwa; na tere­ nie woj. poznańskiego i bydgoskiego prowadzone były badania przygo­ towawcze do wojewódzkich wystaw sztuki ludowej; przy pomocy Ze­ społu Muz. Etnograficzne we Wroc­ ławiu przeprowadziło na terenie Dolnego Śląska badania współczes­ nej plastyki obrzędowej, a Woj. Dom Twórczości Ludowej w Gdań­ sku wykonał dokumentację hafciarstwa kaszubskiego w celu przy­ gotowania retrospektywnej wysta­ wy haftu. Konferencje, projektując dla nich stroje ludowe. Zasługą Świeżego było wskrzeszenie i wprowadzenie na scenę stroju krzczonowskiego, który stał się dziś reprezentacyj­ nym ubiorem ludowym Lubelszczyzny. raty: prof. dra Józefa Burszty „Podłoże historyczne kształtowania się kultury ludowej wsch. Rze­ szowszczyzny", doc. Franciszka Ko­ tuli „Typy budownictwa wiejskie­ go w Rzeszowskiem", dr Olgi Gajekowej i mgr Jadwigi Kleczkowskiej „Problemy etnograficzne i folk­ lorystyczne w nauczaniu języka polskiego" oraz kilka komunika­ tów naukowych (mgr Antoni Kunysz „Badania nad średniowiecz­ nym osadnictwem Rzeszowszczyz­ ny", Jan Micał „Ludowe zespoły weselne w Łańcuckiem", mgr Te­ resa Szetela „Lasowiackie piece malowane", mgr Irena Kłak „Współ­ czesne garncarstwo ludowe w po­ wiecie łańcuckim", dr Władysław Balicki „Lecznictwo ludowe w re­ jonie łańcuckim" i „Zbiory etno­ graficzne z terenu łańcuckiego"); ponadto złożono informacje o pra­ cach muzeów w Przemyślu, Sanoku, Rzeszowie i Jarosławiu. Podczas narady pokazano liczne prace rzeźbiarzy przywiezione przez nich do CPLiA. W pierwszym dniu narady odczyt dla przybyłych 30 rzeźbiarzy wygłosił prof. dr Tadeusz Seweryn. W drugim dniu dokonano przeglądu i oceny przy­ wiezionych prac, po czym nastąpiła dyskusja, którą zapoczątkowała dłuższa wypowiedź red. A. Jackow­ skiego. Zebrani wysłuchali rów­ nież podczas narady wypowiedzi przedstawicieli CPLiA na temat organizacji zakupów, spraw surow­ ca itd. Organizatorzy umożliwili twórcom ludowym zwiedzenie War­ szawy oraz zbiorów sztuki ludo­ wej w Muz. Kultur Ludowych w Młocinach. Rzeźbiarze zamieszkali w Domu Chłopa. Po obradach rzeź­ biarze udzielali wywiadów dzien­ nikarzom i sprawozdawcom Radia. Nakręcono również film dla Tele­ wizji i dla Kroniki Filmowej. W obradach wzięli udział przed­ stawiciele Min. Kultury i Sztuki. W czasie Zjazdu otwarta została pierwsza ekspozycja Muzeum Re­ gionalnego Ziemi Łańcuckiej w Łańcucie, powstałego z inicjatywy PTL, oraz pokonkursowa wystawa ceramiki ludowej z Medyni Gło­ gowskiej, Pogwizdowa i Zalesia (recenzję wystawy zamieścimy w nrze 3/4). Wśród przybyłych na naradę rzeźbiarzy znaleźli się m. in. Ign. Kamiński, Jan Lamęcki, Marian Ruszkowski, Stanisław Dużyński, Wincenty Krajewski, Feliks Czaj­ kowski, Zygm. Skrętowicz, Teofil Kożuchowski, Wiktor Rysio, Adolf Milczanowski, A. i B. Grabscy. Konkursy Narada rzeźbiarzy ludowych współpracujących z CPLiA odbyła się w dniach 4 i 5 grudnia w War­ szawie. Celem zorginizowanej przez CPLiA pierwszej tego tvpu imprezy było omówienie wspólnie z samymi twórcami problemów artystycznych i warsztatowych ich pracy, sytuacji materialnej i wa­ runków bytowych, a także spraw związanych ze sprzedażą rzeźb przez CPLiA w kraju i za granicą. i wystawy Wystawa sztuki ludowej pow. brzezińskiego eksponowana była w październiku i listopadzie w Brze­ zinach, a następnie przeniesiona została do Tomaszowa Mazowiec­ kiego. Wystawę poprzedziły bada­ nia terenowe zorganizowane przez Muzeum Etnograficzne w Łodzi i w Tomaszowie Maz. Ogółem zgromadzono ponad 500 zabytko­ wych i współczesnych eksponatów z dziedziny tkactwa, garncarstwa, zdobnictwa wnętrz, stroju. Wysta61 �wa połączona była z konkursem na eksponaty współczesne. Pierw­ sze nagrody — ufundowane przez Min. Kult. i Szt. oraz Wydz. Kult. WRN i PRN — przyznano Józefie Wojciechowskiej z Zawady (za wy­ cinanki), Józefowi Butkiewiczowi z Tomaszowa Maz. (za ceramikę) i Mieczysławowi Kubackiemu z Godaszewic (za pisanki), a także Agnieszce Karpiowej z Łaznowa (za kołacz weselny). Z okazji wy­ stawy wydano katalog. nisława Kosiarska. Z okazji wysta­ niu ub. r. i styczniu br. wystawa sztuki ludowej woj. szczecińskiego. wy wydano katalog. * Z końcem listopada otwarta zo­ stała w lubelskim Klubie MPiK wystawa malarstwa Nikifora. Na wystawie zgromadzono kilkadzie­ siąt prac malarza oraz aktualne zdjęcia fotograficzne obrazujące co­ dzienne życie i twórczość Nikifora. Odczyt o Nikiforze wygłosił mgr A. Jackowski. Wystawa, zorganizo­ wana przez J. Ziółkowskiego, po­ siada wydany później (po zamknię­ Wojewódzki Dom Twórczości ciu ekspozycji) katalog. Ludowej i Wydział Kultury PWRN * w Gdańsku zorganizowały wystawę pt. „Sprzęt tradycyjny i sztuka ludowa Powiśla". Wystawę pokaza­ Sztuka ludowa z powiatu Wy­ no w gmachu PDK w Kwidzynie sokie Mazowieckie pokazana była (w październiku i listopadzie), a na wystawie otwartej w grudniu następnie (w grudniu) przeniesiono w Wysokiem Maz., zorganizowanej ją do Elbląga. Zestaw eksponatów przez Muz. Okręgowe w Białym­ zgromadzonych na wystawie stwo­ stoku i Wydz. Kult. PWRN. Była rzył możliwość założenia muzeum ona rezultatem penetracji tereno­ regionalnego. Wśród blisko 500 eks­ wej przeprowadzonej w 80 miejsco­ ponatów znalazło się wnętrze cha­ wościach. Zgromadzono Ók. 100 eks­ ty z umeblowaniem i wyposaże­ ponatów trzydziestu autorów •— niem gospodarskim, wyroby ozdob­ z zakresu tkactwa i stroju, ple­ ne z żelaza, plecionki, sprzęt ry­ cionkarstwa, zabawkarstwa i sztuki backi. 30 twórców współczesnych obrzędowej. nadesłało na wystawę rzeźby, haf­ ty, plecionki, malarstwo na szkle. Dnia 13.XII.1962 rozstrzygnięto * konkurs na zdobnictwo w drewnie, obejmujący 26 wsi woj." krakow­ Wystawa sztuki ludowej Ziemi skiego. W konkursie wzięło udział Płockiej otwarta była w Muzeum 59 autorów, którzy nadesłali ok. Płockim w październiku i listo­ 300 prac z zakresu rzeźby figural­ padzie. Pokazano eksponaty prze­ nej, bednarstwa, snycerki, zabaw­ ważnie zabytkowe, pochodzące ze karstwa i plecionkarstwa. Otwar­ zbiorów muzealnych (Muz. Kult. cie wystawy pokonkursowej prze­ Lud. w W-wie, Muz. Diec. w Płoc­ widuje się w kwietniu br. Organi­ ku). Reprezentowane były: rzeźba zatorami konkursu byli: Pracownia w drzewie, meblarstwo, zdobnictwo Badania Plastyki Ludowej IS PAN wnętrza, ceramika, zabawki, stroje. i Wydz. Kult. WRN w Krakowie. * * Objazdowa wystawa wycinanki Dwudziesty, jubileuszowy kon­ kurpiowskiej czynna była w paź­ kurs na szopki krakowskie, zorga­ dzierniku w sali Ratusza Miej­ nizowany przez Muz. Historyczne skiego w Pułtusku. m. Krakowa, odbył się 14.XII.1962. Na konkurs nadesłano 73 szopki. * Cztery równorzędne pierwsze na­ grody przyznano: Zygmuntowi Gra­ Wystawę kieleckiej ceramiki barskiemu, Zbigniewowi Grzechowi, ludowej otwarto w Iłży w listo­ Ferdynandowi Sadowskiemu i Sta­ padzie. Wystawa zorganizowana — nisławowi Paczyńskiemu. Recenzję w ramach obchodów Roku Ziemi z konkursu zamieszczamy na in­ Kieleckiej — przez Wydział Kul­ nym miejscu. tury PWRN i cepeliowską Spół­ * dzielnię „Chałupnik" w Iłży miała charakter retrospektywny, ze szcze­ gólnym uwzględnieniem dorobku W grudniu rozstrzygnięty zo­ artystycznego ludowych ceramików stał w Lublinie konkurs na ludowe kieleckich z lat ostatnich. Pokazano kowalstwo artystyczne woj. lubel­ zarówno wyroby garncarskie jak skiego. Akcję konkursową prowa­ i rzeźby ceramiczne. Pierwszą na­ dziły, w porozumieniu z Wydz. grodę na wystawie otrzymał po­ Kult. PWRN, krakowska Pracow­ śmiertnie Andrzej Rokita z Rę­ nia IS PAN i Muz. Lubelskie. dzina. Wśród 9 ceramików odzna­ czonych drugimi nagrodami zna­ leźli się m. in.: Stanisław Pastuszkiewicz, Franciszek i Tadeusz Bab­ W salach woj. Domu Kultury lowie, Konstanty Ciepielewski, Sta­ w Szczecinie otwarta była w grud­ 62 v W Miami na Florydzie, w Museum of Modern Art, odbyła się w listopadzie wystawa współczes­ nej polskiej sztuki ludowej i pry­ mitywnej. Ekspozycja obejmowała głównie rzeźbę w drzewie, tkactwo i malarstwo. Osobny dział wystawy stanowiły prace profesorów i wy­ chowanków Liceum Technik Pla­ stycznych im. A. Kenara w Zako­ panem. Znaczną część eksponatów zakupiono do stałych zbiorów Mu­ zeum. Z okazji wystawy wydano ilustrowany folder. * Muzeum Polskie w Chicago urządziło w listopadzie wystawę polskiej sztuki ludowej na wiel­ kiej wystawie sztuki ludowej róż­ nych narodów. W salach Muzeum odbyła się w tym samym czasie wystawa malarstwa na szkle He­ leny Roj-Ciaptakowej. Na wystawie zgromadzono 37 obrazów malowa­ nych już w Chicago, gdzie Ciaptakowa przebywała u krewnych. W listopadzie 1962 otwarto w Muzeum Historii Włókiennictwa w Łodzi wystawę norweskiej sztu­ ki ludowej, zorganizowaną w ra­ mach umowy kulturalnej polskonorweskiej. Zgromadzono ekspona­ ty ze wszystkich dziedzin norweskiej sztuki ludowej: rzeźbę i malarstwo, strój i tkaniny, meble i sprzęty gospodarskie, także wyroby ze skó­ ry i rogu. W pierwszym kwartale br. wystawa pokazana będzie w Warszawie. * W salach Muzeum w Będzinie otwarta została z końcem 1962 r. wystawa sztuki ludowej Indonezji. Pokazano lalki z teatru marionetek i cieni, tkaniny batikowe, ozdobną broń itp. Eksponaty pochodzą z da­ ru wybitnego polskiego uczonego, botanika prof. dra Mariana Raci­ borskiego. * W ramach wymiany kulturalnej z Węgrami w dniach 5—20.X.1962 przebywał na Węgrzech dr Kazi­ mierz Pietkiewicz, zapoznając się z badaniami nad sztuką ludową oraz z muzealnictwem etnograficz­ nym. W czasie pobytu w Budapesz­ cie dr K. Pietkiewicz wygłosił w Muzeum Etnograficznym odczyt o polskiej sztuce ludowej. * Na wniosek Prezydium MRN w Krynicy Sąd w Muszynie po­ stanowił ustalić akt urodzenia Ni­ kifora. Na podstawie posiadanych informacji za datę jego urodzenia przyjęto — 1 stycznia 1895 r. Na­ dano Nikiforowi nazwisko Krynicki. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a0dd4a434cd42a8ac31dbfbba588952a.pdf 721df98021f55d3e251896ee3a4d812a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4710 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Subject The topic of the resource sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4373 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.1, s.52-53 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N za Konferencje i zjazdy Trzydzieste ósme W a l n e Zgro­ madzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, połączone z sesją n a u k o w ą , o d b y ł o się w O p o l u w d n i a c h o d 8—10 l i s t o p a d a 1963. W czasie s e s j i w y g ł o s z o n e zostały n a ­ stępujące r e f e r a t y : Rzut oka na za­ gadnienie pochodzenia Słowian — Tadeusz Lehr-Spławiński; Stan i potrzeby badań ludoznawczych na Śląsku — I g n a c y K u ź n i e w s k i ; Odra w pieśni ludowej — Adolf Dygacz; Przemiany społeczno-kulturowe w dolnośląskiej wsi Pracze, pow. Mi­ licz — J a n i n a P a w ł o w s k a ; Procesy integracyjne w Opolskiem w świet­ le etnografii — m g r M a r i a Suboczowa. Wygłoszono również kilka komunikatów n a u k o w y c h . Działalność o k r e s X - I Xli. M u z . w L u b l i n i e rozstrzygnięty zo­ stał w e w r z e ś n i u u b . r o k u . Spośród zgłoszonych d o k o n k u r s u p r a c 100 tkaczek przyjęto j a k o odpowiadają­ c e w a r u n k o m k o n k u r s u t k a n i n y 55 a u t o r e k , pochodzących z p o w i a t ó w . Łuków, Lubartów, Puławy, Par­ czew, Włodawa, Radzyń i L u b l i n . Przyznano o g ó ł e m 18 nagród. 29 w r z e ś n i a o t w a r t a została w M u ­ zeum w Lublinie wystawa zorga­ n i z o w a n a w o p a r c i u o materiały u z y s k a n e n a k o n k u r s i e i uzupełnio­ na eksponatami z a b y t k o w y m i . Po­ k a z a n o r ó w n i e ż k o m p l e t n y zespół narzędzi służących d o o b r ó b k i l n u i wełny oraz w a r s z t a t t k a c k i . W y ­ dano katalog w y s t a w y zawierają­ cy wstęp m g r Janusza Obtołowicza, artykuł o t k a c t w i e l u b e l s k i m m g r M a ł g o r z a t y M a t u s e k , spis e k s p o n a ­ tów n a okładce oraz ilustracje ( L u b l i n 1963, s. 32, i l . 48). muzeów * Sesja n a u k o w a z o k a z j i j u b i l e ­ uszu 75-lecia istnienia Muzeum Wystawa malarstwa Marii Len­ Etnograficznego w Warszawie (o- czewskiej o t w a r t a była w paździer­ becnie K u l t u r y i S z t u k i L u d o w e j ) n i k u w Bielsku-Białej z o k a z j i 75odbyła się w d n i a c h 9 i 10 g r u d n i a l e c i a urodzin malarki. Pokazano w W a r s z a w i e . S e s j a poświęcona b y ­ p o n a d 30 o b r a z ó w o t e m a t y c e z a ­ ła p r o b l e m o m m u z e a l n i c t w a e t n o ­ czerpniętej z życia g ó r a l i b e s k i d z ­ graficznego. kich. * * Zarządu Muzeów i O c h r o n y Z a ­ Konkurs wycinanek powiatów: b y t k ó w zorganizował w Warszawie G a r w o l i n , O t w o c k i Mińsk Mazo­ w d n i u 11 g r u d n i a k o n f e r e n c j ę p o ­ wiecki ogłoszony we wrześniu święconą p r o b l e m a t y c e p a r k ó w e t ­ przez Wydz. K u l t . W R N w Warsza­ nograficznych. Referat pt. Zagad­ w i e oraz P D K w G a r w o l i n i e roz­ nienia parków etnograficznych wy­ s t r z y g n i ę t y został w l i s t o p a d z i e . W głosił p r o f . d r K s a w e r y P i w o c k i . k o n k u r s i e w z i ę ł o udział 34 a u t o r ó w ( p r z e w a ż n i e k o b i e t ) , nadesłali o n i * 850 w y c i n a n e k . O k o ł o 200 spośród najlepszych prac pokazano na w y ­ pokonkursowej w Domu W M ł a w i e powstało z i n i c j a t y w y s t a w i e T o w a r z y s t w a Z i e m i M ł a w s k i e j M u ­ K u l t u r y w G a r w o l i n i e . Uroczystość zeum Ziemi Z a w k r z e ń s k i e j . - M u ­ o t w a r c i a w y s t a w y połączona b y ł a z e u m g r o m a d z i p a m i ą t k i h i s t o r y c z ­ ze z j a z d e m a u t o r ó w n a g r o d z o n y c h n e dotyczące r e g i o n u o r a z e k s p o n a ­ p r a c i sesją p o p u l a r n o n a u k o w ą . ty z zakresu sztuki ludowej. U r o ­ Scenariusz w y s t a w y przygotował czyste o t w a r c i e nastąpiło w d n i u m g r A n t o n i S l e d z i e w s k i , który o3 grudnia. pracował również katalog zawie­ * Muzeum Regionalne organizo­ w a n e jest w Lanckoronie (pow. Wadowice, w o j . Kraków) w jednej z zabytkowych kamieniczek na rynku. Towarzystwo Przyjaciół Lanckorony posiada już zaczątki zbiorów: z a b y t k i m a l a r s t w a l u d o ­ wego oraz modele zabytkowych chałup w y k o n a n e p r z e z m i e j s c o w ą młodzież szkolną. K o n k u r s współczesnego t k a c t w a ludowego w o j . lubelskiego zorgani­ zowany przez Wydz. K u l t . W R N i 52 K A 1963 stawa posiada katalog wydany przez Wydz. Kult. W R N , oprać, przez Krystynę Trzeciak. Zawiera wstęp, spis eksponatów, i l . (Szczecin 1963, k . n l b . 16) * 21 p a ź d z i e r n i k a o d b y ł się w K o ­ szalinie d r u g i k o l e j n y przegląd w y ­ robów l u d o w y c h i pamiątkarstwa w o j . koszalińskiego, zorganizowany przez Wydz. K u l t . W R N i D o m K u l ­ t u r y . I m p r e z a zawiodła oczekiwa­ n i a , z a r ó w n o p o d w z g l ę d e m ilości uczestników, j a k i p o z i o m u n a d e s ­ łanych p r a c . P o k a z z a k w a l i f i k o w a ­ n y c h p r z e z k o m i s j ę nagród prac przewidziany jest w pierwszym k w a r t a l e 1964 r . * W konkursie sztuki ludowej pow. Łuków (woj. lubelskie) wzięło u dział 46 t w ó r c ó w l u d o w y c h . W y k o ­ n a l i o n i 157 p r a c z z a k r e s u t k a c t w a , ceramiki, pisankarstwa i rzeźby. Wyróżniającym się uczestnikom k o n k u r s u p r z y z n a n o o g ó ł e m 31 n a ­ gród. Znaczna część eksponatów z a k u p i o n a została d l a M u z e u m R e ­ gionalnego w Łukowie, które było j e d n y m z organizatorów w y s t a w y . Eksponaty konkursowe pokazane były na w y s t a w i e zorganizowanej w P D K . O t w a r c i e w y s t a w y połączo­ n e b y ł o ze z j a z d e m t w ó r c ó w l u d o ­ wych i sesją popularnonaukową, zorganizowaną przez I n s t y t u t S z t u ­ ki PAN. » Konkurs na tradycyjne k o w a l ­ stwo ludowe o charakterze a r t y ­ s t y c z n y m ogłoszony n a t e r e n i e w o j . k i e l e c k i e g o n a p o c z ą t k u 1963 r . r o z ­ s t r z y g n i ę t y został w g r u d n i u t e g o ż r o k u . Był o n poprzedzony b a d a n i a ­ m i t e r e n o w y m i i rozdziałem sty­ p e n d i ó w d l a uczestników. O r g a n i ­ zatorami konkursu byli: Wydz. K u l t . W R N p r z y współudziale k i e ­ rający w s t ę p , spis a u t o r ó w w y c i ­ l e c k i e j I z b y R z e m i e ś l n i c z e j . U c z e s t ­ nanek oraz ilustracje ( W a r s z a w a niczyło w n i m 45 k o w a l i ( m i s t r z ó w cechowych i kowali wiejskich). 1963, składanka, i l . 5). Przyznano o g ó ł e m o k . 20 nagród. Najwartościowsze e k s p o n a t y z a k u ­ * p i o n e zostały p r z e z M u z e u m K u l t u ­ ry i Sztuki Ludowej w Warszawie ( W y s t a w a sztuki l u d o w e j i p l a ­ oraz M u z e u m w Kielcach. Wystawę > styki amatorskiej w o j . szczeciń­ p o k o n k u r s o w a o t w a r t o w g r u d n i u s k i e g o o t w a r t a była w l i s t o p a d z i e w D o m u K u l t u r y , a z o k a z j i j e j n a Z a m k u w S z c z e c i n i e z i n i c j a t y ­ o t w a r c i a o d b y ł się z j a z d u c z e s t n i ­ w y t a m t e j s z e g o W D K . N a w y s t a w i e czących w k o n k u r s i e k o w a l i . W y ­ zgromadzono p o n a d 100 e k s p o n a ­ s t a w a będzie p o k a z a n a w r ó ż n y c h tów. W dziale s z t u k i l u d o w e j p o k a ­ m i a s t a c h w o j . kieleckiego. zano t k a n i n y , w y r o b y k o r o n k a r s k i e , m a t y słomiane i r z e ź b ę . Z o k a z j i Katalog wystawy ' zawiera art. o t w a r c i a w y s t a w y o d b y ł się z j a z d w s t ę p n e , m . i n . R o m a n a R e i n f u s s a twórców ludowych i plastyków- i Piotra Gana, noty biograficzne amatorów. Wyróżniającym się n a g r o d z o n y c h k o w a l i , spis e k s p o n a ­ t w ó r c o m p r z y z n a n o n a g r o d y . W y - t ó w , i l . ( K i e l c e 1963, s. 72, i l . 36). �W y s t a w ę współczesnej t w ó r c z o ­ ści l u d o w e j W i e l k o p o l s k i o t w a r t o w g r u d n i u w poznańskim Pałacu K u l ­ t u r y . W y s t a w a o p r a c o w a n a została w y n i k u kilkuletniej pracy b a ­ dawczej w terenie, p r o w a d z o n e j z inicjatywy Wydz. Kult. WRN i Muz. K u l t u r y i Sztuki L u d o w e j w Poznaniu. Pokazano n a wystawie 157 e k s p o n a t ó w z z a k r e s u r z e ź b y , haftu, garncarstwa, zdobnictwa wnętrza, p i e r n i k a r s t w a o r a z i n s t r u ­ menty muzyczne. Do najbardziej i n ­ teresujących n a l e ż a ł y h a f t y b i a ł e z Goliny p o d Jarocinem i Liskowa (pow. Kalisz), kozły i m a z a n k i T o ­ masza Ś l i w y z Chróśnicy ( p o w . N o ­ w y Tomyśl) i p i e r n i k i Kazimierza Pijanowskiego z Mieściska (pow. Wągrowiec). k o w i . Ponadto przyznano 9 trzecich nagród i 45 w y r ó ż n i e ń . * ponowana kolejno w k i l k u miastach wojewódzkich, otwarta była w grudniu w Toruniu. w Wystawa sztuki ludowej powia­ t u Łańcut ( w o j . Rzeszów) o t w a r t a była w Ł a ń c u c i e w g r u d n i u . O r g a ­ nizatorami wystawy byli: Wydz. K u l t . P R N oraz Prac. Badania P l a ­ styki L u d . Inst. Sztuki P A N w K r a ­ kowie. W y s t a w a miała c h a r a k t e r retrospektywny, eksponaty pokaza­ ne n a n i e j zostały w y b r a n e drogą k o n k u r s u , a p o zakończeniu w y s t a ­ w y przeszły n a własność o r g a n i z o ­ w a n e g o w Łańcucie M u z e u m R e ­ gionalnego. N a w y s t a w i e reprezen­ towane były takie dziedziny twór­ czości j a k : rzeźba, c e r a m i k a , strój, haft, tkactwo, kowalstwo, ciasto Z okazji w y s t a w y zorganizowany obrzędowe oraz r e k o n s t r u k c j a w n ę ­ został zjazd twórców l u d o w y c h t r z a c h a t y łańcuckiej. W i e l k o p o l s k i , p o ł ą c z o n y z sesją p o ­ p u l a r n o n a u k o w ą , p o ś w i ę c o n ą sztuce * l u d o w e j , przeglądem f i l m ó w e t n o ­ graficznych oraz u r o c z y s t y m rozda­ W Muzeum Miejskim w Tarno­ niem nagród wyróżniającym się twórcom l u d o w y m . K a t a l o g w y s t a ­ w i e o t w a r t a była w g r u d n i u w y ­ wy, w y d a n y przez Wydz. K u l t u r y s t a w a m a l a r s t w a n a szkle H e l e n y W R N , o p r a c o w a n y został p r z e z S t a ­ R o j - C i a p t a k o w e j z Z a k o p a n e g o . nisława Błaszczyka, z a w i e r a a r t y ­ * kuły wstępne do poszczególnych działów, spis e k s p o n a t ó w , ił. nań 1963, 'k. n l b . 14, i l . 10). (Poz­ * Wystawa p t . 75 lat Muzeum Etnograficznego w Warszawie eks­ p o n o w a n a była w salach M u z e u m Narodowego w terminie od grudnia 1963 d o p o ł o w y l u t e g o 1964 r . C e ­ l e m w y s t a w y było pokazanie miesz­ kańcom s t o l i c y m a ł o n a o g ó ł z n a ­ n y c h , ze w z g l ę d u n a b r a k stałej ekspozycji, zbiorów e t n o g r a f i c z n y c h M u z e u m . W y b r a n o cenne i n a j w a r ­ tościowsze p l a s t y c z n i e e k s p o n a t y z a ­ równo l u d o w e j sztuki polskiej, j a k też i pozaeuropejskiej. Wystawę p r z y g o t o w a ł zespół p o d k i e r . d o c . dr J . Grabowskiego. Katalog w y ­ s t a w y zawiera obszerny wstęp za­ rysowujący dzieje Muzeum pióra prof. dr K. Piwockiego — dyrektora M u z e u m oraz 8 i l u s t r a c j i (Warsza­ w a 1963, k . n l b . 13, M u z e u m K u l t u ­ ry i Sztuki L u d o w e j w Warszawie). * Tradycyjny konkurs szopek o r g a n i z o w a n y corocznie przez M u ­ z e u m H i s t o r y c z n e o d b y ł się w K r a ­ k o w i e 14 g r u d n i a . W k o n k u r s i e u czestniczyło 84 s z o p k a r z y , którzy w y k o n a l i 100 p r a c . D w i e równo­ rzędne p i e r w s z e n a g r o d y p r z y z n a ł o j u r y Wacławowi M o r y s o w i i Z b i g ­ n i e w o w i Grzechowi, cztery drugie: Zbigniewowi Grabarskiemu, Stani­ sławowi Paczyńskiemu, Zdzisławo­ w i D u d z i k o w i i J a n o w i Jędrszczy- Kujawsko-Pomorskie Towarzy­ s t w o K u l t u r a l n e zorganizowało w y ­ stawę węgierskiej twórczości l u d o ­ w e j , którą p o k a z a n o n a j e s i e n i w szeregu j e d n o s t e k w o j s k o w y c h okręgu p o m o r s k i e g o . Różne Opieka Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki nad rozwojem sztuki ludo­ w e j w y r a ż a ł a się w r o k u u b i e g ł y m , podobnie j a k w latach poprzednich, p r z e d e w s z y s t k i m pomocą f i n a n s o ­ wą i merytoryczną w organizacji w y s t a w , konkursów s z t u k i l u d o w e j itp. imprez, oraz przyznawaniem stypendiów wyróżniającym się twórcom i z a k u p e m eksponatów d l a muzeów c e n t r a l n y c h i t e r e n o w y c h . O g ó ł e m p r z e k a z a n o w 1963 r . n a koszty organizacji w y s t a w i k o n ­ k u r s ó w 555 870 zł. F u n d u s z t e n w y ­ k o r z y s t a n o d o o r g a n i z a c j i o k o ł o 50 r ó ż n y c h i m p r e z . P r z y z n a n o 171 n a ­ g r ó d n a łączną sumę 145100 zł. W ciągu r o k u 1963 o t r z y m y w a ł o s t y ­ p e n d i a 125 t w ó r c ó w l u d o w y c h , n a W T c z e w i e o t w a r t a była w g r u d ­ k t ó r e w y d a t k o w a n o 130 200 zł. Z a ­ n i u w y s t a w a t r a d y c y j n y c h s p r z ę ­ k u p i o n o 896 e k s p o n a t ó w d l a 12 m u ­ t ó w i s z t u k i l u d o w e j P o w i ś l a i K o - z e ó w za sumę 269 506 zł. ciewa, zorganizowana przez W D K We wszystkich ważniejszych w Gdańsku. E k s p o n a t y w y s t a w y konferencjach, zjazdach i k o m i s j a c h p r z e k a z a n o d o M u z e u m w Gdańsku. w e r y f i k a c y j n y c h czy sądach k o n ­ k u r s o w y c h b r a l i udział p r a c o w n i c y * Zespołu d o S p r a w P l a s t y k i L u d o ­ wej M K i S . K o n k u r s n a pamiątki a r t y s t y c z ­ ne w o j . k r a k o w s k i e g o r o z s t r z y g n i ę ­ t y został w K r a k o w i e w grudniu. Działalność C P L i A n a p o l u o p i e ­ K o n k u r s organizowała k r a k o w s k a k i n a d twórczością l u d o w ą k o n c e n ­ CPLiA w porozumieniu z W y d z . t r o w a ł a się p r z e d e w s z y s t k i m w o ­ K u l t . W R N . N a d e s ł a n o 500 p r a c kół a k c j i w y s t a w i k o n k u r s ó w s z t u ­ w y k o n a n y c h p r z e z 46 a u t o r ó w z k i l u d o w e j i p a m i ą t k a r s t w a r e g i o ­ różnych powiatów województwa, z nalnego. Także w i m p r e z a c h o r g a ­ wyjątkiem Podhala. nizowanych przez inne instytucje uczestniczyły t e r e n o w e spółdzielnie * C P L i A , a część n a g r ó d p r z y z n a w a ­ nych przy okazji tych imprez po­ K o n k u r s p a m i ą t k a r s k i r o z s t r z y g ­ chodziła z f u n d u s z ó w C P L i A . C e ­ ludowej nięto w g r u d n i u także w Gdańsku. p e l i o w s k i e p o k a z y s z t u k i P r a c e t w ó r c ó w l u d o w y c h s t a n o w i ł y o d b y ł y się z o k a z j i m i ę d z y n a r o d o ­ t u z d e c y d o w a n ą mniejszość, d o b a r ­ w y c h t a r g ó w w P o z n a n i u , w B r u k ­ d z i e j interesujących należały w y r o ­ s e l i o r a z w e F l o r e n c j i . b y ze słomy, w y k o n a n e w D z i a ł d o ­ Opieka socjalna n a d twórcami l u ­ wie. K o n k u r s zorganizowany był d o w y m i r e a l i z o w a n a była w f o r m i e przez C P L i A , reprezentowani b y l i doraźnej p o m o c y d l a p o s z c z e g ó l n y c h t w ó r c y z pięciu w o j e w ó d z t w P o l ­ t w ó r c ó w , podjęto t e ż s t a r a n i a o s k i północnej (gdańskiego, b y d g o ­ p r z y z n a n i e ubezpieczeń społecznych s k i e g o , olsztyńskiego, koszalińskiego 100 zasłużonym t w ó r c o m l u d o w y m i szczecińskiego). w podeszłym w i e k u . K a d z i d ł o n a K u r p i a c h zostało * włączone do p r o g r a m u zwiedzania zagranicz­ Wystawa Afryka nieznana a Polski przez turystów Członkowie kadzidlańskiej bliska, z o r g a n i z o w a n a w 1962 r . w n y c h . o p a r c i u o z b i o r y M u z . K u l t . i S z t u ­ spółdzielni d e m o n s t r o w a l i k i l k u g r u ­ k i L u d o w e j w W a r s z a w i e i M u z . p o m K u b a ń c z y k ó w swą sztukę, tańce E t n o g r a f i c z n e g o w K r a k o w i e i e k s ­ i pieśni. 53 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a8b022e84071ecaee4a1bf9476138161.pdf bf8a189ded14c74386c96ff7711001fd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4717 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4379 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.2; s.101 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N za okres I-III. I A 1964 Wystawa podlaskich dywanów zjazdy dwuosnowowych, zorganizowana W lutym odbył się w Skoczowie przez Muzeum w Białymstoku ze zjazd t w ó r c ó w ludowych regionu zbiorów w ł a s n y c h , czynna była w cieszyńskiego, zorganizowany przez styczniu w Łodzi. miejscowy Klub Propozycji i Sko­ * czowskie Zakłady Filcowe. Uczest­ niczyło w nim ponad 80 t w ó r c ó w oraz wielu działaczy regionalnych. Muzeum Wojewódzkie w L u b l i ­ nie zorganizowało z okazji 20-lecia Polski Ludowej i Roku Ziemi L u ­ Wystawy belskiej objazdową w y s t a w ę sztuki Na terenie woj. łódzkiego zor­ ludowej, przeznaczoną dla Ziem ganizowany został z inicjatywy Zachodnich. Wystawa zawiera WRN wielki konkurs sztuki ludo­ przeszło 300 eksponatów z dziedzi­ wej z okazji 20-lecia Polski Ludo­ ny tkactwa, s t r o j ó w ludowych, wej. W konkursie, przeprowadzo­ zdobnictwa wnętrza, rzeźby i cera­ nym w poszczególnych powiatach miki. Pierwsza ekspozycja wysta­ przez prezydia P R N i muzea tere­ wy odbyła się w lutym w Racibo­ nowe, uczestniczyli twórcy ze rzu. wszystkich r e g i o n ó w znajdujących * się na terenie w o j e w ó d z t w a . Ter­ min nadsyłania e k s p o n a t ó w upłynął C P L i A urządziła w lutym wy­ z końcem marca. Eksponaty w y r ó ż ­ s t a w ę swych w y r o b ó w w katowic­ nione na konkursach powiatowych kim Pałacu Młodzieży. Przeważają­ zakwalifikowane zostaną na wy­ cą ilość eksponatów stanowiły wy­ stawę wojewódzką. roby artystów i rzemieślników l u ­ dowych, pochodzące z różnych re­ * gionów. W y s t a w ę rzeźb Zygmunta S k r ę * towicza (ze wsi Worowo, pow. Ł o ­ bez, woj. Szczecin) zorganizowały Wystawa prac tkaczki i hafciarki w styczniu Towarzystwo Przyjaciół warmińskiej Józefy Izdebskiej Sztuk Pięknych i C P L i A w war­ otwarta była w P D K w Elblągu w szawskim salonie wystawowym marcu. Wśród eksponatów wysta­ Towarzystwa. Katalog wystawy wy zwracał u w a g ę kobiecy strój wydany przez C P L i A , w formie warmiński oraz dekoracyjne maty składanki z wkładką, zawiera krót­ ze s ł o m y i trzciny. Po objeździe kie noty — biograficzną oraz i n ­ Powiśla i Wybrzeża wystawa ma formującą o charakterze t w ó r c z o ś ­ być przeniesiona do domu Izdeb­ ci Skrętowicza i 2 fotografie. skiej w Jodłowniku, gdzie C P L i A projektuje urządzenie stałej wysta­ * wy żuławskiej sztuki ludowej. Z końcem ubiegłego i w począt­ ku br. Muzeum w Łęczycy zorgani­ * zowało objazdową w y s t a w ę sztuki ludowej ze zbiorów własnych. Po­ Staraniem Klubu Przyjaciół kazano eksponaty z dziedzin cha­ Związku Podhalan w Stanach Zjed­ rakterystycznych dla twórczości l u ­ noczonych, w Domu Podhalańskim dowej regionu łęczyckiego: rzeźbę, w Chicago zorganizowana została tkaninę, wyroby z wikliny. Wysta­ wystawa sztuki podhalańskiej. Po­ wa eksponowana była kolejno w kazano stroje ludowe oraz wyroby kilku wsiach. Kierowniczka Mu­ drewniane, zdobione snycerką. Wy­ zeum, Jadwiga Grodzka, w y g ł a s z a ­ stawa połączona była z kierma­ ła na wystawie prelekcje p o ś w i ę c o ­ szem. ne sztuce ludowej. W m i e j s c o w o ś ­ * ciach, gdzie mieszka wielu t w ó r ­ ców ludowych (np. w Świdnicach), W Rochester w stanie New York prelekcje łączone były ze spotka­ niami, w czasie których opowiadali (USA) otwarto w styczniu, stara­ oni o swej twórczości. Wszystkie niem Polskiego Towarzystwa Nau­ te imprezy b y ł y wykorzystywane kowego, w y s t a w ę polskiej sztuki przez nauczycieli na lekcjach wy­ ludowej. Na w y s t a w ę złożyły się chowania plastycznego. Niektóre tkaniny, stroje ludowe, wycinanki, wypowiedzi zostały nagrane na taś­ ceramika i drzeworyty. m ę magnetofonową dla celów dy­ * daktycznych. * W Muzeum im. Wyczółkowskie­ _ Pokonkursowa wystawa wyro­ go w Bydgoszczy otwarta była w bów kowalstwa ludowego Kielec­ marcu wystawa białoruskiej sztu­ czyzny, eksponowana z końcem ub. ki użytkowej, na której pokazano roku w Kielcach, pokazana była w m. in. ludowe tkaniny dekoracyjne, styczniu br. w Radomiu (por. „Kro­ wyroby ceramiczne i snycerkę w nika", nr 1/1964). drzewie. Konferencje, K Różne Trzy spośród czterech nagród przyznanych przez W R N w Łodzi w dziedzinie upowszechnienia k u l ­ tury za rok 1963 przypadły w udziale artystom ludowym. Otrzy­ mali je: Józefa Chaładaj — tkaczka ze wsi Monice, pow. Sieradz, wycinankarka Franciszka Burzyńska ze wsi Błędów, pow. Łowicz, oraz regionalny Zespół Pieśni i Tańca z Dobronia. * Dr Wacław Korabiewicz prze­ kazał Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie kolekcję eksponatów tradycyjnej murzyń­ skiej sztuki ludowej, zebraną w czasie wyprawy do Ghany. W ko­ lekcji znajdują się rzeźby, ozdoby stroju, amulety, instrumenty mu­ zyczne i sprzęty. * Muzea etnograficzne z Nowego Jorku i Brukseli z a m ó w i ł y ostatnio w C P L i A kopie sprzętów ludowych, składających się na urządzenie izb chłopskich z różnych regionów Polski, w krakowskim Muzeum Etnograficznym. Będą one wykorzy­ stane do ekspozycji w z a m a w i a j ą ­ cych muzeach. * W Piotrkowie Trybunalskim C P L i A urządziła pawilon z ludo­ wymi wyrobami regionalnymi. Przeważają tkaniny łowickie, opo­ czyńskie i świętokrzyskie, wycinan­ ki łowickie, iłżecka ceramika. Sprzedawane są tam r ó w n i e ż w y ­ roby ludowe z innych regionów. Kilkakrotnie już cytowaliśmy w „Kronice" szczególnie jaskrawe błędy i nieścisłości informacji o sztuce ludowej, ukazujących się w prasie. W ostatnim kwartale, obok powtarzających się często b ł ę d ó w w podawaniu nazwisk i nazw miejscowości, znalazły się infor­ macje, dowodzące, iż autorzy ich nie zadają sobie trudu weryfiko­ wania materiałów: „Zielony Sztan­ dar" z dn. 4.III. w artykule: Dobre dni polskiej sztuki ludowej jako najstarszego pracującego wycinankarza wymienia Jana Dobrzyńskie­ go z Grabowa, zmarłego przed dwo­ ma laty, zaś „Trybuna Mazowiec­ ka" z dn. 20.111. w artykule: Kur­ piowska sztuka znana na kontynen­ tach świata wymienia „wydmuszki o kształtach przypominających l u ­ dzi i zwierzęta" — w rzeczywistości nie w y s t ę p u j ą c e przecież nie tylko na Kurpiach, ale w ż a d n y m innym regionie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/41e3c2f6979669018ccb3515522b9363.pdf e5a3aca6d982b54a3bfc6c126fb84dce Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4736 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4396 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3; s.181-182 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O ' N I K A za okres 1 .IV - 30.YI.1964 r. 8 czerwca zmarł w Warszawie w wieku 58 łat mgr Tadeusz Z y g łer, profesor i b. dziekan Wydziału Choreografii PWST, wykładowca Akademii Wychowania Fizycznego, b. naczelnik Wydziału w Min. Oświaty, długoletni pedagog, w s p ó ł ­ organizator tajnego nauczania w okresie okupacji, to. poseł do K R N i członek C K W P P S . Tadeusz Zygler był wielkim mi­ łośnikiem kultury ludowej, szcze­ gólnie interesował się tańcem l u ­ dowym i sposobami jego notacji. Należał do grona najbardziej aktyw­ nych działaczy Polskiego Towarzy­ stwa Ludoznawczego, w latach 1948—1949 kierował Instytutem B a ­ dania Sztuki Ludowej, a po wcie­ leniu go do P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki — Sekcją Badania Sztuki Ludowej. W tym czasie redagował przez rok „Polską S z t u k ę Ludową". Zmarły był kilkakrotnie odznaczany za s w ą działalność z a w o d o w ą i spo­ łeczną. Konferencje, zjazdy Z inicjatywy działającego od trzech lat w Cieszynie K l u b u Pro­ pozycji zorganizowano spotkanie t w ó r c ó w ludowych regionu cieszyń­ skiego. W wyniku spotkania posta­ nowiono urządzać wystawy prac t w ó r c ó w ludowych w Ustroniu i w Cieszynie. Zarząd Powiatowy ZMW będzie organizował spotkania t w ó r ­ c ó w ludowych w kołach ZMW, a Muzeum Cieszyńskie podjęło się prowadzenia kartoteki twórców re­ gionalnych. * W Lublinie odbyła się 24 kwiet­ nia w s p ó l n a narada Komisji K u l t u ­ ry K W P Z P R i W K Z S L p o ś w i ę c o ­ na problemom twórczości ludowej. Postanowiono zwołać w czerwcu w Nałęczowie ogólnopolski zjazd pisa­ rzy i p o e t ó w ludowych i poczynić przygotowania do powołania związ­ ku t w ó r c ó w ludowych w s p ó ł p r a c u ­ jących ze sobą w o j e w ó d z t w : lubel­ skiego, rzeszowskiego, kieleckiego i białostockiego. Działalność muzeów Na Zamku Liwskim w P u ł t u s k u otwarto 29 czerwca Muzeum zor­ ganizowane z inicjatywy P u ł t u s k i e ­ go Towarzystwa Kulturalnego przy pomocy Wojewódzkiego Konserwa­ tora Zabytków, Muzeum Archeolo­ gicznego w Warszawie, Min. K u l t u ­ ry i Sztuki oraz C P L i A . Ekspozycja muzealna obejmuje historię miasta, historię kultury środkowego M a ­ zowsza oraz sztukę l u d o w ą tzw. Zielonych Kurpi. trzynasty rejs barki muzealnej, na której w okresie od czerwca do października br. czynna była wy­ stawa: Sztuka Podhala. * W miesiącach maju i czerwcu Muzeum Kujawskie we Włocławku urządziło w miasteczkach Chodecz i Przedecz Wystawę pt. „Współczes­ na sztuka ludowa na Kujawach". Na wystawie zaprezentowano rzeź­ bę, hafty, wyroby ze s ł o m y (pająki, koszyczki), plecionki z korzeni i ro­ goży, malowanki na papierze, m a ­ lowany fajans w ł o c ł a w s k i oraz mo­ del wnętrza izby kujawskiej, ze zbiorów w ł a s n y c h Muzeum. Wystawa spotkała się z ż y w y m zainteresowaniem nauczycielstwa, młodzieży szkolnej i dorosłych. N a j ­ ciekawszym obiektem dla wszyst­ kich zwiedzających było jak zawsze miniaturowe w n ę t r z e izby kujaw­ skiej. Równocześnie z ekspozycją wystawy w y g ł a s z a n o prelekcje na temat współczesnej twórczości arty­ stycznej wsi kujawskiej. Prelekcji wysłuchało w Chodeczu 595 osób, w Przedeczu 214 osób. Wystawę zwiedziło w Chodeczu 940 osób, w Przedeczu 914. * Z inicjatwy Muzeum Kujawskie­ go we Włocławku, w porozumieniu z Wydziałem Oświaty P M R N , zor­ ganizowano na Kujawach szkolny obóz w ę d r o w n y o charakterze k r a joznawczo-etnograficznym. Rozmo­ wy uczestniczek obozu z mieszkań­ cami wsi przyniosły ciekawe rezul­ taty. Odkryto nowych twórców, za­ notowano wiadomości o malarstwie ściennym, o malowaniu na papie­ rze, o wysypywaniu piaskiem wzo­ rów roślinnych na podwórkach i w chałupach, w miejscowościach pod tym w z g l ę d e m dotychczas nie zna­ nych, o wyrobie pająków ze szcze­ ciny itp. Wiadomości te w postaci notatek przekazano do Muzeum K u ­ jawskiego, gdzie zostaną odpowied­ nio wykorzystane. Instruktorką obozu była asystentka M-jzeum, mgr Zenobia Pietrzykowska (inf. Muz. Kujawskiego). Konkursy i wystawy W ramach o b c h o d ó w 20-lecia Pol­ ski Ludowej Prezydia Wojewódzkich Rad Narodowych zorganizowały w szeregu w o j e w ó d z t w i p o w i a t ó w konkursy sztuki ludowej. Eksponaty zakwalifikowane przez jury kon­ kursowe pokazane będą na specjal­ nych wystawach. W kwietniu rozstrzygnięty został w powiatach Wieluń i Sieradz pier­ wszy etap wojewódzkiego konkursu * sztuki ludowej (por. „Kronika" w Muzeum Kultury i Sztuki Ludo­ poprzednim numerze). Z pow. Sie­ wej w Warszawie zorganizowało radz uczestniczyło w konkursie 28 twórców ludowych, w tym 7 po raz pierwszy. Przyznano o g ó ł e m 24 wy­ różnienia artystom, których prace zakwalifikowano na konkurs woje­ wódzki. Pierwszą nagrodę otrzyma­ ła Jadwiga Grala z Burzenina za rzeźbę ceramiczną, drugą C z e s ł a w Czekalik ze Stoczków za ptaszki drewniane. 19 kwietnia otwarto w Muzeum w Sieradzu w y s t a w ę pokonkurso­ wą. * 3 kwietnia komisja konkursowa dokonała oceny prac nadesłanych z terenu do Muzeum Ziemi W i e l u ń ­ skiej. Zakwalifikowano na wysta­ w ę w o j e w ó d z k ą rzeźby Adama K o l ­ skiego, ceramikę Andrzeja Kasper­ ka, plecionki Stanisława Olejnika, ozdoby z papieru Marii K o ł a c z y ń skiej, wianuszki i pająki Marianny Porażki i wycinanki Heleny K a l i ­ nowskiej, * Na początku kwietnia otwarta była w Krakowie pokonkursowa wystawa pamiątkarstwa zorganizo­ wana przez C P L i A . Wśród około 250 eksponatów na u w a g ę zasługi­ w a ł y w y r ó ż n i o n e pierwszymi na­ grodami konkursowymi figurki ce­ ramiczne Macieja Tracza z Dębiny (pow. Bochnia), zabawki ż y w i e c k i e Józefa Rumiana z Lachowic (pow. Sucha), pieski kute w żelazie przez Stanisława Kanię z S u ł k o w i c (pow. Myślenice), miniatury b u k i e t ó w we­ selnych Felicji Kosiniakowej z Z a ­ lipia i malowanki Felicji Curyłowej, również z Zalipia. W maju, w czasie o b c h o d ó w 600-lecia U n i ­ wersytetu Jagiellońskiego, CPLiA zorganizowała kiermasz nagrodzo­ nych w y r o b ó w pamiątkarskich na placu Mariackim. Objazdowa wystawa sztuki ludo­ wej Lubelszczyzny przygotowana przez Muzeum w Lublinie czynna była w ciągu kwietnia w Muzeum w Opolu. W poznańskim P a ł a c u Kultury zorganizowano w kwietniu pierw­ szą w tym mieście w y s t a w ę malar­ stwa Nikifora. Prace Nikifora po­ kazano również w Olkuszu na wy­ stawie otwartej w maju w sali kawiarni „Bezałdar". * Wystawę pt. „W wędrówkach przez kraj poznajemy sztukę ludo­ wą" zorganizował w kwietniu we w ł a s n y c h salach Punkt Muzealny P T T - K w Grodzisku Mazowieckim. Na ekspozycję złożyły się zabytki i fotografie, pochodzące ze zbiorów prywatnych fotografika Stefana 181 r �Deptuszewskiego, który był również autorem scenariusza wystawy. Reeenzję z niej zamieścimy w jednym z najbliższych numerów. Wystawa pt. „Jeleniogórska pi­ sanka ludowa" otwarta była w Mu­ zeum Regionalnym w Jeleniej Gó­ rze od 12 do 30 maja. Wystawa prezentowała materiał uzyskany w wyniku pierwszego na tym terenie konkursu pisankarskiego, na który nadesłano 220 pisanek wykonanych przez 24 t w ó r c ó w . Nawiązali oni do tradycji pisankarskich regionów, z których pochodzą. Najliczniej w y ­ stąpiły motywy rzeszowskie i l u ­ belskie, sporadycznie huculskie, bia­ łostockie i poznańskie. Pierwszą na­ grodę otrzymał Julian Zając z Siedlęcina, pow. Jelenia Góra (techni­ ka batikowa) i Maria Banaś ze wsi Chromiec, pow. Jelenia Góra (tech­ nika skrobania). Ponadto przyznano trzy równorzędne drugie nagrody i jedną trzecią. Wystawa posia­ da katalog-składankę, zawierający krótki w s t ę p wprowadzający i spis nagrodzonych uczestników wysta­ wy. * uczestników. Pierwsze nagrody otrzymali: Felicja Curyłowa, Bro­ C P L i A w porozumieniu z M S Z nisława Boduch, Maria Zając, M a ­ zorganizowała na zaproszenie ber­ ria Gierak, Maria Wojtyto, Zofia lińskiej Laudengalerie w y s t a w ę pol­ Majchrowska i Monika Szlosek. skiej współczesnej wycinanki ludo­ wej. Z okazji Dni Ziemi Piotrkowskiej zorganizowano w Wolborzu wysta­ w ę sztuki ludowej regionu. Poka­ zano rzeźby z Sulejowa, wycinanki z Krzyszkowic, ceramikę z Norbertowa, tkaniny dekoracyjne i ubra­ niowe z Komornik, Wolborza, Nagorzyc, Ł a z ó w i Serocka, jak r ó w ­ nież interesujące wyroby plecionkarskie wykonane z korzeni sosno­ wych. Na dorocznych m i ę d z y n a r o d o w y c h Targach Rzemiosła w Monachium, o d b y w a j ą c y c h się w maju, P o l s k ę reprezentował pokaz pt. „Rzemio­ sło artystyczne i sztuka ludowa". Pokazano m.in. tkaniny białostockie i podlaskie, siwaki białostockie, fi­ gurki ceramiczne z U r z ę d o w a oraz śląskie filigrany. Różne Konkurs pt. „Kultura Narodów Świata" rozpisało w czerwcu Zrze­ szenie S t u d e n t ó w Polskich oraz Rada Uczelniana Uniwersytetu M i ­ kołaja Kopernika w Toruniu. Do konkursu przystąpić mogą wszyscy posiadacze eksponatów, z zakresu twórczości samorodnej i ludowej, zdobytych w czasie podróży zagra­ nicznych. Organizatorom chodzi przede wszystkim o ujawnienie nie­ znanych zbiorów i o b i e k t ó w sztuki ludowej obcej, znajdujących się w Polsce. Przewiduje się m o ż l i w o ś ć zakupu najcenniejszych eksponatów przez muzea. W czasie obchodów Dni Oświaty, Książki i Prasy w P u ł t u s k u C P L i A zorganizowała w salach Ratusza w P u ł t u s k u w y s t a w ę ceramiki ludo­ wej regionu pułtuskiego oraz rzeźb ceramicznych rzeźbiarza-prymitywa, * Stanisława Zagajewskiego. Garnca­ rzy pułtuskich reprezentowali: E . Piotrowski, Z. Plagowski i Cz. L a Staraniem stałego przedstawiciel­ toszek. Dodatkowo pokazano hafty stwa Polski w ONZ otwarta zosta­ i wycinanki kurpiowskie z okolic ła w kwietniu w Nowym Jorku w y ­ Pniewa w Puszczy Białej. stawa polskiej sztuki ludowej, z okazji o b c h o d ó w 20-lecia Polski * Ludowej i Tysiąclecia Państwa W Zalipiu (pow. Dąbrowa T a r ­ Polskiego. nowska) zorganizowano w maju z inicjatywy krakowskiego W K W R N * konkurs na malowanki. Po kilku latach przerwy postanowiono obec­ nie organizować konkursy takie co­ Wystawa polskiej sztuki ludowej rocznie, dla podtrzymania miejsco­ w Paryżu otwarta została w kwiet­ wej tradycji. Do konkursu przystą­ niu staraniem biura polskiego rad­ p i ł y 24 kobiety i 1 mężczyzna z Z a ­ cy handlowego we Francji oraz lipia i okolicznych przysiółków: C P L i A . Jest to kolejna inicjatywa Niwki, Kuzie, Świebodzin. Konkurs paryskiej placówki handlu zagra­ stał ogólnie na wysokim poziomie — nicznego, zmierzająca do bliższego czego wyrazem były wyróżnienia zapoznania rynku francuskiego z i nagrody przyznane większości naszą sztuką ludową. W dniach od 7 do 14 czerwca od­ b y ł y się w Opocznie i Przysusze uroczyste obchody „Dni Kolbergowskich". Zorganizowano m i n . festi­ wal ludowych zespołów regional­ nych oraz w y s t a w ę malarstwa M. Wąsowicz-Sopoćko pt. „Piękno stro­ j u ludowego i regionu". * Aby rozwijać zainteresowania l u ­ dową tradycją artystyczną ,Woj. Z a ­ rząd ZMW w Lublinie podpisał z C P L i A u m o w ę o współpracy. Na jej mocy młodzież zajmie się w y ­ szukiwaniem artystów ludowych, których C P L i A otoczy opieką. Zor­ ganizowane zostaną r ó w n i e ż wysta­ wy sztuki ludowej w wielu wsiach woj. lubelskiego, a następnie w y ­ stawa w o j e w ó d z k a w Lublinie. O P L i A w y d a ł a w czerwcu serię 14 barwnych pocztówek pt. „Twórcy ludowi i ich dzieła". Seria, opatrzo­ na podpisami francuskimi i angiel­ skimi, przeznaczona jest dla odbior­ ców zagranicznych i przedstawia Marię G w a r k o w ą (koronkarkę z Koniakowa, pow. Cieszyn), Józefa Pitoraka (twórcę metalowych przed­ m i o t ó w zdobionych, z Bukowiny Tatrzańskiej), S t a n i s ł a w a Pastuszkiewicza (garncarza z Iłży) oraz — pisanki, rzeźby ludowe, wstążki krakowskie, bukiety weselne i kur­ piowskie pieczywo obrzędowe. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b097bcc5d9b753a7cb7fb6a56ea97e2d.pdf 91534f6aadbef76e852262e8ac485f7f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4788 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4445 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.4; s. 231-232 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S H F O QUARTERLY PUBLISHED BY THE A R T INSTITUTE No 4 OF L K THE POLISH YEAR BOOK X V I I I A ACADEMY OF R T SCIENCES 1964 SUMMARY OF ARTICLES This issue is devoted to the situation i n research on Polish folk a r t i n the t w e n t y post-war years. R. Reinfuss, i n an article "Contemporary Research on Folk A r t and Prospects for the Near F u t u r e " gives a brief review of the research done i n the i n t e r - w a r period. A t that t i m e , there was no i n s t i t ­ u t i o n engaged i n research on a large scale, the material base was insufficient, the decisive factor being the i n d i v i d u a l interests of the authors, and this accounts for the fact that certain areas of this country and certain fields of folk art were elabor­ ated extensively and i n great detail w h i l e others were overlooked. The ethnographers dealt, above all, w i t h the eastern regions, several monographs on ornamentation appeared and art historians focussed t h e i r interest on wood-cuts, paintings and sculpture. The post-war period brought the setting u p of the State Institute for Research on Folk A r t i n 1946, w h i c h was later taken over by the A r t Institute of the Polish Academy of Sciences. Under the guidance of Professor Reinfuss, research was undertaken a l l over the country. I t is envisaged that this w o r k w i l l be completed about 1970. Museums and universities (Warsaw, Cracow, Poznari, Wroclaw, Lublin, Torun) have enlivened their scientific and publishing activity. A t present, the inventories being made i n various localities by the Folk A r t Laboratory of the A r t Institute alone have covered t w o thirds of the whole area of the country (see map p. 191) a n d comprise 63,000 items and 32,000 photographs. A l l this has created a material base w h i c h can be used for m a k i n g detailed elabo­ rations and later monographs and synthetic works. Closer ties have been established with other disciplines, such as history and archeology, the a i m being to reconstruct and give a picture of the deve­ lopment of folk art. Most of these works appear i n "Polish Folk A r t " . There is only one popular-synthetic item, namely: R. Reinfuss, J. Swiderski, Folk A r t i n Poland, Cracow 1960. The most important articles and books in various fields are critically reviewed b y the authors of further articles. They are: W. K a l i n o w s k i , Research on R u r a l B u i l d i n g K . Piwocki, Research on Sculpture and Painting K . Pietkiewicz, Research on Paper-Cuts and Painted Ornamentation A. Kutrzeba-Pojnarowa, Research on Regional Costumes and Fabrics E. F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Research on Pottery J. Olędzki, Remarks A b o u t Research on Blacksmithery and Carving i n Poland. I n comparison w i t h the pre-war period, relatively less interest is n o w being shown i n handicrafts and ornamentation techniques. On the other hand, a lot of attention is being p a i d to sculpture and the most comprehensive elaborations on a national scale have been prepared on wood-cuts (pre-war publications of Ł a z a r s k i , Skoczylas and, particularly, P i w o c k i — see p. 205 i t e m 2—5, 7—9), on paper-cuts, (p. 209 i t e m 1—19), pottery (p. 223 i t e m 1—58), regional costumes (p. 219 item 24—64 — p a r t i c u l a r l y the Atlas of Regional Costumes, w h i c h appears regul­ arly), on folk toys (work by T. Seweryn), on furniture making (particularly folk coffers, p . 229 i t e m 1, 2, 8—11) a n d on folk b u i l d i n g (p. 192—200). Studies of folk painting are concentrated on analysis of historical relics, their iconographie o r i g i n and of archive materials concerning handicraft guilds. Special attention is devoted to the w o r k of i n d i v ­ i d u a l artists, p a r t i c u l a r l y i n fields where an i m p o r t ­ ant role is played by the artist's o w n inventiveness, thus i n sculpture a n d paper-cuts. Most of the art­ icles on these disciplines are published i n "Polish Folk A r t " . As regards the various regions of the country, f u l l monographic w o r k s have already been w r i t t e n on the folk culture of the Wielkopolska (Poznań) region, Silesia ( i n p r i n t ) and the K u r p i e region. Works are being prepared on the K u j a w y region, Pomorze G d a ń s k i e and the Rzeszów region. A lot of material has been collected concerning the Podhale region and the voivodships of Łódź, Kielce and Lublin. The second part of the issue brings pen-portraits of outstanding contemporary folk artists. �n O J l b C K O E KBAPTAJIbHBIH 3KyPHAJI H A P O f l H O E M37JABAEMBIH MHCTHTyTOM MCKyCCTBA AKAflEMHtt H A y K rofl JNTa 4 H C K Y C C T B O M3/J;AHIIH nOJIBCKOH 1964 XVIII PE3I0ME B BbmycKe flaerca oueHa nccceflOBaHMHM B 0 6 jiacTH n o J i B C K o r o n a p o f l H o r o MCKyccTBa a a MCTeKmee flBaflLtaTujienie. B CTarbe CcmpeMeHHbie MCCJieflOBaHMH HapoflHoro MCKyccTBa M MX 6jiw»caiiuiiie nepcneKTMBbi P . P e i ł H c p y o c K p a n c o xapaKTepn3MpyeT McejieflOBaHMa, n p o o o f l j i B i i M i e c H B MestBoeHHBiM nepnofl. B TO BpeMH He Gbijio ynpejKfleHMH, 3aHMMaBiiieroca wocjiefflOBaHUHMM B mnpoKOM MaciiiTaBe, He 6buio TaiUKe Hafljieacameii MaTepwajibHOM 6a3ti; TBKMM o 6 p a 3 0 M o c e 3aBWcejio OT MHffMBMflyajibHoro nHTepeca aBTopos, noflpo&HO H0CJieflOBaBUIMX OAHM pailOHbl CTpaHbl, M ooBepuieHHO npeHeCperaa flpyrMMH. BHHMaHwe 3THorpad>OB w i a B HWM o f i p a a o M npuBjieKaJiM BocTOHHbie p a i ł o H b i . BWJIO onySjiMKOBaHO HecKOJibKO MOHorpacpi™, nocBaiueHHbix npwKnaflHOMy MCKyccTBy. HcKyccTBOBeflbi oco6eHHO MHTepecoBajiMCb rpaBiopoft Ha flepeBe, jKWBomicbio, CKyjibnTypoił. IlOCJie BTOPOM MMPOBOM BOMHbl, B 1946 T. 6bIJI OTKpbrr r o c y f l a p c T B e H H b u ł MHCTłrryT no MccjieflOBaHMio HapoAHoro TBopnecTBa, KOTopbiń 3 a T e M nepeHaji M H C T i r r y T M c K y c c T B IIoJibCKOfł AKaflesiMM H a y K . Ilofl pyKOBOflCTBOM npocjpeccopa PeMHCpycca cTajiM BCCTHCb WCCJieflOBaHMH nO BCeił TeppUTOpUM CTpaHbL 3aBepmeHMe MCCJieflOBaTeJibCKMX pa6or npeflycMaTpwBaerca npuMepHO B 1970 r. HayHHO-M3flaTejib€Kaa fleaTejibHocTb My3eeB M. yHMBepcuTeTOB ( B a p m a s a , K p a KOB, Oo3HaHb, BpoiiJiaB, JIHJÓJIKH, TopyHb) TaKHte 3HaHHTejibH0 pacuiMpnjiacb. B HacToamee B p e M a OrflejieHwe HapązrHoro TBop^ecTBa XyflOJKecTBeHHoro H H CTMTyTa irpoBOflMT MHBeHTapn3au,MK>, K o r o p a a OXBaTbmaer #Be T p e r i ł p c e i ł TeppMTopMM crpaHbi (CM. K a p Tiiiići Ha CTp. 191). ' B HacToamee apeiia HacHWTbiBaeTca yace 63.000 MHBeHTapHbIX p03łmHM M 32.000 CpOTOCHMMKOB. 3TO co3flaer MaTepwajibHyio 6a3y Ha ocHOBe KOTOPOM MOJKHO npoBOflHTb flOTajibHbio MccjieflOBaHMa fljia flajibHeMiinoc MOHorpacpMM M CMHTeniHecioix Tpy^OB. 3 H a 'IMTejIbHO yKpenMJiaCb CBH3Ł C pOflCTBeHHbIMM #WClłunjiMHaiMiM — MCTopHefi, apxeojiorneM — B u,ejiax oToopajKeHMa npou,eoca pa3BMTna HapoAHoro TBopHecrBa. r 'i Pe3yjibTaTbi MccjieflOBaHMM n y 6 j i m c y i O T c a rjiaBHbiM oSpasoM H a CTpaHMuax s c y p n a n a „ P o l s k a S z t u k a L u ­ dowa". EflHHCTBeHHbiM n o K a n o n y j i a p H O - C K H T e m H e c KMM Tpy^OM BBJiaeTca K H M r a P . PeiiHCpycca M K ) . CBMflepcKoro „ H a p o f l H o e TBopnecTBo B I l o j i b i i i e " ( K p a i c o s 1960 r.). BajKHeHLUwe flejIbHblM CTaTbw M KHMTM, nocBameHHbie OT- BOnpOCaM H a p O f l H O r O T B O p n e C T B a KpMTMHeCKM oocyac^aiOTca c^eflyiomMMM asropaMu: B. KajiMHOBCHM — MccjieflOBaHMa B o6jiacni flepeBeH- Kc. IIMBOUKIÍ K. I l e T K e B M i C K o r o CTpoKTejibCTBa; C K y j i b r r r y p a M HCMBonwcb; — Bbipe3KM M3 SyMaiM u uBeroaa paspucoBKa; — A. KyTineÓaIIoiłHapoBa E. ^pbicb- — Oflescfla u T K an H J IleTpaiuKOBa H. OjieHfl3KM — ToHMapnoe peMecjio; — XyflOHcecTBeHHaa ROBKa n pe3b6a. IIo c p a B H e H M K ) c flOBoeHHbiM nepwoftOM MHTepec K xyfloacecTBeHHbiM peMecjiaM M TexHMKe c e í í H a c 3HaHWTejIbHO yTWeHbUTHJICa, HO 3aTO MHOrO BHUMaHHH y ^ e j i a e r c a CKynbType, a B o5merocyflapcTBeHHOM MacuiTaSe cpaBHMTejibHO Haii5ojiee noflpo6HO n3yHeHbi flepeBaHHaa r p a B w p a (flOBoeHHbie n y ć j i M K a u m i JIa3ap- CKoro, CKOHMJiaca M ocoSenao IIuBouKoro — cp.c. 205 no3. 2—5, 7—9), BbipeaKw H3 ^yMarK (c. 209 no3. 1—19), roHHapcTBo (c. 223 no3. 1—58), HapoflHbie KocTioMbi (c. 219 no3. 24—64) — B ocofienHocTO cucTeMaTMHecKM M3flaBaeMbrił ATJiac HapoflHbix HOCTIOMOB), HapoflHwe MrpyuiKH (TpyAw T. CeeepuHa), MeSeab (B ocoSeHHocrM cyHflyKM c. 229 H03. 1, 2, 8—11) M HapoflHoe CTpon- TejibCTBO (c. 192—198). B HacToamee Bpeina HccjieflOBaHMa HapoflHoñ JKMBOIIHCH cocpeflOTOneHbi H a a H a j i n 3 e naMaTHMKOB C T a PMHbl, MX MKOHOrpaCpIlHeCKMX MCTOHHMKOB, a p X M B H b l X MaTepMajioB, K a c a i o m i i x c a peMecjieHHbix uexoB. Oco6oe BHMMaHMe y f l e j i a e i c a TBopnecTBy oTflejibHbix xyflOJKHMKOB, B nepByio onepe^b npeflCTaBHTejiefi T e x o r p a c j i e i ł MCKyccTBa, r ^ e Sojibiuyio pojib MrpaeT T B o p n e c K a a cbairraaMa, cjieflOBaTejibHO B CKyjibType (pe3b6e) M Bbipe3Kax. BojibiHMHCTBO CTaTeíi H a o r y TeMy n e n a i a j í acypnaji „Poiska Satuka Ludowa". Ha ceroflHHuiHMM fleiu» ooflroTOBJieHbi y a t e noflpoSHbie MOHorpacpMM, nocBameHHbie HapoflHoü K y j i b T y p e BejiMKonojibCKoro p a w o H a , C5MJie3MM (HaxoffMTca B nenarM), KypneBiuMHbi. r o T O B a r c a K nenaTM MOHOrpacpMM o K y a a B a x , r^aHbCKOM HoMopbe, X e m o B C K O ü 3eMJie. CodpaHo TaKsce MHoro MaTepMajioB, KacaiomMXc a Hoflrajiba, JIofl3HHCKOro, Kejieuicoro M JIIOSJTMHCKOnO BOeBOffiCTB. Bo BTopoił nacTM HacToaiuero H O M e p a noMemęHbi noprpeTbi Bbi^aiomMXca poflHoro TBopnecTBa. coBpeMeHHbix MacrepoB e a - � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d6d3acbcb6be3deaa2c4842e44571abf.pdf fcf024443a372af509c09265608948e7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4787 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4444 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.4; s. 231-232 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A za okres V I I - I X 1964 Konferencje, zjazdy dowych (z zakresu rzeźby 22, tkactw a — 8, kowalstwa — 2, plecionVII Międzynarodowy Kongres karstwa — 15, wycinankarstwa i Nauk Antropologicznych i Etnolo- w y r o b ó w ze s ł o m y — 29). Nagrody gicznych o b r a d o w a ł w Moskwie w przyznano 42 t w ó r c o m . Wszystkie dniach od 3 do 10 sierpnia. Zgroma- bardziej wartościowe eksponaty dził on 'Około 1000 n a u k o w c ó w konkursowe pokazano na wystawie. p r z y b y ł y c h z 53 k r a j ó w oraz około Ogólnie z a r ó w n o konkurs, l a k i 2000 n a u k o w c ó w radzieckich. Pol- wystawa, reprezentowały wysoki s k ę r e p r e z e n t o w a ł o ok. 60 osób. poziom artystyczny. Obok rzeźby, W czasie obrad Kongresu praco- najbardziej dla współczesnej t w ó r w a ł o 27 sekcji, wygłoszono 812 re- czości ludowej tego o ś r o d k a chaf e r a t ó w — w t y m 357 etnograficz- rakterystycznej — szczególnie intenych, 221 z zakresu etnografii re- r e s u j ą c o p r z e d s t a w i a ł o się tkactwo, gionalnej, 24 muzeologicznych. W y - reaktywowane w ostatnich latach ś w i e t l o n o r ó w n i e ż k i l k a d z i e s i ą t f i l - dzięki pracy w terenie pracownimów. k ó w Muzeum w Łęczycy. Tkaniny W sekcji sztuki ludowej w y g ł o - pokazane na wystawie n a w i ą z y w a szono 28 r e f e r a t ó w o charakterze ły do tradycyjnych p a s i a k ó w ł ę informacyjno-sprawozdawczym, do- czyckich, a w n i e k t ó r y c h w y p a d tyczących przede wszystkim zagad- kach (prace M a r i i Plichy ze Świnic n i e ń etnografii regionalnej poszczę- i Franciszki P a b i a ń c z y k z Krzepogólnych k r a j ó w . W czasie dyskusji cina) wykonane b y ł y z p r z ę d z y w y n i k ł e j pod koniec obrad zaryso- farbowanej b a r w n i k a m i r o ś l i n n y m i , w a ł y s i ę w y r a ź n i e rozbieżności zaWszystkie eksponaty z wystawy równo w pojmowaniu definicji zostały zakupione do kolekcji M u sztuki ludowej, j a k i metod jej o- zeum w Ł ę c z y c y oraz przez muzea chrony i opieki nad nią, w rezulta- etnograficzne w Łodzi i Warszawie, cie czego uchwalono wnioski, z Komisarzem wystawy b y ł a mgr k t ó r y c h najistotniejsze to: decyzja Jadwiga Grodzka, autorem oprawy o z w o ł a n i u m i ę d z y n a r o d o w e g o sym- plastycznej art. piast. W a c ł a w K o n pozjum, p o ś w i ę c o n e g o zagadnieniom dek. Wystawa posiada bardzo stateoretycznym w zakresie sztuki l u - rannie wydany katalog, z a w i e r a j ą dowej oraz projekt stałego, m i ę d z y - y d o k ł a d n y spis e k s p o n a t ó w , u ł o narodowego organu naukowego, żony w g d z i a ł ó w rzeczowych, z k t ó r y by p u b l i k o w a ł opracowania k t ó r y c h k a ż d y opatrzony jest k r ó t ogólne dotyczące sztuki i r ę k o d z i e - k i m w s t ę p e m (teksty J. Grodzkiej). ła ludowego. „Współczesna łęczycka sztuka l u Obradom sekcji sztuki ludowej dowa", m a j — w r z e s i e ń 1964 r. M u p r z e w o d n i c z y ł częściowo d r K a z i - zeum w Łęczycy, s. 28, ilustr. 25. mierz Pietkiewicz, a sekcji muze' ' ologii prof. d r M a r i a Priifferowa. * W sierpniu zorganizowana zostaMuzea la w Muzeum Z i e m i Suwalskiej w W lipcu otwarte zostało w Wiśle S u w a ł k a c h wystawa pt. „OsadnfctMuzeum Beskidzkie m i e s z c z ą c e sie > budownictwo, tkanina i strój C w o ostatnich k i l k u lat oraz rysunki ołówkiem. Katalog wystawy zawiera w s t ę p Ignacego Witza i spis prac malarskich: ^ N i k i f o r , X V I I Festiwal Sztuk Plastycznych w Sopocie", s i e r p i e ń 1964 (katalog) ZPAP, B W A , Sopot, s. 12, ilustr. 14 + l u ź n a w k ł a d k a barwna. * Regionalne B i u r o Skupu C P L i A w Katowicach z o r g a n i z o w a ł o w sierpniu w Pawilonie P l a s t y k ó w w Bielsku w y s t a w ę beskidzkiej sztuki ludowej i r z e m i o s ł a artystycznego, A u t o r a m i pokazanych prac byli t w ó r c y l u d o w i zrzeszeni w s p ó ł dzielniach C P L i A . Pokazano m . i n . koronki z Istebnej i Koniakowa, kopie g ó r a l s k i c h tradycyjnych mefoli ludowych wykonane przez s p ó ł dzielnie „ C z a n t o r i a " ze Skoczowa, czerpaki Józefa Bocka i maski ob­ rzędowe Ludwika Kubaszczyka z Istebnej oraz filigrany Franciszka Horaka z Cieszyna, * . w a z d a b m c w a ^ ^? f metalowego ° d n a l u zorganizowana z o s t a ł a Przez Muzeum T a t r z a ń s k i e w Zakopanem w okazji 75-lecia Muzeum o b c h o d ó w 20-lecia P R L . W y "WC u r z ą d z o n o w oparciu o k o ^ m u z e a l n ą , u z u p e ł n i o n ą w ostatnich latach, w w y n i k u poprzec z a j ą c y c h j ą penetracji terenu ponowotarskiego przeprowadzonych przez m g r H e l e n ę S r e d n i a w ę . Tematyka w y s t a w y o b e j m o w a ł a w y roby ludowe metalowe, ozdobnie k s z t a ł t o w a n e l u b zdobione ornamentem, u w z g l ę d n i a ł a też przedmioty zdobione metalem. Pokazano n a o r p a z k c sta l w e i a t u S K ^ ^ W ^ ^ H ^l* ™*™ * do 1939 r., j a k współczesne. Całość ^ ™ , Wisły. Od 1965 r. par g a n i z o - wystawy ujęto w 2 o d r ę b n y c h dziatronat nad nowo u t w o r z o n y m m u . £ _ ^ L o p o k a z u j ą c ze w z g l ę w . t ^ ^ P l a c ó w k i muzealne . „ s i e r a d z k i e rze- du na m a t e r i a ł , t e c h n i k ę w y k o n a - W f* miosło ludowe". Pokazano tkaniny nia i odmienne w a r u n k i powsta«K 5f, " kolekcji tkanek kowalskie w y r o b y z ż e l a z a ty^ S o d T r s k e f n s S u m e n ł y ^ m u " P l u j ą c y c h w Monieach pod kie- i przedmioty z i n n y c h metali, s ł u zyczn^ ^ t r o i e tóralŚtóe Prledmlo" m Józefy C h a ł a d a j , wyroby ż ą c e p r z e w a ż n i e do ozdoby stroju. I T ^ r Z i i ? Przedmio- i k i i n i a r s k i e (m. i n . tradycyjne k o - Przeszło 300 e k s p o n a t ó w zgromanvch w s i " »°P " " " do toyma- dzonych na wystawie po starannie nia ż y w y c h ryb, kosze do g ą s i o r ó w przeprowadzonej selekcji m a t e r i a ł u szklanych), w y r o b y drewniano-bed- pod k ą t e m jego w a r t o ś c i artystyczWystawy narskie i d ł u b a n e naczynia oraz nych i etnograficznych s t a n o w i ł o W y s t a w a „Współczesna łęczycka garncarstwo i c e r a m i k ę figuralną c a ł k o w i c i e reprezentatywny przesztuka l u d o w a " o t w a r t a b y ł a w g i G r a l i z Burzenina. gląd sztuki zdobienia w metalu teMuzeum w Łęczycy o d maja do * ?° f wszystkich jej przewrześnia. Wystawę poprzedził konjawach. kurs na w s p ó ł c z e s n ą łęczycką sztuWystawa malarstwa Nikifora Komisarzem w y s t a w y była H . k ę l u d o w ą ogłoszony z okazji 20- otwarta b y ł a w sierpniu w Sopocie Sredniawa, opracowame architeklecia P R L przez Wydz. K u l t . PRN w pawilonie B W A j a k o jedna z toniczne mz. arch. A n n y G ó r s k i e j , w Łęczycy, W R N w Łodzi, Ł ó d z k ą w y s t a w wchodzących w zakres o p r a ć , plastyczne art. piast. BarbaRozgłośnię Polskiego Radia i M u - X V I I Festiwalu Sztuk Plastycznych. y Brzozowskiej, zeum w Łęczycy. Na konkurs ten Pokazano 111 prac malarskich N i Ł a d n i e w y d a n y katalog, opracozgłosilo swe prace 75 t w ó r c ó w l u - kifora pochodzących p r z e w a ż n i e z wany przez H . S r e d n i a w ę , zawiera 0 o w M u z e u m w s i e r a d u c z c z u ZO s w m a ł o w l ; d l a z e n i a 2 0 l e c i a ł a h 3 p 1 r u z e L w y s t a w e p t ł a d C i e s z y m e m R m w y r u k n o k n i a n e p r z e z z e s p ó ł w a n i a e w 1 C Z s z e : a ł k i 1 s a d z e J a d w i t e r n u w e r 231 �obszerny a r t y k u ł w s t ę p n y i szcze­ gółowy spis e k s p o n a t ó w z poda­ niem nr inwentarza Muzeum. „ W y ­ stawa zdobnictwa metalowego na Podhalu", w r z e s i e ń 1964 r. (katalog) Muzeum Tatrzańskie w Zakopa­ nem, s. 48, ilustr. 14. Wystawa sztuki ludowej p ó ł n o c ­ nego Mazowsza o t w a r t a b y ł a w Ratuszu w P u ł t u s k u od 5 do 27 września. Wystawę organizował Wydz. K u l t . P W R N przy w s p ó ł ­ udziale spółdzielni C P L i A w P u ł ­ tusku i w Kadzidle. Pokazano prze­ szło 300 e k s p o n a t ó w r e p r e z e n t u j ą ­ cych regiony: Mazowsze, P ł o c k i e i Sanniekie oraz K u r p i e (tereny Pusz­ czy Białej i Zielonej). G ł ó w n i e pra­ ce współczesne, wykonane w cią­ gu ostatnich lat. Reprezentowane były następujące działy: rzeźba w drzewie, tkanina, s t r ó j i haft, meb­ larstwo, zdobnictwo w n ę t r z a , pla­ styka o b r z ę d o w a , ceramika, plecion­ karstwo. Do najbardziej interesujących n a l e ż a ł y r z e ź b y z okolic Sierpca — S t a n i s ł a w a D u ż y ń s k i e g o i Henryka Wierzchowskiego z Zawidza K o ś ­ cielnego, Wincentego Krajewskiego z Zawidza, W a c ł a w a S k i r z y ń s k i e g o z Rumunki-Chwały, wycinanki wielobarwne M a r i i Swiadkowskiej z W y p y c h ó w oraz M a r i i Siedlarek i Z o f i i Żytnickiej z Sannik, zabyt­ kowe buronki kurpiowskie oraz w s p ó ł c z e s n e chodniki „szmaciaki" o d o s k o n a ł e j koloryzacji (wykona­ ne przez tkaczki ze w s i Surowe, pow. Ostrołęka). P i ę k n e kierce i bukiety sztucznych k w i a t ó w z p i ó r i bibuły wykonała Czesława Konopkówna z wsi Tatary, pow. Ostrołęka. Ekspozycję w y s t a w y opracowali art. piast. Janina i W i k t o r Stankiewiczowie. Komisarzem i scenarzy­ s t ą wystawy b y ł m g r A n t o n i Sledzdewski, k t ó r y o p r a c o w a ł r ó w n i e ż w s t ę p do katalogu. Katalog zawie­ ra poza w s t ę p e m w p r o w a d z a j ą c y m spis e k s p o n a t ó w (niestety n i e z u p e ł ­ nie p o k r y w a j ą c y się z rzeczywi­ s t y m ich stanem na wystawie). „Sztuka ludowa północnego Mazow­ sza". Katalog w y s t a w y . Pułtusk, w r z e s i e ń 1964 r., s. 12, ilustr. 8. * Wystawa „ S z t u k a ludowa powia­ t u monieckiego" otwarta b y ł a we w r z e ś n i u w Szkole Podst. N r 1 w M o ń k a c h . Organizatorami w y s t a w y b y l i Wydz. K u l t . P W R N w B i a ł y m ­ stoku, Prez. PRN w M o ń k a c h oraz Muzeum O k r ę g o w e w B i a ł y m s t o k u . Poprzedziły w y s t a w ę — pierwsze na tych terenach — penetracyjne badania terenowe, prowadzone przez etnografki mgr mgr Magda­ l e n ę Keller, Bożenę K r a s n o d ę b s k ą i K r y s t y n ę S z a ł a ś n ą . Do najciekaw­ szych w y n i k ó w tych b a d a ń n a l e ż y odnalezienie drzeworytu ludowego p r z e d s t a w i a j ą c e g o M a d o n n ę z Dzie­ c i ą t k i e m we w s i D o b r z y n i ó w k a oraz prac w ę d r o w n e g o r z e ź b i a r z a Rad­ kiewicza z O k o p ó w , z n a j d u j ą c y c h się w Zabielu. Jedyny czynny ośro­ dek garncarski znajduje się w Ponintlicy. Wyrabiane tam naczynia zgrzebne, niekiedy glazurowane, sprzedawane są na targach w K n y ­ szynie i G o n i ą d z u . W p o ł u d n . - w s c h . części powiatu (szczególnie we wsi Zabielę) z a c h o w a ł y się i n t e r e s u j ą ­ ce zabytki budownictwa drewnia­ nego. Na wystawie pokazano ogółem 130 e k s p o n a t ó w z zakresu tkactwa (tkaniny dekoracyjne: dwuosnowowe, i wielonicielnicowe wełniane, b a w e ł n i a n e i lniane, r ę c z n i k i zdo­ bione haftem), stroju (fragmenty strojów kobiecych), garncarstwa, plecionkarstwa oraz snycerki w drzewie (półeczki na ręczniki), p l a ­ styki o b r z ę d o w e j (pisanki, gwiaz­ dy) oraz rzeźby i drzeworytu. Wystawa posiada opracowany przez Aleksandra Garbusiewicza katalog-składankę, zawierający krót­ kie noty informacyjne o poszcze­ gólnych d z i a ł a c h twórczości ludo­ wej reprezentowanych na wystawie. „ S z t u k a ludowa p o w i a t u moniec­ kiego". Wydz. K u l t . Prez. W o j . Ra­ dy ,Nar. w B i a ł y m s t o k u . * We wrześniu i październiku czynna była w o l s z t y ń s k i m salonie w y s t a w o w y m B W A wystawa sztu­ k i ludowej W a r m i i i Mazur. Poka­ zano z a r ó w n o eksponaty zabytkowe (kafle, meble, plecionki z rogożyny i trzciny, fragmenty strojów), j a k też w s p ó ł c z e s n e (rekonstruowane przez spółdzielnie C P L i A w W i e l ­ barku i Mikołajkach tradycyjne t k a n i n y i szmaciaki K a r o l i n y B ę ­ benkowej, hafty na czepkach J ó z e ­ finy Izdebskiej z J o d ł o w n i k a ) . W y ­ stawę opracował dr Franciszek Klonowski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6a80b17d24a8cdb247c3286885daf8eb.pdf 60dbfad8b4cc335365c3fa92aae7bafe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4801 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4457 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.1; s.64 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O I N K A za okres X - XII 1 9 6 4 7 p a ź d z i e r n i k a z m a r ł w w i e k u 84 l a t w Swierzacn G ó r n y c h Leon K u d ­ ła, jeden z najwybitmejszycn p o l sKicn r z e ź b i a r z y ludowycn, człomeK z w i ą z k u e o l s k i c h A r t y s t ó w Plasty­ k ó w . Li. irmaie p o ś w i ę c i m y jeden z najoiizszycn z e s z y t ó w pisma. wystawy i konkursy Muz. w Ł o w i c z u z o r g a n i z o w a ł o w październiku wystawę: „Twórczość l u d o w a w Łowiciciem w oitresie 20lecia Polski L u d o w e j " , p r e z e n t u j ą c ą dorobek k o n k u r s u ogłoszonego przez Wydz. K u l t . P P R N i P W R U N w Ł o ­ dzi, CPLiiA i Muzeum. 108 t w ó r c ó w n a d e s ł a ł o ok. 800 prac. Pokazano pa­ j ą k i , wydmuszki, c e r a m i k ę , r z e ź b ę i n a j w i ę c e j wycinanek. * W Bydgoszczy Muz. T o r u ń s k i e oraz Tow. K u l t u r a l n e KujawsKo-PomorsKie z o r g a n i z o w a ł y w p a ź d z i e r n i k u w y s t a w ę „Sztuka ludowa wojewódz­ t w a bydgoskiego". W sali pierwszej o b r a z u j ą c e j s z t u k ę 20-lecia pokaza­ no menie i fragmenty w n ę t r z w i e j ­ skich oraz m a p y i dane o o r a z u j ą c e stan .posiadania, w y n i k i badan i działalności o ś w i a t o w e j m u z e ó w na terenie w o j e w ó d z t w a . Sala d r u g a — zawierała rzeźbę tradycyjną i współ­ czesną, trzecia .— eeramiKę, plecion­ karstwo, hafty kujawskie i p a ł u c k i e , ozdobne okucia kowalskie i t k a n i n y wykonane przez p r z e s i e d l e ń c ó w . ;W czwartej — 'pokazano zastosowanie sztuki , ludowej we współczesnym wzornictwie, j a k w plecionkach ze słomy i fajansach w ł o c ł a w s k i c h . Katalog „ S z t u k a ludowa w o j . b y d ­ goskiego i opieka nad n i ą w okresie XX-lecia Polski Ludowej", Byd­ goszcz, 1964, s. 32, mapy 2, ilustr. 22. Zawiera ogólny wstęp, , omówienie w y s t a w y , zestawienie i charaktery­ s t y k ę 6 p l a c ó w e k muzealnych, etno­ graficznych l u b p o s i a d a j ą c y c h zbiory ludoznawcze, t a b e l ę stanu posiadania p r z e d m i o t ó w sztuki ludowej na te­ renie w o j e w ó d z t w a , spis twórców ludowych. „ W y s t a w a sztuki ludowej czterech w o j e w ó d z t w " (białostockiego, kielec­ kiego, lubelskiego i rzeszowskiego) zorganizowana została dla uczczenia 20-lecia Polski Ludowej przez Wydz. K u l t . PWRN oraz muzea o k r ę g o w e tych w o j e w ó d z t w . Celem — b y ł o problemowe i p o r ó w n a w c z e ukazanie o s i ą g n i ę ć ostatniego 20-lecia w dzie­ dzinie twórczości ludowej. Repre­ zentowane b y ł y wszystkie najbardziej i n t e r e s u j ą c e , ż y w e dziedziny sztuki ludowej. Obok zazwyczaj pokazywa­ nych działów, wśród eksponatów rzeszowskich z n a l a z ł y się r ó w n i e ż w s p ó ł c z e s n e malowane m a k a t k i oraz malarstwo o na poły amatorskim charakterze. W y s t a w ę pokazywano począwszy od Lublina (listopad), w Rzeszowie, B i a ł y m s t o k u , P r z e m y ś l u i Sanoku. Scenariusz w y s t a w y o p r a c o w a ł prof. R. Reinfuss. Komisarzem w y s t a w y był m g r J. Optołowicz, komisarzami regionalnymi: mgr J. Petera, mgr J. Maciejewska, m g r A. Dobrowolska, doc. F. Kotula. Oprawa plastyczna w L u b l i n i e — E. Pol i S. Sarnecki. 64 Katalog w y s t a w y zawiera w p r o w a ­ dzenie d r K . Pietkiewicza, a r t y k u ł y komisarzy regionalnych, charaktery­ zujące t w ó r c z o ś ć p o s z c z e g ó l n y c h w o ­ j e w ó d z t w oraz ilustracje. „ W y s t a w a w s p ó ł c z e s n e j sztuki l u d o w e j 4 w o ­ j e w ó d z t w " , katalog, L u b l i n listopad 1964, Wydz. K u l t . P W R N w L u b l i n i e , s. 58, ilustr. 54. * Doroczny, X X I I konkurs szopek ! krakowskich, zorganizowany przez ) Krakowskie Muzeum Historyczne, o d b y ł się na K r a k o w s k i m R y n k u 12 grudnia. Od 14 g r u d n i a czynna b y ł a w Muzeum H i s t o r y c z n y m w y s t a w a szopek (recencja E. F r y ś - P i e t r a s z k o wej — w numerze). * D n . 14.XI. o t w a r t o w salach B W A W g r u d n i u o t w a r t o w Szczecinie w Łodzi j u b i l e u s z o w ą w y s t a w ę X X - na Z a m k u „ W o j e w ó d z k ą wystawę lecia Polski L u d o w e j , z o r g a n i z o w a n ą sztuki ludowej i p l a s t y k i amator­ przez W y d z i a ł K u l t u r y P W R N w Ł o ­ skiej", z o r g a n i z o w a n ą przez Wydz. dzi, G P I i A , muzea: Archeologiczne i K u l t . PWRN, W D K w Szczecinie i Etnograficzne w Łodzi oraz Regio­ Zarz. W o j . Z M W . W dziale plastyki nalne w Łęczycy, Łowiczu, Pabia­ ludowej pokazano t k a n i n y dekora­ nicach, P i o t r k o w i e T r y b . , Sieradzu, cyjne, wielo ni cielni co we oraz r ę c z n i ­ Tomaszowie-iMaz, i W i e l u n i u . O t w a r ­ k i lniane, zdobione s z y d e ł k o w ą k o ­ cie w y s t a w y połączono ze spotkaniem r o n k ą i haftem, wykonane przez re­ z t w ó r c a m i l u d o w y m i ( a r t y k u ł A . p a t r i a n t ó w z Wileńszczyzny i B i a ł o ­ Jackowskiego o w y s t a w i e — w n u ­ rusi. P l a s t y k ę o b r z ę d o w ą reprezen­ merze). towały palmy „wileńskie". Staranny katalog w y d a n y przez Katalog pn.: „ W o j e w ó d z k a w y s t a w a B W A w Łodzi s k ł a d a s i ę z 7 ze­ sztuki ludowej i plastyki amatorskiej s z y t ó w . „ K a t a l o g w y s t a w y sztuki l u ­ 1964", Szczecin, s. 14 n l b . ilustr. 12 dowej ziemi łódzkiej na X X - l e e i e zawiera k r ó t k i w s t ę p i spis i n w e n t a ­ P R L " , B W A , O ś r o d e k Propagandy rzowy e k s p o n a t ó w . S z t u k i w Łodzi —1964, zeszyt 1 k a ­ * talogu, s. 12 n l b . zawiera a r t y k u ł y : W g r u d n i u t r w a ł a w Poznaniu w y ­ prof. d r Kazimiery ZawistowiczA d a m s k i e j : „ O twórczości i t w ó r c a c h stawa ludowego h a f t u wielkopolskie­ ludowych", B o g u s ł a w a K o w a l c a : Pod­ go, zorganizowana przez Wydz. K u l t . sumowanie k o n k u r s u , *Wykaz uczest­ P W R N i M u z e u m Narodowe w Poz­ n i k ó w konkursu zakwalifikowanych n a n i u . Scenariusz w y s t a w y opr. m g r do drugiego etapu i w y s t a w y k o n k u r ­ Z . G r ó d e c k a , komisarzem b y ł m g r sowej, A l b u m y z tekstami w p r o w a ­ M . P r i l l , o p r a w a plastyczna Ireny Jadzającymi prof. K. Zawistowicz- r z y ń s k i e j . A d a m s k i e j : 1 — Plecionki, s. 12 nlb., Katalog pn.: „ W y s t a w a ludowego ilustr. ,14, 2 — T k a n i n y , stroje, haf­ haftu wielkopolskiego", P o z n a ń , g r u ­ ty, s. 14 n l b , ilustr. 14, 3 — Rzeźba, dzień 11964, s. 14, i l u s t r . 10, zawiera s. 14, ilustr. 20, 4 .— Ceramika, s. 12, a r t y k u ł Zofii G r ó d e c k i e j , eharakteilustr. 17, 5 — Kowalstwo, s. 8, rzowy e k s p o n a t ó w . ilustr. 6 — Ozdoby w n ę t r z i 7 — * Plastyka o b r z ę d o w a , s. 20, ilustr. 34. W Muzeum w S u w a ł k a c h o t w a r t a * b y ł a w g r u d n i u wystawa pn.: „ O s a d ­ W dn. 26—30.XI, w czasie K o n g r e ­ nictwo, budownictwo, tkanina i s t r ó j su Z S L czynna b y ł a w kuluarach Suwalszczyzny". W y s t a w ę zorganizo­ F i l h a r m o n i i Narodowej w y s t a w a zor­ w a ł o miejscowe Muzeum przy pomo­ ganizowana przez M i n . K u l t . i Szt. cy Muz. w B i a ł y m s t o k u . oraz Muz. Etn. w W - w i e „ P o l s k a sztuka ludowa i jej w p ł y w na w s p ó ł ­ W Rzeszowie o d b y ł a się w g r u d n i u czesną k u l t u r ę a r t y s t y c z n ą " . Pokaza­ pokonkursowa w y s t a w a p a m i ą t k a r ­ no m . i n . d y w a n y dwuosnowowe l u ­ stwa woj. rzeszowskiego. Udział dowe i art.-plast. E. P l u t y ń s k i e j i wzięło 87 osób, zgłaszając 895 prac. J. Stankiewiczowej, pasterskie t o r b y Najciekawsze eksponaty n a d e s ł a n o w góralskie zestawione z t k a n i n a m i dziedzinie ceramiki. Pierwsze nagro­ uczennic szkoły i m . Modrzejewskiej d y przyznano t u Janowi G ą s i o r o w i z w Zakopanem, ś w i ą t k i w zestawieniu M e d y n i G ł o g o w s k i e j , Janowi Schoz pracami A . R z ą s y i Pecucha. d z i ń s k i e m u z Zalesia, drugie nagro­ Scenariusz opr. d r K . Pietkiewicz, d y otrzymali — A n t o n i Kos, L u d w i k komisarzami w y s t a w y b y l i — prof. Gołojuch, r ó w n i e ż z Zalesia — wszy­ K . Piwoeki i m g r H . O l ę d z k a . scy w y k o n a l i miniatury siwaków. * W ł a d y s ł a w a Prucnal z Medyni otrzy­ W listopadzie o t w a r t o w Sokółce m a ł a trzecią n a g r o d ę za f i g u r k i g l i ­ w y s t a w ę sztuki ludowej pow. so­ niane. W zakresie plecionkarstwa w y ­ kolskiego. Pokazano w s p ó ł c z e s n e pra­ r ó ż n i ł a się Katarzyna Trojnacka ze ce 30 t w ó r c ó w , przede wszystkim d y ­ wsi Ostrawy Tuszowskie, a M a r i ę wany p o d w ó j n e , a t a k ż e c e r a m i k ę , D o m i n z Jarusiowa, S t e f a n i ę Bawoplecionkarstwo, w i k l i n i a r s t w o i p i - łek z Brzozy i A n n ę M a g i e r ę z Bo­ bowej, pow. Gorlice w y r ó ż n i o n o za • sanki. Organizatorami wystawy b y l i : hafty i koronki. * Wydz. K u l t . P W R N w B i a ł y m s t o k u , C P L i A oraz P D K w Sokółce, w W p a r y s k i m Muzeum Sztuki Współ­ k t ó r e g o l o k a l u wystawa się o d b y ł a . czesnej o t w a r t a b y ł a w p a ź d z i e r n i k u Celem w y s t a w y było m . i n . z a c h ę c e ­ retrospektywna wystawa malarstwa nie l u d n o ś c i wiejskiej do podjęcia „ n a i w n y c h " , przywieziona z Rotter­ twórczości, podobnej j a k na w y s t a ­ damu. P o l s k ę r e p r e z e n t o w a ł y obrazy wie. Wydano k a t a l o g - s k ł a d a n k ę . Ociepki i N i k i f o r a . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/80519969a6dcec37a16d3ffb4b23c3a6.pdf c38550f28a8cb4d9c6167f123ae35d19 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4810 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4465 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.2; s.128 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R к О N К I A za okres I - I I I 1965 Działalność muzeów J e d n y m z ważniejszych przeja­ w ó w r o z w i j a j ą c e g o się s t a l e m c h u regionalnego jest tworzenie n o w y c h m u z e ó w . Są o n e o r g a n i z o w a n e przez m i e j s c o w y c h działaczy p r z e d e w s z y s t ­ k i m w miastach powiatowych, a tak­ że w niektórych w s i a c h . W Z ł o t o w i e ( w o j , koszalińskiej o t w a r t o o s t a t n i o stałą ekspozycję muzealną p t . „Jesteśmy t u o d w i e ­ k ó w " . Obrazuje o n a dzieje ziemi z ł o t o w s k i e j i j e j w a l k o polskość. W y s t a w a m a także dział e t n o g r a ­ f i c z n y . P o k a z a n o t a m m . i n . narzę­ d z i a p r a c y na r o l i , wyposażenie izby c h a t y w i e j s k i e j , e k s p o n a t y ?. za­ kresu tkactwa i haftu ludowego. Największym z t w o r z ą c y c h się muzeów będzie w i e l o d z i a l o w e M u ¬ z e u m w Chełmie L u b e l s k i m . J e d e n z d z i a ł ó w poświęcony j e s t k u l t u r z e ludowej i etnografii. * W e w s i Z a w i d z u , w p o w . Sierpc powstało muzeum współczesnej rzeźby l u d o w e j . E k s p o n a t y z e b r a l i rzeźbiarze l u d o w i działający w o k o ­ licach Sierpca, a przede w s z y s t k i m Wincenty Krajewski z Zawidza i Mieczysław R u s z k o w s k i z Sierpca. * W e w s i P l u k o w o Duże, p o w . W ą ­ brzeźno, w z a b y t k o w e j c h a c i e p o d ­ c i e n i o w e j - będącej j e d n y m z n a j ­ starszych w w o j . b y d g o s k i m zabyt­ ków b u d o w n i c t w a wiejskiego - po­ w s t a j e m u z e u m z i e m i dobrzyńskiej. Z b i o r y j e g o z a w i e r a ć będą z a b y t k i s z t u k i l u d o w e j oraz k u l t u r y m a ­ terialnej. W Narewce, p o w . Hajnówka. Koło Przyjaciół Związku Radzieckiego p r z y szkole p o d s t a w o w e j organizuje regionalne Muzeum Kultury Ma­ terialnej i Sztuki Ludowej Biało­ r u s k i e j . ' z g r o m a d z o n o już w i e l e e k s ­ ponatów z dziedziny k u l t u r y m a ­ terialnej, j a k : stępy, kołowrotki, krosna/żarna, s o c h y o r a z h a f t o w a n e ręczniki i k o s z u l e , c h o d n i k i i t k a ­ n i n y d o p r z y k r y w a n i a łóżek. M u ­ z e u m służyć m a n i e t y l k o ludności m i e j s c o w e j , a l e także t u r y s t o m o d ­ wiedzającym miejscowe schronisko w drodze do Białowieży. Wystawy i konkursy Wystawa pt. „Kwiaty dla War­ s z a w y " o t w a r t a była o d 25 s t y c z n i a do p o ł o w y l u t e g o w s a l a c h w y s t a ­ wowych Towarzystwa Przyjaciół S z t u k Pięknych w W a r s z a w i e . O r g a ­ nizatorami wystawy były CPLiA oraz TPSP. B y i a to pierwsza w y ­ stawa l u d o w y c h kwiatów sztucz­ nych, opracowana na podstawie pe­ netracji terenowych przeprowadzo­ n y c h przez C P L i A . Pokazano ekspo­ naty współczesne, pochodzące ze w s z y s t k i c h n i e m a l regionów. Komisarzem wystawy i autorem s c e n a r i u s z a była J a n i n a O r y n z v n a , scenografię o p r a c o w a ł Czesław W i e l horski. Wydano katalog-składanke, zawierający 5 b a r w n y c h f o t o g r a f i i b u k i e t ó w o r a z krótki t e k s t w p r o w a ­ dzający. 128 Recenzję z w y s t a w y następnym n u m e r z e . w zamieścimy W y s t a w a pt. „Twórczość l u d o w a w województwie k a t o w i c k i m " czyn­ n a była w s a l a c h M u z e u m G ó r n o ­ śląskiego w B y t o m i u w o k r e s i e o d lutego do k w i e t n i a . O r g a n i z a t o r a m i wystawy b y l i : Wydz. K u l t . W R N w K a t o w i c a c h oraz M u z e u m Górno­ śląskie. P o k a z a n o o k . 140 e k s p o n a ­ t ó w reprezentujących współcześnie ż y w e d z i e d z i n y l u d o w e j twórczości p l a s t y c z n e j : t k a c t w o , strój, k o r o n k i , srebrnictwo (Cieszyńskie: kowal­ stwo artystyczne, garncarstwo, sny­ cerkę W d r z e w i e plastykę o b r z ę d o ­ wą (kraszanki m a s k i i g w i a z d y ko­ lędnicze), z a b a w k i o r a z rzeźbę i m a ­ larstwo. K a t a l o g w y s t a w y o p r a c o w a n y zo­ stał b a r d z o starannie przez m g r Barbarę B a z i e l i c h . Z a w i e r a o n a r t y ­ kuły i n f o r m a c y j n e dotyczące po­ szczególnych d z i e d z i n twórczości l u ­ d o w e j , listę z n a n y c h i a k t y w n y c h współczesnych twórców ludowych (informującą o r o d z a j u twórczości uprawianej przez nich oraz i c h uczestnictwie w wystawach i k o n ­ kursach) oraz spis eksponatów „Twórczość L u d o w a w W o i e w ó d l twie K a t o w i c k i m " , katalog wystawy na X X - l e c i e P R L , l u t y kwiecień 1965, B y t o m , s. 52, i l u s t r . 29. * Wystawa wycinanki łowickiej c z y n n a była w l u t y m i m a r c u w s a ­ lach M u z e u m Etnograficznego w To­ r u n i u . O r g a n i z a t o r a m i w y s t a w y bvło M u z e u m Etnograficzne w T o r u n i u i M u z e u m w Łowiczu z któreso z b i o r ó w pochodziło 1 2 0 ' e k s p o n a t ó w pokazanych na w y s t a w i o W zwiaz l° ™ a w ą Torfiamźowano СУИ £ zytów p o l w i e c o ^ kulturze l u d o w e T S go P ? e m s 7 v z n ! t S b u 0 z a w y c równik M u z SwfctkowS w t Ł l ° l W 1 i C Z U ' Z ^ m g L r H u - W m a r c u rozstrzygnięty został konkurs pt. „Gwiazdy kolędnicze i t u r o n i e " , ogłoszony p r z e z M u z e u m i m , W ł . O r k a n a w R a b c e . N a Kon¬ k u r s w p ł y n ę ł o 37 p r a c z R a b k i M s z a n y D o l n e j , Słonego, P o n i c S k o ­ mielnej Białej Poręby• Welkiei i Skawy. Pierwsze nagrody otrzy m a l i : za g w i a z d y 1 J R a b c i a k i T Stożek z P o r ę b y W i e l k i e ! Tózrfa Hanzel i W ł a d y s ł a w a Budzeń £ Skomielnej В a i d J Gacek z R h ki-Słonego za t u r o n i a - F иД^ ze S k o m i e l n e j . ° a W y s t a w a p t . „Śląska s z t u k a l u d o ­ wa t pamiątkarstwo regionalne" c z y n n a była w m a r c u w e W r o c ł a ­ w i u w salach w y s t a w o w y c h C P L i A , która w y s t a x y e z o r g a n i z o w a ł a . Z g r o ­ m a d z o n o o k o ł o 400 eksponatów r e ­ prezentujących twórczość ludową Śląska Górnego, O p o l s k i e g o i D o l ­ nego. P o k a z a n o m . i n . i n s t r u m e n t y muzyczne i przedmioty drewniane, z d o b i o n e snycerką z Cieszyńskiego; opolskie kraszonki i plecionki (ko­ sze), raciborską ceramikę. Część e k s ­ ponatów p r z e z n a c z o n a była d o s p r z e ­ daży n a m i e j s c u . Wystawa współczesnej kaszub­ s k i e j s z t u k i l u d o w e j c z y n n a była w m a r c u w salach D o m u K u l t u r y Dziecka i Młodzieży w K a r t u z a c h . Organizatorami wystawy byli CPLiA, W D K oraz Z M W . Zgromadzono ponad 200 eksponatów. C e r a m i k ę r e p r e z e n ­ towały naczynia wykonane przez Józefa K a ź m l e r c z a k a z K a r t u z i j e ­ go 1 3 - I e t n i e g o s y n a Józefa o r a z R y ­ szarda Necla z C h m i e l n a ; h a f t p r a c e zespołów h a f c i a r e k z K a r t u z : M Dąbrowskiej H. Sofisz, A. Ostrowskiej i Z Niklas. Plecionki pokazała H e l e n a K u n t z W d z y d z ; rzeźbę Leon Mayer z Lapalic Leon Haski z Wejherowa Leon Golla z Władysławowa, A p o l i n a r y • Pastwa z Wąglokowic i Izajasz Rzepa z Redy, Podobna wystawa czynna była w ostatniej dekadzie marca i w pierwszych dniach k w i e t n i a w Wej­ herowie. W salach P o w i a t o w e g o D o ­ m u K u l t u r y zaprezentowano prace twórców l u d o w y c h p o w i a t u wejherowskiego. Otwarcie w y s t a w y po­ łączone było ze s p o t k a n i e m z t w ó r ­ cami ludowymi. W marcu P D K w Wejherowie zorganizował wystawę prac twórców ludowych pow. wejherowskiego. O t w a r c i e połączono ze s p o t k a n i e m y. t w ó r c a m i . Różne Problem pamiątkarstwa regio­ nalnego, dotychczas nie rozwiązany p o m i m o l i c z n y c h konkursów, p o z o ­ s t a j e n a d a l w ośrodku z a i n t e r e s o ­ w a n i a władz k u l t u r a l n y c h . W stycz­ n i u sprawą tą zajęła się K o m i s j a Kulturalno-Turystyczna pod prze­ wodnictwem wiceministra Kultury i S z t u k i Z y g m u n t a G a r s t e c k i e g o . 13 stycznia K o m i t e t Drobnej Wytwór­ czości podjął u c h w a ł ę w sprawie koordynacji produkcji pamiątkar­ skiej. Rolę wiodącą powierzono C P L i A . Będzie o n a d o k o n y w a ł a o c e ­ n y całości p r o d u k c j i pamiątkarskiej p o d w z g l ę d e m jakości w z o r n i c t w a i c e n . P r z e d m i o t y , które zostaną o d ­ r z u c o n e w czasie s e l e k c j i p r z e p r o ­ w a d z o n e j przez art-plastyków i etno­ g r a f ó w , będą w y ł ą c z o n e ze s p r z e ­ daży. C P L i A z a j m i e się r ó w n i e ż organizacją w y t w ó r c z o ś c i pamiątek, zarówno w y k o n y w a n y c h przez cha­ ł u p n i k ó w w poszczególnych regio­ nach, j a k w y t w a r z a n y c h przemysło­ wo, n i e k o n i e c z n i e n a "terenie r e g i o n u d l a którego będą o n e p r z e z n a c z o n e . C P L i A z o r g a n i z o w a ł a z począt­ k i e m b r . k o n k u r s pamiątkarstwa r e ­ gionalnego Opolszczyzny. Wzięło w n i m udział 80 a r t y s t ó w - p l a s t y k ó w i twórców l u d o w y c h . W l u t y m o d ­ była się w O p o l u w y s t a w a p o k o n ­ kursowa w Woj. Domu Kultury. Około 100 t w ó r c ó w ludowych z S a d c c z v z n y w z i ę ł o udział w n a ­ radzie zwołanej w N o w y m Sączu z inicjatywy PRN przy udziale CPLiA. Omawiano sprawy organi­ z a c j i i z b y t u i c h przyszłej w y t w ó r ­ czości pamiątkarskie!. Mają oni sprzedawać s w e w y r o b y Z r z e s z e n i u Chałupników CPLiA. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/429452a96c5a4a248330bc8cb7600536.pdf ff7ddbd5670d13d89aec452714d40e94 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4821 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4475 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.19, z.3; s,177 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N za D n i Twórczości L u d o w e j Opol­ szczyzny organizowane są od sied­ m i u lat przez Muzeum Ś l ą s k a Opol­ skiego w Opolu oraz Wydz. K u l t . W R N . W r o k u b i e ż ą c y m na uro­ czyste ich z a k o ń c z e n i e w d n i u 4 kwietnia złożyły się, podobnie jak w latach u b i e g ł y c h , pokazy ś l ą ­ skich l u d o w y c h o b r z ę d ó w wiosen­ n y c h : chodzenie z gaikiem, z n i e d ź ­ wiedziem, topienie Marzanny, a t a k ­ że k o n k u r s y ludowych kapel, ś p i e ­ w a k ó w i g a w ę d z i a r z y oraz p o c h ó d ulicami miasta. O d b y ł się r ó w n i e ż k o n k u r s w y k o n y w a n i a pisanek, roz­ strzygnięcie k o n k u r s u na s z t u k ę l u ­ d o w ą oraz — na z a m k n i ę c i e i m ­ prezy •— koncert l a u r e a t ó w p o ł ą ­ czony z ogłoszeniem w y n i k ó w wszy­ stkich k o n k u r s ó w . Opolska impreza rozrasta się w y r a ź n i e i poziom jej w porównaniu z latami ubiegłymi znacznie się podniósł. W ostatnim konkursie uczestniczyło ponad 200 osób, w t y m ok. 90 pisankarzy. S p o ś r ó d e k s p o n a t ó w plastyki l u ­ dowej do najbardziej interesują­ cych n a l e ż a ł y pisanki, z a r ó w n o ś l ą ­ skie skrobane „ k r a s z o n k i " , j a k w y ­ konywane t e c h n i k ą b a t i k o w ą przez repatriantów z terenów Litwy, Bia­ ł o r u s i i U k r a i n y . Większość pisanek zdobiona b y ł a m o t y w a m i t r a d y c y j ­ n y m i , nawet w w y p a d k u gdy w y ­ konawcami b y l i ludzie młodzi. Zespoły o b r z ę d o w e ze wsi Raszowa, pow. Opole i R e ń s k a , pow. Koźle r e p r e z e n t o w a ł y b. i n t e r e s u j ą ­ ce s ł o m i a n e k u k ł y „ n i e d ź w i e d z i " . Na pokazie sztuki ludowej w y r ó ż ­ niły się ponadto p a j ą k i kuliste i krystaliczne. B y ł y one r e k o n s t r u k ­ cjami t r a d y c y j n y c h f o r m zapomnia­ n y c h od około 30 lat. Pokazano też zabytkowe fragmenty s t r o j ó w k o ­ biecych. Hafty w s p ó ł c z e s n e — na serwetkach i fartuszkach, chociaż wzorowane na tradycyjnych, b y ł y nieciekawe. Podobnie nieliczne eks­ ponaty z zakresu rzeźby i malar­ stwa r e p r e z e n t o w a ł y b. p r z e c i ę t n y poziom twórczości amatorskiej. * 11 kwietnia, w Niedzielę Palmo­ w ą , odbyło się w Rabce rozstrzyg­ n i ę c i e k o n k u r s u na palmy w i e l k a ­ nocne, ogłoszonego przez Muzeum i m . Orkana w Rabce i Wydz. K u l t . W R N w K r a k o w i e . Na konkurs zgłoszono ogółem 150 palm. Przy­ znano 11 pierwszych i 24 drugie nagrody. Zainteresowanie k o n k u r ­ sem ze strony ludności Rabki i wsi okolicznych było duże, a poziom e k s p o n a t ó w dobry i w y r ó w n a n y . * W y s t a w ę pn. „ K u l t u r a wsi d o l ­ n o ś l ą s k i e j 1945—1965" zorganizowa­ ło w swych salach Muzeum Etno­ graficzne we W r o c ł a w i u . Wystawa czynna była w maju. Problematyka jej dotyczyła przemian k u l t u r o w y c h na wsi d o l n o ś l ą s k i e j , jakie d o k o n a ł y się tam w w y n i k u zderzenia się na t y m terenie o d r ę b n y c h k u l t u r l u ­ dowych p r z e s i e d l e ń c ó w i r e l i k t ó w dawnej k u l t u r y miejscowej. Całość eksponowanego m a t e r i a ł u zgrupowano w trzech częściach. I okres IV - V I K A 1965 Pierwsza o b e j m o w a ł a wybrane eks­ ponaty tradycyjnej k u l t u r y m i e j ­ scowej. Pokazano meble X I X - w i e c z ne: szafy, kredensy, skrzynie. T a k ż e drobne przedmioty zdobione, j a k formy do m a s ł a , kosze ze słomy do chleba, n a r z ę d z i a tkackie i rolnicze. Część druga u k a z y w a ł a typowe przedmioty przywiezione ze sobą przez p r z e s i e d l e ń c ó w , w u k ł a d z i e o d p o w i a d a j ą c y m poszczególnym g r u ­ pom regionalnym. Reprezentowani Dyli repatrianci z Wileńszczyzny, okolic L w o w a i S t a n i s ł a w o w a , Gro­ dna oraz reemigranci z J u g o s ł a w i i i Rumunii, n a s t ę p n i e n a s i e d l e ń c y z tzw. Polski centralnej (Wieluńskie, C z ę s t o c h o w s k i e , Kieleckie, K r a k o w ­ skie i Rzeszowskie). W ś r ó d ekspo­ n a t ó w p r z e w a ż a ł y t u t k a n i n y i frag­ menty s t r o j ó w oraz meble, przede wszystkim skrzynie; w grupie r u ­ m u ń s k i e j s p r z ę t y pasterskie. Część trzecia o b r a z o w a ł a k u l t u r ę dzisiejszą wsi d o l n o ś l ą s k i e j . Z i l u ­ strowana została jej urbanizacja i przemieszanie tradycji regionalnych, r Jako n a j w y r a ź n i e j zachowane re(' l i k t y dawnej k u l t u r y ludowej po| kazano p l a s t y k ę o b r z ę d o w ą : prze­ brania i maski „ h e r o d ó w " , pisanki i palmy wielkanocne. Wystawa posiada katalog opra­ cowany przez M a g d a l e n ę Roztwor o w s k ą . Zawiera on obszerny a r t y ­ k u ł w p r o w a d z a j ą c y oraz zestawienie w a ż n i e j s z y c h pozycji bibliograficz­ nych. „Kultura Wsi Dolnośląskiej. 1945—1965". Przewodnik po wysta­ wie. Muzeum Etnograficzne we W r o c ł a w i u , W r o c ł a w 1965, s. 48 nlb. ilustr. w tekście. * 15 maja otwarta została w M u ­ zeum Ziemi Ż y w i e c k i e j w Ż y w c u wystawa pn. „ S z t u k a ludowa Ż y ­ wiecczyzny i możliwości jej roz­ w o j u " . Organizatorami wystawy b y l i Muzeum oraz Wydz. K u l t . W R N w Krakowie. Wystawa pokazywała eksponaty z zakresu tradycyjnej twórczości ludowej regionu oraz możliwości jej adaptacji. W ś r ó d e k s p o n a t ó w pierwszej czę­ ści wystawy z w r a c a ł y u w a g ę rzeźby Jana Ficonia, nowo odkrytego r z e ź ­ biarza, ur. w 1933 r. Są to nie­ w i e l k i e drewniane postacie lub g ł o ­ wy, p r z e d s t a w i a j ą c e ludzi wiejskich. Pokazano też rzeźby Englerta, Boczka, Kowalczyka oraz ł a d n y zestaw tradycyjnych zabawek ż y w i e c k i c h : k o n i k i , ptaszki, taczki. W ś r ó d adap­ tacji z n a l a z ł y się p u d e ł k a ryzowa­ ne i malowane na w z ó r zabawek. Wyroby drewniane reprezento­ w a ł a bednarka: konewki, „gielety" na m a s ł o ( n i e k t ó r e zdobione w y p a ­ laniem), łyżniki oraz zestaw meblo­ w y : stolik i zydle. Pokazano też barwne wieńce k w i a t ó w sztucznych. Wycinanki, j a ­ kie znalazły się na wystawie, m i a ł y być p r z y k ł a d e m rozbudowania f o r m s ł u ż ą c y c h do ozdoby gwiazd k o l ę d ­ niczych. Eksperyment ten trudno jednak u z n a ć za udany. Dział przed­ s t a w i a j ą c y możliwości adaptacyjne sztuki ludowej w tkaninie, meblar­ stwie i p a m i ą t k a r s t w i e zawierał eksponaty p r z e w a ż n i e mierne i po­ zbawione w a r t o ś c i z a r ó w n o etno­ graficznych, jak artystycznych. * W czasie obchodzonych w maju D n i O ś w i a t y , K s i ą ż k i i Prasy M u ­ zeum w L u b l i n i e przy w s p ó ł p r a c y Wydz. K u l t . W R N w B i a ł e j Pod­ laskiej, P u ł a w a c h , B i ł g o r a j u i C h e ł ­ mie Lubelskim zorganizowało w tych miastach w y s t a w y w s p ó ł c z e s ­ nej sztuki ludowej poszczególnych p o w i a t ó w . Pokazano m . i n . t k a n i n y , fragmenty stroju, plecionkarstwo, c e r a m i k ę , rzeźbę i w y c i n a n k i . * 5 czerwca odbył się w Z a l i p i u konkurs malowania d o m ó w i w n ę t r z izb, zorganizowany przez Wydz. K u l t . W R N w K r a k o w i e . Uczestni­ czyło w n i m 36 malarek z Zalipia i okolicznych w s i : K u z i , Ś w i e b o ­ dzina, Niwek. Wszystkie m a l a r k i zo­ stały nagrodzone. Obok nazwisk znanych w y s t ą p i ł y nowe, w ś r ó d k t ó ­ rych w y r ó ż n i ł a s!ę zwłaszcza Stefa­ nia Ł ą c z y ń s k a . W y s t a w ę pn. „Dziś b i a ł o s t o c k i e j sztuki ludowej" z o r g a n i z o w a ł o w S u w a ł k a c h miejscowe muzeum re­ gionalne wraz z b i a ł o s t o c k i m od­ działem Cepelii. Pokazano t k a n i n y dekoracyjne (dwuosnowowe i w i e lonicielnicowe), plecionki ze słomy i korzeni, naczynia d ł u b a n e w dre­ wnie (ich tradycyjne f o r m y zapom­ niane od lat kilkudziesięciu Cepelia stara się obecnie r e a k t y w o w a ć ) , p i ­ sanki, palmy, rzeźbę i c e r a m i k ę . * W y s t a w ę pn. „Leon K u d ł a — wystawa p o ś m i e r t n a " zorganizowa­ ły w czerwcu i lipcu w Warszawie (w sali Kordegardy) ZPAP, P a ń ­ stwowe Muzeum Etnograficzne i C B W A . Pokazano 80 r z e ź b K u d ł y p o c h o d z ą c y c h ze z b i o r ó w muzeal­ nych i p r y w a t n y c h . Z n a l a z ł y się na niej wszystkie najcenniejsze prace K u d ł y , o b r a z u j ą c e c a ł o k s z t a ł t jego twórczości, a także autentyczny warsztat artysty wraz z kompletem d ł u t i n a r z ę d z i oraz k i l k a figur do­ piero zaczętych, o b r a z u j ą c y c h p r o ­ ces powstawania rzeźb. E k s p o z y c j ę wystawy z a p r o j e k t o w a ł Jerzy Star­ czewski. W y s t a w ę i katalog zawie­ r a j ą c y a r t y k u ł w s t ę p n y , spis eks­ p o n a t ó w oraz ilustracje o p r a c o w a ł doc. dr Józef Grabowski. „Leon K u d ł a — wystawa po­ ś m i e r t n a " , czerwiec — lipiec 1965, Warszawa 1965, s. nlb. 32, i l . 16. Muzeum Ś l ą s k a Opolskiego w Opolu z o r g a n i z o w a ł o przy pomocy krakowskiego Muzeum Etnograficz­ nego w y s t a w ę polskiej zabawki l u ­ dowej. O t w a r t a b y ł a ona w m a j u i czerwcu w salach Muzeum Opol­ skiego. Najliczniej reprezentowane były zabawki z t e r e n ó w p o ł u d n i o wowschodnich oraz w o j . k r a k o w ­ skiego i samego K r a k o w a . 177 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/21fa63d8f31285f63def0a13eac6248c.pdf e93313f4ca3553477777ccc38e030d85 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4836 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4489 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.19, z.4; s.241 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I za okres V I I - I X Wystawę Ludowego Kowalstwa Artystycznego zorganizowała w czerwcu Cepelia przy w s p ó ł u d z i a l e Warszawskiego Towarzystwa Przy­ jaciół Sztuk P i ę k n y c h . Wystawa odbyła się w salach wystawowych Towarzystwa przy u l . Rutkowskie­ go. Pokazano przede wszystkim eksponaty zabytkowe, dobierając obiekty najcenniejsze artystycznie. Pochodziły one ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem,, Ś w i ę ­ tokrzyskiego w Kielcach, Muzeum w L u b l i n i e i P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Kieleckie r e p r e z e n t o w a ł y przede wszystkim zawiasy i k r a t y okienne, lubelskie krzyżyki i kogutki z ka­ pliczek p r z y d r o ż n y c h , Podhale — spinki, ciupagi, l a t a r k i i kaganki oraz tasaki. Do najpiękniejszych e k s p o n a t ó w n a l e ż a ł y okucia wozu z Wilamowic pod W a r s z a w ą . Pokazano r ó w n i e ż prace najwy­ bitniejszych k o w a l i współczesnych. Zgodnie z założeniem wystawy, k t ó ­ ra m i a ł a u k a z y w a ć możliwość sto­ sowania tradycyjnego kowalstwa ludowego we współczesnych w n ę ­ trzach i architekturze, znalazły się na wystawie t a k ż e prace a r t y s t ó w metaloplastyków. Otwarcie w y s t a w y w dn. 14 czerw­ ca połączone było z n a r a d ą , w k t ó ­ rej uczestniczyli etnografowie, archi­ tekci, metaloplastycy, a t a k ż e k i l k u najwybitniejszych k o w a l i ludowych: B r o n i s ł a w Pietrak z Gutanowa, pow. P u ł a w y , M i e c z y s ł a w Biernacik z Za­ kopanego, W ł a d y s ł a w Czapla z Jabłonicy, pow. Staszów, E d w a r d M i starz z Odojna, pow. K r a k ó w . Na­ r a d ę otworzył referat prof. dr. Romana Reinfussa „ T r a d y c j e i sy­ tuacja współczesna ludowego k o w a l ­ stwa w Polsce". * Wystawa pn. ,„Inni — od N i k i f o r a do G ł o w a c k i e j " otwarta b y ł a w warszawskiej „ Z a c h ę c i e " od 9 do 30 lipca. Organizatorami wystawy b y l i : Pracownia Badania Sztuki Nie­ profesjonalnej Instytutu Sztuki P A N i CBWA. Zgromadzono ponad 350 eksponatów reprezentujących twór­ czość 54 a u t o r ó w . Mianem „Inni" określił autor scenariusza i katalogu wystawy oraz jej komisarz — Aleksander Jackow­ ski — a r t y s t ó w nieprofesjonalnych t w o r z ą c y c h na marginesie oficjal­ nego nurtu sztuki, a r e p r e z e n t u j ą ­ cych bardzo r ó ż n e ś r o d o w i s k a i gru­ py społeczne. Pokazano rzeźby i obrazy w y r a s t a j ą c e bezpośrednio z tradycji sztuki ludowej (Jędrzej Wawro, Jan L a m ę c k i , Franciszek Janeczko, Zofia B a r a ń s k a , Dorota Lampart). P r y m i t y w n e malarstwo ro­ botników i rzemieślników z małych miasteczek i p r z e d m i e ś ć w i e l k i c h miast ( P a w e ł Stolorz, P a w e ł Wróbel), twórczość „naiwnych realistów" (Nikifor, Leon K u d ł a , Jan Rybkowski, Maria Korsak, Ł u c j a M i c kiewiczowa); wreszcie a r t y s t ó w , dla k t ó r y c h sztuka jest f o r m ą wy­ powiedzi ich filozofii, n u r t u j ą c y c h ich obsesji czy najważniejszego, czasem niemal jedynego kontaktu t otoczeniem (Edmund Monsiel, Sta­ n i s ł a w Zagajewski, Teofil Ociepko, K A 1965 malarstwo Sekty Hruszki). Obok ogólnie znanych znalazło się na wystawie w i e l u a r t y s t ó w niedawno „ o d k r y t y c h " czy zapomnianych. Do najciekawszych należeli t u ojciec i syn Z e g a d ł o w i e , Jan Rybkowski, Łucja Mickiewiczowa, M a r i a B l u menfeld, M a r t a M i c h a ł o w s k a , B r o ­ n i s ł a w Surowiak. Interesującą oprawę plastyczną wystawy o p r a c o w a ł Henryk Toma­ szewski. Katalog wystawy zawiera ogólny w s t ę p , w p r o w a d z a j ą c y w zagadnie­ nie, s y l w e t k i biograficzne poszcze­ gólnych a r t y s t ó w c h a r a k t e r y z u j ą c e ich twórczość, szczegółowy spis e k s p o n a t ó w oraz ilustracje. „Inni — od Nikifora do G ł o w a c k i e j " , CBWA, Warszawa 1965, s. nlb. 80, i l . 32. Ż a ł o w a ć trzeba, że ta pierwsza tego rodzaju w Polsce wystawa zorganizowana została w p e ł n i w a ­ kacji, czyli okresie najmniej ko­ rzystnym dla zwiedzających oraz że katalog starannie wydany i za­ wierający bardzo wiele cennych informacji, k t ó r y c h jest j e d y n y m źródłem, wydany został w n a k ł a d z i e jedynie 700 egzemplarzy. Spowodo­ w a ł o to jego z u p e ł n e wyczerpanie j u ż w pierwszych dniach t r w a n i a wystawy. I m p r e z ę k u l t u r a l n ą pn. „Dni F o l ­ kloru Polskiego" zorganizowało z m y ś l ą o turystach, przede wszyst­ kim zagranicznych, Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki oraz G ł ó w n y K o ­ mitet K u l t u r y Fizycznej i T u r y ­ styki. D n i u r z ą d z o n o na terenach Polski p ó ł n o c n e j (woj. gdańskie i Kurpie), ś r o d k o w e j (Opoczyńskie i G ó r y Świętokrzyskie) oraz p o ł u d ­ niowej (Zalipie, Biecz, Podhale). D n i odbyły się w ostatniej dekadzie sierpnia i pierwszej p o ł o w i e w r z e ś ­ nia. Na program ich złożyły się pokazy pieśni i t a ń c a ludowego w wykonaniu zespołów regionalnych, ludowe widowiska o b r z ę d o w e , j a k „ S o b ó t k i " w Świętej Katarzynie, wesele g ó r a l s k i e w Zakopanem, spotkania z artystami ludowymi, wystawy sztuki ludowej (otwarcie stałej wystawy regionalnej w Star­ gardzie G d a ń s k i m , wystawa p o ł ą ­ czona z kiermaszem w Opocznie, wystawa sztuki ludowej w Bieczu). W Zalipiu u r z ą d z o n o pokaz chat malowanych. W Bodzentynie, Opocznie i Bieczu u r z ą d z o n o specjalne j a r m a r k i wzbo­ gacone o eksponaty sztuki ludowej, sprzedawane zwykle jedynie w skle­ pach Cepelia. Podobny program zaprezentowano podczas „ T y g o d n i a K u l t u r y Bes­ kidzkiej", zorganizowanego przez miejscowe w ł a d z e , a obchodzonego w Bielsku, Wiśle i Żywcu. W y ­ stąpiły w czasie jego t r w a n i a regio­ nalne zespołu Cepelia z Cieszyna, Koniakowa, Wisły, Wilamowic, Ż y w ­ ca, a t a k ż e zaproszone zespoły za­ graniczne — czeskie z Zaolzia oraz włoski zespół Borgosesia. * Wystawa fotografii pn. „ K u l t u r a ludowa na Ś l ą s k u " otwarta b y ł a w okresie od lipca do w r z e ś n i a 1965 r. w Muzeum G ó r n o ś l ą s k i m w Bytomiu. Na w y s t a w ę złożyło się 95 f o t o g r a m ó w Stefana Deptuszewskiego, i l u s t r u j ą c y c h zagadnie­ nia budownictwa, urządzenia w n ę t r z a , stroju, zwyczaje i o b r z ę d y ludowe, typowe zajęcia ludności, zagadnienie transportu. Pokazane na wystawie zdjęcia wykonane zo­ stały w czasie b a d a ń terenowych, jakie Muzeum prowadzi systema­ tycznie od 10 lat, a w k t ó r y c h S. Deptuszewski stale uczestniczy. Wystawa eksponowana będzie w ciągu dalszych miesięcy 1965 r. i w roku n a s t ę p n y m we w r o c ł a w ­ skim i t o r u ń s k i m Muzeum Etnogra­ ficznym oraz w muzeach regional­ nych na Ś l ą s k u a t a k ż e w B i a ł y m ­ stoku. * We w r z e ś n i u otwarta b y ł a w B i a ­ ł y m s t o k u wystawa ludowego zdob­ nictwa Białostocczyzny, zorganizo­ wana przez Muzeum w B i a ł y m s t o k u . Pokazano palmy wielkanocne, p i ­ sanki, „ p r z e p i ó r k i " ustawiane na rżyskach, korowaje weselne, t a k ż e f i g u r k i z szopek, same szopki i gwiazdy b o ż o n a r o d z e n i o w e . Na p r z e ł o m i e w r z e ś n i a i p a ź d z i e r ­ nika r ó w n i e ż w B i a ł y m s t o k u czynna b y ł a wystawa pn. „ S z t u k a u ż y t k o ­ wa", p r e z e n t u j ą c a twórczość w t y m zakresie a r t y s t ó w p l a s t y k ó w , t w ó r ­ ców ludowych i a m a t o r ó w na tere­ nie w o j . białostockiego. Organiza­ t o r a m i wystawy b y l i Z P A P i Cepelia w B i a ł y m s t o k u . Jeśli chodzi o s z t u k ę l u d o w ą pokazano prace 24 t w ó r c ó w z zakresu plecionkarstwa ze słomy i korzeni, maty s ł o m i a n e , c e r a m i k ę i wyroby drewniane (różnego r o ­ dzaju naczynia). Z okazji wystawy wydano katal o g - s k ł a d a n k ę , opracowany, j a k i sce­ nariusz wystawy, przez Zygmunta Cieślewskiego. Zawiera on k r ó t k i e wprowadzenie w tematykę, spis a u t o r ó w e k s p o n a t ó w oraz 7 foto­ grafii. * We w r z e ś n i u otwarta była w sali Liceum Ogólnokształcącego w Z a m ­ browie wystawa pn. „Sztuka ludowa powiatu zambrowskiego". Organi­ zatorami wystawy b y l i : Muzeum w Białymstoku, Wydział Kultury P W R N w B i a ł y m s t o k u i PPRN w Zambrowie. Pokazano eksponaty z zakresu meblarstwa i s p r z ę t ó w gospodarskich, tkactwa, stroju, ko­ walstwa, r z e ź b y i plastyki o b r z ę d o ­ wej. W y s t a w ę poprzedziły badania terenowe, zorganizowane z ramienia Muzeum, w czasie k t ó r y c h w y t y p o ­ wano większość e k s p o n a t ó w . K a t a log-składanka, opracowany przez scenarzystę wystawy Zygmunta Cieślewskiego, zawiera a r t y k u ł oma­ w i a j ą c y sztukę l u d o w ą w Z a m b r o w skiem oraz 4 fotografie. * W y s t a w ę pn. „ L u d o w y haft sza­ motulski" urządziło we wrześniu Muzeum Ziemi Szamotulskiej w Szamotułach w halu miejscowej Biblioteki Publicznej. Wystawa zor­ ganizowana z okazji „Dni S z a m o t u ł " i odbytej w t y m czasie sesji po­ pularnonaukowej czynna b y ł a do końca 1965 r. i cieszyła się d u ż y m powodzeniem w ś r ó d miejscowej l u d ­ ności. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aadf4c8521578c6a9a40fa00ed181328.pdf f83d4856519cd67571c1c9669373cbdd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4873 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4522 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.20 z.1; s.68-69 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text w s p i n a c z e i g ó r a l e - p r z e w o d n i c y — o t o ładunek w s p o m n i e ń dział s k u p u a u t e n t y c z n y c h w y r o b ó w podhalańskiej w y b r a n y c h z t r z y d z i e s t u zakopiańskich l a t " . T a k p r z e d ­ ludowej. stawiają swoją książkę a u t o r z y . A jeśli można coś dodać, „Moi to rozpacz, chyba rodzaju, tylko, że z których Zakopanem, bardziej Rudej Pyszna szczera pomiędzy czerpiemy tyloma naszą jest książkami wiedzę może tego o tamtym miejscami i a u t e n t y c z n a , powstała z naj­ prawdziwej p o t r z e b y serca, n i e t y l k o zaś umysłu i p a m i ę c i . ludowi". dostawcach Uczy, takiego n i e mówi dokształca, miałam uświadamia. chłopaka z Ratułowa, Gentil- twórczości. N i e r u s z a się — krążyło po Zakopanem powiedzenie Wandy. odwala A folkloru. w y s t a w y *, artykuły w o r n a m e n t y k a — pozo­ 1 praca w Związku P l a s t y k ó w . W przeciągu stają i wyraźnie pod wpływem sztuką ludową góralskiego kontaktów z życiem Podhala. terenie plastyk w zachodniej fabryce odbyła Ukrainy wyrobów (ZSRR), pracując drzewnych jako pod Kowlem. i druk cyjne i bytowe. szawy, nie zajmuje się aż do z panem powstania tajnym Widigierem, znanym „Polskiej żadna potem Sztuce większa udziału i w s p ó ł p r a c y . katalogów, dębianie" gdzie „wyrypy". Ludowej". Pomoc stypendiów wystawa bez zaniedbuje własnej Przy twórczości. kolegom, Obrazy na a s t a w c e w G a l e r i i Pegaz. W y s t a r c z y ł o , b y p o w i a ł miosła. W czasie w o j n y , w W a r s z a w i e oboje w s z e l k i c h starań, b y ocalić p r z e d z n i s z c z e n i e m rze­ wystawione po raz pierwszy dokładają halny — Wanda dziesiątki łowskiej i maluje ręce. Z P o w s t a n i a z j a k i m i rezultatami!... wychodzi Wanda sztychy z małym zawiniąt­ angielskie owinięte perskim modlitewniczkiem... W 1945 r . jest już powrotem O p p e n h e i m staje do p r a c y w w GOPR-ze, Zakopanem. wznawia akcje organizacyjne. W r o k p o t e m g i n i e o d skrytobójczej bandyckiej. Ciężko ranna w jego obronie kuli Ruda do końca życia będzie przysłaniała b u r s z t y n o w y m i w ł o s a m i Nie w 1948 r . w r a c a z n o w u d o Z a k o p a n e g o . W zbudowanym gromadzi swój przez Czarniaka sztychy wtajemniczeni. słuchała próśb i r a d przyjaciół. ,„Co j a się będę r a m i o n a m i , poprawiając moim znaku z Marsem m a m Słońce n a d horyzontem, coś t a m , gdzieś t a m , wskazują, a włosy że w Wenus że j a k m n i e z m o ż e t o prędko. Zresztą co t a m , ż y c i e j e s t j e d n o , a j a m a m w s o b i e indiańską k r e w . . . " N i e znaliśmy się n a g w i a z d a c h R u d e j , a l e w i e r z y l i ś m y , że r z e c z y w i ś c i e n i c J e j n i e z m o ż e . T r u d n o u w i e r z y ć dziś jeszcze, k i e d y n a J e j g r o b i e , n a C m e n t a r z u Zasłużonych, domku na świat. P o r t r e t S t a b r o w s k i e g o z o b r a z k a m i n a szkle. Ocalone pierwszy n a Chocho­ — „mnie i t a k n i c n i e zmoże. N i e z a p o m i n a j c i e , głęboką szramę n a czole. W y j e d z i e w ó w c z a s n a d w a l a t a do W a r s z a w y , b y p r a c o w a ć w M i n i s t e r s t w i e O ś w i a t y , a l e szkle, t a k w ł a ś n i e było. A i l e czasu pochłaniał ogród, a l e też oszczędzać" — wzruszała z siedzi k r o k u s y " — mówili I d w a XVIII-wieczne „wy- n a „Zaduszkowej" w y ­ znikała. „ N a p e w n o depozytów — m e b l e , o b r a z y , d y w a n y — składanych w i c h kiem: pro­ b a t i k i , a p r z e d e w s z y s t k i m a k w a r e l e , l i c z o n e dziś n a s e t k i , styczną W a n d y artystycznego i organiza­ t y m wszystkim a n t y k w a r i u s z e m i k o l e k c j o n e r e m , pogłębia kulturę a r t y ­ o głębokie z n a w s t w o Rudej pieniędzy materiałów potrzebującym i zasiłków. No 15 l a t n i e Zdobywanie gromadzenie po­ konkursy, b l e m y e k s p o z y c j i . A jeszcze z w i ą z k o w e s p r a w y P o zajęciu t y c h t e r e n ó w p r z e z N i e m c ó w w r a c a d o W a r ­ nauczaniem. Małżeństwo już teraz, się c h y b a aktywnego W o k r e s i e o d października 1939 r . d o 1941 r . p r z e b y w a na Walczy swoje, ją elementy obej­ o d przysiółka d o przysiółka n i e z m o r d o w a n a „ p a n i G e n t i lowa-Tippenhauerowa-Widigierowa" szukiwawcze bogatsza rzeźbił rzał w y s t a w y p a m i ą t k a r s k i e i t e r a z m i p o p a d ł w r e a l i z m " pojawia­ się n a J e j o b r a z a c h niż: „ C o za j a k s a m J a n o s z Dębna, przyjechał d o Z a k o p a n e g o , w góry bez s z k i c o w n i k a , m a l u j e , , c o r a z częściej Rodzajowe scenki, coraz sztuki inaczej 0 p o z i o m zakopiańskiego p a m i ą t k a r s t w a . O d w s i d o w s i , L a t a przed I I wojną światową t o d l a W a n d y -Tippenhauer okres wzmożonej O swoich obok Uboczy p o d listwą stanął j u ż d r e w n i a n y t r y p t y k — dzieło u c z n i ó w ze Szkoły K e n a r a — zwieńczony w i e l k i m sercem. łyżników, Anna perski d y w a n i k , otoczony f o t o g r a f i a m i z gór O p p e n h e i m a . Micińska N a d góralską, m a l o w a n ą skrzynią zachód słońca n a H a i t i . Przed oknami spływający kwiatami ogród zamknięty Giewontem... R z u c a się w w i r Z a k o p a n i s c h e P r o b l e m e n , Z a k o p i a n i cal P r o b l e m s , Problemes de Zakopane. Związek Plasty­ ków, C e p e l i a , Zakopiańskie Z a k ł a d y W z o r c o w e p e ł n e są Rudej. Organizuje,, wszyscy, cych zdobywa może inicjuje, działa i ożywia. Znają rangę P o s t a c i , którą n i e w i e l u z się jeszcze poszczycić. W Cepelii prowadzi Fot. K R O Ją żyją­ K o n k u r s y S z t u k i L u d o w e j i P a m i ą t k a r s t w a Podhalań­ skiego ( w r a z z w y s t a w a m i p o k o n k u r s o w y m i ) : Z a k o p a n e — 1950, 1953/1954; W y s t a w a p n . : O użyteczność sztuki, Z a k o p a n e — 1959; W y s t a w a p o k o n k u r s o w a s z t u k i l u d o ­ wej, N o w y Targ —1960; Wystawa sztuki ludowej, Zako­ p a n e — 1962; W y s t a w a j u b i l e u s z o w a 5 0 - l e c i a P l a s t y k i w Z a k o p a n e m — 1963; W s p ó ł p r a c a p r z y w y s t a w i e m a ­ l a r s t w a n a s z k l e , z o r g a n i z o w a n e j p r z e z M u z e u m Tatrzań­ s k i e w Z a k o p a n e m — 1960. Halina N za okres X - XII. Działalność kursy muzeów, wystawy i kon­ 3 0 . I X o t w a r t a została w o d b u d o ­ w a n y c h s a l a c h Pałacu O p a t ó w w O l i w i e stała w y s t a w a p n . „Sztuka ludowa Pomorza Gdańskiego" p o ­ kazująca dział e t n o g r a f i i M u z e u m P o m o r s k i e g o w Gdańsku i o p r a c o ­ w a n a przez d r L . M a l i c k i e g o . W y ­ stawa prezentuje kilkaset ekspo­ natów z a b y t k o w y c h ( g ł ó w n i e z X I X , 68 Vogel. I K A 1965 а także z X V I I I w.) i współczes­ nych. Pierwszą wystawą w nowo o t w a r ­ t y m ( w październiku) p o r e m o n c i e gmachu Muzeum Mazowieckiego w P ł o c k u była „ S z t u k a l u d o w a M a ­ zowsza". Wystawę zorganizowało M u z e u m p r z y p o m o c y Zespołu d o Spraw Plastyki Ministerstwa K u l ­ t u r y i S z t u k i . E k s p o n a t y pochodzą ze zbiorów muzeów: w Płocku, P M E w Warszawie i Muzeum w Łowiczu. Wystawa- o b e j m u j e wszyst­ k i e r e j o n y etnograficzne Mazowsza i m a następujące działy: k u l t u r a m a t e r i a l n a (narzędzia p r a c y r o l n i ­ k ó w , r y b a k ó w , sprzęty gospodar­ s t w a d o m o w e g o ) , p l e c i o n k a r s t w o ze słomy i k o r z e n i , urządzenie wnętrza c h a t y (sprzęty, z d o b n i c t w o , t k a n i n y dekoracyjne), stroje. Rzeźba w d r e w n i e r e p r e z e n t o w a n a j e s t przede w s z y s t k i m p r z e z współczesną twór­ czość r z e ź b i a r z y z o k o l i c Sierpca. K o m i s a r z e m w y s t a w y był m g r A. Sledziewski. �Muzeum Miejskie w Zabrzu roz­ poczęło g r o m a d z e n i e k o l e k c j i r z e ź b w węglu, w y k o n a n y c h p r z e z t w ó r ców-amatorów, p r z e w a ż n i e górni­ ków. W g r u d n i u z o r g a n i z o w a n o w salach M u z e u m p i e r w s z ą w y s t a w ę tych rzeźb, o b e j m u j ą c ą około s t u eksponatów, m . i n . p r a c e E u g e n i u s z a Bąka, P a w ł a W r ó b l a i J a n a L i s z k i . * 25.IX, z o k a z j i z j a z d u P o l s k i e g o Towarzystwa Ludoznawczego, o t w a r ­ to w M u z e u m Z i e m i Przemyskiej w Przemyślu w y s t a w ę p n . „Stroje ludowe województwa rzeszowskie­ go". P o k a z a n o n a j b a r d z i e j repre­ zentatywne stroje l u d o w e regionów znajdujących się n a t e r e n i e w o j . rzeszowskiego, uzupełniając w y s t a ­ wę e k s p o n a t a m i z i n n y c h d z i e d z i n ludowej k u l t u r y plastycznej. W y ­ dano i n f o r m a t o r (składankę) „ W y ­ stawa — Stroje ludowe woje­ wództwa r z e s z o w s k i e g o " , Przemyśl 1965, z a w i e r a j ą c y k r ó t k i e w p r o w a ­ dzenie w z a g a d n i e n i a s t r o j u l u d o ­ wego w R z e s z o w s k i e m o r a z 5 zdjęć. Autorką scenariusza była mgr T. Szetela, k o m i s a r z e m wystawy i a u t o r e m i n f o r m a t o r a m g r S. L e w . * 24.IX nastąpiło rozstrzygnięcie konkursu „Sztuka ludowa ziemi wieluńskiej", zorganizowanego przez Cepelię w Ł o d z i i M u z e u m w W i e ­ luniu. Konkurs ten zgromadził eksponaty z zakresu t k a c t w a (głów­ nie z a b y t k o w e ) , z d o b n i c t w a w n ę t r z a ( k w i a t y z bibuły, w y c i n a n k i , f i r a n ­ ki), c e r a m i k i , p l e c i o n k a r s t w a , m e ­ blarstwa (zabytkowe skrzynie) oraz rzeźby o charakterze twórczości amatorskiej. Uczestniczyły w k o n ­ k u r s i e 43 o s o b y z 112 m i e j s c o w o ś c i w powiatach Wieluń i Pajęczno. Nadesłano 201 e k s p o n a t ó w , które złożyły się n a w y s t a w ę o w a r t ą w październiku w gmachu Muzeum w Wieluniu. Wydano katalog. * 28.IX o t w a r t o w W ę g r o w i e w y ­ stawę p n . „ S z t u k a l u d o w a Podla­ sia", z o r g a n i z o w a n ą p r z e z W y d z i a ł Kultury P W R N w Warszawie oraz Cepelię w W a r s z a w i e i W ę g r o w i e . Wystawę poprzedziły b a d a n i a p e n e tracyjne powiatów: Węgrów, Siedlce, Sokołów i Ł o s i c e . P o k a z a n o o k o ł o 250 eksponatów, pochodzących z 40 wsi. Dominowały t k a n i n y dekora­ cyjne — dywany dwuosnowowe wełniane, n a r z u t y z b a w e ł n y i l n u oraz części s t r o j ó w . P o k a z a n o też plastykę o b r z ę d o w ą , r z e ź b ę i p l e ­ cionki. K o m i s a r z e m wystawy był mgr A . Śledziewski. * 20.X nastąpiło w M u z e u m w S i e ­ radzu rozstrzygnięcie k o n k u r s u n a sztukę o b r z ę d o w ą i z a b a w k a r s t w o ludowe, zorganizowanego przez d y ­ rektora M u z e u m m g r Z. N e u m a n o wą. W k o n k u r s i e w z i ę ł o udział 41 osób z 16 m i e j s c o w o ś c i z p o w i a t ó w Sieradz i Łask. Nadesłano 207 p r z e d ­ miotów s z t u k i o b r z ę d o w e j i 82 z a ­ bawki. 24.X o d b y ł o się w M u z e u m w Sieradzu o t w a r c i e w y s t a w y p o k o n ­ kursowej. Poziom prac był w y s o k i i wyrównany. Wśród nadesłanych e k s p o n a t ó w znajdują się z a r ó w n o p r z e d m i o t y w y k o n y w a n e jeszcze n a w s i a c h współcześnie ( p a l m y w i e l ­ kanocne, wieńce dożynkowe, k w i a ­ t y sztuczne, z a b a w k i gliniane), j a k i zapomniane, a odtworzone spe­ c j a l n i e n a k o n k u r s (różne n i e z n a n e dotychczas f o r m y podkoziołków, j a błoneczek w e s e l n y c h , p i e c z y w a o b ­ rzędowego, w y c i n a n k i i zabawki w y k o n y w a n e około 40 l a t t e m u p r z e z dzieci na pastwiskach). K a t a l o g w y s t a w y „Sieradzka s z t u ­ k a obrzędowa i z a b a w k a r s t w o l u ­ d o w e " , Ł ó d ź 1966, s. nlfo. 28, 19 11. Opracowała Z. N e y m a n . * W y s t a w a p n . „Dokumentacja k o ­ lorytu i form dawnej w s i przewors k i e j " o t w a r t a była w l i s t o p a d z i e w h a l l u pałacu Kazimierzowskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Orga­ nizatorami w y s t a w y były: M u z e u m Etnograficzne w Rzeszowie i Koło N a u k o w e Studentów E t n o g r a f i i U n i ­ wersytetu Warszawskiego. Pokaza­ no eksponaty z zakresu s t r o j u , h a f ­ t u , k o r o n k i , rzeźby w d r z e w i e , p l a ­ stykę o b r z ę d o w ą , w y p i e k i z c i a s t . Zostały óne z g r o m a d z o n e w czasie badań terenowych, prowadzonych p r z e z studentów p o d k i e r u n k i e m pracowników M u z e u m w Rzeszowie. P o k a z a n o też i m p r e s y j n e akwa­ rele art.-plastyka towarzyszącego e k i p i e . M i a ł y one, w założeniu o r g a ­ nizatorów, dokumentować koloryt w s i p r z e w o r s k i e j . Była to j e d n a k dokumentacja bardzo s u b i e k t y w n a i w y d a j e się, że r a c z e j k o l o r o w a f o ­ tografia stanowić dziś powinna względnie o b i e k t y w n y zapis k o l o ­ r y t u w s i , a nie i m p r e s y j n e szkice akwarelowe. * W y s t a w a p n . „Zdobnictwo m e t a ­ l o w e na P o d h a l u " o t w a r t a była o d 1 4 . X I d o końca r o k u w Muzeum w Tarnowie. Wystawę zorganizo­ w a n o z eksponatów p o k a z a n y c h w 1965 r . n a w y s t a w i e w Muzeum Tatrzańskim w Zakopanem (por. K r o n i k a n r 4/1965). * 6 . X I I nastąpiło w K r a k o w i e r o z ­ strzygnięcie dorocznego, XXIII z k o l e i k o n k u r s u szopek. Zgłoszono do k o n k u r s u 97 e k s p o n a t ó w , w y ­ k o n a w c a m i i c h b y l i zarówno znani już s z o p k a r z e , j a k i uczestniczący w k o n k u r s i e po raz pierwszy, w t y m dużo m ł o d z i e ż y i k i l k a k o b i e t . Pierwsze nagrody przyznano: Zyg­ m u n t o w i Grabarskiemu, Wacławo­ w i M o r y s o w i i F e r d y n a n d o w i Sa­ d o w s k i e m u . Nagród d r u g i c h p r z y ­ z n a n o 6, t r z e c i c h — 9, c z w a r t y c h — 10, p o n a d t o 56 w y r ó ż n i e ń . 8 g r u d ­ n i a o t w a r t o w y s t a w ę szopek w P a ­ w i l o n a c h Z P A P p r z y p l a c u Szcze­ pańskim. K o n k u r s i w y s t a w a , j a k co r o k u , cieszyły się o g r o m n y m p o ­ wodzeniem w ś r ó d publiczności. * 13.XII otwarto w krakowskim Domu Kultury wystawę „Zdob­ n i c t w o ludowe Zalipia", zorganizo­ w a n ą p r z e z Cepelię. P o k a z a n o m a ­ l o w a n k i 25 m a l a r e k zalipiańskich, w y k o n a n e n a płytach spilśnionych. Wśród autorek i c h były m . i n . F e l i ­ cja Curyłowa, M a r i a W o j t y t o , A n n a Borek, K r y s t y n a i Maria Owca, D a n u t a i M a r i a Wnęk, H a l i n a J u r e k i M o n i k a Salosek. Zabrakło nieste­ t y F e l i c j i K o s i n i a k , która zmarła niedawno w K r a k o w i e . Obok m a ­ l o w a n e k znalazły się n a w y s t a w i e pająki, b u k i e t y kwiatów sztucz­ nych, w y c i n a n k i , skrzynie malowa­ n e n a odzież. * 1 2 . X I I o t w a r t o n a Z a m k u w Szcze­ c i n i e w y s t a w ę p n . „Sztuka l u d o w a i twórczość a m a t o r s k a " . O t w a r c i e połączono ze z j a z d e m a u t o r ó w p r a c . Organizatorami wystawy byli: W y ­ dział K u l t u r y P W R N , W o j e w ó d z k i D o m K u l t u r y i Zarząd Z M W . Po­ kazano przede w s z y s t k i m t k a n i n y i h a f t y , przeważnie przywiezione p r z e z r e p a t r i a n t ó w z Wileńszczyzny, Grodzieńszczyzny i Polesia, częś­ ciowo wykonane współcześnie w p o w . Choszczno. E k s p o n a t ó w tego r o d z a j u b y ł o 107. R z e ź b ę (17 e k s ­ ponatów) reprezentowały prace Z. Skrętowicza i E. Kołacza. * 1 5 X 1 1 w K o s z a l i n i e rozstrzygnię­ to wojewódzki k o n k u r s pamiąt­ k a r s t w a ludowego. Pokazano t k a n i ­ ny i h a f t y przeważnie wykonane przez repatriantów jeszcze przed przybyciem na ziemie zachodnie, a t a k ż e współczesne w y c i n a n k i i wyroby z drewna. * 22. V I I otwarto w Hawanie na K u b i e wystawę polskiej sztuki l u ­ d o w e j . Z ł o ż y ł y się n a nią 84 e k s ­ p o n a t y przekazane w darze przez Polskę d l a M u z e u m S z t u k i L u d o w e j w H a w a n i e , których w y b o r u d o k o ­ nano w w a r s z a w s k i m Państwowym Muzeum Etnograficznym. Są to w s p ó ł c z e s n e o b r a z k i n a szkle, p r z e d ­ m i o t y d r e w n i a n e zdobione, z a b a w k i i w y c i n a n k i . Z okazji wystawy w y ­ dano katalog-składankę, zawiera­ jący krótkie i n f o r m a c j e o ekspono­ w a n y c h d z i e d z i n a c h twórczości l u ­ d o w e j o r a z spis eksponatów. * W listopadzie i g r u d n i u w ramach obchodów T y g o d n i a K u l t u r y Polskiej w A u s t r i i o t w a r t a były w L i n z u w y s t a w a „Tatrzańska s z t u k a l u d o ­ w a " , zorganizowana przez M u z e u m i m . O r k a n a w Rabce. K o m i s a r z e m i a u t o r e m scenariusza w y s t a w y był m g r J . B u j a k . Pokazano ogółem 137 e k s p o n a t ó w reprezentujących m a l a r s t w o , r z e ź b ę figuralną, sny­ cerkę, c e r a m i k ę , z d o b n i c t w o w m e ­ t a l u , strój o r a z p r a c e uczniów L i ­ ceum Technik Plastycznych i m . A. Kenara w Zakopanem. Katalog w y ­ stawy „Volkskunst d e r T a t r a i n P o l e n " , L i n z 1965, Oberósterreichisches L a n d e s m u s e u m " , s. 30 z a w i e r a artykuł wprowadzający J . B u j a k a o r a z spis e k s p o n a t ó w i 11 f o t o ­ grafii. * W ś r ó d w y s t a w B i e n n a l e w Sao Paulo zorganizowano m . i n . wystawę k o s t i u m ó w l u d o w y c h zespołu „ M a ­ z o w s z e " , p o k a z a n o też w d z i a l e p o l ­ s k i m o k . 20 o b r a z k ó w N i k i f o r a z k o l e k c j i prof. Т. Kulisiewicza. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d433f58305686346ecec68d8ada48723.pdf eb7da38a5729173ec5ce05f8ffdde000 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4923 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4562 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1966 t.20 z.2; s.131 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lata 1918-1939 to t a k ż e okres stabilizowania się pozycji i autorytetu Juliusza Zborowskiego w k r ę g a c h oficjalnej nauki. Prowadzi badania w Pracowni S ł o w n i k a Staropolskiego prof. Nitscha. Progresywnie zostaje mia­ nowany c z ł o n k i e m K o m i s j i J ę z y k o w e j , K o m i s j i Etno­ graficznej i K o m i s j i Geograficznej Polskiej A k a d e m i i Umiejętności w Krakowie. Jest C z ł o n k i e m H o n o r o w y m Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Z w i ą z k u G ó r a l i P o d h a l a ń s k i c h . W 1937 r. otrzymuje od p a ń s t w a swój pierwszy Złoty K r z y ż Z a s ł u g i . Wojna - to lata trudnej w a l k i o utrzymanie p o l ­ skiego charakteru Muzeum oraz o o c h r o n ę zbiorów, k t ó r e dzięki Juliuszowi Zborowskiemu nie zostały zniszczone ani rozproszone. Wyzwoleniu Zakopanego przyświeca okno dyrektorskiej kancelarii — znak, że nie przerwano w niej pracy ani przez c h w i l ę . Starszemu Panu n i e ł a t w o j u ż w y r u s z a ć w teren, nie rezygnuje jednak z dawnej a k t y w n o ś c i . I d ą w ś w i a t publikacje, p i ę t r z ą się w szafach i szufladach stosy no­ tatek, cyzelowanych latami - w i e l e w a r t a ich rzetelność naukowa i literacka. Przez k a n c e l a r i ę p r z e w i j a j ą się nieodmiennie t ł u m y i n t e r e s a n t ó w i p e t e n t ó w — górali i dziennikarzy, n a u k o w c ó w i a r t y s t ó w , s t u d e n t ó w i sta­ rych przyjaciół. W setki liczą się p o d z i ę k o w a n i a za po­ moc, rady i w s k a z ó w k i rozrzucane h o j n y m i g a r ś c i a m i . Nazwisko Juliusza Zborowskiego figuruje w d z i e s i ą t k a c h k o m i t e t ó w najrozmaitszych p r z e d s i ę w z i ę ć i akcji k u l ­ turalnych. Dzięki N i e m u wzrasta z roku na r o k ranga, znaczenie i promieniowanie instytucji którą steruje Mnożą się w y r a z y czci i uznania W 1952 r profesor Zborowski otrzymuje swój drugi Z ł o t y K r z y ż Zasługi w 1957 K r z y ż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski roku 1962 s p o ł e c z e ń s t w o Zakopanego hucznie obchodzi 50-lecie działalności naukowej swojego Bacy" taki ho'w~iem przydomek j u b i l a t tymczasem uzyskał Czyż może istnieć w i ę k s z y d o w ó d uznania*^ * W p e ł n e n a p i ę c i a i niepokoju tygodnie kwietnia, maja i czerwca o d w i e d z a l i ś m y Go w szpitalu. Nawet personel szpitalny - p i e l ę g n i a r k i , salowe, w s p ó ł p a c j e n c i nie b y l i w stanie oprzeć się e m a n u j ą c e j p r o m i e n n o ś c i Dyrektora. „ T a k - dziś ma się lepiej" informowali już od progu — „leży sobie cichutko i t y l k o się u ś m i e ­ cha". Do przesady skromny i nie d b a j ą c y o siebie, u k r y ­ w a ł starannie stan swego zdrowia i samopoczucia. Zanim, ktokolwiek z o d w i e d z a j ą c y c h b y ł w stanie się spostrzec, już d a w a ł się w c i ą g n ą ć w r o z m o w ę ze swego p o d w ó r k a . Szła rzecz o n o w y m kotle w p i w n i c y z palaczem i o papierkach z k i e r o w n i c z k ą administracji, o rachun­ kach z k s i ę g o w y m i frekwencji z w i e d z a j ą c y c h z d z i a ł e m K R Społeczna akcja organizowania tzw. wiejskich izb p a m i ą t e k , zaini­ cjowana przez Polskie Radio, p r a s ę i P T T - K , a k t y w n i e rozwija się w roku b i e ż ą c y m w z w i ą z k u z obcho­ dami M i l l e n i u m . Izby p a m i ą t e k s ą p o w s t a j ą c y m i na wsiach i w osadach z a l ą ż k a m i m u z e ó w regionalnych, w k t ó r y c h gromadzi się eksponaty 'po­ chodzące z d a r ó w miejscowego spo­ łeczeństwa. S ą to zabytki k u l t u r y materialnej i sztuki ludowej, a tak­ że r ó ż n e a o rodzaiu dokumenty hi¬ storyczne i zabytki z w i ą z a n e z da­ nym reeinnpm i ips*n n r y p ^ ł n ś n i a lub wybitn^yn^jednostkami d z i a ł a j ą ­ O o ś w i a t o w y m " . Na p a r ę d n i przed ś m i e r c i ą w y g r z e b a ł z p a m i ę c i t y t u ł m a ł o znanego a r t y k u ł u Witkacego z roku 1919. Z d o k ł a d n ą d a t ą i numerem pisma. „Niech pani tam zajrzy, m o ż e się przyda do pani pracy, tak b y m j ą jeszcze chciał przeczytać..." * Nie sposób w zwięzłej notatce w y m i e n i ć choćby części dorobku naukowego Juliusza Zborowskiego. Naj­ bardziej prowizorycznie zestawiona bibliografia Jego prac (ogłoszona przez W a n d ę J o s t o w ą w „Ludzie", W r o c ł a w 1965) obejmuje z g ó r ą sto t y t u ł ó w publikacji z, dziedziny b a d a ń nad dziejami języka polskiego, gwary góralskiej, etnografii, krajoznawstwa, muzealnictwa" wreszcie i jego p r o b l e m ó w . W i e l o k i e r u n k o w o ś ć i wszech­ s t r o n n o ś ć b a d a ń b y ł a b o w i e m cechą tej formacji u m y s ł o ­ wej j a k ą r e p r e z e n t o w a ł Juliusz Zborowski, formacji popartej nie t y l k o o l b r z y m i ą w i e d z ą i z d u m i e w a j ą c ą e r u d y c j ą , ale t a k ż e ciągle ż y w y m , t w ó r c z y m stosunkiem do przedmiotu b a d a ń Formacji prawdziwie humanistycz­ nej p r a w d z i w i e ludzkiej. A przecież bibliografia ta nie jest jeszcze z a m k n i ę t a W pozostawionych przez Dyrektora papierach z n a j d u j ą się bezcenne m a t e r i a ł y do s ł o w n i k a gwary góralskiej gromadzone przez lata niemal gotowe do druku zapiski z dziejów p o d r ó ż n i k ó w t a t r z a ń s k i c h historii Zakopanego Tvluzeum jego Hotelu" A jeszcze a r t y k u ł y , recenzje, notki i notatki. A jeszcze w y i miki z czasopism ściśle regionalnych j a k Echo ZakoPodhalańska" Dyrektor b y ł w s p ó ł p r a c o w n i k i e m i redaktorem ' Cały ten dorobek stanowi obecnie m a t e r i a ł opracowy­ wany przez s p e c j a l i s t ó w i badaczy i s t a n o w i ć go będzie przez lata. Niniejsze wspomnienie nawet w najmniejszym stopniu nie m o ż e rościć sobie pretensji do oszacowania choćby tylko tak ograniczonego na p o z ó r zagadnienia, j a k w a r t o ś ć i znaczenie prac Juliusza Zborowskiego dla polskiego ludoznawstwa, dla powstania naszej wiedzy i ś w i a d o m o ś c i k u l t u r y i sztuki Podhala. Problem to bowiem nie t y l k o p r z e k r a c z a j ą c y w danym momencie kompetencje piszącej, lecz przede wszystkim możliwość przedstawienia w szczupłych ramach komemoracyjnego artykułu. A przy t y m - tak trudno jeszcze zdobyć się na dystans i obiektywizm. Tak trudno pogodzić z odejściem tego, k t ó r y j a k A r k a Przymierza s t a n o w i ł pomost między d a w n y m i a n o w y m i laty, b y ł P o s t a c i ą nierozerwalnie z w i ą z a n ą z z a k o p i a ń s k i m p e j z a ż e m i j a k on, niemal od w i e k ó w t o w a r z y s z y ł p r z e m i j a j ą c y m pokoleniom i spra­ wom... N zo ołcrGs ! ~™ III* 1 cymi na t y m terenie, p a m i ą t k i boha­ terskich w a l k z okupantem w czasie ostatniej wojny. Organizatorami izb p a m i ą t e k s ą miejscowe czynniki, j a k : w y d z i a ł y k u l t u r y R N , uniwersytety ludowe, regionalne stowarzyszenia k u l t u r a l ­ ne. Wiele takich izb p o w s t a ł o w pierwszym kwartale br. na terenie województwa rzeszowskiego we wsiach: Wzdów, pow. Brzozów, Bratkowice Trzciana i Ś w i l c z a ' now Rzeszów B a l i g r ó d pow Leskow w o j . lubelskim: w P r z y b y s ł a w i rarh now P u ł a w y Tarnogrodzie pow,' B i ł g o r a j ; w w ó j . kieleckim — Asystent Anna Micińska Muzeum Tatrzańskieg-i K A w Baranowie, pow. Lipsko; w w o j . katowickim w Ustroniu, pow. Cieszyn. Izby p a m i ą t e k cieszą się d u ż y m zainteresowaniem społeczeństwa. Uroczystości otwarcia organizowane są uroczyście i s t a n o w i ą z reguły okazję do odczytów poświęconych kulturze ludowej i historii danego regionu oraz do w y s t ę p ó w zespołów regionalnych. Podobna nieco akcja, zainicjowana przez Cepelię - tworzenie tzw. izb regionalnych - zatacza coraz szer131 �sze kręgi (było to j u ż k i l k a k r o t n i e wzmiankowane w „ K r o n i c e " ) . 8 marca w Koniakowie otwarte zostało Muzeum Koronkarstwa Bes­ kidzkiego. Organizatorami s ą : Ce­ pelia, oddział w Katowicach oraz Wydz. K u l t . PRN. W chacie koronczarka z m a r ł e j przed trzema laty, M a r i i Gwarkowej, zgromadzono w i e ­ le koronek, wykonanych przez n i ą oraz przez jej uczennice. Pokazano z a r ó w n o tradycyjne „czółka" i k o ­ szule kobiece, j a k w s p ó ł c z e s n e adaptacie haftu c i e s z y ń s k i e g o serwetki kołnierzyki,, obrusy i t p . W roku ' b i e ż ą c y m przewiduje się otwarcie w i e l u n o w y c h izb regio­ nalnych na terenie w o j . k r a k o w ­ skiego: w Zakopanem - dla Pod­ hala, w Łopusznej — dla okolic Czorsztyna, w Czorsztynie — dla Spiszą, w Zubrzycy G ó r n e j — dla Orawy, w Rabce — dla G o r c ó w , w Starym Sączu — dla Z i e m i S ą d e e kiei i na obrzeżu ieziora w Tresnej - dla Żywiecczyzny. - •12 marca otwarto w Białowieży Muzeum K u l t u r y B i a ł o w i e s k i e j , za­ łożone staraniem B i a ł o r u s k i e g o T o warzyswa Kulturalnego. C z ł o n k o w i e Towarzystwa zgromadzili d r o g ą pe­ netracji terenowych ponad 300 eks­ p o n a t ó w . R e p r e z e n t u j ą one wszyst­ kie n a j w a ż n i e j s z e działy ludowej, k u l t u r y białoruskiej na terenie Pol­ ski. P r z e w a ż a ceramika, tkactwo dekoracyjne i hafciarstwo, frag­ menty stroju, meble i s p r z ę t gospo­ darski. Prasa z a r ó w n o k u l t u r a l n a , j a k co­ dzienna, d y s k u t o w a ł a ostatnio sze­ roko zagadnienia ochrony budow­ nictwa drewnianego. W y s u n i ę t o w i e ­ le propozycji, dotyczących tworzenia m u z e ó w skansenowskich w r ó ż n y c h częściach k r a j u . N a j w i ę c e j uwagi poświęcono kontrowersyjnemu i nie r o z w i ą z a n e m u ostatecznie projekto­ w i zgrupowania w Rzeszowskiem w j e d n y m miejscu kilkudziesięciu cerkiewek k t ó r e D r z e n i e s i o n o hv z różnych mieiscowości w o i rze­ szowskiego i wschodniej części k r a - P O L I S QUARTERLY PUBLISHED Wiele pisano o muzeach skansenowskich na terenie w o j . krakowskiego, gdzie w g projektu W o j e w ó d z k i e g o U r z ę d u Konserwacji Z a b y t k ó w p o w s t a ć ma centralne muzeum w o j e w ó d z k i e oraz wiele m u z e ó w regionalnych umiejscowio­ nych g ł ó w n i e na Podtatrzu: w Za­ kopanem, Ł o p u s z n e j , Niedzicy. Proiekt ten D o d o b n i e i a k inne i n i c i a t y w v - zmierzaiace do stworzenia m u z e ó w skansenowskich no w To¬ r u n i u C7V Przerrwślu nip ws7pr_ł ieszcze w stadium realizaeii Nie ustalono ieszcze n a w e t ^ k o n k r e t n y c h lokalizari zamarzanych rniTzeńw Ciosy nrasy 7e^^ iLnieTzn n i ! ZJb^n riz^Tmia z a r ^ rwania ™ T h <=^nS,nńw i = £ r T z ^ r T n l ^ ^ ^ Q Kowskiego. n W o j e w ó d z k i Dom K u l t u r y w Bia­ ł y m s t o k u w s p ó l n i e ze Spółdzielczym Zrzeszeniem C h a ł u p n i k ó w i Wy­ t w ó r c ó w L u d o w y c h ogłosił konkurs na m a l o w a n k i i w y c i n a n k i ludowe z pow. Bielsk Podlaski i Hajnówka. Celem k o n k u r s u jest znalezienie po­ staci, w k t ó r e j w y c i n a n k i i malo­ w a n k i m o g ł y b y służyć do dekoracji wsDÓłczesnvch wnętrz (świetlice szkoły biura) l u b iako oamiatki z Białostocczyzny. Q zly stan z a b y t k ó w architektury l u dowej zachowanych jeszcze w terpTn p K o n k u r s na zabawki ludowe, zorganizowany przez Muzeum i m . Wł. Orkana w Rabce, został rozstrzyg­ n i ę t y w l u t y m . W konkursie wzięło u d z i a ł 40 u c z e s t n i k ó w z p o w i a t ó w N o w y Targ, Sucha, L i m a n o w a i M y ­ ślenice. N a d e s ł a n o o g ó ł e m 291 ekspo­ n a t ó w , w ś r ó d k t ó r y c h szczególnie intereśuiace bvłv wózki kołyski ptaszki oraz r ó ż n e zabawki rucho­ me Trzv równorzędne nierwsze nagrody orzyznano J a n o w i Rabcia kowi i Stanisławowi S t o ż k o w i T p o rebv Wielkiei I w T t a L ™ i Adamowi K c t l r i J ^ k ^ y T ^ t Ponadto n m 7 ™ n 7 n Z , ™SrńH rJrnTirh dyfl^ó trzećT | T T SP^IP W W L M N . I H ^ P regionalne z ^ b W Pamiątki Redakcja „ W i e ś c i " ogłosiła dla młodzieży szkolnej konkurs pn. „Szukamy skarbów Tysiąclecia". W ramach konkursu m ł o d z i e ż pod o p i e k ą nauczycieli wyszukuje, o p i ­ suje i zabezpiecza obiekty znajdu­ j ą c e się w najbliższej okolicy. We H F O BY THE ART INSTITUTE SUMMARY A n n a K u n c z y ń s k a - I r ac k a - PAINTINGS CZĘSTOCHOWA FROM Pictures painted on linen, paper, t i n sheet and. not so frequently, on wood, are the most typical of Polish folk painting. They were s t i l l being painted up t i l l the be­ ginning of the 20th century and quite a large number of them can s t i l l be found i n r u r a l cottages and churches. This k i n d of painting was for a long t i m e only of mar­ ginal interest to researchers studying folk art and for this reason w e do not possess much knowledge about i t so far. To make a very general classification, there are three kinds of these paintings, namely, (1) paintings produced in „series", as i t were, i n large centres associated w i t h 132 wsiach są to przede wszystkim przedmioty z zakresu sztuki i kul­ t u r y materialnej ludowej. Mają one b y ć w m i a r ę m o ż n o ś c i gromadzone w szkolnych „ k ą c i k a c h muzealnych". OF Wydz. K u l t . PRN, Pow. Dom Kult. i Miejska B i b l . Publ. w Lubaczowie ogłosiły konkurs p n . „ S z t u k a ludowa w powiecie lubaczowskim". Na kon­ kurs przyjmowane są eksponaty r e p r e z e n t u j ą c e wszystkie dziedziny ludowej twórczości, współczesne i zabytkowe oraz prace plastyczne amatorów. W l u t y m o t w a r t a b y ł a w salach Domu K u l t u r y w Łodzi wystawa pn. „ S i e r a d z k i e o b r z ę d y i zabawki ludowe", przeniesiona z Muzeum w Sieradzu. (Por. „ K r o n i k a " w nr 4/1965). Wystawa pn. „Rzeźba ludowa z Zawidza", o t w a r t a 11 marca w Domu C h ł o p a w Warszawie, czynna b y ł a do k o ń c a m i e s i ą c a . Organizato­ rem wystawy była Spółdzielnia „ G r o m a d a " . Pokazano przeszło 100 rzeźb w drewnie w y k o n a n y c h w cią­ gu ostatniego r o k u przez rzeźbiarzy z Zawidza: Wincentego i Jana Kra­ jewskich oraz H e n r y k a Wierzchow­ skiego Po raz Dierwszy wziął udział w w y s t a w i e m ł o d y r z e ź b i a r z Sta­ n i s ł a w Wierzbicki Pokazane rzeźby r e o r e z e n t o w a ł y n ó z i o m dosvć wy­ soki i w y r ó w n a n y . L OF T H E P O L I S H K R T A C A D E M Y OF SCIENCES ARTICLES w e l l k n o w n places of pilgrimage. O w i n g to the long ex­ istence of these centres, the m u t u a l influences exerted on each other by the painters w o r k i n g there, as well as the fact that the vocation of painter and k i n d of work­ manship is often passed on f r o m father to son, each of these centres has its own characteristic „style" of pain­ ting. (2) Paintings mostly done by artists i n small towns, bearing the character of a craft to some extent. (3) Pain­ tings done by self-taught artists i n villages or small towns, w h i c h can be distinguished by their n r i m i t i v i s m and naivete of form. This article is about paintings of the first kind, which are most numerous i n Poland and therefore provide the most material for research. The authoress took Często­ chowa as the basic subject of her investigations. This is � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1e69cfb057bba8b504a01c036ef62974.pdf 6a089f29d75d3e3371007e03cfd36b2c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4940 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Subject The topic of the resource kronika Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4579 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4; s.227-230 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A za okres IV - IX. 1966 Konferencje, zjazdy 14 m a j a o d b y ł a się w W a r s z a w i e narada p o ś w i ę c o n a s z t u c e l u d o w e j i folklorowi Mazowsza, Kurpiów i Podlasia, zorganizowana przez Wydz. K u l t . P W R N . Uczestniczyli w niej n a u k o w c y , przedstawiciele Cepelii i t e r e n o w y c h w ł a d z k u l t u ­ ralnych. Radzono n a d p r o b l e m a m i inwentaryzacji i konserwacji zabyt­ ków a r c h i t e k t u r y d r e w n i a n e j ( s p r a ­ wa skansenów), p o t r z e b ą u t w o r z e n i a w terenie e t n o g r a f i c z n y c h punktów m u z e a l n y c h ( w Pułtusku, S i e r p c u i Węgrowie), m e t o d a m i o p i e k i jaką należy o t o c z y ć t w ó r c ó w l u d o w y c h . Zwrócono u w a g ę C e p e l i i n a k o n i e c z ­ ność p o p r a w y i z a o p a t r z e n i a w s u ­ rowce pracujących d l a n i e j t w ó r ­ ców l u d o w y c h o r a z u a k t y w n i e n i e podległych C e p e l i i z e s p o ł ó w r e g i o ­ nalnych. D y s k u t o w a n o p r o j e k t y roz­ woju dorocznych imprez regional­ nych. * W L u b l i n i e obradował w czerw­ cu Z j a z d M i ę d z y w o j e w ó d z k i e g o K l u ­ b u P i s a r z y L u d o w y c h , zrzeszającego p o n a d 100 t w ó r c ó w z całego k r a j u . Z e b r a n i wysłuchali r e f e r a t ó w d o t y ­ czących z n a c z e n i a ludowej twór­ czości p i s a r s k i e j d l a k u l t u r y n a r o ­ d o w e j (St. C z e r n i k a ) o r a z j e j m i e j s c a w l i t e r a t u r z e współczesnej ( d r R. R o s i a k a ) . O d b y ł się w i e c z ó r a u t o r s k i uczestników o r a z ogłoszenie w y n i ­ k ó w k o n k u r s u n a poezję l u d o w ą , n a k t ó r y w p ł y n ę ł o 65 p r a c . P i e r w s z y m i n a g r o d a m i wyróżniono u t w o r y H a n ­ n y N o w o b i l s k i e j z Białki Tatrzań­ skiej (woj.' k r a k o w s k i e ) oraz Jana Pocka z K a l e n i a (woj. lubelskie). Z okazji zjazdu o t w a r t o n a Z a m k u w Lublinie dwie wystawy: dorobku pisarstwa ludowego oraz malarzy „prymitywów". kulturalno-oświatowej organizacji społeczno-kulturalnych) w y g ł o s i ł d y r . dep.,, m g r Cz. K a ł u ż n y . Wszyscy u c z e s t n i c y sesji o t r z y m a l i p o w i e l o n e t e k s t y referatów. O r g a n i z a t o r z y p l a ­ nują też ogłoszenie m a t e r i a ł ó w sesyjnych drukiem. Zorganizowano w czasie sesji objazd terenowy muzeów regional­ n y c h oraz ośrodków etnograficznych K o c i e w i a , Powiśla i K a s z u b , odbyły się w y s t ę p y z e s p o ł ó w r e g i o n a l n y c h z K w i d z y n i e i K o ś c i e r z y n y . Szcze­ gólnie interesujące d l a uczestników o b j a z d u było poznanie zbiorów k u l ­ tury materialnej i sztuki ludowej, zgromadzonych przez miejscowe społeczeństwo w S t a r o g a r d z i e , S z t u ­ mie oraz Kartuzach (Muzeum K a ­ szubskie). Działalność muzeów W Łowiczu n a zapleczu g m a c h u M u z e u m p o w s t a j e skansen łowicki. Przeniesiono już dwie chałupy z końca X V I I I i początku X I X w . * W K a t o w i c a c h n a obszarze 20- h e k t a r o w e g o t e r e n u wchodzącego w skład P a r k u K u l t u r y p o w s t a j e s k a n ­ sen, n a j w i ę k s z y w k r a j u . N a p o d ­ s t a w i e badań t e r e n o w y c h wytypo­ wano i wykonano inwentaryzację 80 z a b y t k ó w a r c h i t e k t u r y l u d o w e j , k t ó r e znajdą się w s k a n s e n i e . - » W B i e r k o w i c a c h p o d Opolem roz­ poczęto budowę skansenowskiego Muzeum Wsi Opolskiej. Zaplano­ w a n o , że d o 1970 r . w muzeum z n a j d o w a ć się b ę d z i e 60 o b i e k t ó w . Przeniesiono już 15 z a b y t k o w y c h b u d y n k ó w , które p o d d a w a n e są k o n ­ serwacji i montowane. * W Gdańsku o d b y ł a się w d n i a c h 26—28 w r z e ś n i a „Sesja p o p u l a r n o - n a u k o w a dotycząca F o l k l o r u i S z t u ­ ki Ludowej Pomorza Gdańskiego". Organizatorami jej b y l i : Wydz. K u l t . PWRN, Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, muzea woj. gdańskiego i i n n i . Uczestniczyli w sesji p r z e d ­ stawiciele instytucji naukowych, m u z e ó w , t e r e n o w i działacze k u l t u r y i p r z e d s t a w i c i e l e stowarzyszeń r e ­ gionalnych. Referaty podstawowe wygłosili: doc. d r J . Ligęza (Folklor j a k o c z y n n i k w z b o g a c a j ą c y kulturę narodową) oraz prof, d r M . Z n a m i e rowska-Prüft'erowa ( P o t r z e b y i moż­ l i w o ś c i w z a k r e s i e badań f o l k l o r y ­ stycznych na Pomorzu Gdańskim w o p a r c i u o placówki muzealne). Pięć referatów r e g i o n a l n y c h d o t y ­ c z y ł o poszczególnych d z i e d z i n fol­ kloru ludowego Pomorza. Referat końcowy (Popularyzacja folkloru i sztuki ludowej w działalności W Toruniu, na terenie przylega­ jącym d o M u z e u m Etnograficznego, o r g a n i z u j e się P a r k E t n o g r a f i c z n y , w k t ó r y m znajdą się z a g r o d y c h ł o p ­ skie z K u j a w , Pałuk i Kaszub. U r z ą d z e n i e i c h w n ę t r z , ilustrujące kulturę l u d o w ą t y c h r e g i o n ó w n a p r z e ł o m i e X I X i X X w . , uzupełni ekspozycję muzealną. P r z e n o s i się też n a t e r e n P a r k u w i e l k i s p i c h r z k u j a w s k i (dworski), w którym znaj­ dą p o m i e s z c z e n i e w y s t a w y c z a s o w e . W o r g a n i z a c j i P a r k u w i e l k i e zasługi położyło istniejące o d r o k u Towa­ r z y s t w o Przyjaciół M u z e u m E t n o ­ graficznego. W Ustce powstało, j a k o filia Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku, skansenowskie muzeum rybackie. Ekspozycja jego i l u s t r u j e w a r u n k i życia i p r a c y r y b a k ó w . * W Rawie Mazowieckiej, w gma­ chu dawnego k o l e g i u m jezuickiego, otwarto M u z e u m Regionalne Z i e m i Rawskiej. Zgromadzono przede wszystkim zabytki sztuki i kultury materialnej l u d o w e j , , j a k rzeźby, s t r o j e , m e b l e i sprzęty g o s p o d a r s k i e . * Koło Miłośników Ciechanowca z o r g a n i z o w a ł o w s w y m mieście M u ­ z e u m R o l n i c z e , dysponujące p o n a d 700 e k s p o n a t a m i . * W Zwierzyńcu, p o w . Zamość, o r g a n i z u j e się M u z e u m Regionalne Roztocza. Z g r o m a d z o n o już wiele eksponatów, n i . i n . z z a k r e s u rzeźby ludowej. * M u z e u m Z i e m i Pasymskiej po­ w s t a j e z i n i c j a t y w y społecznej w Pasymiu. W lokalu miejscowej mle­ c z a r n i z g r o m a d z o n o już w i e l e z a ­ bytków k u l t u r y l u d o w e j , głównie mebli, sprzętów gospodarskich i tkanin. * I n i c j a t y w a t w o r z e n i a Izb Regio­ n a l n y c h i I z b P a m i ą t e k r o z w i j a się n a d a l ( p o r . k r o n i k a n r 2/66). W o m a ­ w i a n y m półroczu u t w o r z o n o nowe izby: w Boguszowie, pow. Wał­ b r z y c h ( m a o n a być z a l ą ż k i e m p r z y ­ szłego M u z e u m Z i e m i W a ł b r z y s k i e j ) . Na terenie w o j . olsztyńskiego u t w o r z o n o t r z y leśne i z b y r e g i o n a l ­ n e : w Jaśkowie koło W i a r t l a , Spy­ c h o w i e i w leśniczówce N i d a . W i e j ­ s k i e i z b y r e g i o n a l n e powstały w Parlezie Wielkiej, pow. Morąg, i Wrzesinie, pow. Olsztyn. W K r a k o w s k i e m i z b y powstały w Dobrej, pow. Limanowa i w Si­ dzinie, p o w . N o w y T a r g . W P c i m i u w Szkole Podstawowej i m . M . Radockiego powstał szkolny „kącik pamiątek r e g i o n a l n y c h " . Szkolną izbę pamiątek o t w a r t o też w Liceum Ogólnokształcącym w Tyszowcach, p o w . Tomaszów L u ­ belski. K l a s z t o r cystersów w S z c z y r z y c u , p o w . L i m a n o w a , z o r g a n i z o w a ł stałą ekspozycję muzealną z b i o r ó w w ł a s ­ n y c h w salach d a w n e j b u r s y klasz­ t o r n e j . Szczególnie interesująca j e s t k o l e k c j a z a b y t k o w e j rzeźby l u d o w e j , gromadząca kilkadziesiąt eksponatów z terenu p o w . L i m a n o w a oraz k o ­ l e k c j a r z e ź b J . J a n a s a z Dębna Podhalańskiego. 227 �Konkursy, folkloru wystawy, dni i festiwale Wystawę p.n. „Kultura l u d o w a P o d h a l a " zorganizowało Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warsza­ w i e o r a z M i n i s t . K u l t . i Szt. n a barce pływającej Notecią, Wartą i Odrą o d m a j a d o września. P o k a ­ z a n o o k . 150 eksponatów z d z i e d z i n y snycerki, m e b l a r s t w a , s t r o j u , narzę­ dzi gospodarskich, c e r a m i k i , m a l a r ­ s t w a i rzeźby. B a r k a z a t r z y m y w a ł a się w w i ę k s z y c h o s i e d l a c h i m i a ­ stach. W s i e r p n i u b a r k a zawinęła n a 10 d n i d o F r a n k f u r t u n a d Odrą, gdzie wystawa była centralnym p u n k t e m uroczystości k u czci M i l l e ­ n i u m Państwa Polskiego. Wystawę n a b a r c e z w i e d z i ł o w t y m sezonie p o n a d 30 tysięcy osób. * O d 2 d o 16 m a j a o t w a r t a b y ł a < w Szczecinie, w s a l a c h W D K n a Z a m k u , w y s t a w a m a l a r s t w a n a szkle H. Roj-Ciaptakowej z Zakopanego. D n i f o l k l o r u pałuckiego zorga­ nizowali w d r u g i e j połowie m a j a Wydz. K u l t . P W R N w Bydgoszczy i P P R N w Żninie, P D K i M u z e u m R e g i o n a l n i e w Żninie. Z t e j o k a z j i odbył się z j a z d t w ó r c ó w l u d o w y c h , urządzony w d n i u o t w a r c i a w y s t a w y s z t u k i l u d o w e j Pałuk. P o k a z a n o n a w y s t a w i e przede w s z y s t k i m ekspo­ n a t y współczesne. Reprezentowane b y ł y : rzeźba w d r e w n i e , p t a s z k a r stwo, p i e m i k a r s t w o oraz h a f c i a r s t w o . wystawa „Tkanina-haft-koronka" reprezentująca pracę u c z e n n i c T e c h ­ n i k u m Tkactwa Artystycznego i Za­ sadniczej Szkoły Zawodowej im. Heleny Modrzejewskiej w Zako­ panem. W y s t a w a pokazywała d o r o ­ b e k o s t a t n i c h 20 l a t p r a c y szkoły. Wychowując przede wszystkim d z i e w c z ę t a góralskie, z a t r u d n i o n e p o skończeniu szkoły g ł ó w n i e w Z a k o ­ piańskich W a r s z t a t a c h W z o r c o w y c h , szkoła dąży d o p o w i ą z a n i a a r t y s t y c z ­ n e g o rękodzieła w s p ó ł c z e s n e g o z b a ­ zą s u r o w c o w ą i t r a d y c j a m i a r t y ­ stycznymi regionu. * Wystawę sztuki ludowej pow. lubaczowskiego zogranizował w m a j u w Lubaczowie Wydz. K u l t . W E N . P o k a z a n o rzeźbę, m a l a r s t w o , tkaninę i haft. * Doroczny konkurs malowania c h a t w Z a l i p i u o d b y ł się 30 m a j a . Jednocześnie z o r g a n i z o w a n o o d d z i e l ­ n y k o n k u r s d l a dzieci w miejsco­ w e j szkole i przedszkolu. Ogółem uczestniczyło w k o n k u r s i e 32 m a ­ larki i 2 malarzy ludowych. * W m a j u o t w a r t a b y ł a w Często­ c h o w i e „ W y s t a w a twórczości l u d o ­ w e j , a m a t o r s k i e j i rękodzielniczej", z o r g a n i z o w a n a p r z e z oddział C e p e l i a z K a t o w i c . P o k a z a n o snycerkę w drewnie, tkactwo i koronki, kowal­ s t w o a r t y s t y c z n e , biżuterię cieszyń­ ską F. H o r a k a , r z e ź b y w d r e w n i e . * * Wystawę sztuki ludowej pow. o l k u s k i e g o urządzono w s a l i T e c h n i ­ k u m Ekonomicznego w Olkuszu, w czerwcu, z okazji obchodów D n i ziemi olkuskiej. Organizowali w y ­ stawę Muzeum Etnograficzne w Krakowie i Wydz. Kult. PPRN. Pokazano eksponaty zabytkowe i współczesne z z a k r e s u m e b l a r s t w a , z d o b n i c t w a wnętrza, s t r o j u , t k a n i n y , ceramikę, plastykę o b r z ę d o w ą (pięk­ ne l a l k i j a s e ł k o w e ) , rzeźbę i m a ­ larstwo. * W czasie d n i K r a k o w a o b c h o d z o ­ n y c h corocznie w c z e r w c u Cepelia zorganizowała n a R y n k u M a r i a c k i m wielki kiermasz wyrobów ludowych. W czasie k i e r m a s z u urządzono p o ­ kazy w y k o n y w a n i a m a l o w a n e k z a l i piańskich, h a f t u i k o r o n k a r s t w a . * Wystawę sztuki l u d o w e j z okolic Strzyżowa z o r g a n i z o w a n o w S t r z y ­ ż o w i e w czasie c z e r w c o w y c h o b c h o ­ dów „Dni z i e m i strzyżewskiej". W y ­ s t a w i o n e e k s p o n a t y pochodziły ze z b i o r ó w p r y w a t n y c h Z . Leśniaka. Pokazano w y r o b y z drewna, cera­ mikę, t k a n i n y , r z e ź b y * w W m a j u i c z e r w c u c z y n n a była pałacyku T P S P w Warszawie 228 D n i Sieradza, szczególnie uro­ czyste w związku z obchodami m i l e n i j n y m i , o d b y ł y się o d 28 m a j a do 5 c z e r w c a . Z o r g a n i z o w a n o m . i n . wystawę sztuki l u d o w e j w miejsco­ w y m muzeum, kiermasz wyrobów l u d o w y c h i występy zespołów f o l ­ klorystycznych. * W czasie t r w a n i a D n i Ł o w i c z a — 4 1 5 czerwca, otwarto w M u z e u m retrospektywną w y s t a w ę p r a c K a t a ­ r z y n y Guzek i Z o f i i Wiechno obcho­ dzących 65-lecie i 40-lecie twórczości artystycznej. Pokazano w y c i n a n k i , tkaniny i hafty. Obie twórczynie otrzymały n a g r o d y M i n i s t r a K u l t u r y i S z t u k i . Z o k a z j i „ D n i " urządzono kiermasz wyrobów ludowych, kon­ k u r s n a przyśpiewki łowickie, k o ­ r o w ó d r e g i o n a l n y , o d b y ł y się w y ­ stępy z e s p o ł ó w pieśni i tańca — miejscowych oraz zaproszonych — k u r p i o w s k i e g o z Łomży i „Podhala". D n i f o l k l o r u z i e m i łódzkiej o b ­ c h o d z o n o o d 15 d o 19 c z e r w c a . O r g a ­ nizatorami byli Wydz. Kult. P W R N , M u z e u m Archeologiczne i Etnogra­ ficzne oraz t e r e n o w e placówki k u l ­ t u r a l n e . Urządzono wystawę współ­ czesnej s z t u k i l u d o w e j p o w . łódz­ k i e g o , poprzedzoną k o n k u r s e m n a którym p i e r w s z y m i n a g r o d a m i w y ­ różniono: Walentynę Stożkową z K u ­ r o w i c za w y c i n a n k i , K a t a r z y n ę Zię­ t e k z C z a r n o c i n a za strój, Marię Białowąs z Tychowa za wózek dyngusowy, H e n r y k a Wlazło z Ty­ c h o w a za k o w a l s t w o . W zorganizo­ w a n y m w dniu otwarcia wystawy Z j e ź d z i e t w ó r c ó w l u d o w y c h wzięło udział 45 osób. P o n a d 50 zespołów regionalnych i kapel ludowych wzięło udział w 20 imprezach. W M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m wygło­ szono s z e r e g o d c z y t ó w poświęconych sztuce l u d o w e j i f o l k l o r o w i , w k i ­ nach wyświetlano f i l m y etnograficz­ n e . N a zakończenie D n i odbył się korowód zespołów głównymi ulica­ m i m i a s t a o r a z k i e r m a s z z udziałem twórców ludowych. * Centralne uroczystości „Mazo­ w i e c k i e j W i o s n y K u l t u r a l n e j " od­ b y ł y się w P ł o c k u w d n i a c h 23—26 czerwca. Organizatorami Wiosny byli Wydz. K u l t . P W R N i PPRN w o j . warszawskiego. Imprezę przy­ g o t o w y w a n o n a terenie wojewódz­ t w a w ciągu całego r o k u . P o p r z e ­ d z i ł y ją p o w i a t o w e s e j m i k i k u l t u ­ r a l n e i e l i m i n a c j e zespołów arty­ stycznych l u d o w y c h i amatorskich (działa i c h p o n a d 150), z których najlepsze wystąpiły n a estradach płockich. Z z e s p o ł ó w f o l k l o r y s t y c z ­ n y c h w y r ó ż n i ł y się „ K a d z i d ł o " — zespół spółdzielni K u r p i a n k a , San­ n i k i — z Sannik i Opocznianka — z Opoczna. Z o r g a n i z o w a n o też w y s t a w ę „Ma­ zowiecka Wiosna Kulturalna", w salach P r e z y d i u m P R N . Pokazano w y c i n a n k i czołowych w y c i n a n k a r e k o b u p u s z c z k u r p i o w s k i c h , pająki, b u k i e t y sztucznych kwiatów, palmy w i e l k a n o c n e i w y c i n a n k i , a także p l e c i o n k i ze słomy i k o r z e n i , rzeźbę w d r e w n i e , tkaninę, strój i c e r a m i ­ k ę . P o z i o m e k s p o n a t ó w b y ł n a ogół b. dobry. Z wyjątkiem t k a n i n i stro­ j u e k s p o n o w a n o w y r o b y współczes­ ne, lub rekonstrukcje wykonane przez twórczynie ludowe (wózek dyngusowy, gaik). Komisarzem wy­ s t a w y był A n t o n i Sledziewski, pro­ j e k t i r e a l i z a c j ę plastyczną o p r a c o ­ wali Janina i Wiktor Stankiewiczowie. Katalog wystawy „Mazowiecka W i o s n a K u l t u r a l n a " , W a r s z a w a I960, s. 14, i l . 9, z a w i e r a a r t y k u ł A . Sled z i e w s k i e g o , w p r o w a d z a j ą c y d o te­ m a t u w y s t a w y oraz fotografie typo­ w y c h eksponatów. * Wystawa haftu i stroju kujaw­ s k i e g o c z y n n a b y ł a w S z k o l e Pod­ stawowej w Sławsku W i e l k i m w m a j u i czerwcu. Organizowała w y ­ stawę n a u c z y c i e l k a M . Patykówna pod n a d z o r e m M u z . Etnograficznego w Toruniu. Eksponaty wykonane zostały p r z e z o k . 40 uczestniczek zimowego k u r s u u n i w e r s y t e t u pow­ szechnego, n a k t ó r y m prowadzono m . i n . (naukę t r a d y c y j n e g o kujaw­ skiego h a f t u i k r o j u . * W l o k a l u k l u b u „ R u c h u " w Ja­ worzynce odbyła się w czerwcu, * �¡sorganizowana p r z e z k l u b , w y s t a ­ wa k o r o n e k cieszyńskich, w y k o n a ­ nych p r z e z c z ł o n k i n i e istniejącego przy k l u b i e 3 0 - o s o b o w e g o zespołu haftu l u d o w e g o . * W y s t a w ę współczesnej twórczości ludowej O p o l s z c z y z n y z o r g a n i z o w a ł o w czerwcu M u z e u m Opolskie p r z y współudziale M i n i s t . K u l t . i Szt. Pokazano k r a s z o n k i , pająki, k w i a t y sztuczne, h a f t y , r e k o n s t r u k c j e s t r o ­ ju, s z m a c i a k i o r a z r z e ź b ę i m a l a r ­ stwo o c h a r a k t e r z e twórczości a m a ­ torskiej. W y s t a w a m a być e k s p o n o ­ wana także w Czechosłowacji. * Z o k a z j i M i l l e n i u m chrześcijań­ stwa w P o l s c e urządzono w w i e l u diecezjach w y s t a w y s z t u k i religij­ nej, mające działy sztuki ludo­ wej. W y s t a w a t a k a o t w a r t a była w czerwcu w L u b l i n i e w b u d y n k u p r z y k a t e d r a l n y m . Pokazano rzeźby w d r e w n i e , ceramikę z Urzędowa, krzyże k o w a l s k i e . Podobna wystawa, zorganizowana przez P A X i V e r i t a s c z y n n a b y ł a w c z e r w c u i l i p c u w Częstochowie w jednym z pawilonów wystawo­ wych przy I I I A l e i . Wśród ekspona­ tów s z t u k i l u d o w e j z w r a c a ł a u w a g ę rzeźba w d r z e w i e , z a r ó w n o z a b y t ­ k o w a (ze z b i o r ó w p r y w a t n y c h T . Se­ weryna i J . W i k t o r a ) , j a k współ­ czesna, o r a z m a l a r s t w o n a s z k l e . * Z okazji obchodzonych w czerw­ cu D n i F o l k l o r u W i e l k o p o l s k i M u ­ zeum Z i e m i Szamotulskiej w Szamo­ tułach o p r a c o w a ł o w y s t a w y : „Lu­ d o w y h a f t s z a m o t u l s k i " , którą e k s p o ­ nowano w w i t r y n a c h sklepowych na r y n k u w e W r o n k a c h , „Relikty b u d o w n i c t w a ludowego z i e m i szamo­ tulskiej w fotografii" w klubie „Ad A c t a " w Szamotułach o r a z w y s t a w ę „Wielkopolskie m a l a r s t w o i rzeźba l u d o w a " ze z b i o r ó w M u z e u m N a r o ­ d o w e g o w P o z n a n i u , którą p o k a z a n o w sali w y s t a w czasowych M u z e u m w Szamotułach. * robów z 'drewna, iplecionek, zaba­ wek, kowalstwa oraz przegląd współczesnej r z e ź b y l u d o w e j . R e ­ p r e z e n t o w a n e są ma w y s t a w i e r e g i o ­ n y K u j a w , Pałuki, K a s z u b y , W a r ­ mia, K u r p i e i Podlasie północne. W dniu Otwarcia wystawy przeka­ zano z w i e d z a j ą c y m p i e r w s z y b u d y ­ nek s k a n s e n u : mały spichlerzyk kujawski. * Wystawa kurpiowskiej rzeźby l u d o w e j o t w a r t a była w lecie n a terenie muzeum skansenowskiego w Nowogrodzie. * W klubie M P i K w Lublinie o t w a r t a była w l i p c u i s i e r p n i u w y ­ s t a w a m a l o w a n e k zalipiańskich ( p n . „Kwiaty Zalipianek"), zorganizowa­ na staraniem lubelskiego BWA, MPiK, przy udziale Wydz. Kult. P W R N . Pokazano prace Felicji C u r y ł o w e j , M . W o j t y t o , F. K o s i e n i a k i L. Kosieniak-Rycerzowej. Ekspo­ n a t y pochodziły ze z b i o r ó w m u z e ó w etnograficznych w Warszawie i K r a ­ kowie oraz z kolekcji prywatnej. J . Stelmaszczyka. * W Wejherowie, w salach p o w . D o m u K u l t u r y , o t w a r t o 30 l i p c a wystawę prac twórców ludowych powiatu wejherowskiego. Organiza­ torami jej b y l i : Wydz. K u l t . P R N oraz Zrzeszenie Pomorsko-Kaszubs k i e . Z g r o m a d z o n o p o n a d 130 p r a c 23 autorów. N a j l i c z n i e j reprezento­ wane były h a f t y ikaszubkie, p l e ­ c i o n k i o r a z rzeźba w d r e w n i e (o c h a r a k t e r z e twórczości a m a t o r s k i e j ) . W e wrześniu w y s t a w ę p r z e n i e s i o n o do M D K w R u m i , a następnie d o R e d y . W czasie t r w a n i a w y s t a w y zorganizowano w Wejherowie na­ radę t w ó r c ó w l u d o w y c h z p r z e d ­ stawicielami władz k u l t u r y i h a n d l u . D y s k u t o w a n o n a niej głównie za­ gadnienia organizacji zbytu w y r o ­ bów ludowych i opieki n a d ich w y ­ twórcami. d e l e chałup, sprzęty i drewniane, hafty, stroje. * W y s t a w a „Sztuka l u d o w a n a G ó r ­ n y m Śląsku" o t w a r t a była w s i e r p ­ n i u w salach B W A w Katowicach. Organiza to r a m i w y s t a w y b y l i : Wydz. K u l t . W E N , M u z e u m Górnośląskie w Bytomiu i B W A w Katowicach. P o k a z a n o o k . 180 eksponatów z z a ­ kresu haftu i tkactwa, kowalstwa i j u b i l e r s t w a , z d o b i o n y c h snycerką przedmiotów d r e w n i a n y c h (naczy­ n i a , f o r m y n a masło i p i e r n i k i , n a ­ rzędzia t k a c k i e ) , p l a s t y k i o b r z ę d o ­ w e j (maski), i n s t r u m e n t y muzyczne, m a l a r s t w o n a płótnie i n a s z k l e o r a z rzeźbę w d r z e w i e (tradycyjną i współczesną). E k s p o n a t y pocho­ dziły ze z b i o r ó w M u z e u m G ó r n o ­ śląskiego. K o m i s a r z e m w y s t a w y był St. T e j w a n , scenariusz i k a t a l o g opracował E. Jaworski. Katalog „Sztuka l u d o w a n a G ó r n y m Śląsku", K a t o w i c e 1966,, s. 28 n l b , i l . 1 1 , a r t y ­ kuł w s t ę p n y w p r o w a d z a j ą c y w z a ­ gadnienie śląskiej s z t u k i ludowej o r a z spis eksponatów. * W y s t a w ę rzeźby l u d o w e j Kie­ lecczyzny, przygotowaną przez M u ­ z e u m Świętokrzyskie w Kielcach, eksponowało w s i e r p n i u M u z e u m ziemi n y s k i e j w Nysie. Pokazano kilkadziesiąt rzeźb, p r z e d e wszyst­ k i m współczesnych: L . K u d ł y , A . i H . Z e g a d ł ó w , J . Piłata, M . G r y g l a . W sali P D K w Kościerzynie o t w a r t a była w s i e r p n i u i wrześniu wystawa współczesnej twórczości l u d o w e j Kaszub á Kociewia, zorga­ n i z o w a n a przez pracowników P D K . P o k a z a n o o k o ł o 400 eksponatów, r e ­ prezentujących t k a c t w o ( s z m a c i a k i ) , p l e c i o n k a r s t w o (bogaty zestaw p l e ­ cionek z Wdzydz), garncarstwo, haft i rzeźbę w d r e w n i e . W wystawie uczestniczyli wszyscy wybitniejsi współcześni t w ó r c y l u d o w i z t y c h regionów. * * W salach w y s t a w o w y c h Domu Chłopa w W a r s z a w i e c z y n n a b y ł a w c z e r w c u w y s t a w a rzeźbiarzy l u ­ dowych z Zawidza. B y ł a t o już druga w t y m roku wystawa zawidzkich twórców zorganizowana w W a r s z a w i e przez spółdzielnię „ G r o ­ m a d a " ( p o r . k r o n i k a n r 2/66). P o k a ­ zano n a j n o w s z e prace K r a j e w s k i c h , Wierzchowskiego i Wierzbickiego; większość rzeźb zakupiła C e p e l i a . W l i p c u o t w a r t a była w P u c k u , w sali P r e z y d i u m P P R N wystawa Sztuki ludowej Kaszub, zorganizo­ w a n a przez W D K i Wydz. Kult. PRN, z okazji D n i Morza. Pokazano p o n a d 130 p r a c , p r z e d e w s z y s t k i m hafty kaszubskie, wyodrębniając t w ó r c z o ś ć h a f c i a r e k poszczególnych ośrodków: Żukowa, W d z y d z , P u c k a . Z n a l a z ł y się n a w y s t a w i e t a k ż e t k a ­ niny, ceramika, plecionki z korzeni i ze słomy, w y r o b y z r o g u o r a z i n ­ strumenty muzyczne. * * 5 l i p c a o t w a r t a została w M u ­ zeum Etnograficznym w Toruniu w y s t a w a „Sfetuka l u d o w a i rzemiosło Polski północnej", zorganizowana w r a m a c h obchodów m i l l e n i j n y c h . Wystawa obejmuje zabytkową i współczesną twórczość ludową z t e r e n ó w w o j . b y d g o s k i e g o i sąsied­ n i c h : pokazano bogate kolekcje t k a ­ n i n i strojów, c e r a m i k i , m e b l i i w y ­ W Suchej c z y n n a była w s i e r p ­ n i u w y s t a w a „Ziemia suska wczo­ r a j i dziś" zorganizowana w r a m a c h ogólnopolskiego konkursu krajo­ z n a w c z e g o p . n . „ P r z e z dziesięć w i e ­ ków". Krajoznawcom pomogli Wydz. K u l t . PRN, P T T K i inne instytucje. W y s t a w a ilustrowała historię S u c h e j , M a k o w a i J o r d a n o w a o r a z sztukę ludową i c h okolic. Pokazano m o - narzędzia O b c h o d y D n i F o l k l o r u urządzone przez Wydz. K u l t . R a d N a r o d o w y c h WDK i stowarzyszenia regionalne w t y m r o k u już p o r a z d r u g i ( w s i e r p n i u i w r z e ś n i u ) w y r a ź n i e się rozwijają. W różnych regionach, p r z e d e w s z y s t k i m w P o l s c e połud­ n i o w e j , w Kielecczyźnie i n a Po­ morzu Gdańskim zorganizowano l i c z n e i m p r e z y mające n a c e l u oży­ wienie i spopularyzowanie sztuki l u d o w e j i f o l k l o r u , zarówno wśród ludności m i e j s c o w e j , j a k turystów, także z a g r a n i c z n y c h . O d b y ł y się r o z ­ m a i t e w y s t ę p y i k o n k u r s y zespołów pieśni i tańca, k a p e l ludowych, amatorskie przedstawienia teatralne ilustrujące t r a d y c y j n e obrzędy, j a r ­ m a r k i i kiermasze wyrobów ludo­ w y c h , spotkania z twórcami i w y ­ s t a w y s z t u k i l u d o w e j . Poniżej w y ­ m i e n i a m y ciekawsze imprezy. * Dni 11.IX.) Świętokrzyskie (28. V I I I . — n a Świętej K a t a r z y n i e , w 229 �Bodzentynie i Kielcach. Zorganizo­ wano wielki jarmark (Bodzentyn) n a k t ó r y m o b o k straganów stanęły w a r s z t a t y g a r n c a r z y (S. S o w i ń s k i e ­ go, A . Głuszka z Chałupek), r z e ź ­ b i a r z a (A. Zegadły z K r z y ż k i ) , oraz tkaczek z Bodzentyna i plecionkarzy. W K i e l c a c h urządzono p o ­ konkursową wystawę kowalstwa, m a l a r s t w a i rzeźby l u d o w e j w s a l i W D K . O r g a n i z o w a l i ją: W y d z . K u l t . P W R N w K i e l c a c h , Izba Rzemieśl­ nicza oraz W D K . E k s p o n a t y cecho­ w a ł w y r ó w n a n y i d o b r y n a ogół poziom. Uczestniczyli w wystawie t w ó r c y z n a n i już z wcześniejszych i m p r e z tego r o d z a j u . * D n i Opoczyńskie ( 2 1 . V I I I . - 1 1 . I X . ) w Opocznie. Urządzono k o n k u r s g a ­ wędziarzy, k a p e l i ś p i e w a k ó w o r a z wystawę sztuki l u d o w e j w salach l i c e u m ogólnokształcącego. Pokaza­ no stroje i t k a c t w o , w y c i n a n k i , p a ­ jąki, k w i a t y s z t u c z n e , p i s a n k i i p l e ­ cionki. * D n i f o l k l o r u Pogórza w Bieczu (3—4.IX.). O d b y ł y się w y s t ę p y z e ­ społów r e g i o n a l n y c h z R z e s z o w s k i e ­ go o r a z w i e l k i , d w u d n i o w y k i e r ­ masz w y r o b ó w l u d o w y c h i p a m i ą t ­ karskich. * Dzień Z a l i p i a ( 4 . I X . ) w Z a l i p i u . Z w i e d z a n i e m a l o w a n y c h c h a t i obejść gospodarskich i kiermasz sztuki l u ­ d o w e j n a k t ó r y m znalazły się m . i n . skrzynie malowane, hafty, w y c i n a n ­ ki,, w y d m u s z k i , b u k i e t y , pająki. i * Jesień Tatrzańska ( 4 - 1 1 . I X . ) . W Z a k o p a n e m odbył się m . i n . f e s t i w a l zespołów r e g i o n a l n y c h z i e m gór­ s k i c h . Uczestniczyło w n i m 12 z e ­ społów s p o d T a t r , B i e s z c z a d i B e s ­ kidów. P i e r w s z e n a g r o d y p r z y z n a n o Zespołowi im. Klimka Bachledy przy Związku P o d h a l a n z Z a k o p a n e ­ go i zespołowi H a r n a s i e p r z y M i ­ n e r a l n e j Spółdzielni P r a c y z P o r o ­ nina. W sali B W A w Z a k o p a n e m o t w a r t a została w y s t a w a „Region Podhala", zorganizowana przez ZPAP, Zakopiańskie Warsztaty W z o r c o w e , CepeUę i M u z e u m T a ­ trzańskie. Pokazano snycerkę w drewnie, meble, tkaniny, wyroby ze skóry, s t r o j e i współczesne m a ­ l a r s t w o n a szkle. N a O r a w i e o b c h o d z o n o uroczyś­ cie 11'0-lecie m u z e u m s k a n s e n o w s k i e ­ go w Z u b r z y c y G ó r n e j . O d b y ł y się występy zespołów r e g i o n a l n y c h z O r a w y . W Jabłonce o t w a r t a została w sali l i c e u m ogólnokształcącego w y s t a w a „Piękno O r a w y " z o r g a n i ­ z o w a n a przez M u z e u m Tatrzańskie w Z a k o p a n e m ze z b i o r ó w włas­ nych. kresu Pokazano p r z e d m i o t y z za­ s z t u k i i rzemiosła l u d o w e g o . * Gdańskie D n i F o l k l o r u ( 1 1 - 2 9 . I X ) K w i d z y n , Gdańsk, K a r t u z y . W G d a ń ­ s k u urządzono s p o t k a n i e z twórca­ m i l u d o w y m i połączone z o t w a r ­ ciem wystawy sztuki ludowej w o j . gdańskiego, w g m a c h u P r e z . W R N . Na w y s t a w i e pokazano, podobnie j a k na o m a w i a n y c h wyżej w y s t a ­ w a c h sztuki l u d o w e j Pomorza Gdań­ skiego, p r a c e czołowych twórców l u d o w y c h działających n a t y m t e ­ r e n i e . W y r ó ż n i a ł y się p i ę k n e s z m a ciaki z pow. Puck, ptaszki drew­ n i a n e W . P r z y b y l s k i e g o ze S z t u m u , c e r a m i k a J . Kaźmierczaka z K a r t u z i plecionki z Wdzydz. * D n i Zielonej Góry (26.IX.-2.X). W o k r e s i e t y m o d b y ł się w Z i e l o ­ nej Górze I I Międzynarodowy Festi­ w a l z e s p o ł ó w pieśni i tańca. U c z e s t ­ niczyło w n i m 10 z e s p o ł ó w z B u ł ­ g a r i i , Czechosłowacji, F r a n c j i , N R D , R u m u n i i , Węgier, G r u z j i oraz p o l ­ s k i e zespoły „ L a c h y " z z i e m i sądec­ k i e j , dolnośląski „ W r o c ł a w " i Z e ­ spół Pieśni i T a ń c a Z i e m i L u b u ­ skiej. W M u z e u m o t w a r t o z okazji „ D n i " w y s t a w ę p n . „Sztuka l u d o w a Opola". Pokazano na niej t r a d y c y j ­ n e sprzęty, t k a c t w o i h a f t , p r z e d ­ mioty zdobione snycerką, stroje, rzeźbę w drzewie. k a m y s k a r b ó w T y s i ą c l e c i a " . Są to z a b y t k o w e narzędzia i sprzęty gos­ podarskie. Wystawa pokazywana była także n a dożynkach gromadz­ kich w Dankowicach i powiatowych w Oświęcimiu. * W regionalnej izbie muzealnej w Głuchej P u s z c z y k o ł o M o g i l n a urządzono w e w r z e ś n i u , w związku z o b c h o d a m i D n i M o g i l n a , wystawę p n . „ Z i e m i a m o g i l n e ń s k a w Tysiąc­ leciu". W dziale sztuki ludowej p o k a z a n o r z e ź b y w d r z e w i e , ptasz­ k i , h a f t y oraz p i e r n i k i K. Pijanows k i e g o z Mieściska. * W klubie M P i K w Kielcach m i e j s c o w y oddział T P S P zorganizo­ wał w e wrześniu indywidualną w y ­ stawę rzeźb H e n r y k a Zegadły z K r z y ż k i , p o w . K i e l c e . 50 rzeźb w drzewie pokazanych n a wystawie stanowiło interesujący przykład twórczości ś w i a d o m i e nawiązującej d o t r a d c y j n e j r z e ź b y l u d o w e j ii po­ zostającej w W i m a c i e l u d o w y c h po­ dań i baśni. Z a r ó w n o scenariusz w y s t a w y , j e j o p r a w ę plastyczną, j a k k a t a l o g o p r a c o w a ł s a m Zegadło. K a t a l o g — W y s t a w a rzeźb Hen­ r y k a Z e g a d ł y , K i e l c e 1966 г., s. 20 nłb. i l . 22. Z a w i e r a s ł o w o wstępne Z e g a d ł y o s o b i e o r a z spis e k s p o n a ­ tów. * * M u z e u m Regionalne w R a d o m i u urządziło w e wrześniu, z o k a z j i D n i Radomia, wystawę p n . „Kultura l u ­ dowa regionu radomskiego". Poka­ zano e k s p o n a t y p r z e w a ż n i e nowo nabyte. Scenariusz w y s t a w y o p r a ­ c o w a n y został p o d k ą t e m u k a z a n i a w a r s z t a t u p r a c y w i e j s k i c h rzemieśl­ ników, artystów i rolników. C e n t r a l n e D o ż y n k i o d b y ł y się d o ­ rocznym zwyczajem w Warszawie (4.IX.). Z o k a z j i obchodów Tysiąc­ lecia o r g a n i z a t o r z y p o s t a r a l i się o szczególnie m o c n e u w y d a t n i e n i e i c h tradycyjnej części f o l k l o r y s t y c z n e j . Na podstawie literatury etnograficz­ nej starannie opracowano kopie wieńców i strojów dożynkowych, a także choreografię p o c h o d u w którym reprezentowane były g r u p y regionalne ze wszystkich woje­ wództw. W i d o w i s k o folklorystyczne o p r a c o w u j e o d 1952 r . t e n s a m z e ­ spół a r t y s t ó w p l a s t y k ó w , a r e ż y s e ­ ruje J . Mierzejewska. * W Starej W s i , p o w . Oświęcim, w s a l i g i m n a s t y c z n e j szkoły p o d ­ s t a w o w e j n a u c z y c i e l St. S i e c z k a z o r ­ ganizował w e wrześniu w y s t a w ę ze­ b r a n y c h przez siebie i dzieci szkol­ ne eksponatów n a k o n k u r s p n . „Szu­ W e wrześniu o t w a r t a była w Sztokholmie, w salach D o m u K u l ­ t u r y w dzielnicy Haegerstens, w y ­ s t a w a N i k i f o r a . W y s t a w a składała się ze 107 o b r a z ó w , k t ó r e d o końca g r u d n i a p o k a z y w a n e b y ł y w róż­ n y c h m i a s t a c h S z w e c j i . W s t ę p do k a t a l o g u napisał G u n n a i r . H e l l e m i a n . * Z o k a z j i D n i K u l t u r y Rumuń­ skiej w Warszawie o t w a r t a była w y s t a w a rumuńskiej sztuki ludo­ wej. Pokazano d y w a n y z Oltenii i B u k o w i n y , c e r a m i k ę z różnych r e g i o n ó w , s n y c e r k ę w d r e w n i e górali k a r p a c k i c h , s t r o j e l u d o w e i zabaw­ k i dziecięce. * W M u z e u m N a r o d o w y m w War­ s z a w i e z o r g a n i z o w a n a została przy p o m o c y i z i n i c j a t y w y Państwowego M u z e u m Etnograficznego wystawa p n . „Masąual" — Rzeźba ludowa krzyży etiopskich. Na wystawie z g r o m a d z o n o 150 k r z y ż y z d r e w n a i m e t a l u , z e b r a n y c h w ciągu 10 l a t p o s z u k i w a ń p r o w a d z o n y c h przez dr W . K o r a b i e w i c z a . K r z y ż e Ite są uży­ w a n e przez w ę d r o w n y c h mnichów — żebraków i t r a d y c y j n i e w y k o n y w a ­ ne b y ł y p r z e z n i c h s a m y c h l u b przez rzeźbiarzy l u d o w y c h . Kolek­ c j a K o r a b i e w i c z a j e s t największym t e g o r o d z a j u z b i o r e m w s k a l i świa­ towej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/61d24b8a3ea4dcd1785de4b63b58c3a8.pdf ae2d6ba968fa3f55704ca959305989b4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4948 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4587 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.1/ s.62 Language A language of the resource pol. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I za okres X - XII. Konferencje, działalność muzeów W d n i a c h 14—16 października, w r a m a c h obchodów 10-lecia skanse­ n u w Z u b r z y c y G ó r n e j , odbyła się ogólnopolska konferencja konser­ w a t o r s k a i z j a z d społecznych o p i e ­ kunów zabytków. Organizatorami konferencji byli: Ministerstwo K u l ­ t u r y i Sztuki, wojewódzki konser­ w a t o r zabytków i Zarząd Okręgu P T T K w K r a k o w i e . Uczestnicy k o n ­ ferencji obradowali w Zubrzycy Górnej, Chochołowie i L a n c k o r o n i e . T e m a t e m k o n f e r e n c j i były: o r g a n i ­ z a c j a skansenów, r o l a m u z e ó w r e ­ g i o n a l n y c h oraz p r o b l e m y o c h r o n y zabytków drewnianego b u d o w n i c t w a wiejskiego i małomiasteczkowego. W ostatnim dniu obrad, w L a n c k o ­ r o n i e został w y g ł o s z o n y p u b l i c z n y odczyt p n . „Ochrona zabytków b u ­ d o w n i c t w a d r e w n i a n e g o w aspekcie międzynarodowym". * W listopadzie, w M u z e u m B u ­ downictwa Ludowego w Sanoku zorganizowano dwudniowe sympo­ z j u m poświęcone m a l a r s t w u i k o n o ­ w e m u . Profesorowie U J i k r a k o w ­ skiej Akademii Sztuk Pięknych omówili dzieje bizantyjskiego m a ­ l a r s t w a i k o n o w e g o oraz jego r e m i ­ niscencje w p l a s t y c e współczesnej. Pracownia Badania Sztuki Ludowej ISPAN w Krakowie przedstawiła zespół p r a c z m a r ł e j d r M . P r z e ź dzieckiej na temat X V I I I - i X I X -wiecznych ikon ludowych w M u ­ zeum w Sanoku. * 26 l i s t o p a d a otwarto Muzeum Regionalne w N o w y m Targu. Jed­ n y m z d z i a ł ó w m u z e u m j e s t dział etnograficzny, który prezentuje wnętrze chaty n o w o t a r s k i e j . O b o k sprzętów i strojów l u d o w y c h z g r o ­ madzono również stare narzędzia stolarskie, bednarskie i kowalskie. * W Wiśle o t w a r t o M u z e u m Bes­ kidzkie. Zgromadzono p o n a d 500 e k s p o n a t ó w . Są t o z a b y t k i z z a ­ kresu k u l t u r y materialnej i sztuki l u d o w e j . O b o k rzeźb i s t a r y c h g ó r a l ­ skich instrumentów muzycznych, pokazano beskidzkie stroje ludowe i koniakowskie koronki. Warsztat g a r n c a r s k i , narzędzia d o czesania l n u o r a z s t a r e narzędzia rolnicze prezentują dział k u l t u r y m a t e r i a l ­ n e j . O s o b n y m działem j e s t zbiór w y d a w n i c t w i pamiątek po B o g u ­ mile Hoffie. * W r a m a c h i n a u g u r a c j i sezonu k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e g o 1966/67 n a Lubelszczyźnie o t w a r t o 2 3 . X I . M u ­ zeum Regionalne w Kazimierzu. M u z e u m m i e ś c i się w Kamienicy Celejowskiej. Na otwarcie przygo­ t o w a n o ekspozycję s z t u k i l u d o w e j A 1966 P o w i ś l a , n a którą składają się m . i n . w y c i n a n k i Ignacego Dobrzyńskiego, wyroby kowalskie, ceramika z Ba­ ranowa, wyroby plecionkarskie i stroje ludowe. Wystawy, K konkursy 3.X. o t w a r t o w P a ń s t w o w y m M u ­ zeum Etnograficznym wystawę p n . „Polskie stroje l u d o w e " , zorganizo­ waną z o k a z j i K o n g r e s u Kultury P o l s k i e j . Jest t o p i e r w s z a w y s t a w a otwarta w odremontowanej części nowego gmachu muzeum. Poka­ zano o k . 40 o b i e k t ó w zgromadzo­ n y c h w 10 zespołach r e p r e z e n t u j ą ­ c y c h różne r e g i o n y , g ł ó w n i e p o ł u d ­ niowej Polski. Komisarzem wysta­ w y , a u t o r e m scenariusza i k a t a l o g u -składanki b y ł d r K . Pietkiewicz. * W czasie t r w a n i a f e s t i w a l u W a r ­ s z a w s k a Jesień (wrzesień, p a ź d z i e r ­ n i k ) C e n t r a l a H a n d l o w a Przemysłu Muzycznego zorganizowała wystawę p.n. „Polskie i n s t r u m e n t y muzycz­ n e " . W y s t a w a c z y n n a była w g m a ­ chu PWSM. Dział instrumentów l u d o w y c h p r z y g o t o w a ł doc. d r M . S o b i e s k i . P o k a z a n o o k . 50 i n s t r u ­ m e n t ó w l u d o w y c h ze z b i o r ó w m u ­ zealnych, I S P A N oraz p r y w a t n y c h doc. d r M . S o b i e s k i e g o . Katalog w y s t a w y p n . „Polskie i n s t r u m e n t y m u z y c z n e " , s. 72, z a w i e r a m . i n . a r t y ­ kuł M . S o b i e s k i e g o o m a w i a j ą c y r o ­ dzaje p o l s k i c h instrumentów l u d o ­ wych. W październiku, w M u z e u m R e ­ g i o n a l n y m w Łowiczu, o t w a r t a była w y s t a w a s z t u k i i rękodzieła l u d o ­ wego zorganizowana z okazji 15-lecia i s t n i e n i a Spółdzielni „Sztuka Łowicka". Eksponaty zgromadzone na wystawie zostały wykonane przez artystów l u d o w y c h zrzeszo­ n y c h w spółdzielni. P o k a z a n o t k a ­ n i n y odzieżowe, d e k o r a c y j n e , w y ­ c i n a n k i , l a l k i w s t r o j a c h łowickich, p i s a n k i i w y d m u s z k i oraz w y r o b y ceramiczne. * 7.X. w M u z e u m w Rzeszowie o t w a r t o galerię d a w n e j rzeszow­ skiej rzeźby ludowej. Eksponaty n a w y s t a w ę w y b r a n o ze z b i o r ó w muzeum. * W Muzeum L u b e l s k i m na Z a m ­ k u o t w a r t o 16.X. w y s t a w ę l u d o w e ­ go p l e c i o n k a r s t w a . W y s t a w ę zor­ ganizowało m u z e u m p r z y współ­ udziale Wydz. K u l t . Prez. WRN w L u b l i n i e . W y s t a w a zostanie omó­ w i o n a w j e d n y m z najbliższych n u ­ m e r ó w „ P o l . Szt. L u d . " . * 23.XI. otwarto w Powiatowym D o m u K u l t u r y w Sierpcu wystawę l u d o w e j rzeźby s i e r p e c k i e j . K o m i s j a z ramienia M i n . Kultury i Sztuki z a k w a l i f i k o w a ł a n a w y s t a w ę o k . 70 rzeźb; 4 r z e ź b i a r z o m — M . R u s z k o w ­ skiemu, H . Wierzchowskiemu, W. 1 J . K r a j e w s k i m przyznano nagro­ d y pieniężne. N a w y s t a w i e p r e z e n ­ towało swoje r z e ź b y 11 t w ó r c ó w l u d o w y c h regionu sierpeckiego, n a j ­ liczniej r e p r e z e n t o w a n i b y l i czterej n a g r o d z e n i rzeźbiarze. * W listopadzie w M u z e u m w R a ­ c i b o r z u została z o r g a n i z o w a n a w y ­ stawa p n . „Zabytki drewnianego b u d o w n i c t w a ludowego na terenie p o w i a t u raciborskiego". Były to f o ­ togramy obiektów budownictwa drewnianego, pokazano m.in. 3 drewniane XVII-wieczne kościółki, b u d y n k i m i e s z k a l n e , spichrze, szopy. * 3 . X I I . nastąpiło rozstrzygnięcie XXIV konkursu szopek krakow­ skich. N a tegoroczny k o n k u r s zgło­ szono r e k o r d o w ą ilość 106 szopek. J u r y k o n k u r s o w e wprowadziło w t y m r o k u innowację, szopki podzie­ l o n o n a t r z y g r u p y w zależności o d wielkości. W k a t e g o r i i szopek „ d u ­ żych" pierwsze nagrody o t r z y m a l i : Witold Głuch, Zdzisław Dudzik, Wacław Morys, Kazimierz Pietrzyk; w k a t e g o r i i szopek „średnich": S t a ­ nisław Fijał, M i c h a ł Przeworski, Eugenia Szklarska i Franciszek T a r n o w s k i — najstarszy z k r a k o w ­ s k i c h szopkarzy. W g r u p i e szopek „najmniejszych" nie przyznano pierwszej nagrody, drugie nagrody otrzymali: Janusz Kaczorowski i Stanisław M a j c h r z a k . 6 . X I I . w P a ­ łacu S z t u k i o t w a r t o w y s t a w ę s z o ­ pek konkursowych. W t y m roku udostępniono o b e j r z e n i e s z o p e k r ó w ­ nież W a r s z a w i e . W Kordegardzie Łazienkowskiej TPSP zorganizo­ w a ł o w d n i a c h 2 5 . X I I — 10.1.67 w y ­ s t a w ę 29 najpiękniejszych, nagro­ d z o n y c h szopek k r a k o w s k i c h . W y ­ s t a w a cieszyła isię o g r o m n y m p o ­ wodzeniem. * W g r u d n i u nastąpiło r o z s t r z y g ­ nięcie konkursu zorganizowanego przez Cepelię n a pamiątkę r e g i o ­ nalną i artystyczną. Z n a d e s ł a n y c h 2 t y s . w z o r ó w o d r z u c o n o t y l k o 16. Przegląd konkursowych ekspona­ tów zaprezentował w y s o k i poziom naszego p a m i ą t k a r s t w a . R e g i o n b i a ­ łostocki pokazał p i ę k n e w y r o b y z drewna, charakterystyczne dywany d w u o s n o w o w e , zakopiańscy t w ó r c y w y r o b y z d r e w n a , skóry i k o w a l ­ skie. Obok regionów z tradycją p a m i ą t k a r s k ą p o j a w i a j ą się n o w e . Piękną kolekcję przysłali n a k o n ­ k u r s t w ó r c y z D o l n e g o Śląska. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0a13ca2bb9e01ecbe80fcda552e12bdc.pdf ae2d6ba968fa3f55704ca959305989b4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4958 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4597 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2; s.119 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I za okres X - XII. Konferencje, działalność muzeów W d n i a c h 14—16 października, w r a m a c h obchodów 10-lecia skanse­ n u w Z u b r z y c y G ó r n e j , odbyła się ogólnopolska konferencja konser­ w a t o r s k a i z j a z d społecznych o p i e ­ kunów zabytków. Organizatorami konferencji byli: Ministerstwo K u l ­ t u r y i Sztuki, wojewódzki konser­ w a t o r zabytków i Zarząd Okręgu P T T K w K r a k o w i e . Uczestnicy k o n ­ ferencji obradowali w Zubrzycy Górnej, Chochołowie i L a n c k o r o n i e . T e m a t e m k o n f e r e n c j i były: o r g a n i ­ z a c j a skansenów, r o l a m u z e ó w r e ­ g i o n a l n y c h oraz p r o b l e m y o c h r o n y zabytków drewnianego b u d o w n i c t w a wiejskiego i małomiasteczkowego. W ostatnim dniu obrad, w L a n c k o ­ r o n i e został w y g ł o s z o n y p u b l i c z n y odczyt p n . „Ochrona zabytków b u ­ d o w n i c t w a d r e w n i a n e g o w aspekcie międzynarodowym". * W listopadzie, w M u z e u m B u ­ downictwa Ludowego w Sanoku zorganizowano dwudniowe sympo­ z j u m poświęcone m a l a r s t w u i k o n o ­ w e m u . Profesorowie U J i k r a k o w ­ skiej Akademii Sztuk Pięknych omówili dzieje bizantyjskiego m a ­ l a r s t w a i k o n o w e g o oraz jego r e m i ­ niscencje w p l a s t y c e współczesnej. Pracownia Badania Sztuki Ludowej ISPAN w Krakowie przedstawiła zespół p r a c z m a r ł e j d r M . P r z e ź dzieckiej na temat X V I I I - i X I X -wiecznych ikon ludowych w M u ­ zeum w Sanoku. * 26 l i s t o p a d a otwarto Muzeum Regionalne w N o w y m Targu. Jed­ n y m z d z i a ł ó w m u z e u m j e s t dział etnograficzny, który prezentuje wnętrze chaty n o w o t a r s k i e j . O b o k sprzętów i strojów l u d o w y c h z g r o ­ madzono również stare narzędzia stolarskie, bednarskie i kowalskie. * W Wiśle o t w a r t o M u z e u m Bes­ kidzkie. Zgromadzono p o n a d 500 e k s p o n a t ó w . Są t o z a b y t k i z z a ­ kresu k u l t u r y materialnej i sztuki l u d o w e j . O b o k rzeźb i s t a r y c h g ó r a l ­ skich instrumentów muzycznych, pokazano beskidzkie stroje ludowe i koniakowskie koronki. Warsztat g a r n c a r s k i , narzędzia d o czesania l n u o r a z s t a r e narzędzia rolnicze prezentują dział k u l t u r y m a t e r i a l ­ n e j . O s o b n y m działem j e s t zbiór w y d a w n i c t w i pamiątek po B o g u ­ mile Hoffie. * W r a m a c h i n a u g u r a c j i sezonu k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e g o 1966/67 n a Lubelszczyźnie o t w a r t o 2 3 . X I . M u ­ zeum Regionalne w Kazimierzu. M u z e u m m i e ś c i się w Kamienicy Celejowskiej. Na otwarcie przygo­ t o w a n o ekspozycję s z t u k i l u d o w e j A 1966 P o w i ś l a , n a którą składają się m . i n . w y c i n a n k i Ignacego Dobrzyńskiego, wyroby kowalskie, ceramika z Ba­ ranowa, wyroby plecionkarskie i stroje ludowe. Wystawy, K konkursy 3.X. o t w a r t o w P a ń s t w o w y m M u ­ zeum Etnograficznym wystawę p n . „Polskie stroje l u d o w e " , zorganizo­ waną z o k a z j i K o n g r e s u Kultury P o l s k i e j . Jest t o p i e r w s z a w y s t a w a otwarta w odremontowanej części nowego gmachu muzeum. Poka­ zano o k . 40 o b i e k t ó w zgromadzo­ n y c h w 10 zespołach r e p r e z e n t u j ą ­ c y c h różne r e g i o n y , g ł ó w n i e p o ł u d ­ niowej Polski. Komisarzem wysta­ w y , a u t o r e m scenariusza i k a t a l o g u -składanki b y ł d r K . Pietkiewicz. * W czasie t r w a n i a f e s t i w a l u W a r ­ s z a w s k a Jesień (wrzesień, p a ź d z i e r ­ n i k ) C e n t r a l a H a n d l o w a Przemysłu Muzycznego zorganizowała wystawę p.n. „Polskie i n s t r u m e n t y muzycz­ n e " . W y s t a w a c z y n n a była w g m a ­ chu PWSM. Dział instrumentów l u d o w y c h p r z y g o t o w a ł doc. d r M . S o b i e s k i . P o k a z a n o o k . 50 i n s t r u ­ m e n t ó w l u d o w y c h ze z b i o r ó w m u ­ zealnych, I S P A N oraz p r y w a t n y c h doc. d r M . S o b i e s k i e g o . Katalog w y s t a w y p n . „Polskie i n s t r u m e n t y m u z y c z n e " , s. 72, z a w i e r a m . i n . a r t y ­ kuł M . S o b i e s k i e g o o m a w i a j ą c y r o ­ dzaje p o l s k i c h instrumentów l u d o ­ wych. W październiku, w M u z e u m R e ­ g i o n a l n y m w Łowiczu, o t w a r t a była w y s t a w a s z t u k i i rękodzieła l u d o ­ wego zorganizowana z okazji 15-lecia i s t n i e n i a Spółdzielni „Sztuka Łowicka". Eksponaty zgromadzone na wystawie zostały wykonane przez artystów l u d o w y c h zrzeszo­ n y c h w spółdzielni. P o k a z a n o t k a ­ n i n y odzieżowe, d e k o r a c y j n e , w y ­ c i n a n k i , l a l k i w s t r o j a c h łowickich, p i s a n k i i w y d m u s z k i oraz w y r o b y ceramiczne. * 7.X. w M u z e u m w Rzeszowie o t w a r t o galerię d a w n e j rzeszow­ skiej rzeźby ludowej. Eksponaty n a w y s t a w ę w y b r a n o ze z b i o r ó w muzeum. * W Muzeum L u b e l s k i m na Z a m ­ k u o t w a r t o 16.X. w y s t a w ę l u d o w e ­ go p l e c i o n k a r s t w a . W y s t a w ę zor­ ganizowało m u z e u m p r z y współ­ udziale Wydz. K u l t . Prez. WRN w L u b l i n i e . W y s t a w a zostanie omó­ w i o n a w j e d n y m z najbliższych n u ­ m e r ó w „ P o l . Szt. L u d . " . * 23.XI. otwarto w Powiatowym D o m u K u l t u r y w Sierpcu wystawę l u d o w e j rzeźby s i e r p e c k i e j . K o m i s j a z ramienia M i n . Kultury i Sztuki z a k w a l i f i k o w a ł a n a w y s t a w ę o k . 70 rzeźb; 4 r z e ź b i a r z o m — M . R u s z k o w ­ skiemu, H . Wierzchowskiemu, W. 1 J . K r a j e w s k i m przyznano nagro­ d y pieniężne. N a w y s t a w i e p r e z e n ­ towało swoje r z e ź b y 11 t w ó r c ó w l u d o w y c h regionu sierpeckiego, n a j ­ liczniej r e p r e z e n t o w a n i b y l i czterej n a g r o d z e n i rzeźbiarze. * W listopadzie w M u z e u m w R a ­ c i b o r z u została z o r g a n i z o w a n a w y ­ stawa p n . „Zabytki drewnianego b u d o w n i c t w a ludowego na terenie p o w i a t u raciborskiego". Były to f o ­ togramy obiektów budownictwa drewnianego, pokazano m.in. 3 drewniane XVII-wieczne kościółki, b u d y n k i m i e s z k a l n e , spichrze, szopy. * 3 . X I I . nastąpiło rozstrzygnięcie XXIV konkursu szopek krakow­ skich. N a tegoroczny k o n k u r s zgło­ szono r e k o r d o w ą ilość 106 szopek. J u r y k o n k u r s o w e wprowadziło w t y m r o k u innowację, szopki podzie­ l o n o n a t r z y g r u p y w zależności o d wielkości. W k a t e g o r i i szopek „ d u ­ żych" pierwsze nagrody o t r z y m a l i : Witold Głuch, Zdzisław Dudzik, Wacław Morys, Kazimierz Pietrzyk; w k a t e g o r i i szopek „średnich": S t a ­ nisław Fijał, M i c h a ł Przeworski, Eugenia Szklarska i Franciszek T a r n o w s k i — najstarszy z k r a k o w ­ s k i c h szopkarzy. W g r u p i e szopek „najmniejszych" nie przyznano pierwszej nagrody, drugie nagrody otrzymali: Janusz Kaczorowski i Stanisław M a j c h r z a k . 6 . X I I . w P a ­ łacu S z t u k i o t w a r t o w y s t a w ę s z o ­ pek konkursowych. W t y m roku udostępniono o b e j r z e n i e s z o p e k r ó w ­ nież W a r s z a w i e . W Kordegardzie Łazienkowskiej TPSP zorganizo­ w a ł o w d n i a c h 2 5 . X I I — 10.1.67 w y ­ s t a w ę 29 najpiękniejszych, nagro­ d z o n y c h szopek k r a k o w s k i c h . W y ­ s t a w a cieszyła isię o g r o m n y m p o ­ wodzeniem. * W g r u d n i u nastąpiło r o z s t r z y g ­ nięcie konkursu zorganizowanego przez Cepelię n a pamiątkę r e g i o ­ nalną i artystyczną. Z n a d e s ł a n y c h 2 t y s . w z o r ó w o d r z u c o n o t y l k o 16. Przegląd konkursowych ekspona­ tów zaprezentował w y s o k i poziom naszego p a m i ą t k a r s t w a . R e g i o n b i a ­ łostocki pokazał p i ę k n e w y r o b y z drewna, charakterystyczne dywany d w u o s n o w o w e , zakopiańscy t w ó r c y w y r o b y z d r e w n a , skóry i k o w a l ­ skie. Obok regionów z tradycją p a m i ą t k a r s k ą p o j a w i a j ą się n o w e . Piękną kolekcję przysłali n a k o n ­ k u r s t w ó r c y z D o l n e g o Śląska. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/82433a1733d90c4753f18d2fa956fd64.pdf 3b95ccaab50bc26685dad3ecb99f90f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4966 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4605 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.3; s.183-186 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I za okres I - II!. 29 maja zmarł w Warszawie w wieku 82 lat doc. dr A d a m C h ę t nik, etnograf, badacz i znawca Kurpiowszczyzny i Ziemi Ł o m ż y ń ­ skiej. Adam C h ę t n i k b y ł z a ł o ż y ­ cielem Muzeum Regionalnego w Łomży, skansenu w Nowogrodzie n/Narwią oraz działu bursztyniarskiego w Muzeum Ziemi w W a r ­ szawie. Zmarły był autorem szere­ gu prac publicystycznych i nauko­ wych z zakresu k u l t u r y w s i k u r ­ piowskiej. Doc. A d a m o w i C h ę t n i kowi poświęciliśmy specjalny n u ­ mer „Polskiej Sztuki Ludowej" o sztuce ludowej K u r p i ó w (3/1964). M. in. w numerze p u b l i k o w a l i ś m y obszerny życiorys Adama C h ę t n i k a . Konferencje i zjazdy W dniach 8—9 k w i e t n i a odbyło się w Złotowie spotkanie t w ó r c ó w ludowych z Kaszub, K u j a w i P a ł u k . Zjazd miał miejsce w muzeum re­ gionalnym; dyskutowano m . i n . nad formami produkcji p a m i ą t e k regio­ nalnych. W zjeździe uczestniczyli przedstawiciele Cepelii oraz w ł a d z woj. koszalińskiego. Z tej okazji otwarto w Złotowie w y s t a w ę sztuki ludowej — rzeźby, h a f t ó w i cera­ miki. * 4 maja w O ś r o d k u K u l t u r y Cze­ chosłowackiej w Warszawie dr B. Steiner, dyrektor U l u v w P r a ­ dze, wygłosił odczyt pt. „ O r g a n i ­ zacja twórczości ludowej w Czecho­ słowacji". Z a j m u j ą się n i ą dwie organizacje: jedna działa na terenie Słowacji, druga w Czechach (Uluv). Uluv zatrudnia e t n o g r a f ó w i plastyków-projektantów, którzy na podstawie odnalezionych w te­ renie z a b y t k ó w sztuki ludowej przygotowują wzory do p r o d u k c j i dla twórców. D y r . B. Steiner w y ­ raził przekonanie, że rozwinie się współpraca p o m i ę d z y U l u v a n a s z ą Cepelią — j e d n ą z jej f o r m ma' być wspólne seminarium zorgani­ zowane w Pradze. * 7 maja w S ł a w o s z y n i e (pow. Puck), miejscu urodzin Floriana Ceynowy, obchodzono uroczyście 150-lecie jego urodzin. Na sesji zorganizowanej z tej okazji o m ó ­ wiono dorobek regionalnego r u c h u kaszubskiego, k t ó r e g o t w ó r c ą b y ł Florian Ceynowa. W s ł a w o s z y ń s k i m Domu K u l t u r y otwarto w y s t a w ę kaszubskiej sztuki ludowej. * 12 maja o b r a d o w a ł w Warszawie V I I Zjazd spółdzielni przemysłu ludowego i artystycznego zrzeszo­ nych w Cepelia. Podsumowano w y ­ niki dotychczasowej działalności oraz n a k r e ś l o n o program na n a j ­ bliższą przyszłość. Dyskutowano sprawy opieki nad t w ó r c a m i l u d o ­ wymi, p o d k r e ś l o n o p o t r z e b ę dal­ * O g ó l n o k r a j o w a konferencja, po­ święcona nowoczesnym metodom konserwacji drewnianych o b i e k t ó w zabytkowych, o b r a d o w a ł a od 15—18 maja w Myczkowcach (pow. Lesko). Organizatorem jej b y ł Z a r z ą d M u ­ zeów i Ochrony Z a b y t k ó w M i n i ­ sterstwa K u l t u r y i Sztuki. U d z i a ł w obradach wzięli przedstawiciele w y ż s z y c h uczelni, i n s t y t u t ó w n a u ­ kowych, konserwatorzy i przedsta­ wiciele m u z e ó w z całego kraju. Uczestnicy konferencji zwiedzili Muzeum B u d o w n i c t w a Ludowego w Sanoku oraz najciekawsze obiek­ ty zabytkowe w o j . rzeszowskiego. * W dniach 20—21 maja obrado­ w a ł w Hrubieszowie m i ę d z y w o j e ­ w ó d z k i zjazd r e g i o n a l i s t ó w . Na zjeździe obecni b y l i przedstawiciele s t o w a r z y s z e ń regionalnych z w o j . lubelskiego, rzeszowskiego, b i a ł o ­ stockiego oraz przedstawiciele w ł a d z w o j . lubelskiego. W y s ł u c h a n o refe­ r a t u k i e r o w n i k a Wydz. K u l t . W R N w L u b l i n i e o dorobku r u c h u regio­ nalnego w w o j . lubelskim oraz o m ó ­ wiono program opieki s t o w a r z y s z e ń regionalnych nad s z t u k ą i t w ó r c a m i l u d o w y m i . Uczestnicy zjazdu wzięli u d z i a ł w otwarciu izby p a m i ą t e k w Grabowcu (pow. H r u b i e s z ó w ) . * Wydz. K u l t . W R N w B i a ł y m s t o k u , Prez. PRN w Ł o m ż y oraz Polskie Towarzystwo Historyczne zorganizo­ w a ł y w dniach 3—4 czerwca sesję p o p u l a r n o n a u k o w ą z okazji 70-lecia Miejskiej B i b l i o t e k i Publicznej w Ł o m ż y . W sesji u d z i a ł wzięli histo­ rycy, etnografowie i archeologowie. Wygłoszono referaty dotyczące h i ­ storii Z i e m i Ł o m ż y ń s k i e j i K u r p i o w ­ szczyzny, rozwoju zainteresowań regionem w literaturze naukowej, omówiono działalność wydawniczą biblioteki. wystawy, A 1967 szej penetracji terenu celem roz­ szerzenia działalności, szczególnie w w o j e w ó d z t w a c h zachodnich. Konkursy, folkloru K dni i festiwale Dni folkloru pałuckiego pn. „Wiosna Pałucka" organizowane b y ł y w t y m r o k u przez Prez. PRN w Szubinie przy w s p ó ł u d z i a l e M u ­ zeum Etnograficznego w Toruniu. 21 maja w s z u b i ń s k i m P D K otwarto w y s t a w ę p a ł u c k i e j sztuki ludowej. Prof. dr M a r i a Z n a m i e r o w s k a - P r i i fferowa w y g ł o s i ł a na otwarciu od­ czyt pt. „ S z t u k a ludowa P a ł u k " . Na w y s t a w i e pokazano obok t r a ­ dycyjnej i w s p ó ł c z e s n e j sztuki l u ­ dowej prace artystów-amatorów. W ś r ó d r z e ź b i a r z y p a ł u c k i c h bogato prezentowany był dorobek niedaw­ no z m a r ł e g o r z e ź b i a r z a Andrzeja L i s k a ze S t r ę ż y n k a , pow. W ą g r o ­ wiec. Na w y s t a w i e pokazano r ó w ­ nież prace K l a r y P r i l l o w e j i jej uczniów oraz zgromadzone w tere­ nie przez r z e ź b i a r k ę zabytki sztuki ludowej do Izby P a ł u c k i e j w K c y n i . * Tradycyjne „Dni Kwitnących J a b ł o n i " na Nowosądecczyźnie od­ b y w a ł y się w pierwszej połowie maja. W Podegrodziu otwarto w y ­ s t a w ę s t r o j ó w regionalnych i sztuki ludowej, w Ł ą c k u w y s t a w ę s ą d e c ­ k i c h p r y m i t y w i s t ó w . Regionalne ze­ społy pieśni i t a ń c a : „ L a c h y " , „ P o ­ degrodzie" i „ S ą d e c z a n i e " w y s t ą ­ piły z bogatym programem a r t y ­ stycznym. * 20 i 21 maja o d b y w a ł y się D n i Ł o ­ wicza i Z i e m i Ł o w i c k i e j . Na sesji rad narodowych pow. łowickiego po­ wzięto u c h w a ł ę o p o w o ł a n i u T o w a ­ rzystwa P r z y j a c i ó ł Łowicza i Ziemi Ł o w i c k i e j . W finale konkursu na n a j p i ę k n i e j s z y p a j ą k łowicki trzy drugie r ó w n o r z ę d n e nagrody otrzy­ mały Koła Gospodyń z Niedźwiady, Kocierzewa i G o l a ń s k a . Dni Folkloru Pogórza Dynowskiego z a i n a u g u r o w a ł w y k ł a d prof, dra Romana Reinfussa o sztuce ludowej tego regionu, wygłoszony 28 maja. W ramach D n i otwarto w dynowiskim Domu S t r a ż a k a Izbę P a m i ą t e k , w k t ó r e j zgromadzono zabytki k u l t u r y ludowej Pogórza. W b u d y n k u Miejskiej Rady Naro­ dowej otwarto w y s t a w ę sztuki l u ­ dowej, na k t ó r e j pokazano m.in. plon konkursu na p l a s t y k ę o b r z ę ­ dów weselnych. P i e r w s z ą n a g r o d ę o t r z y m a ł a Józefa Puc z K o ż u c h o w a (pow. Strzyżów), га n a w i ą z u j ą c e do najstarszych form szyszki weselne z ż y t n i e g o chleba. Pokazano po­ nadto p i ę k n e rózgi weselne i koro­ waje, rzeźbę, strój oraz elementy w n ę t r z a izby. * D n i K u l t u r y Kurpiowskiej b y ł y częścią uroczystości Mazowieckiej Wiosny K u l t u r a l n e j . W dniach 3—4 czerwca odbyła się w O s t r o ł ę c e Wojciechowicach, w Z D K , sesja popularnonaukowa p o ś w i ę c o n a k u l ­ turze ludowej K u r p i ó w , otwarto również wystawę kurpiowskiej sztuki ludowej. Na fortach Bema w Ostrołęce o d b y w a ł y się w y s t ę p y zespołów regionalnych i m ł o d z i e ż o ­ wych. Na sesji referaty wygłosili: dr Jacek Olędzki o budownictwie d r e w n i a n y m oraz Edward Mach — pt. „ K u l t u r o t w ó r c z a rola Cepelii". Na wystawie, k t ó r ą zorganizowano przy w s p ó ł u d z i a l e PME, pokazano częściowo plon k o n k u r s u ogłoszo­ nego w m a j u na p ó ł n o c n y c h tere­ nach Kurpiowszczyzny celem oży­ wienia tej części regionu i pozys­ kania dla spółdzielni „ K u r p i a n k a " nowych twórców* ludowych z okolic 183 �Myszyńca. Plon k o n k u r s u był bo­ gaty, szkoda tylko, że na wystawie znalazło się zbyt wiele znanych e k s p o n a t ó w , a m a ł o nowych w y r o ­ bów sztuki ludowej wykonanych na konkurs. Po otwarciu w y s t a w y odbył się pokaz s t r o j ó w ludowych Puszczy Zielonej i B i a ł e j . Zespół spółdzielni „ K u r p i a n k a " z K a d z i d ł a pokazał codzienne stroje kobiece i m ę s k i e z Puszczy Zielonej, nato­ miast zespół z Obrytego s t r ó j p a n ­ ny m ł o d e j i pana m ł o d e g o oraz d r u ż b ó w z Puszczy B i a ł e j . * Dni K u l t u r y Podlaskiej odby­ w a ł y się w czerwcu w W ę g r o w i e . Na w y s t a w i e sztuki ludowej po­ kazano plecionki ze słomy i korze­ nia oraz tkactwo tego regionu. * K o ń c o w y m akcentem Mazowiec­ kiej Wiosny K u l t u r a l n e j b y ł y D n i P ł o c k a oraz Festiwal F o l k l o r u Ziem N a d w i ś l a ń s k i c h , k t ó r e o d b y ł y się w dniach 24—25 czerwca w Płocku. Uroczystości z a i n a u g u r o w a ł a sesja folklorystyczna zorganizowana 24 czerwca przez Mazowieckie T o w a ­ rzystwo K u l t u r y i Towarzystwo Naukowe P ł o c k i e . Na sesji refe­ raty wygłosili: dr Jan S t ę s z e w s k i — „ M u z y k a ludowa k u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej", mgr Grażyna D ą b r o w s k a — „ S t r u k t u r a i charak­ ter t a ń c ó w kurpiowskich na tle folkloru muzycznego Mazowsza" oraz mgr A n t o n i Sledziewski — „ S t a n b a d a ń i system opieki nad sztuką l u d o w ą Mazowsza". W festi­ w a l u wzięły udział zespoły pieśni i t a ń c a z w o j . katowickiego, k r a ­ kowskiego, kieleckiego, lubelskiego, warszawskiego, bydgoskiego i g d a ń ­ skiego, p o k a z u j ą c ludowe tańce i obrzędy regionów nadwiślańskich od B e s k i d ó w po B a ł t y k . Cepelia zorganizowała kiermasz sztuki l u ­ dowej oraz ipokazy wycinania, haf­ towania i rzeźbienia. * W ramach D n i J a s ł a (1—11 czerwca) otwarto w Muzeum Z i e m i Jasielskiej wystawę garncarstwa ludowego z pow. J a s ł o . kowie. Pokazano stroje ludowe z Podhala, Spiszą, Szczawnickiego, S ą d e c c z y z n y , hafty, s n y c e r k ę (m.in. bogaty zestaw X I X - w i e c z n y c h ł y ż ­ n i k ó w z a k o p i a ń s k i c h ) , rzeźbę, m a ­ larstwo na szkle, c e r a m i k ę i plasty­ k ę o b r z ę d o w ą oraz zdobnictwo w s k ó r z e i metalu. * W kwietniu i maju Państwowe Muzeum Etnograficzne zorganizo­ w a ł o w Stuttgarcie w y s t a w ę p o l ­ skich t w ó r c ó w n a i w n y c h pn. ,,Naive kunst aus Polen". Na w y s t a w i e po­ kazano blisko 400 prac 52 t w ó r c ó w . S z c z e g ó l n y m zainteresowaniem cieczyły się r z e ź b y z pogranicza sztuki ludowej i naiwnej (Wawro, K u d ł a , Lamęcki, A. Zegadło, Skrętowicz), r z e ź b y Zagajewskiego, K o ł a c z a i H . Zegadły oraz obrazy Nikifora, Ociepki, Rybkowskiego, P ł o n k o w e j , M i c h a ł o w s k i e j , H e l E n r i , Korsak, Lenczewskiej, Radkego, Albiczuka oraz haftowane obrazy M i c k i e w i czowej. Komisarzem w y s t a w y i au­ torem b. starannie i estetycznie w y ­ danego katalogu był m g r A l e k s a n ­ der Jackowski. * W k w i e t n i u o d b y ł a się w Ł o d z i wystawa prac malarskich o tema­ tyce wiejskiej Stanisława Korpy, rolnika z Rudy (pow. Sieradz). * W m a j u czynna b y ł a w Opolu pokonkursowa w y s t a w a opolskiej p l a s t y k i o b r z ę d o w e j . K o n k u r s zo­ s t a ł ogłoszony w zeszłym r o k u przez Wydz. K u l t . W R N w Opolu i M u ­ zeum Ś l ą s k a Opolskiego. T w ó r c y l u d o w i n a d e s ł a l i p i ę k n e gaiki, paj ą K i , w i e ń c e d o ż y n k o w e , marzanny, n i e d ź w i e d z i e oraz pisanki. * W m a j u w domu t o w a r o w y m „ A u Printemps" w P a r y ż u czynny był kiermasz-wystawa polskich a r t y k u ł ó w , m.in. w y r o b ó w cepe­ liowskich. T r o j e t w ó r c ó w ludowych: W ł a d y s ł a w Lica z Wdzydz T u c h o l ­ skich oraz w y c i n a n k a r k i Henryka Lus z Ł o w i c z a i M a r i a n n a Chros ze wsi T a t r y na Kurpiach prezen­ t o w a l i swoje w y r o b y oraz dali po­ kaz wycinania i r z e ź b i e n i a . * Wystawa pn. „ S z t u k a ludowa ziemi ł ę c z y c k i e j " czynna b y ł a od 20 kwietnia do 12 maja w Domu Chłopa w Warszawie. Na wystawie przygotowanej przez Muzeum w Łęczycy bogato reprezentowani b y l i rzeźbiarze, w ś r ó d nich Ignacy K a ­ m i ń s k i i B o l e s ł a w Grabski. Ponad­ to pokazano w e ł n i a n e t k a n i n y pa­ siaste, plecionki z korzenia, słomy i w i k l i n y , pisanki, p a j ą k i , w y c i ­ nanki i bukiety oraz w y r o b y k o ­ walskie. W dniu otwarcia mgr Jadwiga Grodzka z Muzeum w Łęczycy m ó w i ł a o łęczyckiej sztuce ludowej, Ignacy K a m i ń s k i — ga­ w ę d y oraz Wojciech Siemion — legendy łęczyckie. W Muzeum G ó r n o ś l ą s k i m w B y ­ tomiu zorganizowano w k w i e t n i u i maju w y s t a w ę g ó r a l s k i e j sztuki ludowej. Eksponaty wypożyczono z Muzeum Etnograficznego w K r a ­ 184 W l o n d y ń s k i m Bethnal Green Museum czynna b y ł a w m a j u w y ­ stawa sztuki ludowej przygotowana przez Cepelię. Na w y s t a w i e poka­ zano tkaniny, rzeźbę, wyroby z drewna i słomy, przedmioty z dziedziny garncarstwa, wycinanki i stroje ludowe z r ó ż n y c h r e g i o n ó w Polski. * Z okazji D n i O ś w i a t y K s i ą ż k i i Prasy otwarto 3 maja w P D K w K w i d z y n i u w y s t a w ę sztuki ludowej P o w i ś l a g d a ń s k i e g o , na k t ó r e j po­ kazano w y r o b y t w ó r c ó w ludowych i eksponaty z m u z e ó w , z dziedzi­ ny haftu, garncarstwa, plecionkar­ stwa, rzeźby w drewnie oraz stro­ j ó w ludowych. Organizatorami w y ­ stawy b y l i : Muzeum Regionalne w K w i d z y n i u , W D K i Muzeum Pomorskie w Gdańsku, Cepelia i Artregion. * Dnia 1 czerwca w czasie Dni Lublina otwarto w lubelskim K M P i K w y s t a w ę w y c i n a n k i lubel­ skiej. Organizatorem jej był prof. W. Z i ó ł k o w s k i , k t ó r e g o zbiory pre­ zentowane b y ł y na wystawie. Po­ kazano m.in. w y c i n a n k i Ignacego D o b r z y ń s k i e g o z r ó ż n y c h okresów, jego syna Jana i c ó r k i Z o f i i oraz wycinanki uczniów seminarium nauczycielskiego w L u b l i n i e . W dniu otwarcia p r e l e k c j ę pt. „ P o l s k a w y ­ cinanka l u d o w a " w y g ł o s i ł doc. dr Józef Grabowski. * W m a j u po raz pierwszy poka­ zano w salach TPSP w Warszawie w y s t a w ę obrazów i r y s u n k ó w Hali­ ny K o r n - Ż u ł a w s k i e j , m a l a r k i b l i ­ skiej n u r t o w i naiwnemu. Ze wzglę­ du na stan zdrowia autorka, za­ m i e s z k a ł a po wojnie w Londynie, nie m o g ł a p r z y b y ć na w e r n i s a ż . * W m a j u czynna b y ł a w Pradze w y s t a w a ś l ą s k i e j sztuki ludowej zorganizowana na i n a u g u r a c j ę sezo­ nu turystycznego. Na ekspozycją złożyły się przedmioty wypożyczone przez Muzeum G ó r n o ś l ą s k i e w By­ tomiu, o b e j m u j ą c e c a ł o k s z t a ł t tej dziedziny w o b r ę b i e w o j e w ó d z t w katowickiego i opolskiego. Zbiory pokazano w u k ł a d z i e tematycznym: malarstwo, ceramika, rzeźba, koron­ karstwo, zdobnictwo w n ę t r z a oraz kowalstwo artystyczne. Regionalne B i u r o S p r z e d a ż y Cepelii w Kato­ wicach z o r g a n i z o w a ł o kiermasz re­ gionalnych p a m i ą t e k śląskich. Wydz. K u l t . W R N w Łodzi, muzea regionalne, Cepelia oraz M i ­ nisterstwo K u l t u r y i Sztuki ogłosiły w w o j . ł ó d z k i m , w maju, cztery konkursy. W regionie piotrkowskim — konkurs na s z t u k ę l u d o w ą obej­ m u j ą c y c e r a m i k ę , tkactwo i kowal­ stwo, muzeum sieradzkie —• na kowalstwo artystyczne, oraz w ło­ w i c k i m — k o n k u r s na rzeźbę lu­ dową. * 9 czerwca otwarto w warszaw­ skiej Z a c h ę c i e n a j w i ę k s z ą z do­ tychczasowych w y s t a w ę prac Niki­ fora, na k t ó r e j zgromadzono blisko 300 a k w a r e l i kredek, wypożyczo­ nych z m u z e ó w i k o l e k c j i prywat­ nych. Komisarzem w y s t a w y i auto­ rem w s t ę p u do katalogu b y l doc. dr Jerzy Z a n o z i ń s k i . Wydany z okazji w y s t a w y bardzo obszerny katalog zawiera oprócz wstępu artykuł Andrzeja Banacha, spis eksponowanych prac, noty biblio­ graficzne oraz b a r w n e i czarno­ b i a ł e reprodukcje o b r a z k ó w . Szkoda t y l k o , że reprodukcje barwne zo­ s t a ł y b. źle w y d r u k o w a n e , a kata­ log kosztuje aż 50 zł. Na wernisaż przywieziono z K r y n i c y Nikifora. * W czerwcu o d b y ł się konkurs na malowanki w Zalipiu. Recenzję i o m ó w i e n i e k o n k u r s u zamieścimy w j e d n y m z n a j b l i ż s z y c h numerów „ P o l s k i e j Sztuki L u d o w e j " . ��* Aleksander Jackowski. Wydano k a talog-składankę. 21 czerwca otwarto w warszaw­ skim K M P i K w y s t a w ę — p a n o r a m ę „Za chlebem" Józefa W i ą c k a , p o l ­ skiego g ó r n i k a z F r a n c j i (patrz Pol. Szt. L u d . n r 4/1965). Panorama s k ł a d a się z 45 o b r a z ó w pokazu­ j ą c y c h życie i t r u d polskiego g ó r ­ nika na emigracji. Komisarzem w y ­ stawy i autorem k a t a l o g u - s k ł a d a n k i był mgr Aleksander Jackowski. Poprzednio wystawa b y ł a pokazy­ wana w Katowicach i W a ł b r z y c h u . * 17 czerwca otwarto w P a ł a c u Kultury i Nauki w Warszawie, z okazji V I Kongresu Z w i ą z k ó w Zawodowych, ogólnopolską w y s t a ­ w ę p l a s t y k i amatorskiej. Na w y ­ stawie zgromadzono ponad 300 prac w y r ó ż n i o n y c h na wystawach w o j e ­ wódzkich, zorganizowanych w r a ­ mach festiwalu kulturalnego Z w i ą z ­ k ó w Zawodowych. * * 21 czerwca w P a ł a c u Młodzieży w Katowicach otwarto wystawę pn. „Moda w strojach regional­ nych", z o r g a n i z o w a n ą przez Wydz. K u l t . W R N w Katowicach, Muzeum G ó r n o ś l ą s k i e w B y t o m i u oraz B W A w Katowicach. R e c e n z j ę z w y ­ stawy z a m i e ś c i m y w j e d n y m z n a j ­ bliższych n u m e r ó w „ P o l s k i e j Sztuki Ludowej". W b i e ż ą c y m k w a r t a l e Cepelia z o r g a n i z o w a ł a szereg w y s t a w i k o n ­ k u r s ó w na p a m i ą t k i regionalne. W Katowicach Cepelia i K l u b Dziennikarzy Turystycznych zorga­ nizowali w k w i e t n i u w y s t a w ę pn. „ P a m i ą t k a ś l ą s k a " . Na ekspozycji zgromadzono obok prac p l a s t y k ó w i rzemieślników również pamiątki wykonane przez t w ó r c ó w l u d o w y c h . Pokazano m e t a l o p l a s t y k ę , t k a n i n y , rzeźbę, m i n i a t u r y s p r z ę t ó w domo­ wych, b i ż u t e r i ę l u d o w ą i formy piernikarskie. Cepelia otworzy sze­ reg nowych k i o s k ó w z p a m i ą t k a m i w miejscowościach wczasowych i turystycznych. W czerwcu Muzeum Mickiewicza w Warszawie z o r g a n i z o w a ł o w s p ó l ­ nie z miesięcznikiem „Kultura i Ż y c i e " w y s t a w ę pn. „ J a r m a r k i pracownia". Obok dzieł zawodo­ w y c h malarzy pokazano makaty i obrazy „ j a r m a r c z n e " , a ponadto i n t e r e s u j ą c e prace malarza autodydakty Bronisława Surowiaka. Otwarcie w y s t a w y połączono z dys­ k u s j ą p u b l i c z n ą pod n a z w ą „Kicz a dzieło sztuki", k t ó r ą zagaił mgr * W spichrzach nad B r d ą , w B y d ­ goszczy, czynna b y ł a w m a j u i czerwcu w y s t a w a cepeliowska u k a ­ zująca f u n k c j ę sztuki ludowej w nowoczesnym w n ę t r z u mieszkalnym. Na w y s t a w i e pokazano wyroby artystyczne i ludowe w poszczegól­ nych k ą c i k a c h regionalnych — Pa­ ł u k i , Kaszuby, Kurpie, Podhale. D u ż y m zainteresowaniem cieszyły się ptaszki z Iłży oraz r z e ź b y Wła­ d y s ł a w a L i c y z Wdzydz Tuchol­ skich. * W czerwcu w sierpeckim Domu Rzemieślnika otwarto wystawę twórczości ludowej tego regionu. Będzie to s t a ł a ekspozycja sztuki sierpeckiej, :na k t ó r e j dominują rzeźby, gromadzone od k i l k u lat przez P D K . * W czerwcu, z okazji 700-lecia Skoczowa, została otwarta wystawa twórczości ludowej. W ś r ó d prezen­ towanych e k s p o n a t ó w na uwagę z a s ł u g u j ą r z e ź b y P a w ł a Jaworskie­ go z Brennej oraz k o r o n k i Anny K u ł o c z e k z Istebnej. * W Lubaniach k/Włocławka otwarto w czerwcu w y s t a w ę pn. „Propozycje współczesnej sztuki religijnej w małych formach". Obok prac p l a s t y k ó w bogato repre­ zentowana była sztuka ludowa. Kapliczki przydrożne, świątki i k r z y ż e rozwieszono na drzewach w o k ó ł kościoła w Lubaniach. Nie­ k t ó r e z prac Wierzchowskiego, Kra­ jewskiego i Wierzbickiego będą s t a ł ą ozdobą l u b a ń s k i e g o kościoła. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8e6780b6e9ad5cd2abda5b9076fdcc43.pdf b78468eb9be7123a3ba7168c4c568977 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4983 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4622 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4; s.243-244 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S JACEK P R A W O Z D A N I A OLĘDZKI B A D A N I A E T N O G R A F I C Z N E Na początku lat sześćdziesiątych w warszawskim ośrod­ ku naukowym s f o r m u ł o w a n y został pierwszy w historii etnografii polskiej program zespołowych wypraw ba­ dawczych do pozaeuropejskich stref kulturowych. Miał on być zrealizowany w y ł ą c z n i e w oparciu o możliwości i środki krajowe w ramach współpracy naukowej m i ę ­ dzy polską a mongolską A k a d e m i ą Nauk. Autorem tego ambitnego programu był prof, dr W. Dynowski. Zainteresowania Dalekim Wschodem łączą się ściśle u prof. Dynowskiego z jego biografią. Urodzony w Charbinie, spędził młodość na terenach Mandżurii. Miał możność przebywania w Mongolii już na początku lat dwudziestych. Poznał w młodości Kamczatkę, Chiny i Japonię. Znane są Dynowskiemu dobrze rosyjskie i radzieckie środowiska naukowe, a najważniejsze — ich p i ś m i e n n y dorobek, który w badaniach Dalekiego Wschodu zajmuje w nauce ś w i a t o w e j czołową pozycję. Wyrazem zainteresowań uczonego były prowadzone przezeń w y k ł a d y na Uniwersytecie Warszawskim, w których wiele uwagi poświęcał kulturze l u d ó w ugrofiń­ skich, tiurskich i syberyjskich. Na takim szerokim tle zainteresowań naukowych zrodziła się decyzja pierwszej podróży do Mongolii w 1963 roku. Patronat nad tym przedsięwzięciem objął I H K M P A N . Warto dodać, że w tym czasie nie istniał jeszcze jakikolwiek zespół w c z e ś n i e j stworzony, który mógłby podjąć się realizacji tego odpowiedzialnego przedsię­ wzięcia. Zespół taki skompletowany został z osób „ w y ­ pożyczonych" z zakładów archeologii i etnografii I H K M P A N . Do pierwszej ekspedycji rozpoznawczej na tereny Buriacji i Mongolii w ł ą c z o n y został Jan Machnik — w ó w c z a s magister archeologii — zajmujący się bada­ niami kultur ludów koczowniczych w epoce neolitu, oraz autor niniejszej notatki — pracownik Zakładu Etno­ grafii Polski w Warszawie. Trasa pierwszej podróży biegła z Irkucka (rejonu nad Bajkałem) przez U ł a n - U d e do Ułan-Bator. Na te­ renie Mongolii bardziej szczegółową penetracją roz­ poznawczą objęty został rejon dawnego Karakorum oraz a j m a k ó w środkowogobijskiego i centralnego. Wynikiem tej pierwszej podróży było przede wszystkim s f o r m u ł o ­ wanie szczegółowych zadań i p l a n ó w badawczych 'na następne 5 lat. W 1964 roku podpisana została w Ułan-Bator umowa o współpracy naukowej m i ę d z y Polską a Mongolską A k a d e m i ą Nauk. W t y m ż e roku p o w o ł a n y został Zakład Etnografii Powszechnej I H K M P A N w Warszawie, który stał s i ę organizatorem dalszych wypraw. W Zakładzie К W M O N G O L I I tym znalazł zatrudnienie jeden stały pracownik etato­ wy — mgr socjologii Danuta Markowska. W 1965 roku D. Markowska oraz L . Godlewski — w ó w c z a s magister archeologii — włączeni zostali w skład drugiej ekspedycji naukowej do Mongolii. W 1966 roku do prac zespołu włącza się dr Zofia Sokolewicz, pracownik Katedry Etnografii UW, a w 1967 roku — stypendysta w Zakładzie Etnografii Powszechnej, m a ­ gister etnografii Sławoj Szynkiewicz. W 1968 r. plano­ wany jest ostatni zespołowy wyjazd do Mongolii. Po­ ś w i ę c o n y on będzie — podobnie jak dwa poprzednie — w y ł ą c z n i e badaniom etnograficznym. W stosunku do pierwszej podróży trasy kolejnych ekspedycji zostały znacznie rozszerzone. Ogółem wszyscy członkowie wypraw przebyli ok. 260 tysięcy kilometrów. Dzięki nowoczesnym środkom lokomocji (samolot, w o j ­ skowy samochód terenowy) udało s i ę spenetrować rejo­ ny gór Sajańskich i jeziora Chubsuguł, prowadzić b a ­ dania w okolicach Kobdo, Cecerlegu, Arbajchere, M u renu i Mandał-Gobi. W centralnym ajmaku w somonie Bajan, gdzie znajduje s i ę spółdzielnia pasterska im. Przyjaźni Mongolsko-Polskiej, zorganizowano paromie­ sięczne badania stacjonarne. Ich wyniki będą podstawą specjalnej monografii poświęconej temu rejonowi Mon­ golii. Owocem dotychczasowych prac jest przede wszyst­ kim najnowsza praca Witolda Dynowskiego — Współ­ czesna Mongolia (Wrocław 1968). Od czasu wybuchu wojny jest to pierwsza publi­ kacja książkowa tego autora. Wyraża się w niej szcze­ gólnie wyraziście rozwój możliwości celów i ambicji badawczych, jaki nastąpił w naszej nauce w ostatnim ćwierćwieczu. Ale jest to zarazem książka manifestu­ jąca sukces indywidualny uczonego. W burzliwym okre­ sie kształtowania się myśli humanistycznej, ścierania się różnych k i e r u n k ó w naukowych — autor zajmuje k o n s t r u k t y w n ą pozycję poznawczą. Udostępnia nieznaną prawie zupełnie dziedzinę wiedzy etnograficznej, stwa­ rzając tym samym p o d s t a w ę do realizacji zamierzeń naukowych przez szeroką rzeszę etnografów polskich. W chwili obecnej członkowei ekspedycji złożyli do druku kilkanaście opracowań różnych dziedzin i zagad­ nień związanych ze współcześnie formującą się kulturą szerokich mas pasterskich Mongolii. Opracowania te mają ambicje rozważań teoretycznych opartych tia szczegółowym materiale z systematycznie prowadzonych badań terenowych. Prace ekspedycji u k a z y w a ć się będą sukcesywnie w zeszytach Biblioteki Etnografii Polskiej pod t y t u ł e m Studia mongolskie. N К za okres VII - IX 1967 Dnia 25 października zmarł doc. mgr Marian Sobieski, muzykolog, folklorysta, wybitny znawca pol­ skiej muzyki ludowej. J u ż w czasie studiów inwentaryzował zabytki muzyki ludowej Wielkopolski, od 242 1950 r. jako kierownik Pracowni Badania Polskiej Muzyki Ludowej Instytutu Sztuki P A N podjął k i l ­ kunastoletnią akcję gromadzenia materiałów z dziedziny polskiego folkloru muzycznego. Wspólnie z ż o ­ ną J a d w i g ą Sobieską opublikował szereg prac etnomuzykologicznych, w tym również kilka artykułów w „Polskiej Sztuce Ludowej". B y ł jednym z c z ł o n k ó w Komitetu R e ­ dakcyjnego Dziel Wszystkich O s k ą - �га Kolberga, zaplanowana seria pt. „Polaka pieśń i muzyka ludo­ wa", której był redaktorem naczel­ nym, nie ukazała się za jego życia. Olbrzymi wkład w dokumentowa­ nie polskiego folkloru muzycznego zyskał Mu miano „nowego K o l ­ berga". Konferencje, muzeów zjazdy, działalność Muzeum Etnograficzne w T o r u ­ niu zdobyło pierwsze miejsce w skali m u z e ó w o k r ę g o w y c h i specja­ listycznych we współzawodnictwie zorganizowanym przez Zarząd M u ­ zeów i Ochrony Z a b y t k ó w przy Min. Kult. i Sztuki. Nagroda została przyznana za różnorodne akcje nau­ kowe i popularyzatorskie. Muzeum zgromadziło 9 tysięcy zabytków z Polski północnej, posiada bogate archiwum z nagraniami muzyki, pieśni i zapisami tańców. Jedną z udanych akcji był ogłoszony w zeszłym roku konkurs na gromadze­ nie i zapisywanie przez ludność w i e j s k ą rodzimego folkloru s ł o w ­ nego. Oceniono wysoko również koncepcję utworzenia skansenu przymuzealnego w centrum miasta. Skansen stanowić będzie zamknięty zespół muzealny odcięty od miasta zielenią. * Zespół przy muzeum w Łańcucie opracowuje koncepcję organizacji skansenu cerkiewek bieszczadzkich. Powstanie on w rejonie Smolnika n/Sanem, zgrupowane zostaną tam cerkiewki z Bieszczadów i Beskidu Niskiego. Część obiektów będzie wyposażona w ikony znajdujące się w zbiorach muzeum łańcuckiego. * W m i e j s c o w o ś c i Bęsia (woj. olsztyń­ skie) powstaje muzeum m ł y n a r s t w a . Będzie się mieścić w zabytkowym 4-piętrowym wiatraku „holender­ skim". Organizator muzeum, dr Franciszek Klonowski z Muzeum Mazurskiego, zamierza doń prze­ nieść najciekawsze eksponaty m ł y ­ narskie z Warmii i Mazur. * Studenci Katedry Etnografii S ł o ­ wian U J w czasie dwutygodniowe­ go obozu letniego prowadzili bada­ nia terenowe i zbierali eksponaty dla powstającego w Lanckoronie muzeum etnograficznego. Etnogra­ fowie pod kierownictwem mgra J a ­ na Bujaka zebrali ponad 300 eks­ p o n a t ó w z zakresu kultury ludowej i mieszczańskiej. * 15 i 16 września obradowało w Kielcach i Opocznie sympozjum po­ ś w i ę c o n e tematowi „Wieś zabytko­ wa — ośrodkiem turystyki", zor­ ganizowane przez Zarząd M u z e ó w i Ochrony Z a b y t k ó w oraz Prezy­ dium W R N w Kielcach. Na sym­ pozjum przedyskutowano zagadnie­ nia związane z zachowaniem i udo­ stępnieniem społeczeństwu zabyt­ k ó w budownictwa i twórczości l u ­ dowej. Po referatach i dyskusji za­ proszeni goście zwiedzali zabytko­ we wsie regionu świętokrzyskiego i opoczyńskiego, m.in. znany ośro­ dek garncarski w Chałupkach, od­ wiedzili również rzeźbiarza Józefa Piłata w Dębskiej Woli. * 20 września obradowała w No­ wym Dworze G d a ń s k i m sesja popu­ larnonaukowa poświęcona proble­ mowi badań nad folklorem Ziemi Żuławskiej. Kierownik działu etno­ grafii Muzeum Pomorskiego dr L o n ­ gin Malicki w y g ł o s i ł referat pt. „Stan i potrzeby badań nad fol­ klorem regionu żuławskiego". D y s ­ kutowano możliwości konserwacji i zabezpieczenia budownictwa re­ gionalnego Żuław, szczególnie uni­ kalnych okazów domów podcienio­ wych. Wysunięto postulat organi­ zowania izb regionalnych i m a ł y c h muzeów wiejskich. * W Sejnach odbyły się w sierpniu uroczystości związane z 10-leciem Litewskiego Towarzystwa Społecz­ no-Kulturalnego. Z inicjatywy T o ­ warzystwa powstał zespół taneczny i kapela grająca na litewskich i n ­ strumentach ludowych, członkowie rozpowszechniają ludowe wzory tkanin, propagują litewską sztukę ludową. Wystawy, konkursy, i dni folkloru festiwale Od maja do k o ń c a czerwca M u ­ zeum Kujawskie we Włocławku eksponowało w świetlicach szkol­ nych Włocławka i powiatu wysta­ w ę pn. „Sztuka ludowa na K u j a ­ wach". Ekspozycja obejmowała przedmioty z zakresu rzeźby, garn­ carstwa, stroju, haftu, sprzętarstwa oraz zdobnictwa wnętrza (bukiety sztucznych k w i a t ó w , pająki, malo­ wanki na papierze). Pokazano r ó w ­ nież malowany fajans, plecionki oraz model w n ę t r z a izby kujawskiej. Wygłoszono prelekcje i odczyty dla młodzieży i dorosłych o kujawskiej sztuce ludowej. * W lipcu w łazienkowskiej K o r ­ degardzie w Warszawie czynna była wystawa rzeźby ludowej Konstan­ tego Kruły z B ł a ż o w e j (woj. rze­ szowskie). W y s t a w ę zorganizowało T P S P przy współudziale Towarzy­ stwa Łączności z Polonią Zagranicz­ ną. Obok rzeźb w drewnie Kruła pokazał kompozycje z korzeni; ca­ łość wystawionych eksponatów przekazał jako dar dla Polonii ame­ rykańskiej. * W lipcu w galerii sztuki na M D M w Warszawie czynna była I Ogól­ nopolska Wystawa Pamiątek. Był to przegląd osiągnięć w dziedzinie pamiątkarstwa; pokazano ok. 4 tys. wzorów. Szczególnie ł a d n e b y ł y w y ­ roby z drewna — solnice, miniatury naczyń domowych oraz gustowne pamiątki ze skóry. W dziale metalo­ plastyki pokazano filigranową bi­ żuterię Horaka z Cieszyna. Wysta­ w ę zorganizowała Cepelia z okazji Międzynarodwoego Roku Turystyki. * W ramach obchodzonych w lipcu Dni Chojnic odbyło się wiele imprez zorganizowanych przez Chojnickie Towarzystwo Kultury. Zorganizo­ wano spotkanie twórców ludowych powiatu chojnickiego, na którym omówiono problemy opieki i popu­ laryzacji kaszubskiej twórczości l u ­ dowej. * Borowieckie Towarzystwo K u l ­ tury zorganizowało z okazji Dni Borów Tucholskich (lipiec) sesję poświęconą zabytkom powiatu tu­ cholskiego oraz w y s t a w ę haftu arty­ stycznego. W czasie trwania Dni wystąpił znany zespół pieśni i t a ń ­ ca „Pałuki" z K c y n i . * W lipcu czynna była w Olszty­ nie wystawa dwuosnowowych dy­ w a n ó w białostockich. Wystawa od­ zwierciedlała przemiany. jakim uległo wzornictwo i koloryt tkanin kurpiowskich i sokolskich. * Prez. W R N , Cepelia, B W A i Izba Rzemieślnicza w Zielonej Górze ogłosiły konkurs sztuki ludowej na Ziemi Lubuskiej. Celem konkursu jest wyłonienie utalentowanych twórców ludowych, którzy propa­ gowaliby sztukę l u d o w ą w woj. zielonogórskim. * Od czerwca do września, podob­ nie jak w ubiegłym roku, barka „Złota Kaczka" odwiedziła miasta i miasteczka nadodrzańskie z w y ­ stawą pn. „Kultura ludowa Pod­ hala". Od 4 do 26 lipca wystawa otwarta była we Wrocławiu. Był to ostatni rok bardzo cennej inicja­ tywy wystawienniczej P a ń s t w o w e ­ go Muzeum Etnograficznego w W a r ­ szawie. Wystawy na barce nie będą już organizowane. * W lipcu w Warszawie, w Domu Kultury Radzieckiej, czynna była wystawa narodowych strojów or­ miańskich zorganizowana z okazji Dni Armenii. Zaprezentowano k i l ­ kanaście k o m p l e t ó w stroju, przede wszystkim kobiecego, z bogatym zdobieniem haftem złotym i srebr­ nym. * W krakowskim Pałacu Sztuki czynna była w lipcu i sierpniu w y ­ stawa malowanek zalipiańskich. Na wystawie pn. „Kwiaty wsi polskiej" pokazano, obok starych malowanek ze zbiorów W. Hickla, w s p ó ł c z e s n e makatki na płótnie z jeleniami, pawiami i kogutami. K i l k a razy w czasie trwania wystawy organizo­ wano kiermasze malowanek w y k o ­ nywanych na miejscu przez zalipiańskie artystki. * W P D K w Augustowie czynna była w sierpniu wystawa sztuki ludowej Białostoczyzny. Na wysta­ wie pokazano g ł ó w n i e prace nowe z zakresu tkactwa, plecionkarstwa, garncarstwa, rzeźby, sztuki obrzę­ dowej oraz wyroby z drewna. W dziale tkactwa szczególnie ciekawe 243 �b y ł y d y w a n y dwuosnowowe i „ s e j paki". * W Domu A r t y s t y Plastyka w W a r ­ szawie otwarto w sierpniu w y s t a ­ w ę ludowej g r a f i k i w i e t n a m s k i e j . Wszystkie prace s t a n o w i ł y k o l e k c j ę C z e s ł a w a Siemiarczuka; b y ł y to eks­ ponaty z r ó ż n y c h o k r e s ó w histo­ rycznych, twórczość anonimowych autorów. Muzeum w Ł o w i c z u zroganizow a ł o w sierpniu w y s t a w ę c e r a m i k i bolimowskiej rodzeństwa Konop­ czyńskich, k t ó r z y w t y m r o k u ob­ chodzą pięćdziesięciolecie pracy za­ wodowej. Wystawa przedstawiała dorobek artystyczny r o d z e ń s t w a od f o r m sprzed I w o j n y ś w i a t o w e j do współczesnych. * W P D K w M y ś l e n i c a c h otwarta b y ł a w lipcu i sierpniu p o k o n k u r ­ sowa wystawa twórczości amator­ skiej i ludowej. Bogato prezento­ w a ł się dział haftu, w k t ó r y m zgro­ madzono prace n a d e s ł a n e na ogło­ szony w zeszłym r o k u k o n k u r s na n a j p i ę k n i e j s z y haft ludowy. * W dniach od 13 do 20 sierpnia o d b y w a ł y się w W i ś l e obchody T y ­ godnia K u l t u r y Beskidzkiej. O p r ó c z okolicznych zespołów regionalnych, z a p r e z e n t o w a ł y s w ó j program zespo­ ły s ł o w a c k i e i czeskie, belgijski, zespół górali z Polskiego Z w i ą z k u K u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e g o w Czecho­ s ł o w a c j i oraz zespół „Harnasie" z Poronina. Ponadto zorganizowano pokazy stroju w i ś l a ń s k i e g o i cie­ szyńskiego. W w i ś l a ń s k i m muzeum oprócz s t a ł e j ekspozycji k u l t u r y ludowej regionu otwarto okolicznościową w y s t a w ę r z e ź b y ludowej. Pokazano m . i n . prace J. K a w u l o k a , J. Bocka i F. Gluzy. T y d z i e ń K u l t u r y Bes­ kidzkiej zakończono pochodem góralskim połączonym z obrzędem dożynkowym. * W salach w y s t a w o w y c h Domu C h ł o p a w Warszawie otwarta b y ł a w sierpniu w y s t a w a r z e ź b y A n t o ­ niego Skoczka — artysty z pogra­ nicza sztuki ludowej i naiwnej. W y ­ stawa pn. „ K o b i e t a wiejska i jej praca" o b e j m o w a ł a 15 rzeźb w drewnie o b r a z u j ą c y c h c y k l codzien­ nych zajęć kobiety. W L a v a l (Francja) otwarto p i e r w ­ sze na ś w i e c i e muzeum sztuki n a i w ­ nej. Mieści się ono w X I I I - w i e c z n y m zamku, obejmuje na razie 100 o b r a z ó w , w ś r ó d nich „ Ż n i w a w żarniku" Celnika Rouseau. M u ­ zeum p o w s t a ł o z i n i c j a t y w y jednego z malarzy n a i w n y c h , Jules Lefranca. * W pierwszej dekadzie w r z e ś n i a o d b y ł y się w Bieczu D n i F o l k l o r u P o g ó r z a . Na r y n k u bieckim w y s t ą ­ piły liczne zespoły regionalne. * We w r z e ś n i u obchodzono r ó w n i e ż Dni Sieradza i Ziemi Sieradzkiej. Z okazji D n i przygotowano wiele imprez artystycznych, m.in. w m u ­ zeum została otwarta wystawa g a r n ­ carstwa i t k a n i n l u d o w y c h regio­ n ó w w o j . łódzkiego. * W sierpniu w Muzeum w Ł ę c z ­ nej czynna była wystawa pn. „Sztuka ludowa Lubelszczyzny", zorganizowana przez dział etno­ graficzny muzeum o k r ę g o w e g o w L u b l i n i e w s p ó l n i e z Muzeum w Ł ę c z n e j . Na w y s t a w i e pokazano eksponaty z dziedziny tkactwa, stro­ je ludowe, plecionkarstwo, w y c i ­ n a n k i i rzeźby. * W lokalu TPSP w Warszawie czynna b y ł a we w r z e ś n i u wystawa trzech r z e ź b i a r z y a m a t o r ó w , laurea­ t ó w Festiwalu Kulturalnego Z w i ą z ­ k ó w Zawodowych: Józefa Birosa, Kazimierza Walukiewicza i E d w a r ­ da K o ł a c z a . Ekspozycja pn. „Rzeźba w drewnie" o b e j m o w a ł a nagrodzo­ ne na festiwalu prace. * Tegoroczną Jesień Tatrzańską (3—10.IX) z a i n a u g u r o w a ł o otwarcie w salach B W A pokonkursowej w y ­ stawy pn. „Ludowe zdobnictwo drzewne na Podhalu", zorganizowa­ nej przez Muzeum T a t r z a ń s k i e przy w s p ó ł u d z i a l e M i n . K u l t . i Sztuki, Wydziału Kultury WRN w Krako­ w i e oraz Cepelii. K o n k u r s poprze­ dziły badania terenowe, w w y n i k u k t ó r y c h do u d z i a ł u zaproszono 123 t w ó r c ó w ludowych z 26 miejsco­ w o ś c i . Na wystawie pokazano n a j ­ lepsze prace o d u ż y m bogactwie technik i i n w e n c j i artystycznej, p r e ­ z e n t u j ą c y c h dużą s k a l ę p r z e d m i o t ó w od bednarki u ż y t k o w e j aż po rzeźbę f i g u r a l n ą . Obok prac z a s ł u ż o n y c h t w ó r c ó w , j a k Józef Janas z D ę b n a , Wojciech Blaszak z C h o c h o ł o w a , A n d r z e j Gombos z Jurgowa i Sta­ n i s ł a w Szymoszek pokazano prace rzeźbiarskie Herodka z Lipnicy Wielkiej i odkrytego niedawno r z e ź ­ biarza Jana M o l k a z Suchej. W ramach Festiwalu Z e s p o ł ó w A r t y s t y c z n y c h Ziem G ó r s k i c h w y ­ s t ą p i ł y zespoły i m . K . Bachledy i B. Obrochty z pokazem weselnego o b r z ę d u g ó r a l s k i e g o . Na z a k o ń c z e ­ nie Jesieni w B u k o w i n i e T a t r z a ń ­ skiej o d b y ł a się impreza .^Sabałowe bajania". Wzięło w niej u d z i a ł 26 gawędziarzy, prezentując bogaty folklor słowny. * ]5 w r z e ś n i a otwarto w P a ń s t w o ­ w y m M u z e u m Etnograficznym w Warszawie w y s t a w ę pn. „ I k o n a w Polsce i jej p r z e o b r a ż e n i a " . Sce­ nariusz w y s t a w y o p r a c o w a ł dr Sta­ n i s ł a w S z y m a ń s k i . Pokazano 66 ikon z muzeów w Krakowie, Sanoku, Przemyślu, Łańcucie i Nowym Sączu. G ł ó w n y m zadaniem, j a k i e p o s t a w i ł sobie autor scenariusza, było zilustrowanie przemian t y p o ­ wej ikony cerkiewnej o wysokich walorach artystycznych w t y p sto­ j ą c y blisko twórczości ludowej. Katalog w y s t a w y „ I k o n a w P o l ­ sce i jej p r z e o b r a ż e n i a " , Warszawa 1967, zawiera słowo w s t ę p n e prof, dra Ksawerego Piwockiego, w p r o ­ wadzenie w zagadnienie malarstwa ikonowego p i ó r a dra Stanisława S z y m a ń s k i e g o oraz 16 kolorowych reprodukcji. * We w r z e ś n i u w K r a k o w i e o t w a r ­ to w y s t a w ę u k r a i ń s k i e j sztuki ludo­ wej z o r g a n i z o w a n ą przez TPPR, U k r a i ń s k i e Towarzystwo S p o ł e c z n o K u l t u r a l n e i Muzeum Etnograficz­ ne w K r a k o w i e . Na w y s t a w i e eks­ ponowano zbiory Muzeum E t n o ­ graficznego i przedmioty z kolekcji p r y w a t n y c h . Pokazano t k a n i n y , haf­ ty, c e r a m i k ę oraz w y r o b y w s p ó ł ­ czesnej sztuki ludowej. * W dniach od 15 do 23 w r z e ś n i a t r w a ł y w Kielcach Ś w i ę t o k r z y s k i e D n i K u l t u r y . W pierwszym d n i u otwarto pokonkursową wystawę sztuki ludowej, na k t ó r e j pokazano eksponaty z dziedziny tkactwa, garncarstwa i zabawki ludowej. Szczególnie ciekawy b y ł dział za­ bawek, gdyż ta dziedzina nie b y ł a dotychczas reprezentowana na w y ­ stawach sztuki ludowej Kielecczyz­ ny. A d a m Z e g a d ł o z K r z y ż k i w y k o ­ nał szopkę z r u c h o m y m i f i g u r k a ­ m i ; obok t r a d y c y j n y c h karetek i bryczek z k o n i k a m i , t w ó r c y pokazali k o ł a t k i i grzechotki, f i g u r k i traczy oraz szmaciane piłki i l a l k i . Na w y ­ stawie czynny był kiermasz sztuki ludowej p o ł ą c z o n y z pokazem t o ­ czenia n a c z y ń . * W ramach D n i F o l k l o r u Ziemi G d a ń s k i e j (9—27.IX) została zorga­ nizowana staraniem Prez. W R N i W D K w y s t a w a „ S z t u k a ludowa Z i e ­ m i G d a ń s k i e j " w lokalu muzeum w E l b l ą g u . Na w y s t a w i e ekspono­ wano ok. 600 p r z e d m i o t ó w z dzie­ dziny haftu kaszubskiego i podw i ś l a ń s k i e g o , tkactwa, rogarstwa, plecionkarstwa, ceramiki, rzeźby i malarstwa na szkle. W dniu o t w a r ­ cia w y s t a w y (9.IX) zorganizowano zjazd t w ó r c ó w l u d o w y c h r e g i o n ó w Kociewia, Kaszub, P o w i ś l a i Ż u ł a w . Redaktor „ L i t e r " Edgar M i l e w s k i wygłosił p r e l e k c j ę pt. „ Z a b y t k i Z i e ­ m i G d a ń s k i e j i sztuka ludowa jako dowody polskości Pomorza G d a ń ­ skiego". * W salach w y s t a w o w y c h PKiN czynna b y ł a w e w r z e ś n i u w y s t a w a r u m u ń s k i e g o malarstwa na szkle. Pokazano ok. 130 o b r a z ó w reprezen­ tujących wszystkie najważniejsze szkoły malarskie. N a j w i ę c e j ekspo­ natów reprezentowało okręgi: N i cula — Maramures, okolice Brasov i Fagaras, także okolice Sibiu i A l b a Julia. Katalog w y s t a w y za­ w i e r a ł w s t ę p N . I r i m i e (omawia­ j ą c y szkoły malarstwa na szkle w Rumunii), k i l k a ilustracji oraz opis katalogowy e k s p o n a t ó w . 30 w r z e ś n i a w galerii Nurnaga w V Neuchatel (Szwajcaria) o t w a r t o w y ­ s t a w ę polskich n a i w n y c h pn. „ A r t naif polonais", k t ó r a w k w i e t n i u i m a j u eksponowana b y ł a w S t u t t ­ garcie (por. k r o n i k a nr 3/1967). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25ae6780d79573c8fb6b490f893f6c63.pdf bbb583fa77fb93640b14560f23a08fd7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4381 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4077 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.2 ; s.122-124 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text oraz o własne, nowe materiały. Myślę, że jogo koncepcja osta­ tecznie kładzie kres „skulskiej legendzie", a częściowo także stanowi ostrożną i rozważną krytykę poglądów innych autorów logendę ową interpretujących czy krytykujących (m. in. moich, z których częściowo wycofuję się, przyznając Błaszczykowi rację). Nie udało się oczywiście Autorowi wyjaśnić wszystkich istotnych dla wielkopolskiej plastj'ki ludowej problemów, ale nie było to możliwe przy obecnym stanio zachowania zabytków i zaawansowaniu badań. Książka, którą napisał, wydaje mi się w swym zasadniczym zrębie wzorem opracowania tematu zamiorzonogo przez autora. Gdybym chciała podejmować z nim dyskusję, dotyczyłaby ona jedynie marginalnych dla książki zagadnień, względnie szcze­ gółów. Na przykład nie jestem przekonana, że rozwój cywiliza­ cji przemysłowej zmienia jedynie istotę twórczości ludowej, a nie obniża wartości np. rzeźby ludowej. К R Żadną miarą nie mogę natomiast zrozumieć, dlaczego książka ta wydana została w nakładzie czterystu pięćdziesięciu egzemplarzy. Zapewne Muzeum Narodowemu w Poznaniu nio udało się pokonać trudności technicznych z przydziałem papieru, czy formalnych. W sumie jednak rzecz wydaje się absurdalna. Doskonała monografia dotycząca sztuki ludowoj regionu, którego rdzenną polskość nasi wrogowie próbowali nieraz kwestionować, nie trafiła nawet do wszystkich bibliotek specjalistycznych W kraju. Część nakładu rozesłano przecież zaprzyjaźnionym badaczom za granicą. W toj sytuacji tylko niewielu zainteresowanych fachowców jest szczęśliwymi po­ siadaczami książki, która powinna znaleźć się w księgozbiorze każdego studenta zarówno obecnego, jak i studiującego za lat kilka. Anna N X-XII Konkursy i wystawy 4. Х —• w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie otwarta została wystawa ozdobnego pieczywa ludowogo ze zbiorów Muzeum. Autorką scenariusza i komisarzem wystawy była Teresa Ambrożewicz. * 5. Х — w Siedlcach rozstrzygnięty został konkurs pn. „Henryk Sienkiewicz i bohaterowie jego utworów — w rzeźbie ludowej". Konkurs, z okazji 130 rocz­ nicy urodzin pisarza i 60 rocznicy jego śmierci, zorganizowany został przez Wy­ dział Kultury i Sztuki Urz. Woj. w Siedl­ cach wspólnie ze Związkiem Spółdzielni Bękodziola Ludowego i Artystycznogo w Warszawie oraz Stowarzyszeniem Twórców Ludowych w Lublinie i Mazo­ wieckim Towarzystwem Kultury. W konkursie wzięło udział 60 twór­ ców, nadsyłając w sumie 165 prac. Jury pod przewodnictwem mgr. Aleksandra Jackowskiego przyznało nagrody nastę­ pujące: nagrodę I (5.000 zł) otrzymał Konstanty Marcinkowski ze wsi Rostowa, woj. płockie za pracę .„Michał Wołody­ jowski w walce z Tatarami"; nagrody I I (po 3.000 zł) — Edward Kołacz ze Szcze­ cina za pracę „Zagłoba" i Jarosław Furgała z Polwicy, woj. wrocławskie za rzeźbę przedstawiającą „Walkę Ursusa z bykiem"; nagrody I I I (po 1.500 zł) —• Bolesław Suska z Budzisk, woj. sied­ leckie za „Portret Henryka Sienkiewi­ cza", Władysław Bąk z Woli Cichej k. Głogowa za zestaw prac i Marian Adam­ ski ze wsi Sobiska, woj. siedleckie za „ J a n k a Muzykanta". Ponadto przyzna­ no wyróżnienia (po 1.000 zł). Prace 45 autorów zakwalifikowano na wystawę pokonkursową, która do 15.Х miała miejsce w sali rotundowej siedleckiego ratusza, a następnie została przeniesiona do Muzeum Henryka Sienkiewicza w Woli Okrzejskiej. * 222 I Kunczyńslca-Iracka К A 1976 8.Х — w Muzeum Wojska Polskiego w Białymstoku, z okazji zbliżającego się Dnia Wojska Polskiego, otwarto pokon­ kursową Wystawę pn. „Wojsko w sztuce ludowoj". Uroczystego otwarcia, na które przybyli prócz zaproszonych gości i twór­ ców przedstawiciele władz partyjnych i administracyjnych — dokonał dyrek­ tor Muzeum ppłk Zygmunt Kosztyła. Na wystawie pokazano 105 prac, rzoźb i tkanin 62 twórców ludowych. Nagrody I (po 5.000 zł) otrzymały: Ma­ rianna Dzieszko z Górnego Stoku za tkaninę „Wojsko Polskie" oraz Stanis­ ława Czaplińska z Marchelówki za tkani­ nę „Wojsko ". Nagrody I I (po 2.000 zł) •—• Janina Wanda Rogalska z Wasilówki za tkaninę „Wojsko w lesie" i Felicja Malewicka z Nowokolna za tkaninę „Wojsko na poligonie". Ponadto w dziale tkaniny przyznano 2 nagrody I I I i 2 wyróżnienia. W dziedzinie rzeźby na­ grody I nie przyznano. Nagrody I I (po 3.000 zł) otrzymali: Jarosław Furgała z Polwicy za pracę „ O ! Bartek przyjochał na urlop!" oraz Marian Karol Leja z Łukawicy za płaskorzeźbę „Akcja ra­ tunkowa żołnierzy LWP podczas powo­ dzi". Nagrodę I I I (2.000 zł) otrzymał Edmund Zieliński z Gdyni za kompozy­ cję „Byliśmy tu, jesteśmy, będziemy". Ponadto przyznano wyróżnienia. * 15.Х — w Galerii Sztuki Współ­ czesnej BWA w Olsztynie otwarta została Wystawa rumuńskiej sztuki naiwnej, zorganizowana przez B W A , Radę d/s Kultury i Wychowania Socjalistycznego Socj. Republiki Rumunii oraz Minister­ stwo Kultury i Sztuki w Warszawie. Na wystawie zaprezentowano 75 obrazów. * 17.X — w Pałacu Sztuki w Krako­ wie otwarto I I Międzynarodowe Bien­ nale Lalki Regionalnej. W tegorocznej imprezie udział wzięło 15 wystawców z Polski i 10 krajów: Belgii, Finlandii, Hiszpanii, Jugosławii, Meksyku, Ru­ munii, Szwecji, Węgier, Indii i krajów Afryki. Lalki oceniano w dwu kategoriach: lalek regionalnych i artystycznych adap­ tacji. W kategorii I — Złote Pawie Pióro otrzymała Spółdzielnia Pracy Rękodzieła Ludowego i Artystycznego im. Stanis­ ława Wyspiańskiego w Krakowie, na­ grodę I I — Fondo Nacional Para el Fomento de las Artesanías (Meksyk), nagrodę I I I — Augustina Sanz Blanco (Hiszpania). W kategorii adaptacji na­ grodę I otrzymała art. plastyk Jadwiga Chojnacka z Polski, nagrodę I I —• Mireillo Simboteanu (Rumunia), nagrodę I I I — Cernella Bartolemeu (Rumunia). * 19.X — w Domu Amatorskiej Pracy Twórczej „Turnia" w Zakopanem otwar­ to wystawę malarstwa na szkle Eweliny Pekso we j . * 23, 24.X — w Nowym Wiśniczu, w ramach przeglądu dorobku kultural­ nego gmin, odbyła się m.in. wystawa prac malarskich ludowogo twórcy Maria­ na Rojka. * 24. X — w Muzeum Regionalnym w Pińczowie otwarta została Wystawa plecionkarstwa ludowego Kielecczyzny, na której zaprezentowano dorobek kon­ kursu zorganizowanego przez Wydział Kultury i Sztuki Urz. Woj. w Kielcach, Sp. Zrzeszenie Wytwórców Rękodzieła Ludowego i Artystycznego „Milenium" w Krakowie, Muzeum Narodowe w Kiel­ cach i Muzeum Regionalne w Pińczowie. Na wystawie pokazano ok. 140 prac. * X — w Muzeum im. Jana Dzierżonia w Kluczborku (woj. opolskio) otwarto dwie wystawy: „Współczesne pszczelar­ stwo polskie" i „Ule figuralne". �X — w Woj. Domu Kultury w Lesz­ nie odbył się Przegląd rzeźby ludowej i amatorskiej. W Przeglądzie wzięło udział 24 autorów, którzy zgłosili w su­ mie 130 prac. Po otwarciu wystawy od­ było się spotkanie ludowych twórców z terenu województwa, na którym zroforowany został program rozwoju i po­ mocy d l a artystów ludowych. * X — w Koszalinie rozstrzygnięty X I V konkurs rękodzieła ludowego i twórczości pamiątkarskiej. Na kon­ kurs wpłynęły 352 prace 42 autorów. Najciokawsze prace zakwalifikowano na w y s t a w ę w Woj. Domu Kultury. został * X — w Muzeum Etnograficznym w Toruniu czynna była wystawa wyro­ bów Spółdzielni Cepeliowskiej „ R z u t " , zorganizowana z okazji jej 30-lecia. * X — rozstrzygnięty został I I Ogól­ nopolski Konkurs Plastyczny zorganizo­ wany przez Żarz. Gl. ZZPSZ i Dom Kul­ tury Pracowników Służby Zdrowia we Wrocławiu. W konkursie udział wzięło 87 auto­ rów, którzy nadesłali 399 prac, w t y m 31 grafik, 105 rzoźb i 263 obrazy. Przy­ znano 23 nagrody, a najciekawsze praco zaprozontowano na wystawio w salo­ nach wrocławskiogo Muzeum Archoologicznogo. * 13-15.XI — w Zamościu odbył się I I Przegląd dorobku kulturalnego Zamojszczyzny. Festiwal zainaugurowany został występami 5 amatorskich zospolów tanecznych. Otwarto wystawy prac plas­ tyków amatorów oraz W y r o b ó w regio­ nalnych. * N 15. X I — w Bydgoszczy otwarto wędrującą po kraju wystawę pn. „Dziec­ ko w sztuce ludowej — twórczość ludo­ wa dla dziecka", pokłosie konkursu zorganizowanego przoz Muzeum Etno­ graficzne w Toruniu. * 16. X I — W Muzoum Narodowym we Wrocławiu otwarto wystawę pn. „Szopki na Dolnym Śląsku". Pokazano zarówno eksponaty zabytkowe, jak i współczosne. * 19.XI — w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie otwarto Wystawę sztuki ludowej południowych regionów Szwecji. Wystawę przygoto­ wało muzeum „ K u l t u r e n " w Lund, pre­ zentując zbiory z X V I I , X V I I I i X I X wieku. * 22.XI — w Muzeum Etnograficz­ nym w Krakowie otwarta została wysta­ wa poplenerowa prac plastyków ama­ torów, zorganizowana przez krakowską Radę Zw. Zaw. i Muzeum. * 27.XI — w Legnicy otwarta została wystawa-przegląd twórczości plastyków amatorów woj. legnickiego. jących górników, do której należą m.in. artyści tak znani, jak: Paweł Wróbel Ewald Gawlik, Erwin Sówka i in. * X I — w Warszawie, w Muzeum Marii Curie-Skłodowskiej otwarto wys­ tawę pn. „Maria Skłodowska-Cuiie w rzeźbie ludowoj". Na w y s t a w i o pokazano eksponaty zo zbiorów Muzeum Etno­ graficznego w Toruniu, a powstałe z oka­ zji konkursu „Wielcy Polacy — ich ży­ c i e i dzieła w rzeźbie ludowej". * *_ X I — w Klubio Muzyki i Literatury we Wrocławiu zorganizowano koncort ludowy z udziałem kapeli ludowej spod Rawicza, dudziarza Krzyżoszczoka, skrzypka Nawrota i wokalistki ludowoj Katarzyny Szymczak. Z okazji togo koncortu otwarto wystawę rzeźb ludo­ wych o tematyce muzycznej, przedsta­ wiających instrumentalistów ludowych. * X I — w Kielcach otwarto wystawę twórców ludowych regionu świętokrzys­ kiego, zorganizowaną w ramach ogólno­ polskiego Przeglądu Aktywności Kultu­ ralnej Ludzi Pracy: „Człowiok — Praca — Twórczość". Na wystawie zaprezento­ wano wyroby kiolockich spółdzielni m.in. „Chałupnik" (Iłża), „Tkactwo" (Stop­ nica) — któro otrzymały nagrody. * X I — w Muzeum Archeologicznym we Wrocławiu otwarta została wystawa prac plastyków amatorów z terenu województwa. W dniu otwarcia wrę­ czono nagrody instytucjom szczególnie zasłużonym na polu opieki nad amator­ ską twórczością plastyczną. * X I — w Grudziądzu otwarto w y s t a ­ wę zorganizowaną z okazji przeglądu aktywności twórczej ludzi pracy przez Grudziądzkie Towarzystwo Kultury przy współpracy K M P i K . Na przegląd nadesłano 109 prac, w t y m 101 malarskich i ponad 36 rzeźb. Za najlepsze praco przyznano nagrody i wyróżnienia. XI — w Muzoum w Chorzowio p r z y W s p ó ł p r a c y Muzeum Regionalnego w Żywcu, zorganizowani wystawę pn. „Zdobnictwo bibułkowe Żywiecczyzny". * X I •— w Muzeum Okręgowym w Białymstoku czynna była wystawa p n . „Strój ludowy na Mazowszu". Na w y s ­ tawę złożyły się eksponaty zo zbiorów Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie oraz z zespołów f o l k l o r y s ­ tycznych. * X I — w Zakładowym Domu Kultury FSM w Tychach o t w a r t a została wysta­ wa, na której zaprezentowano dorobok I I Woj. Przeglądu Plastyki Nieprofesjo­ nalnej Woj. Katowickiego p n . „Od gminy do W o j e w ó d z t w a " , zorganizowa­ nego przoz Woj. Ośrodek Kultury, Wy­ dział Kultury i Sztuki Urz. Woj. w Ka­ towicach i Miejskiego w Tychach. Na tegoroczny przegląd nadosłano ponad 1300 prac 307 autorów, z c z e g o 190 prac 100 autorów z a k w a l i f i k o w a n o na wystawę. * * X I — w Będzinie, w s i e d z i b i e Mu­ X I — w Muzeum Etnograficznym w Toruniu pokazano wędrującą po kraju Wystawę pokonkursową pn. „Dziecko w sztuce ludowej. Twórczość ludowa dla dziecka". * zeum Regionalnego odbyła się wystawa pn. „Sztuka Ludowa Podhala". Poka­ zano ponad 250 obiektów, m.in. wyroby snycorskie, instrumenty muzyczne i stro­ je- * X I — w sklepie „Cepelii" przy ul. Puławskiej w Warszawie, gdzie odby­ wają się kolejne prezentacje wyrobów poszczególnych regionów kraju, zgro­ madzono t y m razom wyroby z terenu Podlasia. X I — w Węgierskim Instytucie Kultury w Warszawie otwarto wystawę pn. „Węgierska sztuka naiwna". Poka­ zano 41 obrazów i rzeźb siedmiu auto­ rów. X I — w „ E m p i k u " w Koszalinie czynna była wystawa rosyjskich koronek opartych na motywach ludowych. X I — w Dziale Etnograficznym Mu­ zeum Pomorza Środkowego w Słupsku otwarta została pokonkursowa wystawa twórczości ludowej i pamiątkarskiej woj. słupskiego. Na konkurs nadesłano 561 prac 64 autorów. Na wystawę zakwalifikowano 192 prace 45 autorów. W kategorii twórczości ludowej na­ grody I otrzymali: Piotr Sakson z Pobłooia (rzoźba), Katarzyna Kaliszewska z Siemianic (haft kaszubski) oraz Albert Spoiser z Motarzyna (plecion­ ki). W kategorii pamiątkarstwa na­ grody I nie przyznano, nagrody I I otrzymali: Jacek Janowski ze Słupska (rzeźba) oraz Maksymilian Bogger z Trzebiolina (malarstwo). * * X I — w Czechosłowackim Ośrodku Kultury w Warszawie otwarto wystawę sztuki ludowej regionu wałaskiego na Morawach. Pokazano kobiece stroje lu­ dowe, hafty, ozdoby, rzeźbę, ceramikę meble i pieczywo obrzędowe. * X I — w Katowicach otwarto wys­ tawę malarstwa amatorów zrzeszonych w zespole Zakładowego Domu Kultury „Wieczorek". Wystawę zorganizowano z okazji 30-lecia istnienia toj grupy malu­ * * 223 �* 4 . X I — w Muzeum Ziemi P A N w Warszawie, z okazji Święta Górnika — Barbórki otwarta została wystawa pn. „Węgiel jako tworzywo rzeźbiarskie". Pokazano t u rzeźby górników wykonane w węglu kamiennym, graficie i łupku węglowym, pochodzące ze zbiorów W Rybniku i Zabrzu. Wśród wystawionych prac znalazły się rzeźby twórców już znanych, jak: Eugeniusz Bąk z Szopienic, Maria Chu­ doba z Bytomia, Jan Liszek z Zabrza, Alfred Piątek z kopalni „Rydułtowy" oraz Paweł Wróbel. 5 - 8 . X I I — w Zamku Książąt Po­ morskich w Szczecinie odbył się Prze­ gląd twórozości ludowej i plastyków amatorów. Organizatorami byli Woj. Klub Plastyków Amatorów i Twórców Ludowych, Szczecińskie Towarzystwo Kultury i Sp. Zrzeszenie Wytwórców Rękodzieła Ludowego i Artystycznego „ Art-Region", które ufundowało n a ­ grody w sumie łącznej 70 000 zł. W prze­ glądzie wzięło udział 100 autorów, którzy nadesłali 800 prac, z których 600 za­ kwalifikowano na wystawę zorganizo­ waną w grudniu w salach Zamku. Prace oceniano w dwóch grupach: rękodzieła ludowego i twórczości pamiąt­ karskiej. Wśród nadesłanych prac prze­ ważała rzeźba i tkanina. * X I I — w Salach Wojewódzkiego Domu Kultury w Opolu zorganizowano z okazji krajowego zjazdu Stowarzy­ szenia Twórców Ludowych wyjątkowo interesującą wystawę współczesnej twór­ ozości ludowej pn. „Kultura ludowa Śląska Opolskiego". Znalazły się na niej pisanki, plastyka obrzędowa, wyroby zo słomy, malowana ceramika, malar­ stwo i rzeźba (m.in. St. Majewskiego ze Sternalio). * X I I — w Pałacu Opatów w Oliwie otwarto wystawę szopki kaszubskiej i kooiewskiej, przygotowaną przez Dział Etnografiozny Muzeum Narodowego. * X I I — w Bielsku-Białej rozstrzyg­ nięty został I Woj. Konkurs na ozdoby choinkowe, zorganizowany przez Woj. Dom Kultury w Bielsku-Białej i Muzeum Regionalne w Żywcu. Ze względu na wyrównany poziom prac jury postanowiło nie przyznawać I nagrody, 2 nagrody I I otrzymały: Emilia Leśniak i Maria Mieszczak. Ponad­ to przyznano 3 nagrody I I I . * X I I — w Muzeum Okręgowym w Wałbrzychu czynna była wystawa malar­ stwa Nikifora. * 18.XII — w Galerii Sztuki Ludowej „Cepelii" w Nowym Targu otwarta zosta­ ła pokonkursowa wystawa pn. „Współ­ czesna polska zabawka ludowa". Kon­ kurs zorganizowany został przez Sp. Zrzeszenie Wytwórców Rękodzieła Lu­ dowego i Artystycznego „Milenium" w Krakowie, a udział w nim wzięło 75 artystów, którzy nadesłali w sumie 721 prac. Jury pod przewodnictwem prof. dr. Romana Reinfussa przyznało nagrody i wyróżnienia. Prace najlepsze wytypo­ wano na międzynarodowy konkurs za­ bawek ludowych, który m a s i ę odbyć w Nowym Targu. X I I —• w Lublinie rozstrzygnięty został ogólnopolski konkurs na wyroby ludowego garncarstwa. Na konkurs na­ desłano ok. 200 prac twóroów z 13 ośrod­ ków garncar kich. Nagrody I otrzymali: Jan Gąsior z Medyni Głogowskiej i Lud­ wik Wilusz ze Starego Sącza. Nagrody I I — Stanisław Wanarski z Pawłowa (Chełmskie), Stanisław Witek z Urzę­ dowa — Bęczyna (Lubelskie) i Stanisław Mosiej z Czarnej Wsi Kościelnej (Biało­ stockie). Ponadto przyznano 3 nagrody I I I i 7 wyróżnień. * X I I — w Muzeum Okręgowym Zie­ mi Kaliskiej otwarto pokonkursową wys­ tawę projektów pamiątek. Na konkurs zgłoszono 174 praoe 24 twórców ludo­ wych i amatorów z całego regionu. Najbogaciej reprezentowana b y ł a rzeźba i haft, ceramika i W y r o b y ze s ł o m y . Z twórców ludowych uczestniczących w konkursie nagrody otrzymali; nagro­ dę I — Kunegunda Krzyżaniak Goliny za snutki, nagrodę I I — Franciszek Chowański z Ligoty za miniatuiowe rzeźby drewniane, przedstawiające scenki i postaci ludowe. X I I — w Gdańsku rozstrzygnięto konkurs na prace twórców ludowych, zorganizowany przez W O K i „Art-Region" w porozumieniu z Minister­ stwem Kultury i Sztuki oraz „Cepelią". W konkursie uczestniczyli przede wszys­ tkim rzeźbiarze z Kaszub i Kociewia, a także plecionkarze i tkaczki. W sumie zgłoszono ok. 300 prac ponad 50 twór­ ców. Nagrody I otrzymali: w dziedzinie rzeźby — Izajasz Rzepa z Redy i Jan Giełdoń z Czarnej Wody, w dziedzinie plecionkarstwa — Bolesław Hinc z Wdzydz Kiszewskich; w dziedzinie tkactwa — Bronisława Radtke. Ponadto nagrody I przyznano Alojzemu Stawo­ wemu z Bietowa za naczynia drewniane i Henrykowi Petke z Sierakowic za W y ­ roby z rogu. Nagrody I I otrzymali: w dziedzinie rzeźby — Józef Ciężki z Kościerzyny, Władysław Lica z Wdzydz Tucholskich i Edmund Zieliński z Gdyni; w dziedzinie plecionkarstwa — Albert Speiser z Matarzyna. Ponadto przyz­ nano 5 nagród I I I i 12 wyróżnień. * X I I — w Muzeum w Kozienicach czynna była wystawa obrazująca dawne i współczesne obyczaje regionu kozieniokiego, a wykonanych przez twórców ziemi radomskiej. * X I I — w Hrubieszowie czynna była wystawa najlepszych prac nadesłanych na I Woj. Przegląd Plastyki Amator­ skiej na Zamojszczyźnie. W sumie na przegląd nadesłano 206 prac. Ludowej, pełniący rolę placówki nie tylko handlowej, lecz także W y s t a w i e n ­ niczej. Prezentuje się tu W y r o b y twór­ ców ludowych z terenu całego kraju. * X I I — w Gdańsku otwarta została V I Wojewódzka Wystawa Plastyki Amatorskiej, zorganizowana przez Woj. Ośrodek Kultury i Woj. Radę Z w. Zaw. Na wystawie zaprezentowano 167 prac 74 autorów. * 2 . X I I — na Rynku w Krakowie odbył się kolejny X X I V konkurs szo­ pek organizowany przez Muzeum Histo­ ryczne m. Krakowa. Na tegoroczny konkurs 51 uczestni­ ków nadesłało 64 szopki. Jury pod prze­ wodnictwem Sławomira Wojaka, dy­ rektora Muzeum Historycznego, przy­ znało nagrody następujące: w grupio szopek największych nagrodę I otrzy­ mał Zygmunt Grabarski, nagrody I I Zdzisław Dudzik, Witold Głuch i Jan Malik, w grupie szopek średnich — Wło­ dzimierz Malik, nagrody I I Mieczysław Marchwiarz, Marek Markowski, Andrzej Nowicki oraz Roman Sochaoki, w gru­ pie szopek najmniejszych —• Maciej Moszew i Antoni Wołek, nagrody I I Ryszard Kijak i Bronisław Piącik. Ponadto przyznano 9 nagród I I I i jedną I V (łąoznie we wszystkich kategoriach). Szopki pokazano następnie na wystawie w Muzeum Historycznym m. Krakowa. * X I I — w Nowym Sączu rozstrzyg­ nięto konkurs ogłoszony dla ludowych twórców, plastyków-amatorów i ręko­ dzielników. Jury pod przewodnictwem prof. Włodzimierza Hodysa oceniało nadesłane praoe w 3 grupach: malar­ stwa, rzeźby i rękodzieła artystycznego. Spośród 91 autorów uczestniczących w konkursie nagrody I otrzymali: w dzie­ dzinie malarstwa na szkle — Ewelina Pęksowa, w kategorii „twórców zaa­ wansowanych" —- Joanna Elster, Sta­ nisława Węglarska, Kazimierz Dagnan z Nowegł Sącza oraz Dionizy Kuliński z Limanowej. W kategorii „naiwnego realizmu" — Józef Tworek z Nowego Sącza, Antonina Juszczak z Zawady i Piotr K w i t z Limanowej. W dziedzinie rzeźby nagrody I otrzymali 4 rzeźbiarze z Paszyna: Józef Orleoki, Andrzej Drożdż, Wojciech Oleksy i Stanisław Mika, a w kategorii rzeźby ceramicznej — Zdzisław Korzon z Gorlic Za rękodzieło artystyczne nagrody I otrzymali: Andrzej Gąsienica-Makowski z Zakopanego i Julian Grybos z Gorlic Polska sztuka ludowa za granicą X I —• w Leningradzie czynna była wystawa polskiej sztuki ludowej współ­ czesnej. Pokazano t u 300 eksponatów z dziedziny rzeźby, ceramiki, stroju, haftu i tkaniny. Przy okazji wystawy podpisane zostało porozumienie o współ­ pracy Państwowego Muzeum Etnogra­ ficznego w Warszawie z Państwowym Muzeum Etnografii Narodów ZSRR. * a 124 X I I — w Katowioach, w dotych­ czasowym sklepie „Cepelia" powstał pierwszy w województwie Dom Sztuki X I I — w Madrycie, na Uniwersy­ tecie otwarta została wystawa polskiej sztuki ludowej, zorganizowana przy udziale Państwowego Muzeum Etno- �Inne graficznego w Warszawie. Na zaprezen­ towaną tu kolekcję złożyły się: obrazy Eweliny Pęksowej i Zofii Roj z Zakopa­ nego oraz rzeźby ludowe i stroje regio­ nalne z różnych terenów Polski. 26, 27.XI — w Opolu obradował I V Krajowy Zjazd Stowarzyszenia Twór­ ców Ludowyoh, który zgromadził oprócz twórców ludowych także naukowców, przedstawicieli placówek muzealnych oraz „Cepelii". Referat wstępny pt. „Rola i miejsce kultury ludowej w spo­ łeczeństwie socjalistycznym" wygłosił prof, dr Józef Burszta. Dyskusja toczyła się wokół problemów prawidłowego roz­ woju twórczości ludowej oraz dalszej poprawy warunków bytowych i wa­ runków pracy ludowych twórców. Prezesem został wybrany Bronisław Cukier z Zakopanego. Wybrano również skład Rady Naukowej, której przewodni­ czącym został prof, dr Roman Reinfuss. Z okazji zjazdu zorganizowano w Opolu w pomieszczeniu zjazdowym wys­ tawę prezentującą dorobek członków STL oraz wystawę publikacji dotyczą­ cych kultury i wystawę-kiermasz malo­ wanej ceramiki opolskiej. Wciągu dwóch dni wykupiono wszystkie eksponaty. * X I I —• w centralnej galerii Sztok­ holmu ,,Svea" czynna była wystawa polskioh prymitywistów pn. ,,Świat codzionnośei z fantazją". Zorganizowana przy współudziale BHZ Desa. * X I I — w Ośrodku Informacji i K u l ­ tury w Lipsku czynna była wystawa wy­ robów Wlooławskich Zakładów Ceramiki Stolowoj. Wystawę zwiedziło ok. 100 000 osób. Z okazji wystawy wydano katalog zawierająoy tekst informacyjny o dziejaoh „Włocławka", omawiający formy, motywy i kolorystykę wyrobów — oraz barwne ilustraoje. Wystawie towarzyszyły pokazy zdobienia fajansu przez Alinę Piwowar i Holonę Musialik. S U M M A * R I E S * X I — w Koszalinie odbyła się sesja naukowa na temat „Relikty kultury jamneńskiej i problemy jej ratowania". Referaty wygłosili: prof, dr Józef Bursz­ ta o międzynarodowym znaczeniu kul­ tury ludowej Pomorza Zach., mgr Juliusz Sienkiewicz o tradycyjnym budownic­ twie wsi jamneńskiej i problemie jej ra­ towania, mgr Anna Masiewicz o sztuce i zdobnictwie jamneńskim oraz mgr Benedykt Malinowski i mgr Tadeusz Szadkowski o problemach konserwator­ sko-etnograficznych i organizacyjnych przy realizacji kaszubskiego Parku Etno­ graficznego we Wdzydzach. * 1 7 . X I I — w Kcyni uroczyście ob­ chodzono jubileusz 50-lecia praoy twór­ czej artystki ludowej i popularyzatorki folkloru —• Klary Prillowej. Równo­ cześnie założony i kierowany przez nią zespół regionalny „ P a ł u k i " obchodził 20-lecie swej działalności. Z tej okazji zarówno Klara Prillowa, jak i jej zespół otrzymali honorowe dyplomy uznania ministra kultury i sztuki. Р Е З Ю М Е SUMMARY O F A R T I C L E S I r e n a T u r n a u — I N F L U E N C E OF T H E COSTUMES OF THE GENTRY A N D BURGHERS ON POLISH F O L K DRESS I N T H E 16th-19th CENTURIES The authoress based her presentation of the problem (which has by no means been exhausted i n Polish literature on tho subject) on results of ethnographic research, iconographic sources and published archive materials. Speaking about the influences of the national dress and West European fashions, the authoress tries to establish the local features of the peasant clothes irrespective of the influences coming from the clothes of other social groups. The authoress is of the opinion that — as from the 16th century — i t is possible to distinguish tho seperate and individual character of the Polish peasant clothes and their regional differences. A t that time in the area of Małopolska (Little Poland) and Wielkopolska (Great Poland) there were many mutual influences between peasant clothes and those worn by the inhabitants of the towns and petty gentry. I n Silesia and Pomerania a strong influence is seen of West European styles on -the dress worn by Polish burghers and later copied by peasants in the 16th and 17th centuries. I n Silesia the influences came already modified from the southern German lands and Moravia. The clothes worn in the region of Gdańsk and in Szczeoin Pomerania resembled Spanish fashions modified into a Dutch version, which was popular in all the Baltic countries. Starting from the 16th century the men's peasant costumes were under a strong influence of the national dress that spread from the manor houses and the neigh­ bouring towns. The peasant's costumes that assumed a developed form in the 19th century began to take shape in many regions as early as the 17th or 18th century. However, in most villages of the Corona Regni Poloniae (Poland) the development of the tyle of clothes was hampered by the poverty of the villeins. I n the 17th and 18th centuries, in Great Poland, Silesia and Pomerania, where the textile industry had its centres and the supplies of materials were better, the peasants kept alive the national dress fashion which was disappearing in the olothes worn by the gentry and burghers. The rapid development of folk costumes that took place in Poland in the 19th century was, in the opinion of the authoress, the result of the growing prosperity of the peasants and the growing importance of clothes as an indicator of the social and finanical position of their owners. The men's clothes of those times continued to show the influence of the national dress as i t had been in past centuries, and the woman's dress showed traces of various West European fashions and styles popularized by the manor houses. I n Silesia and Great Poland western influences were very strong and the most direct. Recording the existence of a number of problems which cannot be solved on the basis of the present state of research the authoress puts forward a number of postulates concerning research. They concern first of all the chronological listing of outside influences on peasant clothes and the problems of regionalaization of dress and costumes in various parts of the old Polish Republic. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — CONTEMPORARY FOLK P A I N T I N G A N D ITS F R I N G E AREAS Defining the range of his analysis the author takes the most general definition of painting as the point of departure: painting = the organization of a defined two-dimensional space by means of colours, which includes painted presentations such as signs, ornaments, decoration of objects of everyday use, as well as all kinds of pictures, polychrome painting and secular and cult paintings. The author makes an analysis of paintings that satisfy the human demand for aesthetic experience i n an easy way as well as the works of art able to arouse and satisfy spiritual needs of higher order. The author does not make any radical division between the two phenomena. Emphasizing the distance between the 125 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/659d592064836e064d30e8b939c0e1a5.pdf c8404c3527c15750f7f1ab7c2917c419 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4489 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4175 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.2, s. 124-125 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N R 20 marca 1962 r. zmarła w K o ­ niakowie (Śląsk Cieszyński) w y b i t ­ na artystka l u d o w a M a r i a G w a r k o wa, urodzona w 1896 r . Była o n a laureatką l i c z n y c h nagród n a w y ­ stawach i k o n k u r s a c h s z t u k i l u d o ­ wej. K o r o n k i j e j r o b o t y e k s p o n o ­ wane były również n a w y s t a w a c h za granicą. W i e l e spośród n a j z d o l ­ niejszych h a f c i a r e k i koronkarek śląskich należało d o g r o n a u c z e n ­ nic M. G w a r k o w e j . W s p ó ł p r a c o w a ­ ła również z Zespołem ,,Śląsk". W ostatnich l a t a c h s p r a w o w a ł a n a d z ó r artystyczny w spółdzielni k o r o n k a r ­ skiej C P L i A w K o n i a k o w i e . Za w y b i t n e osiągnięcia w dzie­ dzinie r o z w i j a n i a s z t u k i r e g i o n a l n e j i w pracy społecznej M . G w a r k o w a odznaczona była S r e b r n y m Krzy­ żem Zasługi. P o g r z e b j e j o d b y ł się na koszt M i n i s t e r s t w a K u l t u r y i Sztuki. 19 lutego 1962 r. zmarła w T a ­ tarach (pow. Ostrołęka) M a r i a K o nopkowa, u r o d z o n a w 1880 r . N a ­ leżała ona d o n a j z d o l n i e j s z y c h i najbardziej c z y n n y c h t w ó r c z y ń l u ­ dowych n a t e r e n i e Kurpiowszczyz­ ny. W y k o n y w a n e p r z e z nią t k a n i n y , hafty, w y c i n a n k i , f i g u r k i z c i a s t a i pisanki w i e l o k r o t n i e nagradzano' na konkursach i w y s t a w a c h s z t u k i ludowej. O d 1960 r. Konopkowa otrzymywała stałą z a p o m o g ę M i n i ­ sterstwa K u l t u r y i S z t u k i . O s t a t n i e wyróżnienie — I n a g r o d ę n a k o n ­ kursie pieczywa obrzędowego — otrzymała na kilka dni przed śmiercią. Izba z a m i e s z k i w a n a przez K o ­ nopkowa jest j e d n y m z najlepiej zachowanych t r a d y c y j n y c h wnętrz kurpiowskich i została o s t a t n i o w y ­ korzystana j a k o t z w . „ I z b a Pracy Twórczej" C P L i A . Wystawa została przygotowana bardzo s t a r a n n i e przez m g r Ewę Jęczalik, k t ó r a j e s t r ó w n i e ż autorką k a t a l o g u . Z a w i e r a o n interesujący wstęp (wprowadzający w zagadnie­ n i a r z e ź b y l u d o w e j D o l n e g o Śląska i referujący w ogólnym zarysie s t a n badań n a d t y m z a g a d n i e n i e m ) , s z c z e g ó ł o w y s p i s eksponatów (z p o ­ d a n i e m numerów inwentarza) oraz 8 t a b l i c z f o t o g r a f i a m i rzeźb. W o b e c dużej wartości n a u k o w e j zarówno samej w y s t a w y j a k i k a ­ talogu, t y m bardziej p r z y k r y jest jego w y j ą t k o w o n i e e f e k t o w n y w y ­ gląd. W y d r u k o w a n o k a t a l o g na p a ­ pierze n i e m a l „gazetowym", ilustra­ cje — b a r d z o źle w y k o n a n e — za­ łączone są n a o s o b n y c h k a r t k a c h . O d b i j a t o rażąco o d k a t a l o g ó w este­ tycznie wydawanych przez inne muzea. * W M u z e u m N a r o d o w y m w Po­ z n a n i u czynna była w m a r c u w y ­ stawa pt. „Polskie malarstwo i rzeźba l u d o w a " , z o r g a n i z o w a n a ze z b i o r ó w w ł a s n y c h m u z e u m w g sce­ n a r i u s z a m g r a S t . Błaszczyka. W Muzeum Gliwickim otwarto stałą w y s t a w ę śląskiej s z t u k i l u ­ dowej od X V I I I w. do czasów współczesnych. Z g r o m a d z o n o kilka­ set eksponatów reprezentujących wszystkie dziedziny plastyki ludo­ w e j : b u d o w n i c t w o , sprzęty c o d z i e n ­ n e g o użytku, g a r n c a r s t w o , w y r o b y ze skóry i żelaza. W i e l e miejsca poświęcono s t r o j o m i w y r o b o m j u ­ b i l e r s k i m . Pokazano również pla­ s t y k ę o b r z ę d o w ą , m a l a r s t w o i rzeź­ bę. * O d l i s t o p a d a 1961 r. M u z e u m wystawy w Sandomierzu posiada wystawę etnograficzną, z o r g a n i z o w a n ą dzięki Wśród w y s t a w sztuki l u d o w e j s t a r a n i o m M u z e u m Świętokrzyskie­ San­ w I k w a r t a l e b r . należy o d n o t o w a ć g o w K i e l c a c h , M u z e u m w przede w s z y s t k i m k i l k a interesują­ d o m i e r z u i P r e z y d i u m P R N w S a n ­ Scenariusz i naukowe cych ekspozycji zorganizowanych domierzu. opracowanie wystawy — mgr M a ­ przez muzea. plas­ Muzeum E t n o g r a f i c z n e w e W r o ­ r i a n P d k r o p e k , o p r a c o w a n i e — inż arch. Zbigniew cławiu zorganizowało w y s t a w ę d o l ­ t y c z n e nośląskiej rzeźby l u d o w e j o d X V M I W i l m a . * do ok. poł. X I X w . E k s p o z y c j a b y ­ Działalność i konkursy muzeów — ła p r o j e k t o w a n a — p o wystawie śląskiego m a l a r s t w a n a s z k l e — jako jedna z c y k l u w y s t a w m o n o ­ graficznych poświęconych plastyce ludowej na D o l n y m Śląsku. S t a n o ­ wi ona przede wszystkim próbę przedstawienia i usystematyzowa­ nia zgromadzone w muzeum ma­ teriału z a b y t k o w e g o . P o k a z a n o o k . 70 obiektów rzeźby w d r z e w i e i kamieniu, reprezentujących sztukę religijną w s i dolnośląskich, oraz ule f i g u r a l n e . К A dowe, pisanki i zabawki. Osobny dział s t a n o w i ł y p r a c e rzeźbiarzy i m a l a r z y amatorów. W M u z e u m w Żywcu zorgani­ z o w a ł o w y s t a w ę „Sztuka l u d o w a w perspektywie rozwojowej". Na w y ­ s t a w i e p o k a z a n o współcześnie w y ­ konane wycinanki i kwiaty z ko­ l o r o w y c h bibułek. E k s p o n a t y zebrał w drodze penetracji terenowej w p o w i a t a c h Żywiec i Sucha — d y ­ rektor muzeum, J. Studencki. * Wydziały Kultury przy PRN, woj. katowickiego, pod patronatem Wydziału K u l t u r y P r e z y d i u m W R N i poszczególnych muzeów, z o r g a n i ­ zowały k o n k u r s n a z a b a w k i i pa­ miątki regionalne. W konkursie m o g l i uczestniczyć z a r ó w n o p r a c u ­ jący z a w o d o w o w danej dziedzinie, j a k i a m a t o r z y . Pokonkursową w y ­ stawę zgromadzonych zabawek u rządzono w M u z e u m w C h o r z o w i e . I nagrody nie przyznano. Cztery nagrody Iii przyznano: Kubaszczykowi, Anczykowi, Niemcowi i Glu­ zie. * W l u t y m o t w a r t a była w Z a ­ kopanem wystawa p t . „Sztuka i rękodzieło P o d h a l a " , zorganizowana przez C P L i A i C B W A . Komisarz w y s t a w y i a u t o r k a scenariusza — W a n d a Gentil-Tippeńhauer. P o d s t a ­ w o w ą częścią w y s t a w y była tra­ d y c y j n a i współczesna s z t u k a g ó ­ r a l s k a : snycerka w drzewie, zdob­ n i c t w o w m e t a l u , h a f t y i stroje, ceramika, wreszcie malarstwo na szkle. W ś r ó d współczesnych m a l o ­ w i d e ł n a szkle w y r ó ż n i a j ą się szcze­ g ó l n i e b a r d z o interesujące obrazy m a ł o znanego, zmarłego w 1960 r, artysty plastyka, K u b y Kostynowicza. N a w y s t a w i e p o k a z a n o rów­ nież p r a c e uczniów L i c e u m T e c h ­ nik Plastycznych im. Antoniego K e n a r a (rzeźba w d r z e w i e , cera­ m i k a ) o r a z Z a s a d n i c z e j Szkoły Z a ­ wodowej ( t k a n i n a , k o r o n k i ) . Obie szkoły n a w i ą z u j ą do t r a d y c j i r e ­ g i o n a l n y c h . D o interesujących eks­ ponatów należały również prace zakopiańskich artystów plastyków z zakresu z d o b n i c t w a wnętrz. K a t a l o g w y s t a w y w y d a n y przez M u z e u m Ziemi Szamotulskiej w ( K r a k ó w 1962. 48 s, n l b . Szamotułach urządziło p o d k o n i e c C B W A 1961 r. w y s t a w ę w i e ń c ó w d o ż y n k o ­ o r a z w k ł a d k a w jęz. f r a n c u s k i m ) w y c h , połączoną z k o n k u r s e m n a z a w i e r a w s t ę p pióra Józefa G r a ­ b o w s k i e g o , szczegółowy spis e k s p o ­ najładniejszy wieniec. natów o p r a c o w a n y p r z e z W . G e n t i l - T i p p e n h a u e r oraz liczne ilustra­ cje. Strona wydawnicza katalogu się w y s o k i m poziomem W M u z e u m w Chorzowie o t w a r ­ odznacza ciekawy t o w s t y c z n i u w y s t a w ę s z t u k i l u d o ­ z a r ó w n o ze w z g l ę d u n a w e j . P o k a z a n o e k s p o n a t y z z a k r e s u układ g r a f i c z n y , doskonałe i l u s t r a ­ r z e ź b y i m a l a r s t w a , m a s k i o b r z ę - cje, j a k dobrą jakość p a p i e r u . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6a8b17c40429eb33516646796a7f947c.pdf 467d4860c727eb5f9829ec21e799e0b5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4498 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4183 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.3, s. 187-188 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K O N 10 c z e r w c a 1962 r. zmarł w Iłży n a w y s t a w i e s z t u k i l u d o w e j MaStanisław Pastuszkiewicz, ur. w zowsza. 1888 r., twórca interesujących rzeźb » ceramicznych, jeden z najbardziej z n a n y c h artystów l u d o w y c h K i e l e c ­ Ceramika ludowa i artystyczna czyzny. w y p r o d u k o w a n a przez ośrodki g a r n ­ P r a c e P a s t u s z k i e w i c z a były w i e ­ c a r s k i e związane z C P L i A z terenu l o k r o t n i e w y s t a w i a n e i n a g r a d z a n e całej P o l s k i e k s p o n o w a n a była n a n a w y s t a w a c h sztuki l u d o w e j z a ­ w y s t a w i e w s a l a c h Pałacu K u l t u r y równo k r a j o w y c h , j a k z a g r a n i c z ­ i N a u k i w p i e r w s z e j połowie m a r ­ n y c h . Był on długoletnim p r e z e s e m ca. W ś r ó d p r a c twórców l u d o w y c h honorowym Spółdzielni Przemysłu wyróżniały się szczególnie c e r a m i k a L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o w Iłży. s i w a z P a w ł o w a i Białej P o d l a s k i e j T r z y k r o t n i e o d z n a c z o n y został K r z y ­ (woj. l u b e l s k i e ) , f i g u r k i c e r a m i c z n e żami Zasługi (Brązowym, S r e b r n y m z Iłży i piękne w formie, c z a r n o i Złotym). polewane naczynia Kazimierczaka z K a r t u z , nawiązujące d o l u d o w e j ceramiki tradycyjnej. 16 c z e r w c a 1962 r. zmarła w Rzeczycy znana tkaczka i w y c i n a n k a r k a ludowa, Antonina Legutows k a . Była o n a laureatką szeregu w y ­ s t a w i konkursów s z t u k i ludowej. Otrzymała Złoty Krzyż Zasługi i s z e r e g i n n y c h odznaczeń z a swą twórczość artystyczną i pracę s p o ­ łeczną w d z i e d z i n i e k r z e w i e n i a k u l ­ t u r y l u d o w e j . O d . 1951 r. prowadziła instruktaż, a następnie kierowała Ośrodkiem Twórczości L u d o w e j w Łęczycy. Konferencje i zjazdy W d n i u 19 m a j a odbyła się w Poznaniu Sesja N a u k o w a z okazji pięćdziesięciolecia T o w a r z y s t w a L u ­ doznawczego w Poznaniu. Program n a u k o w y S e s j i obejmował r e f e r a t y : prof. d r J . B u r s z t a — R u c h l u d o ­ znawczy i badania etnograficzne w Wielkopolsce; m g r S t . Błasz­ c z y k — D z i e j e poznańskich zbiorów etnograficznych; dr T. Wróblew­ s k i — P o l s k o - n i e m i e e k i e pogranicze w świetle materiałów etnograficz­ nych; komunikaty: mgr J . Dydow i c z o w a — Z e studiów n a d z w y ­ czajami dorocznymi ludu wielko­ polskiego; mgr J . Lisakowski — Pieśń i m u z y k a l u d o w a Z i e m i K a ­ liskiej; mgr J . Dydowiczowa — O p i e k a n a d sztuką ludową w W i e l ­ kopolsce; d r Z. J a s i e w i c z — Z b a ­ dań etnograficznych w Koszaliń­ s k i e m : Z d e r z e n i e się k u l t u r grup o s a d n i c z y c h w świetle materiałów z Iwięcina w powiecie koszalińskim. Wystawy i konkursy K o n k u r s n a kurpiowskie pieczy­ w o obrzędowe ogłoszony p r z e z W y ­ dział K u l t u r y W R N p r z y współ­ udziale Ministerstwa Kultury i S z t u k i został rozstrzygnięty w W a r ­ s z a w i e w l u t y m br. K o n k u r s zgro­ madził 86 uczestników, którzy n a ­ desłali ok. 600 p r a c . J u r y przyznało 14 nagród. N a j l e p s z e spośród n a g r o ­ d z o n y c h f i g u r e k e k s p o n o w a n e będą a m a t o r s k i m ) h a f t i zdobnictwo. N a j wyższy poziom a r t y s t y c z n y r e p r e zentowały k r a s z a n k i . 9 maja rozstrzygnięty został k o n k u r s n a kujawską ceramikę l u ­ dową, z o r g a n i z o w a n y w e W ł o c ł a w ­ k u przez Muzeum K u j a w s k i e i W y ­ dział K u l t u r y P R N przy współ­ udziale Ministerstwa Kultury i S z t u k i . W k o n k u r s i e uczestniczyło pięciu g a r n c a r z y , którzy nadesłali naczynia polewane oraz „siwaki" nawiązujące d o t r a d y c y j n y c h f o r m c e r a m i k i k u j a w s k i e j . P o zakończe­ n i u k o n k u r s u urządzono w M u z e u m pokaz nadesłanych p r a c . O d w y s o k i e g o poziomu prac w y ­ m i e n i o n y c h g a r n c a r z y odbiegały w y ­ roby Necla z K a r t u z i c e r a m i k a W maju, w salach Muzeum bolimowska, coraz bardziej upo­ Mazurskiego w S z c z y t n i e została dobniające się do półprzemysłowej otwarta wystawa pt. „Kurpiow­ produkcji pamiątkarskiej. ska Sztuka Ludowa". Wystawa jest r e z u l t a t e m współpracy M u z e u m szczytnieńskiego i Muzeum Kur­ piowskiego w Łomży. Jednym założeń s c e n a r i u ­ Pamiątkarstwo l u d o w e i a r t y ­ z p o d s t a w o w y c h przez s t y c z n e w o j . r z e s z o w s k i e g o p o k a z a ­ s z a w y s t a w y , opracowanegono w m a r c u n a w y s t a w i e pokłosia doc. d r a A . Chętnika i J . ChętnikoI I etapu k o n k u r s u zorganizowanej Wą, było w y k a z a n i e wspólnych e l e ­ w salach Muzeum w R z e s z o w i e . mentów k u l t u r y Kurpiów o r a z W a r ­ (I etap k o n k u r s u rozstrzygnięto w m i i i M a z u r . grudniu 1960, por. k r o n i k a n r 1 Na wystawie zgromadzono po­ 1961). E k s p o n a t y nagrodzone p o k a ­ n a d t r z y s t a eksponatów z z a k r e s u zano z kolei n a Ogólnopolskiej W y ­ t k a c t w a , stroju, haftu, ceramiki, s t a w i e Pamiątkarstwa w K r a k o w i e . m e b l a r s t w a , sprzętu domowego, m a ­ Z o k a z j i w y s t a w y Wydział K u l t u r y l a r s t w a , rzeźby i b u r s z t y n i a r s t w a . Prezydium W R N w Rzeszowie w y ­ Wycinanki reprezentowały prace dał k a t a l o g (Rzeszów 1961, s. 47, współczesne: C z . Konopkówny. P 49 nlb., l i c z n e fotografie). O b s z e r n y Puławskiego i Niedźwieckiej. wstęp i o p i s y eksponatów o p r a c o ­ wała I r e n a Kłak. Muzeum im. Orkana w Rabce zorganizowało k o n k u r s n a podłaźnikl. Rozstrzygnięcie nastąpiło w marcu. Wśród prac nadesłanych przeważały interesujące t r a d y c y j n e t y p y podłaźników. Najwartościowsze e k s p o n a t y zostały z a k u p i o n e przez muzea w Warszawie i Rabce. W pierwszej połowie k w i e t n i a odbyły się w O p o l u doroczne obcho­ d y „Dni L u d o w e j Twórczości A r t y ­ s t y c z n e j " O p o l s z c z y z n y . Organizację powierzono opolskiemu oddziałowi Polskiego T o w a r z y s t w a Ludoznaw­ czego. W d n i u zakończenia obcho­ dów (15 k w i e t n i a ) rozstrzygnięto k o n k u r s n a plastykę ludową oraz odbyły się p o k a z y korowodów g a i ­ k o w y c h i m a r z a n k o w y c h , wystąpili gawędziarze i l u d o w e zespoły w o ­ kalne. N a konkursie plastyki repre­ z e n t o w a n e były: p i s a n k a r s t w o , m a ­ larstwo i rzeźba (o c h a r a k t e r z e W drugiej połowie m a j a i w c z e r w c u o t w a r t a była w Muzeum K u j a w s k i m w e Włocławku regio­ n a l n a w y s t a w a sztuki l u d o w e j z o r ­ ganizowana z okazji D n i Ochrony Zabytków. N a w y s t a w i e pokazano e k s p o n a t y pochodzące ze zbiorów muzealnych; reprezentowały one wszystkie dziedziny tradycyjnej l u ­ dowej twórczości K u j a w . W końcu m a j a o t w a r t a została w Łowiczu p o k o n k u r s o w a wystawa twórczości członków spółdzielni C P L i A „Sztuka Łowicka". O r g a n i ­ zatorami wystawy były Muzeum w Łowiczu o r a z Zarząd spółdzielni. Na wystawie pokazano w y c i n a n k i , hafty, t k a n i n y . W c z e r w c u o t w a r t a została w Muzeum w Łowiczu jubileuszowa wystawa twórczości wycinankarki Elżbiety Żaczek ze Z ł a k o w a B o r o ­ wego, należącej d o grona najwy187 �ni Polskiego Radia. W konkursie uczestniczyło 38 tkaczek, p r z y z n a n o osiem nagród. Pierwsze nagrody otrzymały J a d w i g a Białokozowa ze w s i Jastrzębie i F r a n c i s z k a P a b i a ń czyk z Krzepocin. Zgodnie z tra­ dycją ustaloną już w p o p r z e d n i c h konkursach w Muzeum łęczyckim, z a p r e z e n t o w a n o n a w y s t a w i e zespół eksponatów o wyrównanym, w y s o ­ * k i m poziomie a r t y s t y c z n y m . S z c z e ­ gólnie interesujące były prawie — W c z e r w c u odbył się w K r a ­ nie znane dotychczas tkaniny k o w i e p i e r w s z y Ogólnopolski K o n ­ p a s i a k i wełniane, t k a n e w o p a r c i u wzory. k u r s Pamiątkarstwa, po r o z s t r z y g ­ o t r a d y c y j n e nięciu którego urządzono w Pałacu * S z t u k i w y s t a w ę pokonkursową. N a wystawę z a k w a l i f i k o w a n o ok. 2.000 eksponatów u z n a n y c h p r z e z j u r y z a W Muzeum w Z i e l o n e j Górze odpowiadające w a r u n k o m k o n k u r ­ o t w a r t a była w c z e r w c u w y s t a w a sowym. Były to zarówno prace sztuki ludowej obejmująca ekspo­ artystów l u d o w y c h , j a k amatorów n a t y z e b r a n e przez pracowników i zawodowych artystów-plastyków. M u z e u m n a terenie powiatów M i ę ­ Najliczniej reprezentowane były d z y r z e c z , Świebodzin, Sulechów i województwa k r a k o w s k i e , gdańskie Z i e l o n a Góra. P o k a z a n o t k a n i n y d e ­ i W a r s z a w a . W ś r ó d eksponatów l u d o ­ k o r a c y j n e i stroje ludowe, wyko­ w y c h d o n a j b a r d z i e j interesujących n a n e zarówno p r z e z ludność a u t o ­ należały rzeźby w d r z e w i e rzeźbia­ chtoniczną, j a k — p r z e d e w s z y s t k i m r z y łęczyckich (m. i n . Ignacego K a - p r z e z osadników osiedlonych na mińskiego) oraz c e r a m i k a k i e l e c k a Z i e m i L u b u s k i e j po 1945 r. Znaczną (iłżecka) i r z e s z o w s k a . Interesujące część eksponatów stanowiły p r z e d ­ były o d p u s t o w e c u k r o w e k o g u c i k i mioty zabytkowe, przywiezione białostockie. Pierwszą nagrodę przez osadników z pierwotnego przyznano rzeźbiarzowi-amato- m i e j s c a z a m i e s z k a n i a . N a w y s t a w i e rowi Zygmuntowi C z a j k o w s k i e m u przeważały t k a n i n y wileńskie, p o ­ ze w s i Z l e c z y n a w w o j . k r a k o w ­ l e s k i e i t a r n o p o l s k i e o r a z stroje s k i m z a pracę „Przekupka k r a k o w ­ łemkowskie. s k a " . J a k k o l w i e k sporo eksponatów nadesłanych n a k o n k u r s r e p r e z e n t o ­ wało dobry poziom artystyczny (obok w i e l k i e j ilości przedmiotów W c z e r w c u o t w a r t a była w D o ­ pozbawionych zarówno wartości m u Chłopa w W a r s z a w i e wystawa użytkowej, j a k estetycznej), n i e speł­ współczesnej wycinanki kurpiow­ nił on pokładanych n a d z i e i : s t w o ­ s k i e j . P o k a z a n o ok. 80 p l a n s z w y ­ r z e n i a t a n i c h , e s t e t y c z n y c h w z o r ó w c i n a n e k z P u s z c z y Białej i Z i e l o n e j . pamiątek nadających się d o p r o ­ N a o t w a r c i u w y s t a w y o b e c n e były d u k c j i m a s o w e j . D o najwartościow­ w y c i n a n k a r k i : Anna Kordecka z s z y c h należały e k s p o n a t y o c h a r a k ­ Myszyńca i M a r i a C h r o s t e k z T a t a r . terze u n i k a t o w y m , j a k n p . rzeźby ludowe. * bitniejszych wycinankarek łowic­ kich. Wystawa posiada katalog opracowany przez m g r a Henryka Świątkowskiego, w y d a n y s t a r a n i e m Wydziału K u l t u r y W R N w Ł o w i ­ c z u o r a z M u z e u m w Łowiczu. K a ­ talog z a w i e r a wstęp, opis e k s p o n a ­ tów o r a z i l u s t r a c j e (Łódź 1962 r. s. X X , ilustracje). * W kwietniu zorganizowano w Sali D o m u K u l t u r y w Płocku i n t e r e s u ­ jącą wystawę fotogramów m g r a J . Krippendorfa z Torunia, przedsta­ wiających r y s u n k i w y k o n a n e przez robotników n a s z y b a c h r e m o n t o w a ­ n y c h sklepów. W j e d n y m z następ­ n y c h numerów r e d a k c j a z a p r e z e n ­ tuje wybór n a j c i e k a w s z y c h repro­ d u k c j i z 450 zdjęć w y k o n a n y c h w różnych m i a s t a c h p r z e z m g r a K r i p ­ pendorfa. W Olsztynie otwarta była w czerwcu „Wystawa prac twórców ludowych Warmii i Mazur". Wy­ s t a w a z o r g a n i z o w a n a została z i n i ­ cjatywy Stowarzyszenia PAX w Olsztynie i urządzona w lokalu Stowarzyszenia. Pokazano tkaniny warmińskie i m a z u r s k i e , w y k o n a n e przede wszystkim przez tkaczki z a t r u d n i o n e w spółdzielniach C P L i A w Mikołajkach i Giżycku, o r a z s z e ­ r e g rzeźb, w y r o b ó w z s z y s z e k itp. o c h a r a k t e r z e twórczości amator­ skiej. * W c z e r w c u M u z e u m w Łęczycy urządziło pokonkursową wystawę pt. „Tkanina i strój łęczycki". K o n ­ k u r s i w y s t a w a z o r g a n i z o w a n e zo­ stały p r z e z dyrektorkę M u z e u m m g r Jadwigę Grodzką p r z y współudziale Wydziałów K u l t u r y W R N w Łodzi, P R N w Łęczycy i łódzkiej Rozgłoś­ 188 Jedną z n o w y c h f o r m propago­ w a n i a twórczości l u d o w e j są z o r g a ­ nizowane przez C P L i A tzw. izby twórcze (por. k r o n i k a n r 1 1961). I z b y o r g a n i z o w a n e są w e wnętrzach z a b y t k o w y c h c h a t urządzonych t r a ­ d y c y j n y m i sprzętami i z a m i e s z k a ­ łych p r z e z twórców l u d o w y c h , któ­ rzy demonstrują zwiedzającym s w e w y r o b y , sposób i c h w y k o n a n i a o r a z udzielają wyjaśnień n a t e m a t l u d o ­ w y c h tradycji regionalnych. P i e r w ­ sze tego rodzaju „muzeum" s t a n o w i chata w domu J a n a K a w u l o k a w Istebnej (pow. C i e s z y n ) . P r z y o r g a ­ n i z o w a n i u j e j uczestniczyło M u z e u m Śląskie w B y t o m i u . J a n K a w u l o k j e s t o s t a t n i m wytwórcą śląskich i n ­ strumentów muzycznych, których kolekcję p o s i a d a w s w o j e j izbie. Następne i z b y kurpiowską i łowic­ ką z o r g a n i z o w a n o w d o m u K o n o p ­ ków w T a t a r a c h o r a z w d o m u J u ­ s t y n y G r z e g o r y w Złakowie B o r o ­ wym. * W K c y n i o t w a r t a zostanie wkrót­ ce R e g i o n a l n a I z b a Twórcza w d o ­ mu K l a r y Prillowej. O d wielu lat gromadzi P r i l l o w a eksponaty p a ­ łuckiego t r a d y c y j n e g o t k a c t w a , s t r o ­ j u ludowego, także sprzęty d o m o ­ w e g o użytku, które już obecnie chętnie udostępnia zwiedzającym. Badania naukowe W p i e r w s z e j połowie l i p c a 1962 r. p r z e p r o w a d z o n o n a z l e c e n i e Śląs­ kiego Instytutu Naukowego, W o j e ­ wódzkiego K o n s e r w a t o r a Zabytków oraz Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu badania nad stanem za­ c h o w a n i a , konstrukcją i liczbą s t o ­ dół ośmiobocznych, występujących w budownictwie ludowym powia­ tów pszczyńskiego i tyskiego. O b i e k t y t e ze względu n a w i e k o r a z przykład w y s o k i e g o kunsztu cie­ s i e l s k i e g o mają wartość zabytkową. Z u w a g i j e d n a k n a ilość — w s z y ­ s t k i e n i e mogą być przeniesione do nowoorgunizującego się m u z e u m w plenerze. W y m a g a j ą k o n s e r w a c j i na miejscu. W w y n i k u badań ustalono l i c z ­ bę stodół z a b y t k o w y c h , dokonano klasyfikacji z punktu widzenia konserwatorskiego, wytypowano o b i e k t y d o dalszągo z a c h o w a n i a n a m i e j s c u , ustalono, z których o b i e k ­ tów można zrezygnować, opisano i opracowano konstrukcje tych sto­ dół, wykonano zdjęcia, ustalono p r z y c z y n y z a n i k u i obecną funkcję t y c h stodół. Równocześnie z t y m i b a d a n i a m i p r o w a d z o n o akcję z b i e r a n i a z a b y t ­ ków, tj. dokonywano zakupów, przejęto d a r y i p r z e p r o w a d z o n o i n ­ wentaryzację wytworów kultury l u d o w e j będących j e s z c z e w użyciu, a których n i e udało się przejąć do M u z e u m Górnośląskiego. P r a c e powyższe p r o w a d z o n e były w ramach praktyki muzealnej stu­ dentów etnografii Uniwersytetu Warszawskiego z ramienia Muzeum Górnośląskiego. B a d a n i a m i kierował mgr E . Jaworski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb96c67d180d72d12413ce66ee565c17.pdf 7ab1ec0b05c7a83c910fccf7e67a0f7a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4536 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4217 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4, s. 252 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text к W czerwcu 1962 г. zmarł w e Lubrańczyk (pow. Włocławek) Ja­ centy Laskowski, k u j a w s k i rzeź­ biarz ludowy, urodzony w 1889 r. Z zawodu r o l n i k i stelmach, o d wczesnej młodości wolne chwile wypełniał rzeźbieniem „osóbek". Od 1938 г., po oddaniu gospodarstwa dzieciom, poświęcił się całkowicie rzeźbieniu. Prace jego znajdują się w zbiorach Muzeum Etnograficzne­ go w T o r u n i u i Muzeum K u j a w ­ skiego we Włocławku. (Wg i n f o r ­ macji d y r . H. Królikowskiej). Działalność muzeów W M u z e u m w Białymstoku zo­ stała o t w a r t a stała wystawa etno­ graficzna, obejmująca całokształt zagadnień k u l t u r y materialnej i sztuki ludowej regionu. Scenariusz wystawy opracował m g r Jeż-Jarecki, kustosz Muzeum K u l t u r y i Sztuki Ludowej w Warszawie, oprawę plastyczną zaprojektował art. piast. Józef Łotowski. Stałą ekspozycję działu etnogra­ ficznego o t w a r t o również w M u ­ zeum Mazurskim w Olsztynie. Pro­ gram wystawy, opracowany przez kustosza m g r a Franciszka K l o n o w ­ skiego, ilustruje kulturę ludową W a r m i i , Mazur i Powiśla. Wydzie­ lono poddziały: gospodarki regionu — obejmujący rolnictwo, rybo­ łóstwo i pasterstwo; budownictwa i urządzenia wnętrza; stroju i tkact­ w a ; rzeźby sakralnej i k a f l i malo­ wanych. Mazowiecki Park Etnograficzny, który powstaje na zasadzie p r o ­ gramu opracowanego przez prof, d r a Ksawerego Piwockiego, zosta­ nie zlokalizowany u granic Wielkiej Warszawy, w Powsinie. Muzeum to zgromadzi najcenniejsze przykłady ludowego budownictwa mieszkal­ nego, gospodarczego, sezonowego i sakralnego, w r a z z autentycznym wyposażeniem wnętrz. W krajowej sieci muzeów zwanych umownie „skansenowskimi" — muzeum w a r ­ szawskie stanie się najpoważniejszą placówką naukową i oświatową. Będzie ono ściśle powiązane z w a r ­ szawskim Muzeum K u l t u r y i Sztuki Ludowej i roztoczy opiekę n a d t w o ­ rzącymi się n i e w i e l k i m i rezerwata­ m i budownictwa ludowego n a te­ renie Mazowsza (mi. i n . w Łowiczu, Złakowie B o r o w y m koło Łowicza, Nowogrodzie n a d Narwią, Muzeum 252 N о К K u r p i o w s k i m w Myszyńcu). (Wg strukcję tradycyjnej izby k u j a w B i u l e t y n u Informacyjnego Zarządu skiej. (Wg i n f o r m a c j i d y r . H . KróliMuzeów n r 48). kowskiej). Wystawy Wystawa pt. „Kultura artystycz­ na wsi mazowieckiej" o t w a r t a była w lipcu w gmachu warszawskiej „Zachęty". Scenariusz wystawy opracowany został p o d kątem prob­ l e m u potrzeb estetycznych l u d u m a ­ zowieckiego oraz narodzin i rozwo­ j u skłonności artystycznych. Temu ogólnemu założeniu podporządko­ wano dobór i układ eksponatów. W dziale wyrobów z drzewa znalazła się zarówno rzeźba j a k meble i narzędzia o interesujących formach. Następne działy to: tkactwo, strój, hafty, k o r o n k i , ceramika, w y c i n a n ­ ki, pisanki, ciasto obrzędowe. Ogółem pokazano ok. 300 ekspona­ tów pochodzących przede wszyst­ k i m z Muzeum K u l t u r y i Sztuki Ludowej w Warszawie, które uczest­ niczyło w organizowaniu wystawy wraz z Wydziałem K u l t u r y W H N , M i n . K u l t u r y i Sztuki oraz CBWA. Komisarzem wystawy był m g r A n t o n i Sledziewsfci. Katalog wysta­ w y (Warszawa 1962, str. 27, 32 nlb.) obejmuje: słowo wstępne d r a Ja­ nusza Łopuskiego, wprowadzenie w problematykę wystawy pióra A n n y 'Chwierut, spis eksponatów oraz 27 reprodukcji. Twórczość malarską M a r i i Len­ czewskiej zaprezentowało Muzeum Górnośląskie w B y t o m i u n a w y ­ stawie otwartej w lipcu i sierpniu pt. ,Wieś polska w obrazach M a r i i Lenczewskiej". Pokazano prace ma­ lowane olejno n a płótnie, n a szkle i akwarele. Starannie wydany k a ­ talog (Katowice 1962, str. 60, 12 nlb.) zawiera wstęp m g r Barbary Bazielich, życiorys i wspomnienia m a l a r k i spisane przez nią samą, fragmenty listów Lenczewskiej p i ­ sanych do Muzeum w B y t o m i u oraz spis obrazów z komentarzami autor­ k i objaśniającymi treść jej malo­ wideł. W sierpniu o t w a r t a była w Po­ wiatowym Domu Kultury w Alek­ sandrowie K u j a w s k i m wystawa prac Współczesnych twórców ludowych powiatu aleksandrowskiego. Poka­ zano rzeźby w drzewie Jana CentkoWskiego и Nieszawy, Karola Ziomko z Włocławka i Andrzeja Rusoekiego z Ciechocinka oraz rzeź­ by ceramiczne garncarza Aleksandra Pulczyńskiego z Włocławka. Wystawa prac kaszubskich arty­ stów l u d o w y c h i amatorów zorga­ nizowana została w sierpniu w sali posiedzeń ratusza w Wejherowie. Wystawa zgromadziła hafty, cera­ mikę, w y r o b y plecionkarskie, rzeź­ b y w dirzewie i glinie. Powodzenie, j a k i m cieszyła się wystawa wśród społeczeństwa, a także dążenie organizatorów do propagowania regionalnej twórczości artystycznej, spowodowały decyzję Prezydium P R N przeznaczenia d l a artystów l u ­ dowych stałej gabloty w ratuszu, gdzie będą o n i kolejno w y s t a w i a l i swe prace. 7 września w gmachu Nordiska Museet w Sztokholmie odbyło się otwarcie w y s t a w y polskiej sztuki ludowej. Wystawa, zorganizowana przez warszawskie Muzeum K u l t u ­ r y i Sztuki Ludowej w ramach polsko-skandynawsfciej wymiany k u l t u r a l n e j , obejmowała 269 ekspo­ natów z zakresu rzeźby, malarstwa, zdobnictwa wnętrza, ceramiki, tkactwa i stroju. Uzupełnieniem eksponatów plastyki ludowej był zestaw nagrań stu kilkudziesięciu melodii i pieśni ludowych, opraco­ wany przez prof. Mariana i J a d w i ­ gę Sobieskich, oraz fotografie, plansze i w y d a w n i c t w a poświęcone sztuce ludowej. Polskich organiza­ torów w y s t a w y reprezentował w Sztokholmie d r Tadeusz Dellmat, który wygłosił szereg odczytów n a temat polskiej twórczości l u d o w e j , mi. i n . n a Uniwersytecie sztokholskirri. Po zamknięciu ekspozycji w Sztokholmie wystawa przewiezio­ na została do Oslo, a następnie do Kopenhagi. Wystawa k u j a w s k i e j współczes­ nej sztuki ludowej o t w a r t a była w K o w a l i w m a j u br. Pokazano ekspo­ naty ze Zbiorów Muzeum K u j a w ­ skiego, uzupełnione materiałami z konkursu garncarskiego. Najliczniej reprezentowane były działy: rzeźba w drzewie, haft i fajans malowany Wystawa pt. „Sztuka ludowa przez robotnice f a b r y k i w e Włoc­ ławku. Eksponowano również m a ­ krajów demokracji l u d o w e j " czyn­ l o w a n k i n a papierze, pająki i w y ­ na była w l o k a l u TPPR w Warsza­ cinanki. Wystawiono także r e k o n - wie w e wrześniu i październiku. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d089cb898b98c8feefa5674c1c4efd7e.pdf cfb231316c69ba118c18f3cff3989086 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1749 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1619 Title A name given to the resource Krótki zarys historii i problematyki francuskiej etnologii symbolicznej / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.113-130 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuźma, Inga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 „Etnografia Polska ', t. X L V I I I : 2004, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 INGA KUŹMA Katedra E t n o l o g i i U Ł , Ł ó d ź KRÓTKI ZARYS HISTORII I PROBLEMATYKI FRANCUSKIEJ ETNOLOGII SYMBOLICZNEJ Etnologia francuska, zajmująca się zjawiskami symbolicznymi (przede wszyst­ kim koncentrująca się na złożonych formach, takich jak: rytuał, święto i opowieści) przeszła drogę, którą można podzielić umownie (upraszczając ten proces) na kilka odcinków. Można też wyróżnić kilka odmiennych koncepcji badawczych. Pierwsze, najstarsze, podejście utożsamiało badania nad tymi zagadnieniami z badaniami prowadzonymi w społecznościach, których sposób myślenia o rze­ czywistości oparty był na jej mityzacji. Racjonalizm i obiektywizm, wyznacza­ jące podstawy paradygmatu nauki z epoki nowożytnej, dostarczyły narzędzi do badania tych społeczeństw i kultur, które w oczach przedstawicieli ówczesnej nauki przesiąknięte było „zabobonami", „przesądami", czy „fałszywymi" koncep­ cjami o świecie. Owe społeczności „egzotyczne" stały się na długi czas jedynym obiektem zainteresowań etnologii. Były one w oczach badaczy całościami, harmonijnie łączącymi aspekt materialny, społeczny i symboliczno-duchowy kul­ tury. Tym zaś, co spajało te trzy aspekty był charakterystyczny dla owych grup „irracjonalny" sposób postrzegania świata. Gdy etnolodzy zaczęli interesować się życiem bliższych sobie społeczeństw (w tym własnego) odeszli od tzw. wielkich teorii, którymi posiłkowali się bada­ jąc „egzotykę", na rzecz badań poświęconych szczegółowi społecznemu czy kul­ turowemu, wybranemu faktowi bądź ich grupie. Badania wyspecjalizowały się w interpretacji i analizie poszczególnych sfer kultury (w tym symbolicznej) i ich znaczeń (Fabre-Vassas, Fabre 1987, s. 124). Oprócz rozmaitych wydarzeń historycznych (o czym dalej), które wyznaczy­ ły określone miejsce przede wszystkim religii instytucjonalnej , etnologiczny problem symboliki przeszedł ewolucję „wewnętrzną". Pierwsza z orientacji (wy­ stępująca jeszcze w ramach modelu nauki o starym paradygmacie) plasowała ten problem na gruncie kultury ludowej. Zostało to później podważone w ramach dyskusji próbującej zdefniniować na nowo znaczenie pojęcia „kultura ludowa". Zatrzymam się w tym miejscu, ponieważ zagadnienie to może być o tyle cieka­ we z polskiej perspektywy, że odnosi się do bardzo swojskiego tematu, jakim są badania i rozumienie znaczenia „kultury tradycyjnej", czy „ludowej", gdzie - co ważne - „ludowość" utożsamiano często ze środowiskiem chłopskim, wiejskim. 1 1 A co za t y m idzie, p r z y g o t o w a ł y grunt pod p r z y s z ł e , liczne ruchy s p o ł e c z n e i religijne, k t ó r y m i charakteryzuje się obecne s p o ł e c z e ń s t w o francuskie i co stało s i ę przedmiotem zaintere­ sowania w s p ó ł c z e s n y c h nauk s p o ł e c z n y c h i nauk o kulturze. �114 INGA K U Ź M A Etnolodzy, socjolodzy i historycy kultury kładli nacisk na sytuacje dominacji, nierówności i licznych antagonizmów społecznych i kulturowych, które sprzyja­ ły wyodrębnieniu się takiego zjawiska jak „kultura ludowa" a tym samym gałęzi nauki, która zaczęła je badać. W związku z tym na przykład etnologia włoska (za Gramscim), zorientowała swój dyskurs i badania wzdłuż linii „kultura domi­ nująca" a „kultura podległa", ale francuska, jeszcze przez kolejne dwudziesto­ lecie (mniej więcej od lat 60-tych do 80-tych) posługiwała się określeniem „ludowości" i „kultury ludowej", utożsamiając ją najczęściej z „wiejskością", a wtedy dokonywała jej rekonstrukcji na podstawie badań retrospektywnych, z reguły XIX-wiecznych. Oczywiście, źródłami były takie świadectwa, które można określić jako „głosy z zewnątrz", często krytyczne wobec przedmiotu zainteresowań (jak np. pisma kleru na temat wierzeń wiejskich). Co ciekawe, ten typ badań etnologicznych odnosił się do rzeczywistości prze­ szłej, ponieważ studia i badania wsi, jako reprezentującej „kulturę wsi", nie cie­ szyły się zbyt wielkim zainteresowaniem etnologów. Oczywiście, prowadzono badania na wsi. Po I I wojnie światowej bardzo popularne stały się wśród etnolo­ gów studia monograficzne małych społeczności (w tym wiejskich). Ówczesne badania interesowały się wtedy przede wszystkim charakterem i przebiegiem wymiany wartości na gruncie wspólnot lokalnych, ich funkcjonowaniem, usta­ nawianiem, itp. Równolegle zaczęto kwalifikować do miana „wspólnoty" nie tyl­ ko społeczności wiejskie czy małomiasteczkowe, ale także dzielnice miast, które wyróżniały się intensywnością i różnorodnością stosunków oraz relacji społecz­ nych i tym samym wydawały się obiecujące z punktu widzenia badacza struk­ tury społecznej i symbolicznej (Bromberger 1987, s. 74-77). „Kulturę ludową" opisywano jako „kulturę tradycyjną wytwarzaną przez lud i dla ludu" (Cholvy 1976, s. 201). Jej gatunkowa odrębność w sposób szczególnie klarowny miała się zaznaczać na poziomie świadomości oraz wrażliwości religij­ nej i symbolicznej. Określenia jej cech charakterystycznych jako żywo przypo­ minają polskie prace etnologiczne na temat „religijności ludowej" z podobnego okresu. Miałaby się ona charakteryzować przewagą wspólnoty nad indywiduum, gestu nad dyskursem, przedmiotu nad ideą, uczucia nad rozumem (Cholvy 1976, s. 199-224). Oprócz tego była raczej „ekspresywna", ludyczna, z rozbudowanym kalendarzem obrzędowym i świątecznym. Preferowała niezmienność i stabilność. Te preferencje dotyczyły również wszystkiego, co miało związek z pracami rol­ niczymi. Jej mądrość i wiedzę oddawały przysłowia. Miejsce uprzywilejowane zajmowała rodzina. Co do cech odnoszących się do „ludowego", „wiejskiego" katolicyzmu, badacze nie odmawiali mu warstwy głębszej, bardziej „intelektual­ nej", dzięki lekturze Biblii, żywotów świętych i innych wydawnictw religijnych. Poza tym zauważano, że Kościół uczynił swoimi głównymi „adresatami" kobiety, w trosce o to, by podtrzymywały na łonie rodziny praktyki i edukację religijną. Powyższe spojrzenie, „typowe" dla pewnej epoki i stylu uprawiania nauki, skontrastować można z odmienną propozycją badawczą. Jej reprezentantem jest na przykład Robert Pannet (Pannet 1974), pracujący w tym samym dziesięcioleciu co Gerard Cholvy. Pannet zajął się „ludowym" katolicyzmem, ale nie posługuje �FRANCUSKA ETNOLOGIA S Y M B O L I C Z N A 115 się on pojęciem „ludowości" w znaczeniu „wiejskości". Jego studium jest jednym z wielu przykładów, ilustrujących, w jaki sposób „ludowość" oraz „wiejskość" odrywają się od siebie znaczeniowo, kiedy to „ludowość" wyznacza pewien typ kulturowy, czyli cechy i postawy, które mogą występować w różnych środowi­ skach, niezależnie od sposobu życia czy pracy. Najważniejszy jest bowiem „typ" światopoglądu. Przedstawiając stan badań na temat nowożytnego „ludowego" katolicyzmu, autor przypomina konkluzję Georgesa Le Brasa, że to cztery ry­ tuały z cyklu obrzędowego, rodzinnego definiowały w zasadzie „ludowy" katoli­ cyzm. Były to: chrzest, ślub, Pierwsza Komunia oraz pogrzeb. Poza tym opatrzył on dyspozytariuszy tej kultury religijnej przydomkiem „sezonowych konformi­ stów". Dla samego Pannet synonimem „katolicyzmu ludowego" jest określenie „katolicyzmu świątecznego". Według niego, bycie katolikiem w tym typie kul­ tury polega na publicznym manifestowaniu swoich związków z Kościołem, szczególnie w bardzo ważnych momentach życia osobistego. Wartością jest tak­ że wierność tradycji. Religia jest wręcz postrzegana jako „tradycja", jako wiara „naszych ojców" i „naszego dzieciństwa". Bardzo ważna jest też uwaga, jaką zwraca Pannet na wymiar uczuciowy, niemal sentymentalny, budujący stosunek do religii i samą religijność „ludową". Zachowania zaliczone przez niego do tej warstwy obejmują postawy spontaniczne, intensywne, silnie nacechowane emocjonalnością, gdzie wielką rolę odgrywa wyobraźnia, pamięć oraz postępowanie często jakby na przekór logice. Lecz najważniejsze jest założenie, jakie czyni Pannet, że wszystkie te cechy nie są bynajmniej subiektywnymi i indywidualny­ mi „przeżyciami". Odwrotnie - są jak najściślejszymi przejawami określonego typu religijności. To wyznaczniki systemu uczuciowego, wchodzącego w skład większej struktury kulturowej, jaką jest „katolicyzm ludowy". Religia to „naj­ głębsza pamięć, a ponieważ jest ona kodowana emocjami, to dlatego jest tak żywa [ . . . ] " (Pannet 1974, s. 62). Wiara wyrasta z kulturowych procesów wdra­ żania do określonej religijności, ale „pod warunkiem, że przebiegały one na po­ ziomie głębszym od świadomości, czy od porządku rozumowego i bazowały na uczuciach [ . . . ] " (tamże). Pannet podkreśla, co prawda, że na gruncie filozofii chrześcijańskiej wiara jest rodzajem daru dla człowieka od Boga, lecz nie jest to nigdy człowiek „jako taki". Jest to osobista relacja dwustronna, choć w przy­ padku „kultury ludowej" i katolicyzmu „ludowego" stosunek ten nie przybiera takiego wymiaru: zbyt silna jest siatka znaczeń społecznych, które przejmują kontrolę nad życiem religijnym pojedynczego człowieka. W przypadku „katoli­ ków świątecznych" natomiast, wiara jest niema lub na wpół niema. Jedynym sposobem jej wyrazu jest celebrowanie owych kluczowych wydarzeń. Przytoczone tu prace z lat 70-tych prezentują ów „nierównościowy" dyskurs społeczny i kulturowy, wokół którego podjęto dyskusję. Przebiegała ona pod znakiem „zdemaskowania" korzeni owych mityzacji na temat „kultury ludowej" i jej natury. Zgodzono się, że „ludowości" towarzyszy założenie, że jest sy­ nonimem „kultury biednych", czy „kultury wykluczonych", to znaczy odsuniętych od „kultury dominującej". „Kultura wykluczonych" funkcjonuje w przeświad­ czeniu swojej gorszej pozycji, w pragnieniu podążania „w górę". Zakorzeniona �116 INGA K U Ź M A jest w niej postawa „fatalistyczna", godzenia się z koniecznościami, jakie j ą spoty­ kają: „musi być tak, jak jest" (Fabre-Vassas, Fabre 1987, s. 128; cyt. za: Bourdier 1979, s. 198-299). Dominacja sięga tego stopnia, że „wyższy" typ kultury tworzy mity na temat „kultury podległej", wykorzystując do tego dziedzictwo romantyczne o samowystarczalności, harmonii, bogactwie wiedzy i wiary oraz prostocie życia, cechujących „kulturę ludową". Ów swoisty „relatywizm kultu­ rowy" jest ekwiwalentem podziału klasowego, za którym stoi określona ideologia i polityka. „Kultura dominująca" przypisała „kulturze ludowej" specyficzny tok myślenia: „symboliczny" właśnie, który redukowano najczęściej do chęci naśla­ dowania wytworów i stylów życia oraz postaw „kultury wysokiej". Problem ten, nieco akademicki, rozwiązały badania na temat szczegółowych „ludowych" przypadków funkcjonowania języka, wiedzy, sztuki i religii. One właśnie odświeżyły spojrzenie na „ludowość", ponieważ przeniosły rozumienie symboliki na poziom tożsamości, wymiany kulturowej, negocjowania i ustalania znaczeń, przepływu wartości pomiędzy rozmaitymi grupami i warstwami, itp. Skupiono uwagę na studiach przypadku, starając się osadzić go w kontekście szerszej historii społecznej. Tym samym dywagacje i teorie ustalające zakres pojęcia „kultury ludowej", jej folkloru oraz cech dystynktywnych, które miały ambicje uogólniające i przez to często biorące wytwór naukowego opisu za rzeczywistość, ewoluowały w kierunku studiów skupionych na szczególe spo­ łecznym. Problemem kluczowym było, jak w ramach określonej relacji społecz­ nej funkcjonuje warstwa symboliczna. Ale takie podejście do symboliki ma swoje granice i wyraźnie poprzestaje na sferze stosunków społecznych (a szczególnie na problemie, jak kształtuje się i jak jest zaznaczana tożsamość) i w tym widzi przede wszystkim znaczenie jej rozmaitych form. Lecz czy w pełni wyczerpuje to jej rozumienie? Powstała pułapka tłumaczenia wszystkiego w ten sam sposób, co w praktyce doprowadziło w licznych pracach do przypisywania formom sym­ bolicznym „funkcji tożsamościowej", a ich analizy sprowadzały się zawsze do tej samej konkluzji, że są to wyznaczniki przynależności do określonej grupy, klasy, religii, miasta, regionu, itp. (Fabre-Vassas, Fabre 1987, s. 130). Wyjściem z tej sytuacji (która jednak sama w sobie prezentuje podejście naukowo uspra­ wiedliwione, ponieważ nie można zapominać o siatce społecznych znaczeń w wyjaśnianiu i interpretacji rozmaitych form symbolicznych) jest przede wszyst­ kim wzbogacanie i szukanie innych wymiarów rozumienia i wyjaśnienia bada­ nych zjawisk. Temu posłużyło wzbogacenie dyskursu etnologicznego o psycho­ analityczny. Lecz w tym punkcie również wysuwano zastrzeżenie, aby unikać zbyt statycznego rozumienia znaczenia terminu „symbol". Takie bowiem podejś­ cie, całkowicie zainspirowane metodą psychoanalityczną, doprowadzić może do zubożenia jego znaczenia. Dzieje się tak bowiem, gdy jakaś czynność (przykład z kultury „ludowej" francuskiej: prace krawieckie wykonywane przez młode dziewczęta pod okiem starszych kobiet) wyjaśniana będzie w terminach zupełnie innej sfery, „maskowanej" przez tę pierwszą. To, co ukrywa się pod powierzch­ nią pozornie banalnych czynności jest w gruncie rzeczy ważniejsze, wręcz kluczowe, dla zrozumienia tego, co „naprawdę" ma miejsce (wspomniane prace �FRANCUSKA ETNOLOGIA S Y M B O L I C Z N A 1 17 2 dziewcząt miałyby oznaczać wtajemniczanie w życie seksualne ) (Fabre-Vassas, Fabre 187, s. 131). Jest to podejście w tym znaczeniu uproszczone, że jeśli już prowadzi się badania na gruncie „kultury typu ludowego", nie można zapominać 0 tym, że jednym z jej aspektów są częste gry słów i znaczeń, prowadzące do licznych semantycznych „poślizgów", szczególnie jeśli chodzi o sferę seksualną. Równie ważną nauką wspomagającą pracę etnologa w interpretacji zjawisk symbolicznych była historia, szczególnie przydatna np. w przypadku badań nad taksonomią. Liczne wierzenia, które często znajdują odbicie jedynie w kliszach językowych i w zachowaniach zupełnie marginalnych, mogą doczekać się wyjaś­ nienia na podstawie badań retrospektywnych. Rzecz jasna, nie ma to już obecnie nic wspólnego z badaniem „przeżytków", ale z poszukiwaniem jak najbogatszej palety źródeł różnego typu, które mogłyby wnieść coś interesującego do rozu­ mienia danego zagadnienia symbolicznego (Fabre-Vassas, Fabre 1987, s. 137) . Prowadzi to do swoistych badań porównawczych, tyle że nie w terenie, a w cza­ sie. Stoi za tym założenie o homogeniczności określonego obszaru i fenomenu kultury. Problem przemian i zmian pojawiał się czasami w badaniach nad sferą symboliczną, choć w tym przypadku są one mniej uchwytne. Zależy to oczywiś­ cie ponownie od tematyki. Tak więc, cieszące się popularnością studia etnologiczne, dotyczące takich zagadnień jak: rytuały rodzinne, charivari i święta publiczne oraz symbole władzy politycznej, doczekały się licznych i dość wyczerpujących opracowań prowadzonych w wielu miejscach i na tyle długo, aby pokusić się o wychwycenie zmian, jakie w nich zaszły. Tę samą tematykę badawczą podjęło niemało historyków, którym było bliskie podejście etiologicz­ ne, jak Jacques le Goff i Jean-Claude Schmitt (1981), Michel Vovelle (1976), Julio Caro Baroja (1979), Marc Bloch (1924; 1983), czy Georges Ravis-Giordam (1976). Co więcej, od czasów pionierskich prac Carlo Giznburga (1976, 1980, 1984), zarysowała się tendencja do studiowania wybranego zagadnienia jak pod mikroskopem, z bardzo bliska, uwzględniając wielość wszelkich typów świa­ dectw i źródeł, które pozwalają w efekcie dotrzeć do „drugiego dna" znaczenio­ wego i historycznego wybranego fenomenu. Ten krótki (i z pewnością nie wyczerpujący) przegląd korzeni postaw, które naznaczyły francuską etnologię symboliczną można wzbogacić o równie krótkie przypomnienie wybranych wydarzeń z historii politycznej oraz społecznej Fran­ cji. Jak zakładam, dostarczyć ono może dodatkowego wyjaśnienia miejsca sym­ boliki (szczególnie religijnej) we francuskiej percepcji społecznej (w tym po trosze naukowej). Najstarsze podejście do sfery symboliki cechowało się tym, że dzieliło spo­ łeczeństwa i kultury na „racjonalne" i „irracjonalne" oraz odnosiło się do form 3 4 2 P r z y k ł a d c y t o w a n y przez Fabre-Vassas i Fabre za Pierre B o u r d i e u (Bourdieu 1980, s. 3). Jak z a z n a c z a j ą autorzy, co prawda Taylorowska koncepcja „ p r z e ż y t k ó w " p r z e ż y ł a się r ó w ­ n i e ż , to jednak inna f o r m u ł a : Braudel'owska „ s t r u k t u r a d ł u g i e g o trwania", b y ł a c h ę t n i e w y k o r z y ­ stywana i stosowana ( z w ł a s z c z a w badaniach r e l i g i i i r e l i g i j n o ś c i ) np. przez Georgesa D u m é z i l a 3 1 badaczy z j e g o k r ę g u (vide: 4 Charivari, del N i n n o 1981, s. 2 9 3 - 3 0 6 ) . c z y l i rytualne tumulty, hałasy, w r z a s k i , o g ł u s z a j ą c e pochody. �118 INGA K U Ź M A symbolicznych jak do „przesądów" prymitywnej umysłowości. Źródła, które je zasiliły wypływały w przeszłości z ruchu oświeceniowego i filozofii prezen­ towanej przez Encyklopedystów. Dokonali oni separacji materii od ducha oraz praxis społecznej i politycznej od rytualnej, magicznej, a zwłaszcza religijnej. Siedząc piśmiennictwo z wieków ubiegłych, historycy etnologii we Francji dostrzegali, jak zmienia się naukowy sposób opisu trybu życia rolniczego, prze­ mysłowego, rzemieślniczego czy kupieckiego. Dzieła, których autorzy wybrali sobie za temat wiodący właśnie życie tych grup przybrały formę normatywnego opisu technik, czynności, konkretnych etapów pracy, analizy uposażenia, itp., całkowicie odchodząc od szukania ich znaczenia w języku, czy wierzeniach (Fabre-Vassas, Fabre 1987, s. 124). W podobny sposób prezentowane były wyni­ ki prac naukowych zgłębiających tajemnice ciała i natury. Jedynie słuszną drogą stała się droga obiektywizmu, często mająca posmak analiz technicznych. Ale w tym czasie (czyli w wiekach X V I I I i XIX) także Kościół katolicki, stojący, co prawda, po stronie przeciwników technicznego i naukowego wyjaśniania zagadek świata, lecz równolegle do „oświeconych" przemawiający głosem swo­ istej ortodoksji ideologicznej, kwalifikował jako przesądy i zabobony praktyki religijne i para-religijne spotykane na wsi. Określane jako „ludowe" w innym nieco rodzaju języka, pozornie bardziej im przychylnego, oznaczały „źródłowe", czy „pierwotne" w porównaniu z chrześcijaństwem jako religią napływową (Froechle-Chopard 1980, s. 33). Od końca wieku X V I I I pisano o chłopie fran­ cuskim jako o swojskim „dobrym dzikim", którego charakteryzować miała czy­ stość, szlachetność odruchów, dzielność i przywiązanie do wartości niezmien­ nych. Ówczesny kler, obcując na co dzień z ludnością wiejską, w swoich tekstach przedstawiał tę grupę jako społeczność o kulturze religijnej heterogenicznej, będącej mieszanką wierzeń przedchrześcijańskich, nakazów i zakazów czerpa­ nych z chrześcijaństwa, lecz w istocie przeciwstawnych i niekonsekwentnych. Emocjonalność i ekspresywność praktyk religijnych, a także modyfikowanie religijnych przepisów według „prymitywnej" logiki owej warstwy społecznej, oceniane były przez Kościół jako „skandaliczne, straszliwie chaotyczne, lekce­ ważące, nieprzyzwoite i niestosowne" (Froechle-Chopard 1980, s. 263). Cechy te traktowano jako typowe dla religijności ludowej. Obie te perspektywy - zarówno charakterystyczna dla francuskich „chłopomanów", jak i dla „oświeconych" ideo­ logów i kleru - prezentowały dwie przeciwstawne odmiany jednego szerszego dyskursu, należącego do „kultury dominującej". Kolejnymi czynnikami, które mogły również zaważyć na takim, a nie innym postrzeganiu symbolicznej i obrzędowej sfery kultury, były sekularyzacja i dechrystianizacja, które rozpoczęły się oficjalnie od zaprowadzenia nowego po­ rządku politycznego po zwycięstwie rewolucji francuskiej. Jednak, jak zauwa­ żało kilku badaczy życia religijnego Francji , podatność na dechrystianizację nie musiała być wynikiem sprzyjania hasłom rewolucyjnym, a efektem ogólnego niskiego stopnia chrystianizacji, jaki cechował populację tego kraju. Jesienią 5 5 Jak wspomniani j u ż Le Bras i Vovelle oraz Jean Delumeau (Baszkiewicz 1993, s. 2 9 7 - 2 9 4 ) . �FRANCUSKA ETNOLOGIA S Y M B O L I C Z N A 119 1793 roku we Francji zostają zamknięte liczne sanktuaria, w tym np. maryjne, powstałe na fali objawień Matki Boskiej w ubiegłych stuleciach (Bouflet, Boutry 2000, s. 61). Są one sprzedawane jako dobra narodowe, a ich wyposażenie rozgrabiono. Duchowni, którzy mieli je pod swoją pieczą zostali rozproszeni, nowy reżim nie zezwolił na pielgrzymki czy procesje. Niektóre świątynie burzy się w tym okresie, ponieważ cudowne miejsca kultu nie są tolerowane przez ideo­ logię, dla której wszelkie przejawy życia religijnego są niczym innym jak „fana­ tyzmem" czy „zabobonem". Oczywiście, akcje te pobudzają przeciwstawną im reakcję. Rodzi się swoisty, oddolny ruch religijnego oporu. Ukrywający się księża odprawiają „białe msze", a życie modlitewne i eucharystyczne prowadzi się potajemnie (Bouflet, Boutry 2000, s. 62-63). Rodzina staje się najważniej­ szym ośrodkiem szerzenia kultu religijnego i wzrasta rola kobiet, jako głównych ewangelizatorek w tej epoce. Claude Langois wprost nazywa to ożywienie życia religijnego w ukryciu, „laicyzacją katolicyzmu", ponieważ pobożność rozkwita pomimo niedostatku księży i zamkniętych kościołów. Ruch religijny przybiera alternatywną formę - prywatną, rodzinną - w porównaniu do dotychczas obowiązującej oficjalnej, sprzed rewolucji, a także wobec wcześniej już pięt­ nowanych przez duchowieństwo „przesądów" ludowych (Baszkiewicz 2000, s. 289). Stanowisko władz wobec poszczególnych przejawów życia religijnego w tym czasie dobrze oddaje fragment raportu administracyjnego sporządzonego w 1796 r. w gminie Saint-Menoux na temat popularności wśród mieszkańców tej gminy tzw. listów z nieba: K o m i s a r z egzekutywy o z n a j m i ł , że w gminie k r ą ż y kopia listu napisanego z ł o t y m i z g ł o s k a m i r ę k ą Boga, k t ó r a nakazuje ś w i ę c i ć niedziele i ś w i ę t a oraz nie p o s t ę p o w a ć zgodnie z n o w y m pra­ w e m pod k a r ą g n i e w u B o ż e g o w postaci gradu, zarazy, g ł o d u i innych n i e s z c z ę ś ć , j a k i e m a j ą s p a ś ć na k a ż d e g o , kto nie da temu w i a r y i nie b ę d z i e r o z p o w s z e c h n i a ł tego listu. K o m i s a r z [ . . . ] n a k a z a ł r ó w n i e ż , aby administracja ogłosiła wszem i wobec, [ . . . ] ż e b y wszyscy obywatele b ę d ą c y w posiadaniu k o p i i takiego listu, o d n i e ś l i je do gminy, oraz że zabrania się przetrzymywania w d o m u , przepisywania i rozpowszechniania ich pod k a r ą s ą d u za kolportowanie pism antyrewol u c y j n y c h , p o d w a ż a j ą c y c h k o n s t y t u c j ę i p o r z ą d e k (Bouflet, Boutry 2000, s. 6 2 - 6 3 ) . Początek X I X wieku przyniósł niewielką poprawę na skutek podpisania kon­ kordatu. Na mocy tego porozumienia Republika udostępniła wiernym i klerowi zamknięte i ogołocone z wyposażenia świątynie. Zanim jednak do tego doszło, sam Kościół przeżywał wewnętrzny konflikt. Trzeba bowiem zaznaczyć, że du­ chowieństwo, podobnie jak reszta populacji, podzieliło się na księży przychylnych reformom kościelnym i religijnym oraz na tych, którzy bronili starego ładu. Kolejnym powodem zaostrzenia się tej polaryzacji stał się projekt Konstytucji Cywilnej Kleru z 1790 r. Zaaprobowana ona została przez większość duchowień­ stwa, w tym przez hierarchów, ale odrzucona z całą stanowczością rok później przez papieża Piusa V I . Przez ten rok bardzo wielu księży złożyło już przysięgę na wierność konstytucji, popierając jej ideały (Baszkiewicz 2000, s. 282-283). Proces laicyzacji toczył się jednak dalej. W latach 1880-1882 został zwień­ czony nakazem nauczania i wychowania w duchu laickim, obowiązującym �120 I N G A KUŹMA w szkołach publicznych, a w roku 1905 ostatecznie oficjalnie ogłoszono odsepa­ rowanie Kościołów od państwa (Virieux 1998, s. 64). Tym samym religia stała się sprawą prywatną. Kościół zetknął się z sytuacją trudną, kiedy to musiał poszukiwać na nowo swojego miejsca w społeczeństwie, stykając się - zwłaszcza na poziomie admi­ nistracyjnym - ze sceptycyzmem, obojętnością, często ledwo tolerowany Roz­ poczęła się „walka o rząd dusz". Ponieważ laicyzacja dość szybko zaczęła przy­ nosić efekty, Kościół musiał skupić się na pozyskiwaniu wiernych, kładąc nacisk przede wszystkim na edukację religijną oraz rozmaite formy organizacji kościel­ nych, służących dobru publicznemu. Szczególnie pierwsza połowa X I X wieku naznaczona była porażką struktur Kościelnych, kiedy to nadal silnie odczuwało się w życiu publicznym napięcie pomiędzy państwem republikańskim, które wkraczało na drogę liberalną, a Kościołem katolickim, sympatyzującym z ideami ancien regime 'u. Katolicy próbujący działać na niwie politycznej z powodu swo­ ich postaw, tak jawnie stojących w sprzeczności z oficjalną ideologią państwa, lecz nie próbujący także wykazać się większym reformatorskim wyczuciem, nie zdołali stać się środowiskiem opiniotwórczym i ważnym. Tym samym stali się grupą bierną - zaledwie przedmiotem państwowej polityki, jawnie antyklerykalnej, a polityka ta z biegiem czasu stała się całkowicie obojętna na sprawy wyzna­ nia i religii. Dodać należy, że również publicystyka folgowała sobie w ocenie zjawisk religijnych. Za przykład może posłużyć jedna z wielu reakcji prasowych na objawienia z La Salette (1846). Opinia publiczna mogła spotkać się z następu­ jącym komentarzem prasy krajowej na temat wizji pastuszków oraz ostrzeżeń o nadejściu nieurodzaju i głodu przekazanych im przez Matkę Boską: Przyznajemy, nawet za c e n ę uznania nas za b e z b o ż n y c h , ż e ten cud nas oburza. Rzucony w sam ś r o d e k kryzysu ż y w n o ś c i o w e g o i paniki, j a k a w y w o ł u j e g ł ó d , taki cud jest z b r o d n i ą ! N i e zatrzymamy s i ę nad n a i w n o ś c i ą doktryn ekonomicznych N a j ś w i ę t s z e j M a r y i Panny. C i , k t ó r z y p r z y p i s u j ą Jej takie s ł o w a , j e d n o c z e ś n i e p r z y p i s u j ą Jej g ł u p o t ę , k t ó r a faktycznie graniczy z cu­ dem. [ . . . ] Te ponure rady powstrzymania się od zasiewania, z a h a m o w u j ą w o l n y handel. P o w i ę k ­ s z a j ą jeszcze bardziej strach przed g ł o d e m , [ . . . ] . N a domiar z ł e g o te z a c h ę t y tak g ł u p i e i g r o ź b y tak straszne dla n i e d o j r z a ł y c h u m y s ł ó w m a j ą s a n k c j ę ś w i ę t o ś c i ; samo N i e b o wspiera s w o i m auto­ rytetem b ł ą d , k t ó r y m o ż e d o p r o w a d z i ć do l u d o b ó j s t w a ( „ C o n s t i t u t i o n e l " , 20. 02. 1847 г., cyt. za: Bouflet, B o u t r y 2000, s. 93). Jednakże - z biegiem czasu - narzucona „prywatność" religii zmusiła środo­ wisko katolickie do wyjścia z impasu, w jakim znajdowało się ono jeszcze w wyżej wzmiankowanym okresie, śniąc na jawie o możliwościach powrotu do sytuacji sprzed rewolucji. Ponieważ było to całkowicie niemożliwe, a nowy stan rzeczy wydawał się już raczej niezmienny, trzeba było poszukać nowych sposo­ bów działania i organizowania życia religijnego. Nieśmiałą restaurację i ożywienie pobożności zaczęto odnotowywać około pierwszego dziesięciolecia X X wieku, a momentem kulminacyjnym stała się I wojna światowa. Paradoksalnie, sytuacja ta spowodowała złagodzenie stosunków pomiędzy Kościołem a Państwem. Lata późniejsze, a przede wszystkim trzydziestolecie pomiędzy 1930 a 1960 rokiem, �121 FRANCUSKA ETNOLOGIA S Y M B O L I C Z N A charakteryzowały się rozkwitem intelektualnym we Francji, co także znalazło odzwierciedlenie w środowisku katolickim . Między innymi takie właśnie przyczyny stricte historyczne złożyły się rów­ nież (obok wielu innych) na kształt metod i koncepcji dotyczących miejsca symbolu oraz religii i religijności w kulturze (w tym tzw. ludowej). Innym elementem stały się koncepcje wystawiennicze realizowane przez pierwsze muzea etnologiczne. U początków pracy muzealnej przywiązywano wielką wagę do odpowiedniej klasyfikacji przedmiotów. Stosowano podział na sferę kultury „materialnej" i „duchowej", którym przyporządkowywano okreś­ lone wytwory, choć definiowanie niektórych przedmiotów jako należących do tej, czy tamtej sfery, musiało z pewnością nastręczać wiele problemów (Fabre-Vassas, Fabre 1987, s. 125). Podział ów nie był jednak rygorystyczny. Łago­ dziły go poszukiwania zabytków reprezentujących rozmaite „tradycje ludowe" i w wyniku tego rozwinęły się niezależne od siebie badania nad artefaktami oraz etnologia „wiedzy ludowej" . To właśnie etnolodzy, którzy skłonili się ku bada­ niom zjawisk z dziedziny muzyki, literatury i plastyki oraz rzemiosła ludowego, przejęli na siebie obowiązek zagłębiania się w sferę symboli. Ta tendencja od­ powiadała ugruntowanemu i powszechnemu poglądowi w kulturze Zachodu, że symbol istnieje w zasadzie tylko na niwie sztuki. Pewnego przełomu dokonały w tej dziedzinie monografie antropologiczne poświęcone określonej społeczności (jak np. praca Juliana A. Pitt-Riversa, The People of the Sierra z 1954 г.), które - poruszając między innymi zagadnie­ nia takie jak: medycyna ludowa, magia oraz święto - wzbogaciły wnioski na temat miejsca zajmowanego przez działanie i myślenie symboliczne w kulturze. Monografia oddawała w najlepszy sposób rolę oraz sens rozmaitych praktyk, umieszczając je we właściwym dla nich kulturowym kontekście. Monograficzne badania w terenie, prowadzone na wzór anglo-saksoński, przekraczały z czasem granice ich tradycyjnego rozumienia i poświęcały wiele miejsca (obok „typo­ wych" dla tego gatunków zagadnień dotyczących struktury społecznej) rozważa­ niom na temat wartości lub stylu życia. Zaczęły zajmować się językiem, ciałem, wierzeniami i rytuałami. Później zaś, w latach 60-tych, 70-tych oraz 80-tych, przybywało autorów, którzy odchodzili od klasycznej struktury monografii, ba­ zującej na wywodach uporządkowanych według hierarchii ważności zagadnień, gdzie na pierwszym miejscu znajdowały się problemy techniczno-ekonomiczne, 6 7 6 N a l e ż y w t y m miejscu w y m i e n i ć filozofów takich j a k , пр.: Gabriel Marcel, Jacques M a r i t a i n , Eduard M o u n i e r , Paul Teilhard de Chardin. 7 Badania na ten temat p r z y j ę ł y f o r m ę subdyscyplin etnologicznych, takich j a k etnozoologia, etnobotanika, etnoekologia, itp. S ł u s z n i e jednak z a u w a ż a j ą Fabre-Vassas i Fabre, że p o d z i a ł ten oddaje j e d y n i e arbitralny punkt widzenia e t n o l o g ó w , k t ó r z y w e d ł u g takiego klucza p o r z ą d k o w a l i ż y c i e badanych grup i kultur. N i e jest b o w i e m oczywiste, czy grupy te d o k o n y w a ł y b y tej samej specyfikacji tzw. ś w i a t a natury, w k t ó r y m żyją i k t ó r y m p o s ł u g u j ą się, co etnolodzy. Poza t y m , specyfikacja ta p o d ą ż a u t a r t y m torem odseparowania od siebie w a r s t w y w i e r z e ń religijnych i magicznych od zasobu w i e d z y empirycznej, niemal przyrodniczej, w znaczeniu a k a d e m i c k i m zachodnim, r ó w n i e ż na s p o s ó b akademicki zachodni (Fabre-Vassas, Fabre 1987, s. 126). �122 INGA KUŹMA a na ostatnim - dotyczące wierzeń i obrzędów. Etnolodzy tacy koncentrowali się na jednym zagadnieniu, jak np. śmierć bądź stosunki między płciami, a następnie czynili z tego problemu zwornik wszelkich innych kwestii i zagadnień, z jakimi spotykali się w badanej kulturze czy społeczności (Fabre-Vassas, Fabre 1987, s. 127 ). Jako „społeczność" - co szczególnie wyraźne stało się od lat 70-tych i 80-tych XX w. - zaczęli rozumieć bardzo wąskie populacje, jak np. sympa­ tyków jakiegoś klubu sportowego, mieszkańców osiedla, pracowników jednego zakładu pracy, campus studencki, itp. (vide: Bromberger 1997, s. 301 ). Tenden­ cja ta utrzymuje się do dziś. Tym samym, wkraczamy na teren kolejnego, współczesnego podejścia do pro­ blematyki symbolu. Podejście to oczywiście zmienia się ciągle i nie jest jednolite. Sens pojęcia „symbol" przestał być wąsko rozumiany, co polegało na wiązaniu go ze ściśle określoną grupą przedmiotów powiązanych z równie ściśle wydzie­ lonymi czynnościami i działaniami. Przestał być także wiązany z określonym typem kultury, takim jak „ludowy", czy „tradycyjny", jako „typowy" dla nich - przekładający się wręcz na charakteryzujący je sposób myślenia („symbolicz­ ny", „religijny"). Stało się tak również dzięki szerokiej dyskusji na temat, czym jest rytuał oraz obrzęd. Jedną z pierwszych konkluzji, która dość szybko pojawiła się w wyniku tej debaty, była propozycja jak najszerszego rozumienia tych terminów i nieograniczania ich wyłącznie do sfery religijnej czy magicznej. Trzy przykłady, które chciałabym tu przytoczyć, są „typowymi" dla badań symbolicznej warstwy kultury współczesnej. Najlepiej także o d d a j ą - j a k sądzę - wyzwolenie się od stereotypowego naukowego myślenia o znaczeniu i procedurze badawczej prak­ tyk religijnych. Szczególnie zaś tych, które składają się na ryt Kościoła katolic­ kiego. Aby dostrzec przemianę w spojrzeniu naukowym i w sposobie badania tej sfery symbolicznej, należy mieć na uwadze - w celu dokonania porównania - to, co zostało już wspomniane powyżej o kierunku interpretacji form i treści poboż­ ności katolickiej, jaka dominowała w starym paradygmacie nauki. Interpretacja ta bazowała na ocenach negatywnych praktyk religijnych katolickich, które - przeżywane przez wybrane warstwy społeczne (a badania koncentrowały się w większości na przejawach życia religijnego „kultury ludowej") - okazują się być całkowicie „irracjonalne", co przejawiało się w „deformowaniu" prawd wiary i obyczajów kościelnych na kształt magii czy „guseł". Miało to zresztą wynikać z reguł rządzących „kulturą ludową" (lub „typu ludowego"), która kul­ tywowała te praktyki według swoistej logiki. Jak już zostało powiedziane, okreś­ lenie „ludowość" pociąga za sobą zredukowanie podmiotu tak opisywanego do określonej warstwy społecznej, co pociągało za sobą przyjęcie założenia, że war8 9 8 D o tej grupy e t n o l o g ó w z a l i c z y ć m o ż n a Yvonne Verdier i Francoise Zonabend. 9 Zagadnienie to dobrze ilustruje p r z e j ś c i e z a i n t e r e s o w a ń etnologii francuskiej od perspekty­ w y szerokiej, r o z l e g ł e j , o g ó l n o t e o r e t y c z n e j , d o t y c z ą c e j raczej s p o ł e c z e ń s t w pozaeuropejskich lub d u ż y c h w a r s t w s p o ł e c z n y c h , do t e m a t ó w „ m a ł y c h " , t r a k t o w a n y c h z bliska, osadzonych w ż y c i u codziennym, k t ó r e toczy s i ę na n i e w i e l k i m obszarze, nawet na n a j b l i ż s z y m (vide: Bromberger 1997, s. 2 9 4 - 3 1 1 ; Bromberger 1987, s. 6 7 - 9 4 ) . podwórku �FRANCUSKA ETNOLOGIA S Y M B O L I C Z N A 123 stwa ta dysponuje równie swoistą kulturą. Jest to warstwa i kultura „niższa", czyli - stosując język bardziej reformatorski i demitologizujący rozmaite zafał­ szowania ideologiczne - kultura „wykluczonych". Nawet jeśli zastąpiłoby się to określenie innym, takim jak „kultura typu ludowego", w zasadzie nie można uniknąć takiej perspektywy badawczej, która z góry kwalifikuje wybrane zjawi­ sko religijne jako element zbioru zamkniętego zwanego „kulturą typu ludowe­ go". Różni się ona od zakresu terminu „kultura ludowa" tylko tym, że jej cechy (te same jednak w tym i tamtym zbiorze) mają zdolność „przenikania" bądź bycia „zapożyczanymi" przez inne „typy kultur". Pomiędzy tymi terminami: „kultura ludowa" oraz „typu ludowego", nie występuje ani różnica ilościowa, ani odnosząca się do ich natury, lecz różnica jakościowa. „Kultura ludowa" bowiem jest sztucznym tworem utworzonym na potrzeby badań, rodzajem skamieliny naukowej. „Kultura typu ludowego" zaś, powstała z tych samych pierwiastków, co jej siostra, tyle że nie występuje w jednym bloku, a w postaci odprysków, które można znaleźć to tu, to tam (co miałoby dowodzić dynamicznego kształ­ tu kultury, w przeciwieństwie do struktury statycznej, której częścią składową byłaby „kultura ludowa"). Omówione poniżej badania uczyniły punktem wyjścia dla intepretacji i zrozu­ mienia wybranych fenomenów stricte religijnych (jak msza i Pierwsza Komunia) oraz zjawiska wyrosłego na gruncie obrządku religijnego (rytuał pochówkowy), znaczenie i wagę rytuału „jako takiego". Nie koncentrowały się na wyjątkowości czy specyfice zachowań kultowych w taki sposób, by przypisać je do takiego czy innego „typu kultury" lub „typu religijności" (a nawet wyjaśnić ich specyfikę). Nie interesowało ich uchwycenie kolejnego z rzędu fenomenu kultury, który po­ twierdzałby żywotność lub modyfikacje wartości konstytutywnych dla istnienia i specyfiki religijności „typu ludowego", a w myśl założeń przyświecających teorii posługującej się pojęciem „typu", taki rodzaj pobożności może występo­ wać wśród przedstawicieli środowisk nie mających nic wspólnego z „ludowoś­ cią" w potocznym rozumieniu, vide: udział w pielgrzymkach, odpustach, kult kalwarii, „cudownych" obrazów, itp. Praktykują oni właśnie te formy, „ludowe" ze swojej „natury", na równie „ludowy" sposób (co opisywali - przywoływani powyżej - le Bras, Cholvy, czy Pannet). Badaczy interesował rytuał w tej, a nie w innej postaci jako rytuał właśnie oraz to, czy jest to jeszcze rytuał, jak jego forma ma się do jego znaczenia i jak można go badać i rozumieć. Pierwszy przykład zaliczyć można do opcji, która rozumie rytuał jako praktykę komunikacyjną, opierając się na analizie pochówków tzw. tradycyjnych oraz nowego typu zespołu zachowań pogrzebowych i żałobnych, jakie pojawiać się zaczęły w związku z coraz liczniejszymi pogrzebami chorych na AIDS (Cuisenier 1998, s. 10-19). Przebiega on w ściśle określonych ramach, rządzą­ cych zachowaniem, gestami, emocjami itp. Dzieje się to na mocy umowy („kodu", „szyfru") przyjętej przez uczestników tej praktyki i wymiany ko­ munikacyjnej, która - równolegle - w trakcie swojego przebiegu jest rozszy­ frowywana, „podważana". Słowa spełniają tu najważniejszą rolę - performatywną, co dostrzec można najlepiej - według ujęcia, ku któremu przychyla się �124 INGA K U Ź M A Jean Cuisenier - na przykładzie praktyk pogrzebowych. Wszelkie słowne lamen­ tacje, śpiewy, przebieg wspomnień o zmarłym, teksty religijne lub inne teksty kulturowe świeckie konstruujące ów ryt (np. zgodnie z wolą zmarłego, który mógł życzyć sobie, aby podczas pogrzebu odegrano taki bądź inny utwór mu­ zyczny albo, by ktoś z bliskich zadeklamował ulubiony utwór najlepiej wyraża­ jący jego uczucia wobec zmarłego, itp.) odnoszą się do pewnego „mitu", podsta­ wowego dla tego rodzaju rytuału. Jest to „mit" opowiadający o podróży umarłego na tamten świat, bo niczym innym są owe formy pożegnania go przez żywych. Nawet nowe zwyczaje pogrzebowe, pojawiające się z okazji coraz liczniejszych w pewnych latach pochówków chorych na AIDS, nie odbiegają od owego „tradycyjnego" sensu. Choć określane są jako „nowe rytuały", to nowość ich polegałaby jedynie na tym, że nastąpiła zmiana w formie pochówkowej. Po­ nieważ, być może, zastane i utarte ceremonie przestały satysfakcjonować tych, którzy zamawiali pogrzeby. Stały się „nieme" na poziomie formy - tym samym przestał być czytelny ich przekaz i dlatego zaczęto wymagać oraz proponować nową formułę. Nie zmieniło to jednakże celu, któremu służą. Rytuał pogrzebo­ wy, będący jednym z najważniejszych rite de passage, służy skonstruowaniu „vita", jak nazywało się w opowieściach hagiograficznych opowiedziany w for­ mie historii fabularnej życiorys świętego (Cuisenier 1998, s. 17). To, co dokonu­ je się podczas pochówku i żałoby, to ubranie w ramy narracji (z początkiem, rozwinięciem i końcem) wspomnień, pamiątek, dokonań, słów, zachowań, syl­ wetki, itd., zmarłego. Należy jego życiu nadać kształt pewnej historii, opowieści, co w ostateczności nadaje mu sens. Sens ten mógłby być wypełniony bardzo wieloma znaczeniami, a szczególnie gorzko to brzmi, gdy rozpatruje się przy­ padki śmierci chorych na AIDS. Inną koncepcję proponuje Laurence Hérault (Hérault 1996), która zajęła się rytuałem na przykładzie ceremonii Pierwszej Komunii w departamencie wandejskim (skupiając uwagę na dziesięciu parafiach z północnej części Wandei, w regionie zwanym Haute-Bocage ). Interesują j ą najbardziej prawa wewnętrzne rządzące rytuałem, a szczególnie modyfikacjami i manipulacją elementami skła­ dających się na niego, zwłaszcza jeśli przechodził on zmiany na przestrzeni czasu. Hérault zgadza się, iż tym, co przesądza o przekonaniu, że mamy do czynienia z rytuałem jest jego sens, który - nawet w sytuacji zmiany pewnych elementów „zewnętrznych" (gestów, zachowań, tekstów, itp.) - adoptuje oraz „inkorporuje" je bez uszczerbku dla siebie. Jednak Hérault, w przeciwieństwie do Cuisenier, nie jest pewna, czy modyfikacje te nie odbijają się na przesunięciu znaczenia rytuału. Jak to sprawdzić? A przede wszystkim, gdzie to znaczenie jest „uplasowane"? Kto ma do niego dostęp? 10 11 1 0 Badaczka pracuje j a k o w y k ł a d o w c a etnologii r e l i g i i w Institut d ' E t h n o l o g i e M é d i t e r r a n n é e et Comparative w Aix-en-Provence. 11 Ten m i k r o - r e g i o n odpowiada stereotypowym w y o b r a ż e n i o m na temat Wandei: p r o w i n c j i dawniej rojalistycznej, kontrrewolucyjnej, a obecnie s y m p a t y z u j ą c e j z p r a w i c ą , zamieszkanej przez k a t o l i c k ą w i ę k s z o ś ć , gdzie rozwija się p r z e m y s ł tekstylny na bazie X V I I - i X V I I I - w i e c z n y c h warszta­ t ó w tkackich oraz rolnictwo na w i e l k i c h fermach uprawno-hodowalnych ( H é r a u l t 1996, s. 13-14). �FRANCUSKA ETNOLOGIA S Y M B O L I C Z N A 125 Jak sama zauważa we „Wstępie", Pierwsza Komunia była stosunkowo zanied­ bana przez etnologów, a niemal zupełnie pozostawiona na uboczu przez folklo­ rystów, jako że kojarzona jest przede wszystkim z obrządkiem stricte kościelnym i religijnym, gdzie niezbyt dużo da się zgromadzić materiału „etnograficznego" lub „folklorystycznego". Nawet jeśli etnolodzy przyglądali się bliżej tej ceremo­ nii, to jedynie jej momentom najbardziej świeckim, pozostawiając na uboczu elementy ściśle liturgiczne i religijne, choć to one przede wszystkim składają się na ten rytuał. Hćrault pragnęła przyjrzeć się uważnie, jak zmiana dotycząca udzielania Pierwszej Komunii w przepisach kościelnych na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci X X wieku przyczyniła się do zmiany lub transformacji organizacji tych uroczystości (będących „świętem wiary" o charakterze inicjacyjnym, zali­ czonych przez autorkę do rite de passage), nie tylko przecież na niwie kościel­ nej, ale także świeckiej, rodzinnej, itp. Hćrault odnotowała wiele elementów odróżniających organizację przebiegu Pierwszej Komunii w każdej niemal z dzie­ sięciu parafii. Najbardziej zainteresowało ją, jaki sens ogólny (czyli zasadniczy i niezmienny rdzeń obudowany wariantami oraz modulacjami lokalnymi i histo­ rycznymi) ma ten rytuał w oczach jego uczestników i przy ich udziale. Uczest­ nicy bowiem są nie tylko „aktorami" biorącymi w nim udział, ale także tworzą go i w określony sposób pojmują. Dlatego ich perspektywa jest ważna. Hćrault przypomina, że niemal wszystkie studia etnologiczne poświęcone rytuałowi zakładają - jako pierwszy krok w jego badaniu - sporządzenie opisu oraz póź­ niejszą jego analizę po uprzedniej obserwacji. Następnie badacz z reguły wydo­ bywa z tego opisu elementy według niego kluczowe dla zrozumienia tego, czego był świadkiem i dokonuje ich interpretacji szczegółowej (tak między innymi pracował Victor W. Turner i George Bateson). Nie można jednak zapominać, że większość tej pracy polega na rekonstrukcji, która zbudowana jest z obserwacji i opowieści. Na te ostatnie składają się „spisy inwentarza", czyli wyliczenie - według pewnego schematu - elementów składających się na ryt oraz „opo­ wieści wymyślone". Są one fabułami opowiadającymi to, co - wydawałoby się - miało miejsce podczas rytuału, również według wersji jego uczestników, a me wyłącznie kogoś z zewnątrz, jak badacz. Co ważne - jak sama to zaobserwowała podczas swoich badań - opowieści zebrane od uczestników mówią z reguły o tym, co powinno mieć miejsce, nato­ miast niemal nic na temat akcji, w jakiej przed chwilą brali udział. Jest to rów­ nież charakterystyczne dla postawy etnologa, który poprzez umieszczenie wszel­ kich możliwych szczegółów i detali na temat tego, jak było „tam i wówczas" (jak u V.W. Turnera o Ndembu; vide: Turner 1990 ) obnaża ambicje dotarcia do „idei" rytuału, jego istoty i sensu, bez względu na wszelkie „zakłócenia", mody­ fikacje i wersje opowieści (nawet będąc je w stanie zarejestrować posługując się źródłami historycznymi). Rytuał zaś - jak podkreśla Hćrault - nie jest zjawi­ skiem samym w sobie, ale wytworem konkretnych jednostek, które biorą w nim 12 1 2 Pierwsze w y d a n i e p r z y w o ł a n e j w t y m miejscu pracy V.W. Turnera m i a ł o miejsce w 1969 r. w U S A , z a ś rok 1990 odnosi s i ę do j e j pierwszego wydania francuskiego. �126 INGA K U Ź M A udział, formują go oraz całej grupy, która jest jego nadrzędnym dyspozytariuszem (w przypadku Pierwszej Komunii jest nim Kościół katolicki). Perspektywa ta zbiega się (przynajmniej w tym jednym punkcie) z ujęciem zaprezentowanym przez Alberta Piette'a w jego pracy, która poświęcona jest innej ceremonii Kościoła katolickiego, jaką jest msza (Piette 1999) . Generalnie jego zainteresowania koncentrują się na formach zwykłych, „banalnych", wcale nie „świątecznych", katolicyzmu i życia religijnego katolików. Aspekty, które najbardziej go w nich interesują, to uaktualnianie treści religijnej, społecznej i teologicznej w ramach określonej struktury symbolicznej, emocjonalnej i reflek­ syjnej na temat obecności i istnienia Boga. A według założeń o performatywnym charakterze rytuału, Bóg jest obecny w tym rytuale. Pytanie: jak jest obecny? Dla Piette'a horyzontem wyjaśniającym i porządkującym tak złożoną strukturę jak msza jest określona kultura. Co więcej, specyficzną „kulturę" będzie repre­ zentować już sama wspólnota wiernych, uczestniczących we mszy i w życiu swo­ jej parafii, organizujących przebieg i rytm swojego lokalnego życia religijnego. Ta „kultura" jest swoistą syntezą wielu indywidualnych składników. Szczególnie intrygujący jest sposób obecności wiary w Boga i Jego uobecnia­ nia się podczas mszy dla wiernych. Piette wyróżnia trzy najważniejsze momenty, kiedy Bóg obecny jest we wspólnocie. Po pierwsze, podczas modlitwy początko­ wej i końcowej, kiedy to słowa kierowane są bezpośrednio do Niego. Po drugie, w sposób mniej bezpośredni, kiedy to ludzie poświęcają swój czas na działalność na rzecz religijnej wspólnoty i robią to nie tylko dla siebie, ale i dlatego, że wierzą w Boga, a wspólnota ma za cel Go chwalić, służyć Mu, oddawać Mu cześć, świadczyć o Jego istnieniu. Bóg jest więc przywoływany przez tę działal­ ność. W pewien sposób to także jest „performatyw" - działając w tym celu po­ świadcza się, że Bóg jest i jest obecny wśród nich i dla nich. Po trzecie, w równie mało bezpośredni sposób, jak wymieniony powyżej - za pośrednictwem wszel­ kich kwestii organizacyjnych, które poprzedzają włączenie Boga w działalność w ramach rytu. Trzeba bowiem odpowiedzieć na pytania, „kto, gdzie, kiedy, jak", by stworzyć ramy symboliczne, społeczne, przestrzenne i czasowe dla wejścia w nie Boga. Bóg, który uobecnia się podczas liturgii, robi to na wiele sposobów. Obecny jest w przedmiotach sakralnych oraz w relacjach, jakie panują pomiędzy wiernymi. Oprócz tego, to On stoi na straży określonych reguł i choć sam je powołał, to nie przekracza ich. W pewien sposób wierni mają więc do czynie­ nia z „gramatyką mediacji". Bóg podczas liturgii jest, ale nie w sposób raz na 13 1 3 N a z w i s k o tego etnologa wydaje s i ę b y ć reprezentatywne, p o n i e w a ż jest on j e d n y m z czo­ łowych antropologów zajmujących się kulturą religijną, Studiów Interdyscyplinarnych F a k t ó w Religijnych członkiem francuskiego Centrum ( w ramach C N R S - E H E S S ) . I n n i badacze francuscy z a j m u j ą c y s i ę t ą d z i e d z i n ą , p r a c u j ą c y w r ó ż n y c h o ś r o d k a c h , k t ó r y c h nazwiska r ó w n i e ż warto w s p o m n i e ć , to: Elizabeth Cl averie, Jean-Pierre A l b e r t , Giordana Charuty, Claudine Fabre-Vassas. Obecnie ich prace w n o s z ą z r e g u ł y n a j w i ę c e j do z a g a d n i e ń r e l i g i j n o ś c i , sacrum, sym­ b o l u czy r y t u a ł u w badaniach etnologicznych, c h o ć nie s p o s ó b p o m i n ą ć t a k ż e Daniele H e r v i e u - L é g e r (socjolog r e l i g i i przy C N R S ) - znanej z p r z e t ł u m a c z o n e j na j ę z y k p o l s k i pracy jako pamięć ( K r a k ó w 1999). Religia �FRANCUSKA ETNOLOGIA S Y M B O L I C Z N A 127 zawsze dany. Cały układ mszy polega na przedstawianiu i przywoływaniu Go od nowa, tak jakby pomimo tego, że jest, nie było Go jednak. Jego obecność polega na „egzystencji sytuacyjnej": istnieje i objawia się w interakcjach wertykalnych (pomiędzy Nim a ludźmi) oraz horyzontalnych (pomiędzy ludźmi). Po przeanalizowaniu działań, słów, zachowań i refleksji samych wiernych na temat ich stosunku do obecności Boga, Piette konstatuje, że performatywność rytuału mszy należałoby przedefiniować. „[...] To, że parafianie wierzą w istnie­ nie Boga, jest oczywiste. Tak samo, gdyby skonstatować, że miłośnik piłki noż­ nej kocha piłkę nożną. [...] uczyniliśmy jednak z tego punkt wyjścia dla badania etnologicznego pewnego działania w toku [jak msza i życie parafialne - 1.К.]. Tak długo jak przedmiotem naszego zainteresowania były działania konkretne, stwierdzaliśmy że ich treść (np. mszy rezurekcyjnej, czy przekonanie o „praw­ dziwej obecności", itp.) są poddawane autorefleksji i często przewija się wątek ironii, scep-tycyzmu, ubolewania, że nie jest się ostatecznie przekonanym do prawd wiary, zaprzeczanie samemu sobie, «zła wiara» lub nawet przekonanie, że wszystko to i tak nie jest ważne. Ogólnie, że prawdziwa wiara i religia są «gdzie indziej». Jednakże, ani praktyki, ani słowa i postawy, nie dostarczyły argumentu, że mieliśmy do czynienia z jakąś specyficzną mentalnością [religijną - 1.К.]. [...] Żaden etnograf na naszym miejscu nie mógłby stwierdzić, że wystę­ powały elementy percepcji bądź uczuciowości zupełnie wyjątkowe i odmienne [ . . . ] . " (Piette 1999, s. 264). Ta koncepcja uzupełnia teorię rytuału, którą zaproponował Piette (1993, s. 307-312). Rytuał jest pewnego rodzaju siatką „interwałów" nałożoną na zwykły, codzienny bieg życia. Cechuje się on ambiwalencją i mediacyjnością, wynikającą z tego, że jego natura jest „dialektyczna" - zawieszona pomiędzy tym, co co­ dzienne, a tym co nie-codzienne. Wymaga to oczywiście wyraźnie zaznaczanych „granic" czasowo-przestrzennych, których rytuał nie może przekraczać. Oscyluje on ciągle na granicy podwojonego meta-dyskursu, tzn. cechuje się założeniem, że „mamy do czynienia z rytuałem", a więc z czymś, co w pewien sposób odnosi się do sacrum, a zatem to, co się dzieje w jego ramach, jest działaniem „na serio". Z drugiej jednak strony, „wszystko jest grą", ponieważ działania rytualne cechują się swoistą negacją zachowań codziennych. Można powiedzieć, że choć są ich niby-lustrzanymi odbiciami, to jednak nie są symetryczne. Rytuałowi towarzyszy zawsze - w myśl propozycji Piette'a - nadwyżka, ale i zarazem pewien niedosyt znaczenia. Jakby jego natura wymykała się temu, co mieścić powinny w sobie signifiant i signifić. Będąc rodzajem gry, rytuał jest czymś wię­ cej, choć zarazem czymś mniej. Wyraża się to poprzez negowanie lub zawieszanie znaczeń oraz znaków. Towarzyszy temu nieustanny proces konotacyjny, prowa­ dzący do powstania polisemiczności. Choć, jak Piette zaznaczył wcześniej, działa­ nia rytualne nie są prostym, lustrzanym odbiciem codzienności, to jednak odbijają ją, sublimując, deformując bądź krytykując. Rytuały są swoistymi meta-strukturami codzienności, poddającymi ją pod dyskusję i refleksję (zwłaszcza jej „oczy­ wistość" i „normalność"). Co ważne, rytuał zakłada w pewien sposób, ze wzglę­ du na swoją naturę mediacyjną, próbę uchwycenia tego, co niewyrażalne lub �128 INGA K U Ź M A nieuświadamiane. Jest niby-performance'em o ściśle określonej strukturze. Jego cechą jest także pobudzanie emocjonalności, która może osiągać maksymalne rozmiary, choć wymaga również zachowania równowagi i dystansu (ani zbyt wielkiego, ani zbyt małego) wobec dziejących się wydarzeń. * * * Podsumowując przedstawione w tekście tendencje, opcje, dyskusje i ewo­ lucję poglądów związanych z „symbolem", sposobami jego badania, ogólnie - z wszystkim tym, co wiąże się z francuską etnologią symboliczną, należy zastrzec po raz kolejny, że jest to jedynie próba pewnej systematyki jej zaintere­ sowań i historii. Jest to spojrzenie z oddali - zwłaszcza jeśli chodzi o perspekty­ wę syntetyzującą, ale zarazem z bliska - gdy prezentowane są wybrane teksty i prace. Szczególny nacisk położono na przedstawienie tekstów dotyczących form religijności katolickiej oraz francuskich kolei losu „kultury ludowej". Ma to słu­ żyć przyjrzeniu się warsztatowi i sposobowi interpretacji zagadnień swojskich również dla naszego podwórka. Trudno powiedzieć, aby etnologia symbolicz­ na we Francji wyprzedzała w czymś szczególnie pokrewne jej dyscypliny z innych krajów. Oprócz nazwisk takich już klasyków jak Marcel Mauss, Claude Lévi-Strauss czy Émile Durkheim, nie mamy do czynienia na co dzień z francu­ skojęzycznymi przedstawicielami tej dyscypliny. Z tego krótkiego szkicu wyłania się obraz heterogeniczny (którego rozwój przypomina z pewnością pytania i za­ strzeżenia wysuwane przez naszych rodzimych specjalistów na podobne tematy w podobnym czasie). Dlatego nie można mu odmówić pewnej specyfiki, która charakteryzowałaby się wyraźnym oderwaniem badań nad określonymi formami pobożności (jak msza, pierwsza Komunia czy pochówek) od korzeni „ludowych" (bądź „typu ludowego"), czy „wiejskich" vel „tradycyjnych" oraz korzystaniem z narzędzi badawczych innych dyscyplin. Warto podkreślić, że badania nad szeroko rozumianą sferą symboliczną nie ograniczają się do jej interpretacji wyłącznie pod kątem tzw. kulturowym. Nie brakuje również w tych badaniach spojrzenia tzw. społecznego, niezbędnego - w myśl takich właśnie założeń - do zrozumienia jakiegoś wybranego feno­ menu w jego specyficznym i nawet wąskim zakresie występowania. Istotne jest podjęcie próby ogarnięcia rzeczywistej całości kontekstu danego zjawiska. Ów „społeczny" wymiar otula - jak miąższ pestkę owocu - aspekt i sens „kulturowy", ponieważ aby zrozumieć co znaczy i jak znaczy ten czy inny feno­ men symboliczny trzeba go ściśle powiązać z tym, gdzie, kiedy i w jaki sposób oraz dla kogo, nabiera on znaczenia. 14 1 4 Z a c h o w a ł a m d o s ł o w n e t ł u m a c z e n i e nazwy tej d y s c y p l i n y z j ę z y k a francuskiego, ponie­ w a ż we Francji w o w i e l e mniejszym n a t ę ż e n i u w y s t ę p u j e t e r m i n „ a n t r o p o l o g i a " obdarzony roz­ m a i t y m i o k r e ś l e n i a m i . M a m y w i ę c raczej do czynienia z „ e t n o l o g i ą miasta", „ e t n o l o g i ą r e l i g i i " , „ e t n o l o g i ą w s p ó ł c z e s n ą " , itp. �129 FRANCUSKA E T N O L O G I A S Y M B O L I C Z N A LITERATURA Baszkiewicz rewolucji Bloch J. 1993, Nowy człowiek, francuskiej, M . 1983, Les wis thaumaturges, Bouflet J., B o u t r y Bourdieu - nowy świat. Mitologia 1980, Le sens pratique, rzeczywistość critique Objawienia sociále Matki Bożej, dujugement, Warszawa. Paryż. Paryż. C. 1987, D u grand au petit. Variations des é c h e l l e s et des objets d'analyse dans l'histoire r é c e n t e de l'ethnologie de la France, [ w : ] Ethnologie pays de langue allemande, - i Paryż. P. 2000, Znak na niebie. P. 1979, La distinction, Bromberger nowy naród, Warszawa. en miroir. La France et les I . C h i v a (dir.), U . Jeggle, P a r y ż , s. 6 7 - 9 4 . 1997, L'ethnologie de la France et ses nouveaux objets, Ethnologie franjáis e, t. X X V I I , nr 3, s. 2 9 4 - 3 1 1 . Caro Baroja С h о 1 vy J. 1979, Le carnaval, populaire, Cuisenier del Paryż. G. 1976, L e catholicisme populaire en France au X I X е s i é c l e , [ w : ] Le christianisme B . Plongeronet, R. Pannet (dir.), P a r y ż , s. 199-224. J. 1998, Ceremonial ou rituel?, Ethnologiefrancaise, Ninno t. X X V I I I , z. 1, s. 10-19. M . 1981, Les trois functions á G u b b i o , [ w : ] Cahier Dumézil, pour un temps. Georges P a r y ż , s. 293-306. Fabre-Vassas С, Fabre D . 1987, L'ethnologie du symbolique en France: situation et perspectives, [ w : ] Ethnologie en miroir. La France et les pays de langue allemande, I . Chiva, U . Jeggle (dir.), P a r y ż , s. 123-138. Froechle-Chopard siecle, Ginzburg C. 1976, II fromaggio Ginzburg C. 1980, Les (XVT-XVIP Ginzburg Hérault G off Pannet Piette oriéntale е au XVIII nocturnes, sorcellerie en Vendée, avril agraires en Frioul Lagrasse, Verdier . 1996, La grande (25-27 15 del '500, T u r y n . et rituels 16 siecles), communion. ESC, t. 2, s. 3 4 1 - 3 5 4 . Transformations et actualités ďune ceremonie Paryż, 1981, Le charivari. 1977) par VEHESS R. 1974, Le catholicisme Actes de la table ronde organisée en Europe, A . 1999, La religion Ravis-Giordani á et le CNRS, P a r y ż - L a H a y e - N e w York. populaire, Paryż. A . 1993, L a r e l i g i o s i t é dans les rituels collectifs contemporaines, [ w : ] Ethnologie faits religieux Piette en Provence e i vermi. II cosmo di un mugnaio batailles J., S с h m i 11 J. -C. (ed.) Paris populaire C. 1984, Presomptions sur le sabbat, Annates L. catholique le M . - H . 1980, La religion Paryż. des N . Belmont, F. Lautman (dir.), P a r y ż , s. 3 0 7 - 3 1 2 . de pres, Paryż. G. 1976, „ L ' a l t a p u l i t i c a " et la „ b a s s a p u l i t i c a " . Valeurs et comportements C politiques dans les c o m m u n a u t é s villagoises corses ( X I X - X X C siecles), Etudes rurales, R. 6 3 - 6 4 , s. 171-189. Turner Virieux V. W. 1990, Le phénomene J. y p a r a í t , [ w : ] Marie V o v e 11 e rituel. Structure 1998, L ' é p o q u e contemporaine M., M e y e r en Basse Auvergne, M., R u a (XIX et сontre-structure, е (pr. zb.), Puy-de-Dome, s. 6 2 - 7 1 . D . 1976, Les méthamorphoses 1750 á 1820, P a r y ż . 5 6 Paryż. е et X X siecles): bien plus mariale qu'eile Wydanie pierwsze we Francji w 1980, w Polsce w 1989 r. Pierwsze w y d a n i e we W ł o s z e c h w 1966 r. de la fete en Provence de �130 INGA KUŹMA INGA KUŹMA A S H O R T O U T L I N E OF T H E H I S T O R Y A N D P R O B L E M S OF F R E N C H S Y M B O L I C E T H N O L O G Y Summary The author aims at presenting tendencies, options, debates and e v o l u t i o n o f approaches con­ cerning the n o t i o n o f "the s y m b o l " , ways o f studying s y m b o l i s m , briefly speaking everything that is connected w i t h the French symbolic ethnology. The article is j u s t an attempt to systematize the history and m a i n interests o f this discipline i n France. Symbolic ethnology i n France has been constituted by its m a i n subject: the category o f the complex symbolic forms: r i t u a l , holiday, ceremony and narrative. I t has undergone an evolution i n a "double" aspect. First, there was an essential change o f the general paradigm concerning essence and objectives o f scientific cognition, (decline o f the Enlightenment paradigm).Then there were " i n t e r n a l " changes w h i c h expressed themselves i n debates on denotation o f the concepts o f " s y m b o l " , " r i t u a l " , " f o l k c u l ­ ture" " t r a d i t i o n a l " or " f o l k " or "peasant" culture (as u n t i l the end o f the 1980ies the studies o f the above mentioned problems and concepts were closely connected). I n this article particular emphasis has been put on w o r k s concerning forms o f Catholic r e l i ­ giousness ( by A l b e r t Piette, Laurence Herault and Jean Cuisenier w h o studied new contemporary forms o f funeral ceremonies).The author is also presenting texts showing changing denotations and significance o f the concept o f " f o l k culture". She tries to explain research methods and inter­ pretations o f the French authors: Robert Pannet, Gerard Cholvy, Marie-Helene Froechle-Chopard, Christan Bromberger, Daniel Fabre, Claudine Fabre-Vassas. We can't say that French symbolic ethnology is much ahead o f the related disciplines in other countries. I n Polish social sciences the "classic" names o f French ethnologists- M a r c e l Mauss, Claude Levi-Strauss and E m i l e D u r k h e i m are w i d e l y k n o w n . Nevertheless, apart from them, the names o f the French- language representatives o f our discipline are not mentioned very often i n Poland. The authors chosen to this article represent the more important French research centers and deal w i t h the studies on r e l i g i o n and religiousness. This short outline shows us a homogenous image. I n the development o f the discussed approach many problems and reservations have been appearing resembling those put forward by Polish ethnologists w i t h reference to similar subjects. Specific for this k i n d o f ethnological approach is, that " f o l k culture" (or: ''culture o f folk type") is not identified w i t h "peasant culture", "rural culture" any more. French symbolic ethnology studies ritual forms w h i c h are seemingly stride liturgie (particular religious acts o f R o m a n Catho­ lic Church). I n their studies they j o i n the interpretation and explanation o f the " s o c i a l " and " c u l ­ t u r a l " dimensions o f the phenomena belonging to the " s y m b o l i c sphere" o f particular cultures and societies. Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0c750e7b533178831f9e9d63dc7e684c.jpg 84743e15ea6370347162eda51a9b1081 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Krowy nad rzeką Pilicą / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Gaszek (woj. łódzkie) Subject The topic of the resource hodowla zwierząt ; pasterstwo ; Opoczyńskie Description An account of the resource fotografia przedstawia krowy nad rzeką Pilicą Uwaga: Gaszek jest obecnie dzielnicą Brzóstowa Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.26.XII_F.5.11.1_01 Gaszek hodowla zwierząt krowy okolice Tomaszowa pasterstwo wypas zwierzęta gospodarskie https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/608eed46936dad61f1fbccd1fb2b878e.pdf 5de57afbf52c5c826e5cb88fa6f52ee6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2753 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2563 Title A name given to the resource Krzesło. Szkic do portretu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.103-111 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aldona Mickiewicz, Fotel, 1991 Krzesło. Szkic do portretu Dariusz Czaja Cóż my o krześle wiemy mili moi Josif Brodski, Dedykowane krzesłu Siedzenie na krześle to zupełnie co innego Witold Rybczyński, Dom. Krótka historia idei 1. Pamiętamy to wszyscy. Pierwsza lekcja mogła rozpoczynać się, powiedzmy, w ten sposób: This is a table and that is a chair. Albo tak: Je vais de la porte a la chaise. Albo tak: Eto stoi, no eto stuł. Albo jeszcze inaczej. Inaczej, ale przecież zawsze jakoś podobnie. Wchodząc w nowy język, przyswajając podstawowe struktu­ ry gramatyczne, ucząc się pierwszych obco brzmiących słów, nie przypadkiem, powoli, niezdarnie i bez wprawy usiłujemy na po­ czątku nazywać to, co pozostaje w zasięgu naszego wzroku. Świat rzeczy najbliższych. Lingwistyczne „alamakota" obejmuje więc kosmos obiektów dobrze znanych, oswojonych, opatrzo­ nych, zwykłych, zwyczajnych. Te klocki wypełniające po brzegi codzienność, w której mieszkamy, złożą się z czasem na pierwszy obrazek naszego nowego elementarza. Owszem, nietrudno sobie wyobrazić, że zestaw inicjalny może być inny. Zawsze znajdzie się pod ręką jakiś pencil czy crayon, zawsze też możemy zostać zmuszeni, by spojrzeć przez Fenster czy fenćtre. A jednak, wcze­ śniej czy później, krzesło pojawić się musi. I to raczej wcześniej. Nasze pierwsze w życiu obcojęzyczne krzesło. Krzesło egzemplaryczne. Krzesło niby konkretne a przecież uogólnione, pozba­ wione znaków szczególnych. To krzesło, na które teraz ty, adept obcego języka spoglądasz, ale w którym dostrzec masz w pierw­ szym rzędzie reprezentanta wszystkich obiektów określanych tym mianem. Krzesło bez właściwości. Krzesło jako przykład. Krzesło jako wymowny ślad po, rozcinającym brutalnie continu­ um doświadczenia, geście taksonomicznym. Nie jest niczym dziwnym to, że ucząc się nowego języka oswa­ jamy w obcym narzeczu świat już wcześniej w swoim języku (i w codziennym spojrzeniu) oswojony. Dziwić natomiast może to, że ci, którzy zdziwieniem się żywią i ze zdziwienia żyją, tak mało krzesłu się dziwią. Jak tonący brzytwy, tak filozof krzesła się chwyci. Krzesło, jeśli już w jakimś tekście filozoficznym się poja­ wia, to z reguły również w roli prostego exemplum. Oto Krzysztof Michalski tłumacząc nietzscheańską filozofię ciała, przywołuje dobrze zadomowiony w filozofii europejskiej paradygmat myślenia: „W dominującej w Europie do XIX wie103 �ku tradycji kartezjańskiej ciało było jednak pewnego rodzaju in­ telektualnym kłopotem; nawet dziecko zdaje sobie przecież spra­ wę (choć nie Kartezjusz), że jego ciało to coś zasadniczo innego niż krzesło czy ołówek - a jednocześnie dla każdego oczywiste jest (choćby u dentysty), że to nie tylko idea. Tymczasem trady­ cja kartezjańska miała do dyspozycji pojęcia tylko na te dwa ro­ dzaje rzeczy". Oto Claude Tresmontant w wywodzie o istniejącej w myśli hebrajskiej esencjalnej różnicy pomiędzy ideą stworzenia i wy­ twarzania konkluduje: „Przedmiot wytworzony ma własny status ontologiczny. Przedmiot wytworzony nie jest jako taki substan­ cją. Jest to element naturalny, który p e ł n i f u n k c j ę , który g r a r o l ę krzesła, broni, narzędzia itd. Ale funkcja nie może nadawać miana substancji. Dla obojętnego spojrzenia, które nie wiedziałoby, do czego dany przedmiot s ł u ż y , przedmiot ten redukowałby się do swojego tworzywa. Dla nieświadomego spojrzenia krzesło to zniekształcony kawałek drewna. Nie ma substancji krzesła; jest tylko drewno, które pełni funkcję krzesła. To, co i s t n i e j e w wytworzonym przedmiocie, to naturalny element, drewno, metal itd. Istnieje to, co jest s t w o r z o n e". Oto Witold Gombrowicz objaśniając w jednym z wykładów swojego mówionego Przewodnika po filozofii sartrowską ontologię konstatuje: „Ciekawostka: to grube porównywanie, do które­ go, doszedłem, może się wydać naiwne. No cóż, ale prowadzi jednak do pojęć o realnej treści, np. byt ludzki jest pusty z powo­ du słynnej intencjonalności świadomości. Jeśli krzesło jest krzesłem, to świadomość nigdy nie jest tożsama z samą sobą, gdyż zawsze jesteśmy świadomi c z e g o ś . Nie można wyobra­ zić sobie świadomości pustej. Słynna zasada identyczności 'A równa się A' (krzesło jest krzesłem) nie ma tu miejsca". Widzimy więc, że zarówno dla pani od języka obcego, jak i dla filozofa krzesło jest tym, co jako jedna z pierwszych rzeczy przychodzi na myśl, tym, co najpierw, mechanicznie, niemal bezwiednie, spada z języka. Nadaje się co najwyżej na przykład i to poręczny, bo wzięty z najbliższego, dobrze znanego otocze­ nia. Jest w zasięgu oka, zawsze pod ręką, albo pod... no, mniej­ sza o detale. W każdym razie nie jest krzesło żadnym proble­ mem. Jest oczywiste, samo-przez-się-zrozumiałe. Jego nieskom­ plikowana ontologia zdaje się wyczerpywać w tautologicznej tożsamości: krzesło jest krzesłem jest krzesłem jest krzesłem... Tym i niczym więcej. Krzesło, jak podpowiada praktyka a jednoznacznie potwier­ dza słownik, zasadniczo służy do siedzenia. I choć zapewne można korzystając zeń oddawać się szeregu innym, czasem bar­ dziej nawet wyrafinowanym czynnościom, nie mniej, wszystko na to wskazuje, że skonstruowane zostało ono w tym właśnie ce­ lu. I tu już pierwsze zdziwienie, które musi być udziałem antro­ pologa. Nic przecież, poza powielaną zbiorowo kulturową ruty­ ną, nie zmusza nas byśmy siadywali na krzesłach i egzystencję naszą codzienną z tą prozaiczną czynnością w sposób konieczny wiązali. Są liczne kultury, które bez tego sprzętu się obywają i ani nie ulegają one degeneracji ani też - by potrząsnąć socjolo­ gicznym brzękadłem - więź społeczna na tym nie cierpi. Nigdzie też nie odnotowano, by ci co siadają bezpośrednio na ziemi byli mentalnie i kulturowo upośledzeni, by w jakikolwiek sposób odbiegali na niekorzyść od tych, co krzeseł nagminnie używają. Prosty zabieg relatywizacji ujawnia, że w oczach tych pierw­ szych, siedzenie na krześle jest niepojętym dziwactwem i osobli­ wością. W Japonii, jeszcze w XIX wieku mówiono o europejczy­ kach, że siadają „ze zwieszonymi nogami". Krzesło jest wynalazkiem kulturowym. Kulturowym, a więc sztucznym. Sztucznym, a więc niepotrzebnym. To krzesło wy­ wołuje potrzebę i w ślad za tym przyzwyczajenie nad-ziemnego siedzenia. Nie bierze się ono z pewnością z przymusu motywo­ wanego determinantami biologicznymi czy też jakimś wprzód ustanowionym modelem komfortu. To dopiero kulturowy dyktat przemienia przypadkowe i nieoczywiste w konieczne i całkowi­ cie „naturalne". Jak widać, z antropologicznego punktu widze­ 1 2 3 4 104 nia, krzesło najmniej nadaje się na emblemat niekłopotliwej nor­ malności i zwyczajności. Krzesło, w swym zwyczajowym użyciu, „służy do". Spełnia więc dobrze heideggerowskie kryterium bycia narzędziem. „Od­ powiednio do swego narzędziowego charakteru narzędzie jest narzędziem zawsze na gruncie przynależności do innego narzę­ dzia: przyrząd do pisania, pióro, atrament, bibuła, stół, lampa, meble, okna, drzwi, pokój. Te 'rzeczy' nigdy nie pojawiają się najpierw same dla siebie, by potem jako suma realiów wypełnić pokój. Tym, co najpierw dane, choć nie ujęte tematycznie, jest pokój, ale niejako to, co 'w obrębie czterech ścian' w sensie ge­ ometryczno - przestrzennym , lecz jako narzędzie do mieszka­ nia". Heidegger, wydobywając na jaw poręczność narzędzia (przy okazji: ta skromna wyliczanka przedmiotów ze świata na­ szej codzienności, które w części przynajmniej - pióro, atrament, bibuła, lampa /przy założeniu, że chodzi o naftową/ - mają już dla nas urok archaicznego bibelotu, mimowolnie przywodzi na myśl nostalgiczną Elegią na odejście pióra atramentu lampy Zbi­ gniewa Herberta dedykowaną tym zanikającym przedmiotom) sytuuje go najpierw i przede wszystkim w obrębie naszego nietematycznego, przedteoretycznego odniesienia do świata. Narzę­ dzie „znamy" najpierw nie dzięki dyskursywnemu ujęciu, ale dlatego, że potrafimy się nim posługiwać, że ,już" umiemy go użyć. Tak też krzesło „znamy", „wiemy" o nim przede wszyst­ kim, rzec by można, przez zasiedzenie. Krzesło, wraz z innymi sprzętami mieści się w kategorii rzeczy, które Grecy określali ja­ ko ta pragmata, co w specyficznym heideggerowskim przekła­ dzie określane jest jako „to, z czym ma się do czynienia w zatro­ skanym obchodzie". Odejdźmy jednak od finezjifilozoficznegojęzyka, by skon­ statować prosto: w swej funkcji instrumentalnej jest krzesło przede wszystkim meblem. I w tej właśnie roli wchodzi najczę­ ściej w pole naszego widzenia, i myślenia o nim. Jest nieodzow­ ną częścią naszego wyposażenia domowego, szkolnego, biuro­ wego. Witold Rybczyński w swojej książce o idei domu, 0 względności w pojmowaniu tego czym dom jest, czym ma być, o kulturowej i historycznej zmienności takich kategorii jak wygoda, przyjemność, swoboda, praktyczność, śledzi również europejską historię krzesła. Krzesła jako idei, jako wyznacznika prestiżu, jako mebla wreszcie. Jeszcze za Ludwika XIV krzesło było nade wszystko elementem dekoracyjnym wnętrza, uwydat­ niało i podkreślało architekturę pomieszczenia. Krzesła projek­ towano do podziwiania, nie do siedzenia. Idee komfortu, wygo­ dy, funkcjonalności, które współcześnie wiążemy z krzesłem, pojawiły się z początkiem wieku XVIII, wraz z panowaniem Ludwika XV. Przepych formalny, dekoracyjność i zadęcie ustą­ piły miejsca przyjemności, intymności i wygodzie. W rokoko­ wym krześle trzeba by szukać antenatów krzesła współczesne­ go: „Siedzenie przestało być tylko funkcją czy rytuałem, a stało się też formą odpoczynku. Ludzie siadali razem, żeby posłuchać muzyki, porozmawiać czy zagrać w karty. Nowe pojęcie swobo­ dy widać było w ich sposobie siadania: dżentelmeni odchylali się do tyłu i zakładali nogę na nogę - nowa pozycja - a damy spoczywały, półleżąc. Także inne, przypadkowe pozy zaczęły wchodzić w modę. Formy krzeseł usiłowano dostosować do tych nowych pozycji i , po raz pierwszy od czasów greckich, do ludzkiego ciała. Ich oparcia już nie były pionowe, tylko pochy­ łe, a poręcze miały linie zaokrąglone zamiast prostych. Były szersze, niższe i umożliwiały większą swobodę w przybieraniu póz. Największą popularnością cieszył się teraz wyściełany fo­ tel, który miał kształt tylnego, obitego oparcia i był o wiele szer­ szy niż dawne krzesła". Od tego czasu, od chwili upowszechnienia się zgrabnego 1 funkcjonalnego fauteuila Ludwika XV, krzesło pojawia się w coraz to nowych wariantach, odmiennych kształtach i rozwią­ zaniach technicznych. Dostosowuje się do zapotrzebowań i gu­ stów swojego czasu, albo samo wytwarza nowe zachowania. Wy­ ściełane i wygodne krzesło rokokowe zapraszało do konwersacji 5 6 7 �i przyjemnego spędzania czasu, krzesło tzw. nowoczesne (w naj­ rozmaitszych odmianach), sterylne, praktyczne i ergonomiczne w każdym calu, przywodzi na myśl raczej racjonalny i pragma­ tyczny świat biurokracji. W swoim „ewolucyjnym" rozwoju krzesło zdążyło przybrać kilka kanonicznych, wzorcowych form: krzesło „Chippendale", georgiańskie typu „Windsor", fo­ tel wiktoriański, szezlong Art Deco, fotel „Wassily" Marcela Breuera, krzesło „Weissenhof' i „Barcelona" Mięsa van Rohe, krzesło „Butterfly" Hardoya („które charakteryzuje się tym, że im dłużej się na nim siedzi, tym bardziej tajemnicza wydaje się jego popularność" ), po liczne, „jednorazowe" projekty współ­ czesne, które wydają się wracać do ideałów przedosiemnastowiecznych. W zamierzeniach projektantów bowiem mają one ra­ czej poruszać i szokować użytym materiałem (metal, poliuretan, tektura, trzcina) i wymyślną estetyką niż służyć po prostu do sie­ dzenia. Swoją drogą zadziwia rozmaitość historycznych odmian wy­ wiedzionych z praformy (wiecznej idei?) „urządzenia do siedze­ nia": dostojny tron królewski, cesarski i papieski, przaśny zydel i stołek, dekoracyjny fotel i krzesło salonowe, proste krzesło biu­ rowe, fotel na biegunach, turystyczne krzesełko składane, fotel dentystyczny i ginekologiczny, wreszcie nowoczesna krzyżówka utylitaryzmu, biurokracji i technologii - krzesło elektryczne. I stosownie do tego, zastanawiać też może, że ten prosty obiekt - przywołując wiele metaforycznych, ale i całkiem dosłownych skojarzeń - tak mocno ingeruje w elementarne sfery naszego do­ świadczenia. Bo krzesło to i władza, pozycja, prestiż, potęga i słabość, komfort i wygoda, ale też ból i cierpienie, śmierć... lekceważoną dotąd i nieważną w każdym aspekcie. I omto jest krzesło. W niedostrzegalne jest wciśnięte jarzmo przestrzeni (forma tatarstwa) i przeszło czterdzieści cm. szerokie. Dochodzi do metra, albo więcej wysokości. Zrobione z burej jak drzewo w ogrodzie masy (sądzono tak w starożytności), co się zaliczy ozięble i sucho jako kamuflaż gdzieś w Królestwie Ducha."" 8 9 2. Czym więc jest krzesło? Czym jest ten przedmiot tak zwy­ czajny w swej banalności, tak udomowiony przestrzennie i my­ ślowo, tak znajomy, że już niemal niezauważany? Czym jest: uży­ teczną rzeczą? przestrzennym obiektem? kawałkiem uformowa­ nej materii? prostym meblem? Czy tym i oprócz tego czymś je­ szcze? Nie dowiemy się tego z praktycznego użycia, z natury swej bezrefleksyjnego. Niewiele też obiecać może nauka, która w zetknięciu z materialnym przedmiotem, ma tendencję do upro­ szczeń i redukcji, która, jak słusznie odnotowuje Heidegger w wykładzie o sposobie bycia rzeczy „zawsze dotyczy tylko tego, co jej sposób przedstawiania dopuścił z góry jako możliwy dla niej przedmiot". Cała „reszta" jest dla niej mało interesująca. Opuszczając zatem, na chwilę, sferę codziennych przyzwy­ czajeń, świat „naturalnego nastawienia", ale też i, samonarzucający się w tym przypadku, obszar wzornictwa przemysłowego, wszystkiego tego, co odwołuje do meblarstwa, technologii, pro­ jektowania, przeniesiemy tym samym akcent z pragmatyki rze­ czy na jej ejdetykę. Kilka krzeseł zawdzięczających swoje „nie realne" istnienie poezji i sztuce (tak jakby istota pierwszej nie za­ wierała się w drugiej i odwrotnie; to język arbitralnie rozgrani­ cza te dwa sposoby poznania), kilka obiektów, na których wprawdzie nie da się usiąść, ale ich obecność jest niewątpliwa, może nam pomóc w odpowiedzi na pytanie o krzesło. O to, czym jest, czym być może oraz jak istnieje. Nie jest to może „próba" reprezentatywna, ale z pewnością wystarczająca, by, w oczeki­ waniu na syntezę, pokusić się o wstępny szkic. Zróbmy pierwszy krok w stronę fenomenologii krzesła. Oto wzrok obserwatora przesuwa się beznamiętnie po najbliższym otoczeniu, tym samym brakiem uwagi obdziela wszystko, co wo­ kół niego, ślizga się po nie nazwanej powierzchni rzeczy, w pew­ nym momencie, z niejasnych powodów opada na krzesło. I zo­ staje tu przez chwilę. Spojrzenie wyłamuje się z codziennej ruty­ ny i z magmowatej, jednorodnej dotąd przestrzeni wykrawa po­ jedynczy obiekt: 10 „Oko odczuwać potrzebę zaczyna, aby się zająć niepozorną rzeczą, Czym jest ten samotny kształt, który widać w pokoju? Z po­ mocą przychodzi analogia: „Z czwórką, ósemką, albo innym znakiem skojarz z profilu - z kwadratem en face" 12 Albo i przestrzenna przyległość. Krzesło, jak wiadomo, czę­ sto razem ze stołem „chodzi": „ono podobnie jak stół zawsze stoi na wszystkich czterech nogach na podłodze. Stół jest płaszczyzną, tnie pierś na połówki, a krzesło z pionem żyje raczej zgodnie. Można postawić, wkręcając żarówkę, krzesło na stole. Lecz nigdy odwrotnie". 13 Pierwsze przybliżenia, skojarzenia, analogie, porównania. Ale dalej nie wiemy co to dokładnie jest, z czym mamy do czy­ nienia. „To tylko przestrzeń" i już za chwilę: „tylko powietrze". Wiązka dwóch żywiołów. Podobne do stołu, ale stołem nie jest. Wyraźnie pośledniejsze od niego. Można, wzorem dziecięcych poszukiwań, szukać esencji krzesła „wewnątrz", próbować od­ słaniać to, co dla oka niewidoczne, ale i tak w rezultacie wszy­ stko, co zostaje, to ledwie „dykta i gwoździe, nity i połączenia". Mamy już trochę wiedzy o jego konstrukcji, o tym „jak-to-jest-zrobione", ale istota rzeczy w dalszym ciągu wymyka się nazwaniu. Nawet dziecko, jak powiadał cytowany filozof, zdaje sobie sprawę, że jego ciało jest czymś zasadniczo innym od krzesła, że byt materialny jednego i drugiego nie da się opisać przy pomocy tego samego pojęcia. Tymczasem poeci, jakby niepomni filozo­ ficznych przestróg, mówią o krześle i do krzesła jak do ko­ goś/czegoś żywego. Brodski każe przyglądać się krzesłu z profi­ lu i en face, jak gdyby można było obejrzeć jego oblicze, stanąć z nim twarzą w twarz. Jego krzesło porusza się: „napina całą swoją postać", ale też widać u niego wyraźnie rozwinięte życie wewnętrzne: „ma nadzieję,/ że tak wygląda, jakby miało zostać/ niedostrzegalne". Bytowo niedookreślone, ze śladową tożsamo­ ścią - w każdym razie, czymkolwiek jest, zachowuje się tak, jak gdyby pulsowało w nim utajone życie. W świecie Herberta przedmioty żyją własnym życiem, cza­ sem bronią dostępu do swojego wnętrza (jak pamiętna drewnia­ na kostka, w której po przecięciu „następuje błyskawiczna prze­ miana tajemnicy w skórę"), niepodległe ludzkiemu poznaniu. Ale porażka poznawcza nie wyklucza uczucia. Chociażby, jak u wczesnego Herberta, do zwykłego stołka: „W końcu nie można ukryć tej miłości mały czworonóg na dębowych nogach 0 skórze szorstkiej i chłodnej nad podziw przedmiot codzienny bez oczu lecz z twarzą na której zmarszczki słojów sąd dojrzały znaczą szary osiołek najcierpliwszy z osłów sierść mu wypadła od zbyt długich postów 1 tylko kępkę szczeciny drewnianej czuję pod ręką gdy gładzę go rano" 14 105 �Zanimizowany stołek z tego ciepłego i dość dobrodusznego wyznania, ma twarz, „choć bez oczu", skórę i „zmarszczki sło­ jów". To zwierzę cierpliwe i ufne, może niezbyt mądre, ale na pewno wierne: „wiesz mój kochany byli szarlatani którzy mówili: kłamie ręka kłamie oko kiedy dotyka kształtów co są pustką to byli ludzie źli zawistni rzeczom świat chcieli złowić na wędkę zaprzeczeń jak ci wyrazić moją wdzięczność podziw przychodzisz do mnie na wołanie oczu nieruchomością wielką tłumaczą na migi biednemu rozumowi: jesteśmy prawdziwi na koniec wierność rzeczy otwiera nam oczy"" Ostatecznie, okazuje się, to biedny stołek, wbrew obiegowej hierarchii bytów, stoi wyżej od nas. To on ukazuje się biednemu rozumowi jako byt prawdziwy, coś , co naprawdę jest. Stołek, w całej swej drewnianej jedyności i niepowątpiewalnej oczywi­ stości staje wobec niepewnego siebie podmiotu jako gwarant ist­ nienia, widome i dotykalne świadectwo trwałości. Jak niedaleko od tego wyznania do równie mocnej tezy Białoszewskiego: „Stoi krzesło: artykuł prawdy rzeźba samego siebie" I choć za chwilę, na naszych oczach, połamie się, przyjmu­ jąc różne abstrakcyjne formy („tak - świecznik/ tak - mina by­ ka"), to przecież pozostaje faktem, że oto zwyczajne krzesło, wyizolowane artystycznym gestem z codziennego otoczenia, wciągnięte zostaje w obszar elementarnych sporów filozoficz­ nych. Krzesło Białoszewskiego niczego nie udaje, pod nic się nie podszywa, na nic nie wskazuje, do niczego nie odsyła, nie jest żadnym znakiem ani metaforą („rzeźba samego siebie"), po prostu jest. Zwyczajnie i mocno jest. Stoi na czterech nogach. Ma moc artykułu wiary. Jest prawdą obleczoną w materię. Kil­ kadziesiąt lat później Jarosław Marek Rymkiewicz, mimo że ogląda on krzesło z całkiem innej, bo grobowo-cmentarnej, śmiertelnej perspektywy, napisze podobnie: „To jest krzesło To stoi To jest rzecz wytrwała" Ma więc krzesło w sobie jakąś nieoczekiwaną siłę, zadziwia­ jącą moc istnienia i moc przetrwania. 16 17 Wiersz Rymkiewicza istotny jest dla nas z innego jeszcze po­ wodu. Jest on bowiem autorem wybitnego tekstu interpretacyjne­ go zatytułowanego Krzesło , który jest wnikliwą i odkrywczą egzegezą wiersza Herberta Studium przedmiotu („wyjmij /... z polarnej przestrzeni / z surowych marzeń wewnętrzego oka / krzesło"). Ale nie tylko dlatego. W jego wierszu To jest krzesło , z którego pochodzi powyższy wers, ale też w innym, pokrewnym mu, To jest pojęcie krzesła, bez wątpienia odżywa pamięć utwo­ ru Herberta. Obydwa wchodzą w interesujący dialog i z rozstrzy­ gnięciami Herberta i z cytowanymi uprzednio fragmentami. W To jest krzesło, zgodnie z kategorycznym stwierdzeniem tytu­ łu, opisuje i precyzuje Rymkiewicz bliżej „prawdziwą" ontologię tego dziwnego przedmiotu: 16 „To jest krzesło To nie ma nic do powiedzenia To istnienie przybite gwoździem do istnienia To jest krzesło To stoi To jest rzecz wytrwała To nie ma białych krwinek a więc nie ma ciała To się łamie rozpada rozkleja i gnije To przebito gwoździami ale to nie żyje To nie wie że to stoi To się w sobie chwieje Nie może mieć nadziei ale ma nadzieję To moje krzesło ale to mnie nie dotyczy To nicość która śpiewa To jej trel słowiczy To jest krzesło To nie ma nerwów ani kości Są czaszki które gniją które chcą miłości A to jest moje krzesło To jest rzecz umarła Jak czarny welon nicość się dla mnie rozdarła To moje zmarłe krzesło To rzecz niewesoła Bo to otwiera usta i o litość woła" 18 Krzesło jest rodzaju nijakiego. Ani męskie, ani żeńskie. I ta „nijakość" (powtarzające się „to") pojmowana też jako ontologiczna pośredniość, nieokreśloność (ani to, ani to) zostaje tu raz po raz akcentowana. Krzesło Rymkiewicza jest jak gdyby w sta­ nie nieustannej mediacji. Co chwilę przechyla się od przypisywa­ nej mu martwoty do niespodziewanego życia. Z „natury rzeczy" bowiem jest przedmiotem martwym (nie mówi, nie ma ciała, ner­ wów, kości), ale choć na zdrowy rozum nie powinno, to przecież jakoś żyje, może życiem pośmiertnym, ale jednak: ma w końcu, choć mieć nie powinno, nadzieję i „o litość woła". W To jest po­ jęcie krzesła (w którym konsekwentnie, jak i w całym tomie, do­ minuje stylistyka i obrazowanie z barokowej makabreski) poja­ wia się krzesło jako byt językowy, będący produktem wyobraźni, coś, co pełni jedynie rolę znaku, co uwikłane jest w semantyczny i językowy kontekst. Idea krzesła. Krzesło pomyślane i krzesło wypowiedziane w języku. Ale też krzesło to, dzięki dwuznaczno­ ści językowej (!), wypowiadane jest także przy pomocy języka, tego, już całkiem surowego, mięsnego, cielesnego narządu: „To jest idea krzesła Krew z krzeseł cieknąca Krtań krzesła jeszcze mokra i jeszcze gorąca To jest krzesło co samo się werbalizuje To moja krtań co pęka Język co się psuje To jest pojęcie krzesła To co uczestniczy To nicość w każdej krtani zgrzyta piszczy syczy Vincent van Gogh, Krzesło van Gogha, 1888-1889 106 To przepaść wszystkich krzeseł w każdym krześle ziewa To jest pojęcie krzesła które się rozwiewa (....) �W niczyich ustach język rusza się i gada To w moim pustym krześle mój kościotrup siada" 19 Bliskość podmiotu i przedmiotu, człowieka i rzeczy (tak na­ turalnie i bezrefleksyjnie w naszej tradycji filozoficznej i kultu­ rowej rozdzielanych) a w naszym przypadku bliskość człowieka i krzesła - bliskość tak intensywna, że zaciera i znosi granice między obydwojgiem, najmocniej chyba dochodzi do głosu w obrazach Andrzeja Wróblewskiego. Już w obrazie Kolejka trwa postacie zdają się przyrośnięte do krzeseł w beznadziejnym, dotrumiennym oczekiwaniu na swojego Godota. W cyklu Ukrzesłowień namalował Wróblewski inny byt ku śmierci. W najbar­ dziej może znanym, Ukrzesłowionej II (gwasz, akwarela), kobie­ ta - a ściślej: kształt ludzki, który mają przypominać - jest hybrydycznie połączona, całkowicie utożsamiona, jakby trwale zrośnięta z krzesłem. Jedno przechodzi w drugie. Poręcze stają się ramionami, oparcie plecami, nogi krzesła zaokrąglają się nie­ co, upodobniając do ludzkich. Pogięta i pokurczona postać wpi­ sana w krzesło. Można by w tym obrazie dostrzec, zapewne nie­ zamierzony, groteskowo-tragiczny dialog naszej współczesności ze znanym rysunkiem Leonarda demonstrującym człowieka wpi­ sanego w podstawowe figury geometryczne, przedstawieniem antyczno-renesansowego marzenia o ideale miary, harmonii i proporcji. Powiadano najczęściej, że obrazy ukrzesłowionych są eks­ presją i protestem wobec urzeczowienia człowieka, wobec za­ mienienia go w przedmiot, rzecz. Na pewno tak, ale jest tu chyba i coś jeszcze. Zauważmy, że w tych współczesnych wer­ sjach Ukrzyżowania (mniej dosłownych, ale równie poruszają­ cych jak te Francisa Bacona), mamy do czynienia nie tylko z uprzedmiotowieniem człowieka, ale, równolegle, ma tu miej­ sce uczłowieczenie krzesła. Jawnie demonstrowanej reifikacji odpowiada, słabiej może czytelna, personifikacja. Wzajemne przenikanie. Uchylona zostaje granica między ludzkim i nie­ ludzkim, między żywym i martwym. Zawiązuje się jakaś wspól­ nota losu, wspólnota w cierpieniu. Cierpiący, umęczony czło­ wiek spotyka się z „przybitym gwoździem do istnienia", „prze­ bitym gwoździami", krzesłem. Nie dziwi więc kiedy w Słowni­ ku języka polskiego Samuela Bogumiła Lindego znajdujemy, że przymiotnik „krzesłowaty" odniesiony jest do charakterystyki człowieka: krzywy, garbaty, sękowaty, knodowaty. Podobnie, odnotowana tam, kontekstowa bliskość „krzesła" i „krześciaństwa" zdaje się być nagle okolicznością wielce wymowną, czymś dalece bardziej znaczącym od przypadkowej zbieżności rdzenia językowego... Ta bliskość, pokrewieństwo człowieka i krzesła przejawia się w sztuce w inny jeszcze, nie tak już może dramatyczny sposób. Motyw pustego krzesła, mający długą, sięgającą co najmniej śre­ dniowiecza metrykę , u van Gogha znalazł miejsce jako element sztuki portretu. To właśnie krzesło jest tutaj reprezentantem po­ staci nieobecnej na obrazie. Nie zastępuje jej, ale uobecnia. Jak choćby, by przywołać wyrazisty przykład, kilka osobliwych obrazów - portretów: krzesło ojca, krzesło Gauguina czy własne krzesło. Te konkretne krzesła uczestniczyły w ich życiu, były związane z nimi, i dalej są w jakimś stopniu ich częścią, „mówią" o nich. Portrety i autoportrety z pustym krzesłem zbu­ dowane są na intrygującej grze widzialnego i niewidzialnego, obecnego i nieobecnego. Wykorzystują martwą (?) rzecz, ale dość szczególnie, nie koncentrują się na werystycznie oddanej zewnętrzności przedmiotu, ale zmierzają w stronę maksymalnej ekspresji, wydobycia tkwiących w nim możliwości. Dobrze uj­ muje to bohater powieści Ernesto Sabato: „Ale rzecz osobliwa: człowiek powiada 'krzesło', 'okno', 'zegarek', słowa te oznaczają zwyczajne przedmioty otaczające­ go nas obojętnego świata, a my nagle przekazujemy przy ich po­ mocy jakąś nieokreśloną patetyczną wiadomość z głębi naszej istoty. Powiadamy 'krzesto', ale nie o krzesło nam chodzi - i ro­ zumieją nas. A przynajmniej zrozumie nas ten, dla którego uta­ 20 jona, szyfrem pisana wiadomość jest przeznaczona; dosięgnie go ona poprzez obojętny i wrogi tłum. Para sabotów, żagiel, krzesło nie znaczą te saboty, ten oto biały żagiel, to krzesło ze słomy, ale znaczą ja, van Gogh, Vincent (przede wszystkim Vincent), moja tęsknota, moja udręka, moja samotność; są one właściwie moim autoportretem, opisem moich najgłębszych bolesnych przeżyć. Posługując się byle jakimi przedmiotami ze świata istniejącego poza nami, świata, który był, kiedy nas nie było, i który chyba będzie trwał obojętny i zimny, kiedy my pomrzemy, budujemy z nich chwiejny most (podobnie jak poeta ze słów) dla pokona­ nia przepaści, jaka zawsze otwiera się pomiędzy człowiekiem i światem; są one jak gdyby symbolem tego, co tkwi ukryte w głębi nas: obojętne, obiektywne, nijakie dla tych, co nie potra­ fią odczytać szyfru, ale gorące, napięte i przepojone ukrytą inten­ cją dla wszystkich, którzy go znają". Obrazy Wróblewskiego to nie jedyne dzieła wikłające krze­ sło w osobliwe związki z ludźmi. Nawiasem mówiąc: mocna obecność krzesła w powojennej sztuce polskiej jest co najmniej zagadkowa. Cedując na historyków sztuki interpretację genezy i morfologii zjawiska, sięgnijmy po trzy przykłady malarskie ze sztuki ostatnich lat, w których krzesło jest tym, za co zwyczajo­ wo uchodzi (gombrowiczowskie „krzesło jest krzesłem"), jest mianowicie wyraźnie zaznaczonym malarsko obiektem material­ nym, ale i bezsprzecznie jest czymś (kimś ?) więcej. W obrazach Grzegorza Bednarskiego z cyklu Poruszenie z postacią ekstatyczną (1989) pojawia się, jako element obowiąz­ kowy, acz w różnych ujęciach, proste drewniane krzesło z opar­ ciem. W jednym z nich scenerię dramatu „człowieka spod podło­ gi" tworzy puste niemal, wyraźnie nieoswojone pomieszczenie: wypełniające znaczną część płótna surowe deski podłogi i kiwa­ jąca się u sufitu, ,,baconowska"(?) goła żarówka. Brak tu natręt­ nej symboliki, jednoznacznego przyporządkowania znaczeń. Ra­ czej mgliste sugestie, niejasne aluzje. Może krzesło jest tu po prostu częścią wyposażenia pokoju albo - pamiętać trzeba, że je­ steśmy w obrazie, nie w literaturze - jest co najwyżej elementem formalnym malarskiej przestrzeni, choć nie da się ukryć, że ta je­ go powtarzalność w całym cyklu „daje do myślenia". Trudno jednak wyzbyć się wrażenia, że to ciche, milczące krzesło jest „świadkiem" (a może po prostu: świadkiem) cierpienia, jakiegoś widocznego cielesnego (ale przecież nie tylko) udręczenia leżą­ cej na ziemi postaci. Bliskość obydwojga w tej obcej przestrzeni sugeruje ta sama tonacja barwna. Jak u Sabato: krzesło przeka23 21 22 Andrzej Wróblewski, Ukrzesłowiona II, 1957 107 �Grzegorz Bednarski, Poruszenie z postacią ekstatyczną żuje tu „jakąś' nieokreśloną patetyczną wiadomość" z wnętrza osoby. Reszta jest domysłem. Fotel (1991) Aldony Mickiewicz jest opowieścią o życiu już przeżytym, o życiu u kresu. Tak - życiu. Bo w jej obrazie stary, zniszczony fotel, z popękanym obiciem, z wyłażącym spod skóry włosiem, z wystającymi sprężynami, z tymi wszystkimi śladami zu-życia, z całą swoją długą historią (która splata się równocześnie z historią jego właścicieli i użytkowników), jest bez wątpienia stworzeniem żyjącym. Wyosobnienie, oddzielenie przedmiotu od innych, jego portretowe potraktowanie, a przy tym niemal iluzjonistyczne oddanie faktury przedmiotu, parado­ ksalnie, odsyła już nie tylko do tego właśnie, konkretnego fote­ la, ale kieruje wzrok w stronę metaforycznego uogólnienia. Mo­ że najbliższa tu droga do wanitatywnych „martwych natur" i ich śmiertelnych konotacji. Przy okazji, malarstwo to unaocznia jak nieprecyzyjne i zwodnicze jest to, przejęte z francuskiego, gatun­ kowe określenie. Jak, przypisywana rzeczom martwota, jest ra­ czej wynikiem rutyny patrzenia i jak wzrok malarza wydobywa utajone w nich życie. I choć niektórzy, nieco na przekór, wybie­ rają inną tradycję nazewniczą, zwracając się w stronę angielskie­ go wyrażenia still life i tłumacząje jako „ciche życie", co, pedan­ tycznie rzecz biorąc, jest językowo niepoprawne, to niewątpliwie zawarta w nim intuicja znaczeniowa z pewnością bliska jest in­ tencjom autorki. Ostatni z przywołanych tu przykładów, to kontynuacja linii van Gogha. Pośród malowanych w ostatnich latach przez Teresę Pągowską przedmiotów (czajnik, butelka, klucz, żarówka, kost­ ka) są i dwa obrazy - portrety krzesła: Biały fotel (1995) i Krze­ sło (1995). Ale nie o nie mi chodzi. Jest jeszcze jeden obraz z krzesłem jako głównym bohaterem przedstawienia. I ten jest szczególny. Nie jest to tylko i nie przede wszystkim kolejna próba malarskiej penetracji rzeczy, znalezienia dla niej jak naj­ właściwszego wizualnego ekwiwalentu. Tu idzie o coś jeszcze. Obraz nosi tytuł Autoportret (1997). Na ciemnym, stalowozielonawym tle, samotne, białe krzesło. Namalowane ascetycznie, przy użyciu minimalnych środków. Jak gdyby wydobyte na 108 (człowiek spod podłogi), 1989 chwilę z mroku światłem lampy punktowej. Kruche - z cienką ramą oparcia i na wiotkich nogach. Trochę niepewne siebie. Ale rozwibrowane bielą. Jaśniejące w środku i od środka. Byłby to właśnie ów „chwiejny most dla pokonania przepaści, jaka za­ wsze otwiera się pomiędzy człowiekiem i światem"? Widok krzesła uruchomić może również, całkiem niespo­ dziewanie, ciąg metaforycznych skojarzeń kondensujących w so­ bie, w jednym rzucie, obraz pojedynczego życia, osobnego, nie­ powtarzalnego losu. Dokładniej: widok rzędu krzesełek. Bohumil Hrabal, dorzuca do wymienionych wcześniej typów i rodza­ jów krzeseł, obiekt, zdawać by się mogło, całkowicie wyprany z wszelkich znaczeń, trywialny w swej użyteczności - wyciąg krzesełkowy. Zjawiający się któregoś bezsennego poranka, nagle i bez wyraźnej przyczyny, obraz wyciągu krzesełkowego w ru­ chu, jest jakimś błyskiem całościowego widzenia, ma w sobie coś z epifanii otwierającej nie rozpoznane dotąd strony rzeczy­ wistości: „I zobaczyłem jeszcze raz ten opustoszały wyciąg na Gruń: maszyny pracowały, kółka się kręciły, puste krzesełka unosiły się w górę i zjeżdżały w dół, a numery na oparciach zmniejszały się jadąc w górę i zwiększały jadąc w dół, a ja w tym widzeniu sta­ łem na dole i potem na każdym krzesełku sadzałem samego sie­ bie, od dzieciństwa: najpierw byl to chłopczyk w czerwonym płaszczyku i czerwonym kapeluszu z kogucim piórkiem, po nim chłopiec w stroju marynarskim, potem uczeń w odświętnym ubranku... wszystkie te fazy mojego życia sadzałem na wznoszą­ cych się ku niebu krzesełkach z numerami, które jadąc w górę zmniejszały się, a kiedy chłopczyk w czerwonym płaszczyku ze złotymi guzikami i czerwonym kapeluszu zdobionym kogucim piórkiem dał mi znak... i wtedy ja usiadłem na krzesełku, łysie­ jący starzec z naiwnym uśmiechem i patrzyłem w górę, i widzia­ łem plecy sześćdziesięciu męskich postaci, jakby przed moimi oczami wspinały się do nieba po drabinie Jakubowej, widziałem plecy i głowy tych moich sześćdziesięciu odmian każdego roku... ale jednocześnie wspinając się w górę po drabinie Jakubowej zo­ baczyłem, że z góry schodzę ja jako chłopczyk w czerwonym �płaszczyku, zobaczyłem nagle, jak te dwa orszaki mego życia mijają się /.../ i tak oto mija się ze sobą moich sześćdziesiąt lat, a ja widzę tę smutną i radosną konfrontację, połamany błyska­ wiczny zamek, dwa pociągi krzyżujące się na nierzeczywistej stacji /.../. Wyciąg krzesełkowy na Gruń, bakelitowe siedzenia, koralo­ wo czerwone, błękitnoniebieskie, bananowożółte, na oparciach i siedzeniach czarne numerki, malowane według szablonów... Wszystko, co się oddala, znów powraca. Wieczny powrót tego samego... Wszystko powstaje ze swego przeciwieństwa. Wyciąg krzesełkowy na Gruń". 24 Widać zatem, że i Hrabal jak gdyby stosował się do uwag bo­ hatera Sabato. Odczytuje szyfr - ileż tu symbolicznych tropów: wieczny powrót, drabina Jakubowa, wstępowanie „w niebo" i schodzenie „w dół" - i przemienia ten „obojętny, obiektywny, nijaki" przedmiot w żywą, kipiącą od znaczeń rzeczywistość. Efekt jest zaskakujący: otrzymujemy, rozwijający się w czasie, zmontowany z wydobytych z pamięci fotografii i połączonych jak w filmie dokumentalnym, obraz całego życia. Biograficzne podsumowanie. Dynamiczny portret zobaczony w migających krzesełkach... 3. O ile w twórczości przywoływanych wczes'niej artystów krzesło pojawiało się incydentalnie, chociaż, trudno zaprzeczyć: znacząco, o tyle u Tadeusza Kantora krzesło było nie tylko efe­ merycznym elementem teatralnych przedstawień i akcji twór­ czych, ale stało się zwornikiem wszystkich bodaj najistotniej­ szych jego myśli o sztuce. Nieomal emblematem jego twórczo­ ści. W spisywanych w latach 80. notatkach wraca Kantor do po­ czątków swojej fascynacji krzesłem: „Jakiś przedmiot zapada w podświadomość wtedy, gdy pomimo swej pozornej błahości, powierzchowności i codzienności spełnia w sztuce głębsze funk­ cje inicjacyjne, choć niepostrzegalne. Zdarza się, że po wielu la­ tach, wydawałoby się, zapomnienia, powraca, zjawia się nagle, aby dać na nowo nadzieję rozwoju i życia. Tym 'odkryciem' by­ ło... к r z e s ł o, a raczej wiele krzeseł. Prostych, biednych, ku­ chennych, nie obarczonych pretensjonalną stylistyką, takich, na których siadamy, aby wypocząć po pracy, które udzielają nam swojej prostoty. Po prostu tylko u ż y t e c z n e . Dzisiaj! Dla nas!" To właśnie w latach czterdziestych, w czasie powstawa­ nia okupacyjnego spektaklu Powrót Odysa , pojawia się po raz pierwszy w myśleniu Kantora krzesło. Od początku też jasne jest o jaki przedmiot idzie. Nie o żaden wymyślny mebel, antyk ze stemplem stylowości, ale o najzwyklejsze, używane na co dzień krzesło. Obiekt bez żadnej pretensji do udawania czegokolwiek. To tu gdzieś trzeba by szukać początków rozwijanej później idei przedmiotu biednego czy Realności Najniższej Rangi. „KRZE­ SŁO nasunęło mi refleksję dalszą o elementarnej postawie czło­ wieka: s i e d z e n i u . Można by powiedzieć, że stan siedzenia jest następnym etapem rozwojowym po owym 'rewolucyjnym' momencie, gdy człowiek przyjął postawę stojącą. Aby się wy­ różnić. Prawdopodobnie naraził się na śmieszność: takie coś pio­ nowe. Napisałem wówczas (rok 1944) krótki esej o 'siedzeniu'. A w wiele lat później po kilku moich doświadczeniach z KRZE­ SŁEM rodzaj 'resume' pt. 'Krzesło'. Jeśli uważam to za odkry­ cie, to z przyczyn dość ważnych. Było to bowiem wmontowanie w sztuczną strukturę estetyczną p r z e d m i o t u wyrwanego z życia. Było to wtedy nie do pomyślenia. Grubo później pozna­ łem termin dadaistyczny ' 1'objet pret'. Jest to eksplikacja o zasięgu najszerszym tj. odnosząca się do sztuki w ogóle. Jeśli chodzi o znaczenie w węższym zakresie, w teatrze - to biedne KRZESŁO odegrało równie 'rewolucyjną' rolę. Zamiast efektownej, ale konwencjonalnej i l u z j i , falsy­ fikatów antyku, kolumn, kapiteli, fałszywych fal Morza Egej­ skiego, zamiast tego wszystkiego, co zastępowało wielki mit an­ tyku lombardowym blichtrem ku zadowoleniu widzów zasiada­ jących w pluszowych fotelach o złoconych lożach - zamiast te­ go: kuchenny stołek". Kantor wstawia do swojego teatru zwykłe krzesło - „artykuł prawdy". To obiekt, który ma siłę ujawniania i burzenia iluzji. Krzesło, poprzez swoją zwyczajność, asemiotyczność, brak pre­ tensji do sugerowania i oznaczania czegoś czym nie jest miało atakować, drażnić, prowokować. Podobnie i w „naturę" sztuki, wpisane jest nicowanie naszych przyzwyczajeń i nawyków. We­ dle znanego powiedzenia Matisse'a sztuka powinna być wygod­ nym fotelem, w którym można wypocząć, podczas gdy dla Kan­ tora miała być czymś dokładnie przeciwnym. Wiele lat później krzesła, zwykłe składane drewniane krzesła, pojawią się jeszcze w sztuce Witkiewicza Wariat i zakonnica (Teatr Cricot 2) two­ rząc groteskową, maszynę n e a n t y z a c y j n ą . W Kantorze dojrzewa idea „pomnika niemożliwego". Spośród licznych po­ mysłów (olbrzymich rozmiarów żarówka, wieszak, prasol) z czasem zaczął się liczyć tylko projekt ogromnego krzesła. Po wielu próbach, po wielu kłopotach (jeden z projektów nawet zre­ alizowano w Oslo, ale wkrótce został zniszczony przez wiatr ), w pięć lat po śmierci artysty, 10 - metrowe KRZESŁO stanęło wreszcie w Hucisku, obok domu projektu Kantora. I tak oto po­ wstał pomnik niemożliwy. Przedmiot stojący w hierarchii rzeczy bardzo nisko, sprzęt zwyczajny, trywialny, pospolity, wskazują­ cy w dodatku na pogardzany i obśmiewany „dół materialno-cielesny", zostaje nobilitowany. W jego miejsce pojawił obiekt do­ skonale nieużyteczny, intrygujący, monumentalny. Dzieło 26 27 „które opuściło ów uświęcony teren zarezerwowany jakoby wyłącznie dla niego bez potrzeby argumentów przydatności i obrony, które po prostu JEST które tylko przez swoje SAMOISTNIENIE USTANAWIA CAŁĄ SĄSIADUJĄCĄ RZECZYWISTOŚĆ W SYTUACJI NIEREALNEJ! 25 Teresa Pągowska, Autoportret, 1997 109 �шШПшШШШШШШШШШ Tadeusz Kantor, Krzesło, 1995 (można by rzec 'artystycznej') Co za niezwykła fascynacja tej niespodziewanej ODWROTNOŚCI !" 28 Krzesło Kantora uwolnione od swoich użytecznych funkcji jest esencją sztuki samej. To krzesło do oglądania, ale z pewno­ ścią nie do siadania. Przywołajmy więc jeszcze na koniec krze­ sło, którego związek z wielką sztuką jest niewątpliwy, ale które­ go znaczenie bez reszty, wydawać by się mogło, spełnia się w je­ go służebności. Krzesełko Glenna Goulda, genialnego pianisty kanadyjskiego jest niemal tak legendarne jak jego sztuka wyko­ nawcza. Specjalnie skonstruowane dla pianisty przez jego ojca składane krzesełko miało każdą nogę zakończoną śrubą służącą do regulacji wysokości. Krzesełko było bardzo niskie, chodziło o to, by długonogi Gould utrzymywał jak najbliższy kontakt z klawiaturą. Stąd jego dziwaczny, niepojęty dla wielu innych pianistów sposób gry. Artysta nie rozstawał się z nim, używał go nie tylko w czasie koncertów, ale również podczas nagrań studyj­ nych. Krzesełko starzało się wraz z Gouldem i z czasem zaczęło skrzypieć. Wyraźne skrzypienie, wraz ze szczególnym, ni to śpiewem ni to buczeniem pianisty, usłyszeć można na wielu jego nagraniach. Ale to, co doprowadzało do rozpaczy reżyserów dźwięku można odczytać też, jak sugeruje krytyk, jako szczegól­ nego rodzaju świadectwo: „Słuchając większości nagrań Goulda, stykamy się z trudno wytłumaczalnym paradoksem 'obecności nieobecności' w maksymalnym stężeniu. Kiedy gra ktoś inny, za 'polem magnetycznym' muzyki czujemy żywego człowieka; czasem nawet słyszymy bardziej tego człowieka niż muzykę. Ale przecież Gould jest fizycznie obecny jeszcze intensywniej. Daje znać o swojej obecności nie tylko skrzypiącym krzesełkiem, nie tylko nieodłącznym 'mruczandem' - lecz również natych­ miast rozpoznawalną artykulacją, niepodobnym do niczego brzmieniem, elektrycznym natężeniem frazy... A mimo to trudno oprzeć się wrażeniu, że go nie ma. Tylko krzesełko i śpiew przy­ pominają - nadaremnie - o jego istnieniu". 29 Dziwne to wszystko. Gould jest, a jakoby go nie było. Nawet chropawe, chciałoby się rzec: „ludzkie", dźwięki krzesła, rzeczy najbliższej mu, najbardziej własnej, intymnej wręcz, nic tu nie pomagają. Gould zdematerializował się. Krzesło jest nikłym świadectwem jego obecności. Została tylko muzyka, wobec której skrzypienie można by uznać za konieczny i dopełniający, bo ziemski, kontrapunkt. 110 �I mu pomóc w zrekonstruowaniu i spisaniu jego biografii. „Pierw­ szym moim zadaniem po śmierci Sebastiana było przejrzenie je­ go rzeczy. Wszystko pozostawił właśnie mnie /.../ W szafie wi­ Nie umiemy już w i d z i e ć rzeczy. Owszem, żyjemy po­ siało pół tuzina garniturów, przeważnie starych; na sekundę ule­ śród nich, omiatamy je codziennie wzrokiem, korzystamy z nich, głem dziwacznemu złudzeniu, że oglądam ciało Sebastiana roz­ posługujemy się nimi. Jednakże, mentalność naukowo - tech­ mnożone w szereg sztywnych form o kwadratowych barkach. niczna wyznaczająca niemal powszechnie standardy obchodze­ Widziałem go raz w tym brązowym płaszczu; dotknąłem rękawa, nia się z rzeczami, przekształca je - co najprzenikliwiej obnażył był jednak bezwładny i niczym nie odpowiedział na ten cichy Heidegger - w obojętny i abstrakcyjny świat przedmiotów. okrzyk z głębi mej pamięci. W szafie stały też buty: przeszły W rzeczywistość, w istocie nierzeczywistą, bo wydobywającą wiele kilometrów, a teraz dotarły do kresu wędrówki. Złożone z rzeczy ledwie ich powierzchniowy sens, wyczerpujący się naj­ koszule leżały na plecach. Cóż mogły mi powiedzieć o Sebastia­ częściej w pragmatycznej skuteczności albo w liczbowo mierzal­ nie wszystkie te milczące przedmioty? Jego łóżko. Na ścianie nej charakterystyce. Takie podejście rektyfikuje złożone i bogate barwy kości słoniowej wisiał nad łóżkiem nieduży obraz olejny pojęcie realności jedynie do jej zewnętrznych, widzialnych prze­ (błotnista droga, tęcza, piękne kałuże), stary i lekko spękany. jawów. „Gdy tak się patrzy na rzeczy, nie mają one nic niepoko­ Tam padało jego spojrzenie, kiedy się budził. Rozglądałem się po sypialni z wrażeniem, że wszystkie sprzęty jącego czy zagadkowego; przeciwnie: tworzą bezpieczny świat codziennych potrzeb, wydarzeń, kłopotów i pragnień, świat za­ ! uskoczyły w ostatniej chwili, jakbym zaszedł je znienacka, a teraz bezpieczony z samej swojej natury przed dwuznacznością i nie kolejno spoglądają mi w oczy, sprawdzając, czy zauważyłem ten podlegający niepokojom, gdyż z samej swej natury jest to świat j moment, gdy się wzdrygnęły, przyłapane na czymś zdrożnym. taki, jaki jest, i na tym można poprzestać: korzysta się na nim ze Zwłaszcza pewien niski fotel w białym pokrowcu stojący obok łóż­ ka miał taką minę; zastanawiałem się, co też mógł ukraść. Grzebiąc wszystkiego, ale się o nim nie myśli". Ma rację Nichola Chiaromonte. Naszym codziennym po­ w zakamarkach jego niechętnych fałd namacałem coś twardego: strzeganiem rządzą: umysłowe przyzwyczajenie, poznawcza okazało się, że to brazylijski orzech; fotel znów stanął z założony­ Glenn Gould i jego krzesło, reprodukcja za S. Rieger, Glenn Gould rutyna i zdroworozsądkowa trzeźwość. O tym najbliższym, mi rękami, oblókłszy się w tę samą co przedtem nieprzeniknioność czyli sztuka fugi, „Słowo/obraz Terytoria", 1997 (mogącą wyrażać pełne wzgardy dostojeństwo)." p o d r ę c z n y m i n a o c z n y m świecie nie myśli się. Zostaną po nas rzeczy. Od nich samych i od przenikliwości Dzieje się tak przede wszystkim dlatego, że owe schematy peri nie zadziwi go też ogień chyba. cepcyjne ustanawiają i wprowadzają nas w kosmos znaczeń tych, co pozostali, zależy czy zechcą o nas cokolwiek powie­ Z okrzykiem 'hurra!" wyskoczy z fal, skoro gotowych, w którym dopiero można spokojnie istnieć i dzia­ dzieć. Oddajmy raz jeszcze głos poecie, którego wiara w trwa­ robi to zręczniej i szybciej niż ryba. łać; osłaniając rzeczy kokonem zwyczajności organizują ob­ łość i niezniszczalność esencji rzeczy przypomina niezmąconą Użytecznością góruje nad hymnem szar życia bezpieczny i zrozumiały. Uciekamy nieustannie od pewność greckiego Filozofa w istnienie świata idealnego: językiem, sofą, szerokim widokiem. prawdy rzeczy. Boimy się spojrzeć „za zasłonę". Unikamy, jak „Niedzielny ranek. W pokoju zostało Gdy się rozchwieje, zmienią je na inne, tylko się da, poznawczej „nietrzeźwości". No, bo po prawdzie: to jedno krzesło. I ono przeżyje różnicy nawet nie wykryjesz okiem. po cóż tak od razu łamać krzesła? „Kto poprzestaje na normal­ ciebie i twoje doskonałe ciało Choć głos to wieszczy, nie złowieszczy, lecz nym sensie i użytkowych wartościach rzeczy, ten chce uniknąć spowite w szewiot od pięt aż po szyję. materia jest skończona, nie rzecz." realności, która zaczyna się ściśle od momentu, gdy rzeczy zo­ Krzesło nie padnie pod ciosem topora stały już użyte i wykorzystane i gdy zostało już stwierdzone ich piękno lub brzydota, osobliwość lub banalność, rozumność lub niedorzeczność, i gdy w końcu pojawia się najprostsze py­ PRZYPISY tanie: 'Czym to jednak jest naprawdę?' Wówczas realność od Herbert, Stołek, w: tegoż, Wiersze zebrane. Warszawa 1971, Po co Nietzsche? Dyskusja z udziałem LKołakowskiego i K.Mi­ razu znika z zasięgu wzroku". s. 60 chalskiego, „Gazeta Wyborcza" , 6-7 czerwca 1998, s. 24 (wytłuszcze­ Czym tak naprawdę jest krzesło? To pytanie najzupełniej ele­ Tamże nia w tym fragmencie i następnych - D C ) M. Białoszewski, Sprawdzone sobą, w: Rachunek zachciankowy mentarne. Elementarne i dlatego niebezpieczne. Pytanie o krze­ C . Tresmontant, Esej o myśli hebrajskiej, tl. M. Tarnowska, wstęp J. M. Rymkiewicz, To jest krzesło, w: tegoż, Moje życie pośmiert­ sło, jeśli uwolnić je od meblarsko-technologicznej retoryki, jeśli A. Żak, Kraków 1966, s. 60 wniknąć w głębsze sensy w nim obecne, jest bowiem pytaniem ne, Kraków 1993, s. 16 W. Gombrowicz, Przewodnik po filozofii w sześć godzin i kwa­ J . M. Rymkiewicz, Krzesło, „Twórczość" nr 1:1970, s. 50-88 0 parę kwestii całkowicie najprostszych i dlatego zwyczajowo Rymkiewicz, Moje życie...s. 16 drans, w: Gombrowiczfilozof, wybór i opracowanie F. Cataluccio, J. Ulg, pomijanych. Spojrzenie poety i malarza ujawnia jak mylące, nie­ Rymkiewicz, tamże. s. 18 Kraków 1991, s. 99 precyzyjne, nieprzemyślane i niedomyślane, jak problematyczne Por. Andrzej Wróblewski, орг. A. Wojciechowski, Warszawa 1979, .krzesło 1. mebel służący do siedzenia, z oparciem z tyłu, przezna­ są nasze nawykowe odpowiedzi na pytania o to: czym jest „ma­ b.s.; S. Wysłouch, Literatura a sztuki wizualne, Warszawa 1994, s. 71, 77 czony dla jednej osoby", Słownik języka polskiego, t. 3, s. 1211 teria" (nieożywiona jak lubimy mówić)? czym jest „duch"? S. B. Linde, Słownik języka polskiego. Warszawa 1951, s. 519 M. Heidegger, Bycie i czas, przel. B. Baran, Warszawa 1994, s. 97 Tamże, s. 96 czym jest „natura" (martwa oczywiście)?, co jest „ludzkie"? co J. Białostocki, Symbolika van Gogha, w: tegoż, Symbole i obrazy jest „nie-ludzkie"?, czym jest „życie"? co to jest „rzeczy-wiW. Rybczyński, Dom Krótka historia idei, przeł. K. Husarska, w świecie sztuki, Warszawa 1982, t.l, s. 458 E . Sabato, O bohaterach i grobach, tł. H.Czajka, Kraków 1977, stość"? co to znaczy „być"? Gdańsk - Warszawa 1996, s. 88 s. 419-420 Tamże, s. 210 Czasami, ale rzadko, nam również zdarza się być artystami Niezłe pojęcie o tego rodzaju „nowoczesnych" trendach w polskim B . Hrabal, Kim jestem, tł. A. S. Jagodziński, Warszawa 1994, 1 dotykać, najdosłowniej, tajemnicy. Wtedy, gdy po śmierci ko­ wzornictwie daje pokaźna część projektów przysłanych na ogólnopolski goś bliskiego zmuszeni jesteśmy s p o t k a ć się z tym, co po s. 57-59 konkurs KRZESŁO 94, który w zamierzeniu autorów wyłonić miał pra­ T. Kantor, Wielopole, Wielopole, Kraków 1984, s. 112 nim zostało. W dialogu śmiertelnych i rzeczy, te ostatnie wiodą ce, które nadawałyby się do seryjnego powielania, zob. Katalog wystawy Tamże żywot trwalszy. Ostatecznie, co po nas zostaje? Kiedyś: grzebie­ pokonkursowej „Krzesło 94", styczeń - luty 1995, Galeria BWA, Kra­ Historię projektu i losy jego realizacji referuje Lech Stangret, nie, biżuteria, broń, monety - skatalogowana zawartość podręcz­ ków 1995; nie mam, rzecz jasna, na myśli tych projektów, które intencjo­ 'Krzesło' Tadeusza Kantora, w: W cieniu krzesła. Malarstwo i sztuka ników archeologii. Teraz: łóżka, biurka, krzesła, przybory toale­ nalnie są kreacjami przede wszystkimi artystycznymi, a nie obiektami przedmiotu Tadeusza Kantora, red. T. Gryglewicz, Kraków 1997, towe, biblioteki z książkami, szafy pełne ubrań, szuflady z dro­ użytkowymi, i które czasami są ledwie wprawką formalną czy wariacją s. 13-22 biazgami, listy... No tak: jeszcze pamięć, ale tej nie da się zoba­ na temat krzesła, por. wystawa „Etiudy - meble z pracowni profesora T. Kantor, Manifest 70, cyt. za: L . Stangret, dz.cyt., s. 21 Kuczmy" (Centrum Sztuki Współczesnej, Warszawa listopad 1997 - sty­ czyć ani dotknąć. Wtedy to właśnie, w zetknięciu z tym, co, po S. Rieger, Glenn Gould czyli sztuka fugi, Gdańsk 1977, s. 51 czeń 1998) niegdyś żywych, pozostało, z oczu spadają łuski. Spojrzenie wy­ N. Chiaromonte, Granice duszy, przeł. S.Kasprzysiak, Warszawa M. Heidegger, Rzecz, tł. J. Mizera, „Principia" X V I - X V I I ostrza się. Świat rzeczy, tak dotąd oczywisty w swej zwyczajno­ 1996, s. 92 (1996-1997), s. 11 ści, staje się nagle, według aforystycznej formuły Rudolfa Otto, Tamże, s. 92-93 " J. Brodski, Dedykowane krzesłu, w: tegoż, Fin de siecle, wybrała „czymś zupełnie innym", ganz andere. V. Nabokov, Prawdziwe życie Sebastiana Knighta, przeł. M.Kłobui przełożyła K. Krzyżewska, Kraków 1996, s. 12 Oto bohater Prawdziwego życia Sebastiana Knighta Vladimikowski, Warszawa 1992, s. 31-32 Tamże, s. 13 ra Nabokova poszukuje wszelkich możliwych informacji o swo­ Brodski, Dedykowane krzesłu, s. 15 Tamże, s. 14 111 im zmarłym bracie, pisarzu. Usiłuje zebrać ślady, które mogłyby 30 3 2 33 31 1 15 15 2 1 6 3 1 1 18 1 9 2 0 4 21 5 6 2 2 7 2 3 8 9 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 1 0 3 1 3 2 1 2 3 3 1 3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1fe52a984ecc17ccdc75b356c37d965d.jpg cebc9f51d74a781dac5c92da634e7f04 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Krzyż przydrożny / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bodaki (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; metaloplastyka ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia krzyż żelazny stojący przy drodze Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.37.VII_H.1.12.1_01 Bodaki krzyż Łemkowszczyzna metaloplastyka okolice Gorlic religijność ludowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/70ce031a7ca0baa380aa7358614d1e9d.jpg f8824a1015a62ea1c6c09a41d407721a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Krzyż przydrożny / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Burzyn (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; mała architektura sakralna ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia krzyż przydrożny za wsią Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.16.XIV_B.1.4.2_01 Burzyn krzyż krzyż przydrożny mała architektura sakralna okolice Łomży religijność ludowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/35e74b7d8b7567caae820fefa1e70a97.jpg 97b144e51282c08a2a30e76c01779938 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Krzyż przydrożny / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Krajkowo (woj. wielkopolskie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; Wielkopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia drewniany krzyż przydrożny Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_14.22.VII_K.3.8.4_01 Krajkowo krzyż krzyż przydrożny mała architektura sakralna okolice Śremu religijność ludowa